abeokuta je ilu ni ti o gbajumo nile yoruba lapa iwo oorun orile ede naijiria o je olu ilu ipinle ogun ti o tedo si agbegbe ti o kun fun apata nla nla idi niyi ti won fi n pee ni abeokuta ibe ni oke olumo olumo rock fikale si ó se pàtàkì láti mọ díẹ nípa ìtàn ilẹ ẹgbá àti irú ènìyàn tí ń gbé ìlú ẹgbá ìdí èyí ni pé yóò jẹ ohun ìrànlọwọ fún ọpọlọpọ nǹkan tó yẹ ní mímọ nínú orin ògódò fún ìdí pàtàkì yìí n ó ò pín àkòrí yìí si ọnà mẹrin ọtọọtọ ọpọlọpọ onímọ ló ti sọ nípa bí a ti se tẹ ilẹ ẹgbá dó tí wọn sí tì gbé àbọ ìwádìí wọn fún aráyé rí ara irú àwọn báyìí ni samuel johnson sàbírì bíòbákú ajísafẹ délànà àti àwọn mìíràn tó jẹ òpìtàn àtẹnudẹnu johnson gbà pé ọyọ ni àwọn ẹgbá ti wá o ní àwọn ẹyà ẹgbá tòótọ lé ti orírun wọn de ọyọ ó tún tẹ síwájú síi pé ọmọ àlè tàbí ẹrú ni ẹgbá tí kò bá ní orírun láti ọyọ àwọn olóyè wọn wà lára àwọn ẹsọ aláàfin láyé àtijọ àtipé àwọn olóyè yìí ló sá wá sí abẹòkúta lábẹ olórí wọn tó jẹ àbúrò ọba ọyọ nígbà náà délànà ní tirẹ ní etí ilé ifẹ ni àwọn ẹgbá tó kọkọ dé tẹ dó sí àwọn ni ó pè ní ẹgbá gbàgùrà wọn dúró súú sùù súú káàkiri olú ìlú wọn sì ni ìddó tí ó wà níbi tí ọyọ wà báyìí àwọn ìsí kejì sun mọ ìsàlẹ díẹ wọn kọjá odò ọnà àwọn ni ẹgbá òkè ọnà òsilẹ ni ọba wọn òkó ni olú ìlú wọn ẹgbá aké ló dé gbẹyìn ajísafẹ ní ọtẹ ló lé àwọn ẹgbá kúrò ni ilé ifẹ wá kétu láti kétu ni wọn ti wá sí igbó ẹgbá kí wọn to de abẹòkúta ní sàbúrí bíòbákú náà faramọ èyí lọrọ kan sá àwọn ẹgbá ti ilé ifẹ wá wọn ni ohun i se pẹlú oko àdágbá kétu àti igbó ẹgbá ìtàn tún fi yé ni síwájú sii pé ìlú ẹgbá pọ ní orílẹ olúkúlùkù ló sì ń ní ọba tirẹ fífọ tí orílẹ ẹgbá fọ lò gbé wọn dé ibi tí wọn wà báyìí gẹgẹ bí ìtàn ti sọ ni ìjà tó fọ gbogbo ìlú ẹgbá ti sẹlẹ ohun kékeré ló dá ìjà sílẹ láàárín àwọn òwu àti àwọn ìjẹbú ni ọjà apòmù ogun ọyọ àti tí ifẹ dà pọ mọ ogun ìjẹbú láti bá òwu jà àgbáríjọ ogun yìí dé ìlú àwọn òwu ní tọọọtọ sùgbọn àwọn òwu lé wọn padà títí wọn fi dé àárín àwọn gbágùrá to wa ni ìbàdàn inú àwọn gbágùrá kò dùn sí èyí wọn ti lérò pé ogun yóò kó àwọn òwu èyí náà ló sì mú àwọn gbágùrá tún gbárajọ láti pẹlú ogun ọyọ ìjẹbú àti ifẹ kí wọn le borí ogun òwu wọn sẹgun lóòótọ sùgbọn lánlẹyìn àkàrà ríyìíkẹ ni ọrọ náà dà nígbẹyìn òjò ń podídẹrẹ ni àwòko ń yọ kò pẹ ẹ ni ogun ìjẹbú ìjẹsà ọyọ àti ifẹ rí i mọ pé àsé àwọn ẹgbá kò nífẹẹ ara wọn wọn wá bẹrẹ tẹǹbẹ lẹkun sí àwọn ẹgbá wọn fẹrẹẹ kó gbogbo ìlú wọn tán lọkọọkan èyí tí ó wá burú jù níbẹ ni ti ikú ẹgẹ tó jẹ olóyè ifẹ kan lámọdi asíwájú ẹgbá kan ló páa nígbà tí ǹ dìtẹ mọ ọn sùgbọn àwọn ọtá kò sàì pa òun náà sán ọtẹ àti tẹǹbẹlẹkun tí wọn ń dí mọ àwọn ẹgbá yìí ló mú wọn pinnu láti kúrò ní ibùjókòó wọn àwọn babaláwo wọn gbé ọpẹlẹ sánlẹ wọn rí odù òfúnsàá wọn kifá lọ wọn kifá bọ wọn ní wọn yóò dé abẹòkúta àwọn aláwọ funfun yóò sì wá láti bá wọn dọrẹẹ àwọn babaláwo wọn náà ni tẹjú osó láti ìkìjà òjo a ń là lejì ogbè ara ìlúgùn àti awóbíyìí ará irò nígbà tí wọn kọkọ dé wọn do sí itòsí olúmọ olúkúlùkù ìlú sa ara wọn jọ wọn do kiri ẹgbá aké ẹgbá òkè ọnà àti ẹgbá gbágùrá ló kọkọ dé sí abẹòkúta ni ni àwọn òwu sẹsẹ wá bá wọn tí àwọn ẹgbá sì gbà wọn tọwọ tẹsẹ àwọn ẹgbádò tí wọn bá ní ìbarà ló sọ wọn ni ẹgbá nínú ọrọ ẹgbálugbó ni wọn sì tí fa ọrọ náà yọ àwọn òpìtàn ní àwọn ẹgbádò ni ń gbé ìpadò nígbà tí àwọn ẹgbá ní gbé ni òkè ilẹ òpìtàn míìràn tún ní ìtumọ ẹgbá ni ẹ gbà á lálejò nítorí pé wọn gba àwọn òwu àti àwọn mìíràn tí wọn ń wá abẹ ààbò sá sí mọra ẹyà orísìírísìí tó wà nílẹ ẹgbá ló jẹ kí ó di ìlú ń lá pẹlú ìjọba àkóso tó lágbára ogun ló sọ ọ di kékéré bó ti wàyìí ní apá àríwá ó fẹ dé odò ọbà ní gúúsù ó gba ilẹ dé èbúté mẹta lápá ìlà ìwọ oòrùn ẹgbádò johnson ní ìlú mẹtàlélẹẹdẹgbẹta ló parapọ dé abẹòkúta lonìí yìí orísìí mẹrin ni àwọn ẹgbá tó wà ní abẹòkúta lónìí kò parí síbẹ àwọn miiran tún wà tí wọn ti di ẹgbá lónìí sé tí ewé bá pẹ lára ọsẹ kò ní sàì di ọsẹ èkíní nínú àwọn ẹyà ẹgbà yìí ni ẹgbá aké orísìírísìí ìlú ló tẹ ẹ dó ìdí nìyí tí àwọn ẹgbá tó kù se ń sọ pé ẹgbá kẹgbá pọ láké aké ni olú ìlú wọn àwọn ìlú tó kù lábẹ ẹgbá aké ni ìjokò ìjẹùn ọbà ìgbẹìn ìjẹmọ ìtọkú imọ emẹrẹ kéesì kéǹta ìrò erunwọn ìtórí ìtẹsi ìkọpa ìpóró ati ìjákọ ẹgbá òkè ọnà ló tẹ lẹ ẹgbá aláké osìlè ni ọba wọn oun ni igbákejì aláké òkò ni olú ìlú wọn àwọn ìlú tó kù lábẹ ẹgbá òkè ọnà ni ejígbo ìkìjà ìjẹjà odo ìkèrèkú ẹrunbẹ ìfọtẹ erinjà ilogbo àti ìkànna ẹgbá gbágùrá ni orísìí kẹta ìdó ni olórí ìlú wọn àgùrá si ni ọba wọn àwọn ìlú to kù ni ọwẹ ìbàdàn ìláwọ ìwéré òjé ati àwọn ìlú mọkàndínlógoji mìírán nígbà tí ogun bẹ sílẹ ni mẹsàn án lara ìlú gbágùrá sá lọ fi orí balẹ fún ọlọyọọ títí di òní yìí àwọn ìlú naa ni aáwẹ kòjòkú agéníge aràn fìdítì abẹnà akínmọọrìn ìlọràá àti ìròkò ẹgbá òwu ni orísìí kẹrin àgó òwu ni olú ìlú wọn olówu ni ọba wọn ìlú tó kù lábẹ òwu ni erùnmu òkòlò mowó àgọ ọbà àti apòmù yàtọ sí àwọn tí a sọrọ rẹ lókè yìí ọpọlọpọ àwọn ẹyà míìràn náà ló pọ ní ẹgbá tí wọn ti di ọmọ onílẹ tipẹ ọpọlọpọ àwọn báyìí ni a kó lásìkò ogun tàbí kí wọn wá fúnra wọn nígbà tí wọn ń sá àsálà fún ẹmí wọn tí wọn sì ǹ wá ibi isádi irú àwọn báyìí ni ègùn tí wọn wá ni àgọ ègùn ìjàyè ni àgọ ìjàyè àti àwọn ìbàràpá ni ìbẹrẹkòdó àti ni arínlẹsẹ bákannáà ni àwọn ẹgbádò wà ní ìbàrà iléwó onídà àti oníkólóbó bí ó tilẹ jẹ pé àwọn tí sáájú ẹgbá dó síbẹ láti ìgbà tí àwọn ẹgbá ti dó sí abẹòkúta ni ètò ìsèlú wọn ti bẹrẹ si yàtọ ó di pè wọn ń yan ọba kan gẹgẹ bí olórí gbogbo gbò tẹlẹtẹlẹ ọrọ kò rí bẹẹ kọlọmú dọmú ìyá rẹ gbé ni èyí náà ló sì fìyà jẹ wọn àìrìnpọ ejò ló sá ǹ jẹ ejò níyà sé bọká bá síwájú tí pamọlẹ tẹ le e tí baba wọn òjòlá wá ń wọ ruru bọ lẹyìn kò sí baba ẹni tó jẹ dúró ọrọ èmi ò gbà ìwọ ò gbà yìí ló jẹ kí àwọn alábàágbé ẹgbá maa pòwe mọ wọn pe ẹgbá kò lólú gbogbo wọn ló ń se bí ọba ọba wá di púpọ ìjọba ìlú pín sí ọnà bíi mẹrin nígbà tí ọkan wọn balẹ tán ni ibùdó titun yìí àkọkọ nínú wọn ni àwọn ológbòóni ìlú kọọkan ló ní àwọn ẹgbẹ yìí fún ra rẹ lóòtọ ọba ló nilẹ òun ló sì ń gbọ ẹjọ tó bá tóbi jù sbẹ síbẹ àwọn ògbóni lágbára ju ọba lọ àwọn ni òsèlú gan an àwọn ló ń pàsẹ ìlú wọn lágbára láti yọ ọba lóyè delanọ ní láti ilé ifẹ ni ẹgbá tí mú ètò ògbóni wá wọn tún un se wọn sì jẹ kí o wúlò tóbẹẹ tí ilé ifẹ pàápàá ń gáárùn wo ògbóni ẹgbá orò ni wọn ń lò láti da sẹríà fún arúfin ti ẹsẹ rẹ tòbi bí orò bá ti ń ké ní oru yóò máa bọ lákọlákọ olúwo ni olórí àwọn ògbóni àwọn oyè tó kù tó sì se pàtàkì ní apèènà akẹrẹ baàjíkí baàlá baàjítò ọdọfín àti lísa àwọn olórógun tún ní àwọn ẹgbẹ kejì tó ń tún ìlú tò láti inú ẹgbẹ àáró tí ọkùnrin kan ti n jẹ lísàbí dá sẹlẹ ní ẹgbẹ olórógun ti yọ jáde ọjọ kẹtàdínlógún kẹtàdínlógún ni wọn ń se àpèjọ wọn àwọn náà ló gba ẹgbá kalẹ lọwọ ìyà tí ọlọyọọ àti àwọn ìlàrí rẹ fi ń jẹ wọn ara àwọn oyè tí wọn ń jẹ ni jagùnà ajagun lójú ọnà olúkọtún olú tí í ko ogun òtún lójú akíngbógun òsíẹlẹ àti akílẹgun ọpọlọpọ ogun ni wọn si ti sẹ àwọn pàràkòyí náà tún jẹ ọkan pàtàkì tí ọrọ ba di ti ọrọ ajé àti ìsèlú àwọn ni n parí ìjà lọjà àwọn ló n gbowó ìsọ asíwájú àwọn pàràkòyí ni olórí pàràkòyí àwọn ọdẹ pàápàá tún jẹ ọkan nínú àwọn atúnlùútò wọn ń dá ogun jà nígbà mìíràn àwọn ni wọn n sọ ọjà àti gbogbo ìlú lóru àwọn olóyè ọdẹ jàǹjàǹkàn naa a maa ba àwọn tó wà ní ìgbìmọ ìlú pésẹ fún àpérò pàtàkì díẹ lára oyè tí wọn n jẹ ni asípa olúọdẹ àti àró ọdẹ bí ọrọ kan ba n di èyí ti apá lé ko ka o di ọdọ olórí àdúgbò nì yẹn bí kò bá tún ni ojútùú níbẹ a jẹ pé ó di tìlùú nì yẹn ọba lo maa n dájọ irú èyí nígbà náà tí a bá ka a ni ẹní èjì ó di ọba mẹsan an to ti jẹ láti ìgbà ti wọn ti de sí abẹòkúta àwọn náà nìwọn yii yàtọ sí ọba aláké tí a to orúkọ wọn sókè yìí ọba mẹrin míìrán tún sì wà ní abẹòkúta tí wọn ń se olórí ìlú wọn sùgbọn gbogbo wọn tún sì wà lábẹ aláké gẹgẹ bii ọba gbogbo gbò ni àwọn ọba náà ni àgùrà olówu òsilẹ àti olúbarà ọba aládé sì ni gbogbo wọn ní ti oyè tó kù nílùú o ní agbára tí wọn fún ìlú kọọkan láti fi olóyè sílẹ ẹgbá òkè ọnà ló ń yan ọtún ọba ẹgbá gbágùrá lo n fi òsì àti òdọfin sílẹ ẹgbá òwu lo si n yan ẹkẹrin ìlú ọpọlọpọ ènìyàn jàǹkànjàǹkàn tó ti fi ẹmí wọn wu ewu fún ẹgbá ni wọn máa ń ráńtí nínú gbogbo orin wọn wọn a sì máa fi orúkọ wọn búra pàápàá irú àwọn báyìí ni sódẹkẹ lísàbí ẹfúnróyè tinúubú ati ògúndìpẹ alátise àwọn ẹgbá kò kó iyán wọn kéré wọn kò sì yé bu ọlá fún wọn bí ó tilẹ jẹ pé wọn ti kú orísìí ètò ìjọba mẹrin ọtọọọtọ ni ó ti kọjá ní ilẹ ẹgbá kí á tó bọ sí èyí tí a wà lóde òní ètò ìbílẹ lábẹ àsẹ ògbóni àti pàràkòyí ẹgbá united board of management ẹgbá united government ìjọba ẹgbá ẹgbá native administration ìjọba ìbílẹ orísìírìsìí isé ajé ni àwọn ẹgbá n mú se nínú ìlú yàtọ sí isẹ àgbẹ tó jẹ tajá tẹran ló ń seé wọn fẹràn láti máa da aró wọn mọ nípa àdìrẹ ẹlẹkọ dáadáa wọn tún nífẹẹ si òwò síse àwọn àbọ ilẹ sàró ni ó jẹ kí ọrọ òwò síse yìí túbọ gbilẹ tó bẹẹ kò sí ìlú kan tí kò ní ọjà tirẹ sùgbọn àwọn ọjà ń lá kan wà tó ti di ti gbogbo gbo irú àwọn ọjà báyìí ni ìtọkú ìta ẹlẹgà ọjà ọba àti ìbẹrẹkòdó paríparí rẹ àwọn ẹgbá fẹràn láti máa kọrin lásán yálà kíkọ tà gẹgẹ bí alágbe tàbí ìfẹ láti máa kọrin lásán gbogbo ohun tó sì ti sẹlẹ sí àwọn baba ńlá wọn ni wọn máa ń mú lò nínú orin wọn pàápàá a ti sọ pé kálukú ẹyà ẹgbá ló ń da ọmú ìyá rẹ gbé sbẹ kò sàìsí ìbásepọ díẹ láàárín wọn lọnà kìnní gbogbo ẹgbá ló gbà abẹòkúta sí ìlú wọn wọn ni ilẹ níbẹ sùgbọn wọn a máa lọ sí ẹyìn odi ìlú láti lọ múlẹ oko ní ìparí ọsẹ ni wọn ń wálé ọpọlọpọ irú oko ẹyìn odi ìlú báyìí lo ti di ìlú fún wọn abúlé ni wọn n pe àwọn ìletò wọnyí kò sí ọmọ ẹgbá kan tí kò ní abúlé ètò abúlé wọ pọ ó sì gún régé baálẹ tàbí olóróko olórí oko ni o wà ní ipò ọwọ jùlọ bákan náà ló jẹ pé gbogbo wọn lo jọ ń bú ọlá fún àwọn ẹni ńlá wọn kò sí pé apá kan kò ka àwọn ẹni àná yìí wọnyìí kún orò tún jẹ ẹsìn kan tó so wọn pọ nílélóko ni wọn ti ń sọdún orò lọdọọdún àwọn olórò ìlú kan lè mú orò wọn dé ìlú mìíràn láìsí ìjà láìsí ìta lóòótọ ìlú kọọkan ló ní òrìsà tirẹ tó se pàtàkì fún àpẹẹrẹ àwọn òwu ló ni òtòǹpòrò àti ẹlúkú àwọn odò ọnà ló ni agẹmọ àwọn ìbarà lo ni gẹlẹdẹ òrìsà àdáátán ọtọ ni o máa ń sẹlẹ ni ọpọ ìgbà pé tí ìlú kan bá parí ọdún tiwọn lónìí tí àdúgbò míìràn le bẹrẹ ni ọjọ keje ẹ èyí kò sí yi padà láti ọjọ pípẹ wá ọjà kan náà ni wọn jọ ń ná oúnjẹ ti wọn ń jẹ ní aké ni wọn ń jẹ ní òkò wọn fẹràn àmàlà láfún púpọ bẹẹ náà ni wọn ń jẹ sapala kòkò ewé awújẹ àti èsúrú ogun ẹkú dédé àsìkò yìí ẹyin ọmọ ogun ẹ jọwọ ẹ jẹkí á tún bọ sọwọpọ láti gbé ògo ilẹ yorùbá ga inù mi dùn púpọ sí àwọn ọjọgbọn ẹẹtí kẹkọọ tí wọn sì jẹ ọmọ ilẹ yorùbá yálà nílẹ yorùbá tàbí ní òkè òkun bá lè bẹrẹ láti máa kọ ọpọlọpọ nínú àwọn àròkọ wọn ní èdè abínibí wà nítorí òní kọ àmọ nítorí ọjọ ọla kí àwọn ọmọ tí wọn kò ì tíì bí lè rí nnkan kà nípa gbogbo ohun mère mère tí ó n sẹlẹ jákè jádò àgbáyé tí a bá wo àwọn orílẹ èdè tí wọn sẹsẹ bẹrẹ sì ní máa gbérí níwọn ọgbọn ọdún sẹyìn a ri wí pé púpọ nínú wọn ni wọn fi èdè abínibí kọ àwọn akẹkọọ wọn kòsí iṣẹìwádìí kan tí wọn se tí wọn kò kọ ní èdè wọn bí ó tilẹ jẹ wí pé èdè gẹẹsì ni wọn gbà fi se ìwádìí náà ó seni láànu láti máa pàdé àwọn ara ilé nílu òyìnbó kí wọn máa fara pamọ ki a máà ba pè wọn ní ọmọ yorùbá ogún lọgọ àwọn olùkọni nílu òyìnbó ni wọn jẹ ọmọ ilẹ yorùbá sùgbọn pẹlú gbogbo akitiyan wọn kò sí ọkan soso nínú isẹ ìwádìí wọn pẹlú aroko tí ó wà ní èdè yorùbá kí ló dé ọrọ tán lẹnu sùgbọn ó pọ níkùn títí di ọjọ mìíràn ọjọ ire emi ni tiyín ní tòótọ ọmọba onanusi olusegun onanusi olusegun hotmail comó àkíyèsí pàtàkì ti ẹ bá ní ohun láti sọ nípa àròkọ yìí ẹyin náà lè bọsí gbàgede wikipedia orílẹ èdè ìṣọkan àwọn ìpínlẹ amẹríkà tabi orílẹ èdè amẹríkà usa tabi us ní sọkí ní gẹẹsì tàbí amerika ni soki jẹ orílé èdè ijoba àpapò olominira pèlú iwe ofin ibagbepo tí ó ni adota ipinle agbegbe ijoba apapo kan ati agbegbe merinla ti o wa ni ariwa amerika ilẹ re fe lati òkun pasifiki ni apa iwoorun de òkun atlántíkì ni apa ilaorun o ni bode pelu ile kanada ni apa ariwa ati pelu meksiko ni apa guusu ipinle alaska wa ni ariwaiwoorun pelu kanada ni ilaorun re ati rosia ni iwoorun niwaju bering strait ipinle hawaii je agbajo erekusu ni arin pasifiki orile ede awon ipinle aparapo tun ni opolopo agbegbe ni karibeani ati pasifiki pelu egbegberun ilopomeji maili million km ati iye to ju egbegberun eniyan lo awon ipinle aparapo je orile ede totobijulo keta tabi kerin bii apapo iye aala ati iketa totobijulo bii aala ile ati bi awon olugbe o je kan ninu awon orile ede agbaye to ni opolopo eya eniyan ati asapupo eyi je nitori ikoreokere lati opo awon orile ede okowo awon ipinle aparapo ni okowo orile ede to tobijulo lagbaye pelu idiye gio to je egbegberunketa idamerin gio oloruko lagbaye ati idamarun gio agbaye fun ipin agbara iraja awon eniyan abinibi ti won wa lati asia ti budo si ori ibi ti orile ede awon ipinle aparapo wa loni fun egberun lopo odun awon olugbe abinibi ara amerika din niye gidigidi nitori arun ati igbogunti leyin ibapade awon ara europe orile ede awon ipinle aparapo je didasile latowo awon ileamusin metala ti britani to budo si egbe okun atlantiki ni ojo osu keje won se ifilole ilominira eyi kede eto won fun iko araeni ati idasile isokan alafowosowopo won awon ipinle asagun yi bori ileobaluaye britani ninu ogun ijidide amerika eyi ni ogun alamusin fun ilominira akoko to yori si rere ilana ibagbepo ile awon ipinle aparapo lowolowo je gbigba bi ofin ni ojo osu kesan itowobosi ni odun to tele so awon ipinle di apa orile ede olominira kan na pelu ijoba apapo to lagbara awon isofin awon eto to ni atunse mewa si ilana ibagbepo ti won semudaju awon eto ati ainidekun araalu je titowobosi ni ni orundun th awon ipinle aparapo gba ile lowo france spain ileoba aparapo mexico ati rosia o si sefamora ile olominira teksas ati ile olominira hawaii ijiyan larin awon ipinle ni guusu ati awon ipinle ni ariwa lori awon eto awon ipinle ati igbegun oko eru lo fa ogun abele amerika ti awon odun isegun ti ariwa dena ipinya o si fa opin oko eru ni amerika nigba ti yio fi to awon odun okowo orile ede awon ipinle aparapo ile amerika ni eyi ti o tobijulo lagbaye ogun spein ati amerika ati ogun agbaye akoko so amerika di orile ede alagbara ologun leyin ogun agbaye keji o di orile ede akoko to ni ifija inuatomu o si tun di omo egbe tikoye ni ileigbimo abo agbajo awon orile ede aparapo opin ogun koro ati isokan sofieti mu ki awon ipinle aparapo o di orile ede alagbara nikan to ku amerika siro fun idameji ninu marun inawo ologun lagbaye be sini o tun je akopa asiwaju ninu okowo oloselu ati asa lagbaye ni martin waldseemller ayamaapu ara jemani pese maapu lori ibi to ti pe oruko awon ile ti won wa ni ibiilaji apaiwoorun bi amerika lati inu oruko oluwakiriri ati ayamaapu ara italia amerigo vespucci awon ibiamusin britani tele metala koko lo oruko orile ede yi ninu ifilole ilominira bi ifilole alafenuko awon ipinle aparapo ile amerika unanimous declaration of the thirteen united states of america to je gbigba mu latowo awon asoju awon ipinle aparapo ile amerika representatives of the united states of america ni ojo osu keje ni ojo osu kokanla ipejo olorile keji gba awon ese oro ikorapapo to so pe oruko ijekorapapo yi yio je awon ipinle aparapo ile amerika the stile of this confederacy shall be the united states of america awon iwe adehun lari fransi ati amerika odun lo awon ipinle aparapo ile ariwa amerika united states of north america sugbon lati ojo osu keje awon ipinle aparapo ile amerika united states of america lo je lilo lori awon owo fun pasiparo latigbana eyi lo ti je oruko onibise re ni ede yoruba orile ede amerika tabi amerika lasan loruko to wopo a tun le lo lo u s tabi usa awon araalu awon ipinle aparapo ile amerika la mo bi awon ara amerika amerika ni bode po mo kanada to gun lapapo to km pelu bode larin kanada ati alaska to to km o tun ni bode mo meksico to gun to km iye apapo igun bode amerika je km bakanna etiodo mo atlantiki pasifiki ati ikun omi meksiko na tun ni iye apapo to to km aala ori ile amerika je km pelu aala ori omi to to km gbogbo aala ile amerika je egbegberun km ifagun ariwa guusu re lati bode mo kanada ati bode mo meksiko je km ifagun ilaorun iwoorun lati eti okun atlantiki de psifiki je orile ede amerika dubule si arin ilagbolojo apaariwa ati ati larin ilaninaro apaiwoorun th ati be sini o pin si akókò ilẹàmùrè merin aala orile ede amerika ni ilafiwo to yato pato awon oke ileru bi cascade range ati oke alokoro bi rocky mountains ati appalachian mountains wa lati ariwa de guusu o ni odo bi odo misissipi ati missouri o ni opo ile gbigbe ati ile koriko ojuojo duro lori ibudo lati ileolooru ni florida titi de tundra ni alaska opo ibi ni won ni ooru ni igba eerun ati otutu ni igba oye awon ibomiran tun wa bi california ti won ni ojuojo mediteraneani ojuojo oloro ko wopo awon ipinle ti won bode mo ikun omi meksiko ni iji are prone to hurricanes and most of the world s tornadoes occur within the country mainly in the midwest s tornado alley ìjọ jéésù lótìítọ ti a dá s ílẹ ní ìlú beijing shaina ní ọdún jẹ ìjọ t ó dá dúró nínú àwọn oní pẹntíkọstì ìjọ yìí faramọ ìkọni ọkan soso l ọlọrun wọn gbàgbọ pé ọkan l ọlọrun àti pé jésu jẹ ọlọrun ìjọ yìí kọ ìkọni mẹtal ọkan pé kò tọ kò sì dọgba láti s àpèjúwe ọlọrun ìjọ gbà pé ìkọni mẹtal ọkan kò wá láti inú bíbélì nìkan sùgbọn láti inú àwọn orísirísi àfikún lẹyin àkojo bíbélì èyí tí àwọn olùtèlé ọkan soso l ọlọrun kà sí èrò èniyàn lásán tí kò ní àsẹ ìmísi ọlọrun bíi ti bíbélì bí ó tilẹ jẹ pé a kà á sí ìjọ àwọn ará sháínà ìjọ jéésù lótìítọ lóde òní tí ó n tàn kálẹ àgbáye bí a ti n wàásù ìhìnrere jéésù kárí ayé iye àwọn olùtèlé ìjọ jéésù lótìítọ jẹ ẹgbèrún lọnà ẹgbàá mẹjọ èniyàn ní orílẹ kọntínẹntì mẹfà ní àgbáyé ìtumọ àwọn orúkọ àdúgbò adúgbò 	 ìkénné sònyìndo ajíno ìmóbìdo ìdótun ìdómolè ìròlù sáàpàdé ìsarà láti ibi ni wón ti yo sá ìparà láti ibi ni wón ti yo oá odè láti ibi ni wón ti yo dé àpaofò sá pà dé ni ó wá di sápadè ìsarà ògèrè ajítaádùn adúgbò ìlúgùn ìtunmò ni ìgbà láéláé ìtàn so fún wa pé omo kan sonù tí kiri títí léyìn tí wón ti wáa kiri títí ni wón ríini ìlú ken tí ó jìnà nítorí pé ibi tí wón ti rí omo náà jìnà ni wón se ń pè ní ìlúgùn àgó òkò 	òkúta ni wón ń pè ní òkò nì èka èdè ègbá ní ìgbà ogun awon ará àdúgbò yìí ko ni ohun elo ìjà kankan ayàfi òkúta òkò ni wón má a ń so fún àwon ota won ìdí nìyí tí wón fi ń pè wòn ní àgó òkò ojà àgbò 	eran àgbò ni wón ń tà níbè kí ó tó di ìbi tí awon ènìyàn ń gbé ìtokò 		adágbà je omo ìrówò ìbàràpá òun ní ó kókó dé abéòkúta ogun lé won dé orí dímo àwon ìbàràpá wón bá adágbà tí ó ń se isé ode ní orí olúmo adágbà fi àwon ìbàràpá tí ogun lé dé ori olúmo yìí sí ìdi igi ìto kan àwon náà bèrè sí í se ode ní ojó kan wón ro oko yí ìdi igi ìto yìí ká wón gbá pàǹtí sí abé igí ìto yìí wón fi iná sí i nígbà tí adágbà rí i ó pariwo lé won lórì pé ah èyin ènìyàn yìí ìto le kò kò túmò sí kí á pa igi bí a se rí ìtokò nì yí ìjemò 		ìjemò túmò sí àjumò ohun tí a fìjo mò nípa rè kémta 	 kémta tumo sì kèeta àsòjóró òtè wón máa ń se keèta ara won ìdí èyí ni wón fi ń pe wòn ni kémta ìjeùn 		ìtumo re ni èjì ohùn áwon olórò méjì héun àgó òwu 	àwon ará àdúgbò yìí jé àwon tí ó ń jowú owú jíje won ló mú won sokún gba adé àwon omo ìkijà ìdí nìyí tí wón se ń ki won pé ara òwu omo asunkún gbadé arégbà 	àdúgbò tí àwon ìbàràpá tèdó sí nígbà tí wón dífá pé kí wón mú ègbá wá wón ní ati re gbà ó bí ó se dí arégbà nìyí kúgbà 	ikú gba èyí odò ńlá kan tí ó gbé omo lo ní arégbà ní àwon ènìyàn ìgbà náà fi ń so pé íkú gba èyí lówó wa kúgbà òkè èfòn 	àwon ará efòn alàyè láti ìpínlè òǹdó ni wón ń gbé àdúgbò yìí ìdí nìyí tí a fi ń pè àdúgbò náà ní òkè èfòn àdátán 	ogun àti oko ríro léyìn tí wón tí ja ogun tán wón fé roko àyíká àdúgbò náà ní a so fún òkunrìn kan pé kí ó lo mú àdá láti fi sisé wá òle ènìyàn nì okùnrin yìí ó dáhún ó ní àdá ti tán bayìí ni a se ń pe ibè ní àdátá sábó 		sábó wá láti inú sábánímó àdúgbò tí àwon hausa tèdó si ni òrò yìí kì í se òrò yorùbá tàbí ti ègbá odédá 	àdúgbò tí àwon ode má a ń fàbò sí lèyìn tí wón bá ti sode lo tán ni ibè ní won yóò péjo sí tí won yóò sì dá àwon eran tí wón bá pa jo sí ibè òkè agbède 	àdúgbò yìí ni àwon ìbàdàn tí wón wá sí abéòkúta tèdó sí ní igbà tí wón wòlú egbá won kò gba ará ìlú mìíràn móra níbè àfi omo ìbàdàn àgó ìjèsà 	àdúgbò àti ìbìdó àwon ará ilésà nínú ìlú ègbá ìsàle jagun 	ìsàlè ajagun àdúgbò tí wón ti ń ja ogun ní ìlú ègbá ní ìgbà àtijo kòtò wà ní ibè nì wón fi ń pè é ní ìsàlè jagun àgó tápà 	ibùdó àwon tápà nígbà tí wón dé sí ègbá eléwéran 	ewé iran tí a fi ń pón èbà tàbí àmàlà ní o hù àyíká yìí ni ìgbà tó tip é láé ibè nì àgó olópàá wà ní abéòkúta àdúgbò 	panséké ìtumò 		igì ken wa ti èso rè máa ń dún bì ìgbà ti ènìyàn bá ń mi beere ibì tì igi yìí wà gan an ní gbogbo ènìyàn si máa n lo lati mú u fún lìlò ni awón ara ìlú fún ni orúko ti ó jò mo dídún tie so inu rè màa ń dun pasiséké adúgbò 	mókóla ìtùmò 		àwon ará òkè ìdó ni abéòkúta nìkan ni ó mo awo ti ó wà nínú àgbùdo gbíngbìn odò won sì ni gbogbo awon ènìyàn ti máa ǹ ra àgbàdo nítorí ìyànje yìí nì oba aláké se fun olórí àdúgbò yìí ni omobìnrin re kan lati fi se aya obinrin yìí ni o ridìí àsiri ìkòkò yìí tì ó sì sàlàyé fún awon ènìyàn rè ibì ti arabinrin yìí wà pàdà nì oko si ni a fùn ni orunko yìí mókólà omo ko olá wá sílé adúgbò 	fàjé ìtùmò iyá ken ni ò ń dààmú awon ara àdùgbò ìbi ti ó n gbé nìgba ti idààmú yìí wá pòju tí awon ènìyàn si mú ejo rè to oba lo ni ìyá yìí wá sàlàyé wì pé lóòótò ni òún jé àjé ati wì pé ení ti ó bat ó òun ni òún ń da sèrìyà oún kábiyèbi bà so pé àsàjemátèe ni obìnrin yìí o bi wòn se ń fi ìyá yìí fúwe àdùgbò tì ó ń gbé nìyèn won a ní àwón ń lo sí sàje adúgbò 	quarry ìtùmò àdugbò yìí ni awon òyìnbó tédò sí làtí máa fo òkútà si wéwé oún ilé kíko tàbi òná sise awon òyìnbó yìí ni wón n pè ni òyìnbó quarry nítori orúko òyìnbo ti ó koko gbé àdùgbò yen won ní àwon ń lo sí agbègbè qùarry adúgbò àgo òwu 		 ìtùmò ní àsìkò ogun nígbà ti ogun tú awon ènìyàn owu ti onìkàlùkù won sì fónká awon ti ó tédó sí àdúgbò yìí ni o kúkú fé se ìdámò ara won si awon ègbà yookù ìdí nìyìí ti won fí so ibùdó won nì àgó òwù àgò ti a tì ilè rí awon ara owù adúgbò ita eko 		 ìtùmò ní àtijó àdúgbò kookan ni ó ní ise ìdamo won sùgbón nì tí awon ara àdúgbò yìí eko nì gbogbo awaon obìnrin won màá ń tà bí ó bà sì dì ale gbogbo won a pate eko won sì ojú kan bì a bá wà rí ení ti o bá fe lo sí ojúde yìí onítòhùn yòó sò pé òun lo si ìtà eko orúko yìí nì ò sì mo àdúgbò náà lòrí dì onì yìí ni pàtàkí fún ìdamò ìta eko ojóun adúgbò ita ìyálòde 		 ìtùmò akínkanjú obinrin kan wa ni ègbá ni ayé ojóun efúnróyè tínubú nì orúko rè nítorí ibe ìdàgbàsòkè re sù ìlú ègbá ni oba àláké se fí jè ìjatóde ìlù oún ni ìyálódè ègbá àkòkó ibì ti ìyá yìí wá kólé sí ní àdúgbò rè ni won so di ita ìyálódè adúgbò 	kútò ìtùmò nì àyé àtíjó àbikú ń da bàbá kan láàmu nigbà ti ó dáfá won ni ki ó fe síwáju bì ó bà ń fé kì àbìkú dúró bàbá yìí wá dó sí ìbi ti a mo sí kútò lónìí sùgbon léyìn odún díè omo ti ó bà tún kú nì o bá bérè ariwo pé ikú tun to òun léyìn dé ibí yìí báyìí ni awon elégbe rè se ge orúko kéré di kútò tí ó sì wà dòní yìí adúgbò 	ìdí àbà ìtùmò nígbà tì kò tíì sí ònà móto bí àwon ti a ní lònìí yìí àwon ènìyàn ti wón jè yálà ode tàbí àgbè a máa fi adúgbò ìdí àbà se ìpàdé won igi àbà po ni àdúgbò yìí nìgbà náà awon ènìyàn wonyi a sì maa sinmi ni àbe àwon ìgi yìí yàlà ní àlo tabì ní àbò báyìí nì won se kúkú so agbégbè yìí ni idí àbà bì ó file jè pé olàjú ti dé báyìí èyí kò yí oruko adugbo náà páde dì báyìí àdúgbò 	ajítaádùn itùmò 		ìyá kan wà tí ó ń gbe àdúgbò yìí ni ayé ojoun kó sì ìgbà ti àwon ènìyàn dé òdò rè tí kìí ni oúnje àdi dùn nìgbà ti ò dì wí pe gbogbo ènìyàn bere si fi ounje ìyà yìí júwè adúgbò naa ni wòn kúkú wa n pe adugbo yìí ní ajítáádùn ají ta dídùn ilé àwòrò òsé 	ìtàn ti a gbo nipa adugbo tabi agbo ile yì so fun wa pe ilé àwòrò òsé je ibi pàtàkì ti won ti ma n se orò ò sì tun je ile olorisa ìlé olúóde a gbó pe ode ni ìran àwon wònyí n se láti ìgbà ìwásà ibe sì nì olórí àwon ode n gbe ile olutojokun 	 àwon ìdílé yi ni o ma ń joba ni ìlú ìlá òràngún ile olorirawo 	adugbo ati agbo ile ni eyi je ìtan ti a si gbo nipa won núpé ìbè ni olori awon awo tedo sì ìjímògòdò 	 	akoni èdá kan ni o je jagunjagun sin i pelu oun lo te àdúgbò yì dó ìgbonnìbí 	jé òkan nínú àwon oba akíkanjú ti o wolè ni ìlá níbi ti o wolè sin i a n pe ni ìgbonnìbí loni yìí ajagúnlá 	ode ni ajagunle nigba aye re o si je jagunjagun o si bínú wolè lo ni ògbún ìperin 	 nibi ti a pa erin sin i a n pe ni ìperin òkè èdè 	túmò si ibi ti a pa elédè si ògbún ìsèdó 	eyi tumò si ibi ti isé sodo si agbègbè yin i ìlú ma n lo gégé bi ojúbo isé ilé olóòsà 	a gbo pe wón ma n ko òrìsà pamó sì adugbó yií òkè alóyin 	odò kan ti o n san ni àdúgbò yì wón ma n lo omi yì láti fi se ìmúláradá àwon omo wéwé ilé agbérùkóó a gbó pe ìdílé yì ma n gbe èrúkó tà ni won fi ma n pé wón ni agbérùkóó ilé alápìnni ìtàn so pe idile oloje tabi eleegun ni won je àwon sin i olórí gbogbo àwon eégún ilé ìyálóde 	obìnrin ni o te idile yi do o gbé fáàrí o sit un je akikanju obinrin láàrin ìlú ilé akogun 	jagunjagun naa ni o te adugbo yi do akogun sit un je oloye pàtàkì ni ìlú ilé òjá bèbè isé abèbè ni wón yàn láàyò ni àdúgbò yì ìlé agbèdègbede 	àwon ìdílé alágbède ni àwon wonyi n se ilé òdú 	èfó òdú ni won ma ngbin ni akoko ti won so orúko ile yii ilé ajengbe isé ìsègùn ni won ma n se ni ìdílé yi won sit un je akoni èdá kan ilé obajisun 	ìdílé oba ni won jé won sì tun je olóyè ìlú èfó òsùn pò púpò nì àdúgbò yìí ilé onílù 	àwon àyàn ni o te ile yìí do ìdílé onilu ni àwon wonyi je ilé awúgbo 	àwon ìdílé yi saba ma n gbìn erè kan ti a n pen i awúje èyítí o ti gbilè ti won fi n pe won lórúko loni ile èelemukan èkan po ni àdúgbò yìí ìle obajoko 	 idile yin i won ti ma n sábà fi oba je eyìti a mo si kingmaker òkè ògbún nígbàtí ìlú ko ti làjú àdúgbò yin i wón ma sábà ko gbogbo àwon òhun ìdòtí pamó si o si je ògbun eyìti wòn so di oke ògbún lòni yì ilé àtèéré ilé àbálágemo 	 ilé asóyòò ilé odogun 	ìdílé àwon jagunjagun ni won òkè àgó 	gégé bí ìwádìí tí mo se àdúgbò yìí ni àwon tí ó kókó tèdó sí ìlú yìí dé sí láyé ìgbà náà kò ì tí ì sí ilé búlókù àgó ni wón ma ń pa ibi tí wón rook pàgó sí ni wón wó ń pè ní òkè àgó ní oorí pé ó bó sí ibi tí òké wà ilé ita 	 gégé bí ìtàn se so ní orí ilè yí nì àwon ará ìlú pàápàá jùlo àwon àgbàgbà lókìnrin ti ma ń ta ayò bí wón bá ti took dé láyé ìgbà náà ilè ìtayò nì wón ń kókó pè é kó tó di wí pé wón kó ilé síbè gan gan ilè ìtayò ni ó wá yí padà sí ilé ìtayò ìgbà tí ó yá wón so ó di ilé ita eyí ni ibi tí a ti ń ta ayò ilé okógbà 	àdúgbò yìí gba orúko rè nípa sè baba kan tí ó fé ràn isé oko púpò wón ní bàbá yìí ma ń fi àyíká ilé e rè gbin orisirisi nǹkan lódodún sùgbón wón wí pé àwon eran òsìn bíi ewúré ma ń yo ó lénu púpò nígbà tí ó yá ó wá bèrè sí ní pa àwon erúré tó bá ti won ú ogbà a rè eléyìí ló wá fà á tí ìjà fi wà láàárín òun àti àwon ènìyàn ni wón bá fim ni orúko wí pé baba ológbà léhùn tí bàbá yìí kú tán ni wón bá ń pe àdúgbò ibè ní ilé ológbà ìdí isin 	gégé bí ìwádìí won ni igi ńlá kan wa níbè nígbà náà tí a ń pè ní igi isin wón wí pé lábé rè ni wón ti ma ń gba aféfé nítorí pé igi ńlá ni wón sì tún ma ń je èso ara rè bí ó tilè jé pé èyìn ìlú ni igi isin yìí wà sùgbón ní gbà tí wón kó ilé de ibè ni wón bá ń pè é ní ìdí isin ilé lódò 	wón ní àdúgbò yìí jé ibi ilè àkèrò nígbà náà odò kékeré kan sì wà níbè nígbà náà tí wón ń pon mu orúko odò yìí ni a ń pè ní odò àwéré ibí yìí ni àdúgbò yìí tí gba orúko rè ilé ńlá 	wón wí pé láàti àdúgbò kan tí a ń pè ní ilé ńlá nilu ilé ifè ni àwon àdúgbò yìí ti sè wá nípa sè ogun ìdí nìyìí tí wón fi ń pè é ni ilé ńlá òkè ganmo	àdúgbò yìí gba oríko jè láà ti ìlú kan tí ó wà ní tòsí ìlorin tí a ń pè ní gunmo lati ìlú yìí ni wón ní àwon ènìyàn tó kókó tèdó sí sórí ilè náà o wá ìdí nìyìí tí wón fi ń pè é ní àdúgbò ara ganmo títí ó fid i wí pé wón ń pè rí òkè ganmo òkè abà 	àdúgbò yìí náà jé òkan lára àwon àdúgbò tó tí pé jù nilu yìí wón wí pé nígbà tí ìlú kò ì tíì pò rárá bí ènìyàn dúrói ní àdúgbò yìí yóó máa wo gbogbo ìlú tókù ketekete ìdí nìyìí tí wón kúkú fi ń pe ibè ní òkè abà ilé alágbè 	àdúgbò yìí gba orúko nípasè igi tòròmogbè tí wón ma ń gbìn sí àyíká ilé ní agbègbè náà wón ní àdúgbò á wón ti ń kókó gbin igi yìí ní ìlú yìí náà ni wón so di ilé alágbè títí di òní yìí ìsàlè ojà	àdúgbò yìí ni àdúgbò tí ó wa ní ojúde ojà gan an tí wón ti ń ná jà di òní olónú àdúgbò yìí kò jìnnà sí ilé oba oníbàtá	láyé ojóun wón ní olórí àdúgbò yìí ni wón fi je olórí àwon alubàbá àti igangan ní ìlú yìí láàti ìgbà tí wón ti fi je é ni wón ti ń pè é ní baba oníbàbá tí wón sì ń pe ilé e jè ní ilé baba oníbàtá lati ibí yìí ni wón ti so àdúgbò ibè ní àdúgbò oníbàtá èyí ni àdúgbò ilé baba oníbàtá olú ìpo 	orúko oyè kan pàtàkì ni orúko àdúgbò yìí ìwádìí fihàn wí pé eni tí ó je oyè yìí nígbà ìkéjì jé akíkanjú ènìyàn tí ó lágbára tí ó sì tún jé ode oyè yìí ti di àsómodómo ìlálè	wón wí pé nígbà kan tí àwon ará ìlú òbà wá sígun bá àwon ìlú pàmò wón wí pé nígbà tí wón dé lojiji ni enìkan nínú àwon asájú tàbí olóyè ìlú pàmò bá fowó fa ìlà tàbí fowó la ilè wí pé àwon ará ìlú òbà kò gbodò kojá ilà yen kí won tó pa dà séhìn sùgbón wón dá ilà náà kojá tí ó sì fa ìjà ńlá ibi tí wón ti ja ìjà tí ó wá di ìlálè lónìí aráròmí 	ìtàn fi yé wa wí pé ogun ló lé àwon tí ó tèdó sí àdúgbò yí wá nígbà tí wón dé ìlú pàmò gbà wón láàyè láàti dúró tì wón ìdí nì yìí tí wón fi ń pe ibè ní aráròmí tèmíoire	gégé bí ìtàn ti so eni tí ó kókó tèdó sí àdúgbò yìí wá láàti se àtìpó fún ìgbà díè ni sùgbón nígbà tí ó di wí pé ìwà sè dára tí ó sì kó àwon ènìyàn móra ni ó bá kúkú fi ibè se lé isé àgbè ni a gbó wí pé ó ma ń se ó ń gbé ní òdò okùnnn kan kí ó tó di wí pé òun náà kó ilé ara rè ibi tí ó wá lo kó ilé ara rè sí ni ó pè ní tí èmí di ise ní ìlú pàmò ilé tààrà 	àdúgbò yìí ni wón ti kókó kó ilé pèlú búlókù ní ìlú yìí ilé koríko ni ó pòjù láyé àtijó bí àwon ènìyàn bá ti wá ń sòrò won yóò máa wí pé àwon ń lo sí ilé tààrà èyí ni ilé gidi tí a kù fi koríko kó bí àdúgbò yìí se gba orúko nìyí ìsawo	ìtàn fi yé wa wí pé inú igbó ni àdúgbò yí télè kí ilé tí dé ibè igbó yìí ni wón ti ń se awo tàbí ńbo wón ma ń pe igbó yìí ni igbó ìsawo sùgbón nígbà tí wón kó ilé ibè wón wá ń pe ibè ní àdúgbò ìsawo bàkókò 	emi tí ó te àdígbò yìí dú ni wón wí pé ó wá láàti ilu won tí a ń pè ní òkù lébgbè é òmù àran ìtàn wí pé àdúgbò yìí ni bàbá yìí pé sí tí ó sì dàgbà kí ó tó kú nígbà tí ó wà láyé baboko ni wón ma ń pè é léhìn tí ó kú tán ni wón bá ń pe àdúgbò yìí ní babuko ìsàlè òbà	ìdí tí wón fi ń pe àdúgbò yìí béè ni pé àdúgbò yìí jé ibi tí kòtò wà ó sì tún jé wí pé ó tèdó sí ibi àbáwo ìlú iwó road 	àdúgbò yìí tèdó sí òpópó ònà tí ó lo sí ìlú iwó ìsin ìdí nì yìí tèdó sí òpópó ònà tí ó lo sí ìlú iwó ìsin ìdí nì yìí tí wón fi ń pe àdúgbò yí ní iwó road imojì 	gégé bí ìwádìí tí mo se orí ilè àdúgbò yí ni wón ma ń sin òkú sí láyé àtijo orí ilè yìí kò jìnnà púpò sí àárín ìlú kí ó tó di wí pé ìlú fè dé ibè ni wón bá kúkú ń pè é ní àdúgbò imojì odò ilé	ìdí tí àdúgbò yí fi ń jé béè ni pé ó wà nítòsí odò kan tí àwon ará ìlú fi ń foso odò yìí kò tóbi púpò kódà ó ma ń yaw o àdúgbò yìí ní ìgbà òjò ilé odò ni wón ma ń pè é télè kí won tó so ó di odò ilé báyìí òkè àgbàá 	àdúgbò yìí wà láàárín gùn gùn ìlú ìtàn wí pé bí òjù bá ti ń rò àgbàré òjò yíò kó ìdòtín láàti òkè yìí lo sí ìsàlè òbà àwon ará ìsàlè òbà yóò wá a wí pé àgbàrá òrè ló kó ìdòtí wá sí àdúgbò àwon kò pé púpò ni wón bá ń pe àwon ará òkè yìí ní awon onílé ìdòtí àgbàrá òkè àgbàrá òkè yìí ni wón wá fi ń pe àdúgbò yìí kí ó tú di wí pé ó ń jé òkè àgbàrá tàbí òkè àgbàá gbádéyan 	kì í se orúko yìí ni àdúgbò yí ń jé télè ayédùn ni orúko jè télè sùgbón nígbà tí ó di wí pé enì kan tí ó tip é lénu isé oba ní ìpínlè èkó tí ó jé omo ìlú yìí kú ni wón bá ń fi orúko rè pe àdúgbò yí nítorí pé ó jé omo bíbí àdúgbò yí bákan náà wón sì gba ìwé àse rè láàti òdò ìjoba ìbílè won òkè òbà 	àdúgbò yí wà ní òpópó ònà tí ó lo sí ilu owó kájolà ìwádìí kò fi ìdí rè mule ìdí tí wón fi ń pè é béè elékùú 	àwon ènìyàn àdúgbò yí wí pé ní ìgbà kan tí àwon ènìyàn ma ń sepo orí ni wón fi ma ń ru eyìn lo sí ìlú pàmò sùgbón nígbà tí ó yá ìjá wà láàárín àwon ará ìlú méjèjì ni àwon ará òbà bá sòfin wípé enikéni nínú àwon obìnrin kò gbódù lo se epo ní ìlú pàmò mó àwon ará ìlú òbà gba àwon ègbìrà láàti bá won gbé ekùú ti won náà wón wá ilè sí èhìn odi ìlú wón sì ń pe ibè ní ilè ekùú sùgbón ní báyìí wón ti kó ilé yí ni wón wá ń pè ní elékùú sùgbón èyí kò túmò sí wí pé àwon àdúgbò yí ló ni èkùú náà àwon ekùú tí wón gbé nígbà náà wà níbè di ìsisìyí òfé àrán	ìwádìí kù fi ìdírè mule pàtó bí àdúgbò yí se jé sùgbón àrí gbámú ìtàn kan ni wí pé àwon àdúgbò yí jé ìbátan kan ni wí pé àwon àdúgbò yí jé ìbátan kan ní ìlú òmù àrán nitorí pé àdúgbò ń jé òfé àrán eésabà 	gégé bí ìtàn oye ti won n je ní àdúgbò yí ni a ń pè ní eésabà ìdí nì yí tí wón fi ń pe ibè ní àdúgbò eésabà agbo ilé òbà 	 gégé bí ìtàn agbo ilé kan soso ni ó ma ń je oba ní ìlú yìí orúko tí àdúgbò yìí ń jé télè ni òkè ìsolà ìran won lú ma ń joba ni ìlú yìí kí ó tó di wí pé ó di agbo ilé jagboolé báyìí sùgbón nítorí pé àwon ìran òkè ìsolà ti je é fún òpòlopò odún séhìn ní àkókò tí wón ń je é yìí ni wón ti ń pè wón ní agbo ilé oba orúko yìí kò sì yí padà títí di òní yìí bí ó tilè jé wí pé kì í se àwon nìkan ló ń joba báyìí òkè ìdèra 	gégé bí ìtàn ìsèdálè àdúgbò yìí àdúgbò imojì ni àwon wònyí ti wá wón wí pé enì kan tí ó so wí pé òun kò le kó ilé sí ibi tí wón ń sin òkú sí ni ó sí kúrò ní àdúgbò imojì lo sí ibòmíràn tí ó sì pe ibè ní ibè ní ibi ìdèra fún òun láàti ibi ìdèra ni wón ti so ibè di òkè ìdèra omo àdúgbò imojì ni àwon ará òkè ìdèra jé àdúgbò 	òkè àgbìgbò òkè àgbò ìtumò 		ní ayé atijo àdúgbò yìí wà nínú igbó kìjikìji àwon eye àgbìgbò ni o sì pò si ibè àwon eye wònyí a máa fò káàkiri orí igi t osan t òru bákan náà ni òkè pò sí àdúgbò ti a ń so nipa rè yìí ní ìgbà tì o se àwon ènìyàn bèrè sì tèdó sí àdúgbò yìí wón ń kó ilé mole síbè àwon eye wònyí kò fi àdúgbò náà sílè obinrin kan lára àwon ti ó kókó te ìlú náà dó ti orúko rè ń jé bèje akíkanjú obìnrin ni òun ni ó pa àwon eye àgbìgbò náà run wón sì so àdúgbò náà di oke àgbìgbò ti wón wá ń pè ni òkè àgbò ni òde òní won sì máa ń ki àwon omo àdúgbò náà báyìí 	 omo òkè àgbò bèje ìdí ni wí pé òun bèje ni o pa gbogbo àwon eye àgbìgbò náà run mathew àrẹmú olúṣẹgun ọbásanjọ gcfr tí wọn bí ní ọjọ karùn ún oṣù kẹta ọdún jẹ gbajúmọ àgbà olóṣèlú ajagun fẹyíntí àti ààrẹ àná orílẹ èdè nàìjíríà orúkọ bàbá rẹ ni amos àdìgún ọbalúayésanjọ obasanjo bánkọlé ìyá rẹ sìn ń jẹ àṣàbí ọbásanjọ jẹ ọmọ bíbí òwu ní ìlú abẹòkúta ní ìpínlẹ ògùn lórílẹ èdè nàìjíríà ìyá rẹ kú ní ọdún bàbá rẹ sìn kú bákan náà ní ọdún wọn bi olúṣẹgun ọbásanjọ ni ojo kaarun oṣù kẹta ọdun mẹtadinlojilẹdẹgbẹwa fún amos obaluayesanjo bankole ati asabi lilu ìbògùn ọláogun o jẹ akọbi awọn obi re wọn bi ọmọ mẹjọ tẹle ṣugbon arabirin kan loni ti ò kù o di omo orukan nigba ti o pe omodun mejilelogun ile iwe saint david ebenezer school ni ibogun ni oloye obasanjo ti ka iwa alakobere primary school education ni odun oloye obasanjo jé ògágun tó tifèyìntì kúrò nínú iṣẹ ológun ilè nàìjíríà ati olóṣèlú ọmọ ilè naijiria oun ni ààre ilè naijiria lati odún títí dé ọdún èyí ni ìgbà iketa tí obasanjo yíò jé ààre orílè èdè nàìjírìa o ti koko je aare laye igba ijoba ologun laarin odun sí lẹyìn tí ó fẹyìntì ó bẹrẹ iṣẹ àdáṣe tirẹ ìyẹn ní iṣẹ àgbẹ ilé iṣẹ àgbẹ rẹ obasanjo farms gbòòrò tó fẹrẹ ma sí abala iṣé àgbẹ tí kò sí níbẹ láàrín ọdún sí obasanjo di ẹni mímọ ní gbogbo àgbáyé akinkanju ni ninu eto oselu agbaye o wa ninu awon igbimo to n petu si aawo ni awon orile ede to n jagun paapaa ni ile adulawo o je ogunna gbongbo ninu egbe kan to koriira iwa ibaje iyen ni transparency international ni odun obasanjo tun di aare alagbada fun orile ede naijiria labe asia egbe pdp a tun fi ibo yan an pada gege bi aare lekeji ni okan pataki ninu awon afojusun ijoba obasanjo ni igbogun ti iwa jegudujera anti corruption obasanjo gbiyanju dida ogo naijiria pada laarin awon akegbe re ni agbaye committee of nations o tun iyi owo naira to ti di aburunmu bi omi gaari se gbigbowo lori oja inflation si dinku jojo iye owo afipamo soke okun external reserves naijiria ti ga gan an ni o to billion bayii obasanjo tun fidi awon banki wa mule gbogbo pipo ti won po yanturu tele ti dinku won o ju meeedogbon lo mo bayii eyi mu ki awon eniyan ni igbekele ninu fifi owo pamo si banki won si tun le ya owo fun idagbasoke okowo won gbogbo lara awon eto ti ijoba obasanjo n se ni tita awon ogun ijoba fun awon aladani privatisation policy eto yii ku die kaato idi ni pe awon olowo lo le ra awon ogun bee talika kankan ko le ra won adugbò 	ìkénné itumò 		kòríkó ìkólé ti a ń pè ní ìken nì èdè rémo ni ó wópò púpò ní agbegbe kan nì ayé ojoún nìgbà ti ó wà dì wí pé awoòn ènìyàn ń gbé abbègbè yìí bí ìlú ni won bá n so wí pé a tun ni ni ikèn néè o èyí ti a wa se ìsúnkì gbólohùn náà sí ìkènné adugbò 	sònyìndo itumo 		òkunrìn jagunjagun kan ni àdúgbò yìí ni ó ka ení rè kan mo ibi ti ó tí n kínrin aya re ken leyin nigbati aránbìnrin náà ń wè ní ile iwe inu bi okunrin yìí pàápàá nitori pe erúbinrin náà kò sá nìgbà ti é rí ì èyí mu kì ó bínu pa ìyàwó rè àti erúbìnrin náà nìgbà ti won sì bì í ìdí ti ó fi se béè o sàlàyé pé ń se ni erú yìí sànyín dó lati ìgbà náà ni a ti ń pe adugbo ohun ní sànyìndó àdúgbò 	ajíno itumò 		nì ayé àtijó òwúrò kùtùkùtù ni won máa ń ná ojà agbègbè kan báyìí ni ìlè remo kèrèkèrè awon ènìyàn bèrè sí ìlé ní í ko sí ibi ofà yii wón sì ń gbé ibe bayìí ni won se so ojà náà ní ajino ti àwon ènìyàn sì so adugbo náà nì ajìwo titi di ìsìnsìnyí adúgbo 	ìmóbìdo itumò 		agbègbè ti a fi igi obì pààlà tàbí sàmì sí àwon méjì ti ó ń jà du ààlà ilè ni o fa orúko yìí jáde nítorí awon tì ó nì ìlè salàyé wí pé ìgi obì ni àwon fì dó ìlè àwon láti fi se idámo sí ilè elòmìíràn adúgbò 	ìdótun itumò 		ní asìko ogun ti awon yorùbá ń ti ibi kan dé ibì kan ni àwon kan ko ara won jò láti te ìlú tìtun dó léyin ti awon ènìyàn ti n pò níbe ni wòn wa so ìbùdó won yìí ní ìdótùn èyí ti ó túmò sí ibùdó tìtun àdùgbò 	ìdómolè itumò 		nítorí àgbára àti ìwa ìpàǹle tàbí ìwà jàgídíjàgan okunrin kan báyìí ti a pe orùko rè ní ìdó ni àsìkò ojoun ni a se so oruko adugbo yìí ní ìdómolè léyìn ikù okunrin yìí ni awon ènìyàn bérè sì fi okunrin yìí júwè adúgbò ré won a ní awon n lo sí ìdó akínkayú nì tàbí okùnrin imolè nì báyìí ni a kuku so adúgbà di ìdómolè àdùgbó 	ìròlù ìtumò 		léyìn ìgbà ti awon yorùbá ken ti gbà latí parapò máa gbe pèlu ìrépò ni agbègbè kémo yìí ni won kùkú wá pè è ní ìrolù èyí túmo sì pé awon jo kò ó lù ni kí àwón tó péjo síbè àdugbò 	sáàpàdé itumò 		àwon ìlu méta ni ó parapò sí ojú kan nígbà tí ó wà di wì pé okan kò yòǹda oruko tirè oún èkèjì ni wón wà yo nínú oruko awon meteeta làti yo sàaàpàde ìsarà láti ibi ni wón ti yo sá ìparà láti ibi ni wón ti yo oá odè láti ibi ni wón ti yo dé àpaofò sá pà dé ni ó wá di sápadè àdúgbò 	ìsarà itúmò 		òde nì awon tí ó parapò te ìlú ìsara dó kaluku awon ènìyàn wònyi ni won sì wá láti agbègbè òtòòtó nígbà ti ó wá dì wí pè ènìkan fé so ara re di olorí àpàpàndodo ni won bá làá yée pe n se nì awon sa ara awon jo sibe ti won sì sun orúkò náà kì di isarà àdugbò 	ògèrè ìtumò 		áwon tí ó ń gbé òkèèrè ni won ti kèrèkèrè só dì ògèrè láyé àtijó bì ó bà ti dì wí pé awon ènìyàn remo bà fé lo sí ibi ti awon are ògèrè wá won a so wí pè awon fe ló sí agbègbè awon ara òkèèrè awon ènìyàn wònyí búrú púpò jù won sì taari won sìwaju won á ni okeere ni ó ye won nígbà ti ójú ń là nì wón bà so oruko ìlú yìí di ògèrè àdúgbò 	ajítaádùn itùmò 		ìyá kan wà tí ó ń gbe àdúgbò yìí ni ayé ojoun kó sì ìgbà ti àwon ènìyàn dé òdò rè tí kìí ni oúnje àdi dùn nìgbà ti ò dì wí pe gbogbo ènìyàn bere si fi ounje ìyà yìí júwè adúgbò naa ni wòn kúkú wa n pe adugbo yìí ní ajítáádùn ají ta dídùn see yoruba place names ilé àwòrò òsé 	ìtàn ti a gbo nipa adugbo tabi agbo ile yì so fun wa pe ilé àwòrò òsé je ibi pàtàkì ti won ti ma n se orò ò sì tun je ile olorisa ìlé olúóde a gbó pe ode ni ìran àwon wònyí n se láti ìgbà ìwásà ibe sì nì olórí àwon ode n gbe ile olutojokun 	 àwon ìdílé yi ni o ma ń joba ni ìlú ìlá òràngún ile olorirawo 	adugbo ati agbo ile ni eyi je ìtan ti a si gbo nipa won núpé ìbè ni olori awon awo tedo sì ìjímògòdò 	 	akoni èdá kan ni o je jagunjagun sin i pelu oun lo te àdúgbò yì dó ìgbonnìbí 	jé òkan nínú àwon oba akíkanjú ti o wolè ni ìlá níbi ti o wolè sin i a n pe ni ìgbonnìbí loni yìí ajagúnlá 	ode ni ajagunle nigba aye re o si je jagunjagun o si bínú wolè lo ni ògbún ìperin 	 nibi ti a pa erin sin i a n pe ni ìperin òkè èdè 	túmò si ibi ti a pa elédè si ògbún ìsèdó 	eyi tumò si ibi ti isé sodo si agbègbè yin i ìlú ma n lo gégé bi ojúbo isé ilé olóòsà 	a gbo pe wón ma n ko òrìsà pamó sì adugbó yií òkè alóyin 	odò kan ti o n san ni àdúgbò yì wón ma n lo omi yì láti fi se ìmúláradá àwon omo wéwé ilé agbérùkóó a gbó pe ìdílé yì ma n gbe èrúkó tà ni won fi ma n pé wón ni agbérùkóó ilé alápìnni ìtàn so pe idile oloje tabi eleegun ni won je àwon sin i olórí gbogbo àwon eégún ilé ìyálóde 	obìnrin ni o te idile yi do o gbé fáàrí o sit un je akikanju obinrin láàrin ìlú ilé akogun 	jagunjagun naa ni o te adugbo yi do akogun sit un je oloye pàtàkì ni ìlú ilé òjá bèbè isé abèbè ni wón yàn láàyò ni àdúgbò yì ìlé agbèdègbede 	àwon ìdílé alágbède ni àwon wonyi n se ilé òdú 	èfó òdú ni won ma ngbin ni akoko ti won so orúko ile yii ilé ajengbe isé ìsègùn ni won ma n se ni ìdílé yi won sit un je akoni èdá kan ilé obajisun 	ìdílé oba ni won jé won sì tun je olóyè ìlú èfó òsùn pò púpò nì àdúgbò yìí ilé onílù 	àwon àyàn ni o te ile yìí do ìdílé onilu ni àwon wonyi je ilé awúgbo 	àwon ìdílé yi saba ma n gbìn erè kan ti a n pen i awúje èyítí o ti gbilè ti won fi n pe won lórúko loni ile èelemukan èkan po ni àdúgbò yìí ìle obajoko 	 idile yin i won ti ma n sábà fi oba je eyìti a mo si kugmaker òkè ògbún nígbàtí ìlú ko ti làjú àdúgbò yin i wón ma sábà ko gbogbo àwon òhun ìdòtí pamó si o si je ògbun eyìti wòn so di oke ògbún lòni yì ilé àtèéré ilé àbálágemo 	 ilé asóyòò ilé odogun 	ìdílé àwon jagunjagun ni won àdúgbò 	òkè àgbìgbò òkè àgbò ìtumò 		ní ayé atijo àdúgbò yìí wà nínú igbó kìjikìji àwon eye àgbìgbò ni o sì pò si ibè àwon eye wònyí a máa fò káàkiri orí igi t osan t òru bákan náà ni òkè pò sí àdúgbò ti a ń so nipa rè yìí ní ìgbà tì o se àwon ènìyàn bèrè sì tèdó sí àdúgbò yìí wón ń kó ilé mole síbè àwon eye wònyí kò fi àdúgbò náà sílè obinrin kan lára àwon ti ó kókó te ìlú náà dó ti orúko rè ń jé bèje akíkanjú obìnrin ni òun ni ó pa àwon eye àgbìgbò náà run wón sì so àdúgbò náà di oke àgbìgbò ti wón wá ń pè ni òkè àgbò ni òde òní won sì máa ń ki àwon omo àdúgbò náà báyìí 	 omo òkè àgbò bèje ìdí ni wí pé òun bèje ni o pa gbogbo àwon eye àgbìgbò náà run 	ìtumò 		ní ìgbà láyéláyé ni ìlú ìjèbú igbó ti wón bá ń jagun ìbi ti ogun ti má a ń le ni won ń pè ni jàpara nitorí wí pé ni ibè ni wòn ti máa ń lérí mó ara won pé a o pa ara wa lónìí ni won a sì jà titi won ó fi férè pa ara won tán ní gbà ti won wa bèrè sì te ibè dó àwon àgbà wá so orúko àdúgbò ni jàpara oríkì jàpara a kó obì se esà a kérógbó bo ojú ogun ìjà ìpara jàpara 	ìtumò 	 àwon yorùbá máa ń pe àdúgbò ní itún nígbà míràn àdúgbò ti won ń pè ni itún yìí wà ni ìjèbú igbo se ni àwon ara àdúgbò dédé jí ni ojo kan won rí i ti omi ti di odò nla sí apá kan itún won káwí káfò àwon ara itún bèrè sì ni pa eja nínú odò náà báyìí ni wón so àdúgbò náà di itúndòsà won a sì máa pe àwon ti won wá lati àdúgbò yìí ni omo ìdósà maye 	ìtumò 	 àdúgbò yìí jé ibi ti igi igbá ti máa ń so igi igbá pò sí àdúgbò yìí tó béè gee ti awon eniyan sì máa ń seré lábé rè bí enikan báni àlejò ti ó wá a wá won a ni kì won lo wòó ni abé igi igbá àìré ìgba ti won kò tii ré kúrò lórí igi won wá so àdúgbò náà di igbáìre 	ìtumò 	 ibi ti ojó máa ń wò si ni won ń pè ni ojó wò ti o wa di òjóò loni yìí 	ìtumò 	 itún ni èdè ìjèbú je agbo ilé ó sì jé ibi ti àwon alágbẹdẹ pò sì bí àwon enìyàn bá sì fé júwe àdúgbò lati agbo ilé yìí won a ni e lo sí itún alágbède tí ò sì di itúnlágbède di oni yìí 	ìtumò 	 ní ayé àtijú won máa ń mo sìgìdì nú ni àdúgbò yìí àwon ènìyàn ati àwon ode babaláwo ati lébo lóògùn a máa be sìgìdì lówè fún isé ibi a sì je isé náà fún won tí sìgìdì bá padà dé won a sì se ètùtù won a fún un ni epo mu nítori ìdí èyí ni won se ń pe àwon ti won tèdó sí àdúgbò yìí ni omo asìgìdì mode omo mode ráàtà omo atà je epo má pòn ón 	ìtumò 	 	ibi ti ìgi àgbon pò sí ni àdúgbò yìí igi àgbon yìí pò to béè ti o fi je wí pe kò si ílé ti e kò tin i ríi béè sì ni imò wà lórí rè lópòlopò àwon eniyan ìgbà náà sì ń pe ibè ni imò àgbon ti awon enìyan ode òní sì so ó di imàgbon 	ìtumò 	 	àdúgbò yìí je ibi ti ìgi òro pò sí àwon ènìyàn a sì máa je òro yìí imó ni agbègbè ibi ti òro yìí ń so sí jìngbìnni àwon ènìyàn wá so àdúgbò náà di imó òro ìmòro ni won ń pe ibè lónì yìí oríki imòro àláà a rérun enu gé òrò bí òbe 	ìtumò 		ní ìgbà ìwásè efòn ńlá kan wa ni àdúgbò yìí ti o máa ń dààmú àwon ènìyàn ti won bá fe bojá lo sí oko odò nlá kan sì wà ni orí òkè ibì ti efòn yìí máa ń lúgo sí bí àwon eniyàn ba ń darí bò lati oko won máa ń bu omi mu ninu odò yìí tí enikeni bá se ohun míràn yàtó sí mímu nínú omi náà efòn yóò fi imú onitòhún fon fèèrè sùgbón ti efòn wáà bá ti rí wí pé won ń mu omi ni kì yóò se ohunkóhun fun irú eni béè won yóò sì la omu náà dúpé lówó olódùmarè wí pé àwon gun òkè efòn ati wí pé omi ti àwon mu ninu odò ti re efòn té lati má se ìjàmbá titi àwon fi gun òkè won wa so àdúgbò náà di òkè odò re fòn teti àgékúrú rè wá di òkè erèfon 	ìtumò 		ládugbó ni èdè ìjèbú túmò sí ìkokò ni yorùbá àjùmòlò ìtàn sò wí pé odò ńlá kan wà ni àdúgbò yìí ti ìkòkò ládugbó àbáláyé kan wà nínú rè tí àwon enìyàn bá fé pon omi múmu nínú ládugbó yìí ni won ti máa ń pon ón sùgbon bi o ba je ki a fo aso ìwè ati ohun miran ni won a lo omi tí ó yí ládigbó náà kà á nígbà ti o se won se àdúgbò náà di odò o ládugbó ti àgékúrú rè wá di lágugbó 	ìtumò 		ní ìgbà láyéláyé bàbá kan wà ti wón ń pè ni òsígbadé olómo òdo nitori kò mo iye omo ti o bi sùgbón ó jé onísòwò eran màlúù ó ní àgbàlá ńlá ti ó máa ń da eran sí lati je pápá kò si ohun òsìn míràn ti ó ń ba àwon màlúù náà gbé ni àgbàlá náà àgbàlá ńlá yìí ni àwon ìjèbú máa ń pè ni ugà eran ti o wa di igbà eran lónìí	 	ìtumò 		ní ayé àtijú won a máa sa ìgò jo sí àdúgbò yìí fún fífo lati tà á ìtán so wí pé èyìn odi ìlú ni ibè jé wón tún máa ń da àwon àkúfó ìgò jo síbè àwon tí ó bá jé odùndùn won a fó won sí wéwé ìgbà tí ó se àwon ènìyàn bèrè sí tèdó sì àdúgbò yìí won wa ń pe ibè ní abúle ìdágòlu ti o wa di idágòlu lónìí 	ìtumò 		inú igbó ni àdúgbò yìí jé nígbà àtijó igi ti o máa ń so èso isin ni ó pò nínú igbó yìí jù àwon eniyàn a máa sinmi labe àwon igi náà bí won bá ń ti ònà oko tàbí odò bò ìgbà tí ó se ìgbó náà bèrè sí súnmó abúlé nìtori àwon ènìyàn ń tèdó sí etí bè tí àwon àgbàlagbà ní abúlé pàápàá àwon okùnrin bá jeun tan won a tàtaré sí abé igi yìí lati lo gba atégùn ìbi ti wón bá ti ń tayò tí won ń tàkúrò so won a wà níbè fún ìgbà pípé enikéni ti ò ba ni àlejò won a ni kí ó lo wo eni ní ó ń bèèrè ni ìdí igi isin tí ó wa di ìdí isin lónìí 	ìtumò 		ní àdúgbò yìí ìwòn tì àwon alágbède ro ni wón ń lò lati máa fi se òsù wòn kòkó gbogbo àwon onísòwò kòkó pátápátá ni won máa ń pàdé ni àdúgbò ti a ń so yìí lati wa rà ati ta kòkó won níbè ní ìdí èyí won so ibè dí ìdí scale ti wón ti ń won kòkó ti àgékúrú rè sì di ìdí scale lónìí 	ìtumò 		ní ìgbà atijo àwon osó ati àjé kò fi ìse won bò rárá isé ibi won kò ni àfìwé sùgbón àwon àgbààgbà pinnu lati da sèríà fún enikeni ti owó won bá tè tí won bá mú enikeni ti o ni osó tabi àjé ibi tì wón ti yàn sótò ti won ti ń so òkò pa wón ni wón ń pè ní òkè ti osó pari emir è sí tabí òkè tie mi osó pin sí èdè àdúgbò ìjèbú ni pen yorùbá àjùmòlò ni pin nígbà ti ojú ńlà ti àwon enìyàn ń kólé sí bè won wa so àdúgbò náà dí orí òkè osópen ti àgékúrú rè wá di òke sópen 	ìtumò 		ìtàn so fún wa wí pé àdúgbò kan wà ti ogun máa ń jà wón lópòlopò bí ogun bá sì ti wolé tò wón won máa kó won lérú ni ní ìgbà ti o se àwon àgbaàgbà ti won kù ni ìlú náà fi orí kan orí won sì to ifá lo lati bèèrè ohun ti won tè se ti agbègbè àwon kò fin i parun lowo àwon ti o ń ko won lérú ifá ni kì won bo odò ti o nà ni ìlú won kì won sì máa pon omi odò náà sí ilé gbàrà tì won bá gbó wí pé ogun wòlú ki oníkálukú bu omi náà mu láìpé ogun miran wolé tò wón wón se bi ifá ti wí wón jagun won sì ségun wón wá ni odò ni awon fí ségun ti ó wá di odò rámúùségun 	ìtumò 		itún ni èdè ìjèbú túmò sí agbólé àwon jagunjagun ìlú ni ibi ti wón ti máa ń pàdé dira ogun ti won ba fe lo sí ojú ogun àkókò ti won bá fe lo jagun nikan ni won máa ń pàdé ni ibè tí àwon ènìyàn tì kò mo ohun ti o ń selè télè bá ti ń ri àwon jagunjagun ti won ń dé sí itún yìí won a ni àwon ológun ti dé sí itún won won wa so ibè di itún ológun ti àgékúrú rè wa di itún lógun 	ìtumò 		odò kan wà ni àdúgbò kan ti èso òyìn máa ń so repete ní bèbè rè àwon àgbàgbà a máa jókòó ta ayò ni abé àwon igi yìí won a si máa fi èso òyìn panu bí ayò bá ń lo lówó báyìí ni wón so ibè di odò ti o ń so èso òyìn tí ó wá di odò asoyìn 	ìtumò 		ní ìgbà ìwásè orúko àdúgbò ńlá kan ni ìjèbú igbó ni orímolúsì sùgbón gégé bi a ti mò wí pé àwon yorùbá máa ń ye ìpún tabi àyàmó wò ori àwon ènìyàn àdúgbò náà a da obì won a wí pé orí ìwo lo mo olùsìn olùserere je kí ìgbésí ayé mi dára o báyìí ni eni ti o kókó je oba ìlú náà wí pé òun ni olórí ìlú òun ni orí fún àwon ènìyàn ti o wà ni ìlú gbogbo ènìyàn yóò sì ma pe sin òun ni ní ìdí ènìyàn won so oba náà di orí mo olùsìn ti ó di orímolúsì lónìí 	ìtumò 		ní ayé atijo okùnrin kan wà ti o kúrò ni àárin ìlú lati máa lo gbé inú igbo nitori wí pé o ti ya wèrè wèrè yìí pe lára rè to béè gè é ti o gbé òpòlopò odún nínú igbó náà ní ìgbà míràn ti kinní òhún bá wò ó lára tán a bèrè sí yà èèpo igi a máa rún un wòmùwòmù àwon èrò ti ó ń lo tó ń bò lónà oko máa ń wòó tàánú tàánú nígbà tì o yá kò jo wón lójú mo wón wá ń pè é ni wèrè ti ó ń bó igi je òun a sì máa le won bí wón bá ti pè é béè sùgbón nígbà tì àwon ènìyàn bèrè sí ko ilé ibè won wa so ibè di àdúgbò wèrè tò ń bó igi je àgékúrú rè wá di bógije 	ìtumò 		àwon eléégún ati àwon abòrìsà ìlú máa ń se ayeye odún won ni odoodún ni ayé atiju orí òkè ńlá kan ni won sì ti máa ń pa idán orísirísi fún àwon ara ìlú nígbà tì o se àwon ènìyàn kólé sí orí òkè yìí won sí so àdúgbò náà di orí òkè idán pípa tó wa di òkè idán lónìí 	ìtumò 		ní ìgbà ti àwon ènìyàn bá je oyè tan ní ìlú àwon ìjòyè a sì wá sí iwájú ìta àafin oba pèlú àwon ebí ara ati òré won lati wa jó lati se àjoyò pèlú olóyè tuntun nígbà ti ó so àwon ènìyàn féràn lati máa se ayeye orísirìsì ni iwájú ìta àafin oba nitori pé enikeni ti o ba fe se ayeye ti oba bat i gbó nipa rè ni yóò ri èbùn gbà lówó oba báyìí ni won bèrè sì lo ìtà oba fun ayeye bí won ba sì fé se àpèjúwe ìbì ti won yóò ti se ayeye fun àwon ará òré ati ojúlùmò won a ni kí wón wá bá won se ayeye ni iwájú ìta oba níbo ni e o ti se ayeye iwáta oba ni kèrèkèrè wón so àdúgbò náà di iwátá 	ìtumò 		kí o tó dì wí pé a gba òmìnira àdúgbò yìí ni wón ti máa ń ta erú tì àwon ènìyàn sì ti máa ń ra àwon erú lo sí àgbádárìgì nígbà ti ó se ojà erú títà sá féré ni orí òkè yìí àwon olùtajà a sì wá so ibè di òkè ererú 	ìtumò 		ní ìgbà àtijó ti wón ba fe fi oba je ni ìlú àdígbò yìí ni won ti máa ń gbìmò eni ti oba kan lati ìdílé ti oba kan tí ètò fífi oba je yìí bá takókó ti o díjú tan pátá àwon àgbààgbà afobaje á kó ara won lo si ori òkè kan lati lo tú gbogbo ohun ti o bá dìju palè ní orí òkè yìí won a dìbò won a dá ifá ohun gbogbo yóò sì ni ojútùú kì won tó padà sí ilé nitorí ìdí èyí ni wón se so òkè náà di òkè tákò òkè ti a ti ń tú ohun lèrò ti ó ta kókó 	ìtumò 		léyìn ìgbà ti àwon afobaje bá ti ri ojùtùú enì ti yóò joba okan won a balè won a wá gun orí òkè kan lo lati lo gba atégùn sára nìbe wón a mu emu won a sì máa wí pé àlàáfíà ti dé bá ìlú orí òkè yìí ni o di àdúgbò ńlá lónì ti won so di òkè àlààfíà 	ìtumò 		orí òkè kan wà ti àwon àlejò ti wón ba sèsè wo inú ìlú ti máa ń lo búra wí pé àwon kò ni se búburú sí oba ati àwon omo onílùú orisìrìsi àwon èyà enìyàn ni won máa ń pàdé ni orí oke yìí ni asìko ìbúra náà ègbá ìbàdàn òyó hausa ìgbò abbl orò ajé ni ó gbe won wá sí ìlú náà ìjèbú igbó ní gbà tí ó se oba se akiyesi wí pé gbogbo àwon àlejò wònyí ń se bí omo ìyá kan náà a fi bi eni pe ile kan ni gbogbo won ti wá láì fa òrò gùn àwon àlejò yìí ń pò sí won ń bí sí i won ń rè sí ìlú sì kún to béè géè tì onílé kò mo àlejò mó ní ojo kan ob ape gbogbo àwon àlejò ìlú jo tèbí tàráawon ó sì so fún won wí pé òun ríi pé won ni ìfé ara won lati òní lo òun oba yàn ǹ da orí òkè tì wón tì bura ni ojósí fún won ki won ko àwon enìyàn won ki wón lo tèdó sí ibè 	gbogbo àwon àlejò wònyí sì dupe lówó oba won sì se bi oba ti wí lati igba náà ni won ti so àdúgbò náà di orí òkè ìfé ti o di òkè ìfé loni yìí 	ìtumò 		ní ayé atijo ìko tìí wón fi ń hun eni ni ó pò ni àdúgbò yìí bàbá kan wà ti o je ògbóǹtagí onísègùn ìko ni o máa ń fi ríran sí àwon ènìyàn ohun kohun ti ènìyàn bá bá lo si òdò rè ìko yìí ni ó máa kó kalè ti yóò sì máa ba sòrò bí ènìyàn sùgbón ohun nìkan ni o máa ń gbo èdè tì ìko náà ń so òun yóò wa túmò fún eni tí ó wa se àyèwò ní ìdí èyí won so baba yìí ni ati ìko ri ohun ti o ń sele si ènìyàn ti o di atìkorí nigba ti awon ènìyàn tèdó si àdúgbò náà lónìí atìkòrì ni àwon ènìyàn ń pè é 	ìtumò 		ní aye atijo okùnrin ken wà ni ìlú ó je alágbára atì alákíkanjú ènìyàn orúko rè ń jé omódóríoyè ó se isé takun takun fún ìlú baba rè ò sì jè omo oba ní ìgbà tì oba tó wà lórí oyè wàjà ìdílé rè ni oba kàn òun sì ni o ye ki wón mú nínú ìdílé náà pàápàá tì o tún jé alágbára ènìyàn 	àwon afobaje gba àbètétè lowo elòmíràn won sì kojú omódoríòyè sóòrù alé kàkà ki ilè kú ilè á sá ni omódérìoyè fi òrò náà se ati bi a se mò wí pé àwon alágbára kò kò ikú omodorioye se okunrin ò sì pinnu wí pé bí won kò tilè fi òun joba won kò ni gbàgbé òun láyéláyé báyìí ni omódóríoyè tí àwon ènìyàn ti se àgékúrú orúko rè sí dóróyè télè di odò ńla kan sí odì ìlú náà ó sì fi ohùn sílè wí pè oba tí ó ba je ti kò bá mu nínú omi náà kì ni pe lori oyè tí wón fi je atì wí pé eníkéni tí ó bá ń mu omi náà yóò di alágbára bíí àwon ènìyàn se bèrè sí ni tèdó si eti odò náà ni yìí ti won sí so àdúgbò náà ti odòdóoróyè iyan nip e odò omódórí oyè 	ìtumò 		léyìn ìgbà ti awon gèésì dé ti okò ayókélé ati irúfé okò mìran bèrè si won orile èdè wa àwon okò akérò tì o ba wo ìlú ìjèbú igbó ni ibikan ti won ti gbódò ja awon èrò won sile ti won yóò sì kó àwon èrò miran ibè ni won ń pè ni station ibikiri ti ènìyàn bá ń lo lati ìjèbú igbó ibe nikan ni e ti lè ri oko wò awon itumo awon oruko awon adugbo ilu akungba akoko ni ipinle ondo naijiria àkúnmi 	ìsèlè tí o mu ìpayà wa sele ní àdúgbò yi ti o mu ki ìpàdé pàjáwìrì wáyé nílé oba nígbà tí onísé yoo jísé fún oba ohun tí o kó so ni pé àkún mi eyi tí o túmò sip e àkùn ni àdápè àkùngbá sugbon nígbà tí ìsèlè yi mi gbogbo àkìngbá ni won fi n so pe akun mi ti won si waa so adugbo naa ní akunmi lati ìgbà naa ni won ti n je olóyè ti a n pè ni alákúnmù òkelè 	àwon jà ǹ dù kú ènìyàn ni won fe àdúgbò yìí dó awon alo kólóhun kígbe olè ati ìgára ibi ti won si tèdó si je ibi ti o ga sókè bi enikeni ba fee lo sí àdúgbò yi won a ni o lo òkè olè òkè olè ni won so di òkelè di òní olónìí akùwà 	ìgbàgbó awon ènìyàn nip é awon to wa ni àdúgbò yi je òdàlè atan ni je àgàbàgebè ènìyàn ni won èdè akungba ni akuwa eyi ti o túmò sí pe ìwà nikan ni o kù won kù ùbèrè 	eni ti o kókó kó ilé ni ilú àkùngbá ùbèrè ni o ko o sí ibè ni àwon ènìyàn sì gbàgbó pe àkùngbá ti se wá ibè ni olóyè àkókó ti je idi niyi tí wón fi ń pè é ni ubere ibi ti nǹkan ti bèrè tàbí sè okùsà 	orúko eni tí o kókó kó ilé ni àdúgbò yí ni a fi n pèé òhun ni won n pè ni okusa ìdílé re ni won ti n je oye olókùsà ìbàká 	òbe ìrelé ti bàbá àgbà kan lo lati ségun àwon òtá ni àwon omo omo rè ri ni òkè àjà ti won n pe ni ìká ni àkùngba lati igba yen ni won ti n pe àdúgbò náà ni ìbàká òdodò 	àgbàrá san gba èhìnkùlé àdúgbò yi kojá gbogbo ilé ti o wa ní àdúgbò yi ni won si n pè ni òdodò eyí tí o túmò si ode ile odo òde ode tasí ododo òlálè 	oloye ti o koko je ni àdúgbò yi ni o létòó lati máa pín ilè fún àwon ènìyàn ilè ni akungba n pè ni alè ìdí nìyí tí won fi n pea won to leto lati tai le tabi latí pín ìlè ni alale ti adugbo won sì n jé olale ni adugbo bi ni won sit i n je oba titi ji oni oloni eyi wá wà ni ìbámu pèla òrò yorùba tó so pé oba ló nile arokunpanle 	oke pupo wa ni adugbo yi to béè gee bi ènìyàn ko ba jeun kánú dáadáa yoo maa fidi wo kó tó wolé míràn ni itumo arokunpanle ni afìdímólè apole 	eni ti o koko te àdúgbò yi do maa n mo ògiri yi àwon ilé ibè po awon ilé tí a bá sì mo ògiri yip o ni a n pè ní apolé lati ìgbà náà ni wón ti ń pe àdúgbò yìí ní apolé àlùjù 	ni àràárò ni baba arúgbò kan máa n fi ìlù ji awon ara adugbo yòókù nigba ti won bi baba yi léèrè èrèdí to fi n lu ilu o ni o n mu oun larada ni lati igba naa ni won ti n pe àdúgbò yìí ni àlùjù okogbo 	inú igbó ni bàbá àgbàlagbà ti o te àdúgbò yi do ń gbé kí àwon ènìyàn to de ba a nibe ìdí nìyí ti awon ènìyàn fi n pe àdúgbò náà ni okogbó odèègbò 	àwon to kókó te àdúgbò yí dó máa n da agbàdo sise sinu omi to n sàn to wà níbè àgbàdo yìí ni won n pè ni ègbo tì won sì ń pe odò yìí ní odo egbo ti wón sì so àdúgbò yin i odèègbo ònàkè 	ile pupa àti òpòlopò òkìtì ògán wa ni adugbo yìí òpòlopo ona ni o sì já si ìlú yìí ona ti o wà ni ese òkè yi ni eni ti o te e dó ń gbé ìdí nìyí ti won fi n pe àdúgbò yí ní ònàkè 	àdúgbò itaolówájodá 	ìtùmò 	 àdúgbò yìí ni àwon ìjòyè oba ìlú yìí tí a ń pè ni olówá tè dí ti won si ń se ìjoba lórí àwon ènìyàn tó wà ládùgbó yìí 	ìtùmò 		 àdúgbò yìí ni ojúbo òrìsà alá wà tétètélè àwon àwòrò òrìsà yìí ni ó te àdúgbò yìí dó 	ìtùmò 		igi obì púpò ni àwon tó te àdúgbò yìí bá nígbà ti wón fé te ìbè dó 	ìtùmò 		àdúgbò yìí ni ojúbo òrìsà òsù wa ni tori pe ibí yìí ni wón ti ń bo òrìsà yìí ni wón se ń pe e ni ìta òsù 	ìtùmò 		igi òpe púpò ni àwon tó te àdúgbò yìí ban i ibi yìí nígbà tí wón fé te ibè dó 	ìtùmò 		àdúgbò yìí ni òkan lára àwon akoni ode to máa ń ye ojó ogun ti awon olóde yòókù bá ti dá síwájú tè dó ìdí niyìí tí won fi ń pe àdúgbò yìí ni ayegun 	ìtùmò 		awon ounje orisirisi tí a dì sínú àpò bii àgbàdo ìyo ni àwon ara àgbègbè máà ń gbé wá si àdúgbò yìí wá lati tà kí ó tó di àdúgbò wón si máà ń na ojà ni àdúgbò yìí títí di òní yìí 	ìtùmò 		isé ìkokò mímo ni isé àwon to té àdúgbò yìí dó díè lára àwon omo omo won si ń se ìsé yìí 	ìtùmò 		àdúgbò yìí ni àwon olósùgbó ti máà ń se ìpàdé níbè ni ilé ìpàdé wón wa kí ó tó di pé won te ibè dó 	ìtùmò 		ibí yìí ni ójúbo osi esi wà télètélè kí o to di pé won te ibè do tí o si dí àdúgbò ojúbo osi yìí si wa níbè títí dònìí 	ìtùmò 		àwon opó ni won máà ń na ojà yìí ni alaalé òríta ti wón ń náà yìí ni o di adúgbò ti wón si ń pe ni ìtà opó wón si máà ń ná ojà alé ni àdúgbò yìí títí dònìí 	ìtùmò 		okunrin kan tó mú opà dání ló te apá ibí yìí dó ìtàn so fún wa pé àpá ase oba ìlú ibòmíìràn ló mu dàni nígbà tí o ń bo àwon kan tilè so pé àremo oba ìlú náà ni nígbà tí o fé te àdúgbò náà do ó mú òpá yìí dá ni ìdí niyìí tó fi je pé won ń je oba ni àdúgbò náà títí di òní yìí 	ìtùmò 		ìtàn so fún wa pé omi nigbogbo àdúgbò yìí teletélè kí ó to dí pe wón te ibè do okunrin akoni ti a ń pè ni òró ni o pé ofò tí ó sì le omi náà lo ìdí nìyìí ti a fi ń pé àdúgbò náà ni ìtóòró 	ìtùmò 		ibí yìí ni òkan lára àwon akoni tó te ìlú yii dó kokó dúró si kó tó dip é ó wo àárin ìlú lo nígbà ti ijà dé láàrin òun àti àwon tí wón fo wo ìlú yìí o bínú pàdà si ibi yìí o si wolè ìdí niyìí tí wón fi ń pe àdúgbò naa ni olóde oórì okùnrin yìí si wà níbè títí dòníì 	ìtùmò 		eégún kan ti won ń pè ni obrinrin ojòwú ní o te ibí yìí dó èégún odoodún ni eégún máà ń jáde ni àdúgbò yìí títí donii ìdí igi ìrókò ni won fi se ojúbo eégún yìí igi ìrókò yii wà níbè títí dónì yìí 	ìtùmò 	isé epo ni àwon to te àdúgbò yìí yàn láàyò léyìn tí wón ti dó síbè bí o tilè jé pé won kò se ise epó níbè mó won si ń ná ojà epo níbè titi dò níí 	ìtùmò 		lára àwon ìjòyè oba gbélébùwà àkókó tí won kò fara mo on pé kí wón pa oba náà ni won wa te àdúgbò yìí dó léyìn ti wón kúrò ni ààfún 	ìtùmò 		oríta yìí ni àwon ìjoyè oba gbétebùwá àkókó péjo sí láti bi ara won ohun ti o ye kí àwon se fún oba náà 	ìtùmò 		ìtàn so gún wa pé nígbà tí wín fe te ibí yìí dó wón bá òrìsà kan níbè tó dé adé sórí tó sì fi èwòn onírin se ileke owó àti tí esè ìdí ni yìí ti à fi máà ń yan oba láti ìdílé enití ó te àdúgbò náà dó ìdílè yìí náà tílè ni ààfún tí a ń pè ni ààfin òba ìdéwon 	ìtùmò 		ìtàn so fún wa pé bí ó tilè jé pé èrúktí o té àdúgbò yìí do kii se àfín sùgbón gbogbo àwon omo tí won bi láti ìdílè enití o te àdúgbò náà do je àfín nígbà ti won lo bi ifá wo ifá ni ki won máà bo obàtálá ni ìdílé náà láti ìgbà náà lo ni won ti ń bo obàtálá ni ìdílè yìí ti o bad i àsìkò odún òrìsà yìí àríyá ni fún gbogbo àwon omo àdúgbò yìí àti fún ìlú pàápàá see yoruba place names c o onanuga ijebu ode ilu ijebu ode c o ọnanuga ìlú ìjẹbú òde láti inú ọdún òrìṣà agẹmọ ní agbègbè ìjẹbú òde àpilẹkọ fún oyè bíeè dall oau ifẹ nigeria ojú ìwé itan ijebu ode 	 oríṣìíríṣìí ni ìtàn tí à ń gbọ nípa ìṣẹdá ìjẹbú òdẹ ṣùgbọn èyí tí ó wọ pọ jù nínú àwọn ìtàn náà ni mo mẹnu bà yìí 	 aládùígbò ni odùduwà àti alárẹ jẹ ni apá ilẹ lárúbáwá odùduwà ni a gbọ pé ó kọkọ ṣí kúrò ní agbègbè náà wá sí ilẹ ifẹ lẹhìn rẹ ni alárẹ kúrò ní ilẹ wàdáì tí ó gba aṣálẹ núbíà dẹ ilé ifẹ tí ó sì ṣe ẹ ǹlẹ ń bẹun o fún odùdùwà alárẹ fi ọmọbìnrin rẹ kan gbórowó fún odùduwà láti fi ṣe aya lẹhìn èyí ó gba ọnà ìṣẹri dé ìbẹsẹ títí ó fi dúró ní ìjẹbú òde ajẹbú àti olóde jẹ lára àwọn àtẹlé alárẹ fún iṣẹ ribiribi wọn fún ìlú ni a ṣe sọ ibùdó náà lórúkọ wọn ajẹbú olóde àpèjá orúkọ yìí ni ó di ìjẹbú òde lónìí yìí 	 lẹhìn alárẹ ni lúwà olù ìwà náà dé láti aṣálẹ núbíà òun náà gba ọnà ilé ifẹ ó sì yà kí odùduwà lúwà àti àlárẹ bí ọmọkùnrin kọọkan osi ni ọmọ lúwà eginrin sì ni ọmọ alárẹ ní àsìkò yìí ọṣìn tàbí ọlọjà ni à ń pe olórí ìjẹbú òde 	 èdè àìyédè bẹ sílẹ láàárín alárẹ àti lúwà lórí i ẹni tí yóò jẹ ọlọjà nígbà tí wọn tọ ìfá lọ lórí ọrọ yìí ó fí yé wọn pé ẹni tí yóò jẹ olórí kòì tíì dè 	 kò pẹ kò jìnnà lẹhìn ikú alárẹ àti lúwà ni àjèjì kan tí o múrá pàpà rẹrẹ wọlú ọnà oǹdó ni àjèji yíí gbà wọ ìlú kò pẹ ìròhìn ti tàn ká pé àjìji kán fẹ gbọgun wọlú èyí ni ó mú apèbí olóyè pàtàkì kan ní ibùdó yìí lọ báa bóyá ijà ni ó bá wá ní tòótọ àjèjì yìí kò fèsì lọ báa bóyá ijà ni ó bá wá ní tòótọ àjèjì yìí kò fèsì ju pé ìjà dà láti fi hàn pé òun kò bá ogun wá àjèjì náà fi yé wọn pé ògbòrògánńdá ajogun ni orúkọ òun ó jẹ ọmọ gbórówó tí í ṣe ọmọbìnrin alárẹ tí ó fún odùduwà fẹ ní ilé ifẹ ipasẹ àwọn ẹbí ìyáa rẹ ni ògbòrògánńdà tọ wá lẹhìn ikú bàbá rẹ títí di òní àdúgbò tí apèbí tí pàdé ògbòrògánńdà ni à ń pè ní ìjàdà 	 àpàbí lọ fi tó olóyè àgbà jaginrìn tí ó rán an níṣẹ pé ọwọ ẹrọ ni àjèjì náà mú wá nígbà tí jaginrìn bi apèbí ibi tí àjèjì náà wà apèbí dáhùn pé ọba ńníta ọba wà ní ìta nítorí ipò ọba ni ó rí i pé ó yẹ ẹni pàtàkì bí i tí ògbòrògbánnńdà ajogun láti ìgbà yìí ni a tí mọ ògbòrògánńdà ní ọbańníta tí àjápè rẹ di ọbańta di òní agbègbè tí ọníṣeémù ti lẹ ọsà lọ tí a fún ògbòrògánńdà láti máa gbé ni ó júwe pé ó tóó ró ibí yìí tó láti dúró sí ni à ń pè ní ìtóòró di òní àdúgbò yìí ni a ṣe ọwọn kan sí ní ìrántí ọbańta nítorí a kò mọ bí ó ṣe kú inú igbó kan ni tòsí orù àwà ni a gbọ pé ó rá sí 	 ògbórògbánńdá ajogun ọbańta gbé winniadé ọmọ osi níyàwó ósi yìí bí a ti mọ ṣáájú jẹ ọmọ lúwà ọbáńta sì jẹ ọmọ ọmọ alárẹ wọn bí ọmọkùnrin kan tí ó ń jẹ mọnigbùwà síbẹ aáwọ tí ó wà láàárín lúwà àti alárẹ nípa óyè jíjẹ kò í tán láàárín àwọn ẹbí méjèèjì 	 láti fi òpin sí aáwọ yìí àwọn ará ìlú ní kí monigbùwà ọmọ ọbańta jáde rẹ ti ṣe ní ọjọ kìíní mọnigbùwà gbà láti ṣe bẹẹ ó lọ sí ìletò kan tí a mọ sí òdo láti ibẹ ní ó sì ti padà wọ ìlú pẹlú ìfọn àti orin ọjọ yìí ni a gbé adé fún mọnígbùwà oùn ni ó jẹ ẹni àkókó ti ó jẹ oyè awùjalẹ a mu ìjà ilẹ èyí ni ẹni tí ó parí ìjá tí ó bá nílẹ àpápè oyè yìí ni ó di awùjalẹ dòní yìí títí di òní yìí ni ẹnikẹni tí a bá yàn gẹgẹ bí ọba tuntun gbọdọ jáde ní ìlú lọ sí òdo kí ó sì wọ ìlú padà gẹgẹ bí i mọnigbùwà àti ọbańta kí ó tó ó gbadé 	 lára àwọn olóyè pàtàkì pàtàkì ní ìjẹbú òde ni olísà ẹgbọ àgbọn kakaǹfò jaginrìn àti lápòẹkùn tí wọn jẹ óyè ìdílé àwọn oyè bí i ọgbẹni ọjà kìí ṣe oyè ìdílé 	àwùjalẹ kọkànléláàádọta ni a gbọ pé ó wà lórí oyè báyìí àwọn ìjẹbú fẹràn láti máa jẹ kókò àti ọjọjọ wọn tún fẹràn lati máa fi ògìrì sí obẹ àti oúnjẹ wọn mìíràn bíi ikọkọrẹ láti fún un ní adùn àjẹpọnmulá 							ẹsin ẹlẹsìn ìbílẹ ni àwọn ènìyàn ijẹbú òde ní ìgbà láíláí wọn máa ń bọ oríṣìíriṣìí òrìṣà tí a ń bọ ní gbogbo ilẹ yorùbá bí i ògún ifá èsù àti bẹẹ bẹẹ lọ àwọn òrìṣà ìbílẹ bíi agẹmọ òrò àti obìnrin òjòwú wà pẹlú 	lọde oní àwọn ẹsìn ìbílẹ wọnyí kò ranlẹ bíi ti àtijọ síbẹ a ṣì ń bọ wọn lójú méjèèjì ẹsìn mùsùlùnì ni ọpọ àwọn ará ìjẹbú òde ń ṣe báyìí mọṣáláṣí kan wà ní àdúgbò òyìngbò tí ó jẹ ọkan nínú mọṣáláṣí tí ó tóbi jù ni apá ìwọ oòrùn afríka 	 àwọn ẹlẹsìn àtẹlé krístì lóríṣìíríṣìí kò gbẹhìn àwọn náà pọ ní iba tiwọn àwọn ìjọ àgùdà tilẹ fi ìjẹbú òde ṣe ibùjúkóó fún dáyósíìsì ti ẹkùn ìjẹbú 	àdúgbò itaolówájodá 	ìtùmò 	 àdúgbò yìí ni àwon ìjòyè oba ìlú yìí tí a ń pè ni olówá tè dí ti won si ń se ìjoba lórí àwon ènìyàn tó wà ládùgbó yìí 	ìtùmò 		 àdúgbò yìí ni ojúbo òrìsà alá wà tétètélè àwon àwòrò òrìsà yìí ni ó te àdúgbò yìí dó 	ìtùmò 		igi obì púpò ni àwon tó te àdúgbò yìí bá nígbà ti wón fé te ìbè dó 	ìtùmò 		àdúgbò yìí ni ojúbo òrìsà òsù wa ni tori pe ibí yìí ni wón ti ń bo òrìsà yìí ni wón se ń pe e ni ìta òsù 	ìtùmò 		igi òpe púpò ni àwon tó te àdúgbò yìí ban i ibi yìí nígbà tí wón fé te ibè dó 	ìtùmò 		àdúgbò yìí ni òkan lára àwon akoni ode to máa ń ye ojó ogun ti awon olóde yòókù bá ti dá síwájú tè dó ìdí niyìí tí won fi ń pe àdúgbò yìí ni ayegun 	ìtùmò 		awon ounje orisirisi tí a dì sínú àpò bii àgbàdo ìyo ni àwon ara àgbègbè máà ń gbé wá si àdúgbò yìí wá lati tà kí ó tó di àdúgbò wón si máà ń na ojà ni àdúgbò yìí títí di òní yìí 	ìtùmò 		isé ìkokò mímo ni isé àwon to té àdúgbò yìí dó díè lára àwon omo omo won si ń se ìsé yìí 	ìtùmò 		àdúgbò yìí ni àwon olósùgbó ti máà ń se ìpàdé níbè ni ilé ìpàdé wón wa kí ó tó di pé won te ibè dó 	ìtùmò 		ibí yìí ni ójúbo osi esi wà télètélè kí o to di pé won te ibè do tí o si dí àdúgbò ojúbo osi yìí si wa níbè títí dònìí 	ìtùmò 		àwon opó ni won máà ń na ojà yìí ni alaalé òríta ti wón ń náà yìí ni o di adúgbò ti wón si ń pe ni ìtà opó wón si máà ń ná ojà alé ni àdúgbò yìí títí dònìí 	ìtùmò 		okunrin kan tó mú opà dání ló te apá ibí yìí dó ìtàn so fún wa pé àpá ase oba ìlú ibòmíìràn ló mu dàni nígbà tí o ń bo àwon kan tilè so pé àremo oba ìlú náà ni nígbà tí o fé te àdúgbò náà do ó mú òpá yìí dá ni ìdí niyìí tó fi je pé won ń je oba ni àdúgbò náà títí di òní yìí 	ìtùmò 		ìtàn so fún wa pé omi nigbogbo àdúgbò yìí teletélè kí ó to dí pe wón te ibè do okunrin akoni ti a ń pè ni òró ni o pé ofò tí ó sì le omi náà lo ìdí nìyìí ti a fi ń pé àdúgbò náà ni ìtóòró 	ìtùmò 		ibí yìí ni òkan lára àwon akoni tó te ìlú yii dó kokó dúró si kó tó dip é ó wo àárin ìlú lo nígbà ti ijà dé láàrin òun àti àwon tí wón fo wo ìlú yìí o bínú pàdà si ibi yìí o si wolè ìdí niyìí tí wón fi ń pe àdúgbò naa ni olóde oórì okùnrin yìí si wà níbè títí dòníì 	ìtùmò 		eégún kan ti won ń pè ni obrinrin ojòwú ní o te ibí yìí dó èégún odoodún ni eégún máà ń jáde ni àdúgbò yìí títí donii ìdí igi ìrókò ni won fi se ojúbo eégún yìí igi ìrókò yii wà níbè títí dónì yìí 	ìtùmò 	isé epo ni àwon to te àdúgbò yìí yàn láàyò léyìn tí wón ti dó síbè bí o tilè jé pé won kò se ise epó níbè mó won si ń ná ojà epo níbè titi dò níí 	ìtùmò 		lára àwon ìjòyè oba gbélébùwà àkókó tí won kò fara mo on pé kí wón pa oba náà ni won wa te àdúgbò yìí dó léyìn ti wón kúrò ni ààfún 	ìtùmò 		oríta yìí ni àwon ìjoyè oba gbétebùwá àkókó péjo sí láti bi ara won ohun ti o ye kí àwon se fún oba náà 	ìtùmò 		ìtàn so gún wa pé nígbà tí wín fe te ibí yìí dó wón bá òrìsà kan níbè tó dé adé sórí tó sì fi èwòn onírin se ileke owó àti tí esè ìdí ni yìí ti à fi máà ń yan oba láti ìdílé enití ó te àdúgbò náà dó ìdílè yìí náà tílè ni ààfún tí a ń pè ni ààfin òba ìdéwon 	ìtùmò 		ìtàn so fún wa pé bí ó tilè jé pé èrúktí o té àdúgbò yìí do kii se àfín sùgbón gbogbo àwon omo tí won bi láti ìdílè enití o te àdúgbò náà do je àfín nígbà ti won lo bi ifá wo ifá ni ki won máà bo obàtálá ni ìdílé náà láti ìgbà náà lo ni won ti ń bo obàtálá ni ìdílè yìí ti o bad i àsìkò odún òrìsà yìí àríyá ni fún gbogbo àwon omo àdúgbò yìí àti fún ìlú pàápàá 	ìtumò 		ilé ńlá kan tí ìjoba kó sí ìbàdàn ló ń je mòpó mapo hill gangan ni orúko ibi yìí sùgbón ìgbà tó yá àwon ènìyàn bèrè sí ní pè nì òkè mòpó 	ìtumò 		orúko ojà kan ní ìbàdàn ni sùgbón orúko èèyàn kan ló ń jé béè 	ìtumò 		ìbùdókoo kan ni èyí ní ìbàdàn orúko èèyàn kan ni wón fi so orúko eni náà ni alhaji múfútàù oláníhùn ìbùdókò yìí wà ní ònà gate 	ìtumò 		èbá òdàn ni wón kókó ń jé télè nítorí pé ní èbá òdàn ni àwon ògúnmólá tó té ìbàdàn dó kókó de si kí wón tó ó bó sí àárín ìlú nígbà tí ojú ń là ni wón yí orúko náà padà sí ìbàdàn 	ìtumò 		ìyàwó méjì ni won jo wà lóòdò oko gbogbo ìgbà ni ìjà ma ń wáyé láàrin àwon méjéèjì èyìn ìyàwó si ni oko ma ń gbèè sí ìyàálé ka èyí sí àrínfín ló fi bínú dodo èyí ni wón fi ń pe odò yìí ní orógún orúko yìí náà ni wón fi ń pe àdúgbò yen 	ìtumò 		orúko ode kan ni wón fi ń pe ibí yìí kò sí ìgbà tí ènìyàn lè kojá níbè ti kò ní í bá odè náà níbè ìdí nìyí tí wón fi ń pe òdúgbò náà ni ajíbóde 	ìtumò 		adé ti àwon omo osòrun gbé wá láti òyó ni wón kó sí ìlé kan ní àdúgbó yìí ni wón bá so ibè ní adéòyó 	ìtumò 		ìrísí bàbà kan tí ń jé yusuff ni wón fi so agboolé yìí ilé bàbá yìí ni ó wà ní àkókó kàn ní àdúgbò náà bí ó sé tééré ló mú won so àdúgbò náà béè 	ìtumò 		ìdílé elégún ni ìdílé yìí eégún ilé won tí ń jé alágbàáà ni wón fi so àdúgbò náà 	ìtumò 		enìkan tí ń jé dáúdá ni wón so orúko rè di dàádàá tí wón fi ń pe àdúgbò yìí 	ìtumò 		odò àgbàrá tó ma ń dégún sí àdúgbò yìí tí ó ma ń dún gbodagbùdù ni wón fi so àdúgbò yìí ní agbedàgbùdù 	ìtumò 		ode ni okùnrin yìí ni àsìkò ogun ti àwon èèyàn bá ń sá sógùn ún sósì ó wá pe àwon ènìyàn pé tí àwon dijo dúró síbí ìdí nìyí tí wón fi ń pè é ní àgbolé bánjo ibi tí àwon ènìyàn jo sí 	ìtumò 		àrèmo obo kan ló yòó ti orúko rè ń jé lándànì ló wá te ibí yìí dó nítorí ti ibè jé orí òkè ni wón fi só di òkè àrèmo 	ìtumò 		ìdílé osòrun òyó ló wá te àdúgbò yìí dó ni wón fi so orúko oyè ti ìdílé won ń je lóyòó so àdúgbò náà 	ìtumò 		nínú àwon tí wón ma ń mo ilé pàálábàrá láyé ìgbà yen bàbá kan wà ládùgbó yìí tó jé ìlú mò ón ká nínú ìsé òmòlé ló jé kí wón so àdúgbò náà ní ilé olómo 	ìtumò 		igi ló ń jo osè yìí àwon ènìyàn ma ń dúró sídìí rè láti won okò nígbà tí ó wá dip é àwon ènìyàn ń kí ilé sí agbègbè yìí ni wón wá á fi igi yìí so àdúgbò náà 	ìtumò 		egúngún ló ń jé adábaálé láti ìlú òyó ni wón ti gbé eégún yen wá síbè orúko eégún yìí ni wón fi ń pe àdúgbò yìí 	ìtumò 		ìyá kan wà lágbègbè yìí tó ń ta etu ti àwon ènìyàn bá ń lo sódò ìyá yìí won á so pé àwon ń lo sílè yèyé metu èyí ni wón súnki di ìyemetu 	ìtumò 		odò kan ló ń jé onà àwon ìyá kan ma ń ta ewé lápákan ibi tí odò wáà ti sàn kojá idí nìyí ti wón fi ń lo ewé láti yán an kí ènìyàn lè mo ibi tí à ń tóka sí lápá odò náà 	ìtumò 		wón ń bo òrìsà oya ládùgbó náà ni orúko òrìsà yìí ni wón fi so àdúgbò yìí 	ìtumò 		enu òpin ìlú ni bode wón tún wá á dé ojà síbè ni wón fi ń pè é ní bode ojà 	ìtumò 		okùnrin kan tó jé àáfà mùsùlùmí ló ma ń kínrun níbi yìí yóò wàá lé téńté èyin ló jé kí wón máa wi pé ìmòle lé téńté èyí ni wón se àsúnkì rè sí mòlété 	ìtumò 		òde ni bàbá yìí ìlú abéòkúta ló ti sode wá sí ìbàdàn ibi tí ó wá tèdó sí tó ń gbé ni wón ń pé lábè ògúntulà 	ìtumò 		ìdílé yìí jé ti àwon alágbède òjé 	ìtumò 		òkè yìí ga ò wé rí gánrangánran bi òkè yúse rí ni wón fi ń pe àdúgbò yìí 	ìtumò 		odò kan ló sàn kojá ládùgbó yìí ti orúko rè ń jé àgbèré èyí ni wón so di orúko fun àdúgbò náà 	ìtumò 		ní àdúgbò yìí kò sí omi kankan ní be tó jé pé tí wón bá gbé kànga kò lè kan omi èyí ló mú won so àdúgbò yìí ní kosódò 	ìtumò 		gbogbo àwon tí wón kókó wá láti ilú ìbòmíran sí ìbàdàn agbègbè yìí ni wón kókó dúró sí kí wón tó ó fónká ló sí ìgboro orísìírìsìí àwon èyà ní ilè yorùbá la lè bá pàde nib í ìdí nìyí tó fi ń jé ayékalè 	ìtumò 		igi obì kan ràpàtà ló wà ládùgbóò yìí òhun ni wón ń to láti fi pè é ìtumò 		orúko ìnagije tí wón fún jagunjagun kán tí àwón ènìyàn rè rò pé ó ti kú sójú ogún nítorí won kò gbúròó rè fún ìgbà pípé ojó tó dé ó ua àwon ènìyàn lénu ni wón ba so pé omólàde tó di orúko àdúgbò yìí 	 	ìtumò 		ní ayé àtijó a maa n ní odi ìlú bákan náà ni a máa n ní bode ìlú nígbà tó di ojó kun àwon omodé tó ń dègbé bá seesi finá sí oko báyì ni odi ìlú se bèrè sii jóná enìkan sáré wádè sáàrín ìlú láti so fún wón pé odí ìlú ti ń jóná báyi ni gbogbo ènìyàn se ń pari wop e odíńjo odíńjó tí dúgbò náà sì dí odíńjó loni 	ìtumò 		ojúbo òrìsà yemoja wà ni àdúgbò náà ti kò sì sí onà míràn láti gbà dé ibè yàtò sí ojú ònà kan soso nítorí ìdí èyí ni won se ń pe ojú ònà yìí ní òpópó yemoja 	ìtumò 		ibi tí ojà bodè wà lónì yìí ní enu odì ìlú nígbà náà ibè ni àwon omibodè maa ń dúró sí láti máa só ìlú náà 	ìtumò 		ènìyàn ni ó n jè òrániyàn yìí tí ó di odò pèlú ìbínú ńlà ojúbo odò náà ni wón fi so àdúgbò ibè ní orúko tó ń jé láti máa fi se ìránti rè 	ìtumò 		akínkanju ológun kan ni ó di odò láyé àtijó ìdí nìyí tí wón fi ń pe odò náà ní orúko re ògùnpa ti oruko náà sì di orúko àdúgbò náà 	ìtumò 		ojúbo èsù ńlá kan wa ni ibi tí wón ń pè ni èsù àwèlé lorni ìdí sì nìyí tí wón fi ń pé àdúgbò náà ni orúko yìí 	ìtumò 		orí òkè ti ààre látóòsà kole sí ni wón ń pè ni òkè àrelónì 	ìtumò 		ibi tí a ń pè ní ilé tuntun lónì jé igbó ń lá télètélè ti kò sì sí àwon ilé oní bíríkì kankan níbè àdúgbò yìí ni wón kókó kó ilé oní bíríki sí ní ìlú ibadàn ìdí nìyí tí a fi ń pé é ní ilé tuntun 	ìtumò 		ilé eléégún tí ó ń jé afìdi èlégèé ni ó wà ní àdúgbò náà tí ó sì ní orúko ńlá ní ìlú ìbàdàn àti pé ibè ni wón ti máa ń se àseye fún eni tó bá kú tí kìí se elésìn mùsùlùmí tàbí ìgbàgbó 	ìtumò 		àgbègbè tí bale kan tó n jé olúgbòde ni ìlú ìbàdàn láyé àtìjó kólé sí ni a ń pè ni ìta baálè lónì yìí 	ìtumò 		akinkanjú ológun kan un ó di odò láye àfìjó nígbà tí àwon òdá rè fé mu ó wòó pé kàkà kí ilè kú ilè á sá ìdí nìyí tí wón fi so odò náà ni kúde tì láti máa fi se ìrántí akoni náà tí gbogbo agbègbè náà sì di kúdetì bákan náà 	ìtumò 		ìbi yìí gan an ni ògangan agbègbè tí àwon ìjèbú tèdó si nígbà ti wón de ìbàdàn 	ìtumò 		agbègbè kan tí àwon ènìyàn tí ogun lé kùró ní ìbùgbé won tèdó sí tí wón sì fin í ìsinmi ni a ń pè ni ináléndé lónì yìí 	ìtumò 		egúngún ni lá olókìkí kan wà ilú ìbàdàn tí kìí pojú kan obìnrin agbègbè tí ilé eni tí maa ń gbé eégún náa wà ni a ń pè ní òde ajé olóòlù sì ni orúko egúngún náà ní òde ajé olóòtù 	ìtumò 		okùnrin kan wà láyè àtíjó tó ní n àsìn bíi adìye ati eyele okùnrin yìí sì fún je eni tó burú púpò bákan náà okùnrin yìí féràn àgbàdo púpò gbogbo ìgbà tí ó bá fi ń fun àwon ń nkan òsìn rè lóńje ni oùn náà máà ń je àgbàdo ti rè nítorí ìwà yìí àwon ènìyàn máa ń júwe ìlé rè gégé bíi bàbá a bá eye rún oka bàbà báyìí ni wón se só ó di béyerúnkà 	ìtumò 		agbègbè yìí jé ibi ti òwò èkùr o pípa wópò sí ìdí nìyí tí won fi so àdúgbò náà ní elékùró 	ìtumò 	agbègbè yìí ni bàbá tí ó máa ń bo òrìsà òkè ìbàdàn ń gbé ìdí nìyí tí won fi ń pe àdúgbò náà ni ìlé abòkè ìtumò 		agbegbe tí àwon ènìyàn tí ogun lé kúrò níbì kan tí gbogbo wón sì ro gìlàgìlà dé sí ni a ń pè ní dùgbè 	ìtumò 		ìtàn fi yé wa pé òkan léhìn àwon omo ogun bashorun ìbíkúnlé tí ó jé jagun jagun pàtàkì ní ìlú ìbàdàn ní ó ńgbé àdúgbò yìí nítorí àkíkanjú rè lójú ogun tú won fi ńpè ni amúló ju ogun ìnagije yìí sì ni won so di amunigun 	ìtumò 		ibí jé àgó àwon abìrun kan àwon odi ni wón máa ńkó síbè fún ìtójú ní ayé àtijó ilé ìtóju odi ní ibè jé 	ìtumò 		ní àyé àtijó oko obì ní wón fi adúgbò yìí dá àwon àgbè alóko osì ní ó ńgbé ìbè tí o fí jé wípé tí ènìyàn bá ńlo abé obì ni yío màà tò lo 	ìtumò 		okùnrin kán wà ní àdúgbò tí féràn láti máa je àgbàdo ni ìgbà yen àwon àgbe ka àgbàdo kún oúnje ye nítori ìdí èyí ní wón se ńjè okùnrin náà ní eni tí ó ń bá èye rú okà ìtumò 		ibí yìí jé ibi tí iwón máa ń pa koríko kan tí ó ń jé beere lo fún aláàfin láyé àtijó 	ìtumò 		ìnagije alàgbà tí ó jé baákì àdúgbò yìí rí tí ò si je oloro pèlu oun ti eni àkoko láti dé àdúgbò yìí 	ìtumò 		ní àárò ojó àwon onísòwò ni àwon tí ó tèdó sí ibí yìí ìtumò orúkoyìí ni agbeni bí owó 	ìtumò 		àwon àgbà fí yé wá pé awuye wuye kún tí ó wáyé láàrín àwon elegbé ode lórí ode tí ó tédòó láti de igbó yìí orúko àdúgbò yìí gan ni igbódìjà 	ìtumò 		ìtàn yíì dá lórí okùnrin kan tí ó yá owó sùgbón tí kò lè singbà nípasè àíró wó san ó dá ìgbà àti dá owó yìí padà sùgbón kò ri san 	ìtumò 		nítorí ìwà òlàjú òmòwé àti aláfé ti gbayì ní àdúgbò yìí ni wón fi so lórú ko yìí 	ìtumò 		igbó ni àdúgbò yí jé ní ayé ìgbà yen àwon ará àdúgbò yìí ni wón béèrè sì nà ojà alé ní bè ìdí nà yí tí orúko àdúgbò yìí fi wáyé 	ìtumò 		igi kúnwá nì àdúgbò ewé aréré ni ó maa ń wù lórí rè ewé yìí máa ńtàn tí o fi sé wípé ibòji ré pò púpò ìwon ènìyàn máa ńjoko láti gba ategùn níbè won sì máà ń se fàájì níbì pèlú 	ìtumò 		alàgbà ken tí orúko rè ńké máyabìkan ni wón gé kúru ti wòn sí ńpè ní ìta máyà 	ìtumò 		òkin lára àwon olóyè olúbàbàn kan tí ó ńjé òsì máyè ni ó tèdó sí ibí yìí láyé àtijó 	ìtumò 		nkan ti o mu oriko adugbo yii wa nipe adapo yangi ati ile erofo ni olorun da ibe o sit un je oke ibe maa n nira lati gba 	ìtumò 		ibi yíi ni awon oyinbo ajele gbe aremo alaafin oya sa pamo si ki o maa ba ku lehin iku baba re gere bi asa awon oyo 	ìtumò 		ibí yii ni awon ara ilu egba fi se ibí isadi won ni igba aye ogun nigabi 	ìtumò 		igi ayanre kun ni o ti wa ni adugbo yìí kí ó ti wa dí wipe awon ènìyàn la ile loju de ibe 	ìtumò 		àdúgbò yìí jé ibi tí won ní orúkí asiwájú kan ni akoko kan ni ibadan tí orúko rè ń jé ológbéńlá ológbéńlá yìí ni wón wá so di gbenla èka èdè ló fà á 	ìtumò 		a gbó pé ni àsìkò ogun ìbàdàn àti ìjàyè owó àwon ìjàyè ló kókó dun àwon ìbàdàn ti won sì mu olórí ogun ìbàdàn ìgbà náà sí ìgbèkùn won àwon omo ogun ìbàdàn padà sí ilé láti lo tún ara mu won sì padà ìjàyè ni àkókó yìí ni ibàdàn ségun ìjàyè pátápatá tí wón mú lérú okàn àwon ìbàdàn kò bale nígbà tí wón dé ilé nítorí èèyàn líle ni awon ìjàyè ìdí nìyí tí wón fi wá yan àwon òpò omo ogun won sí ojú ònà tí àwon ìjàyè mó ó ń rìn wo ìbàdàn lásìkò ìgbà náà láti máa só won a gbó pé àwon omo ogun wònyí lò to osù méta dáádáá kíwon tó kúrò níbè ni wón fi so ògangan ibè ni alékúsó ibi tí a gbé uan eeyan kó máa so won 	ìtumò 		ojà kan ló wà nì adúgbò yìí tó jé wí pé kìkì àlùbósà nì wón máa ń tà ní bè gégé bí isé ajé won ibikíbi ní àwon ìlú tó wà léti ìbàdàn sin i won ti máa ń wá ra àtùbósà tó bá ti je enì tó fé ra òpò 	ìtumò 		àbúrò ni eni tó te ode ajé olóòlù yìí jé sí eni tó te àdúgbò òde ajé alálùbósà dó ó kó tó di ojà a gbó pé jagunjagun ni wón àti wí pé eégún olóòlù yìí òkan lára erù ti wón ko bò láti ojú ogun ni ègbón ló ní kí àbúlò òun sún sí ìsàlè díè kí ó tó dúró èyí ló fà á tí àdúgbò mejeeji yìí kò fi jìnnà si ara won 	ìtumò 		àdúgbò yìí ń be láàrin òjé sí yemétu ìdí tí wón fi ń pè é ni òkè àpón ni pé òke kere ni àdúgbò òhún wà tó sì takété sí títì lákòókò kan àwon tí kò tíì ni ìyàwó nílé nì wón máa ń sáábà gba tàbí réǹtì ilé sí àdúgbò yìí pàápàá àwon omo ile ìwé èkósé nóòsì ti na ìwe èkóse noosí tiko jinna sibe àti àwon òsìsé sekiteríàtì nítorí pé àwon òdó wá po níbè tíwon kò sì tíì ni ìyàwó tàbí oko ni won fi so àdúgbò yìí ní òkè àpón tí àwon olóńje bíi èbà iyán fùfú èwà àti béèbéè lo bá ti apé ońje lé omo won lórí fún kíkiri won á wà so fún un pé kó tètè mó o gbé ojà rè lo oke àpón nítorí ojà pàápàá ońje a máa tà níbè púpò 	ìtumò 		abénà ìmò mi so pé àwon ará ìbàdàn gbèjà ìbikúnle tó jé balógun won ní àkókò ken pé wón wá ta òtúu rè lójì ojì gbèsè tàví fáìnì wón wá so pé ibi ti baba won ìyen ìbíkúnlé gbé sanwo ojì náà ni won ń pè ni agbeni ìdí nìyí tíwón fi máa ń ki àwon ìbàdàn ní agbeniníjà omo òkè ìbàdán 	ìtumò 		àdúgbò yìí jé bí oríta tó ya ìlú ìjàyè àti òyó sótò ní ìbàdàn ìdí nip é ni móníyá nì èèyàn tó ń lo sí ìlú ìjàyè yóò ti yà ní ojó ti àwon ará ìbàdàn wá ń lo sógun ìjàyè nígbà tí won dé móníyá wón pín ara won àwon kan yà sí ona tó gba ìjàyè lo tààrà àwon kan gba ojú ònà òyó lo láti lè gba fìdítì wo ìjàyè ògúnmólá ni wón so pé ó sájú ogun lódún náà wón ní ìbíkúnlé ò lo ibi ti gbogbo wa ti yà là ń pè ní móníyà 	ìtumò 		lójó tí àwon ìbàdàn ń lo ogun èkìtì parapò ti àwon omo ogun tó jé akoni wa kó ara won jo sójú kan tí won ró gégé kí won ó tó wa ránsé re ilé balógun ìbíkúnlé pé kó máa bò pé àwon ti se tán ni gégé won ró gégé tan won ranse re ilé balógun won 	ìtumò 		nígbà tí wón ń lo ogun èkìtì parapò yìí wón ní ó pé won díè ki wón ó tó fi ìlú ìbàdàn sí ilè nítorí won kò múra fún ogun yìí òjíjì ni won rónísé alaafin kí omo ogun tó ye kó lo ó tó múra tán ó pe díè ibì tó wà gbé ló won jáí púpò kí won ó tó fi odi ìlú sílè ni wón so nì òde òóló 	ìtumò 		láyé ìgbà kan okùnrin ìjèsà kan wà nì ìlú ìbàdàn tó jé pé ó máa ń sòsómàáló okùnrin yìí gbajúmò púpò aso òkè ló máa ń tà ní ojó kan owó rè wá bó sonù ó wa owó yìí títí kò ri bàbá yìí wá bèrè sì í ké nitori owo yìí ká a lára owó tó ti ń pa á bò láti àárò ni òwó bó olá bó ìbòòsí àrè ibi tówó bàbá ìjèsà gbé bó sonù là ń pè nì lábó 	ìtumò 		àdúgbò yìí ni won ti máa ń pín àgbá ota fún àwon omo ogun ìbàdàn tí wón bá ń lo ogun ibi ti won ti rí yíta ogun fún wa ni eléta 	ìtumò 		abénà ìmó mi so fun mi pé ibi ti won ti yé àwon eni àkókó sí ni ayéyé òkan lára àwon tí wón yé sí nígbà náà lóhùn ún nì agbájé ayéyé ibi tí a gbé yéni sí là ń pè láyéyé 	ìtumò 		láyé ijóun tí wón bá fe lo sí ogun ní ìlú ìbàdàn balógun yóò se ìkéde láti pé àwon ode olóògùn ológun tó bá dára rè lójú tó fé bá won lo sójú ogun nígbà tí gbogbo àwon èèyàn wòn yí ba péjú sìbà ni balógun àti àwon ìjòyè rè yòókù yóò tó wá á sa àwon to pójú òsùwòn láti lo léhìn òpò ìdánrawò òpóyéosà ni gbangba ibi tí wón ti máa ń se èyí níbàdàn wà nitori ko jinnà si ilé balógun irú èyí náà selè nínú ìwé ògbójú ode nínú igbó irúnmolè tí d o fágúnwà ko ibi tí a gbe n sa won lójó tá a bá n lo ogun là ń pè ni yéosà nijo un 	ìtumò 		wón ní ìná ló lé àwon ènìyàn tówà ní àdúgbò yìí dé ibè láyé ijóun wón wá so pé ní àdúgbò odinjo ni iná ti sé lójó náà èyí fíhàn pé àwon tó sá kúrò níbè tí won kò padà síbè mó ni won so ibè ni orúko ìtumò re nip é ní hàà ín ní iná lémi dé 	ìtumò 		lójó ti iyò wón ti gbogbo ìbàdàn àti ìlú agbègbè rè kó rí iyò je tàbí se obè ológbó tawón pé iyò pé iyò wà nì ìkòròdú lébàá èkó ni gbogbo ìbàdàn bá to jánà rere bí esú jáko ìyá baba mi máa ń pe odún náà ní odún gágá nígbà tí wón wá n padà bò látìkòròdú ìdí arere ni àwon èrò kókó gbé sò níjó èrò ìbàdàn n wayo o rekorodu tí gbogbo wón to jánà rere bi esú jáko ìdí arere lakokoso èrò 	ìtumò 		òòsà oko nì won máa ń bon i àdúgbò yìí níbàdàn àwon oloosa oko ló wà ní bè títí di òní awoni ènìyàn a sì máa lo toro omo níbè 	ìtumò 		àgó odi ìlú ló di agodi nítorí èhìn odi ìlú ni àdúgbò yìí wà láyé àtijó níbàdàn ibè si ni ilé isé telifísòn àkókó wà nítorí ìbè máa ń dáké róró ni 	ìtumò 		àdúgbò yìí ni àwon ìjo àgùdà fi ìbùjokòó sí nígbà tí wón dé pèlú èsìn won páàdi ni wón máa ń pe àwon olórí èsìn yìí 	ìtumò 		bàbá kan ni ó máa ń dá oko sí èbá ìdí ìrókò ní àtijó ìgbàkúùgbà tí wón bá ti ń wá bàbá yí tàbí wón fé gba nǹken lówó rè wón á ní kí won lo wò ó ní ìdí ìrókò bí bàbá yí se kó abúlé síbè nìyí àti ìgbà yìí ni wón ti ń pe ibè ní ìdí ìrókò 	ìtumò 		òyìnbó kátólíìkì ni a gbó pé ó kó ilé rè si orí okè kàn ti àwon ènìyàn sì máa ń wo ilé náà lórí òkè téńté ríí wón bá wá béèrè pé níbo ni enìkan ń lo o le ni ibi tí sápátì kólé kólé si bí wón se so ibid i òkè sápátì nìyí 	ìtumò 		agbègbè yìí ni àwon ìdílé oba máa ń de ilè àti ìdòtí sí ni ayé atijo sùgbón ìgbà tí ó yá ni ilé bèrè sí ní dé àdúgbò yíí bí wón se ń pe àdúgbò yìí ní atan oba 	ìtumò 		ní àyé àtijó àwon ara àdúgbò yìí máa ń gun igi obì láti ká obì nítorí wón gbà pé obì yìí máa ń mówó wólé èyí ni àwon ènìyàn rí tí wóm fi so àdúgbò yìí ní apónbì 	ìtumò 		igi ń lá kán wà ni agbègbè yìí tí àwon eye lékeléke máa ń bà le gbogbo àwon ilé tí ó wà níbè ni àwon lékelékèé yìí máa ń yàgbé sí tí asogbo ara ilé náà á sì funfun sùgbón ìgbà tí olájú wá dí òfà ni wón kó àgó olópàá sí àdúgbò yíi tí wón bá ti wá fe júwe àgó olópàá yìí wón máa ń so wi pe àdúgbò funfun leye ń sun bí orúko yìí se mó won lára títí dóní nìyí oruko ati itumo awon adugbo ilu mọdákẹkẹ ni ipinle osun naijiria 	ìtumò 		orúko oyè ìlí òun ni olóórí àwon afobaje 	ìtumò 		a ri èyin kágò eégún ijó níí jó òrìsà eégún ni won ń bo níbè 	ìtumò 		onísòwò ni gbogbo won nínú oríkì won lo ti jáde tói so pé kárí kárà kámó sanwó ká sin owó kó dìjà 	ìtumò 		orisa oya ni won ń lo níbe ojúbo oya wà nibe won sì gbàgbó pé o máa ń fun won lómo 	ìtumò 		gbajumò aláfé ènìyàn ni bale agbo ilé yìí ti o ba n rin lo lójúde ìrin oge pèlú fáàri ni 	ìtumò 		kìkì òkúta ni agbo ilé náà àwon ènìyàn rip e ko si ohun to lè hù níbè 	ìtumò 		orúko eégún to maa ń jáde ni agboile yìí ni nínú oríki rè ló ti jáde tó so pé elébiti sàgbá ko níjà 	ìtumò 		onísègùn ni won kò si àrùn ti won gbé dé ibè ti ko san 	ìtumò 		ilé olósun òrìsà òsun máa ń fún won lómo 	ìtumò 		orúko òye balógun òun lo je igbá kerin si oba 	ìtumò 		aró dídá ni isé won níbi ko si aso ti won ko le se òsó sí lára 	ìtumò 		ifá gúnwá síbì onífá niwón ni agbo ilé yìí wón ni ojúbo ifá níbè 	ìtumò 		orò ni won ń bò àwon ara agbo ilé yìí máa ń dásà pe bi obìnrin bá fojú di orò orò yóò gbe e 	ìtumò 		ogo bu olá fún won nínú ilé yìí ibi ti olóórí àwon onísàngó ń gbé ojúbo sàngó wà níbè 	ìtumò 		orúko oyè ìlú ní onílù ni wón níbè 	ìtumò 		agbón ni wón ń hun ta pàtàkì isé owó won ni àgbòn híhùn 	ìtumò 		oti títà ni isé owó won eléyìí hàn nínú oríkì won tó sap é játi jákà bí àdèbà oti sèkètè ni won máa ń se 	ìtumò 		omi inú orù won máa ń mu won máa n re omì nínú ape 	ìtumò 		ewúro gbigbo ni ise won àwon ènìyàn kìí wá ewúro ti níbè 	ìtumò 		orúko eni tó te agbo ilé yìí dó won gba pe oruko ajemoyè ni èrè nínú 	ìtumò 		òun lo kókó je oba ògúnsùà o ni ìfé àwon ènìyàn re 	ìtumò 		àgbàdo títà ni ise won àwon ni kò jékí ebi pa èlú 	ìtumò 		àlùbàtá ni won bàtá ni won máa ń lù fún eégún won 	ìtumò 		onísowò epo ni won epo kìí won nílé yìí 	ìtumò 		ibi ti olóórí àwon onísàgó ń gbé ojúbo sàngó wà níbè 	ìtumò 		ní àtijo òrìsà kan wà ni ibi tí à ń pè ni ìráyè yìí orúko òrìsà náà ni ìrá láti ipólé òwu ni wón ti gbé òrìsà yìí wá léyìn ogun húkù húkù obaláayè ni orúko àwòro rè bí wón bat i n bo òrìsà yìí tí won da obì tí obì si yàn àwon olùsìn rè yóòmáa pariwo ayò pé ìra ti yè ìráyè ìráyè láti ibi yìí ni a ti mu orúko àdúgbò yìí 	ìtumò 		ìrísí ìyá ken tí ó jé gbajúmò ni agbo ilé yìí ni won fi n pè é ìyá náà lówó lówó béè ni ó sì pupa wèè ó sì tún sígbonlè pípupa tí ìyà yìí pupo ni won fi n fi àwò rè júwe rè tí wón si fi so agbo ilé yìí 	ìtumò 		àwon ìran oníkòyí ni wón te agbo ilé yìí dó jagunjagun sin i wón àwon ni won máa n jagun fun ìlú 	ìtumò 		ilé alésinlóyè ni won máa n pè é télè kí won fi n pe béè ni pé okùnrin ken wa níbè nígbà náà tí ó máa n gun esin ni àsìkò ilé odún tí wón bá wa sí ilé láti oko àsìkò yìí sì ni oyé máa n mu ni agbègbè wa èyí ni won fi máa n pè é ni alésin nígbà oyé 	ìtumò 		ní ìdílé yìí oyè èkerin ni wón máa ń je níbè èyí ni won fi máa n pè won ni ilé èkerin 	ìtumò 		orí òkè ni ìbí yìí ó sì kún fun kìkì òkuta èyí ni a fi n pè é ni òkè ìpàhò 	ìtumò 		aji bá esin lórí òòró ni wón sún kid i ajíbésinró ní àtijó àwon ìdílé yìí ni won máa n fie sin rin ìrìn àjò béè wón sì ni esin yìí to pò gan an débi pe won máa n so won mólè ní iwájú ìta nit í eni tí ó ń lo tí o ń bò yóò máa ba won níbè 	ìtumò 		àwon ènìyàn tí ogun lé kúrò ni ìpólé òwu nígbà ogun húkùhúkù ni wón tèdó si ibí orúko ìlú won ni won si fib o agbolé won 	ìtumò 		níbí yìí ni ilè ìjósìn àkókó ni ilú modákéké kókó wa àwon ìjo sítifáánù mimó ni wón kó ilé ìjósìn yìí bákan náà légbèé rè ni ilé ìjósìn àwon mùsùlùmí wà èyí ni won fi so ibè ni ita ìsìn èyí tí ó wa di itaàsìn 	ìtumò 		ní agboole yìí òrìsà oya ni won n sìn níbí orúko òrìsà yìí ni a fi n pe agbo ilé yìí 	ìtumò 		orúko odò kan ni olúgbo ògàn yìí orúko odò yìí ni a fi n pe agbo ilé yìí 	ìtumò 		orí òkè kan ń be ni àdúgbò yìí àwon ènìyàn ń dá àníyàn pé kí òkè náà ó jé òkè olá fún àwon 	ìtumò 		ìnágije babaláwo kan ni ń jé báyìí ìdí ti wón fi n pè é béè ni pé babaláwo náà máa n tu eni ti àwon àjé bá dè mólè béè ni ó sì máa n gbogbo kùrukùn ti bá n be ní ìgbésí ayé omo èdá babalawo náà gbónà ìlú mo ká sì nib í àwon ènìyàn ba ti n lo si ilé rè won a ni àwon ènìyàn ba ti n lo si ilé rè won a ni àwon n lo si ilé arídìíèké èyí ni won fi n pe agbe ilé yìí di òní olónìí 	ìtumò 		ní ìdílé yìí aso àrán ni won máa n tà níbè ìdí nìyí tí wón fi ń pè é ni onílé àrán 	ìtumò 		ìdì ti wón fi ń pe agbo ilé yìí ni ilé eréta ni pé níògangan agbo ilè yìí ni àwon ará ijóhun ti máa n wa ota tí àwon alágbède máa n yó sínú ìgbá kí won ó tó so ó di irin ti won fi n rokó ròdá 	ìtumò 		ìsé ìlù lílù ni wón n se níbí ìlù bàtá ni won sì máa n lù àwon onílù ìdílè yìí ni wón máa n lu bàtà fun àwon tí won ń bo òrìsà sàngó àti àwon eléégún ibé owó won yìí ni won fi so agbo ilé won loruko ìtumò 		orúko enìkàn tí ó jé gbajúmò ní ìlù modákéké ni ó ń jé amólà ní àgbègbè ibi tí ó kó ilé sí òkè yí ibè po ni béè ni orí òkè yìí ni ó kó ilé sí tente èyì ni won fi n pe agbo ilé yìí ni òkè amolà 	ìtumò 		látijo isé aró dídà ni àwon idílè yìí máa n se isé yìí ni àwon ènìyàn sì mo wón mó bí enìkàn bá ti fe lo si ilé won won á ni àwon ń lo sí ilé aláró orúko yìí ni wón tè mo agbo ilé yìí lára dòní olónìí 	ìtumò 		níbí ni igbódù àwon baba awo kí ilù ó to máa fè si nígbà tí ìlú wá kúrò ni inú igbó ni àwon babalawo wá fenu kò pé ibè ni àwon yòó ti máa se ìpàdé owo àwon yóò lo se igbódù mìíràn ni wón bá n se ìpàdé awo ni òkè awo èyí ni won fi ń pe ibè ní òkè awo di òní 	ìtumò 		ní agbo ilé yìí ni won ti máa n ta àgbàdo ju ní àsìkò òjò èyí rí béè torí pé àwon kíì sábà gbin oúnje mìíràn àfi àgbàdo ìdí nìyí ti won fi n pè won ni ilé àtàgbàdo òjò 	ìtumò 		odò ti ó ń sun láti ilè tí won wa gbé ape le lórí láti inú àpe yìí ni won ti máa n pon omi yìí idí nìyí ti wón fi so ni agbo ilé olomi ape 	ìtumò 		àwon egbé ni wón parapò tí wón dá àdùgbò yìí sílè èyí ni wón fi so agbo ilé yìí ní orúko 	ìtumò 		àwon ìdílé obá ìkirè ni won te agboolé yìí dó ìdí nìyí ti won fi só lórúko mo orúko ìlú won 	ìtumò 		orita ni àdúgbò yi jé títì mérin ni wón sì pàdé níbè èyí ló fà á tí wón fi n pè é ni ìtamérin 	ìtumò 		ní agbe ilé yìí isé gbegilére ni isé won àwon ìdílé ajibógun ni won sì máa n gbénà ni wón ba kúkú so ìdílé náà ní ilé gbénàgbénà sùgbón akekúrú rènì àwon ènìyàn ń pè dòní 	ìtumò 		ìtàn ìgbà ìwásè so fun wa pe tokotaya kan wà níbí agbo ilé yìí tí won n bí àbìkú omo bí won bat i bi omo yìí ni yóòkú ni won wá pinnu láti kó omo tí wón bi ni àsìkò kan jade kí won ó si se ináwó rè kí ayé gbó kórun mò nìgbà tí wón se báyìn ni omo bá dúró ni kò bá kú mó èyí ni ó fà á ti won fi so ibè ni kóìíwò èyí tí àpajá rè ń jé kó èyí wò ná bóyá a jé dúró 	ìtumò 		ìtàn so pé ibè ni district officer ń gbé orí òkè sì ni ibè ilé àwon tí ó ti di ipò d o yìí mu ti wón jé òyìnbó sì wà níbè pèlú léyìn ìgbà tí a gba òmìníra àwon òyìnbo ti ń gbé ibè kí obásanjó ó tó sòfin kí àlejò m aa lo ní 	ìtumò 		a rí orúko agbo ilé yìí nipa sè pé ibè ni enu odi ìlú 	ìtumò 		àwon ìdílè yìí jé ìdílé tí wón wa láti ede wá tèdó sí modákéké ilá ni wón sì máa ń gbìn wón ni wón máa n sòrò pé ilá odun yìí o àkálà ni o ohun tí wón máa n wí yìí ni won fi so agbo ilé won ni ilé àkálà 	ìtumò 		télètélè rí àwon eléégún ni àwon ti wón ń jé alágbàáà yìí ibè sì ni àwon olórí òjè won wa lénu kan kìkìdá àwon eléégún ni wón dá àdúgbò yìí sílè 	ìtumò 		ní ayé àtijó ode niwón nínú agboolé yìí akíkanjú ènìyàn sì ni wón nínú ode sisé nígbà náà tí wón bá degbó lo títí tí wón bá pa erankéran àwon ni wón máa ń gbé orí rè fún ìdi rè nìyí tí wón fi ń pè wón ní agbóríitú 	ìtumò 		gégé bí wón ti so wón ní láti ilésà ni àwon tí ó da àdúgbò yìí sílè ti wá nítorí pá àwon ìjèsà ni a máa ń kì ni omo owá obokun rémi 	ìtumò 		gbogbo àwon tí wón kólé ládúgbò yìí ni wón femu kò láti so àdúgbò won ni ìrépòlérè a lè so pé pèlú ìsòkan tí wón ní ni orúko àdúgbò yìí se di 	ìtumò 		ìtàn so fún wa pé àwon tó wà ni àdúgbò yìí láyé àtijó jé ologbón gidigidi tó fi jé pe tí òrò bá rújú tan níbò míràn àwon ni wón máa ń báwon dá eyó pèlú èyí ló mú kí àwon aládùúgbò won panupò so àdúgbò yìí dó títí di òní olónìí yìí 	ìtumò 		àwon tí wón wá láti òmù àrán la gbó pé àwon ló té àdúgbò yìí dó títí di òní yìí 	ìtumò 		ní ayé àtijó àwon babaláwo ni wón wa ní àdúgbò yìí ní ìgbà náà gbogbo wa mò pé ipa pàtàkì ni ifá ń kó láwùjò àwon yorùbá èyí ló mú kí àwon ènìyàn máa so pé àwon ń lo sílé baba awo títí wón fi so ó di ilé awótóbi 	ìtumò 		ìdí tí wón fi ń pe àdúgbò yìí ni amókèegùn nip é kí èègùn tó débè yóò gun òkè bíi mélòó kan lénu kan òkè ni a máa gùn débè ni wón se so àdúgbò ni amókèegùn 	ìtumò 		ìsé àwon àdúgbò yìí ni wón se so wón lórúko ní ayé àtijó làálì tí àwon hausa máa ń lé sórí èékánná ni àwon fi ń sisé se ní ti won idí nìyí tí wón fi ń pè wón ní ilé onílàálì 	ìtumò 		ní ayé àtijó ìtàn kan so fún wa pé àwon tí wón wa nínú agbo ilé yìí gbáfínjú dáadáa kò sí ibi tí wón lè dé nígbà náà tí wònkò ní mò pé inú àdúgbò yìí ni wónm ti jáde wá ni àwon ènìyàn se pa emu pò láti so wón ni ilé ogérojú 	ìtumò 		wón ni ní ìgbà ken igbó tí ouni máa wa lára rè ni ènìyàn máa wà dé àdúgbò yìí àárò kùtù hàn ni omi yìí máa ń wà ní ara igbó yìí tó fi jé pé kò sí bí ènìyàn se lè jí lo sì àdúgbò yìí ki aso irú eni béè ma tutu wálé idí nìyí tí wón fi so àdúgbò yìí ni agbón an ni 	ìtumò 		ní ilé yìí àwon jagunjagun má fit i ìbon se ni wón tí ogun bale tán won ki í lo ìbon láti fi jà rárá bí kò se kùmò àti ada pèlú ida ko sì sí bí ogun náà se lè le tó ti wón lè pa wón lójú ogun fóniladìe toko èèmó bò nit ì won ìdí nìyí tí wón fi ń pè wón ní ilé atólógun 	ìtumò 		ìtàn so fún wa pé àwon tó wà ni ilé àgbójà máa ń bínú púpò tó fi jé pet í enìkan bá yan ènìyàn je lójú won wón lè so ìjà náà di ti won pátápátá kò sì sí ibi tí wón ti lè gbá pé wón ń jà ní àdúgbò tó tì wón tí won kò ní débè láti loo jà òpèbé aríjà sorò ló mú won di ìlé àgbójà 	ìtumò 		isé owó tí wón ń se ló mú ki wón máa pe àdúgbò won ni òsúnaró isé aró rife ni wón fi sísé òjó won bí ó tilè jé pé isé aró ríre yìí kò wópò láàrin won mó 	ìtumò 		nínú agbo ilé yìí láyé àtijó wón ní àwon omo agbo ilé yìí máa ń wéré nígbà náà èyí ló mú kí won máa pe agbo ilé won ní ilé léwèéré 	ìtumò 		wón ni inú àwon tí ń gbé àdúgbò yìí té púpò won kì í ba èèyàn jà rárá wón sì máa n ba èèyàn dámòràn púpò tàbí gba ènìyàn nímòràn nípa ohunkóhùn tí ba se ènìyàn idí nìyí tí wón fi ń pé wón ní ilé ìbágbé 	ìtumò 		wón ní ní ayé àtijó bàbá kan wà tí ó máa n sòrò tí yó sì yo kòmóòkun òrò tó bá so pèlú àwon aládùúgbò tí ò tí won máa ń wá kó ìlànà tí ènìyàn fi máa ń ba ènìyàn sòrò tírú eni béè yó sì gbó òrò náà ni àgbóyé idi nìyí tí wón fi so ilé máa ní ilé agbédè 	ìtumò 		wón ní ìdí ti wón fi ń pe àwon ní òkódò ni pé ilé àwon ti omi pé omi yìí gan an ló sì yí àwon ka pèlú 	ìtumò 		ìtàn so fún wa pé nítorí pé àwon tó wà ní agbo ilé yìí féràn láti máa yin olúwa logo ni wón se so wón di agbo ilé ògo 	ìtumò 		sàngó ni wón so pé àwon tí wón wà nínú ilé yìí máa ń bo láyé àtijó ibè gan an ni a lè so pé ojúbo sàngó gan an wà nígbà náà láti ìgbà tí à ń wí yìí ni wón ti ń pè wón ni agbo ilé baálè sàngó 	ìtumò 		wón ní àwon omo tó wà ni agbo ilé yìí burú ju èpè ìdílé lo láyé àtijó tó fi jé pé òkò ni gbogbo àwon omo yìí máa ń lè kiri àdúgbò nígbà náà èyí ló mú won so orúko agbo ilé won ní agbo ilé òkò 	ìtumò 		orúkò enìkàn tí ó kókó dé àdúgbò nì wón fi so àdúgbò náà ni orúko rè wón ní òun gan an ni wón fi je alága àdúgbò náà 	ìtumò 		wón ní eni tí ó bá sè ni àwon ilé yìí máa ń gbé ni gídí gánún lo bá baálè láàfin rè láyé àtijó won kì í jé kí esè irú enì béè kanlè títí tí won ó fi gbé e dé ibi tí wón bá gbé e lo ìdí nìyí tí wón fi ń pe ilé yìí ní agbo ilé ògìdìgànún 	ìtumò 		adúgbò yìí náà dàbí ti okè tí mo kókó menu bà télè orúko eni tí ó kókó dé àdúgbò yìí ni wón fi so àdúgbò yìí lórúkò tí wón sì ń jé orúko náà di òní olómìí yìí 	ìtumò 		ìtàn so fún wa pé wón le nílé béré yìí láyé àtìjó ìbèrù yìí ni wón gbìn sókàn àwon ènìyàn láti má jè é kí àwon omodé máa ta félefèle lo sí àdúgbò won láti se ohunkóhun ìdí nìyí tí wón fi ń pè wón nílé bérí 	ìtumò 		ní ayé àtijó wón ní kò sí irú ojà tí ènìyàn lè gbé dé agbolé yìí tí kò ní rí tà ìdí nìyí tí wón fi ń pè é ni ilé òòtà 	ìtumò 		wón ní ní ayé àtijó wón ní ilé kan soso tó wà ni àdúgbò yìí pa amò ni wón fi kó ilé náà fún ìdí èyí tí ènìyàn bá ti ńlo ibè won a ní ilé monde ilé móńdé ìdí nìyí tí wón fi só dilé móńdé 	ìtumò 		gégé bí a se mò pé sàká gan an jé ìtore àánú fún àwon aláìní ènìyàn èyí lò mú kí àwon ara ile ońsàká sora won ni orúko yìí nítorí pé wón ní bàbá kan wa ní agbolé yìí ni ayé àtijó to máa ń se ìtore àánú fún àwon ènìyàn lopolopo bí àwon alámùlégbè won se so won ní agbolé ońsàká nìyen ìtumò 		agbolé yi jé ibi tí òsùpá ìjíó wà ìdí nìyí tí wón fi ńpè ni ìjíó 	 ìtumò 		ìwádìí so fún wa wípé nígbà tí òrànmíyàn fé wolè ó so fún àwon àgbà ifè wípé tí won bá tí ní ìsòre kí wón má pé òuni kò pé ní àwon àláìgbàgbó kan bí lope láìsí ìsòrò bí óse fí ìbínú jáde sí wón tí ó sí ńbe wón lórí lo ibè ní àwon àgbègbè bá le pàdé rèní wón bá so fún wípé kó má bínú pé àwon omorè náà ní bí àwon àgbàgbà se so wípé ìré lórí mo iremo 	ìtumò 		àgbolé yí jé ibi tí wón má ń sin àwon tó bá pokùnso sí idi ní tí wón fí máń pè ní lókòóré 	ìtumò 		nípa sè erú ní orúko yíi ti je jáde erú kan ti olówó kan ni agbègbè yíi ni óni ogún ni ojó kan wón níkí o gun orí àjà lo láti lo sisé ó gún orí àjà naa ó sì bímo sí ibè osì so wípé láti ojó naa ni aboyún àdúgbò naa yo tí má bímo sí orí àjà àwon tí kò sí tèlé ohun tí ó so omo yìí omo won ń bèrè sí ń ku 	ìtumò 		ni àdúgbò yíi isu ti ó dára pò ni ibè ìdí ni wípé wón ńbe ógbin isu ògbìn isu daradara íbè wón sí má ń di isu ní ìdì bí ìdi ní ìdi nìyí tí wón se ń pe ni arùbidì 	ìtumò 		eku ní wón sábà má ń rú ní àdúgbò yí àti egúngún ìdí nìyí lí wón se ń pen í kééku 	ìtumò 		orúko àdúgbò yìí je yo ni pa sè olóyè akogun ìta olóyè akogun ni wón so di itakogun 	ìtumò 		ìtàn so wípé oya ni ó rò sí àdúgbó yìí 	ìtumò 		jé ibi ti wón má ń sin àwon tó bá kú pèlú oyún síi 	ìtumò 		ènìyàn kan tí ó tì ibòmíràn wá ti ó sì wá di olówó àti olórò jù eni tó gba látì dúrò lo 	ìtumò 		jé ibi tí wón má ń sin àwon tí ó bá fori sole kú síi 	ìtumò 		jé ibì tí àgbon pò sí ni wón fi ń pè ní ìtà àgbon 	ìtumò 		ìtàn so wípé àdúgbò yí jé bi tíó jé àlà nígbà tí ifè àti ilésà fé má jà sí ilè wón wá so wípé kí àwon mó jà pé tí ó bá din í òla kí á jí sí ònà kí á pàdé ara sùgbón àwon ilésà kò sùn sùgbón ifè tí sùn ìgbàtí wón má jí ilésà tí dé òdò won wón wá wò pé enu owá la ó ma pe àdúgbò yi enuwa 	ìtumò 		àdúgbò yí jé ibi tí wón ti má ń ro okó àti àdá àwon àgèdè 	ìtumò 		orúko àdúgbò yíi wá nipa sè wípé ó jé ogbà tí olórun fí adámù àti éfà sin i ìsèdálè ayé gégébí ase mò 	ìtumò 		àdúgbò yi jé ibi tí odùduwà àti àwon omo rè ti jo se àjorò kí wón tó pín yà 	ìtumò 		àdúgbò yí jé yo nípa sè lúwon gbágidá tí ó jé óbìnrin àkókó tí ó jé òòni 	ìtumò 		àdúgbò yí jé yo nípa sè oba adékúnlé abewéla 	ìtumò 		àdúgbò yí je yo nípa sè olóyè tó má ń bo òrànmíyàn 	ìtumò 		àdúgbò yí je yo nípa sè olóyè tó má ń bo ògún lákoko olójó 	ìtumò 		àdúgbò yí je yo nípa sè olóyè tó má ń bo èsù obásan 	ìtumò 		àdúgbò yì je yo nípa sè olóyè tó má ń bo òduduwà 	ìtumò 		àdúgbò yí je yo nípa sè olóyè tó má ń bo obàlùfòn 	ìtumò 		adúgbò yí je yo nípa sè olóyè tó má ń bo orè 	ìtumò 		àdúgbò yí ní òrúnmìlà dé sí nígbà tí o de sí ilú ilé ifè 	ìtumò 		ó jé ibi odò tí wón tí fí èlà tí ń se omo morèmi rúbo òun ní wón sínpè ní mòkúrò 	ìtumò 		àdúgbò yí jé yo nípa sè ìyá oba adésojí adérèmí tó jé àfé kéhìn tí ó má gbá àwon imín àwon eran tí ó má ń wá níta ilé wón òun ní wón wá so dí ajígbáyín 	ìtumò 		àdúgbò yí jé yo nípa sè olóyè tó má ń bo elésìje 	ìtumò 		jé ibi tí won má ń sin àwon tí ó bá kú pèlú oyún si 	ìtumò 		 enuwa square eni tí ó te agboolé náà dó ni orúko rè ń jé jétawo ìdí nìyí tí wón fi so ilé náà ní jétawo 	ìtumò 		nígbàtí kò sí ààyè mó láti kólè sí mó ní ilé jétewo enuwa àwon omo àkàntìokè wá lo sí adugbo ìtà òsun ìdí nìyí tí wón fi máa ń so wípé enuwa kò gbàà yè lówá yalémo ó lo ìta òsun 	ìtumò 		 ìlórò square àdúgbò morèmi jé àdúgbò ibi tí ojúbo òrìsà morèmi wa 	ìtumò 		àdúgbò yí jé ibi tí omí odò kan tí won ń pè ní atan wa ìdí nìyí tí won fi ń pe àdúgbò náà ní òkè àtan 	ìtumò 		àdúgbò yí ni oba láfogído wolè sí ìdí nìyí tí won fi so àdúgbò náà ní láfigído 	ìtumò 		 enuwa square oba olófin pe sèru láti ìta ye mò ó wá sí agbègbè enuwá láti wá tèdó ìdí nìyí tí wón fi so àdúgbò náà ní ilé sèru 	ìtumò 		orúko eni tí ó te àdúgbò náà dó ni alákàá ìdí nìyí tí won fi so àdúgbò náà ní ilé alákàá 	ìtumò 		 enuwa square òkòrí ni orúko eni tí ó te àdúgbò náà dó 	ìtumò 		 enuwa square orúko eni tí ó te àdúgbò náà dó ni àlútú 	ìtumò 		 enuwa square àká ni orúko eni tí ó te àdúgbò náà dó 	ìtumò 		orúko eni tí ó te àdúgbò yí dó ni ogua ògìdigbo o yè ti o jé ni obaloran isé ré nip é ó ní àse láti gbésè lé èsè késè ti àwon ènìyàn tàbí ará ìlú bá dá èyí túmò sí oba ló ni òràn ìdí tí won fi so àdúgbò yí ni agboolé obàloràn 	ìtumò 		 ilódè oríyangí square ní ayé àtijó eni tí ó bá kó isé ifá tí ó tó àkókò láti ní odù ifá ilé tàbí àdúgbò yí ni wón máa ń lo láti gba odù ifá náà 	ìtumò 		 láàkáyè láakáyè ni oruko eni tí ó te àdúgbò yí dó àdúgbò yí tún jé ibi tí won ti máa ń bo oya ìdí nìyí tí won fi so àdúgbò náà ni ògbón oya 	ìtumò 		 oríyangí eni tí ó te agboolé yí dó jé aláwo ìdí nìyí tí won fi so ilé tàbí àdúgbò yí ní ilé obàsa o 	ìtumò 		 èdènà orúko eni tí ó te àdúgbò láà dó ni òpá ìdí nìyí tí won fi so agboolé náà ní ilé òpá 	ìtumò 		orúko ìyàwò obalòràn ni ó ń jé omìtótó òun ni eni tí ó te àdúgbò náà dó 	ìtumò 		orúko eni tí ó te agboolé náà dó ni déboóyè 	ìtumò 		orúko eni tí ó te agboolé náà dó ni won ìdú oládère ìdí nìyí tí won fi so àdúgbò náà ní ilé ìdú 	ìtumò 		 ojà ifè orúko eni tí ó te agboolé náà dó nì ó ń jé olákòró 	ìtumò 		 mòòrè square oba òjájá ni ó te àdúgbò náà dó 	ìtumò 		àdúgbò ibi yí jé ibi tí ojúbo obàtálá wà òpá tí won máa ń ta tabi ní gbàtí wón bá ń se odún obàtálá ìdí nìyí tí won fi ń pe àdúgbò náà ní igbó ìtàpá 	ìtumò 		obalásè jé orúko eni tí o máa ń bo olúorogbo òun sin i eni tí te àdúgbò obalásè dó 	ìtumò 		ilé yìí jé ilé tí won ti máa ń bo odùduwà ìtumò 		oníjà kìí sá ni orúko eni tí ó te àdúgbò yí dó ìdí nìyí tí wón fi so àdúgbò náà ní njasa 	ìtumò 		ilé yìí jé agbo ilé tí won ti máa ń je oyè ní ayé àtijó sùgbón nígbà tí ó yá won kò rí omo okùnrin tí yóò je oyè mó nígbà tí ó pé òkan lára àwon ìyàwó agbo ilé náà bí omo okùnrin kan èyí tí won fi je oyè náà tí won sì ń pe orúko rè ní oláyodé orúko olóyè yìí ni wón fi so agbo ilé náà tí won fi ń pèé ní oláyodé 	ìtumò 		ilé olókó jé ilé tí a mò sí ilé àgbède tí ó jé pé isé okó ní isé tí won kò wá sí orúko tí àwon ènìyàn lè fi pè wón wón bá so ilé won ní ilé olókó 	ìtumò 		agbo ilé yìí jé agbo ilé eléégún eni tí ó jé olórí àwon eléégún yìí ni a ń pè ní ààre òjè orúko rè ni àwon ènìyàn fi so agbo ilé yìí 	ìtumò 		ilé jagun ni ilé tí àwon ènìyàn mò gégé bíi ilé olóógun nígbà tí ayé sì wà láìsí omo ogun rárá eni tí ó je olórí ogun nígbà náà ni jagun wón wá so agbo ilé rè di ilé jagun nínú ìlu 	ìtumò 		bàbá kan ní agbo ilé yìí tí orúko rè ń jé òjó tí ó féràn láti máa jó ijó bàtá ni à ń pè ní òjóbàtá tí a fi so agbo ilé yìí ní òjóbàtá 	ìtumò 		asé ni wón máa ń hun nínú ilé yìí bíi isé e won ìdí nìyí tí a fi so agbo ilé náà ní ilé baba alásé 	ìtumò 		agbo ilé yìí ni a ti máa ń je oyè badà ìdí nìyí tí a fi ń pe agbo ilé náà ní ilé badà 	ìtumò 		agbo ilé yìí ni wón ti máa ń je oyè baálè àgbè ìdí nìyí tí won fi ń pe agbo ilé náà ní ilé bálè àgbè 	ìtumò 		ní ìgbà àtijó okùnrin kán wà tí ó jé elégun tí àwon ènìyàn máa ń pè ní baba elégun nínú ilé náà ìdí nìyí tí àwon ènìyàn fi ń pe agbo ilé náà ni ilé baba elégún 	ìtumò 		orúko oyè won ní agbo ilé yìí ní máyè ìdí nì yí tí a fi ń pe ilé náà ní ilé máyè 	ìtumò 		agbo ilé yìí ni wón ti máa ń je oyè àgòrò ìdí nìyí tí a fi ń pe ilé náà ní ilé àgòrò 	ìtumò 		orúko oyè tí won ń je bákannáà ní agbo ilé yìí ni wón fi ń pe ilé náà ní ilé baálè 	ìtumò 		eyelé ni wón ń sìn gégé bí ohun òsìn nínú ilé yìí ìdí nìyí tí a fi ń pe ilé náà ní agbo ilé eléyelé 	ìtumò 		ìlé yìí jé ilé tí won ti máa ń lu sèkèrè ìdí nìyí tí wón fi ń pe agbo ilé náà ní ilé alusèkèrè 	ìtumò 		ní agbo ilé yìí ni wón ti ń sin òni ìdí nìyí tí a fi ń pe agbo ilé náà ní ilé olóní 	ìtumò 		orúko oyè won ní agbo ilé yìí ni basòrun òun náà ni a sì fi ń pe agbo ilé yìí 	ìtumò 		okùnrin kan ní agbo ilé yìí ni à ń pè ní ààre ìlù tí ó jé olórí àwon onílù orúko rè ni a fi so agbo ilé yìí 	ìtumò 		agbo ilé yìí ní ayé àtijó ni àkóbí oba tí à ń pè ní dáódù kó ilé sí ìdí nìyí tí wón fi ń pe agbo ilé náà ní ilé dáódù 	ìtumò 		agbo ilé yìí ni ilé tí agbápò sango ń gbé agbápò sàngó yìí ni à ń pè ní ìkólàbà ìdí nìyí tí a fi n pe agbo ilé náà ní ilé ìkólàbà 	ìtumò 		ní ayé àtijó eni tí ó jé baálé ilé náà onífá ni sùgbón nígbà tí ó kú tán gbogbo àwon omo ìlé náà àti ègbón àti àbúrò ni won ń se èsìn ifá yìí ìdí nìyí tí wón fi so agbo ilé náà ní agbo ilé arífájogún 	ìtumò 		agbo ilé yìí ni àwon tí won máa ń ko ilà fún àwon ènìyàn wa ìdí nìyí tí a fi ń pe ilé náà ní ilé olóólà 	ìtumò 		ní ayé àtijó ní agbo ilé yìí àwon egbé kan fi baba àgbàlagbà kan je baba ìsàlè inú egbé e won ilé tí baba yìí ń gbé ní àwon ènìyàn so di agbo ilé baba ìsàlè 	ìtumò 		agbo ilé yìí ni eni tí ó jé olórí àwon alápatà tí à ń pè ni séríkí ìnú ìlú náà wà agbo ilé tí ó ń gbé ni à ń pè ní agbo ilé séríkí 	ìtumò 		orúko agbo ìlé yìí ń tóka sí ilé tí wón ti ń dá oko ju tí won sì ní oko jù ní inú ìlú ìdí nìyí tí a fi ń pe agbo ilé náà ní ilé alókońgbó 	ìtumò 		láti ayébáyé ni onílé yìí ti ń sin adìe kí ó tó kú núgbà tí ó sì túnkú àwon omo rè náà tun ń sin adìe náà ìdí nìyí tí àwon ènìyàn fi so agbo ilé náà ní ilé aládìe 	ìtumò 		agbo ilé yìí jé agbo ilé tí ó súnmó odò tí awon ènìyàn si so di agbo ilé asúmádódò 	ìtumò 		láti ayábáyé ní agbo ilé yìí ni a ti rí àwon àgbè tí ó jé pé isu kìí wón ní orí àjà won títí tí àgbodò fi máa ń dé ìdí nìyí tí won fi so agbo ilé náaà ní agbo ilé anísulájà 	ìtumò 		ilé yìí ni ilé tí wón ti máa ń sin ajá lópòlopò fún títà tí àwon ènìyàn sì ń pe agbo ilé náà ní ilé alájá 	ìtumò 		ilé yìí ni ilé tí eni tí ó máa ń lu aro wà tí ó ń gbé tí àwon ènìyàn sì ń pe agbo ilé rè ní ilé alaro 	ìtumò 		ìlé yìí jé ilé tí baba kan àti ìyàwó re wá tèdó sí láti ìlú tedé tí wón sì bímo sí ibè tí won sì di púpò ní agbo ilé náà ìdí nìyí tí a fi ń pe agbo ilé náà ní ilé baba tedé 	ìtumò 		nípa sè èrédùmí tí ó jé olusìn òrànmíyàn tí ó sì ma ń fún oòni tí ó bájé ní idà 	ìtumò 		àdúgbò yìí ni odùduwà wolè sí wón sì ń pe àdúgbò yìí ni odùduwà fún ìrántí 	ìtumò 		wón ń fi orúko yìí rántí gómìnà ìpínlè òyó àná fún isé ribiribi tí ó gbé se 	ìtumò 		bàbá tí a ti ipasè rè n pe òpa ni akíngbolá agbo ilé yìí wà ní ègbé àfin oba 	ìtumò 		àdúgbò yìí ni wón fi ń se ìrántí pédrò gan an fún rarè tí ó gbé ìgbé ayé tí o burú jojo 	ìtumò 		àdúgbò yìí ni a fí ń se ìrántí oba àná tí ó wà jà 	ìtumò 		bàbá ològùn ni ó te ibè dó orúko yi wá jásí aláki ajámopó bàbá olóógùn yi ma ń já omo nínú apó ni wón so di ajámopó 	ìtumò 		òsun kan wà tí orúko re ń jé òjìyàn ibè ni okúka kán wá tóní ojú ihò méje gégé bi poón ayò tí enikéni kò mò enití ó gbe ìdí èyí ni wón fi sodi ìta òsun 	ìtumò 		okùnrin kan lo ma ń gba ibè lo sí inú oko rè nígbà tí ń kan rè dàgbà tan olè ma ń wo inú oko rè lo ìgbà yen ni bale la ojú ònà ibè ìdí èyí ni wón fi ń pe nì òkèsòdà 	ìtumò 		ibití oòni ilé ifè bòǹsè rè sí nígbà tí wón bá ń se odún òrìsà kan tí a ń pè ní jùgbè ìta ni wón sì ti ma ń se odún náà ni wón so di ìtasìn 	ìtumò 		ìdí tí wón fi ń pen í òkèrèwè nip é ògbón ni ojó nígbà tí enití ó te ibè dó fi so pé òun á kó ilé òun sí orí òkè níbí ibè ni wón so di òkèrèwè 	ìtumò 		ògbón nì o náà ń jé ifájuyì ni wón ń pe ttélè nígbà tí enìkan kú tí wón sì dá ifá níbè pé kí wón ma gbé òkúrè àfi tí wón bá sin sì ibè bíwón se bèrè sip è ní fájuyì nìyàn 	ìtumò 		omo aládé ni wón ń jé télè nígbà tí wón dá ifá tí ifá mú enití adé tósí ni wón sí bèrè sí pe ibè ni lúgbadé 	ìtumò 		ògbón ni ibè ń jé ògbón oya yen wón ti ibì kan ya wá ni wón wá te ibè dó ni wón fi kó ilé síbè bíwón se bèrè sí pè wón ni ògbón oya 	ìtumò 		àwon ará ilé òpá ni wón níbè ni wón tí so pé àwon ń lo si oko àwon ni olórò ni wón fi ń pé gbogbo ibè ni ìlórò 	ìtumò 		àwon ìdílé obaláyè ni wón ní ibè sùgbón òkè kúta ni wón n pe ibè òkè kúta pò níbè ni wón fí so ibè di wánísánì òkè kúta 	ìtumò 		omi tí ó wà níbè láyé ni wóni sì ti ma ń pon omi náà bíwón se so ibè di odo yàrá 	ìtumò 		obu ìjéta ni ó je oba níbè ibi tí agbo ilé náà wa ni wón ń pe nì ìta òtutù bí wón se so ibe di otutu niyen 	ìtumò 		ìdí tí wón fi ń pe ibè ni látalè ni pé ilè ni wón ń tà níbè ni ayé àtijó bí wón se so ibè di látalè compound 	ìtumò 		ìdí tí wón fi ń pé ni yèèkéré ni pé nígbà tí enití ó te ibè dó bèrè si pin ilé fún won ní won bèrè sí so pé yèèkéré ìdí èyí ni won fi ń pen i ìyékéré 	ìtumò 		ní ayé àtijó ènítí ó te igbó òyà dó ni okùnrin òyà ni ó sì ma ń pa nítorí pé kò sí isé nígbà náà ju isé ode lo bíwón se bèrè síí pe ibè ni ìgboyà 	ìtumò 		wón ń pe ibè ní aroko nítorí pé oko ni wón ma ń jù ní gbogbo ojó ayé wón ìdí nìyen ti wón fi ń pen i aroko 	ìtumò 		ó jé sírítí tí wón ma ń gbà lo sí òndó bí wón se bèrè sip é ni òndó road ojú ònà òndó 	ìtumò 		ìdí tí ó fi á jé orúko náà ní pé wón ma ń jòró opó ni àdúgbò náà ìdí nìyen ti ó fi ń je ìtáolopo 	ìtumò 		ìdí pàtàkì ti o fi á jé òrunobadó nip é ni ayé àtijó tí oba bá fé wàjà tí ó bá ti wo odò tàbí kànga náà á lo sí òrun bí wón se bèrè sip é ni òrunobado nìye 	ìtumò 		ní àdúgbò jàrán yi àrán ni wón ń jàn nibe láyé àtijó bíwón se bèrè sí pen i jàrán nìyan 	ìtumò 		ní ayé àtijó bàbá kan wá tí ó má ń gun esin yówá sí àdúgbò náà láti ìgbà yen ní wón ti bèrè sip e ibè ní agesinyówá 	ìtumò 		àdúgbò ògbón àgbàrá yìí àgbàrá ma ń sàn níbè gan ti wón sì ma ń fi igbá gbón omi náà kúrò lónà bí wón se so ibè di ògbón àgbàrá 	ìtumò 		ìgbódò jé ìdílé tí wón ti ma ń gbé odó ìgbà tí enití ó ń gbé odó náà kú ni wón bèrè sí so ibè di igbódò 	ìtumò 		ìbí yìí ni àwon omo ogun ìjèsà gbà lé àwon òtá won ni ìgbà ogun ni èyí èka ède ló fà á tí ó fi jé ìkótì 	ìtumò 		orúko owá ketàlá tó jè ni ilésà ni bíládù arère ìrántí rè ni won fi so àdúgbò yìí ni orúko rè nìgbà tí ò ti dé orí oyè ó wá gbajúmò débi pé fí àwon èèyàn ba n lo si àdúgbò yen dígbò ki won so pe àwon n lo si ògbón wón á ni àwon n lo sí ilé bíládù bí wón se so ó àdúgbò yìí di bíládù nìyí 	ìtumò 		ibi tí àwon jagunjagun ìjèsà pelu àwon omo ogun èkìtì ti pàdé ní ìgbà ogun ni àdúgbò yìí torí pé ota ìbón pò ni ilè ibi yìí léyìn ogun yìí ni won se so o ní ota pèté 	ìtumò 		omi kan wà ni àdúgbò yìí tí won ń pè ni asorò tori omi yìí ni won se so àdúgbò yìí ni omi asorò 	ìtumò 		àwon ènìyàn gbà pé igbó tí ó wà ni àdúgbò yìí ni ìgbà àtijó ni àwon abàmì lópòlópò eni tó sì mú ki won gbà pé òràn ni yóò ri orìn ken òràn èdè ìjèsà o rìn kan òràn 	ìtumò 		igi ààyàn kan wà ní agbègbè yìí tele èyí ló fàá tí won fi so àdúgbò yìí ní ìdí àyàn 	ìtumò 		àdúgbò yìí ni ilé obalógun ilesa wà ní àkókò ti won so orúko àdúgbò yìí ìta obalogun 	ìtumò 		ibi yìí kojá ibi tí ìrókò kan wà díè èyí ló fà á ti won fi so pe o mu iroko èdè ìjèsà ìtumò mu iroko nip é ó kojá ìrókò mùrókò 	ìtumò 		ibi tí àwon haúsá ń gbé tí won sí ti n ta ojà àlejò ni arè ní èdè ìjèsà 	ìtumò 		àwon tí won ón dá ara won sà sí ònà kan ni ìtumò ìdásà àwon kan kúrò ni àárín ìgboro wón sì lo da àdúgbò yìí sílè ni won ba so o ni ìdásà 	ìtumò 		 páàdì ibi yìí ni àwon òyìnbó ìjo rátólíkì tí a gbà pé won mu ìgbàgbó wá ń gbé nígbà yen ni òkè páàdì 	ìtumò 		eni tí ó kókó dá àdúgbò yìí sílè bínú kúrò láàrin àwon ènìyàn lo dá dúró síbè ni èyí ni awon ènìyàn fì so ibè ní arágan torí pé wón gbà pé ìwà eni tí ó kókó dé àdúgbò yìí kò jot i ènìyàn tó kù lò fàá to fi wá dá àdúgbò tirè sílè 	ìtumò 		òtè ló gbé àwon tó kókó de adugbo yìí dé ibè torí pé wón ń gbèrò láti yan olóyè láàrin ara won owá gbó èyí ló bá lé won kúrò ni ibi tí won ti wá télè 	ìtumò 		àwon tí ó kókó dé adúgbò yìí jè ólòwó pàápàá àwon tí ó kókó jáde to se awo ni èyìn odi tí won fi wá n kólé sí ilé 	ìtumò 		àdúgbò yìí ni won ti máa n ta aso àwon oyinbo nigba tí àwon kòráà kókó gbé aso títà dé ilesa ìdí niyi ti won fi n pè é ni òkè eso 	ìtumò 		ibi tí àwon tó ma n se isé onà pò jù sí láyé àtijó ìtàn so fún wa pé ibè ni won ti máa n hun òpá àse àti ìlèkè owá tí àwon ìyàwó rè àti àwon olóyè 	ìtumò 		ìgi ìgandò kan náà ló wà ní àdúgbò yìí láyé àtijó 	ìtumò 		àwon désìn kinyó ló so àdúgbò yìí ni òkè ayò nígb atí won kó ilé ìjósìn ati ibi ìsojí àti lé isun won síbè 	ìtumò 		ìtàn so pé àdúgbò yìí àwon omo ogun ti níláti gbéra lati sigun lo sibi ti won ti fé jagun béè náà ni won sì gbódò wá jábò ti won si pin enìati erú tí wón kó bò lójú ogun 	ìtumò 		ìbi tí ará ìgboro ti má a ń wá pàdé àwon ará oko láti ra ojà lówó won èyí ló fà á tí wón fi so àdúgbò yìí ní ìlájé 	ìtumò 		orúko igi kan tó wà ládùgbóò yìí télè ni wón fi so àdúgbò yìí 	ìtumò 		ibi tí ó bó sí aopá ìsàlè ní adúgbò òkè ìrò ni odò ìrò 	ìtumò 		ibí yìí ni wón ti máa n aso ofì nígbà tí ó kókó dé ilésà 	ìtumò 		àdúgbò yìí jè ìbi titun tí òpòlopò àwon tí ó fi jáde nílùú tipé tipé ń gbé òpòlopò won lo ti èkó wá kólé síle ojú tì wòn fi wo ìkòyí estate l ekoo ni won fi mu àdúgbò náà 	ìtumò 		ibí yìí ni ìlú parí si látijó sùgbón ìlú ti fe séyìn si i ju ibí yìí lo 	ìtumò 		ibi tí àwon ìbòkun dúró dí nígbà tí ogún parí ti won wá láti dúpé lówó owá ti o ràn wón lówó láti segun òtá wòn a de eti owá à dé tòsí ilé owá adètí owá 	ìtumò 		àwon ará òwò ló so adúgbò yìí lórúko yìí àgbàdo ni won máa n tà níbè télè bóyá àgbàdo tí won máa n dàpè ní okà ló fa orúko yìí 	ìtumò 		ní ìgbà àtijó àwon ìyá àgbà má a n se àdín níbí yìí ùmàdín 	ìtumò 		àdúgbò titun tó jáde lara ìmàdín nìyí 	ìtumò 		òríkì èèyàn tí ó kókó kólé sí àdúgbò yìí ni won fi pe ibí yìí 	ìtumò 		ìkòkò ni àwonìjèsà máa ń dà á pè ní ìsà àdúgbò yìí sì ni wón ti máa ń ná oyà ìkòkò saájú kí ilésà tó di ilé ìsà 	ìtumò 		ìsò okùn ló di ìsokùn yìí ibè ni àwon àgbè àti elému ti máa ń wá okùn láti fid i erù tàbí òpe emu won ní ìgbà láéláé 	ìtumò 		igi osè ńlá kan ló wà ní ìbí yìí ni ìgbà láéláé tí àwon ènìyàn máa ń dúró ta ojà mí abé rè 	ìtumò 		ìbí yìí ni wón ti máa ń bo ògún owá ní ìgbà àtijó wón sì máa ń pa ajá ògún sí ibé yìí títí di oní 	ìtumò 		ibí yìí ni àwon ológun máa ń dúró sí de àwon òtá ní ìgbà láéláé ìdí nìyí tí wón fi ń pè é ní ìta akogun 	ìtumò 		àgékúrín fún a dé etí owá mí èyí ibè ni àwon ará ìbòkun dúró sé nígbà tí ogun parí tí wón fé wá dúpé lówó owá omo ajíbógun tó ràn wón lówó láti ségun àwon ìlàré 	ìtumò 		òrúko akoni kan tó wá láti ìbòkun sùgbón tó wolè láàrin ìlésà àti ìbòkun nígbà tí ó gbó pé ogun ti pa ìyàwó àti omo òun mi ìbòkun 	ìtumò 		orí egúrù ló di erégúrù ìlè tó le ló wà ní ibí yìí télè àwon omodé sì máa ń seré níbè 	ìtumò 		ibi tí àwon tó má a ń se isé onà pò jù sí láyé àtijó ìtàn so fún wa pé ibè ni wón ti máa ń hun òpá ńlèkè owá tí àwon olóyè rè àti ti àwon ìyàwó rè 	ìtumò 		orúko ìgbàlódé ní èyí arágan ni orúko àdúgbò yìí télè wón sèsè yíi padà sé aráròmí ni 	ìtumò 		ìgi isis ńlá kan ló wà ní ibí yìí télè tí àwon ènìyàn máa ń ta ayò ní idi rè èyí ló di ìtà isin lónìí ìhnsin 	ìtumò 		orúko tuntun ni orúko àdúgbò yìí nítorí pé àwon tó kókó dé ibè kò tètè kólé kan ara won wón gbà pé àwon bá olórun dúrò 	ìtumò 		ní ìgbà ogun ibí yìí ni àwon ológun ìjèsà gbà láti sá àsálà fún èmí won ibi tí a gbà tí a fi yè ni àpèjá rè 	ìtumò 		orí ojà ni wón gé kúrú sí eréjà ibí yìí ló jé bíi oríta fún gbogbo àwon ìlú kékèèké ibè sì ni wón ti máa ń pàdé láti ta ojà won 	ìtumò 		àdúgbò tuntun ni èyí àwon tó sì fún un ní orúko yìí yá a lò láti ìlú èkó ni 	ìtumò 		àdúgbò tí omi tí àwon ènìyàn máa ń pon ní ayé àtijó omo yìí wà ní ìtòsí ibi tí wón máa ń dá oko sí èyí ni wón fi máa ń pè é ní omi oko 	ìtumò 		ibí yìí ni ilésà dé ní àkókò yìí èyí ló fà á tí wón fi ń pe ibí yìí ní enu odi 	ìtumò 		ìróyè yìí kò jìnà sí ìgbàyè ibè ni àwon tó sá fún èmí won ní ìgbà ogun ti kókó dúró 	ìtumò 		àwon tí ó kókó dó àdúgbò yìí jé olówó pàápàá wón jé òkan lára àwon tó kókó jáde lo sòwò ní òkè oya tí wón wá ń kólé sílé 	ìtumò 		àdúgbò yìí kò jìnà sí omi kan tí àwon ènìyàn máa ń mu èyí ló jé kí àwon ènìyàn máa pe àwon tó ń gbé àdúgbò yìí ní òlómilágbàlá 	ìtumò 		àgbède kan wà ní àdúgbò yìí ní àkókò tí wón fún un ní orúko yìí omo èfòn alààyè ni àgbède yìí 	ìtumò 		òrúko babaláwo kan ni jìgbà àdúgbò yìí ló sì máa ń gbé tí ó ti ń se isé owo rè ìdí nìyí tí wón fi ń pe àdúgbò náà ní òkè jìgbà 	ìtumò 		òmi kan wà ní ibí yìí tí wón ti máa ń fo irú ní ayé àtijó ìgbà tí àwon ènìyàn téèrè sin í kólé omi irú 	ìtumò 		oko kan wà ní ibí yìí ní ìgbà àtijó tí wón ti máa ń sin adie poultry omi kan sì wà ní ìtòsí oko yìí èyí ló mú kí won máa pe omi yìí ní omi aládìe èyí tó di o ruko àdúgbò náà lónìí 	ìtumò 		àdúgbò yìí ti wà láti ìgbà láéláé sùgbón àwon ènìyàn kò tètè wá ko ilé sí ibè nígbà tí ó sì yá ààrin ìgbà díè ni àwon ènìyàn kó òpòlopò ilé sí ibè èyí ló mú kí won pè é ní olórunsògo 	ìtumò 		ibí yìí ni àwon àgbè tó bá ń bò láti oko ti máa ń já imò òpe láti di erù won ibè ló di ìjámò nígbà tí ilé bèrè si ní de ibè 	ìtumò 		orúko akíkanjú kan ni ìgbà ogun ògèdèǹgbé ni èyí ní ìrántí rè ni wón se so àdúgbò yìí ní ògúdù 	ìtumò 		òmi kan wà ní àdúgbò yìí télè tí àwon ènìyàn ti máa ń do nǹkan torí omi yìí ni wón se so àdúgbò yìí ní ìfofín 	ìtumò 		ibi tí àwon alápatà ti máa ń pa eran won fún títà ni wón so di omi eran 	ìtumò 		ibi tí àwon ìyá àgbà ti máa ń se àdín ní ìgbà àtijó ni wón ń pè ní umàdín ní èka èdè ìjèsà èyí ló sì di imàdín lónìí ìbàdàn jẹ ilú nàìjíríà tí ó tó bí jùlo ni apá ìwọòrùn afríkà bé ni ó sí jé olúìlú ìjoba ìpínlè oyo ìbàdàn jé ilú àwon jagunjagun ìtumọ orúkọ ibàdàn ni ẹbá ọdàn near savannah ìbàdàn bùdó sí apa gùùsu ìwòorùn nàìjíríà km sínú láti aríwáìlàorùǹ ìlú èkó àti km láti gúúsùìwọorùn abuja olú ìlú àpapò bẹẹ sìni ó jé ibi ìgúnlẹ pàtàkì láàrín agbèègbè ẹbá òkun àti àwọn ibi tí wọn wà ní àríwá nàìjíríà ibadan ti je gbongan ijoba fun agbegbe apaiwoorun atijo lati igba ijoba amusin britani be sini apa die ogiri bode to da abo bo ilu na si wa titi doni awon alabugbe to poju ni be ni awon omo yoruba ati opo eniyan lati apa naijiria yioku ibadan je didasile ni odun nitori awon rogbodiyan to unsele ni ilẹ yorùbá nigba na asiko yi ni awon ilu ti won se pataki ni ile yoruba nigba na bi ọyọ ilé ìjàyè ati òwu je piparun ti awon ilu tuntun bi abeokuta oyo atiba ati ibadan dide lati dipo won gege bi awon onitan se so lagelu nigba na to je jagun ilu ife lo da ibadan sile gege bi àgọ fun awon jagunjagun ti won unbo lati oyo ife ati ijebu o tun jẹ ilu abinibi ti bobby ologon ti n ṣiṣẹ lọwọ japan ibadan je pipin si agbegbe ijoba ibile ninu won wa ni arin igboro ibadan ati wa ni awon ayika etile ibadan awon agbegbe ijoba ibile arin ilu ibadan awon agbegbe ijoba ibile ayika etile ibadan ojogbon thomas makanjuola ilesanmi ni eni ti o koko gba oye b a ni eka eko ede ati litireso aafirika ni obafemi awolowo university o sese fi eyin ti ni aipe yii ni leyin igba ti o ti sise ni eka eko yii kan naa lati odun si opolopo ise ni ojogbon yii gbe se lori ede yoruba die ninu won ni a ko ni ede geesi ni isale yii ojogbon t m ilesanmi gba ise oluko in yunifasiti ti ife yunifasiti obafemi awolowo nisinsinyi ile ife naijiria gegebi graduate assistant ni eka eko ede aafirika ati litireso ni november odun leyin igba to ti gboye akeko jade meji lati yunifasiti pontifical ilu roomu ati yunifasiti ti ife o gba igbega lenu ise to fi de ipo ojogbon ni osu october ni odun ipo yi ni o wa titi digba ti won fi fi ise sile ni ibamu pelu gbedeke ifisesile ni omo odun arundilaadorin ni odun bi a ba n wo akojopo ati akosile imo iwe ojogbon yii a o rii pe o ni ifokantan ati iteramose o ti sese di araba ni idi ifi imo soro paapaa ni eka eko asa yoruba awon iwadii ojogbon ilesanmi lori awon ayeye irubọ ati itan ibile se gboogi won si je itokasi ninu imo isewadii lori yoruba akonimora ati onirele ojogbon ilesanmi ti se agbekale opolopo akosile to je alariyanjiyan alarojinle ati alakiyesi lori ipede ati ewi yoruba laaarin akegbe re ojogbo ilesan okan lara awon agba alabojuto fun opo ti o ti se akekoo gboye keji ati oye omowe pelupelu ninu ise akosile won lori ede ati litireso yoruba awon iwadii ti o jeyo ninu ise akosile wonyi ni o gba iyi pe won si ferese si ona titun lati ronu ninu eko lori yoruba òndó ìtumọ ibi ti olóyè ọtúnba kọ ilé sí tí ó n gbé ni à n pè ní òkè ọtúnba ìtumọ 	ibi ti àwọn òyìnbó tó mú èsìn ìgbàgó wá ilé ibi tí wón ń gbé tí ó wà lórú òkè tú wọn ń pè ni yádì ni àwọn so di òke àyàdí tí àdúgbò náà ń jé dòní ìtumọ ìsàlè òndó tí olóyè ọjọmù kọlé sí ni wọn ń pè ni odòjọmù ìtumọ 	òrìsà kan tí wọn ń pè ní odòlúà ní ó tè àdúgbò yí dò ibìtí o wọlẹ si ni à ń pè ni odòlúà ìtumọ 	òkè ibi ti ó kọlé sí tí ó ń gbé ti peka sí tí wọn ń pè ni íòkèlísà lísà ni o wa ní àdúgbò ti a ń pè ni òkèlísà ìtumọ ìdi igi kan ti ẹyẹ oge máa ń pọsí ni wọn sọ di ìdímògé ní ìlú òndó ìtumọ 	igi kan wa ti wọn ń pè ní igi sin abẹ igi yíì fẹjú ó tutu ó sì gbòòrò tó bẹẹ tí o lè gba èèyàn púpọ láti seré bíì ìjàkadì ayò ọpọn abbl béì tití ni àwọn èèyàn bẹrẹ sí kọlé sí àyíká igi yi ti ó wá di ibi tí à ń pè ni idi isin di òní ìtumọ 	ni àdúgbò ti àwọn onísòwò tí ó jẹ ìsòbò pọ si wọn a sì máa se kárà kátà wọn ní àdúgbò náà idi nìyí tí òndó ń fi ń pe àdúgbò náà ni òkè ìsòwò ni wọn igbati ó jẹ wí pé òkè ni ó wà òkè ìsòwò yíì ni àwọn ìsòbò yíì se àsìse ni pípé rè tí wọn fi ń pè ní òkè ìròwò ti ó di òkèrówó títí di òní ìtumọ ó jẹ ibi ti ògbóni ti bẹrẹ ti wọn n ko ìlédi wọn si ti wọn bà si ń lọ wọn a mú ogbó dani gẹgẹ bí àmìn ẹgbẹ wọn wọn á ma so wí pé à kìí wòó àdúgbò yí ni wọn sọ di ogbo ti a kii wò tì ò fi di ògbònkowo lónìí ìtumọ 	ọjọ ti òndó ìbá dàrú tí òndó ìbá túká nítorí awo nlá kan to sẹlẹ ojú ibi tí wọn joko si pètù sọrọ òhún ìtumọ 	ìdí tí wọn fi ń pè wọn ni ọkà ni pé àwọn ará ọkà àkókó lo fi agbègbè yí se ibùgbé àwọn ará òkà yii si ti pẹ ni òndó to bee je ti won ti gbo èdè òndó yinrinyirin se téwé bá pe lára ose a dose ìdí nì yen tí won ń fi pé won ní òkà ondo ti o doruko àdúgbò won ti a mo si oka ìtumọ 	ijoye nla kan lo nje yege ibi to tedo di to n gbe bo si owo isale òndó ìdí niyi ti won fi n pe won ni òdò yègè ìtumọ 	ojà ni won n pen i igele ni èdè òndó tomodé tàgbà won ni o ma fi aro wọn lo oko ni agbèègbè ti a n soro bayii nigba ti o ba di owo ale won a pate oja won si ita ile won titi ti o fid i ojà ti won náà ni alale ìtumọ 	ó jé agbègbè ti okuta pos i agbegbe yin i àwon molé molé ti n ma wa ko okuta àwon ni o si so agbegbe naa di ibi a n gbo òkútà oun lo wa di ìgbònkúta lóní ìtumọ ibi tí ondo ati bágbè ti pinya ni a npe ni ìtapín ìtumọ 	lósìnlá là gbalá ni àpètán lósùlá ibè ni won ti kókó ń se osùn tí won ńrà osìn tí won ńtà osìn ní ondo ìtumọ 	àwon òlàjú ti o kókó lo sí èkó ti won tàjò dé ni won so agbegbe yin i sùrúlérè nigba ti won tàjò de lati ma fí rántí agbègbè tí won gbé ni èkó ìtumọ 	àwon òlàjú ti o koko lo sí èkó ti won tajo dé ni won so agbègbè yin í yaba nígbà tí won tàjò dé láti le ma fi rántí àgbègbè ti won gbé ní èkó ìtumọ 	o je akínkanjú okùnrin kan tí ó lòkíkí ti a wa fi orúko re so agbègbè tí ó ńgbé ìtumọ olóyè ló ń jé sokoti àdúgbò rè ni won wá so di idim sòkòtí ìtumọ jé ìtà oba tí won ti ń ma pa olè àti òdaràn idà ni a fi ń pa won ibi tí a n tójú idà náà sí ni ìsídà níwòn ìgbà tí ó si jé pé apá ìsàlè ondo ló bó sí ni a fi ń pè ní odòsíndà ìtumọ ibi tí àwon ará ondó tí máa ń jo ibi tí ó téjú tí ó gba èrò púpò ni ó sì bó sí àrín ìlú a sì ma ń se ìpàdé níbè náà pèlú agbègbè yíì ni won ń pè ní òde ondó ìtumọ ibè ní agbèbbè tí a ma ńkò àwon omobìnrin tí kò tí mo okunrin si fun idabobo lowo isekuse ki won tó ní oko ní ayé àtijó agbègbè náà sì ni eré obìtun ti bèrè ìtumọ 	o je agbègbè tí òkà ti ń pò ti àwon èèyàn ń rà tí won si ń tà ìdí nìyí ti won fi ń pè ní ibi ìje okà ti ó di ìjòkà lónìí ìtumọ 	o je àdúgbò ti èèyàn kan tédó ni pe bayìí ti o so àdúgbò náà ni orúko tèmídire tèmi di ire ìtumọ 	ó jé agbègbè tí babaláwo kan tí ó gbójú wa ni àtijó a sì máagbà èmí eniyan la pupo lowo iku igbàgbó sì ni wipe eni ti o bat i mikanlè lówó iku lódò rè ko le rí ajínde mo idi niyi ti won fi ń pè ni odò ìmí kanlè tí àgékúrú rè wa di odòmíkàn ìtumọ 	eni tó ní ilé ni a ń pè ni nuli ni èdè òndó agbègbè yi si wa je agbègbè ti àwon oní ilé ń gbé idi niyi ti won fi n pe ni odò núlí ti ó wá di odòlílí ìtumọ 	orúko ìlagije akíkanjú kan ló ń jé béè agbègbè tí ó n gbe ni a fi orúko re so lati se aponle fún un ìtumọ 	baba kan wa ti o ni irúfé irúgbìn kan ti a mo si pakala ni ede oǹdó ìtumọ 	àgbègbè tí àwon elésìn kiriyó ti máa se ìsìn won fún ìgbalà okàn ni won pè ní òkè ìgbàlà ti o wa di okegbala lónìí yíì ìtumò 	agbègbè yí jé ibi tí àwon ará ìlú orísirísi latí orílè èdè káàkiri gbé ní gbà a ayeye yí ní festival of arts and culture ìtumò 	ibí yí jé agbègbè tí àown ìbàrì bà ńgbé nítorínáà ni wón fi pèé ní ìyànà ibà ìtumò 	abúlé ìjèsà ni apá ibi tí àwon ìjèsà kókó pò sí ní èkó èyí ni ìdí tí ó fi ńjé abúlé ìjàshà ìtumò 	ìdí tí a fí só ní mile nìípé máìlì méjì ni ókù láti ibè sí ìbi tó ńjé tincan island ìtumò 	ibí ni ówà nínú èkó orúko yí ni orúko oba èkó níìgbà tó tipé sùgbó orúko rè ni wón fi so agbègbè yí tí ó ńjé kòsókó road ìtumò 	orúko ènìyàn tàfá bàléwà eni náà jé lára àwon tí ó ti jé ààre orílè wa lé yìn ikú rè ni wón fi so ibè ní tàfá bàléwà square ìtumò 	technology road ìdí tí wón fi só ní oruko yi nípé yaba technology kò jìnà sí ibè rárá ìdí náà ni wón fi soóní technology road ìtumò 	ní agbègbè yí enìkan péré ni óní kéké sùgbón nítorí èyí ni won fi so ibè ní kèké sùgbón ní ìgbà tí àwon òyìnbó fid é ní wón só di kéké ìtumò 	orúko èyàn ni óún jé herbert macanlay eni yì jé okan lára àwon òyìbó tí wón wá sí orílè èdè yí nítorí èyí ni wón fi só ní herbert macaulay way ìtumò 	ní ìlú èkó ìdí tí wón fi só ní maryland nipé orúko aya oba ìlú òyinbó ni mary ìdí èyí ni a fi só ní maryland ìtumò 	èdè yí ni èdè àwon haúsá ìtumò rè sì ni kíá kíá àwon haúsá ni wón pò sí ibí yìí jù ní ìgbà tí wón tèdó tí bè wón kò mò bí wón áse bá àwon èèyàn sòrò sùgbón nínú ìwònba ìgbà tí wón ń tajà èdè won ni másámásá ìdí ètí ni wón fi só ní másámásá kíá kíá ìtumò 	ìdí tí wón fi só ní coconut village niípé omi pò ní ibè gan àti cocoanut àgbon o wa ni agbègbè ajégúnlè ìtumò 	ajégúnlè jé ibi tí wón ti ń ra jà àti ta jà ní èkó àti wípé ibè jé lára ibi tìí àwon èèyàn pòsí ní ìlú èkó ojà títà sì ń lo déédéé tí aje ati owó dè tińwolé nígbà náà ìdí náà ni ófinjé ajégúnlè ìtumò 	èyí jé orúko agbègbè kan ní ìlú agége cinema ńlá kan ní ó wà ní ibè tí wón pè ní pen cinema ìtumò 	ibí ni won sin àwon ológun tí wón ti won ti kú wón sìn o àre ńlá kan sí bè tí ó je sójà ológun ìtumò 	ilú yíì wà ní agbègbè àpápá ní èkó ìlú ńkí jé ibi tí àwon èèyàn pò si tí àwon sì gbèrò sí gan ìtumò 	ibì jé agbègbè tí àwon custom pò sí ibè sì ni ibi tí àwon erù sì pò sí àti àwon kòntánà idí èyí ni wón fi pèéní tincay island ìtumò 	agbègbè èyí ní èkó ni ilé isé ibi tí wón ti ń se àwon okò volkswagen ìtumò 	agbègbè yí ni ówà ní dòpèmú ní ìlú èkó ibè ni àwon ohun ìkólé yìí pò sí aluminum ìdí náà ni wón fi ń pèé ní aluminum ìtumò 	agbègbè yí ni wón ti má n já erù tí óún bò láti òkè ògun àti èyí tí wón bá fé gbé jáde ìdí èyí ni a fi ń pèé ní port ìtumò 	lékki jé ibi tí wón kó àwon eléwòn sí ìdí yìí ni wón fi ń pèéní lékkí ìtumò 	abúlé òsun jé lára ibi tí àwon abò òrìsà òsun pó sí ní ìlú èkó èyí ni wón fi só ní abúlé òsu àti pé omí pò ní bè lópòlópò ìtumò 	kiríkirì ni ibi tí àwon eléwòn má n gbéé kiríkirì sì jé lára ilé èwèn tí ó tóbí jù nítorí è ni wón fi ń péè agbègbè náà ní kiríkirì ìtumò 	abílé àdó jé lara ibi ti awon àlàdó pos i ni aiye atijo ni ilu eko opolopo ni ko mo ibe nitori ise ti won nse ni ibe ìtumò 	eyi je ibi ti nkan alaworan yip o sin i ilu eko nkan ti ounje satellite nitori náà ni won fi pee ni satellite town ìtumò 	saw mill jé lára àwon agbègbè tí ó tóbi jù tí wón ti máa n se ìtójú igi tí a fin kólé ìdí náà ni ó finjé saw mill ìtumò 	ibi agbègbè ni ibi tí a ti má n rí àwon haúsá tí wón pò sí jù ní agbègbè tàbí ìlú ìtumò 	 salvation avenue je ibi ti awon elesin christi posi choistians ibi ti awon elesin bas i posi igbala ni won ma n pariwo salvation idi ti won fi n pe ni salvation avenue ìtumò 	idi ararba yi je ibi ti idi araba po si lopolopo agbegbe náà ko jina si mushin ni ìlu eko adugb bariga síńtáàsì ni èka kan nínú gírámà èdè tí ó níí sè pèlú bi a se ń so òrò pò tí ó fi ń di gbólóhùn àti bí a se ń fún gbólóhùn yìi ní ìtumò síntáàsì ní òfin ìlànà ti elédè máa ń tèlé nígbà tí ó bá ń so èdè rè yí yàtò si ìlò èdè ìmò èdè ni ohun tí elédè mò nípa èdè rè sùgbón ìlò èdè ni ohun ti elédè so jáde ní enu elédè lè se àsìse nípa ìlò èdè sùgbón eléyìi kò so pé elédè yìí kò mo èdè rè òpò ìgbà ni ènìyàn làákàyè elédè sá féré bóyá látaàrí òhún jíje tàbí mmu ti ó le máa mú elédè so kántankàntan kì í se pé elédé yìí kò mo èdè rè mo ó mò ón àsìse ìlò èdè ni ó ń se nìgbà ti opolo red bá padà sípò yóò so òrò ti ó mógbón lówó ohun tí a pè ni òfin yìí ni bi elédè se ń so èdè rè bí ìgbà pé ó ń tèlé ìlànà kan fún àpeere eni tí ó bá gbó èdè yorùbá dáradára yóò mò pé a ni ó tònà pe b kò tònà 	 	 a 	mo lo sí oko 		 b 	sí lo oko mo ohun tí eléyìí ń fi hàn wá nipé ìlànà kan wà tí elédè ń tèlé láti so òrò pò tí yóò first di gbólóhùn irú gbólóhùn tí ó bá tèlé ìlànà tí elédè mò yìí ni a ó so pé ó bá òfin mu o ye kì a tètè menu ba ìyàtò kan ti ó wà láàrin bíbá òfin mù àti jíjé àtéwógbà gbólóhùn lè wà ti yóò bá òfin mu sùgbon tí ó lè máà jé àtéwógbà fún àwon tí ń so èdè bíbófinmu níí se pèlú ìmò èdè ìlò èdè ni jíjé ítéwógbà níí se pèlú fún àpeere àwon kan lè so pé a kò jé ìtéwógbà fún àwon wi pé b ni àwon gbà wolé 	 	 a 	àwon ti ó lo kò pò 		 b 	 àwon ti wón lo kò pò méjèèjì ni ó bófin mu nítorí méjèèjì ni a máa ń so nínú èdè yorùbá ìyen ni pé méjèèjì ni ó wà nínú ìmò wa gégé bí eni tí ó gbó yorùbá nínú ìlò ni àwon kan ti lè so pé òkan jé ìtéwógbà èkejì kò jé ìtéwógbà èyí kò ni ǹ kan se pèlú pé bóyá gbólóhùn méjèèjì bófin mu tàbí won kò bófin mu ìmò elédè nípa èdè rè ni yóò je wá lógún nínú jùlo ó ye kí á mò wípé òhún àdámó ni èdè jé ènìkan kì í lo sí ilé ìwé láti kó bí wón tí ń so èdè abínibí rè ohun tí a ń so ni pé bí ìrìn rinrìn se jé àbìnibì fún omo béè náà ni èdè jé fún àpeere tí kò bá sí ohun tí ó se omo tí ó bá tó àkókò láti rìn yóò rìn kì í se pé enì kan pe omo gúnlè láti kó o ni èyi báyìi gélé náà ni èdè jé àdámó ni gbogbo ohun ti omo nílò fún èdè abínibí ó ti wà lára rè kò sí èdè ti kò lè lo èyí fún sùgbón èdè ibi tí a bá bi omo sì ni yóò lo àwon ohun èlò yìí láti so 	òrò àti àpólà 	òrò ti a ba tòó pò ni ó ń di àpólà ó seé se kí àpólà jé òrò kansoso ìyen tí òrò yìí kò bá ní èyán fún àpeere àpólà orúko ni a fa igi sí ní ìdi ní a àti b 	 	 a 	olú gíga lo 		 b 	olú lo ìyàtò àpólà orúko méjèèjì yìí ni pé òrò méjì ni ó wa nínú àpólà orúko apor ni a ó má a pè é láti ìsinsìnyí lo a òrò orúko àti èyán rè tí ó jé òrò àpèjúwe aj ni a ó máa pe òrò àpèjúwe ní b òrò kansoso ni ó wà lábé apor òrò yìí òrò orúko or ni a ó máa lò fún òrò orúko ni apor náà sì ni ìsòri òrò méjo ni àwon tètèdé onígìrámà so pé ó wà nínú èdè yorùbá ìsòrí òrò méjo yìí ni wón sì pín si olùwà àti kókó gbólóhùn olùwà àti kókó gbólóhùn yìí ni àwa yóò máa pè ní apor àti apis àpólà ìse nínú ìdánilékòó yìí ìyen nip é àwa yóò ya ìsòrì òrò àti isé ti ìsòri yìí ń se sótò si ara won ìsòri ni apor tí ó ń sisé olùwà tàbí àbò nínú gbólóhùn ìsòrí ni apis ti ó ń sisé kókó gbólóhùn 	àwon àmì kan wà ti a ó mú lò nínú gírámà yìí fún àpeere 	 	gb 		apor apis òfin ìhun gbólóhùn ni a ń pe ohun tí àmì òfà yìí ń so ni pé kí á tún gbólóhùn gb ko ni apor àti apis ó ye kì á tètè so báyìí pé ohun tí ó wà nínú gbólógùn ju èyí lo ohun tí a máa ń rí nínú gbólóhùn gan an ni 	gb 		apor af apis àfòmó ni af dúró fún òun ni a máa ń pè ní àsèrànwò ìse télè abé rè ni a ti máa ń rí ibá ib àsìkò as múùdù m àti ìbámu ibm a lè fi èyí hàn báyìí 	af 			as ib m ibm kì í se dandan kí èdè kan ní gbogbo mérèèrin yìí yorùbá kò ni àsìkò sùgbón ó ni ibá a ó menu ba àfòmó dáadáa ní iwájú sùgbón kí a tó se èyí e jé kí á sòrò nípa apor àti apis adébáyọ àkàndé fálétí tí wọn bí ní ọjọ kẹrìndínlọgbọn oṣù kejìlá jẹ ọmọ orílẹ èdè nàìjíríà akéwì olùkọtàn àti eléré orí ìtàgé bákan náà ni ó tún jẹ oǹgbufọ èdè gẹẹsì sí èdè yorùbá ó sìn tún jẹ omíròyìn orí ẹrọ asoro ma gbesi radio olóòtú ètò orí tẹlifíṣọn tv àti olùdásílẹ ilé iṣẹ ẹrọ amóhùnmáwòrán àkọkọ ní ilẹ adúláwọ afíríkà tí orúkọ rẹ ń jẹ western nigeria television wntv adébáyọ fálétí náà ló ṣe ògbufọ orin àmúyẹ orílẹ èdè naigerian national anthem láti èdè gẹẹsì sí èdè abínibí yorùbá bákan náà ni ó tún ṣe oǹgbufọ fún ohun tí ààrẹ orílẹ èdè nàìjíríà nígbà kan rí lásìkò ológun ìyẹn ibrahim babangida sọ pẹlú tí ààrẹ fìdíhẹ nígbà ayé ológun kan rí chief ernest shoneka nípa lílo èdè yorùbá tó gbámúṣé fálétí ti tẹ ìwé atúmọ èdè dictionary yorùbá ní èyí tí ó ní àbùdá ògidì yorùbá nínú adébáyọ fálétí ti gba onírúurú àmì ẹyẹ ìdánilọlá oríṣiríṣi nílẹ yìí àti lókè òkun pẹlú kola akinlade 	 a bí kọlá akínlàdé ní ọdún ní ìlú ayétòrò ní ìpínlẹ ògùn ní ilẹ nàìjíríà àwọn òbí rẹ ni michel akínlàdé àti elizabeth akínlàdé ó lọ sí ilé ẹkọ pọọlù mímọ ní ayétòrò lẹyìn tí ó parí ẹkọ rẹ ní ilé ẹkọ yìí ni ó kọjá sí ìlaròó tí ó sì dá iṣẹ tẹwétẹwé sílẹ ńbẹ fúnrarẹ ni ó ka ìwé gba ìwé èrí g c e ní ilé 	lẹyìn tí kọlá akínlàdé gba ìwé ẹrí yìí ni ó dá ìwé ìròyàn kan sílẹ tí ó pe orúkọ rẹ ní ẹgbádò progressive newspaper lẹyìn èyí ni ó wá bẹrẹ iṣẹ gẹgẹ bi akọwé ìjọba ó ṣiṣẹ lábẹ ìjọba ìpínlè ìwọ oòrùn àtijọ ní ilẹ nàìjíríà 	klá akínlàdé lọ kàwé ní yunifásítì ifẹ ní ilẹ nàìjíríà ó sì tún padà sí ẹnu iṣẹ ní ìpínlẹ ìwọ oòrùn nàìjíríà ní ọdún ni kọlá akínlàdé fẹyìn tì ní ọdún ó tún gba iṣẹ olùkọ sí ìbàdàn boys high school ìbàdàn nàìjíríà ó wá fi ẹyìn tì ní ọdún kọlá akínlàdé ní ìyàwó ó sì bí ọmọ 	ọpọlọpọ ìwé ni kọlá akínlàdé ti kọ lára wọn ni ajá to ń lépa ẹkùn ọwọ tẹ amòokùnṣìkà àgbákò nílé tẹtẹ baṣọrun olúyọlé ajayi the bishop chaka the zulu esther the queen abraham the friend of god sheu usman dan fodio òwe àti ìtumọ rẹ sàǹgbá fọ àti bẹẹ bẹẹ lọ ó sì tún kópa nínú kíkọ àsàyàn ìtàn 	àṣàkẹ òun ni ó jẹrìí sí owó kòkó ti àkàngbé gbà ohun tí ó yani lẹnu ni pé ogóje náírà n péré ni wọn bá ní abẹ ìrọrí àkàngbé nígbà tí ó kú 	àdùnní òun ni ìyá dúró orímóògùnjé àdùnní ti di olóògbé ìyẹn nip é ó ti kú ọgbẹni túndé atọpinpin òun ló ní kí dúró fi ọrọ owó tí ó sọnù lo olófìn íntótó 	ní ọjà olófìn íntótó bá obìnrin kan pàdé ó ra ọtí fún un obìnrin yìí sì mu ìgò otí kan tán ó sì mu ìkejì dé ìdajì ó yẹ kí a sẹ àkíyèsí obìnrin yìí dáadáa nítorí pé òun nì a wá fi hàn gẹgẹ bí ẹni tí ó jí owó àkàngbé orímóògùnjẹ jí ní iwájú 	nígbà ti olófìn íntótó àti ilésanmí dé ilé ifè tí wọn ń lọ ọdọ àlàó ni wọn dé sí ilé ifẹ ni àlàó ti ń ta ojà àlàó ra obì àti ọtí fún olófìn íntótó olófìn íntótó mu bíà mẹta àlàó ń mu ẹmu lẹyìn tí ó jẹun tán ilésanmú sì ń mu ògógóró ọlọfìn íntótó gbádùn láti máà fi ọwọ pa túbọmu rẹ irun tí ó hù sí orí ètè òkè ní ìsàlẹ ibi tí imú wà ni ó ń jẹ túbọmu àsàkẹ ó jẹ ọkan nínú àwọn ìyàwó àkàngbé orímóògùnjẹ gbajímọ ènìyàn ni ọmọ ọgbọn ọdún ni ṣùgbọn ó dàbí ọmọ ọdún mọkànlélógún ọmọwé ni 	yéwándé ọkan nínú àwọn ìyàwó àkàngbé ni òun náà kò kàwe ṣùgbọn o ní ọyàyà ó sì máa ń ṣe àyẹsí ènìyàn 	àlàó òun ni olófin íntótó àti ilésanmí dé sí ọdọ rẹ onígbàgbọn ni jọọnú ni orúkọ rẹ mìíràn ó máa ń gbàdúrà ni alaalé kí ó tó sùn ọmọ mẹta ni ó bí ní ọjọ tí àwọn olófin íntótó kọkọ dé ilé rẹ tí wọn ń gbàdúrà ó ní kí gbgbo wọn kọ orin wá bá mì gbé olúwa àwọn ọmọ àlàó kò bá wọn kọ ẹsẹ kejì tí ó sọ wí pé ọjọ ayéè mi ń sáré lọ sópin àsàmú tí ó jẹ ọkan nínú àwọn ọmọ àlàó ni ó ṣe àlàyé fún bàbá rẹ ìdí tí wọn kò ṣe kọ ẹsẹ kejì orin náà ó ní orin àgbàlagbà ni dúró òun ni àkọbí nínú àwọn ọmọ orímóògùnjẹ ọmọ ọdún mẹtàdínlógún ni fólúkẹ ọmọ àkàngbé orímóògùnjẹ ni òun náà ọmọ ọdún mẹwàá ni ó ṣẹṣẹ wo kọlẹjì ni ọmọwùmí ọmọ àkàngbé orímóògùnjẹ ni òun náà ọmọ ọdún mẹjọ ni ilé ẹkọ kékeré ni ó wà ọládúpọ ọmọ àkàngbé orímóògùnjé ni òun náà ọmọ ọdún mẹfà ni ilé ẹkọ kékeré ni ó wà fólúkẹ omówùmí àti oládípọ jẹ ọmọ yẹwándé bándélé jẹ ọmọ odún méje àṣakẹ ni ó bíí yàtọ sí àkàngbé orímóògùnjẹ yéwándé nìkan ni ó tún máa ń mu owó nínú séèfù àìsàn orímóògùnjẹ kò ju ọjọ mẹwàá lọ tí ó fi kú ilé orímóògùnjẹ kò ju ilé kẹrin lọ sí ilé àlàó nígbà tí àwọn olófìn íntótó dé ilé orímóògùnjẹ láti bẹrẹ ìwádìí yéwándé ni ó mú wọn wọlé kọkọrọ ojú ńlá séèfù yìí kìí ya orímóògùnjẹ abẹ ìrọrí rẹ ni ó wà nígbà tí ó ń ṣàìsàn kì í yọ kọkọrọ ojú kékeré séèfù 	àṣàkẹ wọlé bá wọn níbi tí wọn ti ń sọrọ níbi tí wọn ti ń ṣe ìwádìí nílé orímóògùnjẹ wọn máa ń há ìlẹkùn yàrá orímóògùnjẹ ṣùgbọn wọn máa ń fi kọkọrọ ibẹ há orí ìtérígbà ẹnikẹni ní inú ilé ni ó lè mú un ní ibẹ kí ó sì fi sí ilẹkùn 	yéwándé ni ó máa ń tọjú orímóògùnjẹ lóru nígbà tí ó ń ṣe àìsàn àṣàkẹ máa ń ràn án lọwọ yéwándé àti àwọn ọmọ náà máa ń wá tọjú orímóògùnjẹ nígbà ti ó ń ṣàìsàn lọwọ tí àìsàn rẹ bá ń yọnu 	adékẹyẹ ni orúkọ bàbá yéwándé 	ọjà ajégbémilékè ni yéwándé fẹ lọ ní ọjọ tí ọkọ rẹ kú 	àlàó ni ó kó ogóje náírà n tí wọn bá níbi ìgbèré orímóògùnjẹ fún yéwándé láti tójú orúkọ mìíràn tí àkàngbé orímóògùnjẹ tún ń jẹ ni bándélé ẹ rántí pé eléyìí yàtọ sí bándélé orúkọ ọkan nínú àwọn ọmọ rẹ 	ọsanyìnnínbí ni orúkọ oníṣèègùn orímóògùnjẹ ó ra páànù ìgàn méjìlá ní ọdọ kékeréowó èyí sì fẹ mí ìfura dání nítorí owó tí ó sonù àwọn kan rò pé bóyá òun ni ó jí owó orímóògùnjẹ tí ó sọnù 	nílé orímóògùnjẹ níbití wọn ti ń ṣe ìwádìí ọlọfìn íntótó rí ẹjá òwú kan tí ó wà lára ọkan nínú àwọn ojú kéékèèkéé inú séèfù ó sì mú un gbòngán ni fọláṣadé ìyàwó àfẹkẹyìn orímóògùnjẹ ń gbé ó máa ń lò tó ọjọ márùn ún tàbí ọsẹ kan ní ifẹ ní ilé orímóògùnjẹ kí ó tó padà sí gbọngán kò bímọ kankan fún orímóògùnjé ó yẹ kí a ṣe àkíyèsí fọláṣadé dáadáa nítorí pé òun ni olófìn íntótó ra otí fún ní ọjà tíó mu ìgò ọtí kan àbò òun ni a sì rí ní òpin ìwé pé òun ni ó jí owó orímóògùnjẹ gbé lóòótọ oníṣèègùn ni ọsanyìnnínbí síbẹ kò wọ ẹgbẹ àwọn oníṣèègùn tí orúkọ rẹ ń jẹ ẹgbẹ ìlera loògùn ọrọ 	awóyẹmí ni orúkọ ẹni tí ó bá àwọn ọlọfìn íntótó níbi tí wọn ti ń gbádùn lọdọ ọmọtóṣọọ 	ilésanmí àti ọlọfin íntótó sọ nípa ara wọn pé àwọn mọ ilẹ tẹ múyẹ ẹ rántí pé iṣẹ ọtẹlẹlmúyẹ ni wọn ń ṣe ajúṣefínní ọrẹ orímóògùnjẹ ni ó bá orímóògùnjẹ ra ilẹ tí ó ń kọ ilé sí a ó rántí pé kòkó ní ajíṣefínní ń tà 	ọwọ òṣúnlékè ni wọn ti r ailẹ tí orímóògùnjẹ fi ń kólé náà ẹgbẹta náírà n ni wọn ra ilẹ náà 	káyòdé akòwé ọmọtọṣọọ sùn ní ẹnu iṣẹ ìgbà tí wọn bi í pé kí ló dé tí ó fi sùn ni ó dáhùn pé olè ajẹrangbe tí àwọn ń lé ní òru ni kò jẹ kí àwọn sùn dáadáa ó yẹ kí á ṣe àkíyèsí pé oníṣèègùn ọsanyìnnínbí ni olórí àwọn olè ajẹrangbé yìí gẹgẹ bí a ó ṣe rí i kà ní iwájú ẹran tí ó ń jí gbé yìí wà lára ohun tí ó jẹ kí àwọn ènìyàn fura sí ọsanyìnnínbí pé òun ló jí owó orímóògùnjẹ gbé níbi tí ó tí ń tọjú rẹ nígbà tí ó ń ṣe àìsàn 	ẹran mẹta ni wọn bá ní ilé àwọn olè wọnyí nítorí pé wọn ti jí méjì tẹlẹ nítorí pé ọsanyìnnínbí jẹ ọgá fún àwọn olè wọnyí wọn mú un lọ sí àgọ ọlọpàá tí ó wà ní morèmi ní ilé ifè 	pópóọlá ni orúkọ ọgá ọlọpàá yìí ọrẹ akin olófìn íntótó ọmọ olúṣínà ni àbéòkúta ni pópóọlá wà tẹlẹ kí wọn tí wá gbé e wá sí morèmi ní ifẹ níbi tí ó ti jẹ ọgá àwọn ọlọpàá ibẹ ó ti tó ọdún mẹta tí ó ti rí akìn mọ pópóọlá bèèrè túndé atọpinpin lọwọ akin 	lẹyìn ìgbà tí wọn tí wọn ti ṣè àlàyé pé ọrọ ọsanyìnnínbí tí wọn mú ni ó gbé àwọn wa ni wọn ṣe àlàye pé tí ó bá jẹ pé òun ni ó jí owó orímóògùnjẹ yóò ti ná tó ẹgbẹjọ náírà n nínú owó náà ẹran ti ọsanyìnnínbí jí gbé ni ó jẹ kí wọn ní àǹfààní láti yẹ ilé rẹ wo 	àwọn ọrọ kan wà tí àwọn ènìyàn sọ ní orú yìí tí ó yẹ kí á ṣe àkíyèsí 	ilésanmí ni ó kọrin pé iyán lóunjẹ 	akin ni ó sọ pé ajímutí kìí tí 	akin náà ni ó sọ pé ẹni fojú di pópó á gba póńpó lórí orúko pópíọlá ni ó fi ń ṣeré níbí yìí 	pópóọlá sọ pé ẹni tí ó pe tóró á ṣẹnu tọńtọ ó yẹ kí á ṣe àkíyèsí pé àlàó ni oríkì pópóọlá eléyìí yàtò sí àlàó tí ó tójú àwọn olófìn íntótó tí a ti ṣe àkíyèsí rẹ ṣáájú 	nígbà tí wọn ló yẹ ilé ọsanyìnnínbí wò owó tí wọn bá ní ibẹ jẹ ọgọsàn án náírà n níní orí yìí a ó rí òwe àfàgò kẹyin àparò ohun tí ó fa òwe yìí ni ẹran tí ọsanyìnnínbí jí gbé àti ẹwọn tí wọn ní yóò lọ tí ìyàwó rẹ yóò sì ti bímọ kí ó tó dé àpatán òwe yìí ni afàgò kẹyin àparò ohun ojú ń wá lojú ń rí 	àlàó tí ó tọjú akin àti ilésanmí nígbà tí wọn dé ifẹ kò fẹran oògùn ìbílẹ 	ọsanyìnnínbí sọ pé orímóògùnjẹ kì í finú tan àlàó yìí àwọn ohun tí ó tún yẹ kí á ṣe àkíyèsí ní orí yìí ni ìwọnyí awódélé wá kí ọsanyìnnínbí àkànbí àbúrò aríyìíbí tí ọsanyìnnínbí nígbà tí ó ń ṣàìṣàn ní ó dúró fún ọsanyìnnínbí ní àgọ ọlọpàá ìyẹn ni pé àkàbí tí ọsanyìnnínbí wòsàn ni ó dúró fún òun náà 	ní ọjọ tí àwọn ọfíntótó wá sí ilé ọsanyìnnínbí nǹkan bí agogo mókànlá ni ó wọlé àwọn òfíntótó sì dé ilé rẹ ní aago méjì kọjá ìṣẹjú mẹwàá 	nígbà tí akin olúṣínà àti ilésanmí dé ọdọ ọsanyìnnínbí tí ó rò pé oògùn ni wọn wá ṣe ní ọdọ òun àwọn ẹbọ tí ó kà fún wọn ni ìyá ewúrẹ kan ẹgbẹrún náírà ìgò epo kan iṣu mẹta àti ìgàn aṣọfunfun kan 	akin olúsínà mu ẹmu ní ilé ọsanyìnnínbí ajéwọlé ni ó ra kòkó lówọ ọsanyìnnínbí ẹgbẹfà náírà n ni ó gbà ní owó kòkó náà 	láti lè mọ iye tí ọsanyìnnínbí gbà fún kòkó tí ó tà fún ajéwọlé ọgbọn ni wọn fi tan ọsanyìnnínbí wọn sọ fún un pé ẹnì kan ń rọbí àti pé yóò nílò oníṣèẹgùn 	ọmọ ọdún mẹfà ni oládiípọ òun sì ni àbíkẹyìn yéwándé 	bándélé jẹ ọmọ odún mẹjọ ọmọ àṣàkẹ ni jayéjayé kan ni àṣàkẹ máa ń wọ àdìrẹ tàbí borokéèdì ó sì máa ń wọ súwẹta nígbà òtútù fawọlé ó wà lára àwọn ẹni tí ó wá wo orímóògùnjẹ nígbà tí ara rè kò yá nígbà tí akin olúsínà ṣe ìwádìí nípa rẹ èsì tí ó rí gbọ ni ìwọnyí wọn ní ìhà sáábó ni fáwọlé máa ń gbe tinúkẹ ni orúkọ ọmọ rẹ nípa aṣọ tí ó wọ ní ọjọ tí ó wá sí ọdọ orímóògùnjẹ ẹni kan sọ pé aṣọ sáfẹẹtì pẹlú aṣọ òfì ni ó wọ ẹni kan sọ pé sán ányán ni aṣọ tí ó wọ níwọn ìgbà tí ó ti jẹ pé àwọn ọmọdé kìí tètè gbàgbé nǹkan akin olúṣínà ní kí awọn bèèrè ìbéèrè nípá fáwọlé lọwọ fólúkẹ àti bándélé fólúkẹ sọ pé aṣọ sáfẹẹtì ni ó wọ ó ní ó dé filà sán ányán ó wọ bàtà aláwọ funfun ràkọràkọ bándélé ni ó bomi fún fáwọlé ní ọjọ tí ó wá sí ọdọ orímóògùnjẹ folúkẹ ní ojoojúmọ ni ọsányìnnínbí máa ń wá sọdọ orímóògùnjẹ nígbà tí orímóògùnjẹ ń sàìsàn ó sì máa ń dúró di ìgbà tí wọn bá ń pèrun alẹ kí ó tó kúrò ní ọdọ rẹ folúkẹ ní òun rí nǹkan kan bí ológbò ní àpò rẹ ni ọjọ kan àlàó kò gbọ nípa ẹni tí ó ń fi kọkọrọ dán séèfù wò nítorí pé ó lọ sí ibì òkú ìyá báyọ ní ọjọ náà ìyá bándélé ni ẹni tí ó fi kọkọrọ dan séèfù wò náà orímóògùnjẹ kò sọ ọrọ eni tí ó fi kọkọrọ dán séèfù wò yìí fún àlàó yéwándé náà kò sọ fún un lẹyìn ìwádìí ti ọjọ yìí akin ọlọfìn íntótó àti ilésanmí padà sí ìbàdàn ní ibi tí akin ti dá mọlò dúró nígbà tí o fẹ ẹran ìgbẹ ni bàbá alágbẹdẹ kan ti sọ fún ọmọ kan pé kí ó wò ọkọ náà kọlá ni orúkọ ọmọ yìí orí yìí ní wọn ti wá mọ orúkọ ọmọge tí akin olúṣínà ra ọtí fún nígbà tí wọn ń lọ sí ifẹ tí a ti mẹnu bà ṣáájú orúkọ ọmọge yìí ni fìlísíà olówólàgbà a ó rí i ní iwájú pé filísíà olówólàgbà yìí ni orúkọ mìíràn fún ìyàwo orímóògùnjẹ tí ó jí owó orímóògùnjé gbé akin àti ilésanmí wá filísíà yìí lọ sí pètéèsì aláwò pupa rúsúsúsú kọlá ni ó ràn wọn lọwọ láti mọ ilé yìí akin àti ilésanmí sun ọdọ fìlísíà mọjú nígbà tí ilẹ mọ wọn rí pópóọlá ó gbé wọn dé màpó ohun tí ó fa ìjà tí ògúndélé àti jinádù ń jà ni pé ògúndélé tí ó jé alágbẹdẹ rọ kọkọrọ kan fún jìnádù ní múrí mẹta nígbà tí ain àti ilésanmí ti ìbàdàn tí wọn ti ń bọ dé ilé ifẹ wọn lọ sí ilé fáwọlé nígbà tí orímóògùnjẹ ń ṣàìsàn lọwọ tí fọláṣadé tí àwa tún mọ sí fìlísíà wá sí ifẹ ó lò tó ọjọ mẹta dípò méjì tí ó máa ń lò tẹlẹ ìpàdé ọmọlẹbí tí wọn fẹ ṣe gan an ni ó tèlè mú un padà yàtọ sí ìgbà tí ìnáwó pàjáwùrù bá wà ọjọ karùn ún kànùn ún ni orímóògùnjẹ máa ń mú owó nínú séèfù rẹ nígbà tí ó wà láyé 	gẹgẹ bí a ti sọ tẹlẹ yéwándé máa ń bá orímóògùnjẹ mú owó nínú séèfù rẹ ṣùgbọn ó tó oṣù kan sí ìgbà tí orímóògùnjẹ tó kú tí ó ti rán an mú owó nínú rẹ gbèyìn ọjọ ọjà ni ọjọ tí orímóògùnjẹ máa ń mú owó nínú séèfù rẹ máa ń bọ sí ọjọ kẹrin tí orímóògùnjẹ mú owó kẹyìn nínú séèfù rẹ ni ó kú ìyẹn ni pé ọjà dọla ni ó kú orímóògùnjẹ máa ń fún àwọn ìyàwó rẹ ní owó ìná tí ó bá ti mówó níbi tí wọn ti ń ṣe ìwadìí yìí akin olúṣínà ń fi ataare jobì túndé atọpinpin ní kí àwọn yẹ yàrá fọláṣadé wò akin olúṣínà òun ni wọn máa ń pè ní akin ọlófìn íntótó ọmọ olúṣínà òun ni ó ṣe ìwádìí owó tí ó sọnù àròsọ ni ó ti wọkọ lọ sí ifẹ láti lọ ṣe ìwádìí owó náà fìlà rẹ sí bọ sílẹ nínú mọtò tí ó wọ dírẹbà ọkọ yìí kò mọ ọkọ wà dáadáa akin olúṣíná fẹràn ẹran ìgbẹ ó máa ń mutí ó máa ń jobì tó fi ataa sínú rẹ ó ní túbọmu ó sì máa ń fi ọwọ pa á ó ṣe wàhálà púpọ kí ó tó mọ pé fọláṣadé tí ó tún ń jẹ filísíà nì ó jí owó orímóògùnjẹ kó foláṣádé òun ni ó jí owó orímóògùnjẹ kó kò bímọ fún orímóògùnjẹ ìdí nì yí tí ó fi jí owó rẹ gbé ó ní kí ti òun má bàa jẹ òfo nílé orímóògùnjẹ ni ó jẹ kí òun jí owó rẹ gbé fọláṣadé náà ni ó yí orúkọ padà sí fìlísíà olówálàgbà orúkọ yìí ni ó si fi lọ fi owó pamọ sí báǹkì gbòngán ni ó ń gbé ṣùgbọn gẹgẹ bíi fìlísíà ó ní ilé sí ibadan 	gẹgẹ bíi fìlísíà ọgá ni ó jẹ fún kọlá òwú ara súwẹtà rẹ tí ó já bọ síbi séèfù wà lára ohun tí ó ran akin olúṣínà lọwọ láti rí i mú ìwé ìfowópamọ rẹ tí akin olúṣínà rí lọwọ kọlá náà tún wà lára ohun tí ó ran akin olúṣínà lọwọ 	fọláṣadé wà lára àwọn tí wọn bí séèfù lójú rẹ ní ilé orímóògùnjẹ tí wọn kò bá nǹkan kan níbẹ kò sì jẹwọ pé òun ni òun kó owó tí ó wà níbẹ ó máa ń ti gbọngán wá sí ifẹ òun ni ìyàwó àfẹkẹyìn foún orímóògùnjẹ tí ó bá wá láti gbọngán ó máa ń lò tó ọjọ márùn ún ní ifẹ tàbí ọsẹ kan ilé oúnjẹ ni akin àti ilésanmí ti kọkọ pàdé rẹ lẹyìn tí ó jiyán tán ní ilé olóúnjẹ yìí ó mu ìgò otí kan àti àbọ nínú ọtí tí akin olúṣínà rà àkàngbé ọrímóògùnjẹ òun ni wọn jí owó rẹ gbé tí akin olúṣínà wá ṣe ìwádìí rẹ àìsàn tí ó ṣe é tí ó fi kú kò ju ọjọ mẹwàá lọ abẹ ìrọrí rẹ ni kọkọrọ ojú ńlá séèfù rẹ máa ń wà inú séèfù yìí nì ó máa ń kó owó sí kìí yọ àwọn kọkọrọ ojú kékeré séèfù yìí tí wọn bá ti ilèkùn yàrá rẹ wọn máa ń fi kọkọrọ há orí àtérígbà níbi tí ẹnikẹni ti lè mú un orúkọ múràn tí ó ń jẹ ni bándélé ogóje náírà dúró dúró ni àkọbí ọmọ àkàngbé orímóògùnjẹ ilé ẹkọ girama ni ó wà ọdún kan ni ó kù kí ó jáde òun ni ó kọ ìwé sí akin olúṣínà pé kí ó wá bá òun wádìí owó bàbá òun tí wọn kò rí mọ àdùnní ni orúkọ ìyá rẹ òun nìkan ni ó sì bí fún bàbá rẹ àdùnní yìí tí kú ní ọdún mẹta ṣáájú bàbá rẹ ọmọ ọdún mẹtàdínlógún nì dúró àbúrò mẹrin ni ó ní àwọn náà ni àdùkẹ ọmọwùmí oládípò àti bándélé àdùnní àdùnní ni ìyàwó tí orímóògùnjẹ kọkọ fẹ ó kú ní ọdún mẹta sáájú ọkọ rẹ òun ni ó bí dúró fún orímóògùnjẹ ẹgbọn ni ó jẹ fún ilésanmí ọmọ ìlú kan náà nì òun àti akin olúṣínà ise ekiti iṣẹ yìí dá lórí àyẹwò fonọlọjì ẹka èdè ìṣẹ èkìtì èyí tí ó jẹ ọkan lára àwọn ẹka èdè tí à ń sọ ní ìpínlẹ èkìtì láti ṣe àgbékalẹ iṣẹ yìí tíọrì onídàrọ ni a lò ìpín mẹrin ni a pín iṣẹ yìí sí ní orí kìn ín ní ni a ti sọ ìtàn orírun ìṣẹ èkìtì a sọ èrèdí iṣẹ yìí ọgbọn ìwádìí tí a lò àti àyẹwò iṣẹ tí ó wà nílẹ bákan náà a sọ tíọrì tí a lò fún iṣẹ yìí ní orí kejì ni a ti ṣe àlàyé lórí àwọn ìró inú ẹka èdè ìṣẹ èdè ìṣẹ èkìtì bíi ìró kónsónáǹtì ìró fáwẹlì ìró ohùn iṣẹ ohùn sílébù àti oríṣiríṣi sílébù tí a lè rí nínú ẹka èdè ìṣẹ èkìtì ní orí kẹta àpilẹko yìí ni a ti ṣàyẹwo nípa ìgbésẹ fonọlọjì tí ó wà nínú ẹka èdè ìṣẹ èkìtì a wo ìpàrójẹ àrànmọ àti àǹkóò fáwẹlì ní orí kẹrin iṣẹ yìí ni a ti gbìyànjú láti wo àwọn ìyàtọ àti ìjọra tí ó wà láàrin fonọlọji ẹka èdè ìsè èkìtì àti ti olórí ẹka èdè yorùbá àgbálọgbábọ iṣẹ yìí dá lé àwọn tuntun tí ó jáde nínú ìwádìí ti a ṣe a si tọka sí àwọn ibi tí a lérò pé iṣẹ kù sí akure je ilu ni naijiria ati oluilu ipinle ondo ni apa iwo oorun a kò le sọ pàtó ọdún tàbí àkókò tí wọn tẹ ìlú àkúrẹ dó ṣùgbọn gẹgẹ bí arífálò ṣe wòye ó ní àkúrẹ fẹrẹ jẹ ọkan lára àwọn ìlú tí ó pẹ tí wọn ti tẹdó ni ilẹ yorùbá 			 akurẹ is probably lone of the oldest towns in yorubaland 						 arífálò o ìtàn sọ fún wa pé aga ẹni tí a tún wá mọ orúkọ rọ bí alákùnrẹ ni ó kọkọ tẹ ìlú àkúrẹ dó orúkọ bàbá rẹ ni ìyàngèdè ìtàn sọ fún wa pé ẹpé ní ẹbá ìlú òǹdó ni ó kọkọ fi ṣe ibùgbé lẹyìn tí wọn kúrò ní ilé ifẹ alákùnrẹ tẹ síwójú láti dá ibùgbé tirẹ ní ní àsìkò yìí ohun ọṣọ ọwọ rẹ tí á ń pè ní àkún gé ó pe ibẹ ní àkún rẹ nítorí ìtumọ gé ni rẹ ní èdè àkúrẹ eléyìí ni ó wá di àkúrẹ títí dòní yìí alákùnrẹ sì jókòó gẹgẹ bí olórí ìlú a kì í pè é ní ọba ní àsìkò yẹn bí kò ṣe ọmọlójù ó lo ipò rẹ bí olórí ìlú àti ọmọ odùduwà ní ìlú àkúrẹ 	 ní àsìkò yìí ni àwọn ọmọ odùduwà ń jẹ ọba káàkiri ilẹ yorùbá a gbọ pé àjàpadá aṣọdẹbọyèdé tí o jẹ ọkan lára àwọn ọmọ odùduwà kúrò ní ìlú òṣú ó sì dúró sí ìlú kan tí wọn ń pè ní òyè nítòsí ẹfọn alààyè rògbòdìyàn ìṣòro ogun àti àìfọkànbalẹ kọ lu ìgbé ayé àjàpadá pẹlú ara ìlú òyè náà ó wá di dandan fún àjàpadá láti kúrò ní ìlú òyè fún ààbò òun àti àwọn alátìlẹyìn rẹ dórí kọ ilẹ àìmọrí fún ibùgbé 	 àjàpadá gbáradì ó kó àwọn ènìyàn rẹ ó sì ṣe gẹgẹ bí akíkanjú àti ògbójú ọdẹ wọn rìn títí tí wọn fi dé igbó àkúrẹ ibí ni wọn ti bá wọn pa erin erin tí àjàpadá pa fún àwọn ará ìlú àkúrẹ fún àwọn aré ìlú ní ìwúrí àti ìbẹrù nítorí pé ọdẹ tí ó bá pa erin jẹ ọdẹ abàmì àti akíkanjú ọdẹ àwọn ará ìlú àkúrẹ wá gba àjàpadà gẹgẹ bí akíkanjú ọdẹ tí yóò lè ní agbára láti gba ará ìlú rẹ ní ọjọ mìíràn tí ogun tàbí ọtẹ bá dé àwọn ará ìlú àkúrẹ fún àjàpadá ní orúkọ aṣọdẹbóyèdé 	 àjàpadá tí à ń pè ní aṣọdẹbóyèdé wá ní iyì gidi tí àwọn ará ìlú sì fẹràn rẹ gan an àwọn ará ìlú wá gbé àjàpadá ga ju alákùnrẹ tí o kọkọ dé ìlú àkúrẹ lọ alákùnrẹ náà ṣàkíyèsí pé àwọn ará ìlú fẹràn àjàpadá ju òun lọ ó wa dàbí ẹni pé wọn rí ọkọ tuntun gbé àlòkù èṣí dànù alákùnrẹ wá já ọwọ rẹ nínú irọkẹkẹ àti akitiyan láti jẹ ọba fún ìlú àkúrẹ bí ó tilẹ jẹ pé òun gan an ni ẹni kìíní tí ó kọkọ tẹ ìlú àkúrẹ dó itàn sọ fún wa pé alákùnrẹ fi tọwọtọwọ kúrò fún àjàpadá aṣọdẹbóyèdé 	 àjàpadá aṣọdẹbóyèdé wá jẹ ọba ìlú àkúrẹ kìíní gbogbo ayé gbọ ọrun sì mọ iwádìí fi hàn wá pé àjàpadá yìí jẹ ọmọ ẹkùn ẹkùn sì jẹ ọmọ òdùduwà òdùduwà tí ó jẹ bàba ẹkùn ni ó tọjú àjàpadá dàgbà nítorí ẹkùn tètè kú àjàpadé jẹ ọmọ rere ó sì fẹràn láti máa ṣeré káàkiri ààfin òdùduwà àwọn ènìyàn a sì máa pè é ní àjàpadá ọmọ ẹkùn a gbọ pé odùduwà fún àjàpadá ní ẹwù oògùn kan tí wọn ń pè ní ẹwù ogele tí òduduwà fúnra rẹ fi ń ṣe ọdẹ nígbà tí àjàpadá pinnu láti dá ibùgbé tirẹ ní wo t a ládélé a y àkòjọpọ iwádìí ìjìnlẹ àsà yorùbá ibadan macmillan nigeria publishers ltd o i ohun méjì ni ó mú kí òdùduwà ṣe èyí èkínní ni ìwà akíkanjú tí àjàpadá fi hàn nígbà tí o fi àjà kékeré pa eku ẹdá nínú ilé àìlujú nígbà èwè rẹ èkejì ni ìfẹ tí òdùduwà ní sí ẹkùn tí ó jẹ bàbá fún àjàpadá ẹkùn sì tètè kú ọmọrẹmílẹkún ni àjàpadá jẹ sí odùduwà 	 ẹbùn ẹwù yìí nìkan kò tẹ àjàpadá lọrùn ó bẹ odùduwà fún àwọn ohun ọrọ míràn èyí wá jẹ kí òdùduwà tún rob í baba àjàpadá ti jẹ ó sì wọ ilé lọ nígbà tí o máa jáde ó jáde pẹlú ẹwà iwà mímọ rẹ gẹgẹ bí ọba ó gbé adé kan lọwọ ó súre fún àjàpadá ó sì sọ fún àjàpadá pé mo fi adé yìí jì ọ mo fi adé jì ọ ni ó wá di déjì tí o jẹ orúkọ oyè ọba ìlú àkúrẹ gẹgẹ bí ẹni tí òdùduwà fi adé jì adé yìí jẹ ìtọkasí pé ọmọ ọba ni àjàpadá 	àjàpadá ọmọ ẹkùn aṣọdẹbóyèdé déjì kìíní ní ìlú àkúrẹ jẹ akínkanjú ògbójú ọdẹ ni gbogbo ìgbésì ayé rẹ gẹgẹ bí àkọsílẹ weir ogójì ọba ni ó ti jẹ ní ìlú àkúrẹ láti ìgbà tí ìtàn ti bẹrẹ ọba mẹrìn sì ti jẹ lẹyìn àkókò tí weir ṣe ìwádìí tirẹ àpapọ ọba tí ó ti jẹ ní àkúrẹ jẹ mẹrìnlélógójì à rí igbọ pé obìnrin méjì ni ó wà nínú wọn obìnrin kìínì ni èyé aró ti ó jẹ ọba ní ọdún títí di ọdún a d ohun tí o fà á tí oyè fi kan obìnrin yìí nip é òun nìkan ni ifá rẹ fọ rere láàrin àwọn tí wọn dárúkọ fún ifá rẹ fọ rere láàrin àwọn tí wọn dárúkọ fún ifá àwọn àkúrẹ sì fẹ tẹ lé ohun tí ifá sọ nítorí pé wọn ti fi ọpọlọpọ ọba jẹ tí wọn kò pẹ lórí oyè ifá sọ pé obìnrin yìí yóò pẹ lórí oyè àti pé àsìkò rẹ yóò tuba tùṣẹ obìnrin kejì tí ó jẹ ọba ní èyémọhin ó wà lórí oyè ni ọdún títí di ọdún a gbọ pé nígbà tí wọn tún dá ifá ní àsìkò yìí ifá kò mú ọmọkùnrin ọmọ ọba kọọkan bí kò ṣe ọmọ ọba bìnrin yìí eléyìí ni ó mú kí àwọn ará àkúrẹ fi ọmọ ọba bìnrin yìí jẹ ọba 	ọba adéṣidá afúnbíowó ni a gbọ pé ó pẹ láyé jù gẹgẹ bí ọba ìlú àkúrẹ ó lo bí ọgọta ọdún láyé àkíyèsí a ko iṣẹ yìí láti inú àpilẹkọ fún oyè ẹmè ti f a àjàkáyé a f àjàkáyé ìlò orin láwùjọ àkúrẹ àpilẹkọ fún oyè ẹmeè dall oau ifẹ nigeria àṣamọ 	 èròngbà iṣẹ yìí ni láti ṣe ìwádìí sí ohun tí àwọn ará àkúrẹ máa ń lo orin fún ní àwùjọ wọn ó jẹ ọnà láti ṣẹdámọ àwọn orin àwùjọ àkúrẹ láti ṣàlàyé ìṣẹṣe àwọn orin wọn àti láti ṣe àgbéyẹwò àwọn kókó tí orin máa ń dá lé 	 ìlò orin ní àwùjọ àkúrẹ tí iṣẹ ìwádìí yìí dá lé ni èròngbà láti sí ọnà titun sílẹ fún àtúpalẹ lítíréṣọ lọnà láti mú kí àwọn orin wọnyí yé ni dáradára ó tún jẹ ọnà láti ṣí ọnà titun sílẹ fún ìwádìí lórí lítíréṣọ alohùn pàápàá ti àwùjọ àkúrẹ tí ó jẹ pé iṣẹ ìwádìí kò ì tí pọ lórí rẹ 	 à ṣe àkójọ èdè fáyẹwò láti ọdọ àwọn ọkọrin apohùn ìṣẹnbáyé àti àwọn abínà ìmọ a ṣe àdàkọ àwọn orin tí a gbà jọ a sì ṣe àgbéyẹwò àwọn iṣẹ tí wọn ti wà nílẹ lórí orin ní àwọn agbègbè mìíràn a ka àwọn ìwá tí ọwọ wa tẹ ní agbègbè náà a sì rí ọkọ tó wúlò fún wa lórí orí ọrọ tí iṣẹ wa yìí dá lé 	 iṣẹ ìwádìí yìí fi hàn pé àkọjinlẹ orin nípa síṣe àtúpalẹ kókó ohun tí à ń lo orin fún pọn dandan kí a tó le ní òye iṣẹ ọnà àti ìtumọ orin ní àpapọ 	 ìṣẹ yìí tún jẹ kí ń ní ìmọ nípa ìtàn ìṣẹdálẹ ẹsìn àti ètò ìṣèlú àwọn ará àkúrẹ 	 iṣẹ yìí tún fi hàn pé ẹsìn ní o máa ń bí àwọn orin ẹsìn ní àwùjọ àkúrẹ àti pé àṣà àti ìṣe àwùjọ ni ó máa ń ṣe okùnfà fún àwọn orin aláìjọmẹsìn ojú ìwé 	oókàn dín láàádọọsàn án alámòjútó 	ọmọwé a akínyẹmí ìtàn tí n ó sọ nípa bí eégún ṣe délé ayé yìí mo gbọ ọ láti ẹnu baba babaà mi ni kí ó tó di pé wọn jẹ ìpè olódùmarà ní nǹkan bí ọdún mẹwàá sẹhìn ìdí pàtàkì tí ó jẹ kí n fi ara mọ ìtàn náà ni pé ó fi ara jọ ìtàn tí mo kà lórí nǹkan kan náà ìwé òmọwé j a adédèjì ìdí mìíràn tí ó jẹ kí n fi ara ọ ìtàn náà yàtọ sí òmíràn nip é ẹnu àwọn tí mo ṣe ìwadìí lọwọ wọn kò kò lói ọrọ náà ó dà bí ẹni pé olúkálukú ni ó fẹ fi bu iyi kún ìlú tirẹ pé ní ìú tòun ni awo iségún ti bẹrẹ ògbẹni táyélolú ṣáṣálọlá tí ó ń gbé ni ìlú oǹdó tilẹ sọ fún mi pé ní ìlú ọfà ni eégun ti ṣẹ nígbà tí mo sì fi ọrọ wá a lénu wò mo rí i pé ọmọ ọfà ni baba rẹ ọmọ iwékọṣẹ tún sọ fún mí pé ó dá òun lójú pé ní ìlú òkè igbó lẹbàá oǹdó ni eégún ti kọkọ bẹrẹ 	 nínú ìdàrúdàpọ yìí ni mo wá rò ó pé bí ènìyàn bá fẹẹ mọ òtítọ tí ó wà nídìí ọrọ náà àfi bí ènìyàn bá tọ ifá lọ nítorí pé ifa kò ní í gbè sẹhìn ẹnìkẹni orísìí ìtàn méjì ni mo sì wá rí ńinú ifá ṣùgbọn ìtàn kéjì ni mo fi ara mọ ìdí tí mo sì ṣe fi ara mọ ọn náà nip é ó jọ ìtàn tí mo ti gbọ lẹnu baba babaà mi èyí nìkan kọ mo fi ara mọ ìtàn kejì yìí nítorí pé ó tún là wá lọyẹ lórí bí orúkọ náà eégún ti ṣe bẹrẹ 	 ìtàn àkọkọ yìí wà nínú odù èjì ogbè ẹsẹ èkejì ìbéjì ni wọn fi eẹgún bí ọkán kú èkejì sì wà láàyè èyí tí ó wà láàyè si wá n sunkún ṣá wọn wá dọgbọn wọn dáṣọ eégún wọn mú èyí tí ó wà ẹnìkan lórí ẹni tí ó gbé eégún náà ń pe ẹni tí ó wà láàyè pé 	 ìhín ò rọ o ò 	 ẹsẹ ifá náà lọ báyìí 		 		 ìbejì ni wọn bí i 		 ọkan kú ọkan wà láàyè 		 èyí tí ó wà láàyè wáá sunkún títí 		 ni wọn bá dọgbọn 		 wọn dáṣọ eégún 		 wọn mú èyí tí ó wà láàyè lọ sínú igbó 		 wọn gbé aṣọ eégún náà bọ ẹnìkan lórí 		 ẹni tí ó gbé eégún náà ń pé 		 èyí tí ó wà láàyè pé 		 mọ tíì wá o 		 ìhin ò rọ o ó 		 èyí tí ó wà láàyè bẹrẹ síí sunkún 	 eégún náà yára wọ inú igbó lọ 	 aṣọ tí a dà bo alààyè lórí 	 ni à ń pè ní ẹkú eégún 	 ẹkú ayé o 	 ẹkú ọrun 	 n à ń pè ní èjìgbèdè ẹkù 	 ìtàn ke jì wà nínú ìwé ọmọwé j a adédèjì tí mo ti tọka sí tẹlẹ ńińu odù ọwọnrínsẹ ni ó wà ìtàn náà lọ báyìí nígbà tì ọwọnrín tí ọ ń gbé ní ìsányín dolóògbé àwọn ọmọ rẹ mẹtẹẹta arúkú arùu àti aròu rọja má tà kò ní owó lọwọ lati fi ṣe òkú bàbáa wọn ìrònú ọràn náà pọ dé bi pé èyí arúkú tí ó jẹ ẹgbọn fún gbogbo wọn fi ìlú sílẹ bẹẹ ni èyí àtẹlé rẹ arùkú mú ìmọràn wá pé kí àwọn ó ta òkú náà èyí àbúrò wọn aròkú rọja má tà bá kiri òkú náà lọ ṣùgbọn nígbà tí ó ti kiri fún ìgbà díẹ tí kò ti rí ẹni ra òkú náà ni ó ti sú u ó sì wọ òkú náà jùnù sínú igbó ó bá tirẹ lọ lẹhìn ìgbà díẹ èyí ẹgbọn di baálé ilé ó sì gba ipò bàbá rẹ gẹgẹ bí ológbìín gẹgẹ bí ipò rẹ òun ni ó sì wá di ológbo bí ó tilẹ jẹ pé abuké ni aláàfin fún un ní ìyàwó kan ẹni tí orúkọ rẹ ń jẹ ìyá mòsè ṣùgbọn fún ọpọlọpọ ọdun mòsè kò gbọ mokòó rárá ó kàn ń fọwọ osùn nu ògiri gbígbẹ ni èyí ni ó mú kí ọkọ rẹ ológbìín tọ ọrúnmìlà lọ nígbà tí ó débà tí ó débẹ ó ńi emi ló dé tí ìyàwó òun fi rọmọ lẹhìn adìẹ tó bú púrú sẹkún ọrúnmìlà sì sọ fún un pé àfi tí ó bá lè ṣe ẹyẹ ìkẹhìn fún baba rẹ tí ó ti kú kí ìyàwó rẹ ó tó lè bímọ 	 ní àkókò yìí ìyá mòsè ti lọ sọdọ amúsan láti lọ ṣe ìwádìí ohun tí ó fa sábàbí bí ìyá mòsè ti ń bọ láti odò asà níjọ kan ni elégbèdè kan jáde sí i láti inu igbó tí ó sì bá a lòpọ bẹẹ ni ìyá mosè ṣe bẹẹ lóyún mòsè kò sì lè jẹwọ bí ó ṣe lóyún fún ọkọ rẹ ó sì fọn ọn ó di ọdọ ọlọpọndà tí ó jẹ ẹgbọn ìyá mòsè níbẹ ni ó ti bí ìjímèrè ìtìjú a máa pa gbajúmọ nígbà tíìtìjú pọ fún mòsè ó tún fọn ọn ó di ọdọ ọkọ rẹ bí ó sì ti ń lọ lọnà ni ó ju ìjímèrè sínú igbó ṣé ọkọ rẹ kò kúkú mọ nǹkan tí ó bí nígbà tí ó dijọ keje ni ato tí ó jẹ ìyàwó ògògó tí ó jẹ ọmọ ìgbórí rí ìjímèrè igbó ní àkókò tí a ń wí yìí ológbìín ti gbọ gbogbo ohun tí ó ṣẹlẹ ó ti lọ sí ọdọ ọrúnmìlà ifá sì ti sọ fún un pé sùúrù lẹbọ ifá ní kí ológbìín máa tọjú abàmì ọmọ náà ṣùgbọn kí ó tún ṣe ẹyẹ ìkọhìn fún baba rẹ nìpa lílọ sí igbó níbi tí wọn ti rí abàmì ọmọ náà láti lọ ya eégún baba rẹ àwọn ohun tí ifá pa láṣẹ ètùtù náà ni ẹgbẹrin àkàrà ẹgbẹrin ẹkọ ẹgbẹrin pàsán àti ọpọlọpọ ẹmu igbó tí wọn ti ṣe ètùtù náà ni a mọ sí igbó ìgbàlẹ di òní olónìí 	 aláràn án òfí tí ó jẹ ìyekan ológbìín ni ó gbé aṣọ òdòdó tí baba ológbìín tí ó ti kú ń lò nígbà ayé rẹ bora tí ó sì tún gbé abàmì ọmọ náà pọn sẹhìn tí ó sì ń jó bọ wá sí àárín ìlú láti inú igbó náà pẹlú ìlù àti ọpọlọpọ ènìyàn lẹhìn rẹ ológbìín ti fi lọ tẹlẹ pé òun yóò ṣe ẹyẹ ìkẹhìn fún baba òun tí ó ti kú nítorí náà nígbà tí wọn rí aláràn án òrí nínú aṣọ òdòdó wọn ṣe bí ológbìín tí ó ti kú ni pàápàá tí abàmì ọmọ tí ó pọn dà bí iké ẹhìn rẹ àwọn ènìyàn ń sún mọ ọn láti wò ó dáadáa ṣùgbọn pàṣán tí wọn fi ń nà wọn kò jẹ kí wọn sì wọ ilé baba ológbìín tí ó ti kú lọ bí àwọn ènìyàn ti ń wò ó ni wọn wí pé 		 		 egungun náà gún lóòótọ 		 egungún gún egungún gún báyìí ni àrá ọrun náà ṣe ṣe káàkiri ìlú tí ó sì ń súre fún àwọn ènìyàn nígbà tí ó sì ṣe ó wọ káà lọ wọn sì pe ato kí ó máa tọjú abàmì ọmọ náà wọn sì ń pe abàmì ọmọ náà níolúgbẹrẹ àgan nínú káà yìí ni ògògó tí ó jẹ ọkọ ato ti ń wo ọmọ náà nígbàkúùgbà àwọn ènìyàn inú ilé a sì máa pe ògògó ní alàgbọọ wá alágbọọ wá yìí ni ó sì di alágbàá baba maríwo títí di òní olónìí odù òwọnrínsẹ náà nìyí 		 		 arùkú 		 aròkú rọjà má tà 		 òkú tá a gbé rọjà tí ò tà 		 la gbé sọ sígbó 		 òun la tún gbé wálé 		 tá a daṣọ bò 		 tá a ń pè léégún 		 a dìfá fún ọwọnrín ìsányín 		 tó kú tí àwọn ọmọ rẹ 		 kò rówó sin ín 	 bí a bá sì tún wo oríkì eégún ọrọ nípa bí eégún ṣe kọkọ bẹrẹ yóò túbọ tún yé wa sí i gẹgẹ bí a ti mọ oríkì ni ọrọ tí ó júwe ìwà ìṣe àti ìtàn ìbí àwọn òrìṣà ènìyàn àti àwọn nǹkan mìíràn oríkì egúngún náà lọ báyìí 		 		 lùkùlùkù gbúù gbúù 		 a rágọ gbálẹ 		 egúngún kìkì egungun 		 t ògògó 		 òkú yìí gbérí 		 ẹni ará kan 		 tí ń jí jó awo 	 ọṣọràn lokùn ń dè lágburè 	 ìgbà tí n kò ṣòràn okùn 	 kí lẹ mókùn so mí lápá sí 	 ọmọ kẹkẹ mo ṣá 	 mo mú ṣèwe lágburè 	 gọǹbọ ni mo wà 	 mo mú ṣèwe nigbórí 	 	 baba arúkú 	 baba arùkú 	 baba aròkú rọjà ma tà 	 òkú tá a gbé rọjà 	 tá ò tà 	 òun la dáṣọ fún 	 tá à ń pè léégún 	 ikú i lódò 	 ọmọ atòkú jẹun 	 ọmọ atáyé solẹ nígbàlẹ 	 baba ato kékeré 	 a bẹnu wẹjewẹjẹ báyìí a ti mọ bí eégún ṣe kọkọ dé inú ayé nígbà ìwáṣẹ theatrical art from its origin to the present times ph d thesis university of ibadan pp ṣùgbọn láyé òde òní ń kọ báwo ni a ṣe ń ṣẹ eégún ó ṣòroó sọ pàtó pé kò níí sí ìyàtọ díẹ láti ìlú dé ìlú lórí ọrọ bí a ṣe ń ṣẹ eégún ṣùgbọn bí ìyàtọ kàn tilẹ wà náà kò pọ rárá mo léèrò wí pé àwọn obìnrin kò ní í mọ ìdí abájọ obìn in a sì máa mọ awo ṣùgbọn bí wọn bá tilẹ mọ ọn wọn kò gbọdọ wí àgbàlagbà ọjẹ nikan ni wọn ń sẹ eégún rẹ bí ó bá kú bí a bá ti fẹ ṣẹ eégún ẹni tí ó ti kù yìí a ó wá pàsán mẹta a ó wá aṣọ fúnfún tí ó tóbi a ó tún wá ẹni tí kò sé kò yẹ gíga ẹni tí a fẹ ṣẹ eégún rẹ náà ìtàn sọ fún mi pé láyé àtìjọ tí wọn bá pe òkú òjẹ nígbà tí wọn kò bá tíì sin ín pé ó maa ń dáhùn tí yóò sì bá àwọn ènìyàn sọrọ ṣùgbọn eke ti dáyé aáṣà ti dápòmù nǹkan ò rí bí í ti í rí mọ nítorí pé a kò lè ṣe é bí a ti í ṣe é tẹlẹ 	 bí àwọn èròjà tí a kà sílẹ wọnyí bá ti dé ọwọ àwọn àgbà òjẹ a ó mú ọkùnrin tí kò sé kò yẹ gíga òkú òjẹ náà lọ sínú igbó ìgbàlẹ àwọn àgbà ọjẹ nìkan ni wọn lè mọ ẹni náà lẹhìn èyí àwọn òjẹ yókù àti àwọn ènìyàn yóò máa lu ìlù eégún ní ibi tí wọn ti pa pẹrẹu lẹbàá igbó ìgbàlẹ náà ọwẹwẹ ni ìlù tí a ń wí yìí tí wọn bá ti ń lu ìlù báyìí àgbà ọjẹ kan yóò máa mú ọkọọkan nínú pàṣán yẹn yóò sì máa fin a ilẹ lẹẹmẹta mẹta bí ó bá ti ń ṣe bẹẹ ni yóò máa pe orúkọ ẹni tí ó ti kú náà tí a sì fẹ sẹ eégún rẹ yìí nígbà tí ó bá ti fi pàṣán kẹta na ilẹ lẹẹkẹta tí ó sì tún pe orúkọ ẹni tí ó ti kú náà ẹni tí ó ti wà nínú igbó ìgbàlẹ yóò dáùn yóò sì máa bọ pẹlú aṣọ fúnfún báláú lọrí rẹ àwọn ènìyàn yóò sì máa yọ pé baba àwọn dáhùn pé kò tilẹ kú rárá 	 bí babá bá ti jáde báyìí ni àwọn ènìyàn yóò máa béèrè oríṣìíríṣìí nǹkan lọwọ rẹ tí baba náà yóò sì máa dá wọn lóhùn nígbà tí ó bá ti jó dáadáa fún ìgbà díẹ yóò súre fún àwọn ènìyàn kí ó tó padà bá inú igbó ìgbàlẹ lọ bí eégún ṣe ń jáde lóde òní nìyí ní ìlú oǹdó bí eégún àti ògbérè eégún ṣe dé ìlú oǹdó 	 gẹgẹ bí yóò ti hàn níwájú kì í ṣe èdè tí àwọn ará oǹdó ń fọ lẹnu ni wọn fi ń kógbèérè èdè ọyọ ni wọn ń lò èyí jẹ ìtọkasí kan láti fi hàn pé láti ọyọ ni eégún ti kọkọ bẹrẹ kí ó tó tàn ká gbogbo ilẹ yorùbá ní ayé àtijọ nígbà tí ogun àti ọtẹ pọ ní ilẹ yorùbá ọpọlọpọ àwọn ènìyàn ni ogún kó láti ìlú kan dé òmíràn àwọn mìíràn lè ṣe àtìpó níbẹ fún ìgbà díẹ kí wọn ó sì padà sílé nígbà tí wọn bá ti ra ara àwọn mìíràn a tilẹ kúkú jókòó sí ìlú náà wọn a sì fẹ ìyàwó níbẹ bẹẹ àṣà kò ṣeé fi sílẹ bọrọ àwọn ènìyàn wọnyí kò gbàgbé ẹsìn wọn bẹẹ ni wọn sì ń gbé e rárà i 	ohun tí rárà jẹ 	rárà jẹ ọkan nínú àwọn ewì àbáláyè ni ilẹ ẹ yorùbá gẹgẹ bí mo tí ṣe ṣe àlàyé nínú ọrọ àkọsọ agbègbè ìbàdàn àti ọyọ ni irú ewì báyìí tí wọpọ òun ni ọkan nínú àwọn ewì tí a máa ń fi ń yin ẹnikẹni tí a bá ń sun ún fún yálà ní ìgbà tí ó bá ń ṣe ìnáwó tàbí àríyá kan bí ó ti jẹ ohun tí a fí ń yin ènìyàn náà ni ó tún jẹ ohun tí a lè fi pe àkíyèsí ènìyàn sí ìwà àléébù tí ó ń hù bákan náà rárà jẹ ọnà kan tí a fi máa ń ṣe àpọnlé ènìyàn ju bí ó tí yẹ lọ nígbà tí a bá sọ pé ó ṣe ohun tí ó dà bí ẹni pé ó ju agbára rẹ lọ ọpọlọpọ orúkọ ni a máa ń bá pàdé nínú un rárà ó sì dà bí ẹni pé àwọn orúkọ wọnyí jẹ orúkọ àwọn ẹni àtijọ tí ó jẹ bí i baba ńlá ènìyàn tí ó ṣẹni sílẹ 	 nítorí pé ọrọ iyìn àti ẹpọn la máa ń bá pàdé nínú un rárà èyí máa ń mú inú àwọn ènìyàn tí ó bá ń gbọ rárà náà dùn orí a sì máa wu ní ààrin orí wíwú àti yíyá báyìí ni àwọn ènìyàn tí à ń sun rárà fún yíò tí máa fún àwọn asunrárà náà ní ẹbùn tí wọn bá rò pé ó tọ sí wọn 	 rárà sísun báyìí pé oriṣi méjì tàbí mẹta ni agbègbè ibi tí wọn ti ń suún oríṣi kan ni àwọn èyí tí obìnrin ilé máa ń sun tí àwọn obìnrin ilé wọnyí kò ń ṣe gbogbo ìgbà ìgbà tí ọmọ ilé kan ọkùnrin tàbí ọmọ osu tàbí ọkan nínú àwọn ìyàwó ilé bá ń ṣe ìnáwó ni wọn tóó sun ti wọn oríṣi kejì nit i àwọn ọkùnrin tí ó máa ń lu ṣẹkẹrẹ àwọn ẹni kẹta ni àwọn ọkùnrin tí kò ń lú sí tiwọn ii 	ìgbà tí a máa ǹ sun rárà 	jákèjádò ilẹ ẹ yorùbá ó ní ìgbà tí a máa ń sába ń kéwì gẹgẹ bí mo ti sọ nínú ọrọ àkọsọ àti bí òwe àwọn yorùbá tí ó sọ wí pé ẹṣẹ kì í ṣẹ lásán bákan náà ni fún rárà a kì í déédé sun rárà láìjẹ pé ó ni nǹkankan pàtàkì tí à ń ṣe gẹgẹ bí a ti rí i àti bí a ṣe gbọ láti ẹnu àwọn asunrárà tí a wádìí lọdọ ọ wọn àwọn àsìkò tí a máa ń sun rárà jẹ àsìkò ti a bá ń ṣe àríyá tàbí àjọyọ gẹgẹ bí àwọn asunrárà aláàfin ìlú ọyọ tí wo ó jẹ ìwá àti ìṣe wọn láti máa lọ ọ sun rárà fún aláafìn ní àǹfin rẹ lẹhìn ti ààfin sísun fún yìí wọn a tún máa sún tẹlé ọba yìí bí ó bá ńlọ sí ìdálẹ kan wọn ń ṣe èyí kí àwọn ẹni tí ọba náà kọjá ni ìlú u wọn lè mọ ẹni tí ń kọjá lọ 	 ní ìlú ọyọ àti ìbàdàn ó dà bí ẹni pé a ya ọjọ kan sọtọ fún rárà sísun yìí ọjọ yìí ní à ń pè ní ọjọ ọ jímọọ ọlóyin ọjọ yìí máa ń pé ní ọjọ kọkàndílọgbọn sí ara wọn ọjọ yìí ni á gbọ pé ó ṣe pàtàkì nínú ìkà oṣù àwọn yorùbá ọjọ yìí ni ọpọlọpọ ìdílé wá sí ààrin ìlú láti oko tí wọn ń gbé yálà láti wá ṣo ìpàdé e mọlẹbí tàbí láti wá ṣe ohun pàtàkì míràn ní ọjọ yìí àwọn ènìyàn máa ń pọ nínú ìlú jú bí ó ṣe máa ń wà tẹlẹ lọ 	 ní ọyọ ní ọjọ jímọọ olóyin yìí àwọn asunrárà náà yíò máa káàkiri ilé awọn ọyọ mèsì àti àwọn ìjoyé ìlú yókù lẹhìn ti èyí wọn ó padà sí àafin láti wá jókòó sí ojú aganjú níhìín ni wọn yíò tí máa sun rárà kí gbogbo àwọn àlejò tí ó bá ń lọ kí aláàfin wọn ń ṣe èyí láti lè rí ẹbùn gbà lọwọ àwọn àlejò náà àti láti lè jẹ kí aláàfin mọ irú àlejò tí ń bò 	 bákan náà a gbọ pé ní ayé àtijọ ní ìgbà tí ogun wọpọ ní ilẹ yorùbá àwọn jagunjagun máa ń ní asunrárà tí í máa sun rárà tẹ lé wọn bí wọn bá ńlọ sí ogun mo rò pé wọn ń ṣe èyí láti lé fún àwọn jagunjagun náà ní ìṣírí bákan náà wọn a tún máa sọ fún wọn bí ó ti ṣe yẹ kí wọn ṣe lójú ogun 	 lẹhìn ti kí a sún rárà fún àwọn ọba ọpọlọpọ ìgbà tí a tún ń sun rárà jẹ àwọn àsìkò ìnáwó tàbí àríyá ni ìgbà tí ènìyàn bá ń ṣe ìgbéyàwó àwọn onírárà a máa sun rárà fún onínàwó náà fún àpẹẹrẹ ni ibi ìyàwó tí àwọn obìnrin bá ń sun rárà fún ẹni tí ń gbé ìyàwó náà wọn ó máa wí báyìí 	 			 ẹ mọmọ ṣeun mì o 			 torí ẹni tó ṣúpó 			 opó laá póṣú 			 èèyàn tó gbẹgbà 			 aá pé n bẹgbà ló gbà 			 ògo dodo nìyàwó alẹ àná 			 ọmọ bísí adé 			 ọmọ lójúu lájùnmọkẹ 			 ọmọ gẹgẹọlá abiamọ ọ mi àjàmú ẹní gbé yàwó ṣògo dodo 	 ìgbà tí a tún máa ń sun rárà ni ibi ìnáwó ìsọmọ lórúkọ irú ìsọmọlórúkọ yìí gbọdọ jẹ èyí tí a ṣe tìlù tìfọn bákan náà bí a bá ń sin òkú àgbàlagbà ó lè jẹ ìyá bàbá tàbí ẹgbọn ẹni ju gbogbo rẹ lọ ibi tí a bá gbé ń ṣe nǹkan tí ó lè mú ìdùnnú lọwọ yálà ilé ṣíṣí ní tàbí ìwuyè ni a ti i máa ń rí àwọn asunrárà 	 ní ayé ìsin yìí a tún máa ń rí àwọn asunrárà nì ìgbà tí àwọn ènìyàn bá ń ṣe ọdún nínú ọdún iléyá ti àwọn mùsùlùmí tàbí ọdún un kérésìmesì tí àwọn onígbàgbọ àwọn onírárà a máa káàkiri ilé àwọn ẹlẹsìn wọnyi láti kí wọn kú ọdún nípa rárà sisun àwọn ọlọdún wọǹyí yìò sì máa fún àwọn asunrárà náà lẹbùn àwọn asunrárà ọkùnrin tí ó máa ń fi rárà ṣe iṣẹ ṣe ni wọn máa ń ya ilé kiri láti sun rárà e i oso e i ọṣọ àpíìrì dall oau ifẹ nigeria 	 eré àpíìrì jẹ ohun tí ó ní orin ìlù àti ijó nínú gẹgẹ bí ìwádìí erée pelebe ni ó di àpíìrì níwọn ìrínwó ọdún sẹhìn ìjerò èkìtì ni eré àpíìrì yìí ti bẹrẹ ìtàn fi yé wa pé wọn mọ ọn fúnra wọn ni kì í ṣe wí pé wọn mú un wá láti ilé ifẹ tí ó jẹ orírun yorùbá eré yìí bẹrẹ ní àkókó tí àwọn ará ìjerò mú alákeji jọba dípò ẹgbọn rẹ tí ó jẹ ọba ìtàn fi yé wa pé nígbà tí ogun àti ọtẹ yí ìlú ìjerò ká ẹgbọn alákeji tí ó jẹ ọba wá gbéra láti lọ wá ọnà tí wọn yíò fi ṣẹgun àwọn ọtá tí ó yí wọn ká nígbà tí àwọn ará ìlú kò tètè rí i wọn gbèrò láti fi àbúrò rẹ alákeji jọba nígbà tí ẹgbọn alájeji wá padà ó rí i pé wọn ti mú àbúrò òun jọba ó ka gbogbo ètùtù tí wọn ní kí ará ìlú ṣe láti lè ṣẹgun àwọn ọtá tí ó yí wọn káàkiri ìtàn yìí náà ni ó fi yé wa pé kò torí èyí bínú kúrò ní ìlú ó sọ fún àwọn ará ìlú pé kí wọn máa ṣe eégún fún òun lákòókò ọdún ògún fún ìrántí òun kí wọn sì máa ṣeré àpíìrì tí egúngún yìí bá jáde lẹhìn èyí ni eré àpíìrì ti bẹrẹ ní ìlú ìjerò èkìtì 	 àwọn alápìíìrì tí ó ti dolóògbèé ni ọgbẹni àṣàkẹ ìwénifá ajórùbú àjàlá olóyè ọsọlọ òkunlọlá afọlábí ọjẹgẹlé àwọn eléré àpíìrì tí ó tì ń ṣeré ní ìjerò báyìí ni èyéọwá ọmọyẹyè s o fómilúsì tí ó sọ ìtàn bí eré àpíìrì ṣe bẹrẹ ní ìjerò èkìtì gẹgẹ bí mo ti fẹnu bà á ní ọrọ àkọsọ ìbágbé pọ àwọn èèyàn ni ó mú eré àpíìrì tàn kálẹ ní ìwọ oòrùn èkìtì 	 èèyàn méjọ sí mẹwàá ni ó sábà máa ń ṣeré àpíìrì bí ó tilẹ jẹ pé ènìyàn mẹrin péré ni í máa ń lu ìlù ohùn méjì pàtàkì ni a ń bá pàdé nínú eré àpíìrì èkíní ni ohùn pàtàkì ni a ń bá pàdé nínú eré àpíìrì èkíní ni ohùn alámọ tó sábà máa ń jáde lẹnu nígbà tí eléré àpíìrì bá fẹ salámọ èyìí fẹ jọ ohùn arò ohùn orin ni èkejì tí a máa ń bá pàdé nínú eré àpíìrì 	 lítíréṣọ aláfohùnpè ni eré àpíìrì eré yìí sábà máa ń ní olórí tí yíò máa dá orin tí àwọn yòókù yíò máa gbè ti ìlù bá ń lọ lọwọ ẹni tí ń lé orin yìí lè ṣe ẹyọ ẹnìkan ṣoṣo tàbí ènìyàn méjì lápapọ láti lè fi ohùn dárà nínú orin lílé nígbà míràn ó lè ṣe ẹni tí ń dá orin náà ni yíò máa salámọ láàrin eré ó sì tún lè jẹ ènìyàn méjì yàtọ sí àwọn tí ń dárin kíkọ ni mímọ ni ọrọ eré yìí ẹni tí kò kọ ìlù eré àpíìrì tàbí orin rẹ kò lè mọ ọn àwọn eléré àpíìrì máa ń ronú láti lè mú kí wọn mú oríṣìíríṣìí ìrírí wọn lò nínú orin wọn èyí fi ìdàgbàsókè ti ń dé bá eré àpìírì hàn ní àtijọ ọdún ògún ni eré àpíìrì wà fún ṣùgbọn níwọn ìgbà tí ó jẹ pé yíyí ni ayé ń yi àwọn òṣèré náà wá ń báyé yí nípa pé kí wọn ṣẹdá orin àpíìrì fún onírúurú àṣeyẹ tí a ó mẹnu bà níwáju eré àpíìrì kún fún ọpọlọpọ ìmọ àti òye tí ó fi ọgbọn ìrònú àkíyèsí èrò èèwò àti ìgbàgbọ àwa yorùbá hàn 	 àwọn ohun tí ó ya eré àpíìrì sọtọ sí eré ìbílẹ míràn ni irúfẹ ìlù tí a ń lò fún eré yìí ọnà tí a ń gbà kọ orin àpíìrì àti bí ìlù tí a ń lò ṣe ń dún létí nǹkan mìíràn tí ó tún ya eré yìí sọtọ sí òmíràn nip é agbègbè ìwọ oòrùn èkìtì nìkan ni a ti ń ṣe irú eré yìí ní gbogbo ilẹ káàárọ oò jíire 	 àwọn ohun tí a ń lò bí ìlù nínú eré àpíìrì láti ìbẹrẹ pẹpẹ wá ni agbè tí ajé wà lára rẹ agbè àti ṣẹkẹrẹ jẹ ohun èlò ìlù lílù àti ijó jíjó tí a dá sílẹ ní àkókò ẹmpáyà bìní àwọn ẹgùn àti pópó ni ó dá a sílẹ ní àkókò ọba oníṣílè agogo náà tún jẹ ọkan nínú ohun èlò eré àpíìrì àwọn agbè tàbí ṣẹkẹrẹ wọnyí máa ń tóbi jura wọn kí dídún wọn bàá lè yàtọ síra orúkọ tí a ń pe ajé tàbí agbè wọnyí ní ìwọ oòrùn èkìtì ni èyé ajé tàbí èyé ùlù kugú ọpẹẹẹrẹ àti agogo bí àwọn agbè wọnyí ṣe tóbi sí ni a ṣe fún wọn lórúkọ wọn máa ń lo ìrùkẹrẹ láti jó ijó àpíìrì ìdàgbàsókè tí ń dé bá ohun èlò eré àpíìrì ní ìwọ oòrùn èkìtì gẹgẹ bí ìwádìí ṣe fi hàn àwọn yorùbá ló ń pà á lówe pé báyé bá ń yí ká báyé yí bígbà bá ń yí ká bá ìgbà yí ìgbà laṣọ ìgbà lẹwù ìgbà sì ni òdèré ikókò nílè ìlọrin nísìsíìyí arábìnrin adépèjì afọlábí tí ó jẹ eléré àpíìrì ní ìdó èkìtì ti mú ìlù bẹmbẹ àti àkúbà mọ agbè àti agogo tí a ń lò tẹlẹ nínú eré àpíìrì 	 àwọn olùgbọ kó ipa pàtàkì nínú eré àpíìrì tí ó jẹ ọkan nínú lítíréṣọ aláfohùnpè àwọn olùgbọ máa ń gbe orin pẹlú àwọn òṣèré wọn a máa jó wọn a sì máa pa àtẹwọ tí erá bá ti wọ wọn lára irú ìtẹwẹgbà báyìí sì máa ń mú kí ọsèré túbọ ṣe eré tí ó dára lójú agbo 	 gẹgẹ bí àlàyé tí mo ṣe ṣáájú ọnà tí àwọn alápíììrì ń gbà ṣe eré wọn ni kí olórí eré máa lé orin fún àwọn elégbè tí yíò máa gbe orin tí ó bá dá olórí lè kọkọ kọrin kí alámọ tẹlé e tàbí kí ó kọkọ salámọ kí ó tó kọrin kò sí bátànì kan pàtó tí alápìíìrì gbọdọ tẹlé nínú eré nítorí pé bí ó bá ṣe wuni ni a ṣe ń ṣèmọle ẹni ní àpẹẹrẹ ìsàlẹ yìí alámọ ni eléré àpíìrì yìí fi bẹrẹ erée rẹ ẹ jẹ ká wò ó 	 lílé alámọ ò rì polóó ùdín ria 			 ọbà ǹ bá e mú kán an síì 			 mú un titun barun ùn 			 láiún ùgbín rẹ pẹgbẹfà 			 an máiun rẹ pegbèje lúléè mi 			 ọ karee o 			 mè í múléè ni 			 mẹ mọ búyà kànkàn í rè ìjèbú jèṣà je ilu ni ile naijiria ati oluilu agbegbe ijoba ibile oriade ni ipinle osun 	 oríṣìíríṣìí ìtàn àtẹnudẹnu ni a ti gbọ nípa ìlú ìjẹbú jẹṣà ọrọ òkèèrè sì nìyí bí kò bá lé yóò dín 	 ọkan nínú àwọn ìtàn náà sọ pé ọwà iléṣà kìíní ajíbógun àti ọba ìjẹbú jẹṣà kìíni agírgírì jẹ tẹgbọn tábúrò ọba ìjẹbú jẹṣà ni ẹgbọn tí ọwá sì jẹ àbúrò bákan náà tẹgbọn tàbúrò ni ìyá tí ó bí wọn láti ọmọomún ni ìyá ajíbógun ọwá iléṣà ti kú ìyá agígírì tí ó jẹ ẹgbọn ìyá rẹ ló wò ó dàgbà ọmún rẹ ló sì mún dàgbà nípa bẹẹ ọwá ajíbógun àti agígírì jọ dàgbà pọ èyí ló mú kí wọn di kòrí kòsùn ara wọn láti kékeré wá wọn kí í sì í yara wọn bí ó ti wú kí ó rí 	 ìgbà tí wọn dàgbà tán tí ó di wí pé wọn ń wá ibùjókòó tí wọn yóò tẹdó àwọn méjèéji agígírì àti ajíbogun yìí náà ló jìjọ dìde láti ilé ifẹ wọn wá sí ilẹ ìjẹṣa láti dó sí kí wọn lè ni àyè ijọba tiwọn ajíbogun dúró níbi tí a ń pè ní iléṣa lónìí yìí òun sì ni ọwá iléṣà kìíní agígírì rìn díẹ síwájú kí ó tó dúró lákòókó tí ó fi dúró yẹn ó rò wí pé òun ti rìn jìnnà díẹ sí àbùrò òun kò mọ wí pé nǹkan ibùsọ mẹfà péré ni òun tí ì rín ṣùgbọn lọnà kìíní ná kò fẹ rìn jìnnà púpọ sí àbúrò rẹ gẹgẹ bi ìpinnu wọn pé àwọn kò gbọdọ jìnná sára wọn bí ó ti lẹ jẹ wí pé àwọn méjèè jì kò jọ fẹ gbé ibùdó kan náà lọnà kejì ò lè jẹ wí pé bóyá nítorí pé ẹsẹ lásán tó fi rín nígbà náà tàbí nítorí pé aginjù tó fi orí là nígbà náà ló ṣe rò wí pè ibi tí òun ti rìn ti nàsẹ díẹ sí ọdọ àbúrò òun lo ṣe dúró ni ibi tí a ń pè ní ijẹbú jẹṣà lónìí 	 kì wọn tó kùrò ni ifẹ wọn mú àádọta ènìyàn pẹlú wọn ṣùgbọn ìgbà tí wọn dé iléṣà ti ajíbógun dúró ẹgbọn rẹ fún un ní ọgbọn nínú àádọtà ènìyàn náà ó ní òun gẹgẹ bí ẹgbọn òun lè dáàbò bo ara òun ò sí kó ogún tó kù wá sí ibùdo rè ni ijẹbú jẹṣà ìdí nìyí tí a fi ń ki ìlú náà pé 		 		 ijẹbú ogún 		 é sìí bó ṣe a rí 		 kógún a parẹ 		 mọgbọn lára 	 ìtàn míràn sọ fún wa pé ọmọ ìyá ni agígírì àti ajíbógun ni ilé ifẹ ajíbógun ló lọ bomi òkun wá fún bàbá wọn ọlọfin tí ó fọjú láti fi ṣe egbogi fún un kí ó lè ríran padà ó lọ ó si bọ ṣùgbọn kí ó tó dé àwọn ènìyàn pàápàá àwọn ẹgbọn rẹ rò wí pé ó ti kú wọn sì ti fi bàbá wọn sílẹ fún àwọn ìyàwó rẹ fún ìtọjú kí wọn tó lọ wọn pín ẹrù tàbí ohun ìní bàbá wọn líifi nǹkan kan sílẹ fún àbúro wọn ajíbógun ìgbà tí ó dé ó bu omi òkun bọ wọn lo omi yìí bàbá wọn sì ríran 	 ojú ajíbógun korò inú sì bi pé àwọn ẹgbọn òun ti fi bàbá wọn sílẹ tí wọn sì kó ohun ìnú rẹ lọ bàbá wọn rí i pé inú bí i ó sì pàrọwà fún un ọmọ àlè ní í rínú tí kì í bí ọmọ àlè la ń bẹ tí kì í gbọ báyìí ló gba ìpẹ ẹbẹ bàbá rẹ ṣùgbọn bàbá rẹ fun un ní idà kan idà ajàṣẹgun ni ó ni kí ó máa lé awọn ẹgbọn rẹ lọ pé ibikíbi tí ó bá bá wọn kí ọ bèèrè ohun ìní tirẹ lọwọ wọn ó pàṣẹ fún un pé kò gbọdọ pa wọn ajíbógun mú irin àjò rẹ pọn níkẹhìn ó bá àwọn ẹgbọn rẹ ó sì gba ọpọlọpọ ohun ìní padà lọwọ wọn pẹlú iṣẹgun lórí àwọn arákùnrin rẹ yìí kò ní ìtẹlórùn òun náà fẹ ní ibùjókòó tí yóò ti máa ṣe ìjọba tirẹ 	 kò sí ohun tí ó dàbí ọmọ ìyá nítorí pé okùn ọmọ ìyà yi púpọ agígírí fẹràn ajíbógun ọwá obòkun púpọ nítorí pé ọmọ ìyá rẹ ni bàyìí ni àwọn méjèèjì pèrò pọ láti fi ilé ifẹ sílẹ kí wọn sì wá ibùjókòó tuntun fún ara wọn níbi tí wọn yóò ti máa ṣe ìjọba wọn 	 itán sọ pé ibòkun ni wọn kọkọ dó sí kí wọn tó pínyà ọwá gba òdùdu lọ ọna ìjẹbú jẹṣà sì gba ilékéte lọ ó kúrò níbẹ lọ si ẹẹsún láti eẹsún ló ti wá sí agóró agóró yìí ló dúró sí tí ó fi rán lúmọogun akíkanju kan patàki nínú àwọn tí ó tẹ lé e pé kí ó lọ sì iwájú díẹ kí ó lọ wo ibi tí ilẹ bá ti dára tí àwọn lè dó sí lúmọogun lẹ títí bí ẹmí ìyá aláró kò padà àlọ rámirámi ni à ń rí ni ọràn lúmọogun a kì í rábọ rẹ igbà ti agígírì kò rí lúmọogun ominú bẹrẹsí í kọ ọ bóyá ó ti sọnù tàbí ẹranko búburú ti pá jẹ inú fun ẹdọ fun ni ó fi bọ sọnà láti wá a títí tí òun ó fi rí i ibi tí wọn ti wá a kiri ni wọn ti gbúròó rẹ ni ibì kan tí a ń pè ní òkèníṣà ní ìjẹbú jẹṣà lonìí yìí iyàlẹnu ńlánlà lọ jẹ fún agígírì láti rí lúmọogun pẹlù àwọn ọdẹ mélòó kan ó ti para pọ pẹlú àwọn ọdẹ wọnyí ó sì ti gbàgbé iṣẹ tí wọn rán an nítorí ti ibẹ dùn mọ on fún ọwọ ìfẹ tí àwọn ọdẹ náà fi gbà á inú bí agígírì a sì gbé e bú ṣùgbọn isàlẹ díẹ ni òun náà bá dúro sí eléyìí ni wọn ṣe máa ń pe òkònísà tí wọn dó sí yìí ní orí ayé wọn á ní òkènísà orí ayó 	 agbo ilée bajimọn ní òkè ọjà ni agígírì sọkọ fi ṣe ibùjókòó kò pẹ púpọ lẹjìn èyí ni ó bá lọ jà ogun kan ṣùgbọn kí ó tó padà dé ọmọ rẹ kan gbà òtẹ ńlá kan jọ tí ó fi jẹ wí pé agígírì kò lè padà sí ilée bajimọ mọ ìlédè agígírì kọjá sí láti lọ múlẹ tuntun tí ó sì kọlé sí ilédè náà ní ibi tí aàfin ọba ijẹbú jẹṣà wà títí di òní yìí ó jókòó nibẹ ó sí pe àwọn tí ó sì jẹ olóòótọ sí wọn múra láti ibé ogun ti ọmọ rẹ náà títí tí wọn fi ṣẹgun rẹ nikẹhìn ọmọ náà túnúnbá fún bàbá rẹ ati àwọn ọmọ ogun rẹ ojú iná kọ ni ewùrà ń hurun ẹnu tí ìgbín sì fib ú òrìṣà yóò fi lọlẹ dandan ni ọmọ náà tẹríba fún bàbá rẹ ó sì mọ àgbà légbọn ọn 	 ìtàn míràn bí a ṣe tẹ ijẹbù jẹṣà dò àti bí a ṣe mọ ọn tàbí sọ orúkọ rẹ ní ìjẹbí jẹṣà ni ìtàn àwọn akíkanjú tàbí akọni ọdẹ méje tí wọn gbéra láti ifẹ láti ṣe ọdẹ lọ wọn ṣe ọdẹ títí ìgbà tí wón dé ibi kan olórí wọn fi ara pa wọn pẹrẹsì í tọjúu rẹ ìgbà tí wọn ṣe àkíyèsí wí pé ọgbẹ náà san díẹ wọn tún gbéra wọn mù ọnà àjò wọn pọn igbà tí wọn dé ibi tí a ń pè ní ìjẹbú jẹṣà lónìí yìí ni ẹjẹ bá tún bẹrẹsí í sàn jáde láti ojú ọgbẹ ọkùnrin náà wọn bá dúró níbẹ láti máa tọjú ogbà náà wọn sì dúró pẹ dìẹ nígbẹhìn wọn fi olórí wọn yìí síbẹ wọn pa àgó kan síbẹ kí ó máa gbé e ìgbà tí àwọn náà bá ṣọdẹ lọ títí wọn a tún padà sọdọ olórí wọn yìí láti wá tójùu rẹ àti láti wá simi lálẹ wọn ṣe àkíyèsí pé ìbẹ náà dára láti máa gbé ni wọn bá kúkú sọbẹ dilé ìgbà tí ara olórí wọn yá tán tí wọn bá ṣọdẹ lọ títí ibẹ ni wọn ń fàbọ sí títí tí ó fi ń gbòrò sí i orúkọ tí olórí wọn agígírì sọ ibẹ ni ijẹlú nítorí pe ìjẹ ni ìjẹsà máa ń pe ẹjẹ nigbà tí ìyípadà sì ń dé tí ojú ń là á sí i ni wọn sọ orúkọ ìlú da ìjẹbú dípò ìjẹbú tí wọn ti ń pè tẹlẹ agígírì yí ni ọba ìjẹbú jẹṣà kiíní àwọn ìran ọlọdẹ méje ìjọsí ló di ìdílé méje tí ń jọba ìjẹbú jẹṣà títí di òní 	 ṣùgbọn ijẹbú ẹrẹ ni wọn kọkọ máa ń pe ìlú yìí rí nítorí ẹrẹ tí ó ṣe ìdènà fún awọn ọyọ ó ń gbógun ti ilẹ ìjẹṣà nígbà kan ní ìlú náà ẹrẹ ṣe ìdíwọ fún àwọn jagunjagun ọyọ ni wọn bá fi ń pe ìlú náà ni ìjẹbú ẹrẹ ní ọdún ni ẹgbẹ tí a mọ sí ìjẹbú jẹṣà progressive union yí orúkọ ìlú náà kúrò láti ìjẹbú ẹrẹ sí ijẹbú jẹṣà nítorí pé ilẹ ìjẹṣà ni ìjẹbú yìí wa 	 a níláti tọka sí i pé ìjẹbú ti ìjẹṣà yí lè ní nǹkan kan í ṣe pẹlú ìjẹbu ti ìjẹbù òde bí wọn kò tilẹ ní orírun kan náà ìtàn lè pa wọn pọ nipa àjọjẹ orúkọ àjọṣe kankan lè má sí láàárin wọn nígbà kan ti rí ju wí pé orúkọ yìí tó wu ògbóni kìíní ọba ìjẹbú jẹṣà nígbà tí ó bá àbúrò rẹ ajíbógun lọ bòkun wọn gba ọnà ìjẹbú òde lọ ibẹ ló gi mú orúkọ yìí bọ tí ó sì fi sọ ilú tí òun náà tẹdó 	 nínú àwọn ìtàn òkè yí àwọn méjì ló sọ bí a ṣe sọ ìlú náà ní ijẹbú ṣùgbọn ó dàbí ẹni pé a lè gba ti irúfẹ èyí tí ó sọ pé ìjẹbú òde ni ọba ijẹbú jẹṣà ti mú orúkọ náà wá ní eléyìí ti ó bójú mi díẹ orúkọ yìí ló wú n tí ó sì sọ ìlú tí òun náà tẹdó ní orúkọ náà orúkọ oyè rè ni ògbóni itán sọ fún wa pé ibẹ náà ló ti mú un bọ 	 gẹgẹ bi ìtàn àtẹnudẹnu oríṣìíríṣìí ọná ni a máa ń gbà láti fi ìdí òótọ múlẹ ṣùgbọn ó kù sọwọ àwọn onímọ òde òní láti ṣe àgbéyẹwò àwọn ìtàn wọnyí kí a sì mú eléyìí tí ó bá fara jọ ọọtó jù lọ nínú wọn 	 nipa pé tẹgbọn tàbúrò ni ọwá iléṣà àti ọba ijẹbú jẹṣà jẹ láti àárọ ojọ wà yìí sọ wọn di kòrí kòsùn ara wọn wọn sọ ọ di nǹkan ìnira làti ya ara kódà igbín àti ìkarahun ni wọn jẹ sí ara wọn ṣé bí ìgbín bá sì fà ìkarahun rẹ a sẹ lé e ni a máa ń gbọ ìgbà tí ó di wí pé àwọn tẹgbọn tàbúrò yí máa fi ifẹ sílẹ ìgbà kan náà ni wọn gbéra kúrò lọhùnún apá ibì kan náà ni wọn sì gbà lọ láti lọ tẹdó sí ọrọ wọn náà wà di ti ajá tí kì í lọ kí korokoro rẹ gbélẹ ibi tí a bá ti rí ẹgbọn ni a ó ti rí abúrò àjọṣe ti ó wà láàárìn wọn pọ gan an tí ó fi jẹ wí pé ní gbogbo ìlẹ ijẹṣà ọba ijẹbú jẹṣà àti ọwá iléṣà jọ ní àwọn nǹkán kan lápapọ bẹẹ náà si ni àwọn ènìyàn wọn 	 tí ọwá bá fẹ fi ènìyàn bọrẹ láyé àtijọ ọba ijẹbú jẹṣà gbọdọ gbọ nípa rẹ 	 tí ọwá bá fẹ bọgún ó ní ipa tí ọba ijẹbú jẹṣà gbọdọ kó níbẹ ó sì ní iye ọjọ tí ó gbọdọ lò ní ilẹṣà ní ọjọ àbọlégùnún ìlù ọba ìjẹbu jẹṣà ni wọn máa n lù ní ilẹṣà fún gbogbo àwọn àgbà ìjẹṣà làti jó nìgbà tí ọba ìjẹbù jẹṣà bá ń bọ wálé lẹhìn ọpọ ọjọ tí ó ti lọ ni ilẹṣà fún ọdún ògún ọtáforíjọfa ni àwọn ènìyàn rẹ ti gbọdọ pàdé rẹ idí nìyí tí wọn fi máa ń sọ pé 			 			 níbi an tọnà ìjẹsàá bọ 			 ọtáforíjọja ọnà ni an kọlijẹbú 			 ọmọ egbùrùkòyàkẹ 	 oríṣìíríṣìí oyè ni wọn máa ń jẹ ní iléṣà tí wọn sì n jẹ ní ìjẹbú jẹṣà a rí ògbóni ní iléṣà bẹẹ náà ni ó wà ní ìjẹbú jẹṣà ara ìwàrẹfà mẹfà ni ògbóní méjèejì yí a ni iléṣà ṣùgbọn ògbóni ìjẹbú jẹṣà ni aṣáájú àwọn ìwàrẹfà náà a rí àwọn olóyè bí ọbaálá rísàwẹ ọdọlé léjòfi sàlórò àrápatẹ àti ọbádò ni ìjẹbú jẹṣà bí wọn ti wà ni iléṣà 	 bákan náà oríṣìíríṣìí àdúgbò ni a rí ti orúkọ wọn bá ara wọn mu ní àwọn ìlú méjèèjì yí fún apẹẹrẹ bí a ṣe rí ọgbọn ìlọrọ ni ìjẹbú jẹṣà náà ni a rí i ní iléṣà òkèníṣà wà ní ìjẹbú jẹṣà òkèṣà sì wà ní ìléṣà odò ẹsẹ wà ní ìlú jèèjì yí bẹẹ náà ni ẹrẹjà pẹlù 	 nínú gbogbo àwọn ìlú tí ó wà ní ilẹ ìjẹṣà àdè tàbí ohùn ti iléṣà àti ti ijẹbú jẹṣà ló bá ara wọn mu jù lọ 	 ọba ijẹbú jẹṣà ló máa ń fi ọwá tuntun han gbogbo ìjẹṣà gẹgẹ bí olórí wọn tuntun lẹhìn tí ó bá ti ṣúre fún un tán 	 tí ọkan nínú wọn bá sì wàjà ón ni ogún ti wọn máa ń jẹ lọdọ ara wọn bí aya ẹrú àti ẹrù 	 ní ìgbà ayé ogun ọtún ogun ni ìjẹbú jẹṣà jẹ ní ilẹ ìjẹṣà wọn sì ní ọnà tiwọn yàtọ sí ti àwọn yòókù 	 nígbà tí ilẹ ilèṣà dàrú nígbà kan láyé ọjọún àrìmọ kùnrin ọwá àti àrìmọ bìnrin ọba ìjẹbù jẹṣà ni wọn fi ṣe ètùtù kí ilẹ ìjẹṣà tó rójù ráyè kí ó tó tùbà tùṣẹ 	 nítorí pé ọba ìjẹbú jẹṣà àti ọwá iléṣà jẹ tẹgbọn tàbúrò látàárọ ọjọ wá àjọṣe tiwọn tún lé igbá kan ju ti gbogbo àwọn ọbà ilẹ ìjẹṣà tó kù lọ nítorí pé ọwá àti ògbóni ìjẹbù jẹṣà ló mọ ohun tí wọn jọ dì sẹrù ara wọn alaye sọkí lórí ìlú àti àwọn ènìyàn ìjẹbù jẹṣà ìlù ìjẹbú jẹṣà jẹ ìlú kan pàtàkì ní ilẹ ìjẹṣà ilẹ ìjẹṣà wà ní ìpínlẹ ọy ní nàìjéríà apá ìwọ oòrùn ni ilẹ ìjẹṣà wà ní ilẹ yorùbá tàbí káàárọ oò jíire ìlú ilẹṣà ti ó jẹ olú ìlú fun gbogbo ilẹ jẹṣà jẹ nǹkan ibùsọ mẹrìnléláàádọrin sí ìlú ìbàdàn tí jẹ olú ìlú ìpínlẹ ọyọ ìlú ijẹbú jẹṣà sì tó nǹkan bí ibùsọ mẹfà sí iléṣà ní apá àríwá ilẹ ìjẹṣà ní títóbi ìlú ìjẹbú jẹṣà ni ó pọwọlé ìlú iléṣà ilẹ ijẹṣà òun si ni olú ìlú fún ìjọba ìbílẹ obòkun ọun kí wọn tó tún un pín sí ọnà mẹrin síbẹ náà òun ni olú ìlú fún ìjọba ìbìlẹ ààrin gùngùn obòkun àdúgbò márùnún pàtàkì ni wọn pín ìlú yìí sí kí bà lè rọrùn fún ètò ìjọba síṣe àti fúniṣẹ ìlọrọ ọkènísà àti òdògo ọkọọkan àwọn àdúgbò yí ló ní olórí ọmọ tàbí lóógun kọọkan tí ó jẹ aṣáájú fún ọmọ àdúgbò rẹ òun ní aṣáájú fún iṣẹkíṣẹ àti tí ó bá délẹ láti ṣe ni àdúgbó bẹẹ ni ó sì tún jẹ aṣojú ọba fún àwọn ọmọ àdúgbò rẹ òdògo nìkan ni kò fi ara mọ èlò yí tó bẹẹ nítorí ìtàn tó bí i fi hàn pé ìlú ọtọ gédégédé ni òun àwọn ènìyàn ọgbọn náà ń fẹ máa hùwà gẹgẹ bí ìtàn ìgbà ìwásẹ ti fi hàn wí pé wọn kò ní nǹkan kan í ṣe pẹlú ìjẹbú jẹṣà lòde òní nǹkan ti ń yàtọ díẹdíẹ nítorí pé àjọṣẹ tí ó péye ti ń wàyé láàárín ọgbọn náà àti àwọn ọgbọn yòókù ẹrí tí ó fi hàn gbegbe pé àwọn ìjẹṣà gba ìlù ijẹbú jẹṣà gẹgẹ bi ìlú ti ó tẹ lé iléṣà ni ilẹ ìjẹṣà ni pé ìjókòó àwọn lọbalọba ilẹ ìjẹṣà ọwá ìlẹ ìjẹṣà ni ọba ìjẹbú jẹṣà máa ń yàn àn lé síwájú sí i nípa ti ìlànà oyè jíjẹ ó ní iye ọjọ tí ọwá tuntun gbọdọ lò ní ijẹbù jẹṣà láyé ọjọun ọba ìjẹbù jẹṣà ni ó máa ń gbé ọwá lésẹ tí ó sì máa ń ṣúre fún un kí wọn tó gbà á gẹgẹ bí ọwá àti olóri gbogbo ọba ilẹ ijẹṣà láti túnbọ fi pàtàkì ìlú ìjẹbú jẹṣà hàn gẹgẹ bí ó ti wà nínú ìtàn ìwásẹ ti ọwá bá fẹ ṣe ìdájọ fún ọdaràn apànìyàn kan ọba ìjẹbú jẹṣà gbódọ wà níjòkó bí èyí kò bà rí bẹẹ ọwá gbódọ sùn irú igbẹjọ tábi ìdájọ bẹẹ sí ọjọ iwájú ìdí nìyí tí wọn ṣe máa ń sọ pé k ìjẹbu jẹṣà mọ mọn kọwá bá a pani ìjẹbú jẹṣà á gbọ iṣẹ àgbẹ ni iṣẹ pàtàkì jùlọ tí àwọn ènìyàn ìlú ìjẹbú jẹṣà ń ṣe ọpọlọpọ wọn ni ó jẹ àgbẹ alárojẹ bẹẹ ni a tún rí àwọn tó mú àgbẹ àrojẹ mọ àgbẹ agbinrúgbìn tó ń mówó wọlé lọdọọdún àti láti ìgbàdégbà àwọn irúgbìn tí wọn ń gbìn fún àrojẹ ni iṣu ẹgẹ gbáàgúdá ikókó ìrẹsì àgbàdo kọfí òwù àti obì sì jẹ àwọn irù gbìn tó ń mówó wálé fún wọn a rí àwọn oniṣẹ ọwọ bíi alágbẹdẹ onílù agbẹgilére àwọn mọlémọlé àti àwọn kanlékanlé àwọn obìnrin wọn náà a máa ṣe oríṣìíríṣìí iṣẹ ọwọ lára wọn ni aró dídá apẹ ati ìkòkò mímọ àti aṣọ híhun pẹlú bákan náà wọn tún jẹ oníṣowò gidi ọmọ ìyá ni ẹlẹdẹ àti ìmọdò bẹẹ náà sì ni inàki àti ọbọ gbogbo ibi tí a bá ti dárúkọ ìjẹṣà ni a á ti máa fi ojú oníṣòwo gidi wò wọn elèyìí ni a fi ń pè wọn ní òṣómàáló nítorí kò sí ibi tí a kó ti lè rí ìjẹṣà ti ọrọ ìṣòwò bá délẹ bẹẹ ni kò sí irúfẹ owo tí wọn kò lè ṣe ohun tí ó kó wọn ni irìnra ni olé àti ọlẹ alápà má ṣiṣẹ ni àwọn ìjẹṣà máa ń pe àwọn ti kò bá lè ṣiṣẹ gidi wọn ko sì fẹràn irú àwọn ènìyàn bẹẹ ràrá ìjẹṣà kò kọ láti kọ ọmọ wọn lọmọ tí ó bá jalè tàbí tí kò níṣẹ kan pàtàkì lọwọ wọn á sí máa fi ọmọ wọn tí ó bá jẹ akíkanjú tàbí alágbára yangàn láwùjọ òkóbò nìkan ni kìí bímọ sí tòsí a ní ọmọ òun wà ní òkè òkun bákan náà ni pé arúgbó nìkan ni ó lè parọ ti a kò lè já a nítorí pé àwọn ẹgbẹ rẹ ti kú tán purọ n níyì ẹtẹ ní ń mú wá bi irọ ni bí òótọ ni pé àwọn ìjèṣà jẹ akíkanjú ẹ wo jagunjagun ògèdèngbé agbógungbórò ọgbóni agúnsóyè ologun abèyìngọgọú ó pẹfọn tán ó wojú ìdó kọrọ ọdọfin arówóbùsóyè ọgbọkọọǹdọ lérí odi kípàyẹ bì yẹẹyẹẹ séyìn ológun arímọrọ àti àwọn olórúkọ ńláńlá ni ilẹ ijẹṣà láyé ọjọun tí a bá tún wo àwọn oníṣòwò ńláńlá lóde òní nílẹ yorùbá jákèjádò ọkan ni ṣànpọnná kó láwùjọ èpè ni ọrọ ti ìjẹṣà nínú wọn ni a ti rí àjànàkú erinmi lókun ọmọle àmúùgbàǹgba bíu ẹkùn s b bákàrè olóye méjì lẹẹkan ṣoṣo àti onìbọnòjé àtàri àjànàkù tí kì í ṣẹrù ọmọdé mé loòó la ó kà lẹhín adépèlé ni ọrọ wọn àwọn ọmọ ìjèbú jẹṣà jẹ aláfẹ púpọ pàápàá nígbà tí ọwọ wọn bá dilẹ àwọn ènìyàn ti o fẹràn àlàáfíà ìfẹ àti ìrẹpọ láàárin onílé àti àlejò sì ni wọn pẹlú wọn máa ń pín ara wọn sí ẹlẹgbẹjẹgbẹ láti ṣe iṣẹ ìlú láti jọ kẹgbẹ àjùmọṣe lẹnu iṣẹ àti oríṣìíríṣìí ayẹyẹ nílùú pẹlú àjèjé ọwọ kan kò gbẹrù dóri àjùmọṣè wọn yìí mú ìlọsíwájú wá fún ìlú náà lọpọlọpọ abiyamọ kì í gbọ ẹkún ọmọ rẹ kò má tatí were ni ti àwọn ọmọ ìjẹbù jẹṣà sí ohunkóhun tí wọn bá gbọ nípa ìlú wọn bí ọrọ kan bá délẹ nípa iṣẹ ìlú wọn máa ń rúnpá rúnsẹ sí i wọn á sì mú sòkòtò wọn wọ láti yanjú irú ọrọ náà ọmọ ọkọ ni àwọn ọmọ ìlú ìjẹbú jẹṣà ní tòótọ síwájú sí i oríṣìíríṣìí ọnà tí ó bá òde òní mu ni wọn ti là sí àárín ilú láìní ọwọ ìjọba kankan nínú fún ìdàgbàsókè àti ìlọsíwájú ìlú wọn fún àpẹẹrẹ ilé ẹkọ gíga grammar schoo méji tí ó wà ní ilú náà òógùn ojú wọn ni wọn fi kọ wọn bẹẹ náà ni modern school wọn ọjà ilú ilé ìfìwé rànṣẹ àti gbàngàn ìlú ti o nà wọn tó àádọta àbọ ọkẹ naira àwọn ọnà títí tí wọn bójú mu tí wọn sì bá ti òde òní mu náà ni wọn ti fi òógùn ojú wọn là láìsí ìrànlọwọ ìjọba kankan nínú àwọn ìwé ti mo yẹ wò kò sí èyí tó sọ pàtó ìgbà tàbí àkókò tí a dá ìlú ẹfọm aláayè sílẹ gẹgẹ bí ìṣe àti àbúdá ìtàn ìwáṣẹ púpọ nínú ìtàn yìí ló máa ń rújú pàápàá tó bá jẹ ìtàn ìtẹlúdó ni ìlẹ yorùbá akínyẹmí ìlànà ìtàn àròsọ ìwásẹ ní a gbé ìtàn wọnyí lé ní ìgbà ìwáṣè kò sí pé a ń kọ nǹkan sílẹ nítorí àìkọ sílẹ ìtàn yìí kò jẹ kì a rí àkọsílẹ gidi fún ọpọlọpọ ìlú ní ilẹ yorùbá nínú ibi tí ìlú ẹfọn aláayè ti jé ọkan nínú awọn ìlú bẹẹ ìtàn ti a rí jójọ kò kọjá ìtàn atẹnúdẹnu ìtàn ìwáṣẹ ìlú ẹfọn aláayé kò yàtọ sí èyí oríṣìí òpìtàn ni a rí ìtàn wọn máa ń yàtọ sí ara wọn bí kò ní àfikún yóò ni àyọkúro ọkan pàtàkì lára ohun tí àwọn òpìtàn ti ṣiṣẹ lé lórí nípa ìtàn ilẹ aáfíríkà ni ìyànjú wọn lati wo ìtàn ìwáṣẹ kí wọn tó lè fa òótọ yọ jáde ṣàṣà ni onímọ kan tó ṣiṣẹ lórí ìtàn ìlú kan tàbí àdúgbò kan tí kò mú ìlànà ìtàn ìwáṣẹ ló láti ṣàlàyé to bojumu nípa orírun ìlú kan johnson gẹgẹ bí àwọn òpìtàn ilẹ yorùbá àwọ òpìtàn ìlú ẹfọn aláayè gbà pé ọdọ odùduwà ni wọn tí ṣẹ wá láti ilé ifẹ lára àwọn òpìtàn yìí tilẹ lérò pé ẹni tó tẹ ìlú ẹfọn aláayè dó rọ lati ojú ọrun sílé ayé ìlú tó sọkalẹ sí ní ilé ifẹ tó jẹ orírun àwọn yorùbá ìtàn yìí ṣòro láti gbàgbọ nítorí kò ri ìdí múlẹ kò tí ì sí ẹni tí a rí tó wọ láti ojú ọrun rí nínú ìtàn ìwáṣẹ òrìṣà àti odù mẹrìndínlógún ni a gbọ pé wọn rọ láti ìsálọrun wá sí ìsálayé abimbọla w awọn òpìtàn yìí lè rò pé bóyá nítorí tí a ti ń pe àwọn ọba ilẹ yorùbá ni ìgbákejì òrìṣà ni àwọn náà ṣe rò pé aláayè àkọkọ rọ sílẹ ayé lati ọrun ọmọ òkìrìkìsì ọmọ ọ tójú ọrun á yé nínu ìtàn ìwáṣẹ mìíràn a gbọ pé ọbàlùfọn aláyémore ni ọba àkọkọ ti o tẹ ìlú ẹfọn aláayè dó ọbalùfọn aláyémọrẹ yìí jẹ ọmọ ọbàlùfọn ogbógbódirin tí í ṣe àkọbí odùduwà tí ó jẹ ọọni ti ilé ifẹ ni àkókó ìgbà kan lẹyìn ikú rẹ ọrànmíyàn lò yẹ kí ó jẹ ọba ní ilé ifẹ ṣùgbọn ó ti lọ sílùú àwọn ọmọ rẹ eweka ni eìní ati aláàfin ni ọyọ ọbàlùfọn aláyémọrẹ ti jẹ oyè ọọni kí ọrànmíyàn tó dé nígbà tí ọrànmíyàn dé aláyẹmọrẹ sá kúrò lórí oyè nítorí pé ní ayé àtijọ wọn kì í fi ẹni ìṣááju sílẹ láti fi àbúrò joyè ọbàlùfọn aláyémọrẹ rìn títí ó fi dé orí òkè kan wọn pe ibẹ ni ọba òkè èyí ni ọba tó tẹdó sorí òkè ṣùgbọn lónìí ọbàkè ni wọn ń pe ibẹ ni orí òkè yìí ọbàlùfọn ṣe àkíyèsí pé ẹranko búburú pọ ní agbègbè tó tẹdó sí èyí tó pọjù ni ẹfọn ó bẹrẹ sí í pa ẹfọn yìí ni àparun awọn ẹfọn kékeré níbẹ ni wọn kójọ sínu ọgbà ti wọn so wọn mọlẹ títí wọn fi kú ọmọdé tó bá lọ sì igbó ibi tí wọn kó ẹfọn kékeré sí ni awọn òbí wọn a ké pé kọ ọ yàá ṣe lúgbó ẹfọn alaayè nibi yìí ni ẹfọn ti kún orúkọ ọbalufọn aláyémọrẹ lára aláyémọrẹ ni wọn tí yọ aláayè to fid i ẹfọn aláayè títí dí òní nígbà tí ó ṣe ọbàlùfọn aláyémọrẹ ránṣẹ sí ọrànmíyàn kí o fi nǹkan ìtẹlúdó ṣọwọ sí òun lẹyìn tí wọn ti fi nǹkan yìí ránṣẹ sí ọbàlùfọn aláyémọrẹ kò pẹ ti ọrànmíyàn kú àwọn ará ilé ifẹ wá ránṣẹ si ọbàlùfọn aláyémọrẹ láti wá jọba lẹẹkejì kí o tó lọ ó fí ọmọ rẹ jọba ní ipò rẹ ìyàwó mẹta ni aláyémọrẹ ni kí ó tó kúrò ní ẹfọn aláayè àwọn ni adúdú ọránkú tí ì ṣe ìran àwọn obólógun aparapára ọrun ìran awọn aṣemọjọ ẹẹkẹta ni èsùmòrè gbé ojú ọrun sàgá ìjà ìtàn sọ pé lásìkò tí ọbàlùfọn aláyémọrẹ padà sí ilé ifẹ gẹgẹ bí ọọni bọ sí àkókò ti ọba dàda aláàfin ọyọ wá lórí oyè ni nǹkan bí ad bí ìtàn ìwáṣẹ yìí ìbá ṣe rọrún tó láti gbàgbọ awọn àskìyèsí kan ní a rí tọka sí tí ó jẹ kí ìtàn náà rú ènìyàn lójú nínú ìtàn yìí wọn sọ pé ọbàlùfọn ògbógbódirin ni àkọbí odùduwa èyí tó tako ìtàn tí a ti mọ tẹlẹ nípa odùduwa ọkànbí ni àkọbí odùduwa bó bá tilẹ ṣe orúkọ ló yípadà àwọn ọmọ ọkànbí ni ọba méje pàtàkì ni ilẹ yorùbá tí kò sí ọbàlùfọn nínú wọn ohun tí òpìtàn ìbá sọ fun wa nip é ìran odùduwà ni ọbàlùfọn jẹ àkókò tí ìṣẹlẹ yìí ṣẹ rú ni lójú púpọ nínú ìtàn yìí a ri i pe ọbàlùfọn aláyémọrẹ mọ àsìkò ti ọrànmíyàn wà láyé a rí i pé ẹgbọn àti àbúrò ni wọn kó yẹ kó rí bẹẹ ṣe ló yẹ kó jẹ ọmọ àti bàbá lóòótọ ni ọrànmíyàn jẹ ọba ni òkò tó tún wá sí ilé ifẹ àwọn ará ọy ọ ló fi àjàká jẹ ọba sí òkò aláàfin dada tí òpìtàn fẹnu bà pé ó jẹ ọba ní ọyọ da ìtàn rú johnson gbà pé àjàká ló wá lórí oyè gẹgẹ bí aláàfin ọyọ nígbà tí ọrànmíyàn kú tó bá jẹ òtítọ ní ọbàlùfọn aláyémọrẹ tún wa jọba lẹẹkejì ní ilé ifẹ a jẹ pé àsìkò aláàfin àjàkáló jẹ ọba awọn òtìtọ kọọkan farahàn nínú ìtàn yìí lóòótọ ni ọbalùfọn aláyémọrẹ kan wá ni ilé ifẹ títí dí oní ọgbọn ọbàlùfọn wa ní ilé ifẹ àdúgbò aláayè si wa ní ilé ifẹ títí dí òní kò sí irọ níbẹ pé ẹfọn aláayè bá ilé ifẹ tan nínú ìtàn mìíràn a gbọ pé àwọn oríṣìí ènìyàn bí i mẹfà ni wọn tẹdó lásìkò ọtọọtọ sí ẹfọn aláayè nínú ìtàn yìí a gbọ pé èkúwì ló kọkọ dé sílùú ẹfọn aláayè igbó àbá ni èkúwì tẹdó sí ọdẹ kan tí orúkọ rẹ ń jẹ oríkin náà tẹdó sí igbó àayè lọjọ kan lásìkò tí oríkin tẹdó ó rí iná tó ń rú ni igbó àbá ó ṣe ọdẹ lọ sí igbó yìí oríkin rọ àwọn tó wa ni igbó àbá kí wọn jọ má gbé ní igbó àayè wọn gbà bẹẹ lásìkò tí wọn jọ ń gbé ni wọn fí ọbàlùfọn jẹ ọba igbákejì ọbàlùfọn tí wọn jọ wá láti ilé ifẹ ní wọn fi jẹ igbákejì ọba tí a mọ sí ọbańlá bàbá igbó àbá ọjọsí ni wọn fi jẹ baba ọlọjà tí a mọ sí ọbalọjà ọbàlùfọn àti ọbalọjà jẹ ọrẹ tímọtímọ nígbà náà bí ọba ṣe ń pàṣẹ fún àayè ní ọbalọjà ṣe n pàṣẹ ní ọbàlú láyé ìgbà náà lónìí ọbalọjà jẹ olóyè pàtàkì ní ìlú ẹfọn ọbalọjù ní olórí àwọn ọbàlú àjọṣe wá láàrìn ọba àti ọbalọjà bí ọba kan bá wàjà ní ìlú ẹfọn aláayè iwájú ilé ọba ọlọja ni wọn yóò kó ọjà lọ nínú ìtàn mìíran a gbọ pé ààfin odùduwà ni wọn bí aláayè sí ọkan nínú àwọn ọmọ ọba obinrin ló bii o jẹ arẹwà okùnrin ti ènìyàn púpọ fẹràn rẹ pàápàá àwọn babaláwo tó ń wá sí ààfin ìtàn yìí tẹsíwájú pé ọkùnrin yìí ní aáwọ ni ààfin èyí ló mú kí odùduwà ṣe fún aláayè ní ilẹ sí ìráyè tí a mọ sì modákẹkẹ lónìí odùduwà fún un ni adé tó sì n jẹ ọba láayè nínú ìtẹsìwájú ìtàn mìíràn tó fara jọ ìtàn òkè yìí a gbọ pé àwọn ọmọọba méjì ló fẹ lọ tẹ ìlú dó bó ba rí bẹẹ á jẹ pé ìlú ẹfọn tí wá kí modákẹkẹ tó dáyé àtàdá ati johnson tilẹ maa ń to aré àti ẹfọn tẹlé ara wọn ni pàtàkì ogun kò ṣẹgún ẹfọ aláayè rí àyàfi ogun ọdẹrinlọ ọdẹrìnlọ jẹ ọmọ ìrágberí bẹẹ ni ẹfọn aláayè ni ìrágberí ti kúrò a le sọ pe ọmọ bíbi ẹfọn ló kó ẹfọn aláayè kì í ṣe ọtá nítorí òkè to yí wọn ká jẹ ìrànlọwọ púpọ fún ìlú ẹfọn aláayè ó sì jẹ wàhálà fun ọtá àwọn ọtá to fẹ jà wọn lógun nígbó òòyè wọn ṣe lásán ni ogun yìí fà á ti aláayè kì í fi jẹ osun ògògó titi dòní ohun àrífàyọ nínú ìtàn yìí nip é ọdẹ ló tẹ ìlú ẹfọn dó gẹgẹ bí àwọn ìlú mìíran ni ilẹ yorùbá lẹyìn rẹ ni àwọn mìíràn ń tẹlé e wá sí ibi ìtẹdó ó ṣe é ṣe bẹẹ nitori ibi ti ọdẹ máa ń tẹdó sí kò ní jìnnà sí omit i ń sàn àtipé yóò ti kó àwọn ẹran rẹ jọ sí ojú ibi ìdáná ọja ló ṣéyọ láti ibẹ a tún rí i pé ẹni tó jẹ ọba ẹfọn gbé adé rẹ wá láti ilé ifẹ ṣùgbọn àsìkò tó dé sí ibùdó yìí ni a kò mọ lóòótọ ẹni tó bá jẹ alágbára láyé àtijọ tó sì ní àmúyẹ ni wọn fi i jọba lẹyìn ti ifá bá ti fọre kò yá wá lẹnu pé wọn fi ẹni tí adé ń bẹ lọwọ rẹ jẹ ọba nítorí àwọn ohun àmúyẹ ọba wà ni sàkání rẹ ní ìparí finnegan sọ nínú ọrọ rẹ pé èyí ni pé ìtàn ìwáṣẹ jẹ ohun tí ó ṣẹlẹ ti pẹ ó ń sọ nípa ènìyàn akọni àti awọn nǹkan to yi i ka bí ìrìnàjò láti ibi kan sí èkejì ogun jíjà ati bí wọn ṣe tẹ ìlú dó encyclopaedia britanica ṣàlàyé pé ìtàn ìwáṣẹ jẹ ìtàn nípa àṣà tí ó ń ṣàlàyé nípa ènìyàn ẹranko òrìṣà àti ẹmí àìrí irú ìtàn yìí kì í sọ àkókò gan an tí ìṣẹlẹ ṣẹ ṣùgbọn wọn jẹ kí ìtàn ní kókó àti ìṣẹlẹ tí a kò lò rí nínú ìtàn lásán ìtàn ìwáṣẹ máa ń jẹ ọnà kan pàtàkì láti ṣàlàyé ìgbé ayé tó ti kọjá ò máa ń sọ nípa bí àwọn ènìyàn ṣe dé sí ilẹ kan ati ìdí tí àwọn kan fi jẹ gàba lórí àwọn ẹgbẹ rẹ volume library tilẹ sọ pé o yẹ kí ìgbàgbọ wa rọ mọ ìtàn ìwáṣẹ nítorí ó jẹ mọ àṣà bí o tilẹ jẹ pé kò sí ẹni tó mọ ìbẹrẹ ìtàn bẹẹ ṣùgbọn ohun ti a mọ nip é ìtàn ìwáṣẹ ti wáyé lásìkò tó ti pẹ a kò lè fọwọ rọ ìtàn ìwáṣẹ ìlí ẹfọn alàayè ṣẹyìn bí ó tilẹ jẹ pé nínú àwọn ìtàn tí àwọn òpìtàn sọ fún wa ìdáṣọró okùn ìtàn wà níbẹ ṣùgbọn nǹkan tó ṣe pàtàkì ní pé ẹni tó tẹ ìlú ẹfọn alàayè dó wá láti ilé ifẹ ní àsìkò ìgbà kan tí a kò mọ ìlú ibi ti wọn tẹdó sí tù wọn lára wọn sì ń gbé ibẹ títí dí òní àkíyèsí a yọ iṣẹ yìí láti inú àpilẹkọ fún oyè ẹmeè i a ologunleko j a ogunwale itumo ponna j a ògúnwálé àyẹwò àwọn afọ onítumọ pọn na nínú àwọn ìwé kan nínú èdè yorùbá àpilẹkọ fún oyé ẹmeè dall oau ifẹ nigeria aṣàmọ 	 pọn na inú àwọn àṣàyàn ìwé yorùbá kan ni kókó ohun tí iṣẹ yìí dá lé lórí iṣẹ yìí tún ṣe àlàyé lórí àjọṣepọ ààrin ṣàkání ìtumọ afọ àti ìtumọ nítorí pé bí atọnà ni wọn jẹ sí ara wọn bákan náà ni a pín àwọn pọn na tí a rí nínú àwọn ìwé yorùbá díẹ sí ìsọrí ẹyìn èyí ni a wá ṣe àfiwé pọn na pẹlú àwọn ẹyà ìtumọ mìíràn tó ń bá a ṣé orogún 	 a fi ọrọ wá àwọn ọmọ yorùbá tó ń lo èdè náà lẹnu wò kí ìtumọ tí a ń fún afọ tí àwa kà sí pọn na má baà dà bí àtorírò tiwa lásán a wo àwọn ìwé tí ó jẹ mọ ewì ọrọ geere àti eré onítàn kí a lè baà kó gbogbo ẹyà ìwé yorùbá já orí òṣùwọn àjùmọṣe kress àti odell lórí ìṣẹdà òye ọrọ ni a gbé iṣẹ yìí kà 	 a kíyèsí i wí pé àwọn àkíyèsí tí ó jẹ mọ ti gírámà àti sẹmáńtììkì máa ń pa ìtumọ afọ kan dà a sì tún kíyèsí i wí pé ìlò àfikún ẹyán wà lára aáyan elédè láti pèsè ṣàkání ìtumọ iṣẹ yìí tún pín pọn na sí ìsọrí òṣùwọn tí a lò ni àyè tí a bá àwọn ibùba pọn na ìrísí ṣàkání ìtumọ ìṣẹdá ọrọ àti àbùdá odo ìtumọ onípọn na a rí i wí pé àbùdá pọn na kì í ṣe ohun tó yé tawo tọgbẹrì a wá fi wé àwọn oríṣìí ẹyà ìtumọ mìíràn bíi gbólóhùn aláìlárògún ẹdà òye ọrọ ààrọ àti gbólóhùn aláìnítumọ pàtó iṣẹ yìí rí i wí pé ara àbùdá èdè ni àwọn pọn na kan jẹ ó lè má jẹ àmì àìgbédè tó olùsọrọ èyí mú kí a tọka àkọtọ tó péye ìṣẹdà òyè ọrọ àti ìlò ṣàkání ìtumọ gẹgẹ bí ọgbọn ìyọní pọn na 	 ìfẹwàrà jẹ ìlú kékeré kan ní ìpínlẹ ọṣun ni nàìjíríà gẹgẹ bí a sọ ṣaájú ìwádìí lórí iṣẹ yìí dé ìjọba ìbílẹ àtàkúmọsà tí ó ní ibùjókòó rẹ ní òṣú ní ìjọba ìbìlẹ yìí gbogbo àwọn ìlú àti abúlèko tí ó wà ní ibẹ ló jẹ ti ìjẹṣà ẹyà ẹka èdè ìjẹṣà ni wọn sì ń sọ àfi ifẹwàrà tí ó jẹ ẹyà ẹkà èdè ifẹ ni wọn ń sọ gẹgẹ bí ìtàn tí gbọ ifẹ ni àwọn ará ifẹwàrà ti ṣí lọ sí ìlú náà láti agboolé arùbíìdì ní òkè mọrìṣà ní ilé ifẹ ìwádìí fi hàn pé ọrọ oyè ló dá ìjà sílẹ ní ààrin tẹgbọntàbúrò ẹgbọn fẹ jẹ oyè àbúrò náà sì ń fẹ jẹ oyè náà ọrọ yìí dá yánpọn yánrin sílẹ ní ààrin wọn lórí ìjà oyè yìí ni wọn w atí ẹgbọn fi lọ sí oko ṣùgbọn kí ẹgbọn tó ti oko dé ipè láti jẹ oyè dún àbúrò tí ó wà ní ilé ní àsìkò náà ló jẹ ipé náà ipè ti sé ẹgbọn mọ oko èyí bí ẹgbọn nínú nígbà tí ó gbọ pé àbúrò òun ti jẹ òyé ó sì kọ láti padà wá sí ilé nítorí pé kò lè fi orí balẹ fún àbúrò rẹ tí ó ti jẹ oyè ọrọ yìí di ohun tí wọn ń gbé ogun ja ara wọn sí fún ọpọlọpọ ọdún nígbà tí ẹgbọn yìí wá ń gbé ogun ja àbúrò rẹ ní ifẹ lemọlemọ ni àwọn ifẹ bá fi ẹpà ṣe oògùn sí ẹnu odi ìlú ní ìlódè wọn sì fi màrìwò ṣe àmì sì ọgangan ibi tí wọn ṣe oògùn náà sí láti ìgbà yìí ni ogun ẹgbọn kò ti lè wọ ifẹ mọ àwọn ìjẹṣà ní ó ni kí ẹgbọn tí ó ń bínú yìí lọ tẹdó sí ìwàrà nígbà tí wọn dé ìwàrà wọn fi mọrìwò ọpẹ gún ilẹ kí ilẹ tó mọ mọrìwò kọọkan ti di igi ọpẹ kọọkan ìṣẹlẹ tẹlẹ wọn sì pinnu pé àwọn kò níí lè bá àwọn àlejò náà gbé nítorí pé olóògùn ni wọn èyí ló mú kí àwọn ara ìwàrà lé àwọn àlejò náà sí iwájú ibi tí àwọn àlejò náà tẹdó sí lẹyìn tí wọn kúrò ní ìwàrà ni a mọ sí ifẹwàrà lónìí lóòótọ orí ilẹ ìjẹṣà ni ifẹwàrà wà ṣùgbọn kò sí àjọṣepọ kan dàbí alárà láàrin ifẹwàrà iléṣà àti ìwàrà títí di òní pàápàá nípa ẹka èdè tí wọn ń sọ 	 àkíyèsí fi hàn pé gbogbo orúkọ àdúgbò tí ó wà ní ifẹ náà ni ó wà ní ifẹwàrà a rí agboolé bí arùbíìdì mọọrẹ òkèrèwè lókòrẹ àti èyindi ní ifẹwàrà 	 bákan náà ẹyà ẹka èdè ifẹ nì wọn ń sọ ní ifẹwàrà àsìkò tí wọn bá sì ń ṣe ọdún ìbílẹ ní ifẹ náà ni àwọn ará ifẹwàrà máa ń ṣe tiwọn 	 ìwádìí nípa ìtàn ìṣẹdálẹ àwọn ìlú tí iṣẹ yìí dé fi hàn gbangba pé mọlẹbí ni ifẹ ifẹẹtẹdó pẹlú òkè igbo àti ifẹwàrà wọn jọra nínú ìṣesí wọn ẹka èdè wọn dọgba orúkọ àdúgbò wọn tún bára mu bákan náà ni ẹsìn wọn tún dọgba àkókó tí wọn ń ṣe ọdún ìbílẹ kò yàtọ sí ara wọn bí ẹrú bá sì jọra ó dájú pé ilé kan náà ni wọn ti jáde 	 c o odejobi ifẹ láti ọwọ c o ọdẹjọbí dall oau ifẹ nigeria 	 ọpọlọpọ àwọn aṣiwájú nínú ìmọ ni wọn ti sọ ìtàn ìṣẹdálẹ ifẹ bákan náà johnson gugler àti flanagan tó fi mọ fáṣọgbọn sọ ìtàn ifẹ nínú iṣẹ wọn gẹgẹ bí ìwádìí ọnà méjì ni ìtàn ifẹ pín sí èkíní jẹ mọ ìgbàgbọ nípa pé láti ìpilẹsẹ ni ifẹ ti wà ìtàn kejì ni èyí tí ó sun jáde láti ara odùduwà ìtàn àkọkọ ni ti ifẹ oòdáyé ìtàn ìwásẹ náà sọ pé olódùmarè pe àwọn òrìṣà láti lọ wo ilé ayé wá nígbà ti ó fẹ dá ayé ó fún wọn ní èèpẹ tí ó wà nínú ìkarahun ìgbín adìẹ ẹlẹsẹ márùn ún àti ọga nígbà tí wọn dé ilé ayé wọn rí i pé omi ní ó kún gbogbo rẹ àwọn òrìṣà da eèpẹ tí ooódùmarè fún wọn sí orí omi náà adìẹ ẹlẹsẹ márùn ún sì tàn án bí adìẹ ẹlẹsẹ márùn ún ṣe ń tan ilẹ yìí bẹẹ ni ilẹ ń fẹ sí i èyí náà ló bí orúkọ ifẹ 	 ìtàn kejì ni pé láti ìlú mẹkà ni lámurúdu tí ó jẹ baba odùduwà ti wá sí ifẹ ogun mohammed tí ó jà láàrin kèfèrí àti mùsùlùmí ìgbà náà ló ká lámúrúdu mọ èyí ti lámurúdu ìbá fi gbà ó fi ìlú mẹkà sílẹ ó sì tẹ ifẹ dó lẹyìn ikú lámurúdu ni odùduwà gba ipò ilé ọrúntọ ti wà ní ifẹ kí lámurúdu tó dé àwọn ará ilé ọrúntọ ni ó gba lámurúdu àti odùduwà ní àlejò àwọn ará ilé ọrúntọ gbà fún odùduwà láti jẹ olórì wọn nítorì pé alágbára ni ìtàn ti akọkọ yìí ló sọ bí olódùmarè ṣe ran àwọn oriṣa láti wá dá ayé lẹyìn tí àwọn oriṣa dá ayé tan ti wọn sì ti ń gbé ibẹ ni odùduwà tó wá sí ile ifẹ láti ìlú mẹka abẹnà ìmọ itan kejì yìí tilẹ fi kún ọrọ rẹ pé lámurúdu àti odùduwà bá àwọn kan ni ilé ifẹ nígbà ti wọn dé ifẹ ohun tí èyí èyí ń fi yé wa nip é nibi tí ìtàn akọkọ parí si ni ìtàn kejì ti bẹrẹ c o odejobi ifẹẹtẹdó àti òkè igbó láti ọwọ c o ọdẹjọbí dall oau ifẹ nigeria 	 dérìn ọlọgbẹńlá nì orúkọ ẹnì tí ó tẹ òkè igbó àti ifẹẹtẹdó dó ọmọ ìlú ifẹ nì ọlọgbẹńlá ó sì jẹ akíkanjú àti alágbára ènìyàn ìwádìí fi hàn pe ọba òṣemọwé oǹdó ló ránṣẹ sí ọọnì abewéelá pé kí ó rán àwọn ọmọ ogun wá kí wọn lè ran òun lọwọ latí ṣẹgun àwọn tí ó ń bá òun jà ọdún ni ọba abewéelá rán ọlọgbẹńlá àti àwọn ọmọ ogun rẹ lọ jẹ ìpè ọba òṣemọwé ti oǹdó wọn sì tẹdó sí òkè igbó lẹyìn tí ogun náà parí ní ọdún yìí kan náà ọlọgbẹńlá kò padà sí ifẹ mọ ó kúkú fi òkè igbó ṣe ibùjókòó rẹ gbogbo aáyan àwọn ifẹ láti mú kí ọlọgbẹńlá padà sí ifẹ lẹyìn tí ó ti ṣẹgun ní oǹdó ló já sí pàbó ní ọdún ní wọn fi jẹ ọba èyí ni ọọni ti ifẹ ṣùgbọn kò wá sí ifẹ wá ṣe àwọn ètùtù tí ó rọ mọ ayẹyẹ ìgbádé ọba òkè igbó ni ó jókòó sí òkè igbó yìí ní ó wà tí ọlọjọ fi dé bá a ní ọdún 	 ní ọdún ni àwọn ara ifẹẹtẹdó kan fi ibinu ya kúrò lára òkè igbó nítorí ọrọ ìlẹ oko àrojẹ àwọn òǹdó ni òkè igbó kí ó tó dip é ọlọgbẹńlá àti àwọn ọmọ ogun rẹ fi ibẹ ṣe ibùjókòó wọn ohun tí èyí túmọ sí ni pé lórí ilẹ òǹdó ni òkè igbó wà ṣùgbọn àwọn ifẹ ni ó ń gbé ìlú náà nígbà tí àwọn òyìnbó ń pín ilẹ yorùbá sí ẹlẹkùnjẹkùn wọn pín òkè igbó mọ òǹdó ohun tí ó ṣẹlẹ lẹyín náà nip è àwọn òǹdó ń fẹ kí àwọn tí ó wà lórì ilẹ àwọn ní òkè igbó máa san owó orì wọn sí àpò ìjọba ìbílẹ oǹdó bákan náà ni àwọn ifẹ ń fẹ kí àwọn ènìyàn rẹ tí ó wà ní òkè igbó san owó orí wọn sí àpò ìjọba ìbílẹ ifẹ nítorí pé ifẹ ni wọn yàtọ sí àríyànjiyàn tí ó wà lórí ibi tí ó yẹ kí àwọn ènìyàn òkè igbó san owó orí sí àwọn akọwé agbowó orí tún máa ń ṣe màgòmágó sí iye owó orí tí àwọn èniyàn bá san èyí ni pé ọtọ ni iye owó tí ó máa wà ní ojú rìsíìtì tí àwọn akọwé agbowó orí ń fún àwọn tí ó san owó orí ọtọ ni iye tí wọn máa kó jíṣẹ gbogbo èyí ló dá wàhálà sílẹ ní òkè igbó ní àkókò náà ọba ọọni adérẹmí ni ó pa iná ìjà náà nígbà tí ó pàṣẹ ni oún pé kí ẹni tí ó bá mọ pé ifẹ ni òun kúrò ní òkè igbó kí ó fo odò ọọni padà sẹyìn kí ó tó dúró àwọn tí ó padà sí òdìkejì odò ọọni ní oún ati ọdún ni a mọ sí ifẹẹtẹdó lónìí 	 ní òkè igbó àti ifẹẹtẹdó àwọn àdúgbò wọnyí ló wà níbẹ ilé badà oríyangí kúwólé aṣípa afolúmọdi mọọrẹ balágbè fáró ìta akíndé odò odi òkè ẹṣọ òkèèsodà olú òjá àti ọdọ díẹ lára àwọn àdúgbò wọnyí wà ní ifẹ fún àpẹrẹ oríyangí mòọrẹ òkè ẹṣọ àti òkèèsodà bákan náà ló jẹ pé gbobgo ọdún ìbílẹ tí wọn ń ṣe ní ifẹ náà ni wọn ń ṣe ní òkè igbó àti ifẹẹtẹdó bí a bá tún wo ẹka èdè tí wọn ń sọ ní òkè igbó àti ifẹẹtẹdó ẹyà ẹka èdè ifẹ ni nítorí náà a gba orin èébú ní òkè igbó àti ifẹẹtẹdó igbomina ẹka èdè ìgbómìnà jẹ ẹyà èdè yorùbá tí àwọn ìgbómìnà ń sọ ní ilẹ yorùbá lóde òní àwọn ìgbómìnà wà ní ìpìnlẹ ọṣun àti kwara àwọn ìlú tí wọn tí ń sọ ẹka èdè ìgbómìnà ní ìpínlẹ ọṣùn ní ìlá ọràngún òkè ìlá àti ọrà ní ìpínlẹ kwara àwọn ìlú yìí pọ jut i ọṣun lọ ìjọba ìbílẹ mẹrin ọtọọtọ ni wọn ti ń sọ ìgbominà àwọn ìjọba ìbílẹ náà ni ìfẹlodun ìrẹpọdun òkè ẹrọ àti isis ìlú tí wọn ti n sọ èka èdè igbómìnà ni ìjọba ìbílẹ ìfẹlódun ni ìgbàjà òkèyá òkè ọdẹ babáńlá ṣàárẹ àti bẹẹ bẹẹ lọ ní ìjọba ìbílẹ irẹpọdun lára àwọn ìlú tí wọn ti ń sọ ẹkà èdè igbómìnà ni àjàṣẹ òró òmù àrán àrán ọrin ní ìjọba ìbílẹ òkè ẹrọ ẹwẹ wọn a máa sọ ìgbómìnà ni ìdọfin ní ti ìjọba ìbílẹ isis a rí ìlú bíì òkè onigbin in òwù isis èdìdi ìjárá ọwá kájọlà ìsánlú isis ọlà àti bẹẹ bẹẹ lọ 	 olúmuyiwa wòye pé ọkọọkan ẹka èdè ilẹ yorùbá ni wọn ní ẹyà èyí náà rí bẹẹ fún ẹka èdè ìgbómìnà lóòótọ àwọn ìlú tí a dárúkọ bí ìlú tí a ti ń sọ ẹka èdè ìgbómìnà máa ń gbọ ara wọn ni àgbọyé bí wọn ba ń sọrọ síbẹ oríṣiríṣi ni ẹyà ẹka èdè ìgbómìnà tí wọn ń sọ láti ìlú kan sí èkejì ẹka èdè ìgbómìnà òrò sì jẹ ọkan lára ẹyà ẹka èdè ìgbómìnà tí wọn ń sọ ni ẹkùn òrò àkíyèsí a yọ iṣẹ yìí láti inú àpilẹkọ ẹmeè a f bámidélé fíìmu ìwà ọdaràn c o odéjobí c o ọdẹjọbi àyẹwò ìgbékalẹ ìwà ọdaràn nínú fíìmù àgbéléwò yorùbá àpilẹkọ fún oyè ẹẹmeè dall oau ifẹ nigeria àṣamọ 	 iṣẹ yìí ṣe àyẹwò sí bí isẹlẹ inú àwùjo se jé òpákùtèlè ìwà òdaràn nínú ìsòwó àwọn fíìmù àgbéléwò yorùbá kan b a ogun àjàyè owọ blow aṣéwó kánò agbo ọdájú ṣaworoidẹ ìdè abbl àlàyé wáyé lórí ọnà ìgbékalè ọràn nínú fíìmù àgbéléwò yorùbá bákan náa ni a sì tún se àyèwò ipa tí fíìmù àgbéléwò ajemọ ọràn dídá ń ní lórí àwọn òǹwòran òsèré lọkùnrin lóbìnrin àti àwùjo lápapọ iṣẹ yìí ṣe àyèwò ohun tó ń mú kí àwọn asefíìmù ó máa ṣe àgbéjáde fíìmù yorùbá ajemó òràn dídá tó lu ìgboro pa báyìí a sì tún wo orísirísi ìjìyà tí àwọn ọdaràn máa ń gbà 	 tíọrì ìmò ìfojú ìbára eni gbépò ni a lò kí a lè fi òràn dídá inú fíìmù wé tí ojú ayé ìfọrọ wá àwọn aṣefíìmù lénu wò wáyé láti mọ ìdí tí wọn fi ń gbé fíìmù ajẹmó òràn dídá jáde a tún fi ọrọ wá àṣàyàn àwọn òṣèré lókùnrin àti lóbìnrin àti ònwòran lénu wò láti mo ìhà tí wón ko sí fíìmù ajemó òràn dídá àti ipa tí wíwo irúfé fíìmù béè lè ní lórí àwọn ènìyàn nínú àwùjo 	àwọn fíìmù àgbéléwò yorùbá tó jẹ mọ iṣẹ yìí ni a wò tí a sì tú palè ní àfikún olùwádìí tún lọ sí ilé ìkàwé láti ka ọpọ ìwé bíi jọnà átíkù ìwé iṣé àbò ìwádìí láti lè mo àwọn isé tó ti wà nílè 	 iṣẹ ìwádìí yìí fi hàn pé ìyàgàn àti àìní tó je mó owó ipò obìnrin àti àwọn nǹkan mìíràn tí ẹdà lépa ló ń ti àwon ènìyàn sínú ìwà ọdaràn iṣẹ yìí se àkíyèsí pé lára àwọn tó ń lówó nínú ìwà ọdaràn ni a ti rí òré ebí àti àwọn agbófinró bákan náà ni isẹ yìí tún se àfihàn onírúurú ọnà tí àwọn ọdaràn wọnyí ń gbà dá ọràn 	 ní ìparí iṣé yìí gbà pé àwọn ìwà ọdaràn tó ń ṣelè ni a lè kà sí ọkan lára ohun tí ìsẹlẹ àwùjọ bí àti pé ìjìyà ti a ń fún ọdaràn máa ń ní ipa nínú ẹbí wọn nígbà mìíràn alábòójútó kìíní 		ọjọgbọn t m ilésanmí alábòójútó kejì 		ọjọgbọn b àjùwọn ojú ìwé 			 ilu irele akinyomade ìlú ìrèlè láti inú ipa obìnrin nínú ọdún èje ní ìlú ìrèlè àpilẹkọ fún oyè bíeè dall oau ifẹ nigeria ojú ìwe ìlú ìrèlè jẹ ọkan pàtàkì àti èyí tí ó tóbi jù nínú ìkálẹ mẹsàn án ìrèlè àjàgbà ọmi ìdèpé òkìtipupa aye ìkọyà ìlú tuntun ijudò àti ijùkè erínjẹ gbodìgò ìgbòdan líṣà ìlú yìí wà ní ìlà oòrùn gúṣù yorùbá sey gẹgẹ bí ìpínsí ìsọrí oyelaran ó sì jẹ ibìjókòó ìjọba ìbílẹ ìrèlè ìlú yìí jẹ ọkan lára àwọn ìlú tí ó ti wà ní ìgbà láéláé àwọn olùgbé ìlú yìí yòó máa súnmọ ẹgbẹrún lọnà ẹgbàá ní apá ìlà oòrun wọn bá ilú sàbọmì àti igbotu pààlà ní apá ìwọ oòrùn ìlú ọrẹ àti odìgbó pààlà ní àriwá tí wọn sì ba ìlú okìtìpupa ìdèpé àti ìgbòbíní pààlà nígbà tí gusu wọn bá ìlú ọmì pààlà ìrèlè jẹ ìlú tí a tẹdó sórí yanrìn tí òjò sì máa ń rọ ní àkókò rẹ dáradára eléyìí ni ó jẹ kì àwọn olùgbé inú ìlú yìí yan iṣẹ àgbẹ àti iṣẹ ẹja pípa ní àyò gẹgẹ bí iṣẹ òòjọ wọn ṣé wọn ní oko lèrè àgbẹ ohun tí wọn sábà máa ń gbìn ni ọpẹ obì tí ó lè máa mú owó wọlé fún wọn wọn tún máa ń gbin iṣu ẹgẹ kókò kúkúǹdùkú àti ewébẹ sínú oko àrojẹ wọn nígbà tí ó dip é ilẹ wọn kò tó tí ó sì tún ń ṣá tí wọn sì ń pọ sí i àwọn mìíràn fi ìlú sílẹ láti lọ mú oko ní ìlú mìíràn ìdí èyí ló fi jẹ pé àwọn ará ìlú yìí fi fi oko ṣe ilé ju ìlú wọn lọ lára oko wọn yìí ni a ti ri kìdímọ lítòtó líkànran òfò àti bẹẹ bẹẹ lọ ṣùgbọn nígbà tí ọlàjú dé àwọn ará ìlú yìí kò fi iṣẹ àgbẹ àti ẹja pípa nìkan ṣe iṣẹ mọ àwọn náà ti ń ṣe iṣẹ ayàwòrán télọ bíríkìlà awakọ wọn sì ń dá iṣẹ sílẹ wọn ní ọjọ tí wọn máa ń kó èrè oko wọn lọ láti tà bíi ọjà arárọmí ọjà ọba àti ọjà kónyè tí wọn máa ń kó èrè oko wọn lọ láti tà bíi ọjà arárọmí ọjà ọba àti ọjà kóyè tí wọn máa ń ná ní ọrọọrín sira wọn àwọn olùsìn ẹsìn ìbílẹ pọ ni ìrèlè wọn máa ń bọ odò ayélála arẹdẹ lẹrọn bẹẹ bẹẹ lọ wọn máa ń ṣe ọdún egúngún ṣàngó ògún ọrẹ àti bẹẹ bẹẹ lọ ṣùgbọn nígbà tí ẹsìn àjòjì dé wọn bẹrẹ si ń yi padà lati inú ẹsìn ìbílẹ wọn sí ẹsìn mùsùmùmí àti ẹsìn kirisitẹni bí ojú ṣe ń là si náà ni ìdàgbàsókè ń bá ìlú yìí oríṣìíríṣìí ohun amúlúdùn ni ó wà ní ìlú ìrèlè bíi iná mọnà mọná omi ẹrọ ọdà oju popo ile ìfowópamọ ilé ìfiwé ránṣẹ ilé ìwé gígá àti bẹẹ bẹẹ lọ ìrèlè jẹ ọkan pàtàkì nínú ilẹ yorùbá tí m bẹ ni ìha òǹdó province ó sì tún jẹ ọkan kókó nínú àwọn ilẹ mẹta pàtàkì tí ń bẹ ni ọkìtìpupa division tàbí tí a tún ń pè ní ìdàkeji gẹgẹ ẹsẹ odò tí ọwọ òwúrò ilẹ yorùbá ìwádìí fí yé wa wí pé ọmọ ọba benin tó jọba sí ìlú ugbò tí orúkọ rẹ ń jẹ olúgbò amẹtọ bí gbáǹgbá àti àjànà gbáǹgbá jẹ àbúrò àjànà ṣùgbọn nígbà tí olúgbò amẹtọ wàjà àwọn afọbajẹ gbìmọpọ lati fi gbáǹgbà jẹ ọba èyí mú kí àjànà bínú kuro ní ìlú ó sì lọ tẹ ìlú ìgbẹkẹbọ pẹlú gbógùnrọn arakunrin rẹ láti ìlú ìgbẹkẹbọ ní àjànà tí lọ sí ìlú benin ò sí rojọ fún ọba uforami bí wọn ṣe fí àbúrò oùn jọba àti pé bí oùn náà ṣe tẹ ibikan dó oùn yóò sì jẹ ọba olú orófun sí ìbẹ ọba uforami sì fún àjànà ní adé àjànà padà sí ìgbẹkẹbọ ó bí ọrúnbẹmẹkún àti ògèyìnbó ọkùnrin sì ni àwọn mejeeji kò pẹ kò sí jìnà àjànà wàjà àwọn ọmọ rẹ mejeeji lọ si benin lati jọba ògèyìnbó lọ sí benin lati jọba ó dúró sí ọdọ oba benin pé baba òun tí wàjà òun yóò sí jọba ọrúnbẹmékún náà lọ sí ọdọ ìyá ọba benin pé òun náà fẹ jọba nígbà tí baba òun ti kú ọba benin ń ṣe orò ọba fún ògèyìnbó nígba tí ìyá ọba ń ṣe orò fún ọrúnbẹmẹkún ọrúnbẹmẹkún mu olóbímítán ọmọbìnrin rẹ lọwọ nígbà tí akọdà ọba benin tí yóò wà gbé oúnjẹ fún ìyá ọba rí í wí pé ọrọ tí ọba ń ṣe fún alejo ọdọ rẹ náà ní ìyá ọba ń ṣe fún ẹni yìí èyí mú kí akọdá ọba fi ọrọ náà tó kabiyesi létí ní ọba ni ọmọ kì í bí ṣáájú iyaa rẹ ó pe ògèyìnbò kó wá máa lọ nígbà tí àwọn méjèéjì fí lọ sí benin gbógùnrọn tí gbe àgbá malokun pamọ nítorí ó tí fura pé wọn kò ní ba inú dídùn wá ògèyìnbó dé ìgbẹkẹbọ kò rí àgbá malòkun mọ ó wa gbé ùfùrà ó wọ inú ọkọ ojú omi o sí tẹ isalẹ omi lọ oùn ní ó tẹ ìlú erínjẹ dó ní àkókò tí ọrúnbẹmẹkún fí wà ní ìlú benin òlóbímitán ọmọ rẹ máa lọ wẹ lódò ìpòba àwọn ẹrú ọba sí màa ń ja lati fẹ èyí ló fá ìpèdè yìí olóbímitán máa lọ wẹ lódì kí ẹru ọba meji máa ba jìjà ku tori ẹ èyí ní wọn fi ń ṣe ọdún ìjègbé ní ìlú benin ní ìgbà tí ó ṣe ọrúnbẹmẹkún àti olóbímitán padà sí ìlú ìgbẹkẹbọ ṣùgbọn gbógùnrọn sọ fún wí pe àbúrò rẹ ògèyìnbó i ba ibi jẹ kò sì dára fún wọn lati gbé wọn kọja sí òkè omi wọn fi de ọtún ugbotu wọn sọkalẹ olóbímitán ní òun àbàtà wọn wá tẹ igi tẹẹrẹ lorí rẹ fún èyí ní wọn fí ń kí oríkì wọn báyìí ọrúnbẹmẹkún a hénà gòkè àgbá malòkun tí gbógùnrọn gbé pa mọ kò le wọ inú ọkọ ojú omi wọn sọ ọ sínú omi títí dì òní yìí tí wọn bá ti ń sọdún malòkun ní ìlú ìrèlè a máa ń gbọ ìró ìlù náà ní ọgangan ibi wọn gbé sọ ọ somi wọn tẹdó sí odó ohúmọ oríṣìíríṣìí ogun ló jà wọn ní odí ohúmọ lára wọn ní ogun osòkòlò ogun ùjọ àti bẹẹ bẹẹ lọ olumisokun ọmọ ọba benin ìyàwò rẹ kò bímọ nígbà tó dé ìrèlè ó pa àgọ sí ibikan ibẹ ní wọn tí ń bọ malokun ni ìlú ìrèlè lúmúrè wá dò ní ìlú ìrèlè ó fẹ olóbímitán ṣùgbọn olóbímitán kò bímọ fún un èyí mú kí ó pàdà wa si ọdọ baba rẹ ọrúnbẹmẹkún olúmísokùn wá fẹ olóbímitán ní odó ohúmọ wọn bí jagbójú àti oyènúsì ogun tó jà wọn ní ní odó ohúmọ pa oyènúsì èyí mú kí jagbójú sọ pé oun relé baba mi mo relé bí orúkọ àwọn to kọkọ jọba ni ìlú ìrèlè ṣe tẹlé ara wọn nì yìí ègùntán á ṣẹ ọbàrà á ṣẹ a díá fún ìyá túrèké wọn ni kó lọ ra ewurẹ wá lọjà owó ẹyọ kan ní wọn fún ègùntán ní ìyá òun yóò ra ewúrẹ méjì ọbàrà ni ìyà òun yóò ra ewúrẹ kan túrèké ra ewúrẹ kan ṣùgbọn ó lóyún kí ó tó délé ewúrẹ bí mọ ibi owó ń gbé so tí a rí nǹkan fi kan ìrèlè ẹgùn ó gbẹja ńlá bọfá èṣù gbagada ojú ọrun ó jókòó ṣòwò ọlà malòkun ò gbólú ọba mi jọba òkè àtètè olókun iwá òkun òkun ni ẹyìn òkun òkun ni a kì í rídìí òkun a kìí rídìí ọlọsà ọmọ ìrèlè kò ní opin ìdí ìgbálẹ kì í ṣẹ aṣọ funfun tí malòkun ọpẹ ni ti malòkun bamiji ojo october je olukowe omo ile naijiria 	 a bí bámijì òjó ní ogúnjọ oṣù kẹwàá ọdún ní ìlú ìlọràá ní ìjọba ìbílẹ afijió ní ìpínlẹ ọjọ orúkọ àwọn òbí rẹ ni jacob òjó àti abímbọlá àjọkẹ òjó iṣẹ àgbẹ ni àwọn òbí rẹ ń ṣe 	 ojú ti ń là díẹ nígbà náà ẹni tí ó bá mú ọmọ lọ sí ilé ìwé ní ìgbà náà bí ìgbà tí ó fi ọmọ sọfà tí ó mú ọmọ lọ fún òyìnbó ni ṣùgbọn àwọn òbí rẹ pa ìmọ pọ wọn fi sí ilé ìwé alákọọbẹrẹ ti ìjọ onítẹbọmi ti first baptist day school ìlú ìlọràá ni ọdún o ṣe àṣeyẹrí nínú ẹkọ oníwèé mẹfà tí ó kà jáde ni ilé ìwé alákọọbẹrẹ nígbà náà wọn ti ń dá ilé ẹkọ gíga mọdà modern school sílẹ bámijí òjó ṣe ìdánwò bọ sí ilé ìwé local authority modern school ní ìlú fìdítì ó wà ní ibẹ fún ọdún mẹta 	 lẹyìn èyí nínú ọdún bámijí òjó ṣe iṣẹ díẹ láti fi kówó jọ nítorí pé kò sí owó lọwọ àwọn òbí rẹ láti tọ ọ kọjá ìwé mẹjọ lẹyìn tí ó ti ṣiṣẹ tí ó sì kówó jọ fún ọdún kan pẹlú ìwé ẹrí modern school ó tún tíraka láti tẹsíwájú lẹnu ìwé rẹ ó lọ sí ilé ìwé ti àwọn olùkọni ti local authority teacher training college ní ìlú ọyọ láti inú ọdún di ọdún 	 ìgbà tí ó parí ẹkọ rẹ ni ó bẹrẹ iṣẹ tíṣà bí ó tilẹ jẹ pé kì í ṣe iṣẹ tí ó wù ú lọkàn gan an láti ilẹ pẹpẹ ni iṣẹ tíṣà ó ṣe iṣẹ tíṣà káàkiri àwọn ìpínlẹ bí i ṣakí edé ahá ṣùgbọn iṣẹ ìròyìn ni ó múmú ní ọkàn rẹ 	 bámijí òjó wà lára àwọn méjìlá àkókó tí wọn gbà ní ọdún láti kọ yorùbá ní yunifásitì èkó nígbà náà ojú ọlẹ ni wọn fi máa ń wo ẹni tí ó bá lọ kọ yorùbá ní yunifásitì 	 lẹyìn tí ó parí ẹkọ rẹ ni wọn gba bámijí òjó sí ilé iṣẹ ìròyìn ní ọdún àlhàájì lateef jákàńdè ni ó gbà á sí iṣẹ ìròyìn ní ilé iṣẹ tribune ní ìlú èkó gẹgẹ bí igbá kejì olóòtú ìròyìn yorùbá ṣùgbọn nítorí pé ó tin í ìyàwó nílé nígbà náà wọn gbé e padà sí ìbàdàn ilé iṣẹ wọn wà ní adẹọyọ ní àsìkò yìí kan náà ni bámijí òjó ronú pé iṣẹ ìròyìn ti orí rédíò sáá ní ó wu òun ó wá ń bá wọn ṣiṣẹ aáyan ògbufọ ni ilé iṣẹ radio nigeria èyí ni ó ń ṣe tí ó fi ń ṣiṣẹ nílé iṣẹ tribune àti nílé iṣẹ radio nigeria 	 ní ọdún ni wọn gba bámijí òjó gẹgẹ bí oníṣẹ ìròyìn ní ilé iṣẹ radio nigeria àwọn tí wọn jìjọ ṣiṣẹ ìròyìn nígbà náà ni alàgbà ọláòlú olúmìídé tí ó jẹ ọgá rẹ olóògbé àlhàájì sàká ṣíkágbọ àti olóògbé akíntúndé ògúnṣínà àti bàbá omídèyí 	 nítorí ìtara ọkàn tí bámijí òjó ní láti ṣiṣẹ nílé iṣẹ tẹlifíṣàn ó kúrò ní radio nigeria ó lọ sí western nigerian broadcastint service àti western nigerian televeision station wnbs wntv tó wà ní agodi ìbàdàn nínú oṣù kọkànlá ọdún ni ibẹ ni ọkà rẹ ti balẹ tí àyè sì ti gbà á láti lo ẹbùn rẹ láti gbé èdè àṣà àti lítíréṣọ yorùbá lárugẹ ìràwọ rẹ si bẹrẹ sí í tàn gidigidi lẹnu iṣẹ ìròyìn nígbà ti bámijí òjó wà ní radio nigeria kí ó tó lọ sí western nigerian television station wntv ni wọn ti kọkọ ran àwọn oníṣẹ ibẹ lọ sí ilé ẹkọ láti lọ kọ ẹkọ nípa bí wọn ṣe ń ṣiṣẹ nílé iṣẹ rédíò ilé iṣẹ rédíò ní ìkòyí ni wọn ti gba idánilẹkọọ yìí ìdí nip é tí ènìyàn bá máa sọrọ nílé iṣẹ radio nigeria nígbà náà ó gbọdọ kọ ẹkọ lára àwọn ètò tó máa ń ṣe lórí ẹrọ tẹlifísàn ni káàárọ oò jíire àti tiwa n tiwa túbọsún ọládàpọ láoyè bégúnjọbí àti àwọn mìíràn ni wọn jọ wà níbi iṣẹ nígbà náà gbogbo akitiyan yìí mú kí ìrírí bámijí gbòòrò si nípa iṣẹ ìròyìn àti ìṣẹlẹ àwùjọ pẹlú àwọn ènìyàn inú rẹ 	 ní ọdún ni bámijí òjó lọ fún ìdáni lẹkọọ ní òkè òkun ní orílẹ èdè kenyà níbi tí ó ti gba ìwé ẹrí certificate course in mass communication ìlànà ìgbétèkalẹ lórí afẹfẹ 	 nígbà tí ó di oṣù kẹwàá ọdún ni wọn dá àwọn ìpínlẹ mẹta sílẹ ọyọ òndó àti ògùn bámijí jẹ ọkan lára àwọn tí ó kúrò ni ilé iṣẹ western nigerian broadcasting services àti western nigerian television station wnbs wntv tí ó lọ dá rédíò ọyọ sílẹ engineer olúwọlé dáre ni ó kó wọn lọ nígbà náà kúnlé adélékè adébáyọ ni wọn jìjọ dá ilé iṣẹ rédíò sí lẹ ni october wọn kó ilé iṣẹ wọn lọ sí oríta baṣọrun ìbàdàn 	 nínú ọdún ni bámijì òjó tún pa iṣẹ tì tí ó tún lọ fún ètò ìdánilẹkọọ lórí bí a ṣe ń ṣe iṣẹ rédíò ní ilé iṣẹ rédíò tí ó jẹ gbajúgbajà ní àgbáyé tí wọn ń pè ní british broadcasting co operation bbc london fún certificate course 	 ní ọdún ni ó lọ sí orílẹ èdè germany fún ìdánilẹkọọ olóṣù mẹta ní ilé iṣẹ rédíò tí à ń pè ni voice of germany níbẹ ló ti kọ ẹkọ nípa iṣẹ rédíò àti móhùnmáwòrán ìgbà tí bámijì òjó dé ni ó jókòó ti iṣẹ tí ó yìn láàyò èyí ni ó ń ṣe títí tí wọn tún fi pín ọyọ sí méjì tí àwọn ọṣun lọ èyí mú kí àǹfààní wà láti tẹ síwájú oríṣìíríṣìí ìgbéga ni ó wáyé nígbà náà ṣùgbọn ìgbéga tí ó gbẹyìn nínú iṣẹ oníròyìn ni director of programmes tí wọn fún bámijí òjó nínú oṣù kẹsàn án ọdún ó sì wà lẹnu iṣẹ náà gẹgẹ bí olùdarí àwọn ẹka tí ó ń gbóhùn sáfẹfẹ títí di ọdún ọjọ kọkànlélọgbọn oṣù kejìlá ọdún ni ó fẹyìn tì 	 ní ọdún tí ó tẹlé nínú oṣù kìíní ọdún ni bámijì òjó dá ilé iṣẹ tirẹ náà sílẹ èyí tí ó pa orúkọ rẹ ní bámijí òjó communicatio center 	 bámijì òjó tin í iyàwó bẹẹ ni ọlọrun sì ti fi ọmọ márùn ún dá a lọlá 	 oríṣìíríṣìí ẹbùn móríyá àti ìkansáárásí ni bámijí òjó gbà nígbà tí ó wà lẹnu iṣẹ ijọba fún orí pí pé àti ìmọ ìjìnlẹ rẹ tí ó fi hàn ní ilẹ germany ó gba onírúurú ẹbùn fún àṣeyọrí àti àṣeyege ní òpin ẹkọ náà pẹlú ìrírí àti ẹkọ tó kọ ní london àti germany ó di ọmọ ẹgbẹ tí a mọ sí overseas broadcasters association 	 ní ọdún ni ọgágun abudul kareem àdìsá fún bámijí òjó ní ẹbùn ìkansáárá sí èyí ni ọyọ state merit award for the best producer or the year fún ìmọ rírì ètò tí ó ń ṣe ní orí television broadcasting co operation ọyọ state bcos ṣó dáa bẹẹ tí àwọn ènìyàn ń jé àǹfààní rẹ aláyélúwà ọba emmanuel adégbóyèga adéyẹmọ ọpẹrìndé ni ó fi oyè májẹóbà jẹ ti ilú ìbàdàn dá a lọlá nínú oṣù kọkànlá ọdún 	 ìwé kíkọ jẹ ohun ti bámijì òjó nífẹẹ sí ọba adìkúta jẹ ọken lára ìwé méjì sí mẹta tí ó ti kọ jáde 	 ìwé àkọkọ tí bámijì òjó kọ jáde ni mẹnumọ ìwé yìí jáde ni ọdún 	 lẹyìn èyí ni bámijì òjó kọ ìwé rẹ kejì ọba adìkúta tí ó jáde nínú oṣù kẹta ọdún 	 nígbà tí bámijì òjó wà ní ilé iṣẹ radio nigeria ni ó ti kọkọ kọ ìwé kan tí ó pè ní àṣà àti òrìṣà ilẹ yorùbá ìwé yìí wà lọdọ àwọn atẹwétà tí ó gbàgbé sí wọn lọdọ tí kò sì jáde di òní olónìí 	 bámijì òjó gẹgẹ bí ẹnìkan tí ó ní ìtara ọkàn ó tún ní àwọn ìwé méjì tí ó wà lọdọ rẹ tí yóò jáde ní àìpẹ àkọkọ ni ṣódaa bẹẹ ìwé yìí jẹ àbájáde ètò kan tí ó ṣe pàtàkì lórí rédíò 	 òmíràn ni ètò èyí àrà bámijí òjó ni ó dá ètò náà sílẹ ní ọjọ kìíní oṣù kẹrin ọdún ní ilẹ yorùbá pàápàá jù lọ south west òun ni ó bẹrẹ rẹ kò sí ilé iṣẹ rédíò tí ó síwájú rẹ bẹrẹ ètò yìí phone in èyí àrà l a adúlójú ìlú ògbàgì láti inú ọdún òrìṣà òkè ògbàgì ní ìlú ọgbàgì àkókó àpilẹkọ fún oyè bíeè dall oua ife ojú ìwé 		 àpèjúwe ìlú ògbàgì 	 ìlú ògbàgì jẹ ọkan nínú àwọn ìlú pàtàkì tó wà ní agbègbè àríwá àkókó ní ìpínlẹ oǹdó ìlú yìí wà láàárín ìkàrẹ àti ìrùn tó jẹ ààlà àríwá àkókó àti èkìtì ìlú ọgbàgì wà ní ojú ọnà tó wá láti adó èkìtì sí ikàrẹ ó sì jẹ kìlómítà mẹrìnláá sí ìlú ìkàrẹ láti ìkàrẹ ìlú ọgbàgì wà ní apá ìwọ oòrùn tí ó sì jẹ pé títì tí a yọ ọdà sí ló so ó pọ mọ ìlú ìkàrẹ tó jẹ ibùjókòó ìjọba ìbílẹ àríwá àkókó 	 ìlú ọgbàgì kò jìnnà sí àwọn ìlú ńlá mìíràn ní agbègbè rẹ ní ìlà oòrùn ọgbàgì a lè rí ìlú bí i ìkàrẹ àti arigidi àti ní ìwọ oòrùn ìlú yìí ni ìlú ìrùn wà ní ọnà tó lọ sí adó èkìtì 	 ọgbàgì jẹ ọkan nínú àwọn ìlú mẹfà tí ó tóbi jùlọ ní agbègbè àríwá àkókó nírorí ìwádìí sọ fún wa pé gẹgẹ bí ètò ìkànìyàn ti ọdún àwọn ènìyàn ìlú yìí ju ẹgbẹrún mẹrìnlélọgbọn lọ nígbà náà ṣùgbọn èyí yóò tit ó ìlọpo méjì rẹ lóde òní ìlú yìí jẹ ìlú ti a tẹdó sí ibi tí ó tẹjú ṣùgbọn tí òkè yí i po lára àwọn òkè wọnyí sì ni a ti rí òkè oròkè tó jẹ ọkan nínú àwọn ojbọ òrìṣà òkè ọgbàgì 	 ojú ọnà wọ ìlú yìí láti àwọn ìlú tó yí i pot í ó sì jẹ pé èyí mú ìrìnnjò láti ọgbàgì sí ìlúkílùú ní ìpinlẹ oǹdó rọrùn àwọn ọnà wọnyí mú un rọrùn láti máa kó àwọn irè oko wọlú láti gbogbo ìgbèríko tó yí ìlú ọgbàgì ká 	 gẹgẹ bi ó ti jẹ pé oríṣìíríṣìí iṣẹ ni ó wà ní ilẹ yorùbá láyé àtijọ àti lóde òní bẹẹ náà ni a lè rí i ní ìlú ọgbàgì níbi tó jẹ pé púpọ nínú àwọn iṣẹ àtijọ ni ilẹ yorùbá ni wọn ń ṣe iṣẹ àgbẹ tó jẹ pàtàkì iṣẹ àwọn yorùbá ló rí àwọn oríṣìíríṣìí iṣẹ mìíràn iṣẹ àwọn ọkùnrin ni ẹmu dídá tó tún ṣe pàtàkì tẹlé iṣẹ àgbẹ òwò ṣíṣe oríṣìíríṣìí iṣẹ ọnà tàbí iṣẹ ọwọ bí i agbọn híhun irun gígẹ iṣẹ alágbẹdẹ ilé mímọ àti iṣẹ gbẹnàgbẹnà iṣẹ àwọn obìrin sì ni aṣọ híhun irun dídì òwò ṣíṣe àti àwọn oríṣìíríṣìí iṣẹ ìjọba ti ọkùnrin àti obìnrin ń ṣe 	 nípa iṣẹ àgbẹ tí wọn ń ṣe púpọ nínú oúnjẹ wọn ló wá láti ìlú yìí tí ó sì jẹ ìwọnba díẹ ni oúnjẹ tí a ń kó wọlú iṣẹ ẹmu dídá pàápàá ti fẹ ẹ borí iṣẹ mìíràn gbogbo nítorí èrè púpọ ni àwọn tó ń dá a ń rí lórí rẹ tí ó sì jẹ pé àwọn àgbẹ oníkòkó kò lè fọwọ rọ àwọn adẹmu sẹhìn nítorí ẹmu dídá kò ní àsìkò kan pàtó yípo ọdún ni wọn ń dá a 	 iṣẹ ẹmu dídá yìí ṣe pàtàkì nítorí ọpọlọpọ igi ògùrọ ni a lè rí ní ìlú yìí àti ní gbogbo oko wọn àwọn adẹmu wọnyí máa ń gbin igi ògùrọ sí àwọn bèbè odò bí àwọn àgbẹ oníkòkó ṣe máa ń gbin kòkó wọn èyí ló sì mú kí àwọn tó ń ta ẹmu ní ìkàrẹ arigidi ugbẹ ìrùn àti ìkáràm máa wá sí ìlú ọgbàgì wá ra ẹmu ní ojoojúmọ 	 bí a ti rí àwọn òṣìṣẹ ìjọna ti iṣẹ ń gbé wá sí ìlú ọgbàgì náà ni a rí ọpọlọpọ ọmọ ọgbàgì tí iṣẹ ìjọba gbé lọ sí ibòmíràn nítorí náà ọpọlọpọ àwọn ọdọ tí ìbá wà láàárín ìlú yìí ni wọn wà lẹhìn odi àwọn òṣìṣẹ ìjọba tí a lè rí ní àárín ìlú náà ni àwọn olùkọ àwọn ọlọpàá ọsìṣẹ ilé ìfowópamọ òṣìṣẹ ilé ìfìwéránṣẹ àti àwọn òṣìṣẹ ìjọba ìbílẹ 	 idí tí a fir í àwọn òṣìṣẹ ìjọba wọnyí ni àwọn àǹfààní tí ìjọba mú dé ìlú yìí bí i kíkọ ilé ìgbẹbí àti ìgboògùn ilé ìdájọ ìbílẹ ilé ìfìwéránṣẹ ilé ìfowópamọ ọjà kíkọ ilé ọlọpàá àti ọpọlọpọ ilé ẹkọ gíga àti ilé ẹkọ kéékèèkéé 	 nípa ti ẹsìn àwọn oríṣìí ẹsìn mẹta pàtàkì tí a lè rí lóde òní ní ilẹ yorùbá náà ló wà ní ọgbàgì fún àpẹẹrẹ a lè rí ẹsìn ìbílẹ àti àwọn ẹsìn ìgbàlódé tó jẹ ẹsìn kirisitẹẹni àti ẹsìn mùsùlùmí nínú ẹsìn ìbílẹ ni a ti rí oríṣìíríṣìí àwọn òrìṣà tí wọn ń sìn èyí tí òrìṣà òkè ọgbàgì jẹ ọkan pàtàkì tó wà fún gbogbo ìlú ọgbàgì bí a ti rí àwọn tó jẹ pé wọn kò ní ẹsìn méjì ju ẹsìn ìbílẹ ni a rí àwọn mìíràn tó wà nínú àwọn ẹsìn ìgbàlódé wọnyí síbẹ tí wọn tún ń nípa nínú bíbọ àwọn òrìṣà inú ẹsìn ìbílẹ eléyìí lè jẹ gẹgẹ bí ẹsìn ìdílé tàbí àwọn àwòrò òrìṣà tó jẹ dandan fún wọn láti jẹ oyè àwòrò bí ó tilẹ jẹ pé ẹlẹsìn mìíràn ni wọn nítorí ìdílé wọn ló ń jẹ oyè náà ẹsìn ìbílẹ kò jẹ alátakò fún ẹsìnkẹsìn ni wọngbà tí ẹsìn náà bá lé mú ire bá àwọn olùsìn 	 àpèjúwe mi yìí kò ní kún tó tí mo bá fẹnu ba gbogbo nǹkan láìsọ ẹyà èdè tí ìlú ọgbàgì ń sọ ní agbègbè àkókó oríṣìíríṣìí èdè àdùgbò tó jẹ ara ẹyà èdè yorùbá ni a lè rí nítorí ìdí èyí ó ṣe é ṣe kí ọmọ ìlú kan máà gbọ èdè ìlú kejì tí kò ju kìlómítà méjì sí ara wọn nítorí náà ó dàbí ẹni pé iye ìlú tí a lẹ rí ní agbègbè àríwá àkókó tàbí ní àkókó ní àpapọ ní iye ẹyà èdè tí a lè rí ṣùgbọn a rí àwọn ìlú díẹ tí wọn gbọ èdè ara wọn bí ó tilẹ jẹ pé ìyàtọ wà díẹdíẹ nínú wọn ó ṣe é ṣe kí irú ìyàtọ sára èdè yìí ṣẹlẹ nípa oríṣìíríṣìí ogun abẹlé tí ó ṣẹlẹ ní ilẹ yorùbá láyé àtijọ nítorí èyí mú ọpọlọpọ ènìyàn láti oríṣìíríṣìí ẹyà tẹdó sí agbègbè yìí tí ó sì fa sísọ oníruurú èdè tó yàtọ sí ara wọn nítorí agbègbè yìí jẹ ààlà láàárín ìpínlẹ oǹdó kwara àti bendel lóde òní 	 nítorí ìdí èyí èdè ọgbàgì jẹ àdàpọ èdè èkìtì àti ti àkókó ṣùgbọn èdè èkìtì ló fara mọ jùlọ nítorí ìwọnba ni àwọn ìyàtọ tó wà nínú èdè ọgbàgì àti ti èkìtì gẹgẹ bí ó ti hàn nínú àwọn orin àti ewì tí mo gbà sílẹ fún ìdí èyí kò ní ṣòro rárá fún ẹni tó wá láti èkìtì láti gbọ èdè ọgbàgì tàbí láti sọ èdè ọgbàgì ṣùgbọn ìṣòro ni fún ẹni tó wá láti ìlú mìíràn ní àkókó láti gbọ èdè ọgbàgì tàbí láti sọ ọ yàtọ sí àwọn ìlú díẹ ní àkókó tí wọn tún ń sọ ẹyà èdè èkìtì bẹẹ fún àpẹẹrẹ ọmọ ìlú ìrùn àfìn eṣé àti ìrọ ti wọn wà ní agbègbè kan náà pẹlú ọgbàgì lè sọ tàbí gbọ èdè ọgbàgì pẹlú ìrọrùn 	 bí ó ti wù kí ìṣòro gbígbọ èdè yìí pọ tó mo dúpẹ lọwọ ọlọrun fún àǹfààní tí mo ní láti ṣiṣẹ láàárín àwọn ará ìlú yìí fún ọdún márùn ún tí ó mú kí ń lè gbọ díẹ nínú èdè ọgbàgì bí ó tilẹ jẹ pé n kò lè sọ ọ ṣùgbọn mo tún dúpẹ lọwọ olóyè odù tó jẹ olùtọnisọnà àti olùrànlọwọ mi tó jẹ ọmọ ọgbàgì tó sì gbọ èdè gẹẹsì àti yorùbá láti ṣe àlàyé lórí àwọn nǹkan tó ta kókó èyí tí ó sì mú kí iṣẹ ìwádìí yìí rọrùn láti ṣe ire ekiti f i ibitoye f i ibitoye ìlú ìrè èkìtì láti inú òrìṣà ògún ní ìlú ìrè èkìtì àpilẹkọ fún oyè bíeè dall oau ifẹ nigeria ojú ìwé 	 ìrè èkìtì jẹ ìlú kan ní agbègbè àríwá èkìtì ní ìpínlẹ oǹdó èyí tí ó jẹ ọkan nínú àwọn ọmọ bíbí inú ìpínlẹ ìwọ oòrùn àtijọ tí ènìyàn bá gba ojú títì ọlọdà wọ ìlú ìrè ó rí bi kìlómítà márùndínlógójì sí ìkọlé èkìtì tí í ṣe olú ìlú fún gbogbo agbègbè àríwá èkìtì ṣùgbọn ó fi díẹ lé ni ogóje kìlómítà láti ilé ifẹ èyiini tí a bá gba ọnà adó èkìtì nígbà tí a bá gba ọnà yìí lẹhìn tí a dé ìlúpéjú èkìtì ni a óò wá yà kúrò ní títí ọlọdà sí apá ọtún ọnà apá ọtún yẹn tí wọn ṣẹṣẹ ń ṣe ni a óò wá tọ dé ìrè èkìtì kìlómítà márùn ún ibi tí a ti máa yà jẹ sí ìlú ìrè èkìtì 	 ara ẹyà ilẹ yorùbá náà ní ilú ìrè èkìtì wà àwọn gan an pàápàá sì tilẹ fi ọwọ sọ àyà pé láti ilé ifẹ ni àwọn ti wá wọn tún tẹnu mọ ọ dáradára pé ibẹ ni àwọn ti gbé adé ọba wọn wa nítorí náà títí di òní olónìí onírè ti ìlù ìre èkìtì jẹ ògbóǹtagi kan nínú àwọn ọba aládé tí ó wà ní èkìtì 	 gẹgẹ bí n óò ti ṣe àlàyẹ ní orí kejì ìwé àpilẹkọ yìí oní èrè ni ìtàn sọ fún wa pé wọn gé kúrú sí onírè ti ìsìnyìí alàyẹ samuel johnson nínú the history of the yoruba sì ti fi yé wa pé nítorí oríṣìíríṣìí òkè tí ó yi gbogbo ẹyà yorùbá tí à ń pe ní èkìtì ká ni a ṣe ń pè wọn bẹẹ nítorí náà orúkọ àjùmọ jẹ ní èkìtì ìtàn sí tún fi yé mi pé ìlú kékeré kan tí ó ń jẹ igbó ìrùn ni àwọn ará ìrè èkìtì ti ṣí wá sí ibi tí wọn wà báyìí àìsàn kan ló sì lé wọn kúrò níbẹ igbó ìrùn ti di igbó ní ìsinyìí ṣùgbọn apá àríwá ìrè èkìtì ló wà mo fi èyí hàn nínú àwòrán ìlú náà 	 ìṣesí àwọn ará ìrè èkìtì kò yàtọ sí tí àwọn ìlú yorùbá yòókù yálà nípa aṣọ wíwọ tàbí àṣà mìíràn àrùn tí í sìí ṣe àbọyadé gbogbo ọya níí ṣe àwọn náà kò kẹrẹ nípa gbígba ẹsìn òkèèrè mọra nígbà tí gbogbo ilẹ yorùbá mìíràn ń ṣe èyí ẹsìn ìjọ páàdi àti ti lárúbáwá ni a gbọ pé wọn gbárùkù mọ jù síbẹsíbẹ wọn ṣì ń ráyẹ gbọ ti ẹsìn ìbílẹ yorùbá bí ọ tilẹ jẹ pẹ ó ní àwọn àdúgbò tí èyí múmú láyà wọn jù fún àpẹrẹ mo tọka sí àwọn àdúgbò tí wọn ti mọ nípa òrìṣà ògún dáadáa nínú àwòrán 	 èdè èkìtì nì òdè àdúgbọ wọn nítorí náà ìyàtọ tí ó wà láàrin èdè èkìtì àti ti yorùbá káríayé náà ló wà ní tiwọn fún àpẹẹrẹ wọn a máa pa àwọn kóńsónàntì kan bíi w jẹ wọn a pe owó òwírọ àwòrò ni eó ọúrọ àòrò wọn tún lè pa h gan an jẹ kí wọn pe ahéré ní aéré nítorí náà aéré eó yóò dípò ahéré owó 	 nígbà mìíràn pàápàá wọn a fi ẹyọ ọrọ kan dípò òmíràn fún àpẹẹrẹ 		 ira yóò dípò ará 		 erú yóò dípò erú 		 èyé yóò dípò ìyá 		 àbá yóò dípò bàbá 		 ijọ yóò dípò ọjọ 	 gẹgẹ bí a ṣe mọ àwọn náà tún máa ń fi fáwẹlì u bẹrẹ ọrọ fún àpẹẹrẹ 		 ulé dípò ilé 		 ùrè dípò ìrè 		 ufẹ dípò ifẹ 		 ukú dípò ikú 		 ọpọlọpọ ọnà ni èdè yìí fi yàtọ si ti yorùbá káríayé nítorí náà mo kàn ṣì ń ṣe àlàyé rẹ léréfèé ni n óò tún máa mẹnu bá wọn nígbà tí a bá ń ṣe àtúpayá èdè orin ògún ọrọ pọ nínú ìwé kọbọ ni ọra ìgbómínà agbègbè ìlá ọràngún ni ọra ìgbómìnà wà ìlú ọra ìgbómìnà ló dúró bí afárá tí a lè gùn kọjá sí ìpínlẹ ọyọ ípínlẹ ondó àti ìpínlẹ kwara ìkóríta ìpínlẹ mẹtẹẹta ni ọra ìgbómìnà wà ṣùgbọn ìpínlẹ ọyọ ní wọ ṣírò rẹ mọ kilómítà mẹtàlá ni ọra ìgbómìnà sí ìlá ọràngún tó wá ní ìpínlẹ ọyọ kílómítà mẹta péré ni ọra sí àránọrin tó wà ní ìpínlẹ kwara ó sì jẹ kìlómítà kan péré sí ọsàn èkìtì tó wà ní ìpínlẹ oǹdó 	 ilé ifẹ ni àwọm ọra ti wá ní òórọ ọjọ ìtàn àtẹnudẹnu fi yẹ ni pé kì í ṣe ọra àkọkọ ni wọn wà báyìí ní ǹkan bí ọrìnlé lẹẹdẹgbẹta ọdún sẹhìn ni wọn tẹ ibi tí wọn wà báyìí dó ọra ìgbómìnà jẹ ọkan nínú àwọn ìlú tí ogun dààmú púpọ ní ayé àtijọ nínú àwọn ogun tí ìtàn sọ fún ni pọ dààmú ọra ni ogun ìyápọ ìyàápọ ogun jálumi èkìtì parapọ àti ògun ògbórí ẹfọn ní àkókò náà àwọn akọni pọ ní ọra lábẹ àkóso akẹsin ọba wọn àwọn ògbógi olórí ogun nígbà náà ni eésinkin ajagunmọrùkú àti eníkọtún lámọdi ti òkè ópó àti ọpọlọpọ àwọn ológun mìíràn ọpọlọpọ ló fí ìbẹrù bójo sá kúrò ní ìlú ní àkókò ogun nígbà tí ogun rọlẹ ọgọọrọ nínú àwọn to ti ságun ló pádá wá sí ọra ṣùgbọn àwọn mìíràn kò padà mọ títí di òní olónìí àwọn òkèèwù tó jẹ aládùúgbò ọra náà ṣí kúrò ní kèságbé ìlú wọn wọn sì wá sí ọra nínú àwọn tí kò pádà sí ọra mọ a rí àwọn tọ wá ní rorẹ òmù àrán ìlọfà àti ibàdàn àwọn ìran wọn wà níbẹ títí dì òní olónìí ní àkókò tí mo ń kọ ìwé yìí ìlú méjì ló papọ tí a ń pè ní ọra ìgbómìnà ọra àti òkèèwù ìlú ọlọba sin i méjèèjì b ìṣẹdá ìlú ọra ìgbómìnà 	 nítorí pẹ ọpọlọpọ ìtàn ìṣẹdá àwọn ìlú yorùbá jẹ àtẹnudẹnu ó máa ń sòro láti sọ ní pàtó pé báyìí báyìí ni ìlú kan ṣe ṣẹ nígbà míràn a lè gbọ tọ bí ìtàn méjì mẹta tàbí ju bẹẹ lọ nípa bí ìlú kan ṣe ṣẹ báyìí gan an nit i ìṣẹdá ìlú ọra ìgbómìnà rí ohun tí a gbọ ni a kọ sílẹ ní éréfẹẹ nítorí kì í kúkú ṣe orí ìtàn ìlú ọra ìgbómìnà gan an ni mo ń kọ ìwé lé ṣùgbọn bí òǹkàwé bá mọ díẹ nínú ìtàn tó jẹ mọ ìṣẹdá ìlú ọra ìgbómìnà yóò lè gbádùn gbogbo ohún tí a bá sọ nípa ọdún òrìṣà ẹlẹfọn ní ọra ìgbómìnà tí mo ń kọ ìwé nípa rẹ 	 ìtàn kan sọ pé àwọn ènìyàn ìlú ọra ìgbómìnà kì í ṣe ọkan náà láti ìbẹrẹ pẹpẹ wá irú wá ògìrì wá ni ọrọ ìlú ọra àwọn ọmọ alápà wá láti ilé ifẹ àwọn ìjásíọ wá látio ifọn awọn òkè òpó àti okè kanga wá láti ọyọ ilé àwọn mìíràn sí wá láti ẹpẹ àti ilẹ tápà kò sí ẹni tó lè sọ pé àwọn ilé báyìí báyìí ló kọkọ dé ṣùgbọn gbogbo àwọn agbolé náà parapọ sábẹ àkóso akẹsìn tó jẹ ọmọ alápà merì láti ilé ọrámifẹ ní ilé ifẹ orúkọ ibi tí àwọn ọmọ alápà ti ṣí wá sí ọra ìgbómìnà náà ni wọn fi sọ ìlú ọra títí di òní ọra oríjà ni wọn ti ṣí wá wọn sì sọ íbi tí wọn dó sí ní ọra èdè ìgbómìnà tí wọn ń sọ ni wọn ṣe ń pe ìlú wọn ní ọra ìgbómìnà 	 àkókò ogun jíjà ni àkókò náà gbogbo wọn sì máa ń pa ra pọ jagún ni àwọn jagunjagun pọ nínú wọn jagúnjagun gan an sì ni akẹsin tó jẹ olórí wọn àwọn méjì nínú àwọn olórí ogun wọn ni eésinkin ajagun má rùkú àti eníkọtún tí wọn pe àpèjà rẹ ní lámọdi eésinkin ajagun má rùkú ló wa yàrà yí gbogbo ìlú ọra po eníkọtún lámọdi ló lé ogun èkìtì parapọ títí dé òdò kan tí wọn ń pè ní àrìgbárá àwọn tí ọwọ rẹ sì tẹ wọn mọ wọn mọ odi láàyè ni ìdí nìyẹn tí wọn fi ń ki àwọn ọmọ òkè òpó ní oríkì 		 		 ọmọ lámọdi 		 ọmọ àyánwọnyanwọn 		 		 ọmọ àràpo ni ti 		 ìbẹtẹ 		 ọmọ álẹkàn d arìghárá 		 ọmọ alégun dé sanmọr 		 baba yín ló pè èjì 		 ẹkàn lọjọ ọjọra kọla 	 lẹhìn ogun ìyápọ àti ogun ògbórí ẹfọn àwọn aládùúgbò wọn kan tó ti wà ní kèságbé lábẹ àkóso ọba wọn aṣáọni bá akẹsìn sọ ọ kí ó lè fún òun nílẹ lọdọ rẹ akẹsìn kí wọn lè jọ máa parapọ jagun bí ogun bá tún dé akẹsìn bá àwọn ìjòyè rẹ sọ ọrọ náà wọn sì gbà wọn fún aṣáọni àti àwọn ènìyàn rẹ ní ilẹ ní ọra gẹgẹ bí ìtàn náà tí lọ obìnrin kan tó ṣe àtakò pé kí wọn má fún àwọn ọmọ aṣáọni tí wọn ń pe ní òkèèwù láàyè wọn dá a dọọbálẹ wọn sì tẹ ẹ pa lẹẹkẹsẹ báyìí ni ọba ṣe di méjì ní ìlú ọra ìgbómìnà ṣùgbọn wọn jọ ní àdéhùn wọn sì gbà pé akẹsìn ló nilẹ ìyáàfin bojúwoyè òkè òpó ẹni àádọrin ọdún àti ìyáàgba dégbénlé ìjásíọ ẹni àádọrùnún ọdún ó lé mẹfà tí wọn sọ itàn yìí fún mi kò ta ko ara wọn rárá bẹẹ sì ni kì í ṣe àkókò kan náà ni mo ṣe ìwádìí ìtàn lẹnu àwọn méjèèjì àwọn méjèèjì ló wà láyé ní àkókò tí mo ń kọ ìwé yìí ìran lámọdi ọmọ òpómúléró tó wá láti ilé alápínni ní ọyọ ilé ni ìyáàfin bojúwoye ìran enífọn sì ni ìyáàgbà dégbénlé àwọn méjèèjì ló wà láyé ní àkókò tí mo ń kọ ìwé yìí 	 ìtàn kejì tí mo gbà sílẹ lẹnu ìyá àgbà adégbénlé iyá ìlá ti ìjásíọ sọ fún wa pé ìlú méjì ló parapọ di ọra bí a ti mọ ọn lónìí gẹgẹ bí ìtàn náà ti lọ ìlú ọra ti wà tẹlẹtẹlẹ kí ogun iyápọ ati ogun èkìtìparapọ tó dé ìlú kan sí wà létí ọra tó ń jẹ òkèwù àwọn ìlú méjèèjì yí pààlà ni igi ìrókò méjì ló dúró bí ààlà ìlú méjèèjì igi ìrokò kan ń bẹ ní ìgberí ọra ìyẹn ni wọn ń pè ní ìrókò agóló ọkan sì ń bẹ ní ìgberí òkẹwù ìyẹn ni wọn ń pè ní irókò mọjápa èmi pàápàá gbọnjú mọ igi ìrókò mejèèjì ìrókò mọjápa nìkan ni wọn ti gé ní àkókò tí mo ń kọwé yìí ìrókò agólò sì wà níbẹ nítorí àwọn igi ìrókò méjèèjì tó ọra àti òkèwù láàárín yìí àwọn òkèwù tí ìlú tiwọn ń jẹ kò sá gbé máa ń ki ara wọn ní oríkì orílẹ báyìí 		 		ọmọ ìrókò kan gàǹgà tí ń bẹ nígberí òkèwù 		wọn è ẹ jóhun ún ṣè ọn ọra 		wọn è ẹ jóhun ún ṣe ọn òkèwù 		wọn è ẹ jóhun ún ṣe ọn àtẹ ńlẹ ọdẹ 		ọmọ ọdẹ mojì ma a sin mọ gágá relé ọkọ 		àpè joògùn má bì l okèwù 	 ìtàn kẹta jẹ èyí tí baba mí gan an sọ fún mi kí títán tó dé sí i ní dún ẹni ọgọfa ọdún ni baba mi olóyè fabiyi àyàndá òpó mọjàlekan aláànì akẹsìn nígbà tó tẹrí gbaṣọ bába mi fi yé mi pé àwọn ojúlé tí wa ní ọra nígbà òun gbọnjú ni ìperin ìjásíọ òkè òpọ òkèágbalá ilé atè odò àbàtà òkè akànangi okèkàngá òkèọjà odìda odòò mìjá òkèwugbó ilé ásánlú ilé akòoyi ilé sansanran odònóíṣà ilé ọba jòkò ilé eésinkin ọra ilé ìyá ọra ilẹ ọdogun ilé ọgbara ilé olúpo kereèjà àti ilé jégbádò gbogbo àwọn ojúlé wọnyí ló wà lábẹ àkóso ọba akẹsìn ṣùgbọn àwọn ìwàrẹfà àti àwọn ẹtalà ló ń pàṣẹ ìlú ìdí nìyẹn tí wọn ṣe máa ń we pé 		 akẹsìn kàn jẹ ọba ọra ni ohun tí àwọn ògbóni tó wà nínú ìgbìmọ ìwàrẹfa àti ẹtàlá bá fi ọwọ sí ni òun náà yóò fi ọwọ sí gẹgẹ bí ìtàn náà ti lọ àwọn ojúlé wọnyí ni àwọn tí kò parun bí ogun ti dààmú ìlú ọra tó baba mi tún sọ síwájú sí i pé òrùlé tó ń bẹ ní ọra nígba tí òun gbonjú kò ju ọgbọn lọ àti pé ṣe ni wọn fa àgbàlá láti òkè òpó dé òkèkàngá bí eégún bá sì jáde ní òkèòpó títí yóò fi dé òkèkàngá ẹnì kan kan lè má rí i bí kò bá fẹ kí ènìyàn rí òun baba mi wá ṣàlayé pé aláfà baba ti òun pa á nítàn pé àwọn okèwù tọrọ ilẹ lọwọ ọra ọra sì fún wọn láàyè lórí ìlẹ àwọn ìjásíọ àti òkè akànangi nígbà tí ibi tí a fún wọn kò gba wọn wọn tọrọ ilẹ lọwọ àwọn ẹbí aláfa ní òkè òpó 	 nígbà tí awọn òkèwú wá jòkó pẹsẹ tán àwọn ọmọ íyá wọn tó wà ní òró àti agbọnda wá ṣí bá wọn oníṣòwò ni àwọn tó wá láti òró wọnyí iṣu ànamọ li wọn máa ń rù wá sí ọra fún tità ọnà àránọrin ni wọn máa ń gbà wọ ìlú gẹgẹ bí ìtàn náà ti lọ obìnrin kan tí ara rẹ kò dá máa ń jòkó ní abẹ igi kan ní ẹbá ọnà ibi tí igi náà wà nígbà náà ni a ń pè ní arárọmí lónìí baba mi so pàtó pé òun mọ obìnrin tí a ń wí yìí àti pé àdidì ni wọn ń pè é ìgbà kìgbà tí àwọn oníṣòwò wọnyí bá ti ń ru iṣu ànàmọ ti ọró bọ tí wọn bá sì ti dé ọdọ àdìdì wọn a sọ ẹrù wọn kalẹ wọn sì sinmi tẹrùn kí wọn tó kúrò ní ọdọ àdìdì wọn á ju iṣu ànàmọ kọọkan sílẹ lọdọ rẹ báyìí ni àwọn òkèwù bẹrẹ sí pọ sí i ní ọra ìgbómínà nígbà tó yá arójọyójè tó jẹ aṣáọni ọba ti àwọn okèwú nígbà náà tọrọ ilẹ díẹ sí i lọwọ aláfà òkè òkó baba mi àgbà gẹgẹ bí ọrẹ sí ọrẹ aláfà fún un ní ilẹ nítorí àwọn òke òpó ní ilẹ ilé púpọ ilẹ oko nikan ni wọn kò ní ní ọnà 	 ní ibi tí aláfà yọọda fún arójòjoyè yìí akọ iṣu àtí tábà ni àwọn òkè òpó ti máa ń gbìn síbẹ rí ibẹ náà ni olọọgbẹ ìgè kọ ilẹ rẹ sí ilẹ náà wà níbẹ ní àkókò tí mo ń kọ ìwé yìí bí ọpọlọpọ àwọn òkèwù tó rí ààyè kólé sí ṣe ń ránṣẹ sí àwọn ọmọ ìyá wọn tó wà ní ẹkùn òrò àti agbọndà nìyẹn ọpọlọpọ nínú wọn ló tún wá láti èsìé ílúdùn ìpetu kwara rorẹ àti òmu àrán 	 báyìí àwọn ìtàn mìíràn tí àwọn baba ńlá wa kò pa rí ti ń dìde nígba tí ọrọ adé gbé ìjà sílẹ ní ọra ìgbómìnà láìpẹ yìí ìjọba ìpínlẹ ọyọ gbé ìgbìmọ kan dìde láti wádìí ìtàn ọra àbájáde ìwádìí ìgbìmọ náa wà nínú ìwé ìkéde gómìná ìpinlẹ ọyọ olóyè bọlá ìge tí ní orí ẹrọ asọrọ mágbesí nínú oṣu kẹwàá ọdún a tún gbọ nínú ìkẹde yẹn ni pé òkèwù ló tẹ ìlú ọra ìgbómìnà dó àti pé àwọn ló sọ orúkọ ìlú náà ní ọra a ó ra tán ohun tó da àwa lójú ni pẹ ìlú méjì ló papọ tí wọn so ọra ìgbómìnà ró báyìí ìlú ọba aládé sì ni ìlú méjèèjì ọra àti òkèwù d àwọn ènìyàn ìlú ọra iṣẹ oúnjẹ àti èdè wọn 	 ẹyà yorùbá kan náà ni gbogbo àwọn ènìyàn ìlú ọra ìgbómìnà àti òkèwù ṣùgbọn kì í ṣe ọkan náà ni wọn ní òórọ ọjọ bí a ti sọ ṣáájú àwọn ará ọyọ wà ní ọra àwọn árá ilé ifẹ sì wà ní ọra pẹlú àwọn kan tán sí èkìtì àwọn mìíràn si tan sí ìpínlẹ kwárà àwọn tó ti ilẹ tápà wá ń bẹ ní ọra àwọn tó ti kàbbà wá sì ń bẹ níbẹ báyìí àwọn ni ọmọ olújùmú àwọn hausá pàápàá wà ní ìlú ọra báyìí ṣùgbọn èdè ìgbómìnà ni èdè tí ó gbégbá oróke láàrin wọn 	 iṣẹ àgbẹ aroko jẹun ni iṣẹ ọra láti ilẹ wà wọn ń gbin iṣu àgbado àti ẹgẹ àwọn ohun ọgbìn tí wọn fi ń ṣowó ni tábà ọpẹ áko erèé òwú obì àbàtà àti ìgbá tí wọn fi ń ṣe ìyere fún irú tí wọn fi ń ṣe ọbẹ ijebu ode je ilu to gbajumo nile yoruba ni ipinle ogun lapa iwo oorun orile ede naijiria oba awujale ni oruko oba alade ti won fi n joba ni ijebu ode oba sikiru kayode adetona ni o wa lori ite lowo ni ilu ijebu ode orísìírísìí ni ìtàn tí à ń gbó nípa ìsèdá ìjèbú òde sùgbón èyí tí ó wó pò jù nínú àwon ìtàn náà ni mo ménu bà yìí aládùígbò ni odùduwà àti alárè jé ni apá ilè lárúbáwá odùduwà ni a gbó pé ó kókó sí kúrò ní agbègbè náà wá sí ilé ifẹ léhìn rè ni alárè kúrò ní ilè wàdáì tí ó gba asálè núbíà dé ilé ifè tí ó sì se e nlé ń bèun o fún odùdùwà alárè fi omobìnrin rè kan gbórowó fún odùduwà láti fi se aya léhìn èyí ó gba ònà ìseri dé ìbesè títí ó fi dúró ní ìjèbú òde ajèbú àti olóde jé lára àwon àtèlé alárè fún isé ribiribi won fún ìlú ni a se so ibùdó náà lórúko won ajèbú olóde àpèjá orúko yìí ni ó di ìjèbú òde lónìí yìí léhìn alárè ni lúwà olù ìwà náà dé láti asálè núbíà òun náà gba ònà ilé ifè ó sì yà kí odùduwà lúwà àti àlárẹ bí ọmọkùnrin kọọkan osi ni ọmọ lúwà eginrin sì ni ọmọ alárẹ ní àsìkò yìí ọṣìn tàbí ọlọjà ni à ń pe olórí ìjẹbú òde èdè àìyédè bẹ sílẹ láàárín alárẹ àti lúwà lórí i ẹni tí yóò jẹ ọlọjà nígbà tí wọn tọ ìfá lọ lórí ọrọ yìí ó fí yé wọn pé ẹni tí yóò jẹ olórí kòì tíì dè kò pẹ kò jìnnà lẹhìn ikú alárẹ àti lúwà ni àjèjì kan tí o múrá pàpà rẹrẹ wọlú ọnà oǹdó ni àjèji yíí gbà wọ ìlú kò pẹ ìròhìn ti tàn ká pé àjìji kán fẹ gbọgun wọlú èyí ni ó mú apèbí olóyè pàtàkì kan ní ibùdó yìí lọ báa bóyá ijà ni ó bá wá ní tòótọ àjèjì yìí kò fèsì lọ báa bóyá ijà ni ó bá wá ní tòótọ àjèjì yìí kò fèsì ju pé ìjà dà láti fi hàn pé òun kò bá ogun wá àjèjì náà fi yé wọn pé ògbòrògánńdá ajogun ni orúkọ òun ó jẹ ọmọ gbórówó tí í ṣe ọmọbìnrin alárẹ tí ó fún odùduwà fẹ ní ilé ifẹ ipasẹ àwọn ẹbí ìyáa rẹ ni ògbòrògánńdà tọ wá lẹhìn ikú bàbá rẹ títí di òní àdúgbò tí apèbí tí pàdé ògbòrògánńdà ni à ń pè ní ìjàdà àpàbí lọ fi tó olóyè àgbà jaginrìn tí ó rán an níṣẹ pé ọwọ ẹrọ ni àjèjì náà mú wá nígbà tí jaginrìn bi apèbí ibi tí àjèjì náà wà apèbí dáhùn pé ọba ńníta ọba wà ní ìta nítorí ipò ọba ni ó rí i pé ó yẹ ẹni pàtàkì bí i tí ògbòrògbánnńdà ajogun láti ìgbà yìí ni a tí mọ ògbòrògánńdà ní ọbańníta tí àjápè rẹ di ọbańta di òní agbègbè tí ọníṣeémù ti lẹ ọsà lọ tí a fún ògbòrògánńdà láti máa gbé ni ó júwe pé ó tóó ró ibí yìí tó láti dúró sí ni à ń pè ní ìtóòró di òní àdúgbò yìí ni a ṣe ọwọn kan sí ní ìrántí ọbańta nítorí a kò mọ bí ó ṣe kú inú igbó kan ni tòsí orù àwà ni a gbọ pé ó rá sí ògbórògbánńdá ajogun ọbańta gbé winniadé ọmọ osi níyàwó ósi yìí bí a ti mọ ṣáájú jẹ ọmọ lúwà ọbáńta sì jẹ ọmọ ọmọ alárẹ wọn bí ọmọkùnrin kan tí ó ń jẹ mọnigbùwà síbẹ aáwọ tí ó wà láàárín lúwà àti alárẹ nípa óyè jíjẹ kò í tán láàárín àwọn ẹbí méjèèjì láti fi òpin sí aáwọ yìí àwọn ará ìlú ní kí monigbùwà ọmọ ọbańta jáde rẹ ti ṣe ní ọjọ kìíní mọnigbùwà gbà láti ṣe bẹẹ ó lọ sí ìletò kan tí a mọ sí òdo láti ibẹ ní ó sì ti padà wọ ìlú pẹlú ìfọn àti orin ọjọ yìí ni a gbé adé fún mọnígbùwà oùn ni ó jẹ ẹni àkókó ti ó jẹ oyè awùjalẹ a mu ìjà ilẹ èyí ni ẹni tí ó parí ìjá tí ó bá nílẹ àpápè oyè yìí ni ó di awùjalẹ dòní yìí títí di òní yìí ni ẹnikẹni tí a bá yàn gẹgẹ bí ọba tuntun gbọdọ jáde ní ìlú lọ sí òdo kí ó sì wọ ìlú padà gẹgẹ bí i mọnigbùwà àti ọbańta kí ó tó ó gbadé lára àwọn olóyè pàtàkì pàtàkì ní ìjẹbú òde ni olísà ẹgbọ àgbọn kakaǹfò jaginrìn àti lápòẹkùn tí wọn jẹ óyè ìdílé àwọn oyè bí i ọgbẹni ọjà kìí ṣe oyè ìdílé àwùjalẹ kọkànléláàádọta ni a gbọ pé ó wà lórí oyè báyìí àwọn ìjẹbú fẹràn láti máa jẹ kókò àti ọjọjọ wọn tún fẹràn lati máa fi ògìrì sí obẹ àti oúnjẹ wọn mìíràn bíi ikọkọrẹ láti fún un ní adùn àjẹpọnmulá ẹlẹsìn ìbílẹ ni àwọn ènìyàn ijẹbú òde ní ìgbà láíláí wọn máa ń bọ oríṣìíriṣìí òrìṣà tí a ń bọ ní gbogbo ilẹ yorùbá bí i ògún ifá èsù àti bẹẹ bẹẹ lọ àwọn òrìṣà ìbílẹ bíi agẹmọ òrò àti obìnrin òjòwú wà pẹlú lọde oní àwọn ẹsìn ìbílẹ wọnyí kò ranlẹ bíi ti àtijọ síbẹ a ṣì ń bọ wọn lójú méjèèjì ẹsìn mùsùlùnì ni ọpọ àwọn ará ìjẹbú òde ń ṣe báyìí mọṣáláṣí kan wà ní àdúgbò òyìngbò tí ó jẹ ọkan nínú mọṣáláṣí tí ó tóbi jù ni apá ìwọ oòrùn afríka àwọn ẹlẹsìn àtẹlé krístì lóríṣìíríṣìí kò gbẹhìn àwọn náà pọ ní iba tiwọn àwọn ìjọ àgùdà tilẹ fi ìjẹbú òde ṣe ibùjúkóó fún dáyósíìsì ti ẹkùn ìjẹbú 	ìtùmò 	 àdúgbò yìí ni àwon ìjòyè oba ìlú yìí tí a ń pè ni olówá tè dí ti won si ń se ìjoba lórí àwon ènìyàn tó wà ládùgbó yìí 	ìtùmò 		 àdúgbò yìí ni ojúbo òrìsà alá wà tétètélè àwon àwòrò òrìsà yìí ni ó te àdúgbò yìí dó 	ìtùmò 		igi obì púpò ni àwon tó te àdúgbò yìí bá nígbà ti wón fé te ìbè dó 	ìtùmò 		àdúgbò yìí ni ojúbo òrìsà òsù wa ni tori pe ibí yìí ni wón ti ń bo òrìsà yìí ni wón se ń pe e ni ìta òsù 	ìtùmò 		igi òpe púpò ni àwon tó te àdúgbò yìí ban i ibi yìí nígbà tí wón fé te ibè dó 	ìtùmò 		àdúgbò yìí ni òkan lára àwon akoni ode to máa ń ye ojó ogun ti awon olóde yòókù bá ti dá síwájú tè dó ìdí niyìí tí won fi ń pe àdúgbò yìí ni ayegun 	ìtùmò 		awon ounje orisirisi tí a dì sínú àpò bii àgbàdo ìyo ni àwon ara àgbègbè máà ń gbé wá si àdúgbò yìí wá lati tà kí ó tó di àdúgbò wón si máà ń na ojà ni àdúgbò yìí títí di òní yìí 	ìtùmò 		isé ìkokò mímo ni isé àwon to té àdúgbò yìí dó díè lára àwon omo omo won si ń se ìsé yìí 	ìtùmò 		àdúgbò yìí ni àwon olósùgbó ti máà ń se ìpàdé níbè ni ilé ìpàdé wón wa kí ó tó di pé won te ibè dó 	ìtùmò 		ibí yìí ni ójúbo osi esi wà télètélè kí o to di pé won te ibè do tí o si dí àdúgbò ojúbo osi yìí si wa níbè títí dònìí 	ìtùmò 		àwon opó ni won máà ń na ojà yìí ni alaalé òríta ti wón ń náà yìí ni o di adúgbò ti wón si ń pe ni ìtà opó wón si máà ń ná ojà alé ni àdúgbò yìí títí dònìí 	ìtùmò 		okunrin kan tó mú opà dání ló te apá ibí yìí dó ìtàn so fún wa pé àpá ase oba ìlú ibòmíìràn ló mu dàni nígbà tí o ń bo àwon kan tilè so pé àremo oba ìlú náà ni nígbà tí o fé te àdúgbò náà do ó mú òpá yìí dá ni ìdí niyìí tó fi je pé won ń je oba ni àdúgbò náà títí di òní yìí 	ìtùmò 		ìtàn so fún wa pé omi nigbogbo àdúgbò yìí teletélè kí ó to dí pe wón te ibè do okunrin akoni ti a ń pè ni òró ni o pé ofò tí ó sì le omi náà lo ìdí nìyìí ti a fi ń pé àdúgbò náà ni ìtóòró 	ìtùmò 		ibí yìí ni òkan lára àwon akoni tó te ìlú yii dó kokó dúró si kó tó dip é ó wo àárin ìlú lo nígbà ti ijà dé láàrin òun àti àwon tí wón fo wo ìlú yìí o bínú pàdà si ibi yìí o si wolè ìdí niyìí tí wón fi ń pe àdúgbò naa ni olóde oórì okùnrin yìí si wà níbè títí dòníì 	ìtùmò 		eégún kan ti won ń pè ni obrinrin ojòwú ní o te ibí yìí dó èégún odoodún ni eégún máà ń jáde ni àdúgbò yìí títí donii ìdí igi ìrókò ni won fi se ojúbo eégún yìí igi ìrókò yii wà níbè títí dónì yìí 	ìtùmò 	isé epo ni àwon to te àdúgbò yìí yàn láàyò léyìn tí wón ti dó síbè bí o tilè jé pé won kò se ise epó níbè mó won si ń ná ojà epo níbè titi dò níí 	ìtùmò 		lára àwon ìjòyè oba gbélébùwà àkókó tí won kò fara mo on pé kí wón pa oba náà ni won wa te àdúgbò yìí dó léyìn ti wón kúrò ni ààfún 	ìtùmò 		oríta yìí ni àwon ìjoyè oba gbétebùwá àkókó péjo sí láti bi ara won ohun ti o ye kí àwon se fún oba náà 	ìtùmò 		ìtàn so gún wa pé nígbà tí wín fe te ibí yìí dó wón bá òrìsà kan níbè tó dé adé sórí tó sì fi èwòn onírin se ileke owó àti tí esè ìdí ni yìí ti à fi máà ń yan oba láti ìdílé enití ó te àdúgbò náà dó ìdílè yìí náà tílè ni ààfún tí a ń pè ni ààfin òba ìdéwon 	ìtùmò 		ìtàn so fún wa pé bí ó tilè jé pé èrúktí o té àdúgbò yìí do kii se àfín sùgbón gbogbo àwon omo tí won bi láti ìdílè enití o te àdúgbò náà do je àfín nígbà ti won lo bi ifá wo ifá ni ki won máà bo obàtálá ni ìdílé náà láti ìgbà náà lo ni won ti ń bo obàtálá ni ìdílè yìí ti o bad i àsìkò odún òrìsà yìí àríyá ni fún gbogbo àwon omo àdúgbò yìí àti fún ìlú pàápàá baboon n baboon is an animal ìnàkí eranko ni ìnàkí baby n the priest prayed for all babies omo owóàlùfáà gbàdúrà fún gbogbo àwon omo owó bachelor n 	 the bachelor refuses to get married àpón okùnrin àpónkùnrin náà kọ láti fè ìyàwó back n turn its back to me èyìn 	ko èyìn rè sí mi	 back v don t back mi ko èyìn sí te lé ma ko èyìn sí mi back adv he paid the money back padà o san owó náà padà backwards adv they asked the child to go backwards padàséyìn wón ní kí omo náà pedàséyìn background n he gave the picture he drew a very good background pile ó fún àwòran tó yà ní ìpìle tó dára bacon n bacon is sweet with salt eran èyìn elédè eran èyin elédè dùn pèlu iyò bacteria n bacteria causes deseases kokoro tàbí ògbìn kékere tí a le fi èro wò kòkò máa n fa àrùn bad adj the man is too bad burú okùnrin náa buru jù badge there is a badge on tunde s shirt ami asafihan ìdánimò	àmi idánimò wà lára ewù tuned badminton n ade likes playing badminton ere ìdáraya oní bóòlù kékere àfigi gbé ade féràn láti maa gbá bóòlù kékeré àláfígigbá baggage adé took care of his baggage when he wanted to travel àpò erù fùn ìrìn àjò orisìí erù ni a kó sínú àpò náà adé tójú àpò erù rè dáadáa nígbà tí o fé rin ìrìn àjò bait n the bait fixed into the hook was too small for the fishes to see ìje ije enu ìwo náà kéré fún eja láti rí bake v he baked bread yan ó yan búrédi baker n the bake baked many loaves of bread olùyan olùyan náà yan òpòlopo búrédì bakery n he has a bread bakery ilé isé ìyan nnkan ó ní ilé ise ìyanbúrèdì balance v the farmer weighug sale to balance the weigh of his cocoa bags equally wòn lógboogba agbè náà fì ìwon won àwon kòkó rè loogboogba balance n they have bought a new weighinh scale ìwon èro tí a fi n won nnkan 	won ti rà ero ìwòn tuntun badge n he sewed the badge with his shirt àmi o rán ami náàmó èwu re balcony n i met him at the balcony òdèdè tí ó lókè ni ilé ètéèsì ní òdèdè tí ó wà ní òke pètésì ni mo ti bá a bald adj the old man is bald headed pípárí okùnrin agbàlagbè náà ti di apárí bale n he went to the bank with bales of money ìdì o kó awon ìdì owó náà lo sí ilé ìfowó pamosí bale v the waste papers are bailed dì won dì àwon ìwé tí kò wùlò pò ball n he knows how to play footaball bóòlù ohunkóhun tí a sù róbóbó	ó mò nípa bóòlù aláfesègbá ballet n i have never taken part in ballet ere orúse oníyó tí kò lórò síso nínú n kò bá won kópa nínú eré onise oníjó tí ko lórò síso nínú rí balloon n the children love to play with balloos apo róbà tí a fé atégùn sí awon omodé náa féràn láti máa fí apo roba tí a fé ategun sínú rè sere ballpoint n the ballpoint has spoilt kálámù ìkòwé onírin rógódó lénu kálámù ìkòwé onírin rógódó lénu náa ti bàjé bamboo n the house was built with bamboo oparun oparun ni wón fi kó ilé náa ban v we shall ban smoking in the school fi òfin dè a ó fi òfin de sìgá mimu nílé iwé ban n there is a ban on fighting in the school ìfòfindè ìfòfindè wà lórí ìjà jíjà nile ìwé banana n banana is common in ile ifè ògèdè were ògèdè were wópò ni ile ifè 	 band n he uses bands to tie it well ìde ìso ó fi iso ide dì í dáadáa bandage n he used bandages to tie up his wound ìrèpé aso tí awon orísègun fí n di ojú ogbé máa n di ojú ogbè di egbò rè bandage v he bandaged his wound tightly dì di ojú egbò o di ojú ogbé rè dan in dan in bandit n the man is a complete bandit olósà olóbà gbáà ni okùnrin náà bang n he always shuts the door with a bang àriwo òjijì n se ni o máa n tilekun pèlú ariwo òjiji bang v please don t bang the door when you go out ti gbà fi pariwo òjiji máse fi ilèkùn ijéun pariwo tó o bá jade bangle n a goldsmith manufactured this bangle ègbà owó alágbède to ro ègbà owó yìí banish v the king banished him lé kírò ní ile gbè kuro lókàn oba náà lé e kuro ní ìlú o gbé ìwàkuwà oko rè kúrò lókàn rè bank n she banished herself from her husband s mis behaviour he is the manage of the bank ilé ìfowópamósí bèbè odò oun ni olorí ilé ìfowopamósí náà o dúró sí bèbè odò baptise v he stood at the bank of a river john the baptist baptized jesus christ rì bo oni sàmi sí gégé bí ùàmà kìrìsìteenì jòhánù onítèbomi ló se ìrìbomi fún jésù kirisiti bar n he was called to the bar irin tàbí igi gbooro iyanrì tí n dí nu odò ibi tí tóón tí n dúró rojó ní kootu egbé àwon agbejórò wón pèé sínú egbé àwon agbejó rò bar v poverty bars the way to progress dénà ìsé ló máa n dínà ìlosíwájú 	 barbed wire n he fenced his house with barbed wire irin tín ún tún ún rún tí a hun lónà tí nnkan kò lè koja nínú re o fi ìrìn tín ún rún tún ún rún tí a hun pò se gbà jí ile rè ká barber n the man is a barber onígbàjámò onígbàjámo ni okùnrin náà bargain v he bargained with girl over the price that he would sell it for dúnàá dúrà ná se àdéhùn oje to fé san tabí fé rà á sàdéhun o sàdéhùn pelu omobìnrin náà oye tó fé ta á bark v he barked like a dog gbó o gbó bí ajá 	 barrack n the government has built many barracks for our soldiers ibùgbé awon ológun tàbi àwon agbófuiró àwon ìjoba tí ko òpòlopo àwon ibùgbé fún àwon ológun wa barrel n the barrel of water is at the back of the house agbá agbá omi náà léhìnkìnlé barren adj the woman was barren for three years yàgàn se aláìléso obinrin náà yagan fun odún méta	 barrier n there are barriers on that road ìdína ìdènà ìdínà wà ní ojú ònà yen barrow he put the loads in the wheel barrow kèkè erù èwù omo owó ojú orórì òkú o kó awon erù náà sínú kèké erù barter n our forefathers used to trade by barter system pàsípàro ìpààrò pàsípààrò ni àwon bàbá nla wa máa ni se láyé àtojo 	 barter v he bartered his clothes for shoes pààrò se pàsípààrò ó fi aso rè pààrò fún bàta 	 base n the base of the pit is very dark ìsàlé ìpìlè ìjokòó ìpìle kòtò náà sókùnkùn gidi 	 basis n what is the basis for your opinion pàtó kí ni pàtó èrò okàn re basket n he filled the basket with fruits apèrè àgbòn 	ó fí èso kún inú apèrè náa baskeball n the child is playing basketball bóòlu alápèrè omo náa n gbá bóòlu alápèrè bat n he killed two bats yesterday he bough a pair of new bats àdán òòbè ó pa adan méjì lánàá pákó pèlèbe tí a fi n gbá eyin orí tábílè ó ra pákó pèkó pelebe tuntun méjì tí a fi n gbá eyin orí tábieì batch he has completed the first batch owó kan àpapò nnkan ó ti pari òwó àkókó bathe we often bathe in the river on hot days wè lúwèé a máa n sábàa wè nínú odò naa nìgbà oru bathroom n the students built a bathroom in their school balùwè ibi ìwe ibì ti a n wè sí awon akekòó náà kó balùwè ní ilé ìwé won battery n he bought a new battery to his car ohun ìjà ogun àpótí ìnúnáwa ó ra apótí ìmúnáwa túntun sí mótò ayókélé rè battle n they have stopped the battle ìjà ogun wón ti dá ijà náà dúró battle v he battle with cancer for three years bá jà jagun ó bá aisan jejere jagun fún odún méta be v you don t know what you will be tomorrow jé dà dì o kò mo ohun tí o le jé lóla beach n i will go to the beach tomorrow etí òkun èbá òkun n ó lo sí etí òkun lóla bead she has bought new set of beads ìlèkè ó ti ra àwon ìlèke tuntun beak n he cut away the beak of the bird enu eye agógó eye	ó gé enu eye náà dànú 	 bear n bear is not common in africa bíárì irufé erànko nlá kan tí ó n gbé ilè ótútù bíárì ko wópò ní ile adúláw bear v who is bearing john he bears it all jé orúk fara dà ta lo n jé jòhánù ó fara dà a gbogbo rè beard n the man shaved his beard irùngbòn okùnrìn náa fá irùngbòn rè beast n the beast has devoured my goat eranko búburú eranko búburú ti pa ewúré mi je beat v the teacher beat the child lù olùkó lu omo náà beautiful adj the lady is beautiful tí o rewa tí o dara omobìnrin náà rewà beauty n she has lost her beauty ewà òsó dídára ó ti so ewà rè nù beckon v the beckoned to me to come juwó sí se àpeere sí wón juwó sí mi kí n wá become i want to become a lawyer dì mo fé di agbejórò because conj i bought the book because of the child nítorí tori tí mo ra ìwè náà nítori omo náà	 bed n ibùsùn we have many beds in our house the machine rests on a bed of concrete a ní ibùsùn púpò nínú ilé wa odò isale èro náà sùn lé ìsàlè kannkéré náà bed v he bedded the bricks in concrete so pò dáindáin to pò rémúrémú 	ó to àwon bíríkì náà pò rémúrémú pèlú kannkéré 	 beef n he bought beef for me eran màálù ó ra eran màálù fún mi beetle the beetle is dead olóbòn ùn bon un olóbon ùn bon ùn náà ti kú before adv i came before him saájú mo dé saájú rè beg v he begged them sagbe toro bèbè ó bè wón 	 begin v we shall begin the work tomorrow bèrè a ó bere isé náà ní òla bahalf n he collected the money on my behalf ìtìléyìn ojú rere ìdúrónípò nípò ó gba owo náà nípò mi behave v i want you to behave well hùwa lò mo fé kí o hùwa dáadáa 	 behind prep he stood behind the child léyin ó dúró léyìn omo náà belief n it was my belief that she went ìgbàgbó ìgbàgbó mi nip é ó lo believe v i believe in god gbàgbó ní ìdánilójú mo gbàgbó nínú olórun 	 bell n he rang the bell agogo tí a n lù ó lú agogo náà 	 bellow v the man was bellowing like a cow ke bíì máàlu okùnrin náà n ké b i màálù 	 bellows n the goldsmith bought a new bellows ewìrìalágbède náa ra ewìrì tuntun belly n he stabbed the child in the belly ikùn ó gún omo náà ní obè ní ikùn 	 belong v these books belong to me se tem jé teni tí èmi ni àwon ìwé yìí beloved adj i want there with my beloved wife olùfé àyànfé 	mo lo sí ibè pèlú olólùfé ayà mi belt n he has lost his belt láwàní òjá àmùrè ìgbànú ìgbàjá ó ti so ìgbànú rè nù belt v his dress was betted at the waist ìgbàja so ìgbànú ó fi ìgbànú so aso to wò módìí dáadáa bench n he sat on a bench the attorney turned to address the bench ìjokòó ó jókòó lórí ìjokòó kan ìjókòó tàbí egbé àwon adájó ni lé ejó adájó agbà náà yí padà láti bá ìjokòó egbé àwon adájó náà sòrò bend v he bent the iron wó tè ó wó irin náà bend n he cut the bend from the tree ibi tí o wó ibi tí o tè o gé ibi tí ó te lára igi náà beneath prep the river is flowing beneath the bridge nísàlè lábè oni náa n sàn lábè afárá	 benefit n i have not seen any benefit in my coming here aìfààní èrè n ko tíì rí àìfààní kankan nínú wìwá sí ibí mí beside prep he stood beside me ní ègbé ó dúró ní ègbé mi besides pre adv basides working as a doctor he also writes novels pèlúpèlú yàtó fún yàtó fún síse isé ìsègun ó tún máa n ko ìtàn arobo 	 best adj this house is the best in our compound dara julo	ile yìí ló dára julo ni adúgbò wa	 betrag v the woman betrayed her husband sòfófó fi han tú asírí sekúpa obìnrin náà tú asírí oko rè better adj this one is better sàn sàn ju dára ju 	eyí sàn jú between prep there is a strife between them he stood between us láàrin lágbede méjì ìja wà láàrin won ó duro lágbede méjì wa beverage n give beverages to me ohun mí mu fún mi ni ohun mímù	 beware v beware of bad friends sóra year kíyèsára sóra fún àwon oré burúkú beyond prep he stands beyond the house níwaju ní ìkoja ó dúro ní ìkojá ilé náà 	 beyond he did it beyond my expectation kojá jù ó se é ju bí mo ti se fé lo	 bicycle n my mother bought me a bicycle kèké íyá mi ra kèké fún mi lose tó koja last week bible n the child bought a new bible bibeli ìwe mímó onígbàgbó 	omo náà ra bíbélì tuntun 	 bid v he bade me to come near he bade us farewell fi àse fún fi owó lé so òrò ìkeyin ó fase fún mi kí n sunmó tòsí ó sòrò ìkeyin fún wa bid n bids were invited for construction of a new government house ìfowóléwón pe àwon ènìyàn fún ìfowóle kíkó ilé ijòba tuntun náà big adj the house very big tóbi ilé náà tóbi púpò bill n it is a bill that becomes a law àbádòfin àbádòfin ló máa n di ofin 	 bin n the man bought a new dust bin irufé garawa tabi àpótí okunrin naa ra garawa ìkólè tuntun kan biography n they have read the biography of that man that died yesterday itan ìgbésí ayé èdá wo ti ka ìtan ìgbésí ayé okùnrin náà tó ku lánàá biology n akin is a biology teacher ekó ìjìnlè lórí ohun elemi bí irúgbìn ati eranko olùkó ekó ìjìnlè lórí ohun elemi bí irúgbìn àti eranko ní akin bird n birds builds their nest on the trees eye awon eye máa n ko ité won sórí igi birth n birth is a providential grace ìbímo bíbímo oo re òfé olórun ni ìbímo jé biscuit n he gave me a biscuit akara òyìnbó o fún mi ní akara òyìnbó je bit adj ade gave me a bit of soup síún tíún gán ún ade fún mi ni obè tíún	 bite v he bit his finger bù je gé je ó gé ìka rè je bitter adj it is as bitter as bitter leaf korò ó korò bí ewúro black adj the black dog is here dúdúajá dúdú náà wà níbí 	 black n black is his best colour àwo dídú àwò dídú lo féràn jù 	 blackboard n we have blackboards in our classroom pátákó ìkòwé a ní pátáko ìkòwé ní yàrá ìkàwé wa blade n he bought two blades yesterday abe abefélé ó ra abefélé méjì lánàá blame n if we don t complete this job you will take the blame ibáwì idálébi tí a kò bá parí sé yìí ìwo ni yóò gba ìdálébi rè blame v he blamed the child bá wí dá lébi ó bá omo náà wí 	 blanket n he bought a new blanket aso ìbora aso itésùn ó ra aso ìbora tuntun blast n the blast is too much iró kikan fife èfúùfù iró ipè iró kíkan kíkan náà ti n pò jù blast he didn t allow the bomb to blast bú gbàmù ko jé kí àdó olorí naa bú gbamu 	 blaze n there was a blaze of fire at the company yesterday òwó iná owó iná sé yo nílé isé náà lánàà blaze v the fire blazed out unexpectedly sé yo òwó iná sé yo láìròtélè bleach v he bleached his clothes bo so di funfun 	o bó aso re bleach n he bought new bleach yesterday oògùn ibódòtí 	ó ra oogùn ibódòti tuntun lanáà bleak adj the future of a lazy man is bleak ti ko sí ìrètí àti dár tí kò dára tutu tí kò dájú bleat v he asked him to bleat like a sheep ké bí àgùntàn ó ní kí ó ké bí aùntan bleat n the lamb gave a faint bleat igbe àgùntàn òdó àgùntàn náà kò lè ké jákè bleed v the child is bleeding through the nose sèjè èjè n jade láto inú omo náà blend v he blended the thour with milk to make it sweet dà pò mú dùn ó da ìyèfun náà pò mó wàrà lati mú un dùn blend n a blend of beverages is very sweet adalu ohun mímu máa n dùn bless v god will bless you bù kún olórun yóò bù kún fun o 	 blew v he blew air at the hot food he blew air with his mouth fé atégùn sí ó fé ategun sí oúnje gbígbóná náa ó fie mi fé atégùn blind adj the man is blind foju sòkùnkun sí okùnrin náà fójú blindfold v strange love has blindfolded the man dí loju bo loju sú lójú ifé àjèjì ti bo okùnrin náà lójú 	 blindness n blindness is troubling him àìrían ìfójú n dààmú rè 	 blink v he blinks his eyes séjú ó n se ojú rè	 blister n the accident has cause blister on his body ilérórò oówo wúwú ìjàmbá náà tí jé kí iléròró wàní are rè block n he removed the block ìdínà o mu ìdínà náà kúrò 	 block v he blocked the way againt the rat sénà dina ó sénà mó eku náà blonde adj the child has blonde hair pupa fúéúé omo náà ní irun pupa fúéfúé blood n the child needs blood èjè omo náà nílò èjè bloom n the tree is in bloom ìrúwé irudi títanná ìtaná igi náà famimóira bloom v the tree is blooming tanná rudi ruwe igi náà rudí 	 blossom n the trees are all in blossom ìtànná ewèko ìtànna igi òdòdó àwon igi náa wà ni àsìko ìtànná won blossom v the tree has stated blossoming since last week yo ìtànná yo yètuyètu igi náà ti n yo ìtànná láti òse to koje blot n there is a blot on the white cloth àbàwón àbàwón wà lára aso funfun náà blot v he blotted his book with pen ink se àbàwón sí ó se àbàwón sí wé re pèlú aró kálámù blouse n she bought a new blouse èwù awòlékè obìnrin ó ra èwù àwàlékè tuntun blow v he blew whistle he blew air fun fé ó fun fèrè o fé atégun blue adj the cloth is blue he bought a blue cloth òfefè aso náà ní àwò ofefè o ra aso aláwò òfèfé blue n blue is very good àwò ojú òrun àwò ofefè àwò ojú òrun èfefè dárà blush v he blushed because of the bad incidents bojú jé pón lójú o bojú jé nítorí ìsèlè náà 	 blush n she cannot hide her blush ibojuje ìlejú koko ko le fi ibójujé re pamo 		 boa n the hunter killed a boa erè ejò nlá ode pa erè boar n the hunter killed a boar yesterday ìmàdò elédé egàn ode náà pa ìmàdò nlá kan lánàá board v he boarded a bus to his house wo kó símú ó wo okò lo sí ilé rè 	 board n he put the poster up on the board the board is are unhappy about falling sales pátákó ó le àwòrán náà mo ojú pátákó lókè ìgbìmò inú ìgbìmò náà kò dùn bí iye ojà tí wón n ní tà tí se n wale boast v don t boast fabout what is not yet certain for you fón enu máse fón enu fún nnkan tí ko ti í da e lójú boast his boast is too much ìfónu ifónnu rè ti p dojù bob v he was bobbing as if he wanted to sleep pààrà rìn kiri o n paara bí eni pe ó fe jale	 bob n the bob you have engaged yourself in cannot favour you ìpààrà ìrìnkiri ìrìnsótè sódò ipààrà tí gùnlé yìí kò lè sé o ri àn fààní body n esau had hair all over his body ara esau ní irun ni gbogbo ara rè boil v he boiled the meats they gave him bò o bo eran tí won fún un bold adj the man is very bold gbóyà gbójú gboya okùnrin náà gbájú gbóyà bolt n he bought three small boits ìdè o ra awon ìdè kékèéké méta bómà n he lead the cattle to their bana ògbà eran ibùgbé eran ó da awon màálù náà wo ibùgbé won bomb n he killed his enemies with a bomb àdó olóró ó pa àwon òtá rè pèlú adó olóró bomb v he bombed the quarters fi adó dóró parun ó fi adó olora pa agbegbe náà run bond n both of them have entered into a bond idè ìmùle iwé adéhùn àwon méjèèjì ti se ìmùlè láàrin ara won bone n the femur is the longest bone in the body egungun egungun itan ló gùn jù ninu gbogbo àwon ègungun ara 	 bonfire n the bonfire covers all this compound àkàndá má iná nlá tí a tan síla lákòókò àriyá akanda me nlá náà mole yìí gbogbo agbègbe yìí bonnet n he opened the bonnet of the car imú okò ayókélé ó sí imú oko ayókélé náà sílè book n he was reading his book ìwé ó n ka iwé rè boo v he has booked the accommodation for us sètò sílè nípa sísanwo ó tí seto ele tí a o gbé síle bookcase n he bought a new book case àpótí ìkówèésí ó ra àpóti ìkówèésí tuntun 	 boot n the soldiers cottected new boots he locked the book of the car bàtà èyìn okò ibi ìkérùsí eéyìn okò àwon ome ológun náa gbe bàtá tuntun ó ti èyìn okò ayokélé náà border n the stood at the border of the town ìpèkun ibodè won duro ni ìpekun ìlú nàá bore v the bore can bore through rock i have heard all his storied before they bore me he bores me lu gbé i hunnkan yìí lè lu òkútà kojá sú dá lágara mo ti gbó awon ìtan ìtan re télè wón ti sú mi bore n don t be such a bore he has a twelve bore shotgun ìdámilágara má saya adámilágara báyen oníhò ihò gbígbéjìn ó ní ìbon olójú oníhò méjìlá born v he was born last year bí a bí i lódún tó kojá borne v he has borne three children bí ó bí omo mela borrow v i borrowed money from him yá mo yá owo lówó rè	 boss n the bose was annoyed with his secretary ogà elèisé ogá ibi isé náà binú sí akòwé rè	 botany v our teacher is very verse in botany èkó ìjìnlè nípa ohun ógbìn olukó wa ni ìrò ìhìnlè nínú èjó ìjìnlè nípa ohun ògbìn both adj both of them are here méjèèjì àwon méjèèjì wà níbí bother v don t bother yourself yo lenu dààmú má yo arà re lému bottle he put water in all the empty bottles ìgò sago ó ro omi sínu gbogbo kòròfo ìgò náà bottom n the bottom of the bottle is dirly ìsàle ìpìlè ìdí 	idí ìgò náà dòtí bought v he bought a car yesterday rà o ra òkò ayókélé lánàá boulder n the boulder cannot be moved òkúta nláribitì òkúta nlá ribiti náà ko se e si nídìí bounce n he allow the baby a bounce before the put her on her back tito sókè fifò sókè ó fún omo náà laaye itosoke èèkan kí o tó gbé e pòn séyìn bounce v the baby is bouncing on his mother s back to fò sókè omo náà n to sókè eéyìn ìyàá rè	 boundary n he showed the boundary between the two towns ààlà òpin ó fí ààlá ààrin àwon ilú mejèèjì hàn mí bouy n the bouy is no more working well amí lóju omi láti tóka ewu fún oko àmì lójú omi tí ó n tóka bí oke se ye kó rìn ko sisé dáadáa bow n the bow is no more good orun orun náà ti bàjé	 bow the bowed down for their boss the congregation bowed their heads in prayer teríba fún tè bere wó tè fún ogá won ìjo ènìyan te orí won ba fún àdúrà bowl n he bought a new bowl opón abó kolo ó ra opón tuntun box n he packed his clothes in a box àpótí ó pa aso rè mó sínú àpótí boy n the boy has left odómokùnrin odómokùnrin náa ti lo 	 boycott n there was a boycott of election by the political parties àsepatì awon ègbé òsèlu náà se àpatì ìdìbò náà boyctt v don t boycott my house pa ti má se pa ilé mi ti 	 brace ìdè the brace of my trousers cuit ojá ohun tí a fi gbá nnkan okùn tí mo fi mú sòkòtò mi lókè ti já brace v he braced the door with iron rod dè fi gbá ó fi irín gbá ilèkùn náà 	 bracelet n i bought a golden bracelet yesterday ègbà owó mo ra ègbà owó olómi góòlù lánàá 	 bracket n he puts the word in a bracket àmì àkámó ó fi òró náà sínú àkámó bracket make sure you put all the borrwed words in bracket fi sínú àmì àkámó 	rí ì dajú pr o fí gbogbo awon òrò ayálò sínú àkámó 	 brag v he likes to brag hale se féfé yangàn ó féràn látì maa hale 	 braid v he likes to brag the lady braids her hairs dì hun omobínrin náà dì irun rè braid n she prefers braid to all other styles irun dídì ìhun	ó feran irin dídì ju gbogbo awon àrà yòóku li a lè firun dá brain n the child has a sharp brain opolo omo náà pè brake n the bicycle doesn t have good brake ìjámu kèké náà ko ní ìjanu tí o dára brake v the driver quickly apply brake to avoid accident lo ìjánu awakò náà lo ìyánu kí ìjàmbá má bà á selè branch n he cut the branches of the tree èka ó gé àwon èka igi náà branch v he branched to the right yà peka o ya sí apá òtún brand n the good have the same brand àmì tó wà lára ojà títa àmì ègan àwon ojà náà ní àmì kan náà brand he branded his own products to differentiate them from other sàmì sí sàmì ègàn sí láná kégàn ó sàmì sí àwon òjà re láti yà wón sótò lára àwon mìíràn brittle adj the bone is vey brittle rorùn láti eegun náà ròrun láti fó 	 broad adj the road is broad gbòòròònà nàá gbòòrò broadcast v he broadcast the news on the television fán káàkiri tàn káàkiri ó tan ìròyìn náà kaye lórí èro móhùn máworan broadcast n he stood against the broadcast of the program ìtànkáàkìrí ó ta ko ìràn kaakìri ètò náà 	 broken adj he threw away the broken bottle fífó ó da efífó ìgò náà nù broken v the bottle has broken ìgò náà ti fó 	 bronze the wrist watch is made from bronge adàlu bàbà àti ide àdàlù bàbà àti ide ní wón fi se aago owó náa brooch n the lady always uses broocher ìktí òsó tí àwon obìnrin náà máa n lo ikótí osò lati fi so èwu re lórùn nigbà gbogbo brood v b the hen broods its eggs sàba pa eyin adìe náa pa àwon eyin rè 	 brood n the two chicken are of the same brood om eye tí ìyá won jo pa nígbà kan náà ìgbà kàn náà ní won pa awon omo ad ye mejéèji brook n we bathe in a brook odò ìsàn kékeré	a wè nínú odò ìsàn kékeré	 brook v he brooked the suffering fara dà ó farad a ìnira náà broom n he gave me a broom owò ìgbálè ó fún mi ní igbálè kan broomstick n give me a broomstick from the broom sasawo eyo omo owo fún mini eyo omo owo kan nínú owò yen brother n adé is my brother arákùnrin arákùnrin mí ni adé	 brow n the dangling stick hit my brow he stood at the brow of the hill iwájùn orí sónsó orí òkè igi tó n jì dirodiro náà gbá mi níwàju orí ó dúró ní sónsó orí òkè bruis v he bruised the head of the snake tè ré pa lara ó te ejò náà lórí mólè bruise n the ara bruises on the body of the thief ogbé ìtèré ìpalára ojú ogbé wà lára olè náà 	 brush v he brushed the dust off is cloth gbònnù ó gbon ìdòtí kúrò lara aso rè 	 brush n he bought a new brush owò owò ìgbòn nnkan nù	ó ra owò ìgbon nnkan nù tuntun brutal adj the man is too brutal rorò níkà okùnrin náà rorò 	 brutality n he showed his brutality by stabbing the child ìrorò ìsèka ó fi ìrorò rè han nípe gígún omo náà lobe brute n my husband is a brute ònrorò ika onroro ni okò mi 	 buck n buck goes to drink at the river in the evening ako àgbònrín obúko 	ako àgbònrin a máa nmimu ni odo ìsàn ní owó àsálé 	 bucket n he bought a new bucket garawa ó ra garawa tuntun buckle n the shoe has two buckles ìdè bàtà náà ní ide méjì buckle v he buckle his shoes ìdè nnkan 	ó de bata rè bud n he pruned the new buds from the tree eélù ó já àwon ìdì tuntun ara igi náà kúrò	 bud v the orange tree has budded rudí rúwè igí osàn náà ti rudi 	 budge v he budged the big stone mi sún ó mí òkúta nlá naa budget n the president of this counting has read the budget ìwé ìròyìn owó iwe ìròyìn ètó ìsíná aare orílè ede yìí tí ka iwè ètò ìsúná owó buffalo v buffalo is a wicked animal efòn eranko búburú ni efon bug n bed buy is among all the bugs that bite kòkòro ìda ìdun	 idún wà lára àwon kokorò kékèèke tó n jèyan build v he built a house kó ilé mo o k ó ilé building n the building are very good ilé ti a kó awon ilé tí wón kó náà dára	 bulge v when my mother came back from the market her bag was bulging with things wú sóde wú síta àpò ìyá mi wu pèlu orisìí awon nnkan tó rà nìgbà tí o ti ojà dé burglear n the police men have arrested the burglars afólé fótéfólé eni tí o wole onílé láti jí erù kó bulgle the hunter lost his bugle fère ìpè ologun	ode náà so fèrè rè nù 	 bulk he bought it in bulk ìwon nlanlá tìtobi ó rà a ní nlá 	 bull n he slaughter the bull ako màákù 	ó pa ako màálù naa bulldoze n the government has bought a new bulldozer èro ìpalèmó ijoba ti ra ero ìpalemó tuntun	 bullet n the bullet wounded him ota ìbon ahaya ota ìbon náa pá eara	 bullock n he slaughter a bullock egboro ako màálù odá màálu ó pa egboro ato màálù kan 	 bully the man is a complete bully aninilára ayonilénu ayonilénu pómbélé ni okùnrin náà bully v the teacher always bullies on his students ipá láyà kígbe mó olùkó náà máa n pá àwon akékòó rè láyá bully goat n the man has a bully goat obúko tabi ako ewúre òkùnrin náa ni ako ewúré kan 	 bump n the bump is still there wíwú soke wiwu náà sì wa mibe bump v he bumped against chair ko lù ó ko lu àga bumper n he hit the bumper of the car ìdáàbòbò okò ó ko lu ìdáàbòbò okò ayókélé náà 	 bun n he ate bun yesterday akara róbóto àláàádùn ó je àkàrà roboto aláàádun lánàná	 bunch he bounght a bunch of plantain siiri akója nnkan ó ra siiri ògèdè àgbagbà bindle n the bundles of stick are plenty ìdì erù àwon ìdì igi náà pò 	 bungalow n he has buit a bungalow irúfé ilé ile kan ó ti kó irúfé ilé ilè kan bunk n they put two or three bunks on top of another to save place ibùsin tí se mó ògiri wón to ibùsùn meji tabi meta léra nitorí ààyè burial n his burial will be on tuesday ayeye ìsìnkú ojó ìségun ní ayeye ìsùn kú rè burn v fires were burning all over they city the house burned to the ground jònà jó iná n jò ní gbogbo ìlú naa ile náà jóná pátápátá burrow n i saw a burrow yesterday ihò ehoro mo rí ihò ehoro kan lanaa	 burrow v the rodent burrowed its way into the sand gbého eku náà gbéhò rè sínú iyanrin 	 burst v the tyre will burst if you blow it up any more bé fó tú jade táyà náa yóò bé tí o bá tún fé e sí burst n there was a burst of laugher from the child ìsè òjiji awon omo náà bu sérìn ín lójiji 	 bury v he was buried in his home town the dog buried the bone it had found sin bò mole sìnkú wón sin in ìlúu rè ajá náà bo eegun tó rí mole bus n shall we walk or go by bus oko se kí a fí ese rin ni àbí kí a wo okò bush n there is only one bush between my village and the town igbó igbé igbo kan soso ló wà láàrin abúlé mi ati ilú náà bushfool n he killed one bushfool yesterday àparò ó pa àparò kan lánàá 	 business n my business is selling fruit leave me alone mind your business isé òwò nnkan tó kan ení èso títà ni òwò mi fi mí sílè gbájú mó ohun tó kàn ọ busy v i am busy sise lówó mo n sise lówó	 busy adj he is a very busy man náà láápon okùnrin náàláápon but conj his mother won t be here but his father might sùgbón ìjá è le má wà níbí sùgbon bàbáa rè le wà níbí butcher n his father is a butcher alápata alápatà nì bàbáa rè 	 bulter n fry the onions in butter orí àmó dín àlùbósà náà òrí àmo bulter v she buttered four tick slices of bread fí orí amó sí buredi 	ó fi orí amo sí awon ègé buredi kíki merín butterfly n she is like a butterfly labalábá ó rí bí ì labalaba button he pressed the button ìdè ó te ìdè náà button v she hurridly button her blouse fi ìdè dè ó yara de ìde èwu rè	 buy v my father but a new cloth rà bàbá mí ra aso tuntun buzz v the insects were buzzing around the room kùn bí olóbòn ùn bon ùn kòkòrò náà n kùn káàkiri iyèwù buzz n the buzz of the bees is too much kíkùn kíkùn awon oyin náà tip ò ju 	 by prep a house is by the river lébàáilé kan wà lébàá by and he came in by the door nípase ó gba ojú ònà wole brim n we stood at the brim of the river bèbà odò a dúró ní bèbè odò naa 	 brim v his eyes were brimmed with tears kún fun kún ojú rè kún fún omijé bring v he wants to go and bring the money mú wá ó fé lo mú owó náà wá bring up v he brought up the child tó 	ó tó omo náà dàgbà	 brisk adj the man is very brisk já fafa yára okùnrin náà já fáfá dáadáa 	 brass adj he bought a brass plate oníde ó ra abó oníde 	 brass n the brass is very good ide ide náà dára gidigidi 	 brave v the child is very brave láyà gbójú gbóyà gbóyà omo náà gbóyà dáadáa bread n i ate bread yesterday àkàrà mo je àkàrà lánàá breadfruit he ate breadfruit n b gbere is a borrowed word it is borrowed from breadfruit it is short end from gberebúùtù gbere irúfé èso igi kan ó je gbere breadth n he calculated the breadth of the house ìbú gbígbòòrò ó won ìbú ilé náà break v he broke the stick fo sé dá ó dá opá náà 	 break n they have gone on long break ìsimi dídá wón ti lo nínú olójó gbooro 	 breakfast n i have eaten my breakfast oúnje òwúrò mo ti je oúnjè òwúrò 	 breast n covered her breat with cloth oyàn omu ó fi aso bo ọyàn rẹ breastfeed v she breastfeeds her baby everyday fún omo lóyàn ó máa n fún omo re lóyàn lójoojúmò breath n breath is very important for all living things èémí èémí se pàtàkí fun gbogbo ohun to bá n mí breathe he breathed out mí ó mí jade breed v i breed goats se ìtójú bí lóyún tó sìn mo n se ìtoju sìn ewúré breed n i like this breed of goats irufé ohun òsùn eyà ohun òsìn mo feran eya ewúré yìí breeder n my father is a breeder of goats olùtójú olùsìn olutójú ewure ni bàbà mi breeze n the breeze is very cool atégun tó n fé yéè atégun náà tutu dáadáa brew v he brews all sorts of drinks pon otí ó máa n pon orisìírisìí otí mímu 	 brewry n he sets up a brewry ilé ìpon otí ó da ilé ìpon otí sílè 	 bribe v he bribed his boss fún ní rìbá tabi àbètélè o fún ogá rè ní àbètélè 	 bribe n he took bribe from the man àbètélè owó èyìn rìbá ó gba àbètéle lówó okùnrin náà brick n he used many bricks to build the house amò tí a gé tí a n fi kólé ó fi òpòlopo amò tí a gé kó ilé náà bridal adj the bridal party is very interesting tí ó je mo ti ìyàwó àsè igbeyìwó náà dùn bridegroom n the bridegroom has arrived oko ìyàwó oko ìyàwó ti dé 	 bride n the bride has come ìyàwó asesegbé ìyàwó àsèsègbé náà ti de 	 bridemaid n the girl is a bridemaid egbé ìyàwó omoìyàwó ní omobìnrin náà bridge n the built a bruge over the river afárá wón mo afárá sórí odò náà bridge he bridged the river safárá sí ó safárá sí orí odò náà bridle n the bridle of the horse is cut ìyánu 	ìjánu esin náà ti já brief adj i want you to be very brief sékí kíún sókí sékí ní mo fè kì o sòrò 	 briefcase n he bought a new briefcase ohun èlò ìkérùsí ó rí ohun èlò ìkèrùsí tuntun briefy adv the man told us what happerened to him briefly láìfa òrò gùn ní kúkúrú	okùnrin náà so ohun tó sele sí i fún wa ní kúkúrú	 brigade n all the membery of brigade were there egbé omo ogun elésin tàbí elésè gbogbo awon omo ogun egbe elésìn ló wà níbè bright adj the sun is very bright the child is very bright tí ó tan imólè tí ó mole tí o dán oòrùn náà mole dáadáa tí ó gbón tí ó ní làá làáyè omo náà nì làákàyè dáadáa oba iseyin oba adéyerí láti enu pa álímì ajéyemí ilé alusèkèrè ní ìlú òyó adéyerí omo alájogun adéyerí omo wúràólá adéyerí omo wúràólá ìyàndá a báni sòrò má tannìje adéyerí omo alájogun à n bó bo òbó hun adéyerí omo alájogun òbo kìkì are rè a à féná à ní ò jò a féná tán oníkálukú n gbénu ú sá kiri àká baba ìrókò asawo lode ò febè paní adéyení omo alájogun ònà ìbàdàn la ò gbodò rìn o n káà koko adéyení omo alájogun òjò pa kòkò rè gbìn gbìn gbìn òjò tí ì bá pa tápà a dòtúbáté adéyení omo alájogun elébùrú ìké 		omo alájogun 		òbo kìkí are rè 		n ó k aséyìn oba àrànse 		oyinbó omo èjìdé àgbé 		gbógun léye 		àsoba jagun oyinlolá oláwóore peranborí peran bofá oláwóore a bèyìn àrò gele mò gelé mò kò se é mú ròdá ò se é mú gbógunléye àsobajagun nlé oláwóore baba enìkan ò gbin yánrin baba enìkan ò gbin gbòrò omo èjìdé àgbé fúnra rè lóhù aséyìn oba àrànse oyinlolá oláwóore a gbó onísé oba má mà dúró omo èjìdé àgbé tí í gbónísé onjò tí í tún fìlà se ge ge ge oyinlolá oláwóore àsán àn jòmì eye oláwóore ekùn abi làà làà ìjà layà láwóore ekun abi làà làà ìjà layà agbógbe má gbóyàn oba àyínde oyinlolá láwóore àbe afàdàmò ragun jànyìn jànyìn oyinlolá omo èjìde àgbé dákun má gbéná oba àrànse ohinlolá láwóore nígbà tí ò sí mó aséyìn ò ti è parun oyinlolá oláwóore o kan adégbìté sùkú séré adégbìté omo alálè òrun a jó kí de ó ró baba ori dagogo àrán kún lé baba odún sàrìnnàkò ààlà yìgì ààlà yìgì baba ò dé títí dodún omo afòkú sòwò àrèmú arówólóyè àbíkú oníjànmón baba ládépé n n gb ó gbinrin lówó òtún sùkú mì séré mo se bálágbède òrun ní n lurin a jó kí de ó ró baba orí dagogo n n gbó gbinrin lówó òsì adégbìte mo se bálágbèdè òrun ló n lurin a jó kíde á ró baba orí dagogo èmi ò tetè mo pówó fá gùn má ràjà gún gbe arówólóyè àbíkú oni jànmó baba ládépé o dèèkínní onísé ìbàdàn dé wón lógun jà ni mókín ilé arówólóyè oba èse wón ní mo kí séríkí mo kí balógun mo kótùn ún mo kósì o dèèkejì èwèwè onísé ará ìbàdàn dé wón lógun jà ni mòkín ilé arówólóyè wón ní wón ó kí séríkí dáadáa wón ó kótùn ún wón ó kósì ìbàdàn o dèèketa èwèwè onísé ará ìbàdàn dé wón lógun jà ni mòkín ilé arówólóyè oba èse wón lógun le fún séríkí ogún le fún balógun ogun le fótun ún ogun le fósì kóso kó kí e má le è kó won a jó kí dé ó ró baba orí dagogo sèkèrè kó ní e má le è sétè tètè kò pé e má le è kójèbú arówólóyè abíkú onijànmó baba ládépé járun járun kó máa jáwon lo jósèèké jósèèké kó pé e má le è kójèbú arówólóyè abíkú oníjànmó baba ládépé o kan olúgbilé ìgbà tí ò sí mó aséyìn ò ti è parun olúgbilé eléwu oyè òmùdún kókò oba asàwòlòlò oní jànmó alátise olúgbilé aberan nílé bí ode aperin afàlùkò jèjèè jejèé nílé oníjànmó jejèé lóde olugbile tó tó baba láwóore re i se aborí esin báá báá lónà komu abìrù esin tìkòtìkò lónà ababja sèrùbàwón baba àjíà ológòdo ègi olúgbilé aberun nlé bí ode aperin rèwó rèwó ní e má ti è rèwó mó ológòdo egi olúgbilé ni bá a bá lo emi ni í máa se ní wàye mo ní jà mo jùlo n n jù tòsun lo òmùwè tí n wè lódò òsà kó múra kó lè wèé já iba mi olúgbilé aláwòye òmùdún kókò oba asàwòlòlò ìfòròwánilénwò lóri àwon òrò tó ta kókó ìbéère 	kín ni ìtumò gbólóhùn yìí a à féná à ní kò jò ìdáhùn 	ìtumò rè ni pé nígbà ti ìnà kò ì jò ni à n dúró tí iná bá ràn tán ènìyàn ó ho 		 ìbéèrè 		kinni ìtúmò omo alájogun 		 ìdáhùn 	omo jagun jagun 		ìbéèrè 		kín ló fa ona ìbàdàn la ò gbodò rìn 		 ìdáhùn 	nítorí pé ológun jo ni wón 		 ìbéèrè 		abèyìn àrò gelemò gelemò nkó 		 ìdáhùn 	ó jé eni tí í máa n ni eran nílé ní gbogbo ìgbà tí ó sì máa n fi í se àlejò 		 ìbéèrè 	kínni ìtumò ekùn abi làà làà ìjà layà 		ìdáhùn 	jagun jagun tí ó le ni à n pè béè 		ìbéèrè 	ìdí tí e fi n pè é ni oba àrànse 		ìdáhùn 	onírànlówó ènìyàn ni ó n jé béè ó n ran ènìyàn lówó 		ìbéèrè 	omo aláte òrun nkó 		ìdáhùn 	eégún baba won ni aláte òrun tí a fi n pè é béè 		ìbéèrè 	kin ni ìtumò àbíkú oni janmo 		ìdáhùn 	e ni tí n dákú 		ìbéèrè 	kín ni ìdí tí a fi so pé ó se ori esin báá báá 				lónà kòmu 		ìdáhùn 	ìdí ni pé kòmu ni oko rè 		ìbéèrè 	òmùdún kókò a sàwòlòlò nkó oba ikoyi láti enu alàgbà oyekale alade omo isé fóyánmu ùn n lo ilé wa lóhun ò ò ò ò 	nílé ìkòyí omo erù ofà 	olóòótó omo gbáà omo gbèdu 	yánbínlólú omo arágáláká kee fikú pogun 	 	omo gbélé 	omo gbégbèé 	omo gbé ijù gbébi 	ò gbódi gbé yàrá 	o gbebadan ò kè pé o gbákínmòórìn o gbáawé 	ò gbé fìdítì gbewàré 	o gbákínelé o gbéléefón run 	o gbélé kúata òtè ò tán e e bibì làá dé si 	kú fúnwon rérìn ín olóyè n ni baba mi 	ó níbi táa bá gbé ibe nilé eni 	jagunjagun lèrò ìkòyí jé omo oba a jò lápó wòròwòrò 	ogun ló bámi ni gbo 	mo dolú igbó 	n lé mi lóhùnún ma dòsó esin 	bí bá n rogun 	èrò òdàn bamii lódan mo dèrò òdàn 	ogun ló bámi pàlàpálá mee dòpá à bon 	àsé olú nìkòyi jé omo eèru ofa 	témi bá n lo sónà ihè mo mo on lé wa 	olúkòyí àfeji àfeji n lo bí onikoye àfòjò àfòjò olúkòyí àfòjò àfòjò un lo wa bí olúkòyí èèrùn gan gan gan 	n ló bí olúkòyí ìrìwòwò 	olúkòyí ìrì wòwò un ló bi oníkòyí òdá gbágbá 	olúkòyí òdá gbá gba un ló bi oníkòyí ò koko 	un ba won tó pón kángun síkoto níjóhun 	témi bá n sónà bè mo monú ilé wa 	eléyun nì taa lóbí taa lóbí 	un ló bí òkéré lèrù gan gang an 	òkéré lèrù gan gan gan gàgbon n baba won àgbà took tó kori òde ìsálayé n lé ìkòòòyí omo eerù ofà olóòtó omo gbáà omo gbèdu yánbíniólú omo arágálá efikú pogun témi bá n lo sónà be mo molé wa omo oba ìjí peké peké n lé ìkòòyí omo erù ofà àwon ni àwon lomo oba ìjí pokùn pokùn ìjí mó pokùn mó igi àtòrì ni ko yá mó on pa ìji mó pagi àtòrì mó igi àtòrì òun nigi àse 		 	láwòójì n be nlé owínsí dara 	omírìn dara lóri ofa òòò 	ota rìn dara lóri omi ò ò ò 	làwa n pèkòyì omo eerú ofà 	olóòtó ègi yánbinlolu omo arágálá e fikú pogun 	àrònì gbonra jìgì dagun erùù oògùn nù 	n lé ìkòòyí omo eerù ofà 	àlà e wà bí inú ilé gbogbo kààà sí nkan kan nítiwa 	omo sírò n togun 	omo gbàro n togun 	omo jìgan n tode 	omo jìgan jìgan láà rùkú alaigbodoràn mote serù bòtè 	mo letí mo fi n gbóràn láyé òòò 	enikéni kó mó rúmí gbajú òde baba mi lo olórí ogun 	àwa lomo òsèsè kòyí 	tí mo réèrín gán án ni kú 	tú kí n dérin elégbà ni mo di pèle níjó tí mo fi lo gán án ìlànlá omo èrù oofà témi bá n lo sónà bè mo monlé wa ìkòyí omo eerù ooofà 			olóòtó omo gbáà omo gbèdu 	èyin obìnrin ìkòyí e mó pagbòn lágbòn mó 	gbogbo obìnrin ìkòyí tí bá n pagbòn lágbòn wón n rán oko won léti ogun ni 		 lóòotó ni béè ni òdòdò on yùn àkà kè wà bí inú ilé gbogbo káà sí n kan ní tiwa ìlànlá omo gbáà erù ooofà olóòtó omo gbáà omo gbèdu yánbínlólú omo arágálá omo e fi kú pogun orin 		eruwa nil é omo agbòn ta n níkòyí ò nílé 		omo agbon ègbè 		eruwa ni lé omo a lílé 		ta n ni kòyí ò ni lé omo agbòn ègbè 		èrùwà nilé omo agbòn lílé 		ta n níkòyí ò nílé omo agbon ègbè 		èrùwà nilé omo agbòn on on ìrìn mi gbèrè ó dilé wa lóhùn ún òòò àdesítèé oníkòyí òòò ìkòyí omo eerù oofà adésítèé loba tí nbe lé kòyí omo agbàawà 			 pogun àrònì gbonra jìgì dabo erù oògùn nù okùnrin gbon gbon gbon bí ojó kanrí adésítèé okùnrin gbòn gbòn gbòn bí eni fìbon tì ìsépo méjì omokùnrin adésítèé mo o bá tòde baba a re lo ìkòyí omo gbáà omo gbedu yánínlólú omo arágálá e fi kú témi bá n lo sónà bè mo monlé wa orin 		tapó tapó à á bómo ogun 		tapó tapó là á bomo ogun 		ìgbà ìkòyì ò tó déedé ègbè 		tapó là á bómo ogun lílé 		èsò kòyí ò rìkú sá ègbè 		tapó tapó làá bómo ogun lílé 		àgbà à kòyì ò ríkú sá ègbè 		tapó tapó làá bómo ogun lílé 		àgbà kòyí ò ríkú sá ègbè 		tapó tapó làá bómo ogun lílé 		àgbàà kòyì ò ríkú sá ègbè 		taapó taapó làá bómo ogun un àwon ìtumò òrò tí ó ta kókó nínú oba ìkòyí oba ogbomoso láti enu alàgbà oyèkalè àlàdé omo isé fóyámu ògbómòsó òle ò gbé ògbómòsó òle ò gbé eni ó bá lágbárá ni gbébe 			lóótó ni béèni òdodo ni 			ògbómòsó mo ajekà ká tó mùko yangan 			ògbómòsó mo a jòrépo tú yì 	àlà e wà bí o 	inú ilé gbogbo kàà sì n kan an ní tíwa 	ògúnlola lorúko sòún àkókó je 	soun kéìtán iwin lábérinjo 	àísá òkin onígùru gùrù kéta 	adàdá mówù moja àpà 	oba tóbá onígògòngò jagun àlùsì àpà 	eléyun ni ni oòòò 	òun loba tó kókó tèlú ògbómòsó òòòòòò 	un lókó tèlú ògbómòsó dó 	lóòtó ni béèni òdodo ni kì gbogbo oba kí won ó tó mó on je 	n gbà tí ò dè si eléyun nì mó o 	ògbómòsá òle ò gbé eni ó lágbára ní gbébe 	temi bá n lo sónà ibè mo monú ilée wa 	èyi loríkì ti ògbómòsó ajílété 	 béè náà ni oba ajísegírí niilé wa 	e dáké ògbómòsó òle ò gbé 	eni ó lagbara ni gbebe 	ògbómòsó ogbomojúgun 	 temi bá n lo sónà ibè mo monú ilé wa 	báàbá bára wa tan a fògbó kògbó nnú lé 	àlà e wà bí ò ò ò 	kótó wá kàjàyí olú ògídí oníkànga àjí pon 	aíléwólá agidingbi lójú ogun 	àtilé atona ni baba mi àrèmi fi sá nka ìjà á sí 	béènáàni aíléwólá agidingbi lójú ogun 	o lájá ti n be nínú ilé méì wulè gboni 	ènìyàn àjàyí té e rí ò gbodò ya só o mó lásán 	béè náà ni omo aráyé nì n kóba lóro ìgbà ti ò dè si eléyùn nì mó o n ló wa kan oba ajagunbádé témi bá n lo sónà ibè mo mo on mi ilé wa ìbísùnmí lákanngbò oko aràgan ajagungbádé onídugbe àráráriri gbángbóyè ìrèlè baba òkè kójú ó torì kóràn ó dòrìsà òrìsà mo kaàbá bábà bá yè ajagungbádé jánjanjan ní mo ón dunni ajírèrín òkeke àdàgbàlagbà sinyan àgbìgbò nìwòn ìbísùnmí ní n tósàgbònìwòn té e dékun èrín rín tobá segúnnugún a kowo móri eyin nnkan to sàjààsá té e délé ìbàdàn tóbá solówó erú ni à bá ti rérú è mó pátápátá 			atìbàdàn wá joyè bí omo jógíoró 			okùnrin pon pon pon bí ìbon ògodo 			gbongbòn janran baba mi ìbisùnmí tó wúwo bí àte àdí 			aja n gba da gírì jagi 			ò jebòlò jegi ìdi rè 			sara sara làá kina bolé 			òjò pàà pàà ti tújà 			 abomo on mú sànpònná kàrà kàrà nìgbà osàn 			ó yi éyìn osè o pomo òsú lékún 			o sìkà osumí ògódó ó kanga oní kanga 		báni bù ú wò omo òkèèbàdàn 		àlá ó ba bùú ó ní iyán lémo 		témi bá n lo sónà ibè mo mo on nú ilé waaa 		ìgbà tí ò dè sí eléyun nì mo òòòò 		n ló wá kàlàbí òyéwùmí 		oyèwùmí ládiméjì ládèjo 		afolábí omo tinúuwin 		ajíkobi dèjì omo iwin ìgbàlè 		dèjì omo àsààkún eni tó bá wolodumare ní dá lólá 		òkìkí ò posù ariwo ò ní pojó 		 		òkìkí ò nó somo onílè ni n kankan 	ojo ò tòòjó ojó ò tojò 	ojó táwon kenimoni gbórí àbíkú kale lójàajagun 	eni tó kúrú n wón n tiro 	ènìyàn tó gùn n bèrè 	àlàbí ò gùn béè ni ò kúrú 	ó dúró gbangba óbálábòsí wijo 	níwájú òyìnbó ajélèèèè o jàree abínú eni 	orí ewúré sunwòn itú ló bí 	tàgùtàn sin àn ó bí yàgbò 	ìpàdéolá abesin gbórùlé jìgbàró 	orí baba láléye sin àn tó bárá ìbàdàn tan 	a rí bí won tí n sojú oko olúgbódi 	àrán inú àpóti oko efúntádé 	àrìnjó káàkótó oko ògboyà 	méèle nìkàn sùn méèle nìkàn dájí 	nílé làlàbí òkín lóti málàké ròòde 	témi bá n ko sónà bè mo monú ilé wa 	agbe tori omo rè dáró 	àlùpò dùdù tori omo rè kosùn 	lèkélèké gbàràndá ó torí omo rè déwù aso funfun 	 	torí àbáké lo fi lo o kóògùn aremo 	àsoba sàrìnjó tí n gbonílù tí fi gbèwù àrán 	oyèwùmí àlàbí n ní gbomo ológbàó tí fí wé gèlè genga 	eléyelé ìyàwó oko jólásún 	ará ilé àdùnní olókan aya bale ajísomo dèjì 	àlàbí oko látúndùn 	oyèwùmí àlàbí ló fi ládùnní rópò ara rè tó dip ó térí gbaso 	témi bá n lo sónà ibè mo mo on nú ilé waaa 	òun loládùnnúnní àkànó oba tí n be lógbomòsó òòòò 	oba ògbómòsó tí n be lórí oyè ní ìsinsin in 	témi bá n lo sónà ibè mo on lé wa 	ìbà baba mi àkànó oládùnúnní òòò 	oládùnúnní oba tó rojó ilè tó jàreee 	bémi bá n lo sónà ibè mo monú ílé waaa 	o jàre gbogbo àwon ìjòyè tí n be lórí ilè náà 	àlàa fíà ke wà bí o 	témi bá n lo sónà bè mo molé wa 	eléyelé ìyàwó òko lárónké òòò 	ará ilé àbìó ò ò ò 	oyèwùmí àlààbí 	olá òkan ò jòkan aya 	bale ajísomo dèjì àlàbí oko túndùn 	témi bá n lo sónà bè mo monú ilé won 	 àwon lomo ìbàrùbá niwón elégùn esè 	ìbàrùbá niwon elégùn esè olàyankú omo ode bárán eti oya 	omo abérisé 	omo agbònkájù 	omo ajijoperin 	ìbàrùbá omo olójà n lìkì 	ìbàrùbá mojà lójà 	ilé yìí ilé àwon baba mi 	mo bá e dó kááda oníkáadé 	oníkáda won ò sì ní gbèsab àwò ò ní tánmo lórùn n lìkì 	omo pákí nimi mé je sìgo 	omo nàmù námú erú ò joòrì 	omo kékeré ìbàrìbá téerì ò gbodo jáwé apá sié lánlán 	ìbàrùbá olákòndórò oláyínnkú omo ode bare eti oya 	omo abérinsé omo agbònkájù omo ajíjóperin 	looto ni béèni òdodo ni 	ìbàrùbá won èé sunlé àjà 	won a ní e bámi wéké yógùn nanana ki ni róhun kólé 	 	ìbàrùbá won è é pèkùlù 	won a ní e kálo o lé lóhunún ká lo rèé kédò erin 	ìbàrùbá olákòndórò oláyankú 	omo amérin wá á mòlú omo aréfòndiyàyà 	àrá abowó òjà lálálá 	baba mi ògìdán tí fowó ìjà ralè 	óní bí elérèé ò bá réni 	tí ìjèsà ò bá tajà láwìn 	a kòí molésà lásán 	òyíìrí lápó 	oládòkun èjè ti ti ti lénu esin 	tayérunwón tègbésòrun 	agbesin lówó olúpaje 	aare akòta sùsùsù ofà 	sòún abiléfà n wájú 	kéètán abilé ofà léyìn 	dáùsí abilé ofà láàrin 	baba wa ló soró kan bí agogo 	a fìbènbé ooró kù bi òjò 	eléyun ni nú ò ò ò 	àwon oba tó tògbómòsó o 	jógioró akandehunso àpáti olúmokò tí kogun lójú tòsán tòòru 	 	kò jé ki elénpe bòdé mó 	o gbesin lówó olúgbaja ààre a ko ta sù sù ofà 	témi bá n lo sónà bè mo monú ilé wa 	ìgbà ti ò dè sí eléyùn nì mó ò ò ò ti jógioró kú ò 	eranko orí ráre tii dún mònnàhun mònnàhun 	témi bá n lo sónà bè mo mole wa 	n ló wá kan ik umóyèdé àjàsá alátò oyè lábé 	oba lábé bánbóba bánbóba 	oba tóláya márùn ún táwon márààrún ti an bímo oyè 	wórókòòkan oba ni wón je 	témi bá n ló sónà ibè mo mo on nú ilé wa 	eléyun nì óòòò 	taa lóbí taa lóbí òòò 	òun ni baba àjàjí olú ògidí òòò 	olúwùsì àjàyí 	lóòtó ni béè ni òdodo ni 	olúwùsì àjàyí 	onísòro sègì òpónrororo baba mi akòtòpò iyùn 	òbá jègbè ìlèkè àjàyí ebí láàrin lòbá mó on gbé 	ailéwólá o yanjú olá gandangbon 	ìgbà ti ò dè sí eléyun nì mó ò ò ò 	taa lóbí ta a lóbí ò ò ò 	n lókàndòwú bólántà a wùwón 	 	àkèyìn sí olá kì í rò 	ìdòwú olóde àgbánká 	fárónbi abesi kan kúro lójú ogun 	gúdúgúdú abojú légbèé 	àlùkojú órun àpinti 	adáso mó fágírí oko ògúnyìnmí 	agbinni mó gbinsè oko ajíbólá 	ògòngò gongo nírìhànló oko òjíbù ti jájolá 	ayìndòwú nibon kò kú a tomo jógíoro lóra o mú gbogbo e je 	ògbó dì ofà tii semú wìlìkí 	o ní kòsí oya òòòò 	ogun a kólé e rá òòò 	bí ò sí olùfòn ogun a jà lérìn 	tí ò bá síi lákidófà ìdòwú ogun ni jòsogbo 	ó gòkè òrá o seré nà fún gàmbàrí 	ò se rebee níjó dósogbo 	ògbèkè n gbekè rábesè gbékèlé 	ó fàtògòrò ó súwon lóòrógàn títí 	ó gbójúlé lé jagun níjó ogun níjó ode 	èdù òkin ti fóhnn sà 	témi bá n lo sónà bè molé wa 	ìgbà tí ò dè si eléyun nì mó ò ò ò tí jówólè oòni akíntúndé apébu apéébu wóló atìdí yògòlò amúlé gbolófófó àwa la múlé gbelé aseni ilé aseni won ò jìnnà ó jà àbá molé olórò ni a ò sì molé aseni àbá mole aseni òràn won a tètè tán n lèmi pogunlabí òwè ò jejò kínní o feran ejò se lénu yàkàtà yakata kò jé a rí ìdí ìsápá ìbíkúnlé ìbàdàn won ò je á sodún arò ní nkankan ìgbì tí n gbìkúnlé a jade tòun tòbùrù gege bi elégbára ègbè léyìn gbogbo àgbà bàdàn òháhá ilé lógundégèlé ò eruku esin lofi légún déyemo awon ará òòyì àwon n won ò gbón àwon n won ò mònràn won ò mò pérúukú lòwò o báwí 	 	 òlémo gbó àsàmú baba àb áàsì ìgbà ti ò dè sí eleyun nì ìn mó òòòò n mí oba márun òòòò lóòtó ni béè ni òdodo ni in temi bá n lo sónà bè mo monlé wa ó wa kàbàrí olúòyó ebìíyà àbàrí olúòyó oyèédòjun látiri abólugun oba oba táaké ké ti ò juke oba táa gègè tí ò jugè òrìsà tí ò jugè ojú pópó ní gbé dúdú fílàní n lomo lákan lé fi modi pupa re ní sàatà ìdùkúrùkú témi bá n lo sónà bè mo monú ilé won ìgbà tí ò dè sí eléyun nì mó ò témi bá n lo sónà ibè mo mo on lé e wa a in ló wá kàlàó onísòrosègi àlàó témi bá n lo sona òun ni baba àtàndá ògúnwèndé òòò àlàó táa wí yìí òun ni baba àtàndá ògúnwèmdé òòò òun ni baba láoyè tíí jórumogegege ààre asòkò senbe àbàjà sòún dáìsí oláoyè ni baba ònpetu bàbá lelébùrú àásáká	 oláoyè abìlé gbogbo lóógunlóógun odán nigi àwúre òpè nigi ìràdà àgbà ti n féni láfèé lólé iwo nlá ni fólúwa re je té lésin bàà lésin òkètè n ketè a mò ón gùn jomo àgbè àtùké bóun àsá baba lágbéndé pinpin pin lórí esin òpòló tóo yírò òo se é to oláoyè okólé baba re lóbá kan kórí alùfáà a pàkòi oúnlé orí omo kélebe témi bá n lo sónà be momolée wa ìgbà ti ò dè si eléyun nì ìn mó o n ló wá kàntá olóndé omo omídélé òòò témi bá n lo sónà bè mo monlé wa bá à kègbón taní kàbúrò mo kókó fe e lo sílé baba itabiyi témi bá kó n lo sónà bè mole wa témi ba n lo sónà bè mo monlé wa kékeré àsá omo ajùújù bala àgbàlagbà àsá omo ajùújù bala kékeré làdàbà subu táwon tí n je láàrin òtá olóumí kékée lo ti n soko won nílé kekere lo ti n soko won lóki kékeé lòjó ti n soko won lóna ijù oníyòówón inásírù ibasòrun kínyodé iba tíí begun wolé e rémo lo iba tí n bá n bò a kòdi órun òfesè mejeèjì gungi òbobò eléyun nì ní ò ò ò òun ni baba ìtá olóndé omo omídélé ò ò ò òré ò sí olórun oba dada ináwolé baba kóta ó ní ifá firipò nínú igbó òpèlè firipò laàtàn òrìsà ké kè firipò lágbède agodi ináwolé baba kóta tí ún bá n lo sónà tòkun òkun lolórí omi ìgbà ti ò dè si eléyun nì mó ò ò ò ò n lówá koláyodé ò ò ò adékúnkèé adégòkè oko pàte oláyodé omo egúngún oko àrà n baba mi àatàndá adégòkè omo iwin ìgàlè lékèélékèé eléwù akese ahan ran mòjàngbòn eléwù pànpànkusà ògbómòsó ní wón gbé won ó mo lòó sàyonuso sí láyodé omo egúngún oko ò déyìn ìlèkùn di baba àgbàlagbà òmìmyín mìnyín té e rí ò le è meyín erin èfúùfùlèlè n won ò leè mi òkun won ò sì leè mi òsà ìse tí èfúùfùlèlè táwon n se sókè lorùn àtàndá òkín olóun oba nu ò joke ó wó àsá n ta kò leè tagba raso àwòdì wón n rà won ò le e rewin ìgbàlè títí tí àwòdì òkè tée gbélé ò ile mò pé ojú eye oko a mó on ri íri íri ìse ègbón n wón n pe àbúrò àbúrò ìba sègbónm ojú won n pón 		 won a wò pèrè pèrè bí èwù àgbàlagbà ìgbà ti ò dè sí eléyun nì mó o témi bá n lo sónà bè mo monlé wa ó wa kan ajíbnólá adogun eléèpo àrán ajíbólá oba to kobi sóyi témi bá n lo sónà ibè mo monú ilé wa ajíbólá oba tó kobi sóyi sógun àlà e wà bí gbénkan dùgbè dùgbè un ní pé olóun oba gbàmi oba séríkí in ní gbani lóhun tótóbi ní nla tóbi sòkòtò èfà mi ò òn balè adìgún ni kásá paà lówó lówó táa bá ti lówó lówó gbogbo e níí tóní àlà e wà bí ò inú ilé gbogbo kàà si nkan nítiwa agbà ti ò dè sí eléyun nì mó o ó wa kòkò lánipèkun 			témi bá n lò sónà an bè mo mo on nú ilé wa 			àlàáfìà ke wà bí o 			òkè olánipèkun 	òkè kéé kèè ké mó on jólè rè sánpónná 	kóniyangí kó mó on jélégbáa 	òkè tó lo sóòwu òbò 	eléèé tó lo sóowu ò dé 	adéowó dáké mo joke kóòwu jojololá omo bádéjéorúko 	òkè ni ò ri powó awon èlèdà 	àlà e wà bi inú ilé gbogbo kàà si n kan nít iwa 	ìgbà ti ò dè si eléyun nì mó o 	in ló wa kan olátúnjí eléèpo àrán 	olátúnji omo gbángbéfun 	àrágada sí bààmú lójú oko oyèládùn 	kòlù kòlù mó kolùmi olátúnji ò ò ò 	eni olátúnjí àlàó àlàó bá kolù yó febo jura 	ìgbà ti ò dè sí eléyun nì mó o 	n ló wá kolágidé olágíde àjàgbé òkin baba lúfójè 	témi bá n lo sónà bè mo monú ilé waaa 	 níjó títáláyé ti dáyé ò ò ò béè náà ni níwájú omo odérónké ti n wó tuuru níjó tó fòyìnbó párì joyè àlà e wà bí inú gbogbo kàà si n kan ni tiwa a àjàgbé òkin baba ìlúróyè tí ùn n bá tún lo sónà bè mo mo mole wa ìgbà tí ò dè si eléyin ni mó ò ó wá korímádégún àjààgbé òkin tí ùn bá n lo sónà an be mo nú ilé wa salami àjàgbé omo ìtá olónjó omo omídélé òré òsú olóun oba dàda ináwole baba kóta gbogbo won pata pátá táa wí yí òòò orílè ti wón ti wá gbogbo won lomo ìbààrú onílè lìkì oláyankú omo ode báré etí oya ìbàrùbá won è é sunlé àlà won a ni e bami wéké yógùn nanana kí n róhun kole adodo 			ìbàrùbá oonílè lìkì 	ìbàrùbá niwon eledin ese omo ode báré eti oya 	òun ni baba tó se gbogbo wón lè pátápátá pogodo 	nílé è bààrú onílèe lìkì àwon ìtumò òrò tí ó ta kókó nínú oríkì oba ògbómòso ògbómosò lónìí yìí sòún ògúnlolá àwon kan pàdé nínú igbo gégé bí ìtàn ti so èéfìn iná ni wón fi mò pé àwon kan tún wà nínú igbó nàá 	lára àwon kan tún ògúnlolá bá pàdé ni aálè èyí tí ó jé bale òkèelérin òbé ti ó jé bale ìjérù ìran ègbá ni òbé jé nígbà tí aálè jé ìran tápà gbogbo won jo n se ìpàdé ní òdò sòún ògúnlola wón sì fi se alága 	 orúkootí náà ni oti ewe ìyàwó ògúnlolá je bábá ìjèsà kan ní owo nibi ti wón ti jo n sòrò lówó ni sòún ògúnlolá wolé èdè àìyedè dé láàrin ògúnlolá àti baba náà sòún si lu bàbá náà pa 	wón fún sòún ògúnlolá ni àrokò pé kí ó lo fun aláàrin bí ó ti débè ó so fún oba pé òun yóò bá won ségun elémòsó ti n pa ará òyó ògúnlolá bá elémòsó jà ó sì paá ni ó bá gé ori rè o sì gbe fún aláàfin ògbórí elémòsó ni o di gbomoso 	akínkanjú ti ògúnlolá jé yìí ni o jé kí ó jé olórí fún àwon oba aládé tí ó wà ní agbègbè ògbómòsó 	lára àwon oba aládé náà ni oba arèsà oba ònpetu abbl oba onpetu àlàdé omo isé foyánmu ó dilé wa lóhùn ún òòò témi bá n lo sónà token òkun lolórí omi in mo fé lolé oba bí adé ò mèedi òjé aa dígò sorò 		 omo afínjú eye tíí mumi lágbada tòdò tí mo n bà lonà èbì òró gangan ni wón fomo odó fún odó òòò n lé ni lóhùn ú nose okúmorò lónpetu lóòró gangan gan táwo todò lónpetu ìda kàlà n baba mi àgbà kan ó tó mùko àdò mònyàn ìyá ò dámi ní àgbalè rí n dúró gangan le fi múmi ní omo obí n jesu kò wale írí mo bá tòde baba mi lo omo obí tàlùpò lówó won ò wasà obí obí te túkùú ò gba toríigi keke omo oba gbélo gbébò lebì mo pàdé egún kan lókè lààká o ojó ò t	òòjó oojó ò tojò tí mo pàdé egún kan lókè lààká o mo rò pé were ò tètè dami mo pemi ni in témi b	á n lo sónà be mo monlé e wa ó ní banyan ò gòkè tó dòkè kó mo on rókè kómó on bo á sísàlè èè 			ó ni ò ní bóun dé pálò baba òun 			 mo ní n bo ni in 			olóun lomo èbì òjé a dígò soorò 			mo bèèrè mo bèèrè lówóo láyèwú n jósí òòò 	ólólúefón leni tó kókó joba lójèé 	o lólú eyìn ló tèle 	mo níró loo pa 	mo ní àwon lomo oba mínrin 	àwon lomo oba mìnrin 	omo oba òmìnrìn mínrín tolú òmínrín tó kókó tile ifè wá jònpetu 	eléyun nì baba tó bi obandí 	obándé un ló bí ògánndolè 	ògándolè un lóbí ona dede 	obadede un lóbí ifátólú 	ifátólú un baba àsàmú atóèbí eni tó kókó degbó òòjé tó ò 	àsàmú òhún un ló sore onílè 	à sore onílé 	un ló sore olóólà 	un ló dìyekan won 	olóólà ohun nííjé abú bí ekùn mo pani je 	aké kaaka kí olórò ó gbo baba òtún àgòrò 	òtún àgòrò kó tó kolúdé òkìkí amúlè bí ìbon 	òkè léyìn pòrò 	 akìí kamo fónbí un ó bi t mi pòpò oba mèdì òjé maa dígò sorò 	lókùú olójà lodòjé ilé 	 omo afínjú eye tí í mumi lágbada 	témi bá n lo sónà bè mo mo on lée waaa 	ojó ò tójó 	ojo òò tojò 	ìyàwó olúòjé ó lo sí àwon ona èyìnkùlé 	ó lo rèé sègbònsè 	o rógun lókèè odò loogun bá sú dededee 	un ló bá sáré wolé 	ó ni baálé wa òlóòdè e wa 	ó ni wá wogun lókè odò ogun sú dededee 	n baálé re bá kápó ó kórun 	 olúòjé ó kófà 	n ló bá sòló 	ó wàgbo sòló 	n ló bá lógun lo 	ìyàwó lo sí ònà àwon èyìnkùlé n 	n ló bá rógun lókè odò n logun bá su de de de 	 ó ní baálé wa olóòdè wa 	o ní wá wogun lókè odò ogun sú de dè dee 	n ní baálé re n lo ba kápó 	n ló bá kórun 	olúòjé ba wàgbo sàlàà n lo ba wàgbo sòló n lóbá lógun lo 	lóòtó ní béè ni òdodo ni 	ìgbà tó di ní sègbè eléèketa yí èwè wèwè 	lóòtó ni béèni òdodo ni 	baálè ìyàwó bá lo sónà oja 	n ló bá rógun lókè odò 	n logun bá sú de de de 	n ló bá sáré wolé wá 	ó ni baálé won òlóòdè wa 	o ní wáá wogun lékùlé re ogun dé dan dan dan an 	n ló bá kápó 	n ló bá kórun 	n ni ún bá n lógun ún lo 	ó lógun ti ti ti 	owó re ò bógun 	o lógun tí tí tí lówó re ò bógun 	ìgbà tó lógun tí tí tí ogun jìnnà 	n logun bá polúòjé ò ò ò 	ó polúòjé so sáàrin ììgbé òo 	won retí olúòjé tí tí tí won ò ri 	ìgbà tó dojó èkejì 	ni wón bá fín wá obi á kiri 	igbà ti an waja obi ti an fi woba kiri títí 	wón bá koba láàrin ìgbé òo 	níbi tógún paá si ò ò ò ò 	in wón bá kàn án níhòhò 	kò sáso kankan lára re 	wón léèse 	èétirí enìkan kìíri enìkan kìí rùkú oolójà nihòhò 	n wón bá mája oba 	 	ni wón bá bó awo re 	ni wón bá fi bo oba 	ni wón bá n pé àbáà dáso epínrín lé epínrín 	kòtíì táso òjé mu ròrun aso aláso ni 	èbáà dáso kókò lagbàlá alé 	kòtíì táso táwon òjé mú ròrun aso alaso ni 	kée dáso kókò láàrán 	kèè táso tólúòjé múròrun aso aláso ni 	 awo ajá pélénjá pèlènjà pélénjá 	n laso òjé é mú pèkun 	moparun yékété etí i yemetu 	ìrà mokò un o sòkùn fún won lónà tèbì 	omo gbálújobi 	 sùsú lelénmò bínú eléruku jámò 	akìí bèèrè àgbà nílé olúòjé mo olórí adé ò ò ò 	n jé nú lé lóhùn ún san àbi ò san 	bí ò bá san mó baba anìnùn ló dà hun un 	témi bá n lo sónà an bè è mo mo on le e wa aa 	àlàfià ke wàà bí o 	 àjàmú ní n be lólúòjé níhà hin ò 	àjàmú ní n be lólúòjé mó on gbórò enu mi 	tí ùn n bá n lo sónà be mo monlée wa 	bóri gbeni gbeni bá gbeni 	àtàrí gbènyàn gbènyàn tí an ba n gbàwon ènìyàn 	oò póríi taa ní ó mo gbè è o o o 	lóòtó ni béè ni òdodo ni 	òri sàlàkó oníìlí ò fé ó tú 	agbara bi awú abáni gbélé ní se bée 	òjúòjú elérù gbérù 	ó tì lójú elégàn mo rèé tamó baárú 	sàlàkó ni kúrú níhìn ín lóhùn ún 	 aso pami un kú in ní lu kára bí ajere 	o láì wíni loran kó sìì di teni 	oníkálùkù kó yáa senu ti è láàbò 	bóri gbeni gbeni báa gbeni 	atari gbènyàn bí won bá gbawon ènìyàn 	oò póríi taa ni ó mo on gbèè ó o 	àjàmú mó on gbórò enu mi 	abídoyè àjàmú tí n be lólúòjé lòò ni o 	òò pórí taa ní ó mo gbèè o o 	lóòtó ni béè ni òdodo ni 	oríi bóládé bí ó ti mo on gbè ó tòó pin ni 	àwon omo atóbatélè kó tó wáá joba 	bémi bá n lo sónà bè mo molé wa aa 	àjàa mú àró afúgò sorò 	àjàmú àró okúmorò lónpetu mo aparun jékété etíi yemetu ìlá mokò un ò sokùn tún won lónà an tèbì témi bá n lo sónà be mo monú ilé waa 		 	orí adéolé bí ó ti mó on gbèè ó ótóópin in in 	ò póri ta ni ó mo gbèè ó o 	orí òsékùnmólá bí ó ti mó on gbè e o tóò pin ni 	ò pórí ta ni ó mo gbèè ó o 	orí atóyèbí bí ó ti mó on gbè è o tóò pin ni in 	ó póri ta ni ó mo gbèè ó o 	orí atóyèbí atówúrà sabàjà 	atóyèbí alárìnje è baaka abi kété kété babaáje ní tako 	ìbaaka bàbà sojú òtún ní kànnà kànna kànna 	o ní kì í se pésin baba enìkan màrà 	kìí jé pésin baba enìkan mo òn jó 	sùgbón esin atóyèbí 	n lo mò ón jó ju taráyòókù lo 	abi kété kété baba á jó wariwo ojú ogun 	àbénté ta n lorúko tó bí baba oba lómo 	àbèntè ta n lorúko tó bí baba oba lómo káloolé lónìí mo jákàn mo on jììgan bìbaaka bàbá soojú òtún kànnà 	 o pori ta ní ó mo gbè ó ò ò ò ò 		 	eja ló nibú bí ó ti mó on gbè ó tó ò pin ni 	o pórí ta ní ó mo gbè o 	adédoyin àgbàkiri òsùn sí 	n wón n yoko efúndélé lénu 	o fárí kondoro o fiyawo kan babaa lúfóyè 	bóri won bí ó ti mó on gbèè ó tóòpin ni in 	témi bá n lo sónà bè mo mo on le e waa 	ò póríi ta ni ó mo gbèè ó o 	témi gbogbo oba sónà bè mo mo on le wa 	bórí gbogbo oba wònwònyi dááko bórí won ó ti mó on gbèè o tóò pin ni témi bá n lo sónà bè mo mo on le wa aa àlà e wà bi ilé gbogbo kàà sí nkan kan an ní tiwaaa 		 	 ojàre òsà làbábi níyìn yò 	àjeku a jèkàà làbá lókèrè 	èmi náà làbá bi lókì orin mi 	orin láwèéréke orin àwérèke 	orin asínsínndada asìnsínndada 	bàtá ògèdè 	 saworo òkótó 	atiro ò yàrìnjó 	àrìnjó ò yeni ti n tiro 	e kilo fún mo lárìnjó ki molárìnjó mó on mésè rè le le le témi bá n lo sónà be mo mo on lé e e wa a a omo oba n mínni 	omo oba minni 	omo oba òmìnnì mínní tolú òmínní to kókó tile ifè wa jònpetuu 	 témi bá n lo sónà an bè mo mo on lé e wa aa 	bóri won bí ó ti mó on gbèè ó tóò pin ni in 	tí un bá n lo sónà bè mo mo on lé e wa aa 	inú ilé gbogbo kàà sí nkan kan an ni tiwaa 	èbì òjèé a bidò sorò 	lótùnún olójà lodoje ilé 	omo afinjú eye tíí muni inú agbada 		orin 	àlùfáà ni ò ya ní wá 		ègbè 	bódún dé aá fòkó sebo 		lílé 	àlùfáà ni ò yà ní wa 		ègbè 	bódún dé aá fòkó sebo 		lílé 	àlùfáà ni ò yà níí wa 		ègbè 	bódún dé áá fòkó sebo 		lilé 	àlùùfáà ni ò yà nííu wa 		ègbè 	bódún dé aá fòkó sebo o o o àwon ìtumò òrò tí ó ta koko níun oríkì oba ònpetu 			 akin nílé 			 akin lógun 			 òràn ni mo yàn un ò yankú 			 òràn mo yan un ò yàrùn 			 baba ni á yènà àyèbá oba iragbiji kábíyésí oba oba tótó oba ìrágbìjí àbíyèsí oba oba mo fé pè n kò ní mu emu oba ni mo fé pè n kò mu gòrò àbè togún ràlú onmo ará lósìn téní wíjó ará lóbòkun sá loba ìrágbìjí n jé ònkókóló omo oníyán kónkólóyo omo bárígídí níyán ògún omo arílù mó lulu fún ìrà àrílá ílànkí mo gbé òkè je nàmùn gbéléwadé mo gbélé se bí oba omo òké gbélé wùsì lónà tòrà anal mo kéde jègbe ará mú lege ará òkun esè kè omo òkan ti yí lulè ó kù okan omo olórò kan òrò kàn èyí tí fáwù lógànjó yányán gódógódó ilé won kò gbodò sowó odó poro béè ni alògì kan won kò gbodò solo ògì sàrà omo kékèké ilé won o gbodò sunkún omú èyì tí ò bá sunkún mo lórò ni yoo mo gbe lo omo òkè kékéké ni yíkè yíkè yí láyé àbè togún ràlú omo arà lósìn téní wíjò ìjèsà kò rídìí ìsáná ilé loní owá ti mú iná roko àbè togún ràlú omo arà lósìn mo tún yí yun tì kédéngbé ònyín mo tún lo re dé òkè àgbò oba tótó mo lémi kò perí oba oba won n perí e ní sókótó oba ni wón n perí rè ní sàbàrà oba ni wón n perí rè nílè ìrágbìjí oba olókùn esin ará ilé mi abi ìrù esin mi tìèmì a gbún esin ní késé à ló mò jó édòko gbogbo ara esin wón wá koná sasa oba kólérán tí n retí eni tí yoo tè fun oba n náà ní í be lónà ti òkè àgbò àbè togún ràlú omo arà lósìn téni wíjó ará lódó kánkán èyin lomo olóyè nílé omo olóyè lóde oyè náà won kò ní pare mó yin lówó orí àpéré yoo gbé yín dòyè baba èyin èyí tó n be níbè won kò ní kú mo yin lówó oba tótó àágbìgí mo lémi kò perí oba oba ni n be lónà ti ìjèsà àbè ìjèsà àbè togún ràlú omo arà lósìn téní wíjó ará lódò kánkán mo onípokítí ide ikú kò ni pa oyàdókùn wa ìjèsà ìsèrè onílè obi omo ojú rábe sá mó gbódó pea be lórúko omo ojú réjò ata wàrà sòbòrò la bí ìgbín kò fi abe kan ara àwon ni omo olóbìkan òbìkàn èyí tí ó kò bá fé won ní wò sílé èyí tí ò kò bá fé won a wò síjù eranko igbó á mu soko je a kì ki ìjèsà kí a má je obi tógbó tí e kò bá rí obì tógbó kí e wá gba obì lówó mi àwon lomo olódò kan òdò kan tósàn wéréke tó sàn wèrè ke tí ó dé èyìn èkùlé osólò tó di àbàtà èyin lomo tí e bá jáwé kan eègbá kan ni bí e bá já méjì eègbá méjì ni tí e bá já méta eègbá méta ni ò pé pep e aso won lóde ìgbájo elégbòdò ni aso àwon ìjèsà èyí tí e bá ri lójà ni kí e rà nfún wá kí n ró jó olóye lo torí a kà jò olóye dun ìran baba yin àbè togún ràlú omo arà lósìn mo bá àágbìjí relé mo bá àágbìjí relé omo ògbágbà sami sile àgbágbá ilé ria se é sun kí an fònìyàn le ki an mérèé dú omo òréré kóni níjanu omo àgbágbá sami sílé àgbágbá ilé ria see sun mesi oko ri wa a kìí bani jeku kan abàyà suésùé a kìí báni in sisré òjá finfin nílokò oso ìgbà mo fi gbígbin n sèye òkè ilokò wón nit ó bá gbin níbòmíràn won a ni ogun ló dé ogun ò mò dé àgùntan ni àgùntàn oke bàbá lashosre ló n joko nígbà náà omo olórò kan òrò kan tí won fi n se lóròlórò ìbà tetè ilórò agba aiku ile wa nílokò èje ló bí fún wa omo òréré ko ni nijami ko dàíjù kó dá ni ní kòró boko omo oréré o pojú wode ìjèsà míbò o ni ti won kò bá poju wò ó à remo nílé re omo agbagba sami síle lo sélé yà ònà ìlokò àgbágbá ilé ria se é sun ibi ti won feniyan sile ti won gberee ru omo olójà àlténí fún àwon to bójà ni be ki ni won o se o ni bi mo boja ki ni màá se nítèmi se ni n bá ro pòsí ide ti n bá ròyìyà iyùn se ni a ba gbóità kalé ki an to ru ìlokò ka lo gba run omo ògúnyán baba ba lérí ota kólórun bùje nígbórò éyin lómògbà lómógba rí yèyé ria nígbó òsé se ni méwàá ní fobi aperiri wò mí obì aperiri ilé gbara oso ùsì ònà ìlokò obi apèrírí lúpaa ra nólè kale omo olóro a fii gbágùnmòkèkè kalè omo olórò an fi í sori èsí wonin nígó òké èsí ilémi ko bàmí àbàyè ni e rè kó bá ti la ba omo elomirin ke wa je èsí esi pajá je o fegbe laa seun ni mùrè ògègè ria omo olórò un fi i se hóròhórò ìbàtetè iloro a bolórò a remo nílé re iloro agba aiku ria nílokò èje lo bí kò á omo olorere kó ni níjanu o daiju kí an dá ni ni kòró bo ko iba mi kára oní mure agege a baba mi kare oní mùrè àgègè o ajagun si òtè wonrin wónrin òjagbáríigba òkè ìlokò omo oboko jà padìye oko je i be si ti sájí oko àgbò n ba gbà n ba gbagbo tó sàmù rederede n ba gbòbídìye bàyà péke omo olúygbó aré o asébi gbodidi emi èlúsémusé elufagba sile ka ma ba silé yà o agba gòkè bèrè mole kómo alókò mó baà nà toto lórí omi àgbágba òkè nawó kanlè é mú ohun oni í je oní mùrè àgègè n lé bàbá mí káre onimùrè àgègè o me mo roni kebì a pè run òní obi o peru ni para e jólè kíká omo asoro de mèkun kèkun omo olórò a fi í kun olójà lóta e fun omo olórò a fi í kun hóròhòrò ìbà tetè horo a boyún hóró a remo hórò a gànyìn bì meje lo bi n ilòkò onìmùrè agegé nlé bàbá mi káre onimùrè àgègè o omo obóko já padiye oko je o ni bi ko si ti saji oko agbo n bá gbà n bá gbagba kò í bàmú rederede n bá gbòbídìye bàyà péke mo ra gbagiri o olugbo are o asebi gbogogo okun asebi gbodidi eni elu fògbàgbà o sami súlé ka ma ba sulé ya o onímùrè agege nle bàbá mi káre onímùrè agege o omo oloro a fi pa hórò hórò ìbàtetè hórò á boyún horo á remo horo a gànyìn bí meje lóbí onímùrè àgègè nlé bàbá mi káre onimùrè àgègè o omo ajagun sia ko omo ló reni àjàgúnsi lo lereja to fi wa bogun níjèsà obokun owá mò ni n jíle ní ogboní lásòrè baba mi káre oni mure àgègè o omo okeinísà ategboro esu ki mo ro poke inias nisu tii ta mé ra méwùrà dé bè tori kísu mo baà tàtawòde kí mo jògèdè aigbo loko ki me ba ti jalè se ni a jo a jígbo omo alágádá kilo fólè àgádá farumo ó fa rùmò eni bá ti pé loko nijo náà a je wí pé ó ni ohun tí n se alákàtàkì á kilo fólè selége tìrege légbòrò òrò sí bá yèpè ó tun fi báyín erinlá ó wá fi mu okuta látìbà oloro lo làtìbà ogboni oge lo lodò agidi àgbàrá atiba gbómo paroko sórí òsé ara ojúgboro ò gbó èrò àtìbà ò mò omo arí herehere enu gbéde yàde oníjukùn so agogo mo ìrókò àgbà iwoye so agogo mó kun eran yòkòkò mù omo ògbùrùkù yàkè ogbùrú yàkè o dabi kò papò somijè oníjùkù àgbé omo abìdèdè ònà omi obi ko wò ó séun eni yè é é hò sénu eni kó hò síjù omo eranko á fije omo olobi yèé ó ho kó petu nígbó àgbó tòótó lobi hò tòótó letu kú nílé ni irin kí mía rin kí màa bóba relé ògún àlròtélè oba dirù sílè ojú roni koro koro bi uwo omo bàtá kumirin babe gèru nílé ògbóni oyé loro lo latiba ogboni lo lodo agigi nílé mi omo elékùn ònà kí an kàn fide se nílé ògbòni omo elékùn ìgbòrò àwíhò èkùn ònà kóó fòó san ni bí òyìyè bàbá mi káre onímùrè àgègé o osogbo jé oba ìlú ayé àtijó ilè òsogbo ní ìpínlè òsun a kì í joyin ká gbàgbé adùn enu àgò bàbá ìbà o oòmulè o àjàní òkín mo juba baba à mi pópóolá omo adédoyin àjàní òkín mo fé kí oba ìlú òsogbo morónkólá omo òkè bí oba aláyélúwà àlàmú òkín làdiméjì lálékan ìranolá morónkólá a bi baba joba taani ì bá lóba méjì tí ò fáyé lójú àlàmú òkín lóba méjì o tún n sènìyàn rere morónkólá oba olóríire a bà gbàlá tó kokò sáré àgbàlá àlàmú ju oko baba elòmíràn lo omo ìjèsà tó gun làlú morónkólá oba olóríire elégòdòmì aso ìgbájo elégòdòmì aso ìyèlà èyí tó dùn ni e rà fún mi wá kí n ró n jó ló yè ìjèsà ò sere adé eléní ewá béwùúlè o má so bora omo ajólówu e wòó nílé ìré e wòó nílé olórò níjèsà abé a ríléwó ní mòkun a bèdè kirimì ní ìjèsà láì jé mo ro àlàmú láì ro morónkólá a bi baba je oba a bile gbágà léyìn àlàmú òkín a bilé gbágà láàrin ojó ojó kan ò dùn ni ojó a fé yan omo oyè ní òsogbo gbogbo omo oba dúró gégé bí ogun jagun akínsòwòn di aláfèyìn tì ìyìolá morónkólá a bi baba jóba akogun òsogbo àgbàlagbà oyè omo folásodé lólá salátìléyìn oba morónkólá a bi baba j oba òsà àkàndé lalátìléyìn oba morónkólá a bi baba j oba ìyálóde òsogbo omo adélékè n náà ló salátìléyìn oba morónkólá a bi baba j oba àti awo àti ògbèrì won ò tètè mò pé jagun akínsòwón sòtító pé lápàdé lobá kàn omo aládéyófin àlàmú òkín j oba ìlú tòrò kin kin morónkólá oba olóríire àlàmú omo mátànmí lósogbo mótànmí aní kanngúndù omo àkógbé alágbàborò mufúolájé baba mówunní amúgbùrùwá fúo baba olúgbèjà láyànféélé baba oyin dà olá aláyélúwà j oba káyé ó leè rójú ò joyè lógun omo oba ò joyè tán fará è módò ará níu gbe ni egbàá ò gbe ni àtélewó kì í pé lájobí lójó mátànmí n fò de sòkan baba béeni àtànpàkò kò yara è lótò o òde gbangba kò sé dààsè sí lásojú ìlú kan diè lójú òde àwìrì omo selé oko owó e dan àwìrì tanwì oko owo e dan ò gbó èlùbó òsèlú orí emo oko arinkékànbi alátise ò rómo róye ò rómo róye baba olúgbèjà oba ò rómo ìlekò aláyélúwà baba lábímtán ò joyè jogún omo oba o joyè tán fará è módò ará ní n gbe ni egbàá ò gbe ni b oobásùn bóobá jí àlàmú òkín móojúbà baba à re àjànà kan ó mó pefòn léjó mó oláa baba kálukún ni kálukú n je àlàmú n je oláa mátànmí láàfin morónkólá abí baba j oba a bi àgbàlá tó ìkookò sáré àgbàlá àlàmú ju oko baba elòmíràn lo èmòilègùnlè baba gbógbéjó a dàgbà ládìgbéjó baba ládàpò bàbá à mi àlàmú a à mo ibi tí yó mo ilé yìí dé omo mopé àlàmú òkín bó parí òkanmòkan morónkólá abi baba j oba kábíyèsaí oba òsogbo oba to léducátìon tó lógbón lórí kábíyèsí oba òsogbo iyìolá omo mákànjúolá kábíyèsí oba òsogbo oba tó léducátìon tó lógbón lórí kábíyèsí oba òsogbo iyìolá omo ládéjobi kábíyèsí oba òsogbo timi ti ede timi ede a à ní joyin ká tún gbàgbé adùn òrúmo gégé láoyè ako ekùn akùnyùngbà gbóyè ólá àkànjí ì mi láoyè tó tóyèse àgbàdá tolómù omo kélébe àre lágbà lóyè bí ògèdè àkànjí omo àjénjù àyà mi kò pé méjì n bá fi òkan fún omo ojo àgbàdá ta lómù omo kélébé ò ránmo ní isé fàyàtí àkànjí ì jí lo a ò rí okùnrin ogun àgbàdá talómù omo kélébé ìgbà tí ò sí láyé mó tó kú fólórunsó ajífòní baba baba bólánlé oláníyì ajítòní ajàgbé olá à re ì dèra ni fólórunsó omo lórí demo àjàgbé omo béllò àjítòní aran ee deyin béèni àgbo o won a sì ti àn ti ròrò ti ròrò ajítòní ajàgbé síyán ti e dé pinnu ara fólórunsó omo lórí demo fólórunsó orí oba ni ó bi wón eni tí n bá obá á je tí n sòrò oba léyìn ori oba ni ó bi wón fólórunsó àjàgbé oládòkun orí oba ni ó bi wón eni tí n bá oba á je tí n bá oba á mú orí oba ni ó bi wón ajítòni fólórunsó àjàgbé mo gbà fún oládòkun tìmì oba ede o kú mèye ìbàdàn ajítòní baba wa o kú mèye òsogbo fólórunsó omo béllò kò sí ibi owó ìjà erin ò mà mà tó owó tó sókótó owó tó ìlorin owó tó ìmèsí olójà òkè àjàgbé owó tó ìlú èbó oláníyì ìwo lomo eégúnjobí a ó lese tàì leè kó bée bá dé ilée wa lóhùú a ó le se tàì le kose kó o a ó lese fólórunsó lerí yen àlaré aláwàdà 		àjàgbé lerí yen àlaré aláwàdà 		àjàgbé lerí yen 		àwàdà laré yìí 		aremo n be lówó o e e e e 		aremo n be lówó àwàdà laré yìí o aremo n be lóó o eeeee aremo n be lóla ikúmóruwá olórun ló lóògùn kò mò sónísègùn tó ju olórun lo olórun lo lóògùn ikúmoruwá àjàgbé oladokun iró iró iró ni wón n pa èké èké ni won n sa iró enìkan kì í bá oba á jà iró è báà pa àgùntàn àgùntàn è báà pa tòló tòló olórí eye omo tí olórun yó se ó ti sé àjàgbé oládòkun ìyá àjé kú è n yò sèsè omo tí àjé fi sílè ó lè pani je àjàgbé oládòkun a wí wí wí wón ò fé won ò fé won ó fé a fò fò fò won ò gbà a bólù sílè a fi enu wí àpótí alákàrà ká bí á wó abánise mó sì bánise mo a jìnnà sátákètè kété kété ojú ti babaláwo yín ibi e gbé ojú lé ònà ò gba ibè lo ojú ti babaláwo yín ikúnrúwá àjàgbé oládòkun kùkùté ò mira jìgì kùkùté ò mira jìgì ení mi kùkùté ara è lómì o kùkùté ò mira jìgì fólórunsó àjàgbé oládòkun kùkùté ò mira jìgì kùkùté ò mira jìgi eni ó mi kùkùté ara è lónìmo kùkùté ò mira jìgì fólórunsó ajàgbé oládòkun orí oba ni ó bi yín orí oba ni ó bi yín eni tí n bá oba á je ti n bá oba léyìn ajitòni orí oba ni ó bí yín ikúnrúwá àjàgbé oládòkun orí oba ni ó bi yín eni tí n bá oba á je ti n bá oba á mu tí n sòrò oba léyìn orí oba ni ó bi yín oba abíóyè olúrónké ti láti owó ráfátù oyètóún ilé olókukù olúrónké abíóyè sèsó ará ìbá làlúké olúrónké omo orunkunkun tí n jé ó sán ngbáa mo dàgbà n ò tí fòrò loyè àkànní eníjà mo tòsín mo mú raso mo tà kòrò mo sìn sosìn sòrò loyè èmí wá teléfe rà kókó omo olúrónké mo teja nlá mo mú rerú were sókun omo olúrónké àbìrókò gogongo nínú oko babaà mi abìrókò kò ní yòyòyò elékùlé à á pàdé olúrónké abilé kere níwájú ebu ibájáde ò tún nlé abasó gbé kóko hánu abìrìn aso jèntièlè elékùlé ànpàdé omo mówálé abilé kere níwájú ebu ìsájáde ò tán n lé omo olúrónké abí bó bá máso dúdú a mú pupa a fèyí wìnìwìnì bora sùn ará odò kòsi ará odò kòbìnìyàn mo tólá bí eni tóyin énu eníjá mo tàsín mo mú raso mo tà kòrò mo sín sosìn sorà loyè èmí wá telébe rà kókó mo teja n lá mo mú rerú were wón bú mi lárùpè nìjàbé osólú éràn oyè mo délé mo su kún sí baba wa ìsèsó ará ìbálà lúké mo wá délé mo súré telé n ó rè bá gògo lómo àgògo mi sòsò layè mokò lotìn eni ó kìjàsé tí ò kiwi e máa bá mi ségi gangan lóri olúwa re eríja mo tàsín mo mú rase mo tà kòrò yofà loyè èmi teléèbé ràkókó mo teja nlá mo mú rerú were lóko òtònpòrò mí yodà loyè obukun wá n bá mí relé ìbálàmoko omo alárá ti n gesín mawo eèkí eríjà mo tàsín mo mú raso mo ta kóró mo sìn sosìn sorà loyè èmí wá telébe rà kókó igi mélòó ní sowó níran babà re áwé wón n sowó àràbà kàn mà soyùn nípópó oníjàbé mo ró o áwé n sowó o àràbà mà soyùn nípópó oníjàbé mo ró o ìsèsó alárá mi won ò ní jewe mo loòràn òwè jálè nìlàkùn n ò jé polódòó yò símo omi kúnkún tí n yayaba lénu ìsèsó ará odò kòbini ìsèsó ará odò kòbìyàn ìsèsó ará odò mòtólání njó àwéré wón n sòwón lòwó n nú ilé wa owó wá sun gbeere wa sì tiè lòtìn njó àwèrè àwèrè wón pàd e jà n jàbé osólú eéràn oyè mo teja dúdú mo mú rerú were mo tà kòrò mo sìn sosìn sorà loyè èmí wá telébe rà kókó eéràn oyè mo teja nlá mo mu rerú were àwé wón sowó o àràbà kán mà soyùn áwé sowó ará ìbálàmoko omo alárá ti n gesin mawo e bá n kárelé ará ìbálàlúké e bá n kárélé omo omifunfun tí n yayaba lénu ìsèsú tí mo kówè n ò kójó tí mo wá kójó tán tíjó n yo mí lénu omo olúrónké omo òtínkànle omo mádòlótìn ó wá gbòtìn kan kan kan ìsèsú ará odò orò ará odò mòtòlénú bí eni tóyin émi pí tí wón kése sùbú oba babà mi àlà agemo òjó gèlè àsò omo bó di gigùn ó gùn olúrónké obá ni bó di gíga ó ga omo kòga ò bèrè lòkùnrìn kún omo arógangan gún kèsewà nìyá tó bí mi lómo ìsèsú ará odò mòtólárí o 		aásìn n nì won ò gbe nílé oba gòdògògò won ò dé n léràn án sè ebúkú wá n sé síin lénu àbálàlúké omo arunkunkun tí wón n jósán agbáa ìsèsú ará odò orò e bá n kárelé ará ìbálàwóko omoalárá tí n gesín mawo omo alias eníwèé òye baba mi oòsà won ò gbohùn odì títí òsà sé pàyá ìkókó mo síbá olá lómo ode a máa súngi so baba mi àdìsá lásáré mi èkan kìí se lásán bí baba ò bá ti lé nìkan nkan ní baba lo ará ibú aró ará àgbón ìgbe ará omi kúnkún tí yayaba lénu ìrókò tété modé ò gbodò sa eníjó orí òrìlé baba oyéédùn kì í logun ó mó mérú wálé láganjú à n gbó à n té é n gbopa bí ò lèrin e bá n ká relé o ìsèsù bí mo kówè lotìn e bá n ká relé o ará ìbálàmóto e bá n kárelé ìbálàmóko omo orunkúnkún tí jósán gbáa mo dàgbà n è tíì bòrò loyè omo èkè ò jé wí felékèé nòdí babà mi èsìkà won ò pera è níkà sápé lode èké n jó omo won n jó wón n bá ní kòyi èké ò tètè mò pé tòun là n wi baba lápéri àrèmú oyèuemí babà mi àrèmú enisànpònná se léwà lajàsé tálájogún wá n wó bí ení gbón ni ègùn àjàsé wá n tirí wó tònà ó ní bárèmú ò bá kú ló tán baba lápérí e bá n kárelé ará odò kòbini é bá n kárelé ará odò kòbìyàn é bá n kárelé ará odò mòtólání omo oríaré àdé sùnyàn ni wón máa n poba babà mi àgbàlagbà lajò ònjó àbú bànté orí aré arókó po wá bì ságbàdo lára babà mi abàgbàdo sòsò legàn elékùlé ànpàdé ó ti took omówálé se omo ajímá sé n sé sègí babà mi ò jiníkìtùkùtù se hùn ò sùn jáláte sùn mójúmó mójúmó sìn bá yowó dúdú á yowó pupa omo òwàrà àlàdé tó ti fón sègo dà á gbó ajímosìn in nítorí aséwé nítorí aségi ó ni nótorí ìlàpá ti won n wògbè sùà sùà e bá n kárelé o ìsèsún ará odò orò e bá n kárelé o lérìn koko babà mi mòrìwò sara ògún jìè olúrónke abilé kiri mò níbòkun babà mi abòlè kiri mò nílè jèsà ìbá mómo è rè jèsà nímòkun nì bá kú sí oko lálété ará ibú aró ará àgbón ìgbe ará omo kúnkún tí yayaba lénu ìsèsó ará odò orò omo p ptí wón kesè sùsú oba babà mi àlà agemo òtó gèlè àsà omo bó di gúngùn ógùn olúrónké obá ní bó di giga ó ga omo à pè á joyè ogun ará ibú aró o ará ibú aró ará àgbón ìgbe níbo nilé yín o ìsèsún tí mo kómè n ò kójó tí mo wá kójó tán tójó wá n yomí lénu odò òtìn le mò e ò mo bú aró o ibú aró n be òkóyè kólé odò otìn le mò e ò ma bú owó o ibú owó n be òkóyè kólá eníkòyí omo agbònyìn eníkòyí omo agbòn ti è rikú sá yánbídolú omo alérí ikú kangun òsèsèkòyí omo agbonyìn yánbídolú lóòtó ègin omo awí bée bógun lo èsó wón n rode rèé kólé nígba tó níkòyí é fid é olè kólé è lo omo akú omo oru omo akú bi ó dí omo akú bi ti tèntèré eye ò gbodò dé omo akú tán gurí è gún sòyìn òsèsèkòyí eníkòyí dìde yánbìdolú ogún tó lo òsèsèkòyí wón n rode rèé kólé nígbà ti èníkòyí é ti dé olè kólé è lo yánbídolú omo a kú tapó torun òsèsèkòyí omo agbònyìn eníkòyí o ì dìde omo a wí bée bógun lo òsèsèkòyì omo akúmó yànyìn kórí yánbídoyí olóòótó ègímo alérí ikú kangan òsèsèkòyí omo agbònyín eníkòyí dìde yánbídolú ogún wá ti lo òsèsèkòyí omo agbòntíè ríkú sá eníkòyí dìde ogún tó lo ogún tó lo èsó ò délé pé ogún tó lo èsó ò fara rogi òsèsèkòyí gbapó gbofà tán ogún wá le eniíkòyí wo ló ti ì le ogún tó lo ìdí òyélù a ròkún ìdi oyélù a ròsà ìdí oyélù a rèkòyi ilé onikoyi ò í dìde ogun oba tó lo òsèsèkòyí omo àgbonyìn yánbídoyí olóòótó èyin síntáàsì yorùbá 	kí ni sińtáàsì síńtáàsì ni èka kan gírámà èdè tí ó níí sè pèlú bi a se ń so òrò pò tí ó fi ń di gbólóhùn àti bí a se ń fún gbólóhùn yìi ní ìtumò nínú ìdánilékòó yìi a ó máa mú enu ba ohun ti a pè ni òfin ìtumò òfin gégé bí a se lò ó ní ìyín ni àwon ìlànà ti elédè máa ń tèlé nígbà tí ó bá ń so èdè rè yii yàtò si ìlò èdè ìmò èdè ni ohun tí elédè mò nípa èdè rè sùgbón ìlò èdè ni ohun ti elédè so jáde ní enu elédè lè se àsìse nípa ìlò èdè sùgbón eléyìi kò so pé elédè yìí kò mo èdè rè òpò ìgbà ni ènìyàn lè mu emu yó ti yóò máa so kántankàntan kì í se pé elédé yìí kò mo èdè rè mo ó mò ón àsìse ìlò èdè ni ó ń se nìgbà ti otí bá dá ní ojú rè yóò so òrò ti ó mógbón lówó nínú ìdánilékòó yìí a ó ménuba ohun tí a ó pè ní ofin ohun tí a pè ni òfin yìí ni bi elédè se ń so èdè rè bí ìgbà pé ó ń tèlé ìlànà kan fún àpeere eni tí ó bá gbó yorùbá dáradára yóò mò pé a ni ó tònà pe b kò tònà 	 	 a 	mo lo sí oko 		 b 	sí lo oko mo ohun tí eléyìí ń fi hàn wá nip é ìlànà kan wà tí elédè ń tèlé láti so òrò pò di gbólóhùn irú gbólóhùn tí ó bá tèlé ìlànà tí elédè mò yìí ni a ó so pé ó bá òfin mu 	o ye kì a tètè menu ba ìyàtò kan ti ó wà láàrin tíbá òfin mù àti jíjé àtéwógbà gbólóhùn lè wà ti yóò bá òfin mu sùgbon tí ó lè máà jé àtéwógbà fún àwon tí ń so èdè bíbófinmu níí se pèlú ìmò èdè ìlò èdè ni jíjé àtéwógbà níí se pèlú fún àpeere àwon kan lè so pé a kò jé àtéwógbà fún àwon wi pé b ni àwon gbà wolé 	 	 a 	àwon ti ó lo kò pò 		 b 	 àwon ti wón lo kò pò méjèèjì ni ó bófin mu nítorí méjèèjì ni a máa ń so nínú èdè yorùbá ìyen ni pé méjèèjì ni ó wà nínú ìmò wa gégé bí eni tí ó gbó yorùbá nínú ìlò ni àwon kan ti lè so pé òkan jé àtéwógbà èkejì kò jé àtéwógbà èyé kò ni nǹken kan án se pèlú pé bóyá gbólóhùn méjèèjì bófin mu tàbí won kò bófinmu ìmò elédè nípa èdè rè ni yóò je wá lógún nínú ìdánilékòó yìí ó ye kí á tún pe àkíyèsí wa sí tip é àbínibí ni èdè o ènìkan kì í lo sí ilé ìwé láti kó ọ ohun tí a ń so ni pé bí ìrìn rinrìn se jé àbìnibì fún omo béè náà ni èdè jé fún àpeere tí kò bá sí ohun tí ó se omo tí ó bá tó àkókò láti rìn yóò rìn kì í se pé enì kan pe omo gúnlè láti kó o ni èyi báyìi gélé náà ni èdè jé àbínibí ni gbogbo ohun ti omo nílò fún èdè ó ti wà lára re kò sì si èdè ti kò lè lo èyí fún sùgbón èdè ibi tí a bá bi omo sì ni yóò lo àwon ohun èlò yìí láti so 	òrò àti àpólà 	òrò ti a bat ò pò ni ó ń di àpólà ó seé se kí àpólà jé òrò kansoso ìyen tí òrò yìí kò bá ní èyán fún àpeere àpólà orúko ni a fa igi sí ní ìdi ní a àti b 	 	 a 	olú gíga lo 		 b 	olú lo ìyàtò àpólà orúko méjèèjì yìí ni pé òrò méjì ni ó wa nínú àpólà orúko apor ni a ó má a pè é láti ìsinsìnyí lo a òrò orúko àti èyán rè tí ó jé òrò àpèjúwe aj ni a ó máa pe òrò àpèjúwe ní b òrò kansoso ni ó wà lábé apor òrò yìí òrò orúko or ni a ó máa lò fún òrò orúko ni apor náà sì ni ìsòri òrò méjo ni àwon tètèdé onígìrámà so pé ó wà nínú èdè yorùbá ìsòrí òrò méjo yìí ni wón sì pín si olùwà àti kókó gbólóhùn olùwà àti kókó gbólóhùn yìí ni àwa yóò máa pè ní apor àti apis àpólà ìse nínú ìdánilékòó yìí ìyen nip é àwa yóò ya ìsòrì òrò àti isé ti ìsòri yìí ń se sótò si ara won ìsòri ni apor tí ó ń sisé olùwà tàbí àbò nínú gbólóhùn ìsòrí ni apis ti ó ń sisé kókó gbólóhùn a ó mú lò nínú isé yìí ohun tí ó fà á ti a ó fi mú gíràmà yìí lò nip é ó gbìyànjú láti sàlàyé ìmò àbinibí elédè nípa èdè rè gírámà yìí sàlàyé gbólóhùn oónna gbólóhùn ti ó jé àdàpè ara won abbl gírámà yìí yóò lo òfin ti ó níye láti sàlàyé gbólóhùn tí kò niye 	àwon àmì kan wà ti a ó mú lò nínú gírámà yìí fún àpeere 	 	gb		apor apis òfin ìhun gbólóhùn ni a ń pe ohun tí àmì òfà yìí ń so ni pé kí á tún gbólóhùn gb ko ni apor àti apis ó ye kì á tètè so báyìí pé ohun tí ó wà nínú gbólógùn ju èyí lo ohun tí a máa ń rí nínú gbólóhùn gan an ni 	gb		apor af apis àfòmó ni af dúró fún òun ni a máa ń pè ní àsèrànwò ìse télè abé rè ni a ti máa ń rí ibá ib àsìkò as múùdù m àti ìbámu ibm a lè fi èyí hàn báyìí 	af 			as ib m ibm kì í se dandan kí èdè kan ní gbogbo mérèèrin yìí yorùbá kò ni àsìkò sùgbón ó ni ibá a ó menu ba àfòmó dáadáa ní iwájú sùgbón kí a tó se èyí e jé kí á sòrò nípa apor àti apis 	apor èyí ni eni ti ó kópa nínú ohun ti òrò ìse ń so or tàbí arópò orúko ar ni ó máa ń jé olórí fún apor ohun tí a máa ń pè ní olórí fún àpólà kan ni òrò kan soso tí ó bá è dúró fún àpólà yen fún àpeere omo ni olórí fún a àti b àpólà orúko sì ni méjèèjì mo ni olórí fún àpólà orúko olùwà ní d arópò orúko sì ni mo yìí 	 a 	omo pupa 	 b 	omo 	 d 	mo lo a lè bá àpólà orúko ni ipò olùwà èyí ni a fa ìlà sí ní ìdí ni a ipò àbò òun ni a fa ìlà sì ní ìdí ni b àti ní i po àbò fún atókùn nínú gbólóhùn wo òrò tí a fa ìlà sí ní ìdi ní d 	 	 a 	aso pupa ti ya 	 	 b 	o ti ya aso pupa 		 d 	ó rí olú ni ilé	 òfin ìhun gbólóhùn tí a fi lè tún apor ko ni 	 	apor 				or apaj àpólà àpèjúwe ni apaj dúró fún láti fi hàn pé or ni ó se pàtàkì jù nínú apor a lè ko òfin ìhun gbólóhùn wa báyìí 	 	apor 			or apaj àmì yìí dúró fún pé ohun tí ó wà nínú rè kò pon dandan àkámó ni a ń pe àmì yìí níbi tí a kò bá ti lo àmì yìí gbogbo ìsòrí òrò tí ó tèlé àmì ofà yen ni ó pon dandan nìyàn a lè fi àwòrán atóka igi fi èyí hàn báyìí nìkan ni a lé rì nínú àwòrán atóka igi ní èka ti kò ní aróp orúko náà lè dúró gégé bí apor òfin ìhun gbólóhùn fi èyí hàn 	apor 	 ar nìgbàkúùgbà tí a bá tin i a rópò orúko gégé bi apor arópò orúko náà kì í ní èyán nítorí a kì í fi òrò mìíràn yán arópò orúko ní èdè yorùbá béè ni a kì í fi arópò orúko yorùbá yán òrò mìíràn àwòrán atóka igi bíi ti náà ni a ó lò fún òfin ìhun gbólóhùn ìyàtò tí ó kàn níbè kò ju pé dípò or a ó lo ar a lè so gbogbo òfin ìhun gbólóhùn apor ti a ti ń ko láti òni wo àti di eyo kan 	 	 àkámó onídodo ni a ń pe àmì yìí ohun tí ó ń fi hàn nip é a ó mú òkan nínú ar àti or apaj a ti so télè pé ohun tí kò pon dandan ni àmì yìí ń fi hàn 			 	 a 	mo lo 	 b 	olú lo 	 d 	omo pupa lo 	 e 	 omo pupa tí ó ga lo òfin ìhun gbólóhùn tí ó gbé e jáde ni tí a lè rí ni 		 	apor 		 or apaj gb àfikún ni ohun tí a pè ní afk nínú àwòrán yìí ohun tí ó dúró fún ni àwon òrò bíi tí omo ti ó lo pé ó so pé ó lo abbl tí a ń pè ní atíka gbólóhùn ohun tí tirayáńgù tí ó wà ní dúró fún ni pé a kò fé fó ohun tí ó wà ní abé rè sí wéwé nítorí pé kò se pàtàkì fún ohun tí a ń so lówó sé e mò pé a tì lè fó gb sí apor af àti apis a kò se èyí nítorí pé kò je wá lógún nínú ohun tí a ń so lówó a lè so apor mó apor lábé apor òfin ìhun gbólóhùn tí a fi lè fi èyí hàn ni sì ni àwòrán atóka igi rè 	 	apor 		 as apor òrò àso ni as dúrú fún òrò ìse is ni olórí fún àpólà ìse apis apis ni a máà ni a máa ń pò ní kókó gbólóhùn nínú àwon ìwé tètèdé onígírámà nítorí pé ó ní òrò ìse nínú òrò ìse ni ó máa ń so ohun tí apor se nínú gbólóhùn gégé bí olórí fún apis ó pon dandan kí òrò ìse wà nínú gbólóhùn yálà pèlú àwon emèwà rè tàbí ní òun nìkan 	 	apis 	 	 is x 			 	olú lo kíákíá 			 	olú ra aso 	lóòótó àti ni ó ni àfikún fún òrò ìse sùgbón sùgbón nìkan ni lè so pé òrò ise rè gba àbo ohun tí ó fá èyí ni wí pé apor ni àfikún fún òrò ìse sùgbón àpólà àpónlé apap ni àfikún fún òrò ìse a lè fi òfin gbé àlàyé àtúnpín sísòrí òrò ìse tí a sese sàlàyé rè tán jáde báyìí 		 	 a 	isagb 		 	 apor 			 b 	isaigb		 	 a lè pa òfin méjèèjì yìí pò báyìí 		 	is 	 	 apor yàtò si apor àti apap is tún lè rí àwon àfikún mìíràn àwon náà ni àpólà atókùn apat àti gbólóhùn onípele gb a lè se àtúnpínsòrí is pelú gbogbo won báyìí 	 a 	rí 	is 	 apor mo rí olú 	 b 	wá 	is 	 apat mo wá sí ilé 	 d 	rà 	is 	 apor apat mo ra aso ní ojà 	 e 	dàbí 	is 	 gb ó dàbí kí ó má lo ohun tí òfin yìí ń so nip é tí a bá rí òrò ìse kan gégé bí elédè a ó mo sàkáání ibi tí a ti lè bá a fún àpeere a ń so pé rí jé òrò ìse tí ó máa ń gba apor gégé bí àfikún b náà so pé wá jé òrò ìse tí ó máa ń gba apat gégé àfikún kìí se pé àwon òrò ìse wònyí kò lè yan àfikún mìíràn sùgbón àtúnpínsòrí tí a bá fún òrò kan ni a gbódò tèlé bí béè kó gbólóhùn tí ó ti je yo kò ní í bófin mú 	yàtò sí àtúnpínsísòrí tí a menu bà yìí a tún lè fi òfin ìhun gbólóhùn sàlàyé apis 	 a apis 		 is 		 b apis 		 is apor a lè pa méjèèjì pò báyìí 	 apis 		is apor lóòótó o dàbí ìgbà pé àwòrán atóka igi yé ènìyàn ju àkámó asàmìsí lo sùgbón à kò lè so pé òkan dára ju èkejì lo tí a bá fi ojú tíórì wò ó e se àkíyèsi pé àayè tí àwòrán atóka igi gbà jut i àkámó asàmì sí lo níwòn ìgbà tí ó jé wí pé àwon méjèèjì ni a ó máa bá pàdé nínú ìwé ó ye kí á mò wón ii 	òrò ìse àsínpò 	lóòótó àwon tètèdé onígíràmà ti máa ń fún gbólóhùn abódé ní oríkì pé òun ni àkójopò òrò tí ó òrò ìse kan nínú èyí kò wolé mó nítorí a ti rí gbólóhùn abode tí ó ní ju òrò ìse kan lo àpeere irú gbólóhùn abode báyìí ni gbólóhùn alásínpò ìse gbólóhùn yìí máa ń ní olùwà kan sùgbón àwon òrò ìse yìí mó ara won òfin ìhun gbólóhùn ti a máa ń lò fún àpólà ìse inú gbólóhùn alásínpò ise ni 	 	apis 	 apis apisn oun tí n yìí ń so nip é apis yìí lè máà níye e jé kí á wo gbólóhùn kan tí ó ní irú òrò ìsè yìí 	adé gbé ògèdè mi fún eran je àfòmó 	 ní àárín àpólà ìse àti àpólà orúko ni ìsòrí tí a ń pè ní àfòmó wà òpòlopò òrò ni ó wà ní abé ìsòrú yìí gbogbo won ni ó sì ní àbùdá òrò ìse ìsòrí yìí ni àwon tètèdé onígírámà ń pè ní asèrànwó ise àwon ohun tí a ń bá lábé ìsòrí yìi ni àsìkò ibá múùdù àti ìbámu ìdí tí a fi ń pe ìsòrí yìí ní àfòmó nip é púpò nínú àwon ohun tí ó máa ń je yo lábé rè àfòmó ni wón máa ń jé nínú òpòlopò èdè àgbáyé gbogbo èdè ni ó ní àfòmó yìí sùgbón ònà tí èdè kòòkan fi máa ń mú un lò yàtò sí ara won gbogbo àwon òrò tí ó wà lábé ìsòrí yìí ní èdè yorùbá ni ó lè dá dúrò ìyen ni pé won kì í se mófíìmù àfarahe fún àpeere abé ìsòrí yìí ni a ti máa rí àwon òrò bíi gbódò lè máa ta ń abll pèlú àfòmó tí a ti menu bà yìí òfin ìhun gbólóhùn tí a ó máa ló ni ni gbólóhùn tí ó lè ti inú rè jáde 	 gb	 	apor af apis 	 olú gbódò lo 	 	 a 	adé lo sí ilé 		 b 	mo rí olú ní ojà 		 d 	òjó ti ilé lo sí oko 	 	apat 		at apor òrò àpóné ni a máa ń bá nínú àpólà àpónlé òrò àpónlé yìí seé se kí ó ju eyo kan lo ó sì lè jé eyo kan ni òfin ìhun gbólóhùn àpólà àpónlé ní a fa igi sí ìdí àpólà àpónlé a sì ya àwòrán atóka igi fún un ní 	 	apap	 	ap apap 					 		 	adé lo kíákíá rí 		 		 af 		as ib m ibm 	orísìí gbóóhùn yorùbá orísìí gbólóhùn méta ni ó wà ni èdè yorùbá i gbólóhùn abode ii gbólóhùn oníbò àti iii gbólóhùn alákànpò i gbólóhùn abode 	púpò nínú àwon àpeere tí a ti ń lò láti ìbèrè ìwé ìléwó yìí ni ó jé gbólóhùn abode oríkì tí a lè fún gbólóhùn abode ni gbólóhùn tí ó ní kókó gbólóhùn kan ohun tí ó jé kí á lo kókó gbólóhún dipò òrò ìse ni pé a rí gbólóhùn abode tí ó ní ju òrò ìse kan lo sùgbón tí ó jé pé kókó gbólóhùn kan soso ni ó ní àpeere irú ìyí ni gbólóhùn alásínpò ìse tí a ti sòrò nípa rè sáájú òfin ìhun gbólóhùn tí a ń lò fún gbólóhùn abode ni ni àpeere gbólóhùn abódé 	 gb 				apor af apis 	mo ra isu ii gbólóhùn oníbò 	gbólóhùn oníbò ni gbólóhùn tí ó ní olórí gbólóhùn àti gbólóhùn àfibò olórí gbólóhùn yìí lè dá dúró sùgbón gbólóhùn àfibò kò lè dá dúró gb 			ataf gb		 òfin gbólóhùn lè gbà wá láàyè láti sèdá 	 	 a 	olú dé 		 b 	ade ra aso 		 d 	omo tí ó lo dé sùgbón a kò lè sèdá òkankan nínú nípa lílo òfin 	 	 a 	ǹjé olú dé 		 b 	sé adé ra aso 		 d 	omo tí ó lo dé bí síbè a ó se àkíyèsí pé àwon gbólóhùn ní nǹkan se pèlú gírámà tí a pè ní gírámà ìyídà onídàro yìí ní gbára láti se àlàyé ìbásepò tí ó wà láàrin àwon gbólóhùn wònyí sùgbón kí a tó menu ba bí yóò se se àlàyé yìí e jé kí a wo àwon ohun tí a lè bá pàdé nínú gírámà yìí ònà méta ni a lè pín gìrámà yìí sí àwon náà ni ìhun ìsàlè gbé aifa àti ìhun òkè àwon èka méjì mìíràn tún wà tí kò ní í je wá lógún púpò nínú ìdánilékòó yìí àwon náà ni èka fonólójì àti èka ìlárògún ìní àrògún a ó wá yè wón won í òkòòkan i ìhun ìsàlè 	gbogbo gbólóhùn ni ó máa ń ní ìhun ìsàlè ó wá seé se kí ìhun ìsàlè gbólóhùn kan bá ti òkè mu ó sì seé se kí ó máà bá a mu àwon ohun tí a máa ń pá pàdé nínú ìhun ìsàlè ni aká òrò òfin òrò òfin gbólóhùn àttúnpínsìsòrí òfin ìsòrí òrò ìyanra ìyan ara ii 	gbé alfa 	ìtumò gbé alfa ni pé kí á gbé nǹkan kan láti ibì kan lo sí ibòmíràn nínú gbólóhùn iii 	ìhun òkè 	àwon ohun tí a máa ń bá pàdé nínú ìhun òkè ni ìsòrí kòòfo gbólóhùn tí a ti da ètò rè rú ìse lámì kanùn ise ní àmì kan ùn asé iv 	èka fonólójì 	òkan nínú àwon èka méjì tí kò níí je wá lógún púpò tí a máa ń bá nínú gírámà ìyídà onídàro ni èka fonólòjì èka yìí nib í a se ń pe òrò jáde lénu je lógún v 	èka ìlárògún 	èka yìí náà kò ní í je wá lógún tó béè tàbí jù béè lo nínú ìdánilékòó yìí èka yìí ní ó se pèlú àrògún òfin síńtáásì lè gba àwon gbólóhùn kan láàyè tí ó jé pé èka yìí ni yóò so pé irú gbólóhùn béè kò ni àrògún àwòrán ní ó fi àwon èka wònyí hàn wá dáradára e jé kí á wá wo bí gírámà yìí se ń sisé 	gbólóhùn ìbéèrè béè ni béè kó 	àwon ìbéèrè kan wà tí ó jé pé béè ni tàbí béè kó ni ìdáhùn máa ń jé fún àpeere tí a bá so pé 	 	ǹjé olú lo a lè dáhùn wí pé 	 	béè ni olú lo tàbí béè kó olú kò lo 	 	 ìhun ìsàlè ìpìlè aká òrò 	òfin òrò 	òfin ìsòrí 	àtúnpínsìsòrí 	ìyanra 	òfin ìhun gbólóhùn 	gbé alfa 	ìhun òkè ìsòrí kòòfo 	 gbólóhùn tí a dà ètò rè rú 	ìse lámì kan ùn 		asé ẹká fonọlọjì 				 ẹka àrògún gégé bí a se so télè o rorùn láti láti lo òfi ìhun gbólóhùn láti sèdá gbólóhùn bíi sùgbón a kò lè lo òfin ìhun gbólóhùn láti sèdá 	 olú lo síbè a gbódò lè sàlàyé bí se wáyé ohun tí gírámà tí a ń lò nínú ìdánilékòó yìí so ni pé ni ìpìlò ìyen ni pé ní ìhun ìpìlè nìkan ni a ní ìhun òkè ni ohun tí ó selè nip é léyìn ìgbà tí a ti fi òfin ìhun gbólóhùn sèdá tán ni a wá so atóka ìbéèrè mó on bí àwòrán atóka igi won se rí nìyi àrótì ni aroti dúró fún àwon ìbéèrè mìíràn tí ó bá eléyìí mu tí a sì gbódò sàlàyé won bákan náà ni 	 	 a 	sé olú lo 		 b 	olú lo bí e ó se àkíyèsí wí pé ń se ni àrótì sáájú gbólóhùn nínú ǹjé olú lo sùgbón nínú olú lo bí àrótì yóò tèlé gbólóhùn ni 	ìbéèrè tí kì í ní ìdáhùn béè ni béè kó 	àwon ìbéèrè kan wà ti ìdáhùn won kì í se béè ni tàbí béè kó àpeere irú ìbéèrè béè ni 	 	 a 	ta ni olú rí 		 b 	kí ni olú se ònà tí a ń gbà se àlàyé àwon ìbéèrè eléyìí yàtò sí ti béè ni béè kó a ó rántí pé àrótì ìyen àwomó ni a lò láti sàlàyé bí ìbéèrè béè ni béè kó se wáyé gbé alfa ni a ó fi sàlàyé eléyìí nígbà tí a ń sòrò nípa àtúnpínsísòrí òrò ìse a sàlàyé pé àwon òrò ìse bíi rí àti se gbódò ní apor gégé bí àbò nínú gbólóhùn tí a bá ti lò wón ìyen ni a fi ń rí 		 	 a 	olú se isé 			 b 	adé rí òjó tí	 	kò sì bófin mu 	 	 a 	 adé rí 		 b 	 olú se sùgbón tí a bá wo a o rí i wí pé apor kankan kò tèlé rí àti se gégé bi àbò síbè àwon méjèèjì bá òfin mu àlàyé tí a rí se ni pé kì í se pé won kò ní apor gégé bú àbò won ní ní ìhun ìpìlè ìhun òkè ni ó ti dàbí ìgbà pé won kò ní nítorí pé a ti gbé apor àbò tí wón ní kúrò láàyè won e se àkíyèsí pé tí a bá ń se ìbéèrè alápèpadà a máa ń so 	 	 a 	olú se kí ni 		 b 	adé rí tan i nínú gbólóhùn a ò lè so pé se àti rí kò ní apor àbò nítorí ta àti kí ni ó jé àbò fún òkòòkan won òrò orúko sì ni ta àti kí yìí àwon òrò yìí ni a gbé kúrò láàyè tí wón wà ní ìhun ìpìlè lo sí ibòíràn kí wón tó dé ìhun òkè èyí ló fi dàbí ìgbà pé won kò ní àbò ìgbà tí a gbé àwon òrò wònyí kúrò láàyè tí wón wà ní lo sí iwájú ni a ní kòòfo ni kf dúró fún àwon 	 atóka ìbéèrè kan wà tí òrò ìse kì í se àtúnpínsísòrí fún won àpeere irú won ni 	 a 	níbo ni olú ti ra aso 	 b 	báwo ni dàda se mú olu a ó se àkíyèsi pé àwon òrò ìse rà àti mú sì ní apor àbò tí ó ye kí wón ní síbè e ó se àkíyèsí pé a lè se àwon ìbéèrè alápèpadà wònyí 	 a 	olú ra aso níbo 	 b 	dàda mú olú báwo ohun tí eléyìí ń fi hàn ni pé náà ni ìpìlè fún sùgbón nǹkan tí ó selè nip é àbé àpólà ìse kó ni àwon atóka ìbéèrè báwo àti níbo wà abé ìsòrí tí wón wà ni a ń pè ní àrótì bí àwóràn atóka igi ti won se rí nì yí tí a bá lo atóka ìbéèrè tan i tàbí kí ni láti bèèrè ìbéèrè nípa òrò orúko olùwà ààyè olùwà yìí kò ní í jé kòòfo a ó fi arópò orúko kan sí ààyè yìí béè náà nit í a bá bèèrè ìbéèrè nípa òrò orúko tí ó ń yán òrò orúko mìíràn àpeere 	 a 	olú gbé ìwé adé 	 b 	ta ni ó gbé ìwé adé 	 d 	ta ni olú gbé ìwé rè gbólóhùn tí a tún máa ń gbé alfa nínú rè ni awé gbólóhùn asàpèjúwe àbùdá awé gbólóhùn asapèjúwe i 	a rí apor tí awé gbólóhùn oní tí tèlé ii 	apor tí ó saájú awé gbólóhùn oní tí yìí ni olórí fún gbogbo awé gbólóhùn yìí iii 	àlàfo kan wà nínú gbólóhùn àfibò inú awé gbólóhùn yìí iv 	kò sí ibi tí a kò ti lè rí àlàfo tí a menu bà ní iii yìí agba dúró fún awé gbólóhùn asàpèjúwe vi 	àlàfo tí a menu ní iii gbódò ní àmì kan náà pèlú atíka awé gbólóhùn asàpèjúwe vii 	àwon kan wà nínú àwon awé gbólóhùn asàpèjúwe tí kì í ní àlàfo àwon yìí ni ìgbà tí a bá se àpèjúwe fún apor olùwà àti or tí ó bá yán or mìíran viii 	ó pon dandan kí apor méjì bá ara mu nínú awé gbólóhùn asàpèjúwe àwòrán atóka igi tí ó sàlàyé awé gbólóhùn yìí nì yí ní sí sè n tèlé gb gbódò ní apor tí ó bá ti iwájú rè dógbà nínú àmì yìí i ń fi hàn pé àwon apor méjèèjì bá ara mu a ó so apor kejì di ti a ó gbé e wá sí abé àfikún omo ni a ó gbé wá sí abé àfikún tí yóò di ti 	òrò ìse aláìléni a ó se àkíyèsí pé gbogbo nǹkan tí a ti ń gbé apá òtún ni a ti ń gbé won wá sí apa òsì ìbéèrè wá nip é sé apá òsì nìkan ni a máa ń gbé nǹkan wa ìyen ni pé se apá òsì nìkan ni a máa ń gbé alfa wa ni kì í se apá òsì nìkan àpeere tí a ó fún wa báyìí yóò fi èyí hàn àpeere náà ni gbólóhùn tí ó bá ní òrò ìse aláìléni nínú irú gbólóhùn béè ni 	kí á pa àgó méta dára dára tí ó wà nínú gbólóhùn yìi ni a pè ní òrò ìse aláìléni àwon òrò ìse mìíràn tí ó tún wà lábé ìsòrí yìí ni burú dájú dùn wù abbl e ó se àkíyèsi pé ìtumò kan náà ni àti ni ó dára kí á pa àgó méta níwòn ìgbà tí wón tin í ìtumò kan náà tí òrò inú won sì férè bára mu tán ó ye kí á lè topa ìpìlè won dé ibì kan náà ni ó jé ìpìlè fún ohun tí ó selè ni pé a gbé kú á pa àgó méta lo sí èyìn dára nígbà tí a se eléyìí ààyè ibi tí kí á pa àgó méta wà télè wá sòfo ààyè olùwà ni ààyè yìí níwòn ìgbà tí ààyè olùwà kò sì gbódò sófo a wá fi ó tí kò tóka sí enikéni sí ààyè náà báyìí ni a se rí láti ara àyè kòòfo kf yìí ni a ó wá fi ó aláìléni sí apá òsì ni a ti gbé nǹkan lo sí apá òtún àpeere àwon gbólóhùn tí ó se báyìí wáyé ni 	 a 	 i 	kí á jalè kò dára 		 ii 	kò dára kí á jalè 	 b 	 i 	pé mo pé dùn mí 		 ii 	ó dùn mí pé mo pé 	gbólóhùn àse kì í se gbogbo ìyídà ni ó máa ń ní gbé alfa ìyen ni pé kì í se gbogbo ìyídà ni a máa ń gbé nǹkan láti ibì kan lo sí ibòmíràn àpeere gbólóhùn tí a sèdá láìgbé nǹkan kan lo sí ibòmíràn ni gbólóhùn àse àpeere gbólóhùn àse ni 	 i 	wá 	 ii 	jókòó 	 iii 	dìde gbólóhùn ni àwon wònyí sùgbón wón jo apis lásán òhun tí ó selè ni pé a ti pa apor olùwa won je apor olùwà ti a sì pa je ni iwo ohun tí a fi mò pé ìwo ni a pa je ni pé a máa n lò ó nínú gbólóhùn àkésí 	ìwo wá àwon èrí mìíràn tí ó fi ìdí rè mule pé enikejì eyo ni a pe je ni ìwònyí nínú gbólóhùn alátapadà eni nínú apor àbò gbódò bá eni nínú apor olùwà mu ìyen nip é tí apor olùwá bá jé eni kìíní eyo béè náà ni apor àbò gbódò jé fún àpeere ibì tí àwon gbólóhùn alátapadà b ti wa ni a 	 a 	 òjó féràn òjó 	 b 	òjó féràn ara rè 	 a 	 èmi féràn èmi 	 b 	èmi féràn ara mi òjó àti ara rè jé eni kéta eyo èmi àti ara mi náà sì jé eni kìíní eyo e jé kí á wá wo gbólóhùn àse 	ìhun ìpìlè 	 ìwo gbádùn ìwo 	alátapada 	ìwo gbádùn ara re 	yíyo olùwà 	gbádùn ara re bí òfin yìí se sísé ní sísè n telé ni eléyìí èrí kejì nit i orísìí ìbéèrè kan tí a lè se lórí gbólóhùn àse ìbéèrè yìí fi hàn gbangba pé eni kejì eyo ni a pe je 	 a 	mú owó bò lóla sé o gbó 	 b 	wá sí ilé wa o sé o gbó ìbéèrè yìí fi hàn pé èni kejì eyò ni a ń tóka sí 	òté tí ó de gbe alfa a ti sàlàyé pé ìtumò gbé alfa ni pé ki a gbe nǹkan tí ó bá wù wá láti ibi kan lo sí ibòmíràn òté wà tí ó de nǹkan ti a lè gbé 	a kò lè gbé òrò kankan láti inú gbólóhùn tí ó bá jé pé apor tí o ní olórí ni ó je gàba lé e lórí fún àpeere láti inú àwon àpólà tí a fa ìlà sí ní ìdí yìi a kò lè gbé òrò kankan 	 i 	 a 	ìròyìn pá nàìjirià gba góòlù dùn mó mi 		 b 	 kí ni ìròyìn pé nàìjíríà gbà dùn mó mi 	 ii 	 a 	olú se ìlérí pé òun yóò fún un ní ìwé 		 b 	 kí ni olú se pé oun yóò fún un ní ìwé 	 iii 	tí olùwà gbólóhùn bá jé gbólóhùn a kò lè gbé nǹkan kan láti inú rè a kò lè gbé nǹka láti inú gbólóhùn tí a fa igi sí ní ìdí wònyí 	 a 	 i 	síse ìdáwò mérin ni ojó kan dára 		 ii 	 kin i síse ni ojó kan dára 	 b 	 i 	kí á pa àgó méta wù mí 		 ii 	kí ni kí a pa wù mí 	a kò lè gbé nǹkan kan láti inú àpólà tàbí gbólóhùn àso a kò lè gbé eyo nǹkan láti inú àpólà ti a fi ìlà sí ní ìdí yìí 	 i 	mo ri òjó àti adé 	 ii 	 ta ni mo rí òjó àti adé 	 iii 	 ta ni mo rí àti adé tí a bá máa gbé nǹkan kan méjèèjì ni a ó gbé papò 	ta ni mo rí ṣàngó olukoso oko oya ṣàngó je okan lara awon orisa ti awon yorùbá n bọ wọa ni àjànàkú kọjá a morí nǹkan fìrí bí a bá rí erin káwípe a rí erin ní òrọ ṣàngó jẹ láàárin àwon òrìsà ileẹ yorùbá ṣàngó jẹ òrìsà takuntakun kan gbòógì láàárín àwon òrìsà tókù ní ilèe yorùbá ó jẹ orisà tí ìran rẹ kún fún ìbẹrù ìrísí ìṣe àti ìsọrọ rẹ pàápàá kún fún ìbẹrù nígbàtí ó wà laaye nítorípé ènìyàn la gbọ pé ṣàngó jẹ tẹlẹ kí ó tó di òrìṣà àrá ìtàn sọ wí pé ọmọ ọrányàn ni ṣàngó i ṣe àti pé ọya ọṣun ati ọbà jẹ ìyàwó rẹ ìhùwàsí búburú ati dídá wàhalá ati ìkọlura pẹlú ìjayé fàmílétè kí n tutọ pọ lọwọ ṣàngó gẹgẹ bí ọba tó bẹẹ títí ó fi di ọtẹyímiká èyí jásí wí pé tọmọdé tàgbà dìtẹ mọ ọ wọn fi ayé ni í lára ó sì fi ìlú ọyọ sílẹ nígbẹyìn gbẹyín ó pokùnso sí ìdí igi àyàn kan lẹbà ọnà nítòsí ọyọ nígbàtí ọya ìyàwó rẹ kan tókù náà sì di odò ọgbọn tí àwọn ènìyàn ṣàngó tókù dá láti fi bá àwọn ọtá rẹ jà nípa títi iná bọlé wọn àti bẹẹbẹẹ lọ ni ó sọ ṣàngó di òrìṣà tí wọn ń bọ títí dòní tí wọn sì ńfi ẹnu wọn túúbá wí pé ṣàngó kò so ọba koso àwọn orúkọ tí ṣàngó ń jẹ oríṣiríṣi orúkọ ni a mọ ṣàngó sí nínú èyí tí gbogbo wọn sì ní ìtumọ tàbí ìdí kan pàtó ti a fi ńpè wọn bẹẹ àwọn orúkọ bíi ìwọnyìí gírámà èdè yorùbá gírámà ni ìmò nípa bí a ṣe ń lọ àwọn ọrọ pẹlú ètò àti ìlànà ni èdè yorùbá ìsòrí gírámà ni wọn yìí a ọrọ orúkọ b ọrọ arọpọ orúkọ d ọrọ arọpọ afarajorúkọ e ọrọ ìṣe ẹ ọrọ àpèjúwe f ọrọ àpọnlé g ọrọ atọkùn gb ọrọ àsopọ girama yoruba kí ni sińtáàsì síńtáàsì ni èka kan gírámà èdè tí ó níí sè pèlú bi a se ń so òrò pò tí ó fi ń di gbólóhùn àti bí a se ń fún gbólóhùn yìi ní ìtumò nínú ìdánilékòó yìi a ó máa mú enu ba ohun ti a pè ni òfin ìtumò òfin gégé bí a se lò ó ní ìyín ni àwon ìlànà ti elédè máa ń tèlé nígbà tí ó bá ń so èdè rè yii yàtò si ìlò èdè ìmò èdè ni ohun tí elédè mò nípa èdè rè sùgbón ìlò èdè ni ohun ti elédè so jáde ní enu elédè lè se àsìse nípa ìlò èdè sùgbón eléyìi kò so pé elédè yìí kò mo èdè rè òpò ìgbà ni ènìyàn lè mu emu yó ti yóò máa so kántankàntan kì í se pé elédé yìí kò mo èdè rè mo ó mò ón àsìse ìlò èdè ni ó ń se nìgbà ti otí bá dá ní ojú rè yóò so òrò ti ó mógbón lówó nínú ìdánilékòó yìí a ó ménuba ohun tí a ó pè ní ofin ohun tí a pè ni òfin yìí ni bi elédè se ń so èdè rè bí ìgbà pé ó ń tèlé ìlànà kan fún àpeere eni tí ó bá gbó yorùbá dáradára yóò mò pé a ni ó tònà pe b kò tònà 	 	 a 	mo lo sí oko 		 b 	sí lo oko mo ohun tí eléyìí ń fi hàn wá nip é ìlànà kan wà tí elédè ń tèlé láti so òrò pò di gbólóhùn irú gbólóhùn tí ó bá tèlé ìlànà tí elédè mò yìí ni a ó so pé ó bá òfin mu 	o ye kì a tètè menu ba ìyàtò kan ti ó wà láàrin tíbá òfin mù àti jíjé àtéwógbà gbólóhùn lè wà ti yóò bá òfin mu sùgbon tí ó lè máà jé àtéwógbà fún àwon tí ń so èdè bíbófinmu níí se pèlú ìmò èdè ìlò èdè ni jíjé àtéwógbà níí se pèlú fún àpeere àwon kan lè so pé a kò jé àtéwógbà fún àwon wi pé b ni àwon gbà wolé 	 	 a 	àwon ti ó lo kò pò 		 b 	 àwon ti wón lo kò pò méjèèjì ni ó bófin mu nítorí méjèèjì ni a máa ń so nínú èdè yorùbá ìyen ni pé méjèèjì ni ó wà nínú ìmò wa gégé bí eni tí ó gbó yorùbá nínú ìlò ni àwon kan ti lè so pé òkan jé àtéwógbà èkejì kò jé àtéwógbà èyé kò ni nǹken kan án se pèlú pé bóyá gbólóhùn méjèèjì bófin mu tàbí won kò bófinmu ìmò elédè nípa èdè rè ni yóò je wá lógún nínú ìdánilékòó yìí ó ye kí á tún pe àkíyèsí wa sí tip é àbínibí ni èdè o ènìkan kì í lo sí ilé ìwé láti kó ọ ohun tí a ń so ni pé bí ìrìn rinrìn se jé àbìnibì fún omo béè náà ni èdè jé fún àpeere tí kò bá sí ohun tí ó se omo tí ó bá tó àkókò láti rìn yóò rìn kì í se pé enì kan pe omo gúnlè láti kó o ni èyi báyìi gélé náà ni èdè jé àbínibí ni gbogbo ohun ti omo nílò fún èdè ó ti wà lára re kò sì si èdè ti kò lè lo èyí fún sùgbón èdè ibi tí a bá bi omo sì ni yóò lo àwon ohun èlò yìí láti so 	òrò àti àpólà 	òrò ti a bat ò pò ni ó ń di àpólà ó seé se kí àpólà jé òrò kansoso ìyen tí òrò yìí kò bá ní èyán fún àpeere àpólà orúko ni a fa igi sí ní ìdi ní a àti b 	 	 a 	olú gíga lo 		 b 	olú lo ìyàtò àpólà orúko méjèèjì yìí ni pé òrò méjì ni ó wa nínú àpólà orúko apor ni a ó má a pè é láti ìsinsìnyí lo a òrò orúko àti èyán rè tí ó jé òrò àpèjúwe aj ni a ó máa pe òrò àpèjúwe ní b òrò kansoso ni ó wà lábé apor òrò yìí òrò orúko or ni a ó máa lò fún òrò orúko ni apor náà sì ni ìsòri òrò méjo ni àwon tètèdé onígìrámà so pé ó wà nínú èdè yorùbá ìsòrí òrò méjo yìí ni wón sì pín si olùwà àti kókó gbólóhùn olùwà àti kókó gbólóhùn yìí ni àwa yóò máa pè ní apor àti apis àpólà ìse nínú ìdánilékòó yìí ìyen nip é àwa yóò ya ìsòrì òrò àti isé ti ìsòri yìí ń se sótò si ara won ìsòri ni apor tí ó ń sisé olùwà tàbí àbò nínú gbólóhùn ìsòrí ni apis ti ó ń sisé kókó gbólóhùn 	àwon àmì kan wà ti a ó mú lò nínú gírámà yìí fún àpeere 	 	gb 		apor apis òfin ìhun gbólóhùn ni a ń pe ohun tí àmì òfà yìí ń so ni pé kí á tún gbólóhùn gb ko ni apor àti apis ó ye kì á tètè so báyìí pé ohun tí ó wà nínú gbólógùn ju èyí lo ohun tí a máa ń rí nínú gbólóhùn gan an ni 	gb 		apor af apis àfòmó ni af dúró fún òun ni a máa ń pè ní àsèrànwò ìse télè abé rè ni a ti máa ń rí ibá ib àsìkò as múùdù m àti ìbámu ibm a lè fi èyí hàn báyìí 	af 			as ib m ibm kì í se dandan kí èdè kan ní gbogbo mérèèrin yìí yorùbá kò ni àsìkò sùgbón ó ni ibá a ó menu ba àfòmó dáadáa ní iwájú sùgbón kí a tó se èyí e jé kí á sòrò nípa apor àti apis ayọ bámgbóṣé gìrámà fonoloji ati girama yoruba ayọ bámgbóṣé fonọlọjí àti gírámà yorùbá ìbàdàn nigeria university press limited isbn pp ọrọ àkọsọ 	 láti ìgbà tí ìgbìmọ ìwádìí ìjìnlẹ ẹkọ n e r c ti gbé ìlànà ẹkọ yorúbá fún iloé ẹkọ sẹkọńdírì jáde ni ó ti di dandan láti wá ìwé tí yó ṣe àlàyé yékéyéké lórí àwọn iṣẹ tí ó jẹ yọ nínú ìlànà ẹkọ tuntun yìí ìrírí wa nip é àti akẹkọọ àti olùkọ ni ó máa ń ni ìṣòro lórí iṣẹ tí ó bá èdè yàtọ sí lítíréṣọ lọ ìdí nìyí tí a fi ṣe ìwé yìí lórí èdè tí a sì lo ìmọ ẹdà èdè láti fi ṣàlàyé àwọn orí ọrọ fonọlọjì àti gíràmà 	 ọpọlọpọ àkẹkọọ ilé ẹkọ ilé ẹkọ sẹkọńdírì àti ti olùkọni láì mẹnu ba àwọn olùkọ ní àwọn ilé ẹkọ bẹẹ ni wọn ti ń lo ìwé èdè ìperí yorùbá tí n e r c tẹ jáde ní ọdún tí ọjọgbọn ayọ bámgbóṣé sì ṣe olótùú rẹ ìwé fonọlọjì àti gírámà yorùbá yìí jẹ ìgbésẹ kejì lórí lílo èdè ìperí yorùbá nítorí pé a ṣe àlàyé àwọn èdè ìperí tí ó bá ẹdá èdè lọ dáadáa a sì lo àpẹẹrẹ oríṣiríṣi láti fi ìtumọ wọn hàn kedere nípa lílo ìwé yìí èdè ìperí á kúrò ní àkọsórí nìkan kódà á á di ohun tí akẹkọọ àti olùkọ mọ dénú tí wọn sì lè ṣàlàyé rẹ fún ẹlòmíràn 	 mo fẹ kí ẹ mọ pé èmi tí mo ṣe olóòtú ìwé èdè ìperí yorùbá náà ni mo kọ ìwé tuntun yìí mo sì kọ ọ ní ọnà tí yó rọrùn fún akẹkọọ láti kà nítorí pé nípa ìrírí púpọ tí mo tin í nípa kíkọ akẹkọọ ní ẹdá èdè yorùbá mo mọ ọgbọn tí a lè fi ṣe àlàyé àwọn orí ọrọ tí ó díjú lọnà tí yó lè fi tètè yé ni 	 a dá ìwé yìí sí ọnà mẹta apá kìíni ni fonọlọjì apá kejì ni gírámà apá kẹta sì ni ìdánwò èwonìdáhùn nínú apé kìíní àti apá kejì a pín àwọn orí ọrọ sí abẹ orí kọọkan nínú èyí tí a ṣe àlàyé àti ìtúpalẹ orí ọrọ tí a sì lo àpẹẹrẹ oríṣiríṣi láti fi ìdí ìtúpalẹ náà gúnlẹ dàadáa lẹyìn èyí ni a fi ìdánrawò kádìí orí kọọkan orí mẹrìnlá ni ó wà ní abẹ fonọlọjì tí méjìdínlógún sì wà lábẹ gírámà ó ṣeé ṣe fún olùkọ láti fa ẹkọ méjì mẹta yọ láti ara ori kọọkan a sì tún lè lo orí kọọkan gẹgẹ bí àtúnyẹwò iṣẹ tí a ti ṣe kọjá lorí orí ọrọ ní apá kẹta ìwé yìí a fi ìdánwò èwonìdáhùn mẹrin nínú èyí tí ìbéèrè méẹẹdọgbọn wà nínú ìkọọken ṣe àpẹẹrẹ irú ibéèrè ti a lè ṣe fún gírámà àti fonọlọjì yorùbá irú àpẹẹrẹ ìdánwò báyìí yóò wúlò fún àwọn tí ó ń sẹẹtì ìdánwò àti fún àwọn olùkọ pẹlú àwọn akẹkọọ náà pàápàá yó lè lo ìdánwò yìí gẹgẹ bí àfikún fún ìdánrawò tí ó wà lẹyìn orí kọọkan 	 mo ké sí àwọn akẹkọọ àti olùkọ láti ran ara wọn lọwọ nínú ẹkó yorùbá ọnà tí wọn sì lè fi ṣe bẹẹ ni kí wọn lo ìwé tí yó mú kí ẹkọ yorùbá rọrùn fún wọn láti kọ ìwé tí ó lè ṣe èyí ni ìwé tuntun yìí ìwé náà sì lè fún wọn ní ìpìlẹ tí ó dájú fún ẹkọ yorùbá ní ilé ẹkọ gíga chadic sádíìkì omo ebi kan ni eleyii je fun ebi ede ile aafirika kan ti oruko re n je afro asiatic afuro esiatiiki awon ede ti o wa ninu chadic yii to ogojo awon ti o si n so awon ede wonyi to ogbon milionu awon ti o n so o bere lati iha ariwa ghana gana titi de aarin gbungbun aafirika hausa ni gbajumo ju ninu awon ede ti o wa ni abe ipin chadic oun nikan ni o wa ninu ipin yii ti o ni akosile ti o peye lara awon ede miiran ti o wa ni ipin yii a ti ri anga kotoko ati mubi elédùmarè yorùbá gbàgbọ wípé elédùmàrè ni ó dá ayé àti ọrun pẹlú gbogbo ohun tí ń bẹ nínú wọn yorùbá sì gbàgbọ wí pé kò sí ohun tí elédùmarè kò lẹ se òhun ni wọn fí ń ki elédùmarè wí pé ọba àìkú ọba àtíyìn aláyé gbẹlẹgbẹlẹ bí ẹni láyin ọba atẹlẹ bi ẹni tẹní ọba atẹ sánmọ bí ẹni tẹsọ àlọrun làye alàye lọrùn olọwọ gbọgbọ ti yọ ọmọ rẹ nínú ọfìn atẹrẹrẹ káríayé bí a bá ti ojú inú wò ó á ri wí pé àwọn oríkì yìí fib í olódùmarè se jẹ hàn láwùjọ yorùbá ohun tí a ń so ni wí pé ọpọ ìtàn iwásẹ ló sọ wípé bi olódùmarè se dá ayé àti ọrun èrò yorùbá ni pé kọ síohun ti a lẹ fi wé elédùmarè nitorí àwọn àwòmọ tàbí àbùdá rẹ tó tayọ awari ẹdá fún àpẹẹrẹ ẹlédàá àlẹmí oun ló ni ọsán àti òru ọlọjọ òní òní ọmọ ọlọrin ọla ọmọ ọlọrun ọtunla ọmọ ọlọrin ìrèmi ọmọ ọlọrin òrún ni ọmọ ọlọrin 	yorùbá máa ń sọ wí pé iṣẹ ọlọrun tóbi tàbí àwámárídì ni iṣẹ olódùmarè ọrúnmìlà lọ fẹyìntì ó wo títítítí ó ní ẹyin èrò òkun ero ọsà ǹ jẹ ẹyin ò mọ wí pé iṣẹ elédùmarè tòbí olódùmarè gẹgẹ bí alágbaára láyé àti lọrun a dùn ń se bí ohun tí elédùmarè lọwọ sí a sòro se bí ohun tí elédùmarè kò lọwọ sí a lèwí lese asèkanmákù ohun tí yorùbá rò nípa elédùmarè ni wí pé kò sí nǹkan tí kò le se àti wí pé ohunkíhun tí ó bá lọwọ sí ó di dandan kí ó jẹ àseyọrí àti àseyege ní ọnà míràn yorùbá tún gbàgbọ wí pé ọlọrun nìkan ni ó gbọn ìdí ni ìyí tí yorùbá fi máa ń sọ ọmọ wọn ní ọlọrungbọn elédùmarè rí óhun gbogbo ó sì mọ ohun gbogbo arínúríde olùmọràn ọkàn yorùbá gbàgbọ wí pé ojú ọlọrun ni sánmọ yorùbá sọ wí pé amùokùn sìkà bí ọba ayé kòrí o ọba ọrùn ń wò ọ ki ni ẹ ń se ní kọkọ tí ojú ọba ọrun kò tó yorùbá gbàgbọ wí pé elédùmarè ni olùdájọ ìyẹ ni wí pé elédùmarè ni adájọ tó ga jù láyé àtọrun òun ni ọba adákẹ dájọ àwọn òrìṣà ló máa ń jẹ àwọn orúfin níyà ṣùgbọn ọlọrun ló ń dájọ bí àpẹẹrẹ ní ìgbnà kan láyé ọjọun àwọn òrìṣà fẹsùn kan ọrúnmìlà níwájú elédùmarè lẹyìn tí tọtún tòsì wọn rojọ tán elédùmarè dá ọrunmìlà láre odù ifá kan ọ báyìí wí pé ọkánjúà kìí jẹ kí á mọ nǹkanán pín adíá rún odù mẹrìndínlógún níjọ tí wọn ń jìjà àgbà lọ ilé elédùmarè nìgbà tí àwọn ọmọ irúnmọlẹ mẹrìndínlógún ń jìjà tani ẹgbọn tan i àbúrò wọn kí ẹjọ lọ sí ọdọ elédùmarè níkẹyìn elédùmarè dájọ wí pé èjìogbè ni àgbà fún àwọn odù yókù yorùbá gbàgbọ wí pé onídájọ ododo ni elédùmarè ìdí nì yí tí yorùbá fi máa ń sọ wí pé ọlọrun mún un tàbí ó wa lábẹ pàsán ẹlẹdùmarè 	ní ọnà míràn yorùbá gbàgbọ wípé ọta àìkú ni elédùmarẹ yorùbá máa ń sọ wípé rẹrẹkufẹ a kì í gbọ ikú elédùmarè ẹsẹ ifá kan ìyẹn ni ogbè ìyẹfún sọ fún wa wí pé 	rèròfo awo àjà ilẹ 	ló dífá fún elédùmarè 	tí ó sọ wí pé wọn ò ní gbọ ikú rẹ laalaa 	ní àkótán yorùbá gbàgbọ wí pé ọba tó mọ ọba tí je ni èérí ni elédùmarè ń se òun ni àwọn yorùbá ń pè ní alálàfunfun ọkàn àwọn yorùbá gbàgbọ wí pé bí àwọn ángẹlù ti jẹ olùrànlọwọ fún elédùmarè lóde ọrùn bẹẹ náà ni àwọn òrìṣà jẹ orùrànlọwọ fún elédùmarè lóde ayé awọn òrìṣà wọnyí sì ni wọn jẹ alágbàwí fún àwọn ènìyàn lọdẹ elédùmarè ẹkọ nípa àwùjọ ẹdá jẹ ẹkọ kan pàtàkì tí kò ṣe é fọwọ rọ sẹyìn kò sí ẹdá alààyè tó dá wà láì ní olùbátan tàbí alájogbé orísirísi ènìyàn ló parapọ di àwùjọ bàbá ìyá ará ọrẹ olùbátan ati bẹẹ bẹẹ lọ bí ìyá ṣe ń bí ọmọ tí bàbá ń wo ọmọ àti bí ọrẹ àti ojúlùmọ ṣe ń báni gbé bẹẹ ni ìbá gbépọ ẹdá n gbòòrò si gbogbo àwọn wọnyí náà ló parapọ di àwùjọ ẹdá àti ẹni tí a bá tan àti ẹni tí a kò tan mọ gbogbo wa náà la parapọ di àwùjọ ẹdá ní ilẹ yorùbá ati níbi gbogbo ti ẹdá ènìyàn ń gbé ìbágbépọ ẹdá ṣe pàtàkì púpọ bí ẹnìkan bá ní òun ò bá ẹnikẹni gbé tí kò bá gbé nígbó yóó wábi gbàlọ ṣùgbọn àwa ènìyàn lápapọ mọ ìwúlò ìbágbépọ orísirísi àǹfàní ni ó wà nínú ìbágbépọ ẹdá bí ọpọ ènìyàn bá n gbé papọ ó rọrùn lati jọ parapọ dojú kọ ogun tàbí ọtẹ tí ó bá fẹ wá láti ibikíbi yorùbá bọ wọn ní àjòjì ọwọ kan ò gbẹrù dórí bẹẹ gẹgẹ ló ṣe rí fún àwùjọ ẹdá gbígbé papọ yìí máa ń mú ìdádúró láì sí ìbẹrù dání nítorí bí òṣùṣù ọwọ ṣe le láti ṣẹ bẹẹ ni àwùjọ tó fohùn ṣọkan èyí jẹ oun pàtàkì lára ànfàní tó wa nínú ìṣọkan nínú àwùjọ ẹdá nídà kejì bí ọrọ àwùjọ ẹdá ba jẹ kónkó jabele ẹtẹ àti wàhálà ni ojú ọmọ ènìyàn yóó máa rí nítorí náà ó dára kí ìṣọkan jọba ni àwujọ ẹdá ìdàgbàsókè tí ó máa ń wà nínú àwùjọ kò sẹyìn ìfọwọsowọpọ bí àti ránmú un gángan ò ti sẹyìn èékánná ó yẹ kí á mò pé nítorí ìdàgbàsókè ni ẹdá fi ń gbé papọ bí igi kan ò ṣe lè dágbó ṣe bẹẹ náà ni ẹnìkan ò lè dálùúgbé ọpọlọpọ ènìyàn ló máa ń dá ọgbọn jọ fún ìdàgbàsókè ìlú bí ọgbọn kan kò bá parí iṣẹ ọgbọn mìíràn yóó gbè é lẹyìn níbi tí orísirísi ọgbọn bá ti parapọ ìlọsíwájú kò ní jìnnà si irú agbègbè bẹẹ gbogbo àwọn nǹkan wọnyí jẹ ànfàní tó wà ní àwùjọ ẹdá tí kò sì ṣe é fi sílẹ láì mẹnu bà nínú ẹkọ nípa àwùjọ ẹdá a tún máa ń sọrọ nípa ìsòro tó ń kojú ìbágbépọ ẹdá kò ṣe é ṣe kó máa sì wàhálà láwùjọ ènìyàn a kò lè ronú lọnà kan ṣoṣo nítorí náà ìjà àti asọ máa ń jẹ àwọn nǹkan tí a kò lè ṣàì má rì í níbi ti àwọn ènìyàn bá ń gbé wàhálà máa ń fa ọtẹ ọtẹ ń di ogun ogun sì ń fa ikú àti fífi dúkàá sòfò àwọn nǹkan wọnyí jẹ ara àwọn ìṣòro tó n kojú àwùjọ ẹdá kò sí bí ìlú tàbí orílè èdè kan kò se ní ní ọkan nínú àwọn àwọn ìṣòro wọnyí ṣùgbọn a gbódò mọ wí pé awọn ànfàní àti awọn ìṣòro wọnyí ti wà láti ìgbà pípé wá tí a bá wo àwọn ìtàn àtijọ gbogbo a ó ri pé gbogbo àwọn nǹkan wònyí kò jẹ tuntun ọgbọn ọmọ ènìyàn ni ó fi ṣe ọkọ orí ìlẹ ti orí omi àti ti òfúrifú fún ìrìnkèrindò tí ó rọrùn àwùjọ ẹdá ti ṣe àwọn nǹkan dáradára báyìí náà ni wọn ń ṣe àwọn ohun tí ó lè pa ènìyàn lára fún àpẹẹrẹ ìbọn àti àdó olóró àwọn ohun ìjà wọnyí ni wọn lò ní ogun àgbájé kìnní tí o wáyé ní odun sí àti ti èkejì ní odún sí gbogbo àwọn nǹkan wọnyí ló ti wà tí ó sì tún wà síbè di òní lákòótán ẹkọ nípa àwùjọ ẹdá jẹ ẹkọ tó lárinrin ohun kan tí a gbọdọ mọ nip é kò ṣe é ṣe kí ẹdá máa gbe ní ẹyọ kọọkan ìdí ni pé gbígbé papọ pẹlú ìsọkan àti ìfọwọsowọpọ ló lè mú ìtẹsíwájú àti ìdàgbà sókè wá ògbómọṣọ jẹ ìlú kan tó gbajúmọ ní ìpínlẹ ọyọ lórílẹ èdè naijiria ogunlọlá jẹ ọde ògbótari tí ó mọn nípa ọdẹ síse ó féràn láti máa lọ sísẹ ọde nínú igbó ti a máa ni ìlú ògbómòsọ tí à pè ní igbó ìgbàlè ṣùgbọn ọkọrin yii ti o jẹ ogunlọlá ṣe baale àdúgbọ tí ó ogunlọlá gbé nígbà nàá baale o ríi wí pe ogunlọlá gbé àdùtú àrokò náà lọ sí ọdọ aláàfin aláàfín àti àwọn emẹwà rẹ yìí àrokọ náà títí wọn sì mọ ọ tì pẹlú líhàhílo ìfòyà aibalẹ ọkàn nípa ogun ọgbòrọ tí ń bẹ ló de ọyọ kò mú wọn ṣe ohunkóhun lórí ọrọ ogunlọlá wọn si fi í pamọ si ilé olósì títí wọn yóò fi ri ìtumọ sí àrokò náà ní ọjọ kan ogunlọlá ń sẹ ọdẹ nínú igbó ìgbàlè àdúgbò i bi tí gbọngàn ìlú ògbímòṣọ wà lonìí igbó yìí igbó kìjikìji ni ó ṣòro dojúkọ kí jẹ pé ọdẹ ní ènìyàn kó dà títí di ìgbà tí ojú tí là sí i bí ọdun ẹrù jẹjẹ l o tún jẹ fún ọpọlọpọ ọmọ ìlú láti wọ ọ ńitorí wí pé onírúurú àwọn ẹnranko búburú l ó kún ibẹ àní ni ọdún ikooko já wo ile ògúnjẹ ńlé ni ìsàlè àfọn gẹgẹ bi ìròyìn ikooko já náà jáde láti inú igbó ìgbàlè yìí ni àwọn alágọ àwọn baálè tí wọn ti kú jẹ rí ní ògbómọṣọ tí wọn sì jẹ ẹlẹsin ìbílẹ máà ń gbé jáde nígbà tí ọba àti àwọn ọmọ rẹ bá ń ṣe ọdun ọlẹlẹ láti pa á mọ gẹgẹ bi òpẹ títí di òní nínú gbọngàn ògbómòṣọ ní àwọn alágà náà ń ti jáde níwọn ìfbà tí ó jẹ wí pé ara àwọn igbí ìgbàlè náà ní ó jẹ ogunlọlá kó tí í tin jìnnà láti ìdí igi àjàbon ó wá di òní tí ó fi ń ri èéfín èéfín yìí jẹ ohun tí ó yá à lẹnu nítorí kò mọ wí pé iru nǹkan bẹẹ wà ní itòsí rẹ ogunlọlá pinnu láti tọ paṣẹ èéfín náà ká má bá òpò lọ sílé olórò àwọn ògbójú ọdẹ náà rí ara wọn inú swọn sí dùn wí pé àwọn jẹ pàdé orukọ àwọn tí wọn jẹ pàdé awa wọn náà ní aale ohunsile àti orisatolu lẹyìn tí wọn ri ara wọn tan ti wọn si mọ ara wọn wọn gbìdánwò láti mọ ibi tí olukaluku dó sí ibùdó wọn nínú gbogbo wọn ogunlọla níkan l ó ni ìyàwó wọn sì fi ìbùdó ogunlọlá ṣe ibi inaju lẹyìn iṣe oojọ wọn lọrùn ún gbẹkun ń ṣe ẹwà tà ó sí tún ń pọn otí ká pẹlú ìdí niyìí tí o fi rọrun fún àwọn ọrẹ ọkọ lọrùn un gbẹkún láti máa taku rọsọ àti lati máa bá ara wọn dámọràn bayíí wọn fí ogunlọla pamọ sí ọdọ olósì ìtàn fi yé wa wí pé ọba aláàfin tí ó wà nígbà náà ni ajágbó rògbò dèyàn àti aápọn sì wà ní àkókò ti ogunlọlá gbé aro ko náà lọ si ààfin ọba ogun ni ogun t ó sì gbóná girigiri ni pẹlú orúkọ ogun ni ogun náà ni ogun ọgbọrọ nínú ilé tí a fi ogunlọla sí ni ó ti ráńṣe sí aláàfìn wí pé bí wọn bá le gba òun láàyè òun ní ìfẹ sí bí bá wọn ní pa nínú ogun ọgbọrọ náà ẹni tí a fi tì pàrọwà fún ogunlọla nítorí wí pé ogun náà le púpọ àti wí pé kò sí bí ènìyàn tilẹ lé è ní agbára tó tí ó le ṣégun ọlọfè náà wọn kò lée ṣe àpèjúwe ọlọté náà wọn sá mọ wí pé ó ń pa kúkúrú ó sí ń pa gigun ni aláàfin fún ogunlọlá láṣẹ láti rán rán òun lọwọ nípa ogun ọgbọrọ náà aláàfín ka ogunlọlá sí ẹni tí a fẹ sun jẹ tí ó fi epọ ra ara tí o tún sún si ìdìí ààro ó mú isẹẹ sísun yá ni alaafin súre fún ogunlọlá iré yìí ni ogunlọla bà lé ogunlọlá dójú ogun ó pitu meje tí ọdẹ pa nínú igbo ó sẹ gudugudu meje yààyà mẹfà àwọn jagun jagun ọyọ fi ibi ọta gunwa sí lórí igin han atamatane ogunlọlá ogunlọá sì gán án ní rẹ nibi ti ọta alaafin yìí tí ń gbiyanju láti yọ ojú síta láti ṣe àwọn jagun jagun lọsé sé ọfà tó sì loro ni ọlọtẹ yìí ń ló mó kẹjẹ ní olọtẹ kò tí ì mórí bọ sínú tí ọrun fi yo lọwọ ogunlọlá lọrun ló sí ti bá olọtẹ gbirigidi la gbọ to ọlọtè ré lulẹ lógìdo inú gbogbo àwọn jagun jagun ọyọ sì dún wọn yọ sẹsẹ bí ọmọdé tí seé yọ mọ ẹyẹ ogunlọlá o gbé e o di ọdọ aláàfin nígbà yìí ni aláàfin to mo wí pé ẹlẹmọsọ ni ń ṣe alèṣà lẹyìn àwọn ènìyàn òun bayìí ni ogunlọlá ṣe àseyorí ohun ti ó ti èrù jẹjẹ sí ọkan àyà àwọn ara ilu ọyọ aláàfin gbé oṣiba fún ogunlọlá fún iṣé takun takun tí ó ṣe o si rọ ó kìí ó dúró nítòsi òun ṣùgbọn ogunlọlá bẹbẹ kí òun pasà sí ibùdó òun kí ó ó máa rańsẹ sí òun báyìí aláàfin tú ogunlọlá sílẹ láàfín nínú ìgbèkùn tí a fii sí kò ní jẹ àwáwí rárá láti sọ wí pé nínú ìlàkàkà àti láálàà tí ogunlọlá ṣe ri ẹyín ẹlẹmọsọ ni kò jọ sí pàbó tí ó sí mú orukọ ògbómọsọ jade erédì rẹ nìyìí gbara tí a tú ogunlọla sílẹ tán pẹlu asẹ alaafin tí ó sì padà si ibùdó rẹ nì ìdí igi àjàgbọn ni bí èrò bá ń lọ tí wọn ń bọ wọn yóò máa se àpèjuwe ibudo ogunlọlá gẹgẹ bíí bùdó ò gbé orí ẹlẹmọsọ nígbà tí ó tún ṣe ó di ògbórí ẹlẹmọṣọ kó tó wà di ògbẹlẹmọsọ ṣùgbọn lónìí pẹlú ọlàjú ó di ògbómọsó baálẹ ni olórí ìlú ògbómọṣọ nínú ìlànà ètò ìjọba agbára rẹ kò jut i ìgbìmọ àwọn ìjòyè ìlú rẹ lọ àwọn ọjọgbọn ti ṣe àlàyé wipe irú ètò báyìí wà láti rí pé baálẹ tàbí ọba kò tàpá sí àwọn ìgbìmọ ìjòyè kí gbogbo nǹkan lè máa lọ déédéé ni ìlú irú ètò yìí yàtọ púpọ sí ìlànà ètò ìjọba àwọn ìlú aláwọ funfun ninú eyi ti àṣẹ láti ṣe òfin wà lọwọ ilé aṣòfin tí ètò ìdájọ wà lọwọ ìgbìmọ ìjọba ẹkìínní kò gbọdọ yọ ẹnu sí iṣẹ èkejì oníkálukú ló ni àyè tirẹ ní ti ètò ìjọba yorùbá ọba atì àwọn ìjòyè ńfi àga gbá ga ni nínú èyí tí ó jọ pé ìjà le ṣẹlẹ láàrin wọn bi ọkan bá tayọ díẹ sí èyí ohun tí ó mu un yàtọ ni wípé ṣọún baba ńlá ìdílé àwọn baálẹ dé sí ibi tí ó di ògbómọṣọ lónìí lẹhìn tí àwọn mẹta ti ṣaájú rẹ dé ibẹ nipa akíkanjúu rẹ ló fi gba ipò aṣíwájú lọwọ àwọn ẹlẹgbẹ rẹ yókù akẹhìndé sì di ẹgbọn lati igba yi lọ títí di òní àwọn baálẹ ti a ti jẹ ní ògbómọṣọ kò jẹ kí àwọn ìdílé ẹni mẹta ti o ṣaáju ṣọún dé ìlú jẹ oyè pàtàkì kan ẹrù mbà wọn pé ìkan nínú àwọn ọmọ ẹni mẹta yìí lè sọ wípé òun ní ẹtọ láti ṣe olórí ìlú nitorina ni o fi jẹ pé àwọn ìjòyè ìlú tí o mbá baálẹ dámọràn láàrin àwọn ẹni tí ó dé sí ìlú lẹhìn ṣọhún ní a ti yan wọn síbẹ náà baálẹ kan kò gbọdọ tàpá si ìmọràn àwọn ìjòyè ìlú pàápàá nínú àwọn ọrọ tí ó jẹ mọ iṣẹdálẹ èyí ṣe pàtàkì jù ní nǹkan ọgọrùn ọdún sí àkókò ti a ńsọ nípa rẹ yìí àwọn ópìtàn ìlú ògbómọṣọ sọ pé gbogbo àwọn baálẹ ti wọn tàpá si ìmọràn ìjòyè ìlú ni aláàfin rọ lóyè abẹ aláàfin ni ògbómọṣọ wà ní ìgbà náà ìlú òmùò òkè èkìtì jẹ ìlú ńlá kan tí ó wà ní apá ìlà oòrùn èkìtì ni òmùò òkè wà ìjọba ìbílẹ ìlà oòrùn ni ìpínlẹ èkìtì ni òmùò òkè tẹdó sí òmùò òkè tó kìlómítà méjìlélọgọọrin sí adó èkìtì tí ó jé olú ìlú ìpínlẹ èkìtì òmùò òkè ni ìpínlẹ èkìtì parí sí kí a tó máa lọ sí ìpìnlẹ kogi ìdí nìyí tí ó fi bá àwọn ìlú bí i yàgbà ìjùmú ìyàmoyè pààlà bákan náà ni ó tún bá erítí àkókó pààlà ní ìpínlẹ oǹdó ìwádìí fihàn wí pé àwọn ìlú bí ejurín ìlíṣà ìṣàyà ìgbèṣí àhàn ìlúdọfin orújú ìwòrò ìráfún ni ó parapọ di òmùò òkè ọláitan àti ọládiípò iṣẹ òòjọ wọn ni iṣẹ àgbẹ àti òwò ṣíṣe ìdí ti wọn fi ń ṣe iṣẹ òwò ni wí pé òmùò òkè ni wọn ti máa ń kò ẹrù lọ sí òkè ọya ẹka èdè òmùò òkè yàtọ sí òmùò kọta òmùò ọbádóore òmùò èkìtì jẹ àpapọ ìlú mẹta èdè òmùò òkè farapẹ èdè kàbbà ìgbàgún àti yàgbàgún ni ìpinlẹ kogi o ṣe é ṣe kí èyí rí bẹẹ nítorí òmùò òkè ló bá ìpínlẹ kogí pààlà bákan náà ni àwọn ènìyàn òmùò òkè máa ń sọ olórí ẹka èdè yorùbá àti èdè gẹẹsì ni pàápàá àwọn tó mọọkọ mọọkà 	 ìtàn àgbọsọ ni ó rọ mọ ìtàn ìsẹdálẹ ìlú òmùò òkè gẹgẹ bí ó ṣe rí ni àwọn ilẹ yorùbá káàkiri ilé ifẹ ni orírun gbogbo ilẹ yorùbá bẹẹ ló ṣe rí ní òmùò òkè olúmoyà pinnu láti sá kúró ni ifẹ nítorí kò faramọ ìyà ti wọn fi ń jẹ ẹ ni ifẹ kí ó tó kúró ni ilé ifẹ ó lọ ṣe àyẹwò lọdọ ifá àyẹwò tí ó lọ ṣe yìí fihàn wí pé yóò rí àwọn àmì mẹta pàtàkì kan ni ibi ti ó máa tẹdó sí ibi tí ó ti rí àwọn àmì mẹta yìí ni kí ó tẹdó síbẹ àwọn àmì àmì mẹtẹẹta náà ni lẹyìn ìgbà tí ó ti rìn títítí ni ó wà dé ibi ti ifá ti sọ tẹlẹ fún un nígbà ti ó rí odò ó kígba pé omi o ibi ni orúkọ ìlú náà òmùwò ti jáde òmùwò yìí ni ó di òmùò òkè títí di òní olúmoyà rìn síwájú díẹ kúró níbí odó yìí pẹlú àwọn ènìyàn rẹ ó dé ibìkan ibi yìí ni òun àti àwọn tí ó ń tẹle kọ ilé si ibi ti ó kọ ilé sí yìí ni ó pè ni ìlẹmọ orúkọ ilé yìí ìlẹmọ wà ni òmùò òkè títí di òní olúmoyà gbọrọ sí ifá lẹnu ó sọ odò náà ni odò igbó àti ibi ti ó ti rí ẹsẹ erin ni erínjó akíkanjú àti alágbára ọkùnrin ni olúmoyà ó kó àwọn ènìyàn rẹ jọ ó kọ ilẹ òrìṣà kan tí ó pè orúkọ òrìṣà yìí ni ipara ẹrà ibi yìí ni wọn ti máa ń jáwé oyè lé ọba ìlú náà báyìí ni olúmoyà di olómùwò àkọkọ ti ìlú òmùwò tí a mọ sí òmùò òkè ní òní èdè yorùbá ni èdè tí ó ṣàkójọ pọ gbogbo kú oótu o ò jíire bí níapá ìwọ oòrùn ilẹ nàìjíríà tí a bá wo èdè yorùbá àwọn onímọ pín èdè náà sábẹ ẹyà kwa nínú ẹbí èdè niger congo wọn tún fìdí rẹ múlẹ pé ẹyà kwa yìí ló wọpọ jùlọ ní sísọ ní ìwọ oòrùn aláwọ dúdú fún ẹgbẹẹgbẹrún ọdún àwọn onímọ èdè kan tilẹ ti fi ìdí ọrọ múlẹ pé láti orírun kan náà ni àwọn èdè bí yorùbá kru banle twi ga ewe fon edo nupe igbo idoma efik àti ijaw ti bẹrẹ sí yapa gẹgẹ bi èdè ọtọọtọ tó dúró láti bí ẹgbẹrún mẹta ọdún sẹyìn ọkan pàtàkì lára àwọn èdè orílẹ èdè nàìjíríà ni èdè yorùbá àwọn ìpínlẹ tí a ti lè rí àwọn olùsọ èdè yorùbá nílẹ nàìjíríà ni ìpínlẹ ẹdó ìpínlẹ òndó ìpínlẹ ọṣun ìpínlẹ ọyọ ìpínlẹ èkó àti ìpínlẹ ògùn ẹwẹ a tún rí àwọn orílẹ èdè míràn bí tógò apá kan ní gúúsù ilẹ amẹríkà bí i cuba brasil haiti ghana sierra leone united kingdom àti trinidad gbogbo orílẹ èdè tí a dárúkọ wọnyí yàtọ sí orílẹ èdè nàìjíríà òwò ẹrú ni ó gbé àwọn ẹyà yorùbá dé ibẹ èdè yorùbá jẹ èdè kan ti ó gbalẹ tí ó sì buyì káàkiri àgbáyé ìtàn sọ fún wa pé ní àgbáyé kwa ní èdè yorùbá bátan kwa jẹ ẹyà kan ní niger congo a lè sọ pé àwọn tí wọn ń sọ èdè yorùbá yàtọ sí orílẹ èdè nàìjíríà lé ní ọgbọn mílíọnùn tàbì jù bẹẹ lọ èdè yorùbá gbajú gbájà ni orílẹ èdè nàìjíríà àti káàkiri àgbánlá ayé lápapọ àwọn ǹkan tí ó ń gbé èdè yorùbá níyì tí ó fi di àrí má leè lọ àti àwòpadà sẹyìn nìwọyín òwe òwe ni ọkan lára àwọn ọnà èdè tí àwọn yorùbá ma ń gbà láti kó ẹwà bá ohùn ènu wọn orísirísi ọnà ni a le gbà pa òwe a a le pa òwe gẹgẹ bí àwọn elédè ti ń pa á tàbí bí gbogbo ènìyàn ti ń pá gan an bí àpẹẹrẹ àíyá bẹ sílẹ ó bé áré igi ọún ni kò ga b à lè pa òwe dà bí àpẹẹrẹ ojú kìí ti eégún kí ọmọ alágbàá ma kọrí sóko i ojú kì í ti eégún nínú aṣọ ii ohun tí n tán lọdún eégún ọmọ alágbàá a kọri sóko lára àwọn èròngbà kan gbòógì tí ìlò èdè yorùbá yíì ni pé mo fẹ kí àwọn akẹkọọ mọ èdè yorùbá lo dáradára nítorí náà a wo ìjúba ni awùjọ yorùbá a wo ààtò ìtúmọ ìlò àti àgbéyẹwò àwọn òwe àkànlò èdè àti ọrọ àmúlò mííràn a wo èdè àmúlò nígbà tí a bá ń sọrọ àti igba ti a ba kọ èdè yorùbá silẹ a wo ẹbùn sọrọsọrọ a sí wo ìlànà ati òté tó de sísọrọ ni àwùjọ yorùbá a wo ìwúrẹ láwùjọ yorùbá a wo aáyan àròkọ kikọ lábẹ àròkọ a wo arokọ wọnyí alapejuwe ajemọroyin alalaye alariiyan ìsòròǹgbèsì onisiipaya ajẹmọ ìsonísókí ìwé ati arokọ onileta a wo bi a ṣe n se agbekale isẹ to da le girama iwe atumọ ọrọ àpilẹkọ àbọ ìpàdé ìjábọ ìwádìí ìwé ìkéde pélébé àti eyí ti a fi n se ìpolongo ti a máa ń tẹ mọ ara ògiri èdè yorùbá ni ibamu pẹlu asa obínibí yorùbá ó yẹ kí a mọ ọrọ í dá sí ó yẹ ki a mọ ọrọ sọ ki á si mọ ọrọ ọ kọ sílẹ lẹyìn ìgbà ti a bá ka ìwé kékeré yìí kí àwọn òyìnbó tó gòkè odò dé kò sí ètò kíkọ ati kíka èdè yorùbá gbogbo ọrọ àbáláyé tí ó ti di àko sílẹ lóde òní nínú ọpọlọ àwọn baba ńlá wa ni wọn wà tẹlẹ irú àwọn ọrọ àbáláyé báyìí a máa súyọ nínú orin ewì àti ìtàn àwọn baba wa nígbà tí a kọ ń pe gbogbo àwọn ẹyà tí èdè wọn papọ yìí ní yorùbá tàbí yóòbá wọn kò fi tara tara fẹ èyí nítorí pé àwọn ẹyà yorùbá ìyókù gbà pé àwọn ọyọ nìkan ni yorùbá nígbà tí àwọn òjíṣẹ ọlọrun aláwọ funfun tó wá wàásù nípa kírísítì ṣe àkiyèṣí pé èdè wọn bá ara wọn mu ni wọn bá pè wọn ní yorúbà tàbí yóòba àwọn yorùbá ti a ko l éní lo si ilẹ amẹríkà tí a sì wá dá padà sí sàró lẹhìn tí òwò ẹrú tí tán ni àwọn òyìnbó ìjọ c m s kọkọ sọ di onígbàgbọ abuda èdè yorùbá àbùdá èdè yorùbá ni ó máa jẹ kí á mọ ohun tí èdè jẹ gan an orísirísi ni àwọn àbùdá tí èdè yorùbá ní èdè yorùbá kógo àbùdá wọnyí já ohun tí a bá pè ní èdè gbọdọ jẹ ohun tí a fí ìró èdè gbé jáde ìró yìí ni a le pè ní ariwo tí a fi ẹnu pa a ó ṣe àkíyèsí pé èyí yàtọ sí pípòòyì ijó ọlọbọùnbọun dídún tàbí fífò tata tàbí jíjuwó alákàn sí ara wọn èdè nílò kíkọ ọ fún ìgbà pípẹ díẹ kí ènìyàn tó le sọ ọ ó ti di bárakú tàbí àṣà fún wa pé a gbọdọ kọ ọmọ tí a bá ṣẹṣẹ bí ni èdè àkiyèsí àti ìwádìí yìí ni àwọn eléde gẹẹsì ń gọka sí nígbà tí àwọn ba sọ pé language is culturally transmitted ọmọ tí a bá ṣẹṣè bí tí a kò kọ ní èdè àti àwùjọ jẹ kòríkòsùn ìhun ni èdè ènìyàn gùn lé tàbí dálé bí a ṣe hun ọrọ pọ nínú gbólóhùn ṣe pàtàkì kíkà iye ìró èdè nínú gbólóhùn kò fi ibi kankan ní ìtúmọ a lè sọ pé ìyàndá ṣubú ìyàndá ẹlẹmu ṣubú ó ṣubú ìyàndá tí a ti sọrọ rẹ ṣubú ìyípadà orírsirísi ló le wáyé sí gbólóhùn wọnyí tí yóò sì da ètò wọn ní síbẹsíbẹ yóò ní ìtumọ irú àbùdá yìí ni onímọ ẹdá èdè ń pè ní structure dependence gbogbo èdè kọọkan ló ní àwọn ìró èdè tirẹ tí a ń pè ní fóníìmù phonemes foniimu yìí sún mọ ti àwọn ẹranko ṣùgbọn ó sì tún rọ jut i ẹranko lọ ó yàtọ láti èdè kan sì òmíràn bí a bá mú fóníìmù yìí lọkọọkan kì í dá ìtumọ ní kó wúlò ìgbà tí a bá kàn án pọ mọ fóníìmù mìíràn gan an ló máa ṣìṣẹ bí àpẹẹrẹ ìró èdè a b d e ẹ kò dá ìtumọ ní àfi tí abá kàn wọn papọ lọnà orísirísi a lè se àkànpọ kí á ri ọrọ bí abẹ baba adé alẹ abbl irúfẹ àkiyèsí àti ìwádìí yí ni àwọn onímọ ẹdà èdè ń pe gẹẹsì rè ní duality tàbí double articulation ìwádìí fihàn pé àwọn ẹyẹ àti ẹranko tí wọn ní ìró èdè kò pò iye èdè tí òkọọkan ní kò pọ pẹlú bí àpẹẹrẹ adìyẹ ní ìró èdè bí ogún ti mààlúù jẹ mẹwàá ṣùgbọn kọlọkọlọ ní ọgbọn èdè jẹ ohun ètò tí a máa ń lò láti ṣe àròyinlẹ àṣà àti ìṣe yorùbá mo tún ti dé pẹlú ohùn ẹnu mi mo tún fẹ sọrọ lórí àṣà àti ìṣe ilẹ yorùbá nítorí náà ẹ gbé àga mo ni ẹ jòkó kí ẹ gbọ mi gbóhùn ẹnu mi mo ní kí ẹ gbọ gbólóhun tí mo fẹ bá gbogbo mùtúnmùwà àní ọmo adáríhunrun sọ òrò yí jẹ mí lógún ọrọ àṣà àti ìṣe ilẹ yorùbá nítorí àṣà yorùbá jẹ àṣà tí ó gbajúmọ láàrín àwùjọ àṣà àti ìṣe wa ṣeé mú yangàn nílé àti ní ọkọ bí a bá ń sọrọ nípa àṣà àti ìṣe yorùbá a ń sọrọ lórí àwọn ohun tí a máa sẹ ìhùwàsí àti ìrísí wa láàrín àwùjọ ohun méjì ní mo fẹ ṣọrọ rẹ nínú ogún lọgọ àwọn àṣà àti ìṣe tí ó ń bẹ nílẹ yorùbá ìkíní ni àṣà àti ìsẹ yorùbá lórí ìkíni èkejì ní àsà àti ìṣe yorùbá lórí ìsìnkú nílẹ yorùbá ẹ jẹ kí a jọ gbé e yèwò kí a jọ yàn àn nàá rẹ ní ṣísẹ n tẹlé àkọkọ ni àṣà ìkíni jẹ àṣà tí ó gbajúgbujà nílẹ wa ó sì jẹ mọ ìgbà àti àkókò ó ní í ṣe pẹlú ohun tí ó ń sẹlẹ ní déédé àsìkò náà bí yorùbá bá jí láàárọ ọmọdé tí ó bá jẹ okùnrin á wà lórí ìdọbálẹ èyí tí ó bá jẹ obìnrin á wà lórí ìkúnlẹ wọn a sì kí àwọn òbí wọn wọn máa wí pé àwọn òbí wọn náà á sì dá wọn lóhùn wí pé bí ó bá jẹ ọsán wọn á ṣe bákannáà wọn á sọ wí pé àwọn òbí wọn náà á dá wọn lóhùn wí pé bí ó bá jẹ ìgbà iṣé bí ó sì jẹ àṣálẹ nílẹ yorùbá gbogbo àsìkò ni ìkíni wà fún ṣùgbọn ọmọdé ni ó kọkọ máa ń kí àgbà èyí tí kò bá ṣe bẹẹ ìgbàgbọ yorùbá ní wí pé irú ọmọ bẹẹ kò ní ẹkọ tàbí wọn kọ ọ ní lé kò gbà ni bí ó bá jẹ ìgbà ayẹyẹ bíi ìsìnkú àgbà nítorí yorùbá kì í ṣe òkú ọdọ ẹhìnkùnlé ni wọn máa ń sin òkú ọdọ sí ìgbàgbọ wọn ni pé òfò ni ó jẹ fún àwọn òbí irú ẹni bẹẹ wàyí bí ó bá jẹ òkú àgbà wọn á ní bí ó bá jẹ ayẹyẹ ìkómojáde ìsọmọlórúkọ wọn á ní oríṣiríṣì àkókò ni ó wà nínú odún àkókó òfìnkìn àkókò ọyẹ harmattan àkókò oòrùn summer àkókò òjò raining season gbogbo wọnyí sì ni àwọn yorùbá ní bí a ṣe ń kí ni fún ẹ jẹ kí á gbẹ àṣà kejì yẹwò mo ti sọ ṣáájú wí pé ó ní àwọn òkú tí yorùbá máa ń ṣe ayẹyẹ fún àwọn bíi òkú àgbà nítorí wọn gbà wí pé olóògbé lọ sinmi ni àti wí pé wọn lọ lé yorùbá gbàgbọ pé ọjà ni ayé ṣùgbọn ọrun ni ilé bí ó bá jẹ òkú ọdọ tàbí ọmọdé òkú ọfọ àti ìbànújẹ ló jẹ wọn á gbà wí pé àsìkò rẹ kò tíì tó yorùbá máa ń ná owó àti ara sí ìsìnkú àgbà pàápàá bí olóògbé bá jẹ ẹni tí ó ní ipò àti ọlá nígbà tí ó wà láyé tí ó sì tún bí ọmọ ìsìnkú àwọn wọnyí máa ń lárinrin ayé á gbọ òrun á sì tún mọ pẹlú ní ayé àtijọ bí aláwo bá kú àwọn àwọn olúwo ní ń sìnkú irú ẹni bẹẹ wọn á pa adìyẹ ìrànà wọn á sì máa tu ìyẹ rẹ bí wọn ṣe ń gbé òkú rẹ lọ lẹyìn tí wọn bá sin òkú tán àwọn aláwo náà máa sun adìye náà jẹ ìdí rèé tí yoòbá fi máa ń sọ wí pè adìyẹ ìrànà kì í ṣ ọhun à jẹ gbé nítorí pé kò sí ẹni tí kò ní kú ọfọ ni ó máa ń jẹ tí ìyàwó ilé bá sáájú ọkọ rẹ kú yorùbá gbàgbọ pé ọkọ ló máa ń sáájú aya rẹ kú kí ìyàwó máa bójú tó àwọn ọmọ fún ìdí èyí bí okùnrin bá kú àwọn ìyàwó irú ẹni bẹẹ máa ṣe opó pẹlú ìlànà àti àṣà yorùbá ogójì ọjọ tàbí jù bẹẹ lọ ni wọn máa ń fi ṣe opó lẹyìn ìsìnkú àwọn àgbà ilé ni wọn máa pín ogún olóògbé fún àwọn ọmọ rẹ bí ó bá jẹ òkú olọmọ àmọ tí kò bá bí mọ àwọn ẹbí rẹ ní pátàkì jùlọ àwọn ọmọ ìyá rẹ tí ó jù ú lọ ní wọn máa pín ogún náà láàárín ara wọn ó tún jẹ àṣà yorùbá òmíì kí wọn máa ṣú opó olóògbé fún àwọn àbúrò rẹ láti fi ṣe aya àṣà ni ohun gbogbo tó jẹ mọ ìgbé ayé àwọn aṣùwàdà ènìyàn kan ní àdúgbò kan bẹrẹ lórí èrò èdè ẹsìn ètò ìṣèlú ètò ọrọ ajé ìsẹdá ohun èlò ìtàn òfin ìṣe ìrísí ìhùwàsí iṣẹ ọnà oúnjẹ ọnà ìṣe nǹkan yíyí àyíká tàbí àdúgbò kọọkan padà pàtàkì jùlọ ẹsìn ìbílẹ eré ìbílẹ àti iṣẹ ìbílẹ gbogbo àwọn nǹkan wọnyí ni wọn kó ra jọ pọ ń jẹ àṣà ohun tí ó jẹ orírun àṣà ni àrà ó lè dára tàbí kí ó burú ìpolówó èkìtì iyán rere ọbẹ rere ìpolówó oǹdó ẹgi dípò iyán ẹbà gbọn fẹẹ àṣà oǹdó ni kí wọn máa pe iyán ní ẹbà nítorí pé èèwọ wọn ni wọn kò gbọdọ polówó iyán ní àárín ìlú àṣà jẹ mọ ìgbàgbọ bí àpẹẹrẹ àbíkú àkúdàáyà àṣà jẹ mọ iṣẹ ọnà tí a lè fojú rí tàbí fẹnu sọ a lè pín àṣà sí ìsọrí mẹta èyí tí ó jẹ mọ a ọgbọn ìmọ ète tàbí ètò tí à ń gbà ṣe nǹkan bí àpẹẹrẹ ilà kíkọ irun dídì àti bẹẹ bẹẹ lọ b iṣẹ ọnà bíi igi gbígbẹ igbá fínfín d bí a ṣe ń darí ìhùwàsí àwọn ẹgbẹ ẹyà kan ara àbùdá àṣà ni pé a kò lè è súyọ láìsí ènìyàn ẹmí àṣà gùn ju ti ènìyàn lọ b ó jẹ mọ ohun tí a lè fojú rí d àṣà kọọkan ló ní ìdí kan pàtó a àṣà lè jẹyọ nínú oúnjẹ òkèlè wọpọ nínú oúnjẹ wa àkókó kúndùn ẹbà ìlàje púpurú igbó ọrà láfún b àṣà lè jẹyọ nínú ìtọjú oyún aláìsàn òkú ètò ẹbí àjọṣepọ ètò ìṣàkóso àdúgbò abúlé tàbí ara dídá nípa iṣẹ ọnà bí ó tilẹ jẹ pé àṣà máa ń yí padà nípa aṣo wíwọ ìgbéyàwó àti bẹẹ bẹẹ lọ lóde òní ètò ẹkọ àti ìwà ọlàjú tó gbòde kan ti ṣe àkóbá fún àṣà ní àwọn ọnà wọnyí a ìwọsọ wa kò bójú mu mọ b àṣà ìkíni wa kò ní ọwọ nínú mọ d kí yàwó ilé má mọ oúnjẹ ìbílẹ ṣè mọ e a kò mọ ìtumọ àrokò tí a ń kọ àwọn ọmọ wa mọ àwọn ọnà tí àṣà máa ń gbà yípadà n ìwọnyí a bí àṣà tó wà nílẹ bá lágbára ju èyí tó jẹ tuntun lọ èyí tó wà tẹlẹ yóò borí tuntun bí àpẹẹrẹ aṣọ wíwọ b àyípadà lè wáyé bí àṣà tó wà nílẹ tẹlẹ bá dógba pẹlú àṣà tuntun wọn lè jọ rìn pọ bí àpẹẹrẹ àṣà ìgbéyàwó d bí àṣà tuntun bá lágbára ju èyí tó wà nílẹ tẹlẹ yóò sọ àṣà ti àtẹhìnwá di ohun ìgbàgbé bí àpẹẹrẹ bí a ṣe ń kọ lé tí a bá wá wò ó fínnífínní à á ri wí pé àṣà lọpọlọpọ ìgbà máa ń dá lé a ìmọ ìṣe sáyẹǹsì b ìṣe jẹun wa d ìsọwọ kọlé e iṣẹ ọwọ ní síṣe 		 èdè àwọn ènìyàn jẹ kókó kan pàtàkì nínú àṣà wọn kò sí ẹgbọn tàbí àbúrò nínú àṣà àti èdè ìbejì ni wọn ọjọ kan náà ni wọn délé ayé nítorí pé kò sí ohun tí a fẹ sọ nípa àṣà tí kì í ṣe pé èdè ni a ó fi gbé e kalẹ láti ara èdè pàápàá ni a ti lè fa àṣà yọ a lè fi èdè yorùbá sọ ohun tó wà lọkàn ẹni a lè fi kọrin a lè fi kéwì a lè fi jọsìn àti bẹẹ bẹẹ lọ láti ara àwọn nǹkan tí à ń sọ jáde lẹnu wọnyí ni àṣà wa ti ń jẹyọ ara èdè yorùbá náà ni òwe àti àwọn àkànlò èdè gbogbo wà a lè fa púpọ nínú àwọn àṣà wa yọ láti ara òwe àti àkànlò èdè nítorí náà èdè ni ó jẹ òpómúléró fún àṣà yorùbá àti wí pé òun ni ó fà á tí ó fi jẹ pé bí àwọn ọmọ odùduwà ṣe tàn kálẹ orílẹ èdè kan ni wọn èdè kan náà ni wọn ń sọ níbikíbi tí wọn lè wà ìṣesí ìhùwàsí àṣà àti ẹsìn wọn kò yàtọ fún ìdí èyí láìsí ènìyàn kò le è sí àṣà rárá àsà jẹ nnkan gbòógì fún ọpọlọpọ èdè ṣùgbọn àwọn yorùbá mu ní ọkúnkúndùn kí gbogbo wa sì gbe lárugẹ university press limited university press limited of css limited sé yorùbá bọ wọn ní se bó o ti mọ ẹlẹwàà sàpọn ìwọn eku nìwọn ìtẹ wọn a sì tún máa pa á lówe pé ìmọ ìwọn ara ẹni ni ìlékè ọgbọn nítorí pé ohun ọwọ mi ò tó ma fi gọgọ fà á í í já lu olúwarẹ mọlẹ ni áyé òde òní àwọn ọdọ tilẹ máa ń dáṣà báyìí pé dẹẹdẹẹ rẹ ìgbéraga ni ìgbérasán lẹ wọn máa ń sọ èyí fún ẹni tí ó bá ń kọjá ààyè rẹ ni gẹgẹ bí ọrọ ọgbọn kan se wí pé ni àtètékọṣe ni ọrọ wà bẹẹ náà ni ètò ti wà fún ohun gbogbo láti ìpilẹsẹ wá ètò ní í mú kóhun gbogbo rí rẹmú ọlọrun ọgá ògo to da ayé ó fi ẹranko sígbó àwọn olóró ó tún fi ẹja síbú ó fi àwọn ẹyẹ kan sígbó ó fi àwọn mìíràn sílé àdìmúlà bàbá tó ju bàbá lọ tún fi ààlà sáààrin ilẹ omi òkun àti sánmọ ohun gbogbo ń lọ ní mẹlọ mẹlọ bàbá dá àwa ọmọnìyàn kò fi ojú wa sí ìpàkọ kò fi ẹsẹ wa sórí kí orí wá wà lẹsẹ elétò lọlọrun gan an kíni ètò ètò jẹ ọnà tí à ń gbà láti sàgbékalẹ ohun kan tàbí ọpọlọpọ nǹkan lójúnà àti mú kí ó se é wò tàbí kó se é rí tàbí kó dùn ún gbọ sétí a sẹdá orúkọ yìí gan an ni ohun tí a tò ní í jẹ ètò ẹwẹ ìnáwó ni ọnà tàbí ìwà wa lórí bí a se ń náwó ohun pàtàkì ni láti sètòo bí a óò se máa ná àwọn owó tó bá wọlé fún wa ní àkọkọ ná èyí yóò jẹ kí á mọ ìsirò oye owó tó ń wọlé fún wa yálà lọsẹ ni o tàbí lósù bí ó sì se lọdún gan an ni bákan náà yóò tún mú kó rọrùn fún wa láti mọ àwọn ọnà tí owó náà ń bá lọ síwájú síi ètò yóò ràn wá lọwọ láti le ní ìkọra ẹni níjàánu lórí bí a se ń náwó wa bí a bá ti mú ìsàkọtún tán tí a tún mú ìsàkòsì náà ìsàkusà ni yóò kù nilẹ tí a bá yọ ti ètò kúrò nínú ojúse ìjọba pàápàá sí ará ìlú eré ọmọdé ni ìyókù yóò jẹ gbogbo àwọn ẹka ìjọba pátá porongodo ló máa ń ní àgbẹkalẹ ìlànà tí wọn yóò tẹlé lati mọ oye owó ti wọn n reti ati eyi ti wọn óò na bóyá fún odidi ọdún kan ni o tàbí fún osù díẹ èyí ni wọn ǹ pé ní ètò ìsúná ìdí nìyí tó fi se pàtàkì fún gbogbo tolórí tẹlẹmù tòǹga tòǹbẹrẹ ki kúlukú ní ètò kan gbòógì lọnà bí yóò se máa náwó rẹ yorùbá bọ wọn ní eku tó bá ti ní òpó nílẹ kì í si aré sá bí a bá ti se àlàkalẹ bí a óò se náwo wa yóò dín ìnákùùná kù láwùjọ wa ìnáwó àbàadì pàápàá yóò sì máa gbẹnú ìgbẹ wo wá láwùjọ wa mo ti sọ lẹẹẹkan nípa àwọn ẹka ìjọba mẹtẹẹtà orílẹ èdè yìí tí wọn máa ń sètò ìnáwó wọn àwọn wo ló tún yẹ kó máa sètò ìnáwó àwọn náà ni àwọn òṣìṣẹ ìjọba àwọn oníṣòwò àwọn ọmọ ilé ìwé níbi àsẹyẹ àwọn òsìsẹ ìjọba gbọdọ sètò ìnáwó wọn kó sì gún régé ìdí ni pé èyí ni yóò jẹ kí owó osù wọn tó í ná ẹni tó ń gba ẹgbẹrún mẹwàá náírà lósù tí kò sì fi òdiwọn sí ìnáwó rẹ nípa títò wọn lésẹẹsẹ le máa rówó sohun tó yẹ láàákò tó yẹ nígbà tí ó bá ti náwó rẹ sí àwọn ohun mìíràn tó seése kó nítumọ ṣùgbọn tí kì í se fún àkókò náà irú wọn á wá má ráhàn owó tósù bá ti dá sí méjì tàbí kí wọn jẹ gbèsè de owó osù mìíràn síwájú sí i àwọn oníṣòwò gbọdọ máa sètò to jíire lórí ìnáwó wọn nípa ṣíṣe èyí wọn óò ni àǹfààní láti mọ bọyá ọláńrewájú ni iṣẹ wọn tàbí ọláńrẹyìn níbi tí àtúnṣe bá sì ti pọn dandan a kì í fòdù ọyà sùn ká tó í nà án ládàá wọn kò nì í bèsù bẹgbà wọn óò sì se àtúnṣe ní wéréwéré àwọn ọmọ ilé ìwé gan an gbọdọ mọ pé ká sètò ìnáwó ẹni kì í sohun tó burúkú bí ti í wù kó mọ gẹgẹ bí ọmọ ilé ẹkó gíga béèyàn bá gbowó fún àwọn orísirísi ìnáwó láti ilé lórí ẹkọ ẹni ó seése kí irú ẹni bẹẹ máa ná ìná àpà tó bá dé ààrin àwọn ẹlẹgbẹẹ rẹ irú wọn ló máa ń pe ọsẹ tí wọn bá ti ilé lọdọ àwọn òbí wọn dé ní ọṣẹ ìgbéraga èyí kò yẹ ọmọlúàbí pàápàá ó sì ń pè fún àtúnṣe ṣíṣe ètò tó gúnmọ lórí ọnà tí à ń gbà náwó kò pin sí àwọn ọnà tí mo sàlàyé rẹ sókè yìí mo fẹ kó ye wá pé a le sètò ìnáwó wa níbi àwọn orísisi ayẹyẹ bí ìsọmọlórúkọ tàbí ìkọmọjáde ìgbéyàwó oyè jíjẹ ìṣílé àti ìsìnkú àgbà àti bẹẹ bẹẹ lọ yóò ràn wá lọwọ láti fi bí a se tó hàn wá ká le mọ ohun tí a óò dágbá lé níbi irúfẹ àṣeyẹ tí a bá fẹ í ṣe nípa bẹẹ a ò ní í sí nínú àwọn tó máa ń pa òwe tó máa ń mú kí wọn kábàámọ nígbẹyìn ọrọ òwe wọn ni rán aṣọ rẹ bí o bá se ga mọ èyí tí wọn ì bá fi wí pé rán aṣọ rẹ bí o bá se lówóo rẹ sí bí ẹni tó ga bá rán aṣọ rẹ ní bóńfò bó se lówó mọ ni kò sì fẹ í sàsejù irú ẹni bẹẹ le ti mọ pé alásejù pẹrẹ ní í tẹ bí a bá wá fẹ láti sètò ìnáwó wa ó yẹ ká mọ pé ìtòṣẹ ló lọyọọ oníbodè lo làààfin ẹnìkan kì í fi kẹkẹ síwájú ẹsin iwájú lojúgun í gbé ìnáwó tó bá ṣe kókó jùlọ tó sì ń bèèrè fún ìdásí ní kíákíá ló yẹ ká fi síwájú bí a se ń tò ó ní ẹsẹẹsẹ bí a bá wá kíyèsí pé ètò tí a là sílẹ ti ju agbára wa lọ ẹ jẹ ká fura nítorí pé akéwì kan wí pé 			 ẹ fura óò 			ẹ fura óò 			páńsá ò fura 			páńsá jááná 			àjà ò fura 			àjá jìn 			ońlè tí ò bá fura 			olè ní ó ko o eto oro aje oro aje ajibola olaniyi olabode ajibola olaniyi olabode ètọ oro ajé 	yorùbá tọ wọn ní kí la ó jẹ làgba kí la ó ṣe abálájọ tí ètò ajé fi mumú láyà gbobgo orílẹ èdè àgbáyé tóó bẹ 	gbàrà tí ọnà káràkátà oní pà ṣí pààrọ tayé ọjọ tun ti dotun ìgbàgbé ni ètò ajé ti dotun tó gbòòrò síwájú sí 	awọn ènìyàn wáá bẹrẹ síí ní lo àwọn ohun èlò bíi wúrà àti jàdákà láti máa fii se pàṣípààrọ àwọn ohun tí wọn nílò 	eléyìí mú kí káràkátà láàrín ín ìlú àti orílẹ èdè tún gbináyá síi nígbà tí àwọn kù dìẹ ku diẹ tí ń fa ìdílọwọ nínú káràkátà onípàṣípàrọ ti kúrò ní bẹ 	tí abá kọkọ gbé ètò ayé ní orílẹ èdè aláwọ dúdú yẹ wò fínní fínní aórìí pe ohun erè oko ló jẹ lájorí ọrọ ajé àwọn ènìyàn yìí àwọn erè oko wọnyí ni wọn si ń fi ń ṣe pàṣípàrọ láti tán àìní ara wọn ṣááju alábàápàbé wọn pẹlú àwọn aláwọ funfun 	ṣíṣa lábàápàdé àwọn aláwọ funfun yìí mú kí àwọn aláwọ dúdú ní àǹfàní àti ṣàmúlò àwọn ohun èlò míràn bíi jígí ìwojú iyọ ọti líle àti àwọn ohun míràn bẹẹ bẹẹ lọ àti ibí yìí ni wọn ti kọ àṣà lílo àwọn ohun èlò táati dárúkọ ṣáájú yìí dípò pà sí pààrọ tó mú ọpọ wàhálà lọ iwọ kẹrẹ kẹrẹ ìlànà àti máa lo owó wá sí ojútáyé tí ètò ọrọ ajé sì wá búrẹkẹ 	ṣùgbọn pẹlú ìbúrẹkẹ ọrọ ajé yìí ìyípadà díẹ ló dé bá ipò ò ṣì tí àwọn aláwò dúdú yìí ti wà tẹlẹ tẹlẹrí 	èyí tó pọjù nínú èrè ọrọ ayé ìgbà ló dé yìó lóńlọ sí ọdọ àwọn òyìnbó aláwọ funfun 	kàyéfì ńlá ló jẹ pé bí ọrọ àwọn aláwọ funfun yìí tí ń pọ sin i òṣì túbọ ń bá àwọn aláwọ dúdú fínra sí 	kàyéfì ọrọ yìí ò sẹyìn ìwà imúni sìn adáni lóró tí àwọn aláwọ funfun yìí fimú àwọn gìrìpá tó yẹ kó fi gbogbo ọpọlọ àti agbára wọn ṣiṣẹ láti mú ayé ìrọrùn wáá bá ilẹ wọn àti àwọn ènìyàn wọn 	nígbà tó yẹ kí àwọn gìrìpá aláwọ dúdú máa ṣiṣẹ idàgbàsókè ní ìlú ìbílẹ wọn ìlẹ àwọn aláwọ funfun ni wọn wà tí wọn ń bá àwọn ènìyàn yìí ṣiṣẹ àṣekúdórógbó 	àwọn aláwọ funfun yìí ńlo àwọn aláwọ dúdú láti tún orílẹ èdè ti wọn se àti láti pilẹ ọrọ ajé tó lààmì láka 	gbogbo ìgbà tí ìmúni lẹrú yìí n lọ lọwọ tí ilẹ àwọn aláwọ funfun yìí sì ń tẹ síwájú kò sí ẹyọ iṣẹ ìdàgbàsókè kan ní orílẹ èdè aláwọ dúdú 	ìgbà tí ìmúnilẹrú dáwọ dúró lẹyìn ìgbà tí àwọn aláwọ funfun yìí ti gòkè àgbà díẹ ń se ni wọn tún yára gba ètò ìṣàkóso ìjọba lọwọ àwọn àláwọ dúdú tí wọn sì sọ pé ọlàjú ni àwọn fẹẹ fi wọ àwọn aláwọ dúdú yìí tí ẹwù ìdí nìyí tí àwọn fi tẹ wọn lóríba tí àwọn sì fi pá gba ijọba wọn 	òtítọ tó dájú nip é àwọn aláwọ funfun yìí ríi pé ilẹ àwọn aláwọ dúdú dára fún àwọn iṣé ọgbìn erè oko kan bíi kòkó rọbà ẹpà àti kọfí èyí tí ó wúlò lọpọlọpọ fún ohun èlò àwọn ilé iṣẹ ńláńlá tí wọn ti dá sílẹ 	wọn wá fi tì pá tì kúùkù sọ ilẹ àwọn aláwọ dúdú di oko ọgbìn àwọn ohun èlò tí wọn ń lò tí àwọn ilé iṣẹ ńláńlá ti wọn 	ipò ìṣẹ àti ìmúni sìn yìí ni àwọn aláwọ dúdú wà tí tí fi di ìgbà tí wọn sọ pé àwọn funfun wọn ní òmìnira 	ipò òṣì àti àre tí àwọn aláwọ funfun fi àwọn ènìyàn yìí sí kò jẹ kí wọn ó lè dá dúró kí wọn sì dáńgbájíá láti máage àwọn ohun ti wọn nílò ní ilé iṣẹ ìgbàlódé ti wọn fún raa wọn 	àwọn aláwọ funfun yìí ló sì wá ń dá iye owó tí ohun erè oko tó ń wá láti ilè àwọn aláwọ dúdú yíò jẹ èyí ti ó ń túmọ sí pé ọwọ àwọn aláwọ funfun yìí ni dídọ lọrọ àti òdìkejì àwọn ènìyàn aláwọ dúdú wà 	ọwọ àwọn aláwọ funfun yìí ni ètò ọrọ ajé àgbáyé wà tó bá sì ṣe wùn wọn ni wọn ń lò ó 	abálájọ tó fi jẹ owó tí wọn ń ná nílùú wọn fińṣe ìdíwọn pàṣípàrọ ọjà ní ọjà àgbàyé 	kódà àwọn orílẹ èdè kan tó ní àwọn ohun àmúṣọrọ kan tí àwọn aláwọ funfun yìí ò fi bẹẹ ní bíi epo rọbì ò he è dá ohun kan ṣe lórí ohun àmúṣọrọwọn yìí láì sí ọwọ àwọn aláwọ funfun yìí níbẹ 	abálájọ tó fi ṣòro láti rí orílẹ èdè aláwọ dúdú kankan nínú àwọn orílẹ èdè tó ti gòkè àgbà ìṣèlú tabi òṣèlú ni igbese bi awon idipo eniyan kan se n sepinnu oro yi je mimulo si iwuwa ninu awon ìjọba abele ní àwùjọ yorùbá á ní àwọn ọnà ìsèlú tiwa tí ó dá wa yàtọ sí ẹyà tàbí ìran mìíràn kí àwọn òyìnbó tó dé ní àwa yorùbá ti ni ètò ìsèlú tiwa tí ó fẹsẹmúlẹ tí ó sì wà láàárin ọpọ àwọn ènìyàn yàtọ sí tí àwọn ẹyà bí i ti ìgbò tí ó jẹ wí pé àjọrò ni wọn n fi ìjọba tiwọn ṣe acephalous tàbí ti hausa níbi tí àsẹ pípa wà lọwọ ẹnìkan centralization ètò òsèlú yorùbá bẹrẹ láti inú ilé eyi si fi ipá tí àwọn òbí ń kò nínú ilé ṣe ìpìlẹ ètò òsèlú wa yorùbá bọ wọn ní ilé là á tí kó èsọ ròdé baba tí ó jẹ olórí ilé ni ó jẹ olùdarí àkọkọ nínú ètò ìsèlú wa gbogbo ẹkọ tó yẹ fún ọmọ láti inú ilé ni yóò ti bẹrẹ sí kọ wọn bí i àwọn ẹkọ ọmọlúàbí tí èdèàiyèdè bá sẹlẹ nínú ile bàbá ni yóò kọkọ parí rẹ tí kò bá rí i yanjú ni yóò tó gbé e lọ sí ọdọ mọgàjí agbo ilé agbo ilé ni ìdílé bíi mẹrin lọ sókè tó wà papọ ni ojú kan náà wọn kó ilé wọn papọ ní ààrin kan náà tí mógàjí bá mọ ọn tì ó di ọdọ olóyè àdúgbò olóyè yìí ni ó wà lórí àdúgbò àdúgbò ni àwọn agbo ilé oríṣìíríṣìí tí ó wà papọ ní ojúkan a tún máa ń rí àwọn baálè ìletò pàápàá tí wọn jẹ asojú fún ọba ìlú ní agbègbè wọn àwọn ni ọpá ìsàkóso abúlé yìí wà ní ọwọ wọn ẹjọ tí wọn kò bá rí ojúùtú sí ni wọn máa ń gbé lọ sí ọdọ ọba ìlú ọba ni ó lágbára ju nínú àkàsọ ìsàkóso ilẹ yorùbá àwọn yorùbá ka àwọn ọba wọn sí òrìṣa ìdí nìyí tí wọn fí máa ń sọ pé ọkan tí ó lé nínú rẹ tí ó fi jẹ òkànlénú tàbí ọkàn lé ní rinwó àwọn ọba ni wọn a ní ọba yìí ní àwọn ìjòyè tí wọn jọ ń ṣèlú ẹjọ tí ọba bá dá ni òpin ààfin ọba ni ilé ẹjọ tó ga jù ọba a máa dájọ ikú ọba si le è gbẹsẹ lé ìyàwó tàbí ohun ìní ẹlòmíì wọn a ní ọba kì í mùjẹ ìyì ni ọba ń fi orí bíbẹ ṣe a rí àwọn olóyè bí ìwàrèfà ní òyọ ni a ti ń pè wọn ní ọyọ mèsì ìjòyè mẹfà tàbí méje ni wọn àwọn ni afọbajẹ a rí àwọn ìjòyè àdúgbò tàbí abúlé pàápàá tí ó máa ń bá ọba ṣe àpérò tàbí láti jábọ ìlọsíwájú agbègbè wọn fún un a tún ń àwọn ẹṣọ tí ó ń dáàbò bo ọba àti ìlú àwọn ni wọn ń kojú ogun àwọn ni o n lọ gba isakọlẹ fọba a tún ní àwọn onífá babaláwo àti bẹẹ bẹẹ lọ ètò òsèlú wa tí ó fẹsẹ múlẹ yìí ni ó mú kí ó sòro fún àwọn òyìnbọ láti gàba tààrà lórí wa indirect rule àwọn ọba àti ìjòyè wa náà ni wọn ń lò láti ṣèjọba lórí wa ó pẹ díẹ kí wọn tó rí wa wọ afghanístàn pashto dari pashto dari àlòṣiṣẹ bíi orílẹ èdè olómìnira onímàle ilẹ afghanístàn ni is a orílẹ èdè onílẹbodè ní gúúsù àti àrin ásíà afghanístàn ní bodè mọ pakistan ní ìlà òrùn àti ní gúúsù mọ iran ní ìwọ òrùn mọ turkmenistan uzbekistan àti tajikistan ní àríwá àti mọ ṣáínà ní àríwá ìlàòrùn gbogbo ilẹ ibẹ fẹ tó orílẹ èdè olókè ní tó ní ilẹ pẹpẹ ní apá àríwá àti gúúsù ilàòrùn kabul ni olúìlú àti ilú tótóbijùlọ níbẹ iye aráàlú ibẹ fẹ ẹ pọ tó mílíọnù tí wọn jẹ ẹyà àwọn pashtun tajik hazara àti uzbek nínú ètò ìkànìyàn àwọn ènìyàn tí wọn sọ pé ó wà ní ìlú yìí lé díẹ ní mílíònù mọkànlélógún èdè tí wọn ń sọ ní ìlú yìí tó àádọta ṣùgbọn ìlàjì nínú àwọn tí ó wà ní ìlú náà ni ó ń sọ páṣítọ pashto tí òun àti dárì jọ jẹ èdè ìjọba official language dárì dari yìí nì orúkọ tí wọn ń pe persian pásíà ní afuganísítàànù dárí yìí ṣe pàtàkì gan an ni gẹgẹ bí èdè tí ìjọba ń lò lingua franca fún ti òwò tí ó jẹ mọ gbogbo àgbáyé èdè gẹẹsì ti ń gbilẹ sí i àwọn èdè mìíràn tí wọn ń sọ ní ìlú yìí ni tadzhik uzbek turkmen baluchi brachic àti pashayi àpèjá aave duro fun african american vernacular english ìyẹn ni ede geesi tí àwọn ọmọ afrika amerika n so ni ile amerika ọkan nínú àwọn èdè àdúgbò ni àwọn orúkọ mìíràn tí wọn tún ń pe èdè yìí ni black english vernacular bev afro american english àti black english àwọn àmì ìdámò èdè yìí ni pé wọn kì í lo s tí ó jẹ àtọka ẹni kẹta ẹyọ bí àpẹẹrẹ she walk wọn kìí lo be bí àpẹẹrẹ they real fine wọn sì máa ń lo be láti tọka ibá atẹrẹrẹ bárakú bí àpẹẹrẹ sometime they be walking round here a kò le so pàtò ibi tí èdè yìí ti sẹ àwọn kan sọ pé láti ara kirio creole ni ṣùgbọn àbùdá rẹ kọọkan tí a ń ṣe àkíyèsí rẹ lára èdè gẹẹsi tí wọn ń sọ ní gusu àmẹríkà jẹ kí àwọn kan gbà pé láti ara èdè gẹẹsì ni ó ti wáyé èdè yìí wá ní àbùdá tirẹ nígbà tí àwọn dúdú kọjá sí àwọn ìlú ńláńlá wọn wá ń lo èdè yìí gẹgẹ bí àmì àdámọ fún ara wọn 	 èdè ìwọ oòrùn jámìnì a west germany language tí ó wáyé láti ara dọọjì dutuh ni eléyìí tí wọn ń sọ ní gúsù aáfíríkà àwọn tí ó ń sọ ọ tó míhíọnù mẹfà wọn ń sọ ọ ní nàmíbíà màláwì zambia àti zimbabwe àwọn kan tí ó sì ti ṣe àtìpó lọ sí ilẹ australia àti canada náà ń sọ èdè náà wọn tún máa ń pa èdè yìí ni kéépú dọọjì lapa dutch èdè àwọn tí ó wá tẹ ilẹ gúsù aáfíríkà dó ní ṣẹńtúrì kẹtàdínlógún th century ni ṣùgbọn ó ti wá yàtọ sí èdè dọọjì dutch ti ilẹ úroòpù europe báyìí nítorí èdè àdúgbò kọọkan ti ń wọ inú rẹ èdè yìí ni èdè tí ó lé ní ìdajì àwọn funfun tí ó dó sí gúsù aáfíríkà ń sọ ìdá àádọsà n án àwọn tí òbí wọn jẹ ẹyà méjì ni ó sì ń sọ èdè yìí pẹlú láti ọdún ni wọn ti ń lo èdè yìí pẹlú èdè gẹẹsì gẹgẹ bí èdè ìjọba èdè yìí tin í lítírésọ àkọtọ rómáànù ni wọn fi ń kọ ọ albáníà gheg albanian shqipnia shqypnia lonibise bi orileominira ile albáníà pipe gheg albanian republika e shqipnís je orile ede ni guusuilaorun europe ni agbegbe awon balkani o ni bode mo montenegro ni ariwailaorun kosovo ni riwailaorun orileominira ile makedonia ni ilaorun ati girisi ni gusu ati gusuilaorun o ni eti omi ni egbe omi okun adriatiki ni iwoorun ati legbe omi okun ionia ni gusiiworun o fi iye to din ni jinna si italy nikoja strait of otranto to ja adriatic sea po mo ionian sea albáníà je omo egbe un nato agbajo fun abo ati ifowosowopo ni europe igbimo ile europe agbajo owo agbaye agbajo ipade onimale be sini omo egbe lati ibere isokan fun mediteraneani albania ti fe di omo egbe isokan europe lati january be sini o ti toro lati di omo egbe lati april albáníà je oseluarailu onileasofin pelu itokowo toun yipada oluilu albáníà tirana je ile fun awon eniyan bi ninu awon eniyan to wa lorile ede na atunse oja alominira ti si orile ede sile fun inawo idagbasoke latokere agaga fun idagbasoke okun ati eto irinna àlgéríà arabiki al gaz ir fun onibise orílẹ èdè olómìnira òṣèlú àwọn ènìyàn ilẹ àlgéríà je orile ede ni ariwa afrika ile re ni ti orile ede ti o tobijulo ni okun mediterraneani ekeji totobijulo ni orile afrika leyin sudan ati ikokanla totobijulo lagbaye àlgéríà i bode ni ariwailaorun mo pelu tunisia ni ilaorun pelu libya ni iwoorun pelu moroko ni guusuiwoorun pelu apaiwoorun sahara mauritania ati mali ni guusuilaorun pelu niger ati ni ariwa pelu okun mediterraneani sea titobi re fe je be si ni iye awon eniyan re je ni january the capital of algeria is algiers àlgéríà je omo egbe iparapo awon orile ede isokan afrika ati opec bakanna o tun kopa ninu dida ikoenu owo isokan maghreb awon ede altaic àkójọpọ èdè tí ó tó ọgọta tí nǹkan bíi mílíọnù márùn dínlọgọfà ènìyàn ń sọ ni a ń pè ní altaic wọn ń sọ àwọn èdè wọnyí ní penisula balkan balkan penisula ní ìlà oòrùn àríwá ilẹ asia wọn pín àwọn èdè wọnyí sí ẹgbẹ turkic mongolian àti manchus tungus àkọsílẹ lórí ìbẹrẹ ìdàgbàsókè àwọn èdè yìí kò pọ àkọsílẹ lórí turkic wà ní nǹkan bíi sẹńtúrì kẹjọ th century ṣùgbọn a kọ mọ nǹkan kan nípa mongolian ṣáájú sẹńtúrì kẹtàlá th century ó tó sẹńtúrì kẹtàdúnlógún th century kí a tó rí àkọsílẹ kanka nípa manchu ní sẹńtúrì ogún th century ìgbìyànjú tó ga wáyé láti sọ àwọn èdè yìí di èdè òde òní ọpọlọpọ ìwé tí ó wuyì ni ó ń jáde tí a fi àwọn èdè àdúgbò kọ bí àpẹẹrẹ uzbek wọn tún ṣe àtúnse sí àwọn àkọsílẹ tí ó ti wà tẹlẹ bí àpẹẹrẹ turkish orúkọ yorùbá jẹ ohun pàtàkì tí àwọn yorùbá ń lò jákè jádò gbogbo ibi tí wọn ti ń sọ èdè yorùbá bí ìbíní tógò àti nàìjíríà nípaṣe ìṣe àwọn baba ńlá baba àwọn yorùbá eọn ń fún ọmọ wọn lórúkọ níbi ayẹyẹ tí ó máa ń wáyé ní ọjọ kẹẹjọ lẹyìn ìbímọ àwọn orúkọ àwọn ọmọ jẹ àṣà àtọwọdọwọ nípa ifá dídá tí ọpọ babaláwo bá dá ṣùgbọn ní ayé òde òní orúkọ ọmọ tún lè wá láti ọdọ àwọn tí ó bá ní ipò tóga nínú ẹbí pẹlú bàbá ìyá òbí àwọn òbí méjéèjì tàbí ẹni tí ó súnmọ wọn gbágbá ìyá àti bàbá àti alásùn ún mọ wọn lè fún ọmọ tàbí àwọn ọmọ ní orúkọ tóbá wù wọn orúkọ ọmọ sáábà máa ń wá láti ọdọ àwọn òbí méjéèjì ìyá àti bàbá ọmọ àti àwọn obí tó bí òbí méjéèjì yí wọn bí ọmọ tí wọn fẹ sọ lórúkọ orúkọ ìbílẹ tí a dífá fún láti ọdọ babaláwo ń ṣe àfihàn òrìṣà tó ń ṣe atọnà ọmọ náà wá sáyé yálà ọmọ náà jẹ àtúnbí oònilẹ àtipé kádàrá ọmọ àti nípa ti ẹmí tí ó lẹtọọ sí tí ó máa ran ọmọ náà lọwọ láti lè jẹ kí ó tẹ ẹ lọwọ ayẹyẹ ìkọkọ àkọkọ kan tún wà fún ìyá àti bàbá ọmọ nìkan níbi tí orúkọ àti èèwọ yóò ti máa jẹ fífún ọmọ àti òbí rẹ àti àbá lórí ohun tí ọmọ náà máa nílò láti fi ṣe àṣeyọrí ọjọ díẹ lẹyìn ìnáwó àwùjọ tí àsè àti àríyá ti wáyé tí ẹbí àti ojúlùmọ sì ti jẹ ìpè àwọn obí ọmọ láti wá báwọn ṣàjọyọ ìbí ọmọ náà orúkọ yorùbá jẹ ohun tí ènìyàn máa ń sáábà kíyèsí láàrin ọsẹ sáájú ayẹyẹ ìṣọmọ lórúkọ gẹgẹ bí i àbójútó ńlá tí ó wà lórí gbígbé e lórí i yíyan orúkọ kan tí kò ní ìrísí lórí èyíkéyìí ìwà tó lòdì tàbí ìwà búburú láàrín àwùjọ ní ọìgbà mííràn yíyan orúkọ tí ó ti ọdaràn kan tẹlẹ fún ọmọ yorùbá kan kìí jẹ ìtẹwọgbà gẹgẹ bí èrò ọlọgbọn gẹgẹ bí i ìmọ ìjìnlẹ èrò yorùbá lè mú kí ọmọ náà ó di olè tàbí ọdaràn lọjọ iwájú èyí ni a tún mọ sí orúko àmútọrunwá orúkọ tí a gbà wí pé àti ọrun ni a ti gbé e wá tàbí tí a tí jẹ bọ láti àpẹẹrẹ ni àìná ìgè òjó yéwándé abọṣẹdé táíwò kẹhìndé ìdòwú àlàbá babatúndé jọọọdá ájàyí abíọnà dàda ìdògbé yéwándé èyí ni orúkọ tí a fún ọmọ ní ọjọ tí ań ṣàjọyọ ìbí rẹ yálà látẹnu àwọn òbí rẹ ni tàbí àwọn alásùn ún mọ fún un ni a tún ń pè ní orúkọ àbisọ èyí sábà má ń jẹ mọ ipò tí ẹbí tábí àwọn ọòbí ọmọ náà wà ní àwùjọ ìwọnyíni ọmọtáyọ ìbílọlá adéyínká ọláwùmí ọládọtun ìbídàpọ ọládàpọ ọlárìndé adérónkẹ ajíbọlá ìbíyẹmí morẹnikẹ mojísọlá fọláwiyọ ayọdélé àríyọ oyèlẹyẹ ọmọtáyọ fadérera àwọn orúkọ yìí ni àyìnlá àjíkẹ àlàó àdìó àkànmí àmọó àríkẹ àgbékẹ àjìún àlàkẹ àwẹró àbẹbí àrẹmú àlàní àyìnké orúkọ àbíkú èyí ń ṣàfihàn ìmọsílára àwọn yorùbá àti ìgbàgvọ eọn nípa ẹmí àìrì ikú àti àkúdàáyà àpẹẹrẹ orúkọ àbíkú ni málọmọ kòsọkọ dúrósinmí ikúkọyí bíòbákú kòkúmọ ikúdàísí ìgbẹkọyí àńdùú kásìmáawòó ọmọtúndé dúrójayé kalẹjayé orúkọ ìnagijẹ ni orúkó tí wọn ma ń fúni látàrí ìhùwà sí ìrísí àti bẹẹ bẹẹ lọ àpẹẹrẹ ni eyínfúnjowó eyínafẹ ajíláran ajíṣafẹ ọpẹlẹńgẹ arikúyẹrí agbọtikúyọ awẹlẹwà ìbàdí àrán àti bblọ éjì nínú orúkọ àmútọrun wá yorùbá tó gbajúmọ jù ni táíwò tàbí táyé àti kẹhìndé tí wọn fún àwọn ìbejì ní pàtàkì ó jẹ ìgbàgbọ pé àkọkọ nínú ìbejì ni táíwò tàbí táyé tí ó gbèrò láti kọkọ jáde wá sáyé láti finmú fínlẹ bóyá agbègbè ibi tí wọn fẹ wọ dára tàbí kò dára láti wà sínú ẹ tí ó bá tẹ ẹ lọrùn á tẹwọ gba ìkejí rẹ kẹhìndé nígbà mííràn á dá kẹhìndé padà kó ní kó má a bọ òmíràn pẹlú ẹsìn àbáláyé àpẹẹrẹ ni ifáṣọlá ifá ṣe àṣeyọrí ó ṣeéṣe fífún ọmọ tí wọn máa kọ gẹgẹ bí i babaláwo àti iṣẹ ifá máa jẹ kí ó dọlọrọ àti aláṣeyọrí àwọn obí onígbàgbọ ìgbàlódé fún ìṣe kí wọn máa lo orúkọ àbáláyé fún pípáàrọ orúkọ òrìsà fún olú tàbí olúwa ìtumọ olúwa tàbí olúwa mi tí ó ń tọka sí èròǹgbà onígbàgbọ nípa ọlọrun àti jésù kírísítì fún àpẹẹrẹ olúwatiṣé olúwa ti ṣé àwọn òbí gbàdúrà fún ọmọ olúwa náà sì fún wọn níkan àwọn òbí mùsùlùmí máa ń fẹ fẹ fún ọmọ wọn ní orúkọ lárúbáwá nígbàmííràn pẹlú pípè yorùbá ràfíáh di ràfíátù orúkọ ipaṣẹ tún lè ṣàkàwé ipò tí ìdílé náà wà láwùjọ àpẹẹrẹ adéwálé orúkọ ìdílé ọba àtàtà ó tún lè ṣàkàwé iṣẹ abínibí ìdílé kan àpẹẹrẹàgbẹdẹ àwọn alágbẹdẹ yorùbá tún ní oríkì irú èyí tí àwọn akọríkì máa ń lò láti tẹpẹlẹ mọ àṣeyọrí aṣáájú ti oríṣìíríṣìí ìdílé oríkì tún lè jẹ ẹlẹyọ ọrọ bì i àdúnnítàbí kí ó jẹ ẹṣẹ ìwé tàbí jáǹtìrẹrẹ bí ó tilẹ jẹ wí pé kì í ṣe ipa àtàtà ni ó ń kó nínú orúkọ gidi oríkì máa ń sáábà jẹ lílò ní ẹgbẹ kan ó máa ń sáábà jẹ ohun tí gbogbogbò mọ mọọyàn ní àkókò kan púpọ nínú àwọn ènìyàn ni àwọn ará ìlú mìíràn lè dámọ kódà ìdílé wọn nípa lílo oríkì okùn ìrandíran won iṣẹ kékeré ni yíyan orúkọ níṣẹyí nítorí kòsí àkójọpọ orúkọ yorùbá tó pé síbẹsíbẹ iṣẹ àgbéṣe titun látọwọ akẹkọọ èdè nàìjíríà ti bẹrẹ láti ṣe gbogbo orúkọ yorùbá sí kíkọ sílẹ sínú ìwé arídìí ní ti ìlànà onírúurú ọnà ìgbàròyìn oruko yoruba naa ni iwe yii da le o soro nipa jije oruko eto ikomojade oruko amutorunwa oruko abiso ati oruko mti won n fun abiku iyato laarin oruko ati alaje ki o to wa fi orile pari re ibeere wa ni opin iwe fun idanrawo awon itumo awon oro ti ta koko naa si wa pelu èdè azerbaijani ọmọ ẹgbẹ ni èdè yìí jẹ fún ẹgbẹ èdè tí a ń pè ní turkic ẹgbẹ èdè turkic yìí jẹ ọmọ ẹbí altaic àwọn tí ó ń sọ azerbaijani tó mílíọnù mẹrìnlá ní azerbaijan ní ibi tí wọn ti ń lò ó gẹgẹ bí èdè ìṣe ìjọbi wọn tún ń sọ èdè yìí ní turkey syria àti afgloanistan wọn tún máa ń pe èdè yìí ni azeri àkọtọ cyrillic ni wọn fi ń kọ ọ sílẹ ní azerbaijan ṣùgbọn àkọtọ arabic ni wọn fi ń kọ ọ sílẹ ní iran wọn fi ojú èdá èdè pín wọn sí swuthern azerbaijani àti northern azerbaijani tí mílíọnù méje ènìyàn ń sọ austrolian ni a orúkọ fún ẹgbẹ àwọn èdè kan tí àwọn aborigine ń sọ àwọn èdè yìí fi bí obọn lé ní igba síbè àwọn tí ó ń sọ wọn kò ju ẹgbẹrún lọnà ọgbọn lọ 	wọn pín àwọn èdè wọnyí sí ẹbí bí ọgbọn ó dún méjì nítorí wí pé wọn ní wọn bá ara wọn tan gbogbo àwọn èdè wọnyí yàtọ sí ọkan nínú wọn ni ó wà ní àríwá ìwọ oòrùn ilẹ australia àwọn ilẹ tí ó wà ní àríwá northern territory àti queensland gbogbo ilẹ tí a ń sọrọ rẹ yìí kò ju ìdá mẹjọ ilẹ austrolia lọ ṣùgbọn èdè tí a ń pe ẹbí rẹ ní pama nyunga ni ó gba gbogbo ilẹ yòókú ní austrolia àwọn èdè tí ó wà nínú ebí yìí tó àádọta tí àwọn ènìyàn sì ń lò wọn dáadáa 	àwọn èdè tí àwọn ènìyàn ń sọ jù ni twi wapiri aranda mabuyng àti western desert àwọn tí ó ń sọ òkọọkan wọn lé tàbí kí ó dún díẹ ní ọgọrùn ún láti nǹkan búséńtúrì kejìdúnlógún àwọn èdè tí ó ní àwọn tí ó ń sọ wọn ti ń dínkù jọjọ púpọ nínú àwọn tí ó sẹkì yìí ti ń parẹ ẹsìn ìmàle tabi ẹsìn islàm jẹ ẹsìn àlááfíà ìrọrùn àti ìjupá jusẹ sílẹ fún ọlọrun aṣẹdá gbogbo ayé nípa ṣiṣe ìfẹ àti títèlé àṣẹ rẹ yálà o tẹ ọ lọrùn tàbí kò tẹ ọ lọrùn ó tún jẹ ẹsin tí ọlọrun tún fi ránṣẹ sí gbogbo ayé látọwọ àwọn òjíṣe rẹ tó ti rán wá ṣáájú ànọbì muhammad ọmọ abdullah kí ìkẹ àti ọlà ọlọhun ó ma bá a òun sì ni ẹsìn òtítọ tí ẹsìn mìíràn kò lè jẹ ìtẹwọgba ní ọdọ ọlọhun allah yàtò sí òun nìkan ọlọhun allah sì ti ṣe é ní ẹsìn ìrọrùn tí kò sí ìṣòro kankan tàbí wàhálà níbẹ kò si ohun tí ó kọjá agbára wọn bẹẹ sì ni kò sí ìjẹni nípá fún àwọn tí wọn gba èsìn náà bẹè sì tún ni ẹsìn náà kò la ohun tí ó kọjá agbára wọn bọ wọn lọrùn ìsìlámù ni ẹsìn tí ó ṣe pé ìmọ ọlọhun ni al taoheed ní ìpìlẹ rè òdodo ni òpó rẹ ó dá lórí déédé otito òhun sì ni ẹsìn tí ó gbópọn tí ó jẹ pé ó ń darí gbogbo ẹdá sí ibi gbogbo ohun tí yóo jẹ ànfààní fún wọn ní ọrun àti ayé wọn bẹẹ náà ni ó sì tún ń kì wọn nílọ nípa gbogbo ohun tí yóo ṣaburú fún wọn yálà láyé ni tàbí ọrun ohun ni ẹsìn ti ọlọhun allah fi se atunse awon adi okan ati awon iwa ohun naa ni o fi se atunse isemi aye ati ti orun oun ni ọlọhun allah fi se ìrẹpọ laarin awon ọkàn ti o keyin si ara won ati awon ojúkòkòrò ti o fonka nipase eyi ni o fi yọ àwọn ohun ti a ka si iwaju yii ninu òkùnkùn biribiri iro ti o si se ifinimona rẹ lo si ibi otito ti o si to si ọnà lọ si ibi ọnà ti o ye kooro islam ni esin ti o duro to eyi ti a gbe kale ni ona ti o dara de opin ninu gbogbo awon iro ti o muwa ati ninu gbogbo awon idajo re pata ko si iroyin kankan ninu re ayafi otito ati ododo be e si ni ko si idajo kankan ninu re ayafi rere ati deede ninu re ni a o ti ri awon adisokan ti o ni alaafia awon ise ti o duro to awon iwa ti o dara pari pelu awon eko ti o ye kooro ni soki ise islam wa lati se aseyori awon ohun ti o n bo wonyii ni akotan a lee rokirika awon ohun ti esin islam pe ni lo si ibe ninu awon koko ti o n bo wonyii eleyin da lori igbagbo pelu awon origun igbagbo mefeefa eyi le e je be e pelu awon nikan ti o n bo wonyii awon molaaika ni awon eru olohun kan ti won je eni aponle gegebi won ti je eda olohun allah bakannaa won je oluse ibaada ijosin fun olohun de oju ami won si tun je atele ase re ni perepere olohun allah fi awon ise ojuse orisirisii fun okookan won ninu won ni jibiriilu eni ti a se afiti ise mimo ti o ba n waye lati odo olohun allah si odo eni ti o ba fe ninu awon anabi re ati awon ojise re ti si ara won si tun ni miikailu eni ti o wa fun alaamori riro ojo ati awon koriko ti n hu bee naa ni ara won ni isiraafiilu eni ti o wa fun fifon fere ni asiko ti olohun allah ba fe ki gbogbo eda o sun oorun asun fonfon n tefon ti yoo kase ile aye nile ati nigba ti o ba tun fe ki won dide lati jabo nipa igbesi aye won ara won si tun ni molaaika iku eni ti ojuse re je gbigba awon emi ni asiko ti olohun allah ba ti ni asiko re to olohun allah oba ti o tobi ti o si gbon un gbon julo so awon iwe kale fun awon ojise re eyi ti ona mimo rere ati daradara wa ninu re awon ti gbedeke re waye ninu awon tira yii ni wonyii olohun allah ti ran awon ojise kan si awon eda re eni akoko ninu awon ojise naa ni anabi nuhu nigbati anabi muhmmad ki ike ati ola olohun o ma a baa ati gbogbo awon ojise ti o siwaju re si je olupinnu won gbogbo awon ojise olohun pata ti o fi mo anabi isa je eda abara ti ko si nkankan ninu jije olohun ni ara won awon paapaa je eru olohun allah gegebi awon eda yoku naa ti je eru olohun sugbon ti adeda won se aponle fun won pelu riran won ni ise mimo si awon eda abara yoku ni akotan olohun allah ti pari gbogbo ise ti o fe ran si aye pelu ise imona ti o fi ran anabi muhammad ki ike ati ola olohun o maa baa o si ti ran an si gbogbo eniyan laiko da enikan si nitori naa ko si anabi kankan mo leyin anabi muhammad ki ike ati ola olohun o maa baa ojo agbehinde ni ojo ikehin ti ko ni si ojo kankan leyin ojo naa mo ojo naa ni olohun allah yoo gbe gbogbo eniyan dide ni aaye pada lati seku titi ayeraye ninu ile onidera alujonna tabi ninu ile iya ina atanijoni ninu igbagbo si ojo ikehin jasi nini igbagbo si gbogbo ohun ti yoo sele leyin iku ni eyi ti o ko ibeere fitino saaree ati idera pelu ijiya re sinu ati ohun ti yoo tun sele leyin eleyii gegebi agbehinde iseripadabo si odo olohun ati isiro ise ti eda gbe aye se leyinwa igba naa ni imorile ile ibugbe ayeraye eyi ti i se alujonna tabi ina ohun ti oun n je kadara ni nini igbagbo pe olohun allah ni o pebubu gbogbo ohun ti n be ohun ni o si da gbogbo eda ni ona ti mimo re ti siwaju re ti ariwoye re si fe bee gbogbo awon alaamori ni o ti je mimo ni o si ti wa ni akoole ni odo re olohun allah fe gbogbo ohun ti n sele ni o je ki o maa sele bee oun paapaa ni o si daa esin islam je ohun ti a mo lori awon origun marun kan to je pe eniyan ko lee je musulumi tooto ayafi ti o ba ni igbagbo ninu awon origun naa ti o si n se okookan ninu re awon origun naa ni wonyi ijeri igba tokantokan pe olohun allah nikan ni oba ti a a josin fun ati pe ojise olohun ni anabi muhammad ki ike ati ola olohun o maa baa i se ijeri yii ni kokoro islam ati ipilese re ti gbogbo eka yoku duro le lori itumo a i si oba miran leyin olohun allah ni pe ko si eni ti o leto pe ki a ma a se ijosin fun ju oun nikan lo oun nikan ni apesin tooto gbogbo elomiran ti a ba n dari ijosin si odo re yato si oun je iwa ibaje ti ko si lese nile bi o ti wu ki o mo ohun ti o n je olohun oba ninu agboye awa musulumi ni eni ti a a josin fun itumo ijeri ifaramo pe anabi muhammad ki ike ati ola olohun o maa baa je ojise olohun ni gbigba a ni ododo ninu gbogbo ohun ti o fun ni ni labare re titele e ninu gbogbo oun ti o pa lase ati jijinna si gbogbo ohun ti o ko fun ni lati se ti o si jagbe mo a i fe be e eyi ni awon irun ti a ma a n paara kiki re ni eemarun lojumo olohun allah se e ni ofin lati lee je ifun olohun ni iwo o re lori awon eru re idupe fu un lori ideraa re ati okun idapo laarin musulumi ati olohun adeda re eyi ti yoo ma a ba a ni gbolohun ninu re ti yoo si ma a gbadura si i ninu re ti awon irun yii yo o si je akininlo fun un nipa sise ibaje ati sise aburu olohun allah si ti se imudaniloju daradara esin igunrege igbagbo ati laada aye ati ti orun fun eni ti o ba n ki irun wakati maraarun daadaa ni ipase awon irun yii ni ibale okan ati ibale ara ti yoo je okunfa orire aye ati ti orun yoo fi sele fun eni ti o ba n kii deede eyi ni ore atinuwa kan ti eni ti o ba ni owo ti o ti wo gbedeke ti ilana islam se afilele re yoo ma a san ni odoodun fun awon eni ti o leto si gbigba re ninu awon alaini ati awon miran a ni lati mo daju gbangba pe itore aanu yi i ko je dandan fun alaini ti ko si gbedeke owo yii ni owo re eni ti o je dandan fun ni awon oloro ti yoo je pipe fun esin won ati ifaramo islam won ti yoo si tun mu ilosiwaju ba iwasi won ati ihuwasi won pelu eyi si tun je ona kan pataki lati mu iyonusi ati iyojuran aye kuro lara won ati lara dukia won ati lati se afomo fun won kuro nibi aburu pelu lati se ikunlowo fun awon talaka ati awon alaini lawujo ati lati se igbeduro ohun ti yoo mu nkan tubatuse fun awon gan an alara paapaa paripari gbogbo re oore aanu yii ko koja ebubu kan kinkinni ninu ohun ti olohun allah se fun won ninu owo ati ije imu eleyi yoo ma a je ohun ti yoo ma a sele ninu osu kan soso lodoodun osu yen si ni osu ramadan alaponle eyi ti se osu kesan an ninu osu odun hijira odun ti a n fi osupa mu ka ninu osu yii ni gbogbo awon musulumi yoo se ara won ni osusu owo ti won yoo si kora duro nibii kosee mase kosee mato won gegebi i jije mimu ati wiwole to aya eni ni asiko osan iyen ni pe kikoraduro yo o wa lati asiko idaji hai yiyo alufajari titi di irole pata asiko wiwo oorun olohun allah yoo wa a fi pipe esin won ati igbagbo ati amojukuro nibi laifi won jiro ikoraduro yii fun won bee si ni pipe won yoo si lekun gegebi nkan daradara miran yoo ti je tiwon ninu awon oore lantilanti ti o ti pa lese sile fun eleyii ni ile aye nihaayin ati ni orun ohun naa ni imura giri lo si ile olohun allah olowo lati lo josin fun un ni asiko kan pato gegebi o tise wa ninu ilana islam olohun allah ti see ni oranyan fun eni ti o ba ni ikapa bee ni igba isemi ni eekan soso ninu asiko haji yii ni gbogbo musulumi jakejado aye yoo kojo si aaye ti o loore julo lori ile ti gbogbo won yoo maa se ijosin fun olohun kan soso nibe ti won yoo si gbe ewu orisikan naa wo ko ni i si iyato laarin olori ati ara ilu olowo aye ati mekunnu pelu funfun ati dudu ninu won gbogbo won yo o ma a se awon ise ijosin mimo kan ti o ti ni akosile eyi ti o se koko julo ninu re je kikaraduro ni aaye ti a mo si arafa ati rirokirika ile oluwa kaaba abiyi ti o je adojuko gbogbo musulumi ni asiko ijosin won pelu ilosoke losodo laarin oke safa ati moriwa awon anfaani aye ati orun olokan o jokan ti ko se e ka tan ni o wa ninu re eleyi tumo si pe ki musulumi maa sin olohun re pelu igbagbo ati esin ododo gegebi eni wipe o n wo olohun adedaa lojukoroju bi o tile je pe ire kori i dajudaju oun n ri o bakanaa ki o rii daju wipe oun se ohun kohun ni ibamu pelu ilana sunnah ojise e re annabi muhammad ki ike ati ola olohun ki o baa bakan naa ni islam tun feto si igbesi aye awon eni ti o gba a lesin yala ni iwasi won ni eyo kookan ni o tabi nigbati won ba wa nijonijo ni ona ti oriire aye ati torun yo o fi je tiwon nitori idi eyi ni o fi se fife iyawo ni eto fun awon atele re ti o si se won lojukokoro lo sibe o si se sina sise ati iwa pansaga ni eewo fun won ati awon isesi i laabi miran bee ni o si se dida ibi po ati sisaanu awon alaini ati talika ni oranyan pelu amojuto won gegebi o ti senilojukokoro lo si ibi gbogbo iwa to dara ti o si se e ni oranyan bee gege ti o si kininilo nipa gbogbo iwa buruku ti o si se e ni eewo siwaju sii o se kiko oro jo lona mimo gegebii owo sise tabi yiyafunnilo ati ohun ti o fara pe eleyii ni eto ni idakeji ewe o se owo ele riba ati gbogbo owokowo ati ohun ti o ba ti ni modaru ati awuruju ninu ni eewo yato si ohun ti a ka siwaju yii islam se akiyesi aidogba awon eniyan ninu diduroto si oju ona ilana re ati siso eto awon eniyan miran nitori idi eyi ni o fi gbe awon ijiya amunisakuro nibi ese kale fun awon itayo aala ti o ba waye ninu awon iwo olohun allah mimo gegebii kikoomo pipada sinu keferi leyin igba ti a ti gba islam sise sina mimu oti ati bee bee lo gege bee naa ni o gbe awon ijiya adanilekun kale fun titase agere lori awon eto awon eniyan gegebii pipaayan ole jija piparo agbere mo elomiran titayo aala nipa lilu elomiran tabi si see ni suta ati bee bee lo o se pataki lati fi rinle pe awon ijiya kookan ti o fi lele yii se weku irunfin kookan la i si aseju tabi aseeto nibe islam tun seto o si tun fi ala si ibasepo ti o wa laarin awon ara ilu ati awon adari won o si se titele awon adari ni dandan fun awon ara ilu ninu gbogbo ohun ti ko ba si sise olohun allah ninu re o si se yiyapa si ase won ati aigbo aigba fun won ni eewo nitori ohun ti o le tara eyi jade ninu aapon ati rukerudo fun terutomo ni akotan a le e fowogbaya re pe islam ti kakoja mimo asepo ti o yanran un tan ati ise ti o ye kooro laarin eru olohun eda ati adeda re ni abala kan ati laarin omo eda eniyan ati awujo ti o n gbe nibe ninu gbogbo alaamori re ni abala miran ko si rere kan ninu awon iwa ati awon ibalo ayafi ki o je pe o ti se ifinimona awon atele re sibe ti o si se won lojukokoro nipa diduro tii gboin gboin bee si ni ko aburu kan ninu awon iwa ati awon ibalo ayafi ki o je pe o ti ki won nilo gidigidi nipa atimasunmo o ti o si ko o fun won eyi ni o fi wa n han wa gedegbe pe esin ti ko labujeku kankan ni islam je esin ti o si dara ni pelu ti a ba gbe yiri wo ni gbogbo ona irinkerindo ninu igbo elegbeje ni oruko iwe ti d o fagunwa ko ìrìnkèrindò ni ìwé ìtàn àròsọ yìí dá lé lórí ìwé yìí ni d o fagunwa pè ní apá kẹta ògbójú ọdẹ nínú igbó irúnmọlẹ nínú ìrìnkèrindò nínú igbó elégbèje a ìbẹrẹ ìrììnàjò sí òkè ìrònú alábàá pàdé ẹlẹgbára ìtàn òmùgọdiméjì àti òmùgọdimẹta ìtàn wèrédìran àti ìgbéyàwó ìrìnkèrindò aiyé kún fún ibùgbé ìyanu ọba bí ọlọrn kò sí olódùmarè ní ńṣe alákso ohun gbogbo tí ńbẹ ní òde aiyé àti òde ọrun ìyanu ní aiyé pàápàá jẹ aiyé kún fún ènìà ẹlẹsẹ méji ati eranko ẹlẹsẹ mẹrin ejò afàiyàfà àti ẹja tí ńkákìiri inú omi ẹiyẹ tí nkọrin bí fèrè àti alágẹmọ tí olódùmarè wọ ní onírúnrú asọ òkè àti pẹtẹlẹ oòrùn àti òsùpá àwọsánmọ àti erùpẹ ilẹ gbogbo ìwọnyí jẹ ìyanu bákannáà ní ọrọ sìsọ lásán yìí jẹ ìyanu èyítí mo sì gbọ ní ìjọsí ni mo ní kí nbá yín sọ lón ẹnyin ọmọ ènìà ní òwúrọ ọjọ keji ko pẹ púpò ti mò lọ kí àlejò wà yi tán tí nón fi wí fún mi pé onjẹ tí ṣetán gbogbo wà lọ sí tábílì a jẹun ìyàlẹnu l o jẹ fún mi pe bi o tilẹ ti jẹ pé nkò sọ fún púpọ nínú àwọn ọrẹ mi nípa okùnrin na tó wọnni síbẹ ogunlọgọ àwọn ẹnìà l o ti gbọ nípa okùnrin na kí o sí tó di pe a jẹun àrọ tán lọjọ na àwọn ẹnìà tí rọ de ilé wa bí a tí jẹun tán ní mò ko àwọn ohun ìkọwé jáde tí mò bẹrẹ iṣẹ on na sí bẹrẹsí ọrọ ísọ ní 	 	 	 ibiti alejo mi sọrọ na fun mi mọ lọjọ ti a tun nkọwe na ni eyi a ba da ọwọ duro lọjọ na a ki awọn ti o wa gbọ ọrọ w ape ki non ma lọ sile ki nwọn tun pada lọjọ keji 	 ko pẹ pupọ ti ilẹ ọjọ keji si mọ ti gbogbo enia tun fi nrọ wọ ile mi igbati awa na si jẹun tan alejo mi tun bẹrẹ o nba itan na lọ o ni 	 	 	 	 	 	 olatinwo adeagbo ọlátìńwò adéagbo fátokí emèrè ìbàdán nigeria heineman educational books nig plc isbn ojú ìwé ọrọ àkọsọ 	ohun tó gbé mi dé ìdí à ń kọ ìwé yìí ni ìgbàgbọ àti ihà tí àwọn ènìyàn kọ sí àwọn ọmọ tí à ń pè ní emèrè 	ọpọlọpọ rí àwọn ọmọ wọnyìí gẹgẹ bí àbíkú ẹlẹgbẹ ọgbáńje ọmọ ìyanu abáfẹfẹrìn ọmọ ẹlẹmìíkẹmìí ọmọ àti adíwọn ọmọ àwọn orúkọ wọnyìí fi hàn pé ìṣòro ńlá wà láti dá emèrè mọ lọwọọ ìgbà tó sì jẹ pé a ko le fi ògún rẹ gbárí pé emèrè nìyìi mo wá lọ sí àròjinlẹ ọkàn mo pe kọlọfín ọpọlọ jáde mo wá rí i pé emèrè jẹ àjíǹde òkú tó ń pọn ọbẹ sùn tó tún fapò rọrí gbogbo ara ni wọn fi ṣe agbára ẹmí àìrí tó sì ń bá wọn lò jẹ èyí tó ṣòro láti ṣàpèjúwe ọmọ kàyéfì ni emèrè à ní àdánwò ọmọ ni wọn bẹẹ ni wọn sì dúró fún tibi tire tó bá bá àwọn lọkọláyà tó bá lùgbàdì wọn bahrain tabi ile oba bahrain	ní ọdún àwọn ènìyàn tí ó ń gbé orílẹ èdè yìí tó ẹgbẹrún lọnà ẹẹdégbẹta àti ààbọ èdè lárúbááwá arabic ni èdè ìjọba ní ibẹ àwọn èdè kan tún wà tí wọn ń sọ níbẹ àwọn èdè náà ni fáàsì farsi tí àwọn tí ó ń sọ ó ẹgbẹrún méjìdínláàádọta úúdù urdu tí àwọn tí ó ń sọ ọ tó ẹgbẹrún lọnà ogún àti àwọn èdè fílípíìnì phillipine mìíràn tí àwọn tí ó ń sọ wọn tó ẹgbẹrún lọnà ogún èdè gẹẹsì ti ń gbayì ní ilẹ yìí sí i gẹgẹ bí èdè òwò àti èdè ìṣe àbẹwò sí ìlú tourism àwọn bàhámà tabi lonibise bi orílẹ èdè àjọni ilẹ awọn bàhámà je orile ede elede geesi to ni awon erekusu cays ati erekusu kekere apata o budo si inu okun atlantiki ni ariwa kuba ati hispaniola dominiki olominira ati haiti ariwaiwoorun awon erekusu turks ati caicos ati guusuilaorun orile ede awon ipinle aparapo ile amerika nitosi ipinle florida apapo iye aala ile re je km sq mi pelu idiye olugbe to to oluilu re ni nassau bi jeografi awon bahama wa ni asopo erekusu kanna bi kuba hispaniola dominiki olominira ati haiti ati awon erekusu turks ati caicos awon onibudo ibe tele ni awon taino ti arawaka awon bahama ni ibi ti columbus koko gunle si ni ile aye tuntun ni botilejepe awon ara spein ko se amunisin awon bahama won ko awon lucaya abinibi ibe eyi ni oruko ti awon taino bahama unpe ara won lo si oko eru ni hispaniola lati de enikankan ko gbe ori awon erekusu yi ko to di pe awon olumunisin ara britani lati bermuda tedo si erekusu eleuthera bàlúṣì tàbí bàlóṣì baluchi or balochi 	ọmọ ẹgbẹ èdè tí a ń pé ní iranian ni bàlúṣì àwọn tí ó ń sọ ọ tọ mílíọnù márùn ún púpọ nínú àwọn tí ó ń sọ ọ yìí ni ó wà ní pakísítáánì pakistan ní bàlúṣísítáànì baluchistan baluclistan yìí ni ìpínlẹ province tí ó wà ní apá ìwọ oòrùn jùní pakcstan àwọn tí ó ń sọ èdè yìí ní baluchistan tó múlíọnù iran afuganíísítáànù afghanistan àti in índíà india àkọtọ lárúbáwá arabic ni wọn fi kọ ọ sílẹ àjọ kan wà tí wọn ń pè ní baluchi academy tí ó ń ń sí pé àkọsílẹ èdè yìí páye awon ede balto slavic ẹgbẹ àwọn èdè tí wọn ní baltic ati slavic ni àwọn wọnyí tí wọn wá ń pe àwọn méjèèjì papọ ní balto slavic ọmọ ẹgbẹ ni àwọn èdè wọnyí jẹ fún àwọn ẹyà èdè branch tí a ń pè ní indo european in indo yùrópíànù àwọn tí ó ń sọ baluto sìláfíìkì yìí tí mílíọnù lọnà ọọdúnrún ènìyàn million people eléyìí tí ó ju ìlàjì lọ nínú àwọn ènìyàn wọnyí ni ó ń sọ èdè rọsíà russian èdè àìyedè díẹ wà lórí pé bíyá ibi kan náà ni gbogbo àwọn èdè yìí ti ṣẹ tàbí pé nítorí pé wọn jọ wà pọ tí wọn sì jọ ń ṣe pọ ló jẹ kí ìjọra wà láàrin wọn èdè arméníà jẹ ọkan lára èdè indo european indo ùrópóàànù kan ni eléyìí àwọn tí ó ń sọ ọ tó mílíònù méje àwọn tí ó ń sọ ọ ní orílẹ èdè armenia jẹ mílíọnù mẹta àti ẹgbẹrún mẹfà million wọn tún ń sọ ọ ní turkish armenia àwọn tí ó lọ ṣe àtìpó ní europe úróòpù àmẹríkà usa àti ààrin gbungbun ìlà oòrùn àgbáyé middle east náà ń sọ èdè náà èdè armenia àtijọ classical armenian tí wọn ń pè ní grabar ni wọn kọkọ fi kọ lítíréṣọ sílẹ ní gbogbo àgbáyé wọn kọ ọ ní nǹkan bíi sẹńtúrì karùn ún lẹyìn ikú jésù kírísítì èdè grabar yìí ni wọn ń lò gẹgẹ bí èdè ẹsìn fún àwọn ijọ ilẹ armenia òde òní lẹtà álúfábẹẹtì méjìdínlógòjì ni wọn fi ń kọ èdè yìí sílẹ st mesrop ni ó ṣẹdá álúfábẹẹtì yìí oríṣìí méjì ni ẹyà èdè yìí ni ayé òde òní ọkan nit i apá ìlà oòrùn tí wọn gbé lé orí ẹka èdè tí wọn ń sọ ní ìpínlẹ yeravan òun ni wọn ń lò ní orílẹ èdè armenia èkejì nit i ìwọ oòrùn tí wọn gbé lé orí ẹka èdè tí wọn ń sọ ní islanbul eléyìí ni wọn ń sọ ní orílẹ èdè turkey arméníà siso hayastan fún iṣẹọba bíi orílẹ èdè olómìnira ilẹ arméníà hayastani hanrapetut yun je orile ede oke ile ti ile yika ni agbegbe kafkasu ni eurasia o budo si oritameta apaiwoorun asia ati apailaorun europe o ni bode mo turki ni iwoorun georgia ni ariwa de facto nagorno karabakh republic alominira ati azerbaijan ni ilaorun ati iran ati ile azerbaijani nakhchivan ni guusu a former republic of the soviet union armenia is a unitary multiparty democratic nation state with an ancient and historic cultural heritage the kingdom of armenia became the first state to adopt christianity as its religion in the early years of the th century the traditional date is the modern republic of armenia recognizes the armenian apostolic church as the national church of armenia although the republic has separation of church and state armenia is a member of more than international organisations including the united nations the council of europe the asian development bank the commonwealth of independent states the world trade organization world customs organization the organization of the black sea economic cooperation and la francophonie it is a member of the csto military alliance and also participates in nato s partnership for peace pfp programme in its forces joined kfor a nato led international force in kosovo it is also an observer member of the eurasian economic community and the non aligned movement the country is an emerging democracy and is currently in a negotiation process with the european union of which it may become an associate member in the near future the government of armenia holds european integration as a key priority in its foreign policy as it is considered a european country by the european union argẹntínà	nínú ètò ìkànìyàn iye àwọn ènìyàn tí ó wà ní orílẹ èdè ajẹntínà argentiana lé díẹ ní mílíọnù mẹrìnlélógójì àti àti ààbọ èdè pànyán àn ni èdè tí wọn fi ń ṣe ìjọba ní ibẹ àwọn èdè mìíràn tí wọn tún ń sọ ní orílè èdè yìí lé ní ogún lára àwọn ogún èdè yìí ni àwọn èdẹ tí wọn ń pè ní àmẹrídíánà ameridian languages wà ara àwọn èdè 	àmérídíánà yìí ni guarani araucanian metaco àti quechua 	àwọn èdè tí ó tún wà lára ogún yìí ni èdè tí àwọn tí ó wá se àtìpó ń sọ lára wọn ni èdè ítílì ìtahàn àti jámánì herman èdè gẹẹsì ti ń gbilẹ sí i ní orílẹ èdè yìí gẹgẹ bí èdè fún òwò àgbáyé àti èdè àwọn tí ó ń ṣe àbẹwò wá sí ibẹ international trade and tourism wọn ń lo èdè gẹẹsì yìí pẹlú èdè pànyán àn èdè árámáìkì je ara èdè sèmítíìkì semitic àwon tí ó ń so èdè yìí tó egbèrún lónà igba ní ìráànù iran àti ìráàkì iraq pèlú òpòlopò àwon mìíràn tí wón tún ń so ó ní ààrin gbùngbùn ìlà òòrùn àgbáyé middle tast láti séńtúrì kefà ni wón ti ń fi árámáìkì àtijó classical aramaic ko nnkan sílè ní ààrin gbingbein ìlà oòrùn àgbáyé middle east hébéérù ni ó wá gba ipò rè gégé bí èdè tí àwon júù ń so èka èdè ìwò oòrùn èdè yìí western dialect ni èdè tí jéésù kristì àti àwon omo èyìn rè ń so èka èdè kán tí ó wá láti ara èka èdè yìí ni wón sì ń so ní àwon abúlé kan ní ilè síríà àti lébánóònù ní nnkan bíi séńtúrì kéje ni èdè lárúbáwá gba ipò èdè árámáìkì èka èdè apá ìwo oòrùn èdè yìí tí a ń pè ní síríàkì syricac ni àwon ìjo àgùdà ará fíríàkì syriac catholic ń lò álúfábéètì méjìlélógún ni èdè yìí ní èdè yìí sì se pàtàkì nítorí pé láti ara rè ni hébéérù lárúbáwá àti àwon èdè mìíràn ti dìde ède lárúbáwá tabi ede araabu ara èdè sẹmítíìkì ni èdè àrábíìkì arabic èdè lárúbááwá àwọn tí ó ń sọ ọ tó mílíọnù lọnà igba gẹgẹ bí èdè abíníbí ní àríwá aáfíríkà àti ìlà oòrùn gúsù eésíà asia àìmoye ènìyàn tí a kò lè fi ojú da iye wọn ni ó ń sọ èdè yìí gẹgẹ bí èdè kejì ìyẹn èdè àkọkún tẹni ní pàtàkì ní àwọn orílẹ èdè tí ẹsìn mùsùlùmú ti gbilẹ àwọn tí ó lọ ṣe àtìpó ní pàtàkì ní ilẹ faransé náà máa ń sọ èdè yìí 	ibi tí àwọn tí ó ń sọ èdè yìí pọ sí ju ni algeria egypt iraq morocco saudi arabia sudan syria tunisia àti yeman àwọn ẹka èdè rẹ kan wà tí ó jẹ ti apá ìwọ oòrùn tí àwọn kan sì jẹ ti ìlà oòrùn èdè tí a fi kọ kọráànù sílẹ ni a ń pè ní classical tàbí literary arabic èdè mímọ ni gbogbo mùsùlùmú àgbáyé tí ó tó ẹgbẹrún ó lé ọgọrùn ún mílíọnù ní àgbáyé million nínú ètò ìkànìyàn ni ó mọ èdè classical arabic yìí 	olórí ẹka èdè lárúbáwá wà tí ó sún mọ èyí tí wọn fi kọ kọráànù eléyìí ni wọn fi ń kọ nǹkan sílẹ òun náà ni wọn sì máa ń lo dípò àwọn ẹka èdè lárúbáwá púpọ nínú àwọn tí ó ń sọ ẹka èdè lárúbáwá yìí ni wọn kò gbọ ara wọn ní àgbóyé 	méjìdínlọgbọn ni àwọn álúfábẹẹtì èdè lárúbááwá apé ọtún ni wọn ti fi ń kọwé wá sí apá òsù yàtọ sí álúfásẹẹtì ti rómáànù ti lárúbáwá ni àwọn ènìyàn tún ń lò jù ní àgbáyé a ti rí àpẹẹrẹ pé láti nǹkan bíi sẹńtérì kẹta ni a ti ń fi èdè lárúbáwá kọ nǹkan sílẹ nígbà tí ẹsìn mu sùlùmí dé ní sẹńtúrì kéje ni òkọsílẹ èdè yìí wá gbájúgbajà wọn tún wá jí sí ètò ìkọsílè èdè yìí gan an ní séńtúrì kọkàndínlógún nígbà tí ìkọsílẹ èdè yìí ní ìbáṣepọ pẹlú àwọn ará ìwọ oòrùn úróòpù ní pele ń pele ni èdè yìí pín sí ìyẹn ni pé eléyìí tí olówó ń sọ lè yàtọ sí ti tálíkà tàbí kí ó jẹ pé eléyìí tí obìnrin ń lò lè yàtọ sí ti ọkùnrin àngólà lóníbiṣẹ bíi orílẹ èdè olómìnira ilẹ àngólà kikongo kimbundu umbundu repubilika ya ngola jẹ orílẹ èdè kan ní apágúsù áfríkà tó ní bodè mọ namibia ní gúsù orílẹ èdè olómìnira olóṣèlú ilẹ kóngò ní àríwá àti zambia ní ilàòrùn ìwọòrùn rẹ bọ sí etí òkun atlántíkì luanda ni olúìlú rẹ ìgbèríko òde kàbíndà ní bodè mọ orílẹ èdè olómìnira ilẹ kóngò àti orílẹ èdè olómìnira olóṣèlú ilẹ kóngò àngólà di ileamusin portugal ni leyin ipade berlin o gba ilominira ni odun leyin ogun itusile ko pe leyin ilominira ni ogun abele sele lati de àngólà ni opo alumoni ati petroliomu be sini okowo re ti ungbera soke pelu iwon eyoika meji lati odun agaga lateyin igba ti ogun abele wa sopin sibesibe opagun ijaye si kere gidigidi fun opo alabugbe be sini ojo ori ati iye ọfọ ọmọwọ ni angola je awon eyi to buru julo lagbaye amhariki èdè sẹmítíìkì semitic kan ni eléyìí tí nǹkan bú mílíọnu márùndínlógún ń sọ gẹgẹ bí èdè àkọkọ ní ethopia ìtópíà níbẹ wọn ń lò ó gẹgẹ bí tí ìjọba ń mú lò àwọn bú mílíọnù márùn ún ni ó ń sọ èdè yìí ní agbègbè ethiopia nígbà tí àwọn ọpọlọpò mílíọnù mìíràn ń sọ èdè yìí gẹgẹ bí èdè kejì àkọkúntẹnu ní ethiopia àti sudan sùdáànù láti nǹkan bíi sẹńtúrì kẹrìnlá th century ni èdè yìí ti ní àkọsílẹ àkọtọ amharic ni wọn fi kọ ọ sílẹ àkọtọ yìí ní kóńsónáǹtì mẹtàlélọgbọn ọkọọkan wọn sì ní ẹdà méjeméje ẹdà kóńsónáǹtì tí ènìyàn yóò mú lò dúró lóró fáwẹlì tí kóńsónáǹtì náà yóò bá jẹ yọ àbá ti ń wáyé nípa pé kí àtúnṣe wà fún àkọtọ yìí àwọn kan sì ti kóra wọn jọ fún ìpolongo láti sọ èdè yìí di àjùmọlò standardisc orúko ajayi olufunmilayo temitope èkó nípa olódùmarè káàkìri àgbáyé ni a ti mò pé olódùmarè wà eni tí ó dá ayé àti òrùn àti ohun gbogbo ti ń be nínú won òyígíyigí oba àìrí arínú róde olùmòràn òkàn alèwílèse alèselèwí oba atélè bí eni téní oba atésánmo bí eni téso oba lónìí oba lóla oba títí ayé àìnípèkun olówó gbogbogbo tí ń yomo rè nínú òfin oba olójú lu kára bí ajere oba onínú fúnfún àti béè béè lo èyí ni pe oríkì olódùmarè pọ lọ jáǹtìrẹrẹ bí a bá sì gbọ tí àwọn yorùbá bá sọ pé orí mi o tàbí olọjọ ọní o olódùmarè ni wọn ń pè ní orí èyí tí ó dúró fún ẹlẹda orí àti ọlọjọ òní tí ó dúró fún ẹni tí ó nì ọjọ òní tàbí nígbà mìíràn tí àwọn yorùbá bá rí ohun tí ó ya ni lẹnu wọn á ní bàbá ò èyí tí ó dúró fún olódùmarè àwọn ọmọ ènìyàn gbà wí pé ọlọrun tóbi ju gbogbo ẹdá lọ ó sì jẹ ẹni tí wọn gbọdọ má a bọlá fún èrò ọkàn àwọn yorùbá ni pé ọlọrun tàbí olódùmarè tóbi púpọ ó sì ju ẹnikẹni lọ àti nítorí èyí kò yẹ kí wọn máa dárúko mọ ọ lórí bí wọn ti ń ṣe sí ẹgbẹ àti ọgbà wọn láti bu ọlá fún un àti láti fi ìtẹríba wọn hàn fún un wọn ń fi iṣẹ ọwọ rẹ pè é wọn a ní ẹlẹda èyí ní ẹni tí ó dá ọrun àti ayé òyígíyigì èyí ni ẹni tí ó tóbi tóbẹẹ gẹẹ tí kò sí ohun tí a lè fi wé ọba àwámárìdí èyí ni ẹni tí a kò lè rí ìdí iṣẹ rẹ alábàláṣe èyí ni ẹnì tí ó ni àbá àti àṣẹ bàbá èyí ni baba gbogbo ẹdá inú ayé ọgá ògo èyí ni ẹni tí ó ni ọrun èyí tí ó jẹ ògo ẹdá tàbí nígbà mìíràn a lè túmọ rẹ sí ẹni tí ògo tàbí ìgbéga ẹdá ń bẹ ní ọwọ rẹ atẹrẹrẹkáríaye èyí ni ẹni tí ó tóbi tí ó sì ní gbogbo ayé ní ìkáwọ rẹ ẹlẹmìí èyí ni ẹni tí ó ni ẹmí ẹdá bí a bá tún gbó nígbà mìíràn tí àwọn àgbàlagbà ń lo àwọn ọrọ bíi èdùàrè tàbí wọn ń lo àwọn ọrọ bíi olú olódùmarè kan náà ni wọn ń tọka sí àwọn àgbàlagbà a máa sọ pé mo ló dàṣegbé àṣegbé ọmọ èdùàrè ohun tí àkọlé yìí ń tọka sí ni pé ohun tí ọmọ èdùàrè èyí tí ó dúró fún olódùmarè bá ti ṣe àṣegbé ni ìgbà gbogbo là ń gbọ tí àwọn àgbàlagbà máa ń sọ pé ẹni olúwa dá kò ṣe é fara wé ohun tí wọn ń tọka sí nínú gbólóhùn yìí nip é ẹni tí olú èyí tí ó dúró fún olódùmarè bá ti dá àyànmọ kan mọ ẹnìkan a kò lè fara wé irú ẹnìyàn bẹẹ àwọn àkíyèsí tí a lè rí tọka sí ni pé ọpọ ìtàn ìwásẹ ni ó sọ bí olódùmarè ṣe sẹdá ayé àti ọrun yorùbá gbàgbọ pé ọrun ni olódùmarè wà tí ó ti ń ṣe àkóso ayé àti ọrun èrò yorùbá ni pé kò sí ohun tí a lè fi wé olódùmarè nítorí àwọn àwẹmọ tàbí abuda rẹ tó tayọ àwa ẹdá lọ fún àpẹẹrẹ a lè pe olódùmarè báyìí pé ẹlẹda ẹlẹmìí ọlọrun ọba ní í fọn èjí iwọrọ iwọrọ òun ló ni ọsán àti òru dọjọ òní òní ọmọ ọlọfin ọla ọmọ ọlọfin ọtunla ọmọ ọlọfin ìrènì ọmọ ọlọfin ọrúnní ọmọ ọlọfin yorùbá máa ń sọ pé ìṣẹ ọlọrun tóbi tàbí àwámárìdí ni iṣẹ ọlọrun ọrúnmìlà fẹyìntì ó wò títí o ní ẹyín èrò okun ẹyin èrò ọsa ǹ jẹ ẹyin ò mọ pé iṣẹ olódùmarè tóbi a tún lè sọ pé ọba ọrun ọgá ògo atẹrẹrẹ káyé ẹlẹní àtẹẹká ọba ti ọrọ rẹ kì í yẹ alábà láṣẹ á tun le pe ni alágbára láyé àti lọrun adùn ún ṣe bí ohun tí olódùmarè lọwọ sí aṣòro o ṣe bí ohun tí olódùmarè kò lọwọ sí alèwílèṣe aṣèkanmákù ìgbà mìíràn a tún lè sọ pé ọlọrun nìkan ló gbọn ó rí ohun gbogbo ó sì lè ṣe ohun gbogbo arínúróde olùmọràn ọkan yorùbá sọ pé amòòkùn ṣolè bí ọba ayé kò ri ọba ọrun ń wò ó èyí túmọ sí wí pé kò sí ohun tí a ṣe ní ìkọkọ tí olódùmarè kò rí kedere ni lójú olódùmarè àwọn òrìṣà ló máa ń jẹ àwọn arúfin ní ìyà ṣùgbọn olódùmarè ló máa ń dájọ fún wọn fún àpẹẹrẹ ní ìgbà kan gbogbo òrìṣa fẹsùn kan ọrúnmìlà níwájú olódùmarè lẹyin tí tọtún tòsì wọn rojọ olódùmarè dá ọrúnmìlà láre odù ifá kan jẹri sí eléyìí odù náà lọ báyìí ọkáńjùa kì í jẹ ka mọ nǹkan pínpín adíá fun odù mẹrìndín lógún níjọ ti wọn ń jìjà àgbà relé olódùmarè nígbà tí àwọn ọmọ ìrúnmọlẹ mẹrẹẹrìndínlógún tán ń jìjà ta ni ẹgbọn ta ni àbúrò láàárin ara wọn wọn kẹjọ lọ sódọ olódùmarè níkẹyìn olódùmarè dá ẹjọ pé èjìogbè ni àgbà fún àwọn odù yókù yorùbá gbàgbọ pé onídàjọ òdodo ni olódumarè ìdí nìyí tí yorùbá fi ń sọ pé ọlọrun mú u tàbí ó wà lábẹ pàṣán olódùmarè òyígíyigì ọba ọta àìkú fẹrẹkufẹ a kì í gbọkú olódùmarè 	tí a bá tún wo ọkànrànsá odù ìfa òun náà tún sọ pe olódùmarè kì í ku fún àpẹẹrẹ odù ọkànrànsá yìí sọ pé ọdọmọdé kì í gbọkú asọ yẹyẹyẹ laṣọ ogbó àgbàlagbà kì í gbọkù aṣọ yẹyẹyẹ laṣọ ogbó olódùmarè náà ni ọba àìrí àwámárìdí yorùbá tún gbà pé ó jẹ ọba mímọ tí kò léèérí alálà funfun òkè ìgbàgbọ yorùbá ni pé bí àwọn áńgẹlì tí jẹ olùrànláwọ fún olódùmarè lóde ọrun ni àwọn òrìṣà náà jẹ aṣojú rẹ lóde ìṣálayé àwọn òrìṣà wọnyí jẹ alágbàwí àwọn ènìyàn níwájú olódùmarè a gbọ wí pé ìbáṣepọ wà láàárin àwọn òrìṣà tàbí òòṣà ilẹ yorùbá àti olódùmarè àwọn yorùbá gbàgbọ pe òòṣà wọnyí nì wọn lè rán sí olódùmarè yálà láti tọrọ nǹkankan lọwọ rẹ tàbí dúpẹ lọwọ rẹ fún ohun ribiribi tí ó ṣe fún wọn erò yìí hàn nínú òwe yorùbá kan pé ẹni mojú ọwá là ń bẹ sọwá olójú ọwá kan kò sí bíkòṣe ayaba ìdí nìyí tí ó fi jẹ pé bí a bá fẹ kí ọba ṣe ohun kan fún ni a ó bẹ ayaba sí i ipò alágbàwí láàárin àwọn abòòṣà àti olódùmarè ni àwọn òòṣà wà ọlọfnsao olukemi m àwọn ẹbí èdè khoisan ìfáàrà 	ẹbí èdè khoisan yìí ni ó kéré jù lọ nínú àwọn ẹbí èdè gbogbo tí ó wà ní áfíríkà gẹgẹ bí greenberg a ti sọ ó ní àwọn ni wọn dúró fún èyí tí ó kéré jù lọ nínú èdè áfíríkà ìpìlẹ orúkọ èdè yìí 	a mu orúkọ yìí jáde láti ara orúkọ ẹgbẹ khoi khoi ti gusu ilẹ afirikà south africa àti ẹgbẹ san bushmen ti namibia a máa ń lo orúkọ yìí fún oríṣìíríṣìí àwọn ẹyà tí wọn jẹ pé àwọn gan an ni wọn kọkọ jẹ olùgbé ilẹ south africa kí awọn bantu tó wá kí àwọn òyìnbó ilẹ gẹẹsi europe sì tó kó wọn lẹrù 	oríṣìíríṣìí àwọn onímọ ni wọn ti siṣẹ lórí orúkọ yìí khoisan tan gùldemann ati rainer vossen ṣàlàyé nínú iṣẹ rẹ pé leonardt schulze ni o mu orúkọ yìí jáde láti ara hottentot tí o túmọ sí khoi ti o sì tún túmọ sí person ènìyàn àti san tí ó túmọ sí forager lẹyìn èyí ni onímọ ìjìnlẹ nípa ẹdá àṣà ìgbàgbọ àti ìdàgbàsókè ọmọnìyàn anthropologist schapera tún wá fẹ orúkọ yìí lòjù sẹyìn nípasẹ hottentot àti bushman gẹgẹ bí ẹyà racia àṣà cultural àti ìmọ ẹdá èdè linguistic 	àwọn orúmọ mìíràn tí wọn jẹ gẹgẹ bí ẹgbẹ kẹta ti wọn tún siṣẹ lé orúkọ yìí lórí ni kolnler sands àti traill wọn pinnu láti lo orúkọ náà khoisan gẹgẹ bí olúborí fún àwọn èdè tí kìí ṣe ti bantù tí kì í sì í ṣe èdè cushitic 	àwọn onímọ akíọlọjì fi han wí pé nǹkan bí ẹgbẹrún lọnà ọgọfa ọdún sẹyìn ni awọn ènìyàn khoisan ti fara hàn èyí fi han pé lọdọ àwọn àgbà láèláè nìkan ni a ti lè máa gbọ èdè khoisan nìkan báyìí 	bí èdè khoisan tilẹ farajọra nínú ètò ìró gírámà tirẹ yàtọ gédégbé àìsí àkọsìlẹ ìtàn àwọn èdè wọnyí mú kí o nira díẹ láti sọ ìfarajọra awọn èdè yìí sí ara àti sí àwọn èdè adúláwọ tí ó kù 	lóde àní ilẹ south western africa gúsu ìwọ òòrùn áfíríkà títí dé àginjù kàlàhárì kalaharì desert láti angola de south africa àti ní apákan ilẹ tanzania nìkan ní wọn ti ń sọ èdè khoisan edè hadza àti sandawe ní ilẹ tanzania ni a sáábà máa ń pè ní khoisan ṣúgbọn wọn yàtọ nípa ibùgbé àti ìmọ ẹdá èdè sí ara wọn a wá lè sọ pé nínú gbogbo èdè àgbáyé èdè khoisan wà lára àwọn èdè tí àwọn onímọ èdè kò kọbiara sí tí a kò sì kọ ẹkọ nípa rẹ ìpò tí èdè yìí wà 	èdè khoisan yìí gẹgẹ bí a ti sọ síwájú ń dín kù síi lójoojúmọ ni bẹẹ ni ó sì ń di ohun ìgbàgbé ohun tí ó fa èyí ni pé àwọn tí wọn ń sọ àmúlùmálà èdè khoisan bẹrẹ sí í sọ èdè mìíràn tí ó gbilẹ ní agbègbè wọn wọn sì dẹkun kíkọ àwọn ọmọ wọn ní èdè abínibí wọn ọpọ àwọn èdè wọnyí ni kò ní àkọsilẹ kankan tí ó sì fíhàn pé sísọnù tí àwọn èdè wọnyí sọnù kò lè ní àtúnṣe 	ó jẹ ohun tí ó nira díẹ láti sọ pé iye àwọn ènìyàn kan pàtó ni wọn ń sọ èdè khoisan bí ó tilẹ jẹ pé a kò mọ ohun tí ó ṣẹlẹ ṣáájú kí àwọn òyìnbó tó gòkè bọ a kò sì mọ ohun tí ó ṣẹlẹ ní gbogbo àkókò tí àwọn òyìnbó ń ṣètò ìjọba bẹẹ sì tún ni pé ìwọnba la lè sọ mọ nípa ohun ti ó ń ṣẹlẹ ní lọwọlọwọ yìí pẹlú ṣùgbọn àkọsílẹ fi hàn pé ní bíì ẹgbẹrún ọdún méjì sẹyìn iye nọnbà tí wọn kọ sílẹ kò ṣeé tẹlé mọ àkọsílẹ sọ wí pé ẹgbẹrún lọnà ọgọfà sí ẹgbẹrún lọnà igba ni wọn ṣùgbọn èyí ti di ohun àfìsẹyìn bí eégún fí aṣọ wọn kò tó bẹẹ mọ 	díẹ lára àwọn èdè khoisan àti iye àwọn tí wọn ń sọ ọ 	ede 		 	iye àwọn ti ń sọ 	ilú sandare 				 		tanzania haillom san 			 		namibia name khoekhoegowab 	 		namibia botswana south africa suua 					 			 botswana 	 tsoa 					 			 ani 				 			botswana gana 				 			botswana kxoe 				 		namibia angola botswana south africa zambia	 gwi 				 	 		botswana naro 				 		botswana namibia 		 kung ekoka 		 			botswana angola south africa ihun ede khoisan 	 ètò ìró 	àwọn èdè khoisan kò ṣàì ní ìfarajọra nínú ètò ìrò ó dá yàtọ gédégbè sí àwọn èdè ilẹ áfíríkà yòókù ó sì jẹ ọkan lára àwọn èdè tí ó nira 	fawẹli 	 ọpọ àwọn èdè khoisan wònyí ni ó ń lo fáwẹlì márùn ún i e a o u tí a sì lè pè pẹlú àwọn oríṣìí àbùdá wọnyìí bíi ìránmú nasalization ìfi káà ọfun pè pharyngealization ati oríṣìí àmúyẹ ohùn bíi mímí ohun breathy voice ati dídún ohùn creaky voice tí yóò sì mú bí i oríṣìí ìró fáwẹlì bí i ogójì jáde kọńsónáǹtì clicks kílíìkì 	kílíìkì ni a ń pe àwọn kọńsónáǹtì wọn títí kan àwọn àfeyínpè dential àfèrìgìpè alveolar afàjàfèrìgìpè alveo palatal afẹgbẹ ẹnu pè lateral àti kílíìkì afètèpè bilabial chick sandawe àti àwọn hadza tí ilẹ tanzania ń lo àfeyínpè dental afèrìgìpè alveolar àti kílíìkì afẹgbé ẹnu pè lateral clicks pẹlú gbogbo àhesọ ọrọ títí di àkókò yìí orísun kílíìkì èdè khoisan kò tíì yéni 	àpẹẹrẹ ọkọọkan àwọn kílíìkì wọnyí ló lè ní kíkùnyùn ùn voicing ríránmú nasality aspiration ati ejection láti le mú kí á ní àgbéjáde oríṣìíríṣìí kílíìkì àwọn orísìíríṣìí kílíìkì wọnyi ló mú kí èdè khoisan yàtọ àpẹẹrẹ nínú èdè nama ogún ni kílíìkì tí wọn ń lò nígbà tí wọn n lo mẹtàlélógọrin nínú ède kxoe tí ó jẹ ọkan lára èdè khoisan ní àfíkún àádọrùn ún ònírúrú kóńsónáǹtì kílíìkì ni wọn n lo ni gwi tí òhun náà jẹ ọkan lára èdè khosian wọnyí àpẹẹrẹ kílíìki nama sílébù 	gbogbo àwọn kóńsónáǹtì kílíìkì àti èyí tí kìí ṣe kílíìkì ló máa ń fara hàn ní ìbẹrẹ ọrọ tí fáwẹlì sì máa ń tẹlé e ìwọnba kóńsónáǹtì bí àpẹẹrẹ b m n r àti l ló lè jẹ yọ láàrín fáwẹlì díẹ sì lè farahàn ní ẹyìn ọrọ ìró ohùn 	àwọn èdè khosan máa ń sàfihàn oríṣìíríṣìí ìró ohùn bí àpẹẹrẹ jul hoan ní ipele ohun àárún oríṣìí mẹrùn ó sì ní ipele ohun òkè kan 	ọrọ àti ìhun gbólóhùn àwọn èdè khoisan yàtọ síra láàrin ara wọn ọrọ orúkọ 	ìsọrí mẹta ni ọrọ arúkọ khoisan pín sí bí a bá wòó nípasẹ jẹnda akọ abo àti àjọni ni ò pín sí nínú kxoe fún àpẹẹrẹ jẹńdà nínú ọrọ orúkọ aláìlẹmìí tún máa ń ní nǹkan ṣe pẹlú ìríṣí bi àpẹẹrẹ akọ ní í ṣe pẹlú gígùn tí tò si tóbi nígbà tí abo ní í ṣe pẹlú nǹken kúkúrú gbígbòòrò tí kó sì tóbi òríṣìíríṣìí mọfíímù ni wọn fi ń parí òkọọkan àwọn jẹńdà wọnyí àpẹẹrẹ láti inú èdè nama 	khoisan 		english 		yoruba 	khoe b 		man 			ọkùnrin 	khoe s 		woman 		obinrin 	oríṣìíríṣìí nọmbà mẹta ni wọn ní àwọn ní ẹyọ oníméjì àti ọpọ nọmbà apẹẹrẹ lati inu èdè naro 		male akọ 		female abo 	common ako abo sg 		ba 			sa 				 dual 		tsara 			sara 				khoara pl 		llua 			dzi 				na ọrọ ìṣe 	àbùdá gírámà tí ó sáábà máa ń jẹ yọ nínú àwọn èdè khoisan ni lílo ọrọ iṣe àkànmónúkọ verb compound nígbà tí èdè gẹẹsì ń lo ọrọ atọkùn tàbí ọrọ iṣe kan single verb àpẹẹrẹ 		english 					khoisan 		enter 						go enter àsìkò tense 	ẹrún ni a máa ń lò láti fi àsìko hàn nínú èdè khoekhoe àti nípa lílo àfòrò ẹyin nínú ede kxoe buga ati ani ninú àwọn èdè kalahari east kxoe àfòmọ ẹyìn ló ń fi ìṣẹlẹ ti o ti koja hàn past tense ohun tó ń ṣẹlẹ lọwọ tí ó lòdì ati jẹrọndì hàn nígbà tí ìṣẹlẹ lọwọlọwọ àti ti ọjọ iwájú ń lo ẹrún bẹẹ náà lọmọ sorí nínú èdè naro g ana g ui àti haba ibá ìṣẹlẹ 	mana nìkan ni ó ń lo ibá ìṣẹlẹ gẹgẹ bí ọnà ìṣẹdá morphological category ó sì ya ibá ìṣẹlẹ aṣetán sọtọ sí àìṣetán 	ẹrún tàbí àfòmọ ẹyìn ni wọn n lo fún ìyísódì khoekhoe tam g ana g ui àti haba tàmátema n lò ẹrún fún ìyísódì nígbà tí kxoe am buya bé n lo afọmọ ẹyin nígbà mìíràn wọn n lo méjèèjì ètò ọrọ 	ètò ọrọ tí àwọn èdè khoisan ti à ń sọ wọnyí máa ń lò ni svo subject verb object olùwà ọrọ ìṣe àti àbọ tàbí sov suject object verb ọrọ èdè vocabulary 	àfihàn ìgbésí ayé àwọn olùṣọ èdè khoisan ni ọrọ èdè vocabulary wọn jẹ ní ìwọn ìgbà tí àwọn olùṣọ èdè wọnyí ń gbé pọ pẹlú àwọn ìṣẹdá mìírà èyí mú kí wọn ní àwọn ọrọ èdè tí ó súnmọ ọdẹ ṣíṣe ẹranko kóríko àti bẹẹ bẹẹ lọ àkọsílẹ 	 ọpọ àwọn èdè wọnyí ni kò ni àkọsílẹ ṣùgbọn nama ati naro ni àkọsílẹ àti ohun èlò ìkọni nama ní pàtàkì ti wà ní àkọsílẹ láti ọjọ pípẹ kazimierzu nowaki lati ọdún títí di osu òwàrà ọjọ kétàlá ọdún je ọmọ ìuí polandi ti ọjẹ arińninajo oníwerom ati aya woran ti a bi ni ilu stiryi lehin ogun àgbáyé alakọkọ ogbe ni ilu poznani lati ọdún títí di ọdún orin ogun kẹkẹ jake jado ilu aláọ dúdú orin irinajo ti oto egberun lọna ogoji kilomita km owun ni eni akọkọ ti okọkọ ṣẹiru nkan bayi o ti kọ iṣẹ yi si inu iwe ti a pe orukọ rẹ ni rowerem i pieszo przez czarny ld kẹkẹ ati ẹsẹ jake jado ilẹ aláọ dúdú oku si ilu poznani litireso tabi iṣẹọnàmọọkọmọọkà ohun tí lítíréṣọ jẹ 	 eléyìí náà kò ṣàì ní orírun tirẹ láti inú èdè látìn litere èyí ni àwọn gẹẹsì yá wọ inú èdè wọn tí wọn ń pè ni lete rature ìtumọ tí a fún lítíréṣọ máa ń yípadà láti ọdọ ẹyà ènìyàn kan sí èkejì láti ìgbà dé ìgbà lítíréṣọ kò dúró sójú kan babalọlá ṣàpèjúwe lítíréṣọ pé tí a bá wo òde òní ìtumọ tí a fún lítíréṣọ tún yàtọ fún àpẹẹrẹ a máa ń ṣàkíyèsí ìlò èdè tí wọn fi kọ ìwé kan yàtọ sí èyí a tún ka lítíréṣọ kùn iṣẹ òǹkọwé alátinúdá tàbí iṣẹ tó ní í ṣe pẹlú ọrọ ìlò ojú inú gẹgẹ bí ewì ìtàn àròkọ àti eré oníṣe a ó sì rí i pe awẹ tàbí ẹyà lítíréṣọ tí a mẹnubà wọnyí kó púpọ nínú ìmọ ìgbé ẹdá láwújọ folklore mọ ara yálà a kọ ọ sílẹ a rò ó sọ tàbí a ṣe é léré yàtọ fún àwọn àkọọ lẹ iṣẹ ọwọ 	lítírésọ tún jẹ irúfẹ àkọọlẹ tó ní àbùdá ẹmí gígùn ó máa ń fi ìṣẹṣe àti àṣà àgbáríjọ àwọn èèyàn kan hàn àwọn míràn tó tún sọrọ lórí lítíréṣọ ni àwọn ọmọ lẹyìn mark àwọn marxist yìí gbà pé èyí ni pé kí òǹkọwé kan tó lè se iṣẹ rẹ ní àṣeyanjú irúfẹ oǹkọwé náà gbọdọ ni àtinúdá àtinúdá yìí pẹlú ohun gan an tí ó ń ṣelẹ láwùjọ ni yóò wá sọ di ọkan nínú iṣẹ rẹ lara àwọn tí ó ṣiṣẹ lórí ìlànà marx yìí ni trosky ara russia lucas àti goldmann daviguand ni tíọrì sọ pé èyí ni pé nípa yíyẹ lítíréṣọ wò à ní láti wo ẹhun ìpìlẹ ìtumọ èyí ni wíwo gbogbo nǹkan tí ó wà láwùjọ yẹn olápapọ láì dá ọkan sí àwọn ìjẹṣà je iran kan nínú àwọn ọmọ yorùbá ipinle osun ni nigeria ni won budo si julo tí a bá ń sọrọ nípa ojúlówó àwọn ọmọ yorùbá ni ilẹ yorùbá òde òní ìjẹsa jẹ ọkan pàtàkì lára ojúlówó ọmọ yorùbá tí kò se fí ọwọ rọ sẹyìn nínú ìtàn àwọn yorùbá oríìsíìsí ìtàn ni a sì gbọ nípa orírun ìjẹsà gẹgẹ bí ojúlówó yorùbá kó dà a ti lè gbọ wí pé olórí àwọn ìjẹsà jẹ òkan lára àwọn ọmọ méjèje tí odùduwà bí ọpọlọpọ ìtàn ni a gbọ nípa ìsẹdálẹ ìjẹsà ó sì dàbí ẹni pé o sòro díẹ láti sọ pe ọkan ni fìdí múlẹ jùlọ lára ìtàn tí a gbọ ni wí pé ó jẹ àsà fún àwọn ènìyàn jàkànjàkàn láti wá bá ajíbógun ní ibùdó rẹ àwọn ènìyàn wònyí ni à ń pè ní ìjọ tí a sà ní ìtẹsíwájú ìtàn sọ fún wa wí pé òjígírí jẹ ọkan lára àwọn tí ò bá ajíbógun kúrò ni ilé ifẹ òjígírí yìí kan náà ló jẹ ọwá sí ìlú ìpólé bákanna ni ìtàn sọ pé òjígírí ló jẹ ògbóni sí ìlú ti ìjẹbú jẹsà a sì tún gbọ wí pé nígbà tí ajíbógun kúrò ni ilé ifẹ ilé ìdó ni o kọkọ dúró sí láti ilè ìdó yi ló ti lọ sin òkú ọlọfin odùduwà ní ilé ifẹ lẹyìn èyí ni a gbọ wí pé ìgbàdayé ni ajíbógun padà sí tí ó sì kú síbẹ ọkà òkìlè tí ó jẹ daodu fún ajíbógun ni ó jẹ ọwá sí ìlú ìlówá ti oun naa si sun ibẹ bakanna ni ọbarabara tí a mọ sí olokun esin ló je ọwá sí ìpólé ọwalusẹ ní ẹnití ó jẹ ọwá àkọkọ sí ìlú ilesà ti o nì bakanna ni a tún rí ìtàn míràn tó sọ fún wa nípa ọwá obòkun ti ilẹ ìjẹsà wí pé nígbà tí odùduwà tó n se bàbá fún ajíbógun dàgbà ti ojú rẹ fọ ni ifá àgbọníregùn ní kí wọn lo bu omi òkun wá kí ojú odùduwà bàbá wọn lè là báyìí ní ó wá pe àwọn ọmọ rẹ ni ọkọọkan èjèejì wí pé ki wọn lọ bu omi lókun wá fún ìtọjú ojú òhun sùgbọn èyí ọwá re ló gbà láti lọ bu omi òkun naa wá nígbà tí ó ń lọ bàbá rẹ fun ní idà tí á mọ sí idà ìsẹgun pẹlú ọpọlọpọ agbára a gbọ wí pé nígbà tí o n lọ ọpọlọpọ ìsòro àti ìdàmú ló bá pàdé ni ojú ọnà rẹ sùgbọn o sẹgun wọn pẹlú idà ìsẹgun ọwọ rẹ sùgbọn kí ó tó dé ọpọlọpọ ènìyàn ló ti sọ ìrètí nù èrò yìí ló mú kí bàbá rẹ gan an pàápàá sọ ìrètí nù èrò yìí ló mú kí bàbá pín gbogbo ogún àti àwọn ohun ìní rẹ fún àwọn ẹgbọn rẹ owá sùgbọn ìyàlẹnu ló jẹ fún àwọn ènìyàn àti bàbá wí pé ó lè padà dé mọ nígbà tí o dé wọn fi omi òkun fọ ojú bàbá wọn ó sì là padà lẹyìn èyí ló wá bi bàbá lérè wí pé àwọn ẹgbọn oun ń kọ bàbá sì sàlàyé fún pe ò ń rò pé kò lè padà wá sí ilé mọ àti wí pé ò ń ti pín gbogbo ogún fún àwọn ẹgbọn rẹ ajíbógun bínú gidi ó wá bèèrè wí pé kí ni ogún ti oun báyìí bàbá rẹ ni kò sí nkan kan mọ àfi idà ìsẹgun tí ó wà ní ọwọ rẹ nìkan ló kù inú bí ajíbógun ó fa idà yọ láti fi ge bàbá rẹ sùgbọn idà bá adé ò sí ge jọwọjọwọ ìwájú adé naa lẹyìn èyí ní bàbá rẹ gbé adé naa fún nítorí pé ó se akin àti akíkanjú ènìyàn sùgbọn bàbá rẹ sọ fun wí pé láti òní lọ kò gbọdọ dé adé tí ó ní jọwọjọ létí mọ àti ìgbàyí ló ti di èwọ fún gbogbo ọwá tí ó bá jẹ ni ilésà ìtàn míràn ni pé lẹyìn ìgbàtí ajíbógun ti parí isẹ ti bàbá ran tán ni o kúrò ni ilé ifẹ láti lọ se ìbẹwò sí ìlú àwọn bàbá rẹ lára àwọn ìlú tí àjíbógun gba kọ já ni osu àti àwọn ìlú míràn a gbọ wí pé ọkà òkìle tí ó jẹ dáódù fúnajíbógun ní ó jẹ owari si ìlú ìpólé tì wọn ń sì ń pé ni owari ìtàn sọ fún wa wí pé ìpólé yìí ní ọkà òkìle jẹ owa ti rẹ si sùgbọn oun àti àwọn ará ìlú ko gbọ ara wọn yé rárá nítorí agbára tí ó ní sùgbọn o selẹ wí pé ọtẹ yìí bẹrẹsì ni pọ si láàrín àwọn ará ìlú pẹlú ọba ọtẹ yìí ló fa ìjà tí ó pín ìlú sí méjì lára àwọn tí ó kọ ara jọ ni wọn sọ gbólóhùn kan pé ìn jẹ asá tí ó túmọ sí pé ẹjẹ ká sá èyí ní wọn yípadà sí ìjẹsà àwọn wọnyí ni wọn lo tẹ ìlú ilésà gan gan dó lẹyìn tí wọn tẹ ìlú ilésà dó ni àwọn olóyè ti wọn kúrò ni ìlú ìpólé pé ara wọn jọ pé ó yẹ kí àwọn ni ọba wọn wa pa ìmọ pọ pé kí wọn lọ mú ọwalusẹ ti se àbúrò ọkà òkìle kí o jẹ ọba wọn wọn se bẹ lọọtọ owálusẹ si jẹ ọba àkọkọ ní ìlú ilésà ìgbàtí tí ọkà òkìle gbọ ní ìpólé o ránsẹ sí owalusẹ pé kí ó wá ọwálúsẹ si se bẹ gẹgẹ ìgbàtí ó dé ọdọ ọkà òkìle naa idà si etí ọwálùsẹ etí kàn si jábọ ìgbàtí ọwálùsẹ padà sí ilésà oun à ti ọwá ọkà òkìle kò rí ara wọn àti ìgbàyí nì oka okule tí gẹgùn pé gbogbo ọdún tí wọn bá fẹ se ni ilésà wọn gbọdọ kọkọ se ti ìpólé títí di àsìkò yìí lẹyìn gbogbo rògbòdìyàn yìí ni ọkà òkìle owá pinu láti ba gbogbo ará ìpólé se ìpàdé pọ ohun tí o sẹ lẹ ni ìpàdé ni pé ọkà òkìle se àlàyé pé oun fẹ férakù láàrín wọn fẹ kú ó fún wọn ni osù mẹta lẹyìn osù kan ará ìlú lọ ba pé sé kò fẹ wo ilé mọ ilè mọ ni sùgbọn ojú ti fẹ ma ti owari nítorí òrọ òhún ti di yẹyẹ láàárín ìgboro ìgbà tí ó di ọjọ tí ó fẹ wọ ilẹ ó jẹ àárín òru bí owari se wọ ilẹ ni gbogbo ìgboro dàrú nítorí gbiri gbiri tí wọn gbọ wọn sáré kiri kò pé ní àwọn kan ri tí wọn si fi ariwo bọ ẹnu pé owá ti rì ò owá ti rì ò èyí ní wọn yí padà tí ó di owárì àfin tí o rì ni à ń pè ní ùpàrà owárì ìdí sì ni yìí tí ọwá kò gbọdọ fi dé ibẹ títí di àsìkò yìí ìlú mẹta ló kúrò ni ìpólé lára wọn ni ìpólé ìjakuro àti ẹfọn aláayè ìdí nì yí tí wọn má ń sọ pé 		 ọpá ìpólé ku ogun 		ọpá ijakuro ku ọgbọn 		ọpá ẹfọn aláayè wọn ku mẹta gege àti ìgbàyí lo ti di òrìsà sí ìlú ìpólé àti agbègbè ìjẹsà tí a bá sọrọ nípa àwọn tí ó wà ní abẹ ìjẹsà ọpọlọpọ ìlú ni a lè rí tọkasí lábẹ wọn lára àwọn ìlú wọnyí ní a tí rí ìlú ńláńlá àti kékeré àwọn ìlú naa nì wọnyí 	ìpólé 	ìrógbó 	ìwukùn 	ìbòdì 	ìtapá 	òdò 	olówu 	ìperindó 	ìlokò 	ìwárája 	ìsè ìjẹsà 	ìlérín 	ìjẹbú jẹṣà 	ìpetu jẹṣà 	èrìn ìjèṣà 	ìdómínàà 	ìlásè 	ìlówá 	ìkíyìnwá 	ifẹwàrà 	èsà òkè 	èsà odò 	ìbòkun 	òtan ilé 	ìmèsí ilé 	òsú 	ìpetu ilé 	ìlàrè 	ìlayè 	ìtagúnmodu 	mogbàrà 	òmò 	ìgángán 	iléṣà orísìrísì oyè ló wà ní ilé lólọkàn ò jọ kan pàápàá ní ìlú ilésà gangan bẹ pẹlú ní àwọn oyè míràn tún wà ní ààrín àdúgbò bákan náà ni wọn ń jẹ àwọn oyè bi baálẹ lọjà ni àwọn ìlú kékèké abẹ wọn lára àwọn oyè pàtàkì tí ó wà ní ìlú ilésà gangan ní wọnyí 	léjòfì 	àrápaté 	risawe 	òdolé 	lórò 	ọbańlá 	léjọkà 	sàwè 	bajimọ 	sàlórò àti 	yèyé ríse tí a bá wo ètò òsèlú tàbí ètò ìse ìjọba ilé ìjẹsà a ó ri wí pé ó jé ètò ìsè ìjọba ti o dára nítorí pé ọba ló jẹ olórí fún gbogbo ìlú ti o maa n pa àsẹ bákan naa ní wọn ní àwọn olórí àdúgbò kọọkan pẹlú àwọn ìjòyè lára àwọn oyè àdúgbò ni tí a rí olórí ọmọ ọwábùsuwà lọtún losì ìyá lóbìrin àti olórí àdúgbò gangan tí wọn maa n fi orúkọ àdúgbò pè bi àpeere bàbá lanaye ni àdúgbò ànáyè bàbá luroye ni àdúgbò ìróyè abbl àwọn olórí àdúgbò kọọkan yi ló jé olórí fún àwọn ará àdúgbò wọn tí yoo si máà se ìsàkóso àdúgbò naa àwọn olórí yìí naa tún ni àwọn àsọmọgbè kọọkan pẹlú isé olúkálukú ìyálóbìnrin wà fún ọrọ àwọn obinrin ni àdúgbò bàbá lórí ọmọ wa fún ọrọ àwọn ọdọ ti ọrọ kan ba selè láàrín àwọn ọdọ tàbí làáárín àgbà tí ó wà ní àdúgbò wọn á gbé ejó naa lọ si ilé bàbá lórí ọmọ tí bàbá lórí ọmọ bá parí ọrọ náà tí wọn a tari rẹ si olórí àdúgbò àti àwọn ìjòye rẹ tí àwọn ìjòyè àti olórí àdúgbò naa kò bá rí ọrọ náà yanjú wọn a gbé o di ọdọ ọwá ọba wọn àti àwọn ìjòyè rẹ fún ejò dídá ọdọ ọwá yìí ni ẹjọ gbígbé kiri parí sí tí a bá wá ri ẹjọ tí ọwá kò le parí wọn a ní kí oníjà méjì naa lọ búra ní ẹyìnkùlé ọwá níbíyi ènìyàn kò le se èké kí o lọ búra ní bẹ nítorí kò sí ohun tí a sọ tí kò ní selẹ tí a bá sọrọ nípa àsà ni ilẹ yorùbá lónìí a ó ri wí pé kò sí ojùlówó ọmọ yorùbá tí kò ní àsà àmọ àsà wá le yàtọ láti ibìkan sí ibòmíràn lára àwọn ojúlówó ọmọ yorùbá tí ó ní àsà ni a ti rí àwọn ìjẹsà tí a bá sì ń sọrọ nípa àsà àsà jẹ ohun tí agbègbè kan ń se yálà nínú ìwà wọn ẹsìn wọn tàbí nínú ìsesí wọn oúńjẹ jẹ ohun tí kò sé fi ọwọ rọ sẹyìn ní àwùjọ bẹ si ni àwọn agbègbè kọọkan ní àwọn oúńjẹ tí wọn fẹràn tí a ba sọrọ nípa oúńjẹ tí ìjẹsà fẹràn jù tàbí oúńjẹ ti o jẹ oúńjẹ pàtàkì a o ni sai lai dárúkọ iyán nítorí iyán ní oúńjẹ pàtàkì tí ìjẹsà maa n jẹ bí o tìlẹjẹ pé wọn tun ni àwọn oúńjẹ míràn bi àmàlà ẹbà fùfú ẹwà ìrẹsì abbl sùgbọn iyán ni ọba oúńjẹ wọn ìjẹsà le jẹ iyán ni ẹmẹẹta ni ojúmọ tàbí ni gbogbo ìgbà àti àkókò nítorí náà iyán jẹ oúńjẹ fún ìjẹsà nípa ti ijó jíjó kò sí àdúgbò tí kò ní ijó tàbí orin ti wọn àwọn ondo n ko obitun ìlàjẹ àti ìkálẹ ń kọ bírípo bẹ nì ti àwọn ìjẹsà pẹlú ilésà ń kọ orin àdàmọ bẹnì wọn tun jọ ijó ìkàngá ati ijó lóye pẹlú ìlù bẹnbẹ àti orin ìkàngá bákannáà onírúrurú orin ni a mọ ìjẹsà mọ sùgbọn ìkàngá àti loye ni o jẹ orin ìpílẹ wọn ti wọn maa ń kọ èyí maa tú jẹ ọkan lára àwọn ibi tí a tì lé rì àsà àti èdè yorùbá bákannáà ni gbogbo àwọn ẹyà kọọkan tún ní àsà ìwọsọ tí wọn àwọn obìnrín ìjẹsà maa nwọ àsọ àfì tó jẹ ìró àti bùbá bẹni àwọn okùnrin wọn máà ń wọ esikí àti sòkòtò ẹlẹnu ńlá pẹlú fìlà alabankata èyí jẹ àsà tí o sábà maa ń súyọ láàárín àwọn obìnrin pàápàá jùlọ àwọn ọdọ àwọn obìnrin ìjẹsà máà n lo lali tiro osùn láti fi soge àwọn ìjẹsà jẹ alákíkánjú àti jagunjagun ènìyàn ọpọlọpọ ogun ní àwọn ìjẹsà ni pa nínú rẹ ní àkókò ogun kariaye ilè yorùbá lára irú àwọn ogun bẹẹ tí àwọn ìjẹsà ja a ni ogun ìbàdàn ogun jalumu àti ogun kiriji tàbí ogun ekìtì parapọ ogun èkìtì parapọ bẹrẹ ní ọdún o sì perí ní ọdún ẹni tí ó jẹ bí asíwájú ogun pàtàkì yìí ni okùnrin alajagun ìjẹsà kan ti orúkọ rẹ ń jẹ ògèdèngbé ogun èkìtì parapọ yìí ni ó mú orúkọ ògèdèngbe dúró sinsin nínú ìtàn yorùbá ogn náà si ja fún ọdún mẹsan gbáko ọdún ní ògèdèngbé kú ohun kan tí àwọn ìjẹsà se ni ìrántí ògèdèngbé tí ó jẹ olórí àwọn ìjẹsà wà ni eréjà ilésà ní iwájú ilé ìfowópamọ ti national bank of nigeria limited gbogbo àwọn ẹyà ìyókù ní ilẹ yorùbá ní wọn mọ àwọn ìjẹsà sí onísòwò paraku idi ni yi tí wọn fi ń pe àwọn ìjẹsà ni òsómàáló gẹgẹ bí a ti rí kà nínú ìwé a gbọ pẹ àwọn ìjẹsà ni ó dá àsà san an díẹdẹ sílẹ nínú ìsòwò wọn màá n lọ láti ìlú dé ìlú àti ìletò de ìletò láti se isẹ ọjà títà wọn ohun tí wọn si n ta ní pàtàkì ní asọ sùgbọn lónìí ìjẹsà ti kúrò ni a n kiri láti ìlú de ìlú tàbí ìletò de ìletò wọn ti wà nínú ilé ìtajà ní àwọn ìlú ńláńlá bíi ìbàdàn èkó ìlọrin ògbọmọsọ kánò kàdùná òsogbo àti bẹẹbẹẹ lọ lẹhìn isẹ òwò síse ti a mọ si òsómàló tí wọn máa ń kiri wọn tún máa ń se isẹ àgbẹ paraku nínú oko wọn àwọn ìjẹsà a maa gbin kòkó obì isu àgbàdo káfé ìrẹsì àti orísì àwọn ohun jíjẹ míìràn orísì àwọn isẹ míìràn tí àwọn ìjẹsà n se ni isẹ àgbẹdẹ dúdú àti àgbẹde góòlù isẹ gbénàgbénà asọ híhun aró dídá àti orísi isẹ míràn àwọn ilé isẹ ti a lè rí ní ilésà ní international breweries limited nigeria ni ibití wọn ti ń se ọtí ti orúkọ rẹ ń jẹ trophy larger beer àti àwọn ohun amúlúdùn ti a lè rí ni ilésà lónìí ni iná mọnàmọná pápá ìseré àti ilé ìtura ní ọpọlọpọ ọdún sẹhìn kí àwọn òyìnbó tó kó ẹsìn àtọhúnrìnwá de orílè èdè wa àwọn yorùbá ti ni ẹsìn ti wọn llésà gẹgẹ bí ọkan lára ilẹ yorùbá maa n sin àwọn òrìsà bii ògún ọsun ifá èsù ọya àti bẹẹbẹẹ lọ àkọkọ nínú àwọn ẹsìn àtọhúnrìnwá ti o wá sí orilè èdè yìí wọ ilẹ ìjẹsà ni nǹkan bíi ọdún mélòó sẹhìn ni a mọ sí ẹsìn kìrìsìtẹnì ẹsìn mùsùlùmí tí ó ti àwọn lárúbáwá wọ ilẹ ìjẹsà ẹsìn kìrìsìtẹnì náà ni a ti rí ìjọ àgùdà catholic ìjọ onítẹbomi baptist ìjọ elétò methodist ajíhìnrere kírísítì christ apostelic church kérúbù àti séráfù cherubim and seraphim àti bẹẹbẹẹ lọ àwọn ìjẹsà ní ìmọ tí ó gbámúsé ní pa ètò ẹkọ ọpọlọpọ àwọn ìjẹsà ni o di ipò gíga mú ní ilé isẹ ìjọba fún àǹfàní ìmọ ẹkọ wọn ttí di àkòkò yìí ó tó nǹkan bí aadọta ilé ìwé alákọọbẹrẹ tí ó wà ní igboro ilésà ilé ẹkọ girama méjìdínlógún àti ilé ìwé ẹkọsẹ olùkọ onípòkejì méjì ni àfikún ìjọba tún ti dá ilé ẹkọ ẹkọsẹ olùkóni fún ilé ẹkọ giga sílẹ ni llésà ni ọdún osun state college of education àwọn òrìsà ilẹ ìjẹsà owari owaluse oludu oluaye ajitafa ogun omi osun sùgbọn àwọn òrìsà kò se bẹ gbilẹ mọ ni ilẹ ìjẹsà ọkan soso lalè ri níbú wọn ti o dàbí ẹni pé wọn sin se ọdún rẹ iléṣà je ilu ni ile naijiria tí a bá ń sọrọ nípa ojúlówó àwọn ọmọ yorùbá ni ilẹ yorùbá òde òní ìjẹsa jẹ ọkan pàtàkì lára ojúlówó ọmọ yorùbá tí kò se fí ọwọ rọ sẹyìn nínú ìtàn àwọn yorùbá oríìsíìsí ìtàn ni a sì gbọ nípa orírun ìjẹsà gẹgẹ bí ojúlówó yorùbá kó dà a ti lè gbọ wí pé olórí àwọn ìjẹsà jẹ òkan lára àwọn ọmọ méjèje tí odùduwà bí ọpọlọpọ ìtàn ni a gbọ nípa ìsẹdálẹ ìjẹsà ó sì dàbí ẹni pé o sòro díẹ láti sọ pe ọkan ni fìdí múlẹ jùlọ lára ìtàn tí a gbọ ni wí pé ó jẹ àsà fún àwọn ènìyàn jàkànjàkàn láti wá bá ajíbógun ní ibùdó rẹ àwọn ènìyàn wònyí ni à ń pè ní ìjọ tí a sà ní ìtẹsíwájú ìtàn sọ fún wa wí pé òjígírí jẹ ọkan lára àwọn tí ò bá ajíbógun kúrò ni ilé ifẹ òjígírí yìí kan náà ló jẹ ọwá sí ìlú ìpólé bákanna ni ìtàn sọ pé òjígírí ló jẹ ògbóni sí ìlú ti ìjẹbú jẹsà a sì tún gbọ wí pé nígbà tí ajíbógun kúrò ni ilé ifẹ ilé ìdó ni o kọkọ dúró sí láti ilè ìdó yi ló ti lọ sin òkú ọlọfin odùduwà ní ilé ifẹ lẹyìn èyí ni a gbọ wí pé ìgbàdayé ni ajíbógun padà sí tí ó sì kú síbẹ ọkà òkìlè tí ó jẹ daodu fún ajíbógun ni ó jẹ ọwá sí ìlú ìlówá ti oun naa si sun ibẹ bakanna ni ọbarabara tí a mọ sí olokun esin ló je ọwá sí ìpólé ọwalusẹ ní ẹnití ó jẹ ọwá àkọkọ sí ìlú ilesà ti o nì bakanna ni a tún rí ìtàn míràn tó sọ fún wa nípa ọwá obòkun ti ilẹ ìjẹsà wí pé nígbà tí odùduwà tó n se bàbá fún ajíbógun dàgbà ti ojú rẹ fọ ni ifá àgbọníregùn ní kí wọn lo bu omi òkun wá kí ojú odùduwà bàbá wọn lè là báyìí ní ó wá pe àwọn ọmọ rẹ ni ọkọọkan èjèejì wí pé ki wọn lọ bu omi lókun wá fún ìtọjú ojú òhun sùgbọn èyí ọwá re ló gbà láti lọ bu omi òkun naa wá nígbà tí ó ń lọ bàbá rẹ fun ní idà tí á mọ sí idà ìsẹgun pẹlú ọpọlọpọ agbára a gbọ wí pé nígbà tí o n lọ ọpọlọpọ ìsòro àti ìdàmú ló bá pàdé ni ojú ọnà rẹ sùgbọn o sẹgun wọn pẹlú idà ìsẹgun ọwọ rẹ sùgbọn kí ó tó dé ọpọlọpọ ènìyàn ló ti sọ ìrètí nù èrò yìí ló mú kí bàbá rẹ gan an pàápàá sọ ìrètí nù èrò yìí ló mú kí bàbá pín gbogbo ogún àti àwọn ohun ìní rẹ fún àwọn ẹgbọn rẹ owá sùgbọn ìyàlẹnu ló jẹ fún àwọn ènìyàn àti bàbá wí pé ó lè padà dé mọ nígbà tí o dé wọn fi omi òkun fọ ojú bàbá wọn ó sì là padà lẹyìn èyí ló wá bi bàbá lérè wí pé àwọn ẹgbọn oun ń kọ bàbá sì sàlàyé fún pe ò ń rò pé kò lè padà wá sí ilé mọ àti wí pé ò ń ti pín gbogbo ogún fún àwọn ẹgbọn rẹ ajíbógun bínú gidi ó wá bèèrè wí pé kí ni ogún ti oun báyìí bàbá rẹ ni kò sí nkan kan mọ àfi idà ìsẹgun tí ó wà ní ọwọ rẹ nìkan ló kù inú bí ajíbógun ó fa idà yọ láti fi ge bàbá rẹ sùgbọn idà bá adé ò sí ge jọwọjọwọ ìwájú adé naa lẹyìn èyí ní bàbá rẹ gbé adé naa fún nítorí pé ó se akin àti akíkanjú ènìyàn sùgbọn bàbá rẹ sọ fun wí pé láti òní lọ kò gbọdọ dé adé tí ó ní jọwọjọ létí mọ àti ìgbàyí ló ti di èwọ fún gbogbo ọwá tí ó bá jẹ ni ilésà ìtàn míràn ni pé lẹyìn ìgbàtí ajíbógun ti parí isẹ ti bàbá ran tán ni o kúrò ni ilé ifẹ láti lọ se ìbẹwò sí ìlú àwọn bàbá rẹ lára àwọn ìlú tí àjíbógun gba kọ já ni osu àti àwọn ìlú míràn a gbọ wí pé ọkà òkìle tí ó jẹ dáódù fúnajíbógun ní ó jẹ owari si ìlú ìpólé tì wọn ń sì ń pé ni owari ìtàn sọ fún wa wí pé ìpólé yìí ní ọkà òkìle jẹ owa ti rẹ si sùgbọn oun àti àwọn ará ìlú ko gbọ ara wọn yé rárá nítorí agbára tí ó ní sùgbọn o selẹ wí pé ọtẹ yìí bẹrẹsì ni pọ si láàrín àwọn ará ìlú pẹlú ọba ọtẹ yìí ló fa ìjà tí ó pín ìlú sí méjì lára àwọn tí ó kọ ara jọ ni wọn sọ gbólóhùn kan pé ìn jẹ asá tí ó túmọ sí pé ẹjẹ ká sá èyí ní wọn yípadà sí ìjẹsà àwọn wọnyí ni wọn lo tẹ ìlú ilésà gan gan dó lẹyìn tí wọn tẹ ìlú ilésà dó ni àwọn olóyè ti wọn kúrò ni ìlú ìpólé pé ara wọn jọ pé ó yẹ kí àwọn ni ọba wọn wa pa ìmọ pọ pé kí wọn lọ mú ọwalusẹ ti se àbúrò ọkà òkìle kí o jẹ ọba wọn wọn se bẹ lọọtọ owálusẹ si jẹ ọba àkọkọ ní ìlú ilésà ìgbàtí tí ọkà òkìle gbọ ní ìpólé o ránsẹ sí owalusẹ pé kí ó wá ọwálúsẹ si se bẹ gẹgẹ ìgbàtí ó dé ọdọ ọkà òkìle naa idà si etí ọwálùsẹ etí kàn si jábọ ìgbàtí ọwálùsẹ padà sí ilésà oun à ti ọwá ọkà òkìle kò rí ara wọn àti ìgbàyí nì oka okule tí gẹgùn pé gbogbo ọdún tí wọn bá fẹ se ni ilésà wọn gbọdọ kọkọ se ti ìpólé títí di àsìkò yìí lẹyìn gbogbo rògbòdìyàn yìí ni ọkà òkìle owá pinu láti ba gbogbo ará ìpólé se ìpàdé pọ ohun tí o sẹ lẹ ni ìpàdé ni pé ọkà òkìle se àlàyé pé oun fẹ férakù láàrín wọn fẹ kú ó fún wọn ni osù mẹta lẹyìn osù kan ará ìlú lọ ba pé sé kò fẹ wo ilé mọ ilè mọ ni sùgbọn ojú ti fẹ ma ti owari nítorí òrọ òhún ti di yẹyẹ láàárín ìgboro ìgbà tí ó di ọjọ tí ó fẹ wọ ilẹ ó jẹ àárín òru bí owari se wọ ilẹ ni gbogbo ìgboro dàrú nítorí gbiri gbiri tí wọn gbọ wọn sáré kiri kò pé ní àwọn kan ri tí wọn si fi ariwo bọ ẹnu pé owá ti rì ò owá ti rì ò èyí ní wọn yí padà tí ó di owárì àfin tí o rì ni à ń pè ní ùpàrà owárì ìdí sì ni yìí tí ọwá kò gbọdọ fi dé ibẹ títí di àsìkò yìí ìlú mẹta ló kúrò ni ìpólé lára wọn ni ìpólé ìjakuro àti ẹfọn aláayè ìdí nì yí tí wọn má ń sọ pé ọpá ijakuro ku ọgbọn ọpá ẹfọn aláayè wọn ku mẹta gege àti ìgbàyí lo ti di òrìsà sí ìlú ìpólé àti agbègbè ìjẹsà tí a bá sọrọ nípa àwọn tí ó wà ní abẹ ìjẹsà ọpọlọpọ ìlú ni a lè rí tọkasí lábẹ wọn lára àwọn ìlú wọnyí ní a tí rí ìlú ńláńlá àti kékeré àwọn ìlú naa nì wọnyí 	ìpólé 	ìrógbó 	ìwukùn 	ìbòdì 	ìtapá 	òdò 	olówu 	ìperindó 	ìlokò 	ìwáráya 	ìsè ìjẹsà 	ìlérín 	ìjẹbú jẹsà 	ìpetu jẹsà 	èrìn ìjèsà 	ìdómínàà 	ìlásè 	ìlówá 	ìkíyìnwá 	ifẹwàrà 	èsà òkè 	èsà odò 	ìbòkun 	òtan ilé 	ìmèsí ilé 	òsú 	ìpetu ilé 	ìlàrè 	ìlayè 	ìtagúnmodu 	mogbàrà 	òmò 	ìgángán 	ilésà gan an ẹrìnmọ ìjẹsà orísìrísì oyè ló wà ní ilé lólọkàn ò jọ kan pàápàá ní ìlú ilésà gangan bẹ pẹlú ní àwọn oyè míràn tún wà ní ààrín àdúgbò bákan náà ni wọn ń jẹ àwọn oyè bi baálẹ lọjà ni àwọn ìlú kékèké abẹ wọn lára àwọn oyè pàtàkì tí ó wà ní ìlú ilésà gangan ní wọnyí 	léjòfì 	àrápaté 	risawe 	òdolé 	lórò 	ọbańlá 	léjọkà 	sàwè 	bajimọ 	sàlórò àti 	yèyé ríse tí a bá wo ètò òsèlú tàbí ètò ìse ìjọba ilé ìjẹsà a ó ri wí pé ó jé ètò ìsè ìjọba ti o dára nítorí pé ọba ló jẹ olórí fún gbogbo ìlú ti o maa n pa àsẹ bákan naa ní wọn ní àwọn olórí àdúgbò kọọkan pẹlú àwọn ìjòyè lára àwọn oyè àdúgbò ni tí a rí olórí ọmọ ọwábùsuwà lọtún losì ìyá lóbìrin àti olórí àdúgbò gangan tí wọn maa n fi orúkọ àdúgbò pè bi àpeere bàbá lanaye ni àdúgbò ànáyè bàbá luroye ni àdúgbò ìróyè abbl àwọn olórí àdúgbò kọọkan yi ló jé olórí fún àwọn ará àdúgbò wọn tí yoo si máà se ìsàkóso àdúgbò naa àwọn olórí yìí naa tún ni àwọn àsọmọgbè kọọkan pẹlú isé olúkálukú ìyálóbìnrin wà fún ọrọ àwọn obinrin ni àdúgbò bàbá lórí ọmọ wa fún ọrọ àwọn ọdọ ti ọrọ kan ba selè láàrín àwọn ọdọ tàbí làáárín àgbà tí ó wà ní àdúgbò wọn á gbé ejó naa lọ si ilé bàbá lórí ọmọ tí bàbá lórí ọmọ bá parí ọrọ náà tí wọn a tari rẹ si olórí àdúgbò àti àwọn ìjòye rẹ tí àwọn ìjòyè àti olórí àdúgbò naa kò bá rí ọrọ náà yanjú wọn a gbé o di ọdọ ọwá ọba wọn àti àwọn ìjòyè rẹ fún ejò dídá ọdọ ọwá yìí ni ẹjọ gbígbé kiri parí sí tí a bá wá ri ẹjọ tí ọwá kò le parí wọn a ní kí oníjà méjì naa lọ búra ní ẹyìnkùlé ọwá níbíyi ènìyàn kò le se èké kí o lọ búra ní bẹ nítorí kò sí ohun tí a sọ tí kò ní selẹ tí a bá sọrọ nípa àsà ni ilẹ yorùbá lónìí a ó ri wí pé kò sí ojùlówó ọmọ yorùbá tí kò ní àsà àmọ àsà wá le yàtọ láti ibìkan sí ibòmíràn lára àwọn ojúlówó ọmọ yorùbá tí ó ní àsà ni a ti rí àwọn ìjẹsà tí a bá sì ń sọrọ nípa àsà àsà jẹ ohun tí agbègbè kan ń se yálà nínú ìwà wọn ẹsìn wọn tàbí nínú ìsesí wọn lára àwọn ohun tí a ti le kíyèsí àsà dada ni 	oúńjẹ 	oge síse 	ijó 	orin 	ìwọsọ 	oúńjẹ oúńjẹ jẹ ohun tí kò sé fi ọwọ rọ sẹyìn ní àwùjọ bẹ si ni àwọn agbègbè kọọkan ní àwọn oúńjẹ tí wọn fẹràn tí a ba sọrọ nípa oúńjẹ tí ìjẹsà fẹràn jù tàbí oúńjẹ ti o jẹ oúńjẹ pàtàkì a o ni sai lai dárúkọ iyán nítorí iyán ní oúńjẹ pàtàkì tí ìjẹsà maa n jẹ bí o tìlẹjẹ pé wọn tun ni àwọn oúńjẹ míràn bi àmàlà ẹbà fùfú ẹwà ìrẹsì abbl sùgbọn iyán ni ọba oúńjẹ wọn ìjẹsà le jẹ iyán ni ẹmẹẹta ni ojúmọ tàbí ni gbogbo ìgbà àti àkókò nítorí náà iyán jẹ oúńjẹ fún ìjẹsà 	ijó nípa ti ijó jíjó kò sí àdúgbò tí kò ní ijó tàbí orin ti wọn àwọn ondo n ko obitun ìlàjẹ àti ìkálẹ ń kọ bírípo bẹ nì ti àwọn ìjẹsà pẹlú ilésà ń kọ orin àdàmọ bẹnì wọn tun jọ ijó ìkàngá ati ijó lóye pẹlú ìlù bẹnbẹ àti orin ìkàngá bákannáà onírúrurú orin ni a mọ ìjẹsà mọ sùgbọn ìkàngá àti loye ni o jẹ orin ìpílẹ wọn ti wọn maa ń kọ 	ìwọsọ maa tú jẹ ọkan lára àwọn ibi tí a tì lé rì àsà àti èdè yorùbá bákannáà ni gbogbo àwọn ẹyà kọọkan tún ní àsà ìwọsọ tí wọn àwọn obìnrín ìjẹsà maa nwọ àsọ àfì tó jẹ ìró àti bùbá bẹni àwọn okùnrin wọn máà ń wọ esikí àti sòkòtò ẹlẹnu ńlá pẹlú fìlà alabankata 	oge síse jẹ àsà tí o sábà maa ń súyọ láàárín àwọn obìnrin pàápàá jùlọ àwọn ọdọ àwọn obìnrin ìjẹsà máà n lo lali tiro osùn láti fi soge àwọn ìjẹsà jẹ alákíkánjú àti jagunjagun ènìyàn ọpọlọpọ ogun ní àwọn ìjẹsà ni pa nínú rẹ ní àkókò ogun kariaye ilè yorùbá lára irú àwọn ogun bẹẹ tí àwọn ìjẹsà ja a ni ogun ìbàdàn ogun jalumu àti ogun kiriji tàbí ogun ekìtì parapọ ogun èkìtì parapọ bẹrẹ ní ọdún o sì perí ní ọdún ẹni tí ó jẹ bí asíwájú ogun pàtàkì yìí ni okùnrin alajagun ìjẹsà kan ti orúkọ rẹ ń jẹ ògèdèngbé ogun èkìtì parapọ yìí ni ó mú orúkọ ògèdèngbe dúró sinsin nínú ìtàn yorùbá ogn náà si ja fún ọdún mẹsan gbáko ọdún ní ògèdèngbé kú ohun kan tí àwọn ìjẹsà se ni ìrántí ògèdèngbé tí ó jẹ olórí àwọn ìjẹsà wà ni eréjà ilésà ní iwájú ilé ìfowópamọ ti national bank of nigeria limited lsẹ àwọn ìjẹsà gbogbo àwọn ẹyà ìyókù ní ilẹ yorùbá ní wọn mọ àwọn ìjẹsà sí onísòwò paraku idi ni yi tí wọn fi ń pe àwọn ìjẹsà ni òsómàáló gẹgẹ bí a ti rí kà nínú ìwé a gbọ pẹ àwọn ìjẹsà ni ó dá àsà san an díẹdẹ sílẹ nínú ìsòwò wọn màá n lọ láti ìlú dé ìlú àti ìletò de ìletò láti se isẹ ọjà títà wọn ohun tí wọn si n ta ní pàtàkì ní asọ sùgbọn lónìí ìjẹsà ti kúrò ni a n kiri láti ìlú de ìlú tàbí ìletò de ìletò wọn ti wà nínú ilé ìtajà ní àwọn ìlú ńláńlá bíi ìbàdàn èkó ìlọrin ògbómọsọ kano kaduna òṣogbo àti bẹẹbẹẹ lọ lẹhìn isẹ òwò síse ti a mọ si òsómàló tí wọn máa ń kiri wọn tún máa ń se isẹ àgbẹ paraku nínú oko wọn àwọn ìjẹsà a maa gbin kòkó obì isu àgbàdo káfé ìrẹsì àti orísì àwọn ohun jíjẹ míìràn orísì àwọn isẹ míìràn tí àwọn ìjẹsà n se ni isẹ àgbẹdẹ dúdú àti àgbẹde góòlù isẹ gbénàgbénà asọ híhun aró dídá àti orísi isẹ míràn àwọn ilé isẹ ti a lè rí ní ilésà ní international breweries limited nigeria ni ibití wọn ti ń se ọtí ti orúkọ rẹ ń jẹ trophy larger beer àti àwọn ohun amúlúdùn ti a lè rí ni ilésà lónìí ni iná mọnàmọná pápá ìseré àti ilé ìtura ẹsìn àwọn ìjẹsà ní ọpọlọpọ ọdún sẹhìn kí àwọn òyìnbó tó kó ẹsìn àtọhúnrìnwá de orílè èdè wa àwọn yorùbá ti ni ẹsìn ti wọn llésà gẹgẹ bí ọkan lára ilẹ yorùbá maa n sin àwọn òrìsà bii ògún ọsun ifá èsù ọya àti bẹẹbẹẹ lọ àkọkọ nínú àwọn ẹsìn àtọhúnrìnwá ti o wá sí orilè èdè yìí wọ ilẹ ìjẹsà ni nǹkan bíi ọdún mélòó sẹhìn ni a mọ sí ẹsìn kìrìsìtẹnì ẹsìn mùsùlùmí tí ó ti àwọn lárúbáwá wọ ilẹ ìjẹsà ẹsìn kìrìsìtẹnì náà ni a ti rí ìjọ àgùdà catholic ìjọ onítẹbomi baptist ìjọ elétò methodist ajíhìnrere kírísítì christ apostelic church kérúbù àti séráfù cherubim and seraphim àti bẹẹbẹẹ lọ ètò ẹkọ àwọn ìjẹsà ní ìmọ tí ó gbámúsé ní pa ètò ẹkọ ọpọlọpọ àwọn ìjẹsà ni o di ipò gíga mú ní ilé isẹ ìjọba fún àǹfàní ìmọ ẹkọ wọn ttí di àkòkò yìí ó tó nǹkan bí aadọta ilé ìwé alákọọbẹrẹ tí ó wà ní igboro ilésà ilé ẹkọ girama méjìdínlógún àti ilé ìwé ẹkọsẹ olùkọ onípòkejì méjì ni àfikún ìjọba tún ti dá ilé ẹkọ ẹkọsẹ olùkóni fún ilé ẹkọ giga sílẹ ni llésà ni ọdún osun state college of education àwọn òrìsà ilẹ ìjẹsà owari owaluse oludu oluaye ajitafa ogun omi osun sùgbọn àwọn òrìsà kò se bẹ gbilẹ mọ ni ilẹ ìjẹsà ọkan soso lalè ri níbú wọn ti o dàbí ẹni pé wọn sin se ọdún rẹ ẹgbá je eya yoruba ni naijiria ó se pàtàkì láti mọ díẹ nípa ìtàn ilẹ ẹgbá àti irú ènìyàn tí ń gbé ìlú ẹgbá ìdí èyí ni pé yóò jẹ ohun ìrànlọwọ fún ọpọlọpọ nǹkan tó yẹ ní mímọ nínú orin ògódò fún ìdí pàtàkì yìí n ó ò pín àkòrí yìí si ọnà mẹrin ọtọọtọ 	 ọpọlọpọ onímọ ló ti sọ nípa bí a ti se tẹ ilẹ ẹgbá dó tí wọn sí tì gbé àbọ ìwádìí wọn fún aráyé rí ara irú àwọn báyìí ni samuel johnson sàbúrì bíòbákú ajísafẹ délànà àti àwọn mìíràn tó jẹ òpìtàn àtẹnudẹnu johnson gbà pé ọyọ ni àwọn ẹgbá ti wá o ní àwọn ẹyà ẹgbá tòótọ lé ti orírun wọn de ọyọ ó tún tẹ síwájú síi pé ọmọ àlè tàbí ẹrú ni ẹgbá tí kò bá ní orírun láti ọyọ àwọn olóyè wọn wà lára àwọn ẹsọ aláàfin láyé àtijọ àtipé àwọn olóyè yìí ló sá wá sí abẹòkúta lábẹ olórí wọn tó jẹ àbúrò ọba ọyọ nígbà náà délànà ní tirẹ ní etí ilé ifẹ ni àwọn ẹgbá tó kọkọ dé tẹ dó sí àwọn ni ó pè ní ẹgbá gbàgùrà wọn dúró súú sùù súú káàkiri olú ìlú wọn sì ni ìddó tí ó wà níbi tí ọyọ wà báyìí àwọn ìsí kejì sun mọ ìsàlẹ díẹ wọn kọjá odò ọnà àwọn ni ẹgbá òkè ọnà òsilẹ ni ọba wọn òkó ni olú ìlú wọn ẹgbá aké ló dé gbẹyìn ajísafẹ ní ọtẹ ló lé àwọn ẹgbá kúrò ni ilé ifẹ wá kétu láti kétu ni wọn ti wá sí igbó ẹgbá kí wọn to de abẹòkúta ní sàbúrí bíòbákú náà faramọ èyí lọrọ kan sá àwọn ẹgbá ti ilé ifẹ wá wọn ni ohun i se pẹlú oko àdágbá kétu àti igbó ẹgbá ìtàn tún fi yé ni síwájú sii pé ìlú ẹgbá pọ ní orílẹ olúkúlùkù ló sì ń ní ọba tirẹ fífọ tí orílẹ ẹgbá fọ lò gbé wọn dé ibi tí wọn wà báyìí gẹgẹ bí ìtàn ti sọ ni ìjà tó fọ gbogbo ìlú ẹgbá ti sẹlẹ ohun kékeré ló dá ìjà sílẹ láàárín àwọn òwu àti àwọn ìjẹbú ni ọjà apòmù ogun ọyọ àti tí ifẹ dà pọ mọ ogun ìjẹbú láti bá òwu jà àgbáríjọ ogun yìí dé ìlú àwọn òwu ní tọọọtọ sùgbọn àwọn òwu lé wọn padà títí wọn fi dé àárín àwọn gbágùrá to wa ni ìbàdàn inú àwọn gbágùrá kò dùn sí èyí wọn ti lérò pé ogun yóò kó àwọn òwu èyí náà ló sì mú àwọn gbágùrá tún gbárajọ láti pẹlú ogun ọyọ ìjẹbú àti ifẹ kí wọn le borí ogun òwu wọn sẹgun lóòótọ sùgbọn lánlẹyìn àkàrà ríyìíkẹ ni ọrọ náà dà nígbẹyìn òjò ń podídẹrẹ ni àwòko ń yọ kò pẹ ẹ ni ogun ìjẹbú ìjẹsà ọyọ àti ifẹ rí i mọ pé àsé àwọn ẹgbá kò nífẹẹ ara wọn wọn wá bẹrẹ tẹǹbẹ lẹkun sí àwọn ẹgbá wọn fẹrẹẹ kó gbogbo ìlú wọn tán lọkọọkan èyí tí ó wá burú jù níbẹ ni ti ikú ẹgẹ tó jẹ olóyè ifẹ kan lámọdi asíwájú ẹgbá kan ló páa nígbà tí ǹ dìtẹ mọ ọn sùgbọn àwọn ọtá kò sàì pa òun náà sán ọtẹ àti tẹǹbẹlẹkun tí wọn ń dí mọ àwọn ẹgbá yìí ló mú wọn pinnu láti kúrò ní ibùjókòó wọn àwọn babaláwo wọn gbé ọpẹlẹ sánlẹ wọn rí odù òfúnsàá wọn kifá lọ wọn kifá bọ wọn ní wọn yóò dé abẹòkúta àwọn aláwọ funfun yóò sì wá láti bá wọn dọrẹẹ àwọn babaláwo wọn náà ni tẹjú osó láti ìkìjà òjo a ń là lejì ogbè ara ìlúgùn àti awóbíyìí ará irò nígbà tí wọn kọkọ dé wọn do sí itòsí olúmọ olúkúlùkù ìlú sa ara wọn jọ wọn do kiri ẹgbá aké ẹgbá òkè ọnà àti ẹgbá gbágùrá ló kọkọ dé sí abẹòkúta ni ni àwọn òwu sẹsẹ wá bá wọn tí àwọn ẹgbá sì gbà wọn tọwọ tẹsẹ àwọn ẹgbádò tí wọn bá ní ìbarà ló sọ wọn ni ẹgbá nínú ọrọ ẹgbálugbó ni wọn sì tí fa ọrọ náà yọ àwọn òpìtàn ní àwọn ẹgbádò ni ń gbé ìpadò nígbà tí àwọn ẹgbá ní gbé ni òkè ilẹ òpìtàn míìràn tún ní ìtumọ ẹgbá ni ẹ gbà á lálejò nítorí pé wọn gba àwọn òwu àti àwọn mìíràn tí wọn ń wá abẹ ààbò sá sí mọra 	 ẹyà orísìírísìí tó wà nílẹ ẹgbá ló jẹ kí ó di ìlú ń lá pẹlú ìjọba àkóso tó lágbára ogun ló sọ ọ di kékéré bó ti wàyìí ní apá àríwá ó fẹ dé odò ọbà ní gúúsù ó gba ilẹ dé èbúté mẹta lápá ìlà ìwọ oòrùn ẹgbádò johnson ní ìlú mẹtàlélẹẹdẹgbẹta ló parapọ dé abẹòkúta lonìí yìí orísìí mẹrin ni àwọn ẹgbá tó wà ní abẹòkúta lónìí kò parí síbẹ àwọn miiran tún wà tí wọn ti di ẹgbá lónìí sé tí ewé bá pẹ lára ọsẹ kò ní sàì di ọsẹ èkíní nínú àwọn ẹyà ẹgbà yìí ni ẹgbá aké orísìírísìí ìlú ló tẹ ẹ dó ìdí nìyí tí àwọn ẹgbá tó kù se ń sọ pé ẹgbá kẹgbá pọ láké aké ni olú ìlú wọn àwọn ìlú tó kù lábẹ ẹgbá aké ni ìjokò ìjẹùn ọbà ìgbẹìn ìjẹmọ ìtọkú imọ emẹrẹ kéesì kéǹta ìrò erunwọn ìtórí ìtẹsi ìkọpa ìpóró ati ìjákọ ẹgbá òkè ọnà ló tẹ lẹ ẹgbá aláké osìlè ni ọba wọn oun ni igbákejì aláké òkò ni olú ìlú wọn àwọn ìlú tó kù lábẹ ẹgbá òkè ọnà ni ejígbo ìkìjà ìjẹjà odo ìkèrèkú ẹrunbẹ ìfọtẹ erinjà ilogbo àti ìkànna ẹgbá gbágùrá ni orísìí kẹta ìdó ni olórí ìlú wọn àgùrá si ni ọba wọn àwọn ìlú to kù ni ọwẹ ìbàdàn ìláwọ ìwéré òjé ati àwọn ìlú mọkàndínlógoji mìírán nígbà tí ogun bẹ sílẹ ni mẹsàn án lara ìlú gbágùrá sá lọ fi orí balẹ fún ọlọyọọ títí di òní yìí àwọn ìlú naa ni aáwẹ kòjòkú agéníge aràn fìdítì abẹnà akínmọọrìn ìlọràá àti ìròkò ẹgbá òwu ni orísìí kẹrin àgó òwu ni olú ìlú wọn olówu ni ọba wọn ìlú tó kù lábẹ òwu ni erùnmu òkòlò mowó àgọ ọbà àti apòmù yàtọ sí àwọn tí a sọrọ rẹ lókè yìí ọpọlọpọ àwọn ẹyà míìràn náà ló pọ ní ẹgbá tí wọn ti di ọmọ onílẹ tipẹ ọpọlọpọ àwọn báyìí ni a kó lásìkò ogun tàbí kí wọn wá fúnra wọn nígbà tí wọn ń sá àsálà fún ẹmí wọn tí wọn sì ǹ wá ibi isádi irú àwọn báyìí ni ègùn tí wọn wá ni àgọ ègùn ìjàyè ni àgọ ìjàyè àti àwọn ìbàràpá ni ìbẹrẹkòdó àti ni arínlẹsẹ bákannáà ni àwọn ẹgbádò wà ní ìbàrà iléwó onídà àti oníkólóbó bí ó tilẹ jẹ pé àwọn tí sáájú ẹgbá dó síbẹ 	 láti ìgbà tí àwọn ẹgbá ti dó sí abẹòkúta ni ètò ìsèlú wọn ti bẹrẹ si yàtọ ó di pè wọn ń yan ọba kan gẹgẹ bí olórí gbogbo gbò tẹlẹtẹlẹ ọrọ kò rí bẹẹ kọlọmú dọmú ìyá rẹ gbé ni èyí náà ló sì fìyà jẹ wọn àìrìnpọ ejò ló sá ǹ jẹ ejò níyà sé bọká bá síwájú tí pamọlẹ tẹ le e tí baba wọn òjòlá wá ń wọ ruru bọ lẹyìn kò sí baba ẹni tó jẹ dúró ọrọ èmi ò gbà ìwọ ò gbà yìí ló jẹ kí àwọn alábàágbé ẹgbá maa pòwe mọ wọn pe ẹgbá kò lólú gbogbo wọn ló ń se bí ọba ọba wá di púpọ ìjọba ìlú pín sí ọnà bíi mẹrin nígbà tí ọkan wọn balẹ tán ni ibùdó titun yìí àkọkọ nínú wọn ni àwọn ológbòóni ìlú kọọkan ló ní àwọn ẹgbẹ yìí fún ra rẹ lóòtọ ọba ló nilẹ òun ló sì ń gbọ ẹjọ tó bá tóbi jù sbẹ síbẹ àwọn ògbóni lágbára ju ọba lọ àwọn ni òsèlú gan an àwọn ló ń pàsẹ ìlú wọn lágbára láti yọ ọba lóyè delanọ ní láti ilé ifẹ ni ẹgbá tí mú ètò ògbóni wá wọn tún un se wọn sì jẹ kí o wúlò tóbẹẹ tí ilé ifẹ pàápàá ń gáárùn wo ògbóni ẹgbá orò ni wọn ń lò láti da sẹríà fún arúfin ti ẹsẹ rẹ tòbi bí orò bá ti ń ké ní oru yóò máa bọ lákọlákọ olúwo ni olórí àwọn ògbóni àwọn oyè tó kù tó sì se pàtàkì ní apèènà akẹrẹ baàjíkí baàlá baàjítò ọdọfín àti lísa àwọn olórógun tún ní àwọn ẹgbẹ kejì tó ń tún ìlú tò láti inú ẹgbẹ àáró tí ọkùnrin kan ti n jẹ lísàbí dá sẹlẹ ní ẹgbẹ olórógun ti yọ jáde ọjọ kẹtàdínlógún kẹtàdínlógún ni wọn ń se àpèjọ wọn àwọn náà ló gba ẹgbá kalẹ lọwọ ìyà tí ọlọyọọ àti àwọn ìlàrí rẹ fi ń jẹ wọn ara àwọn oyè tí wọn ń jẹ ni jagùnà ajagun lójú ọnà olúkọtún olú tí í ko ogun òtún lójú akíngbógun òsíẹlẹ àti akílẹgun ọpọlọpọ ogun ni wọn si ti sẹ àwọn pàràkòyí náà tún jẹ ọkan pàtàkì tí ọrọ ba di ti ọrọ ajé àti ìsèlú àwọn ni n parí ìjà lọjà àwọn ló n gbowó ìsọ asíwájú àwọn pàràkòyí ni olórí pàràkòyí àwọn ọdẹ pàápàá tún jẹ ọkan nínú àwọn atúnlùútò wọn ń dá ogun jà nígbà mìíràn àwọn ni wọn n sọ ọjà àti gbogbo ìlú lóru àwọn olóyè ọdẹ jàǹjàǹkàn naa a maa ba àwọn tó wà ní ìgbìmọ ìlú pésẹ fún àpérò pàtàkì díẹ lára oyè tí wọn n jẹ ni asípa olúọdẹ àti àró ọdẹ bí ọrọ kan ba n di èyí ti apá lé ko ka o di ọdọ olórí àdúgbò nì yẹn bí kò bá tún ni ojútùú níbẹ a jẹ pé ó di tìlùú nì yẹn ọba lo maa n dájọ irú èyí nígbà náà tí a bá ka a ni ẹní èjì ó di ọba mẹsan an to ti jẹ láti ìgbà ti wọn ti de sí abẹòkúta àwọn náà nìwọn yii orúkọ ọba tí ó jẹ àkókò tí ó kú òkúnkẹnú 	 		 adémọlá	 	 	 	 oyékàn 	 		 olúwaájì 	 	 sókálù 	 	 gbádébọ 	 		 adémọlá ii 	 		 gbádébọii 	 		 lípẹẹdẹ i 	 		 yàtọ sí ọba aláké tí a to orúkọ wọn sókè yìí ọba mẹrin míìrán tún sì wà ní abẹòkúta tí wọn ń se olórí ìlú wọn sùgbọn gbogbo wọn tún sì wà lábẹ aláké gẹgẹ bii ọba gbogbo gbò ni àwọn ọba náà ni àgùrà olówu òsilẹ àti olúbarà ọba aládé sì ni gbogbo wọn ní ti oyè tó kù nílùú o ní agbára tí wọn fún ìlú kọọkan láti fi olóyè sílẹ ẹgbá òkè ọnà ló ń yan ọtún ọba ẹgbá gbágùrá lo n fi òsì àti òdọfin sílẹ ẹgbá òwu lo si n yan ẹkẹrin ìlú 	ọpọlọpọ ènìyàn jàǹkànjàǹkàn tó ti fi ẹmí wọn wu ewu fún ẹgbá ni wọn máa ń ráńtí nínú gbogbo orin wọn wọn a sì máa fi orúkọ wọn búra pàápàá irú àwọn báyìí ni sódẹkẹ lísàbí ẹfúnróyè tinúubú ati ògúndìpẹ alátise àwọn ẹgbá kò kó iyán wọn kéré wọn kò sì yé bu ọlá fún wọn bí ó tilẹ jẹ pé wọn ti kú orísìí ètò ìjọba mẹrin ọtọọọtọ ni ó ti kọjá ní ilẹ ẹgbá kí á tó bọ sí èyí tí a wà lóde òní ètò ìbílẹ lábẹ àsẹ ògbóni àti pàràkòyí ẹgbá united board of management ẹgbá united government ìjọba ẹgbá ẹgbá native administration ìjọba ìbílẹ orísìírìsìí isé ajé ni àwọn ẹgbá n mú se nínú ìlú yàtọ sí isẹ àgbẹ tó jẹ tajá tẹran ló ń seé wọn fẹràn láti máa da aró wọn mọ nípa àdìrẹ ẹlẹkọ dáadáa wọn tún nífẹẹ si òwò síse àwọn àbọ ilẹ sàró ni ó jẹ kí ọrọ òwò síse yìí túbọ gbilẹ tó bẹẹ kò sí ìlú kan tí kò ní ọjà tirẹ sùgbọn àwọn ọjà ń lá kan wà tó ti di ti gbogbo gbo irú àwọn ọjà báyìí ni ìtọkú ìta ẹlẹgà ọjà ọba àti ìbẹrẹkòdó paríparí rẹ àwọn ẹgbá fẹràn láti máa kọrin lásán yálà kíkọ tà gẹgẹ bí alágbe tàbí ìfẹ láti máa kọrin lásán gbogbo ohun tó sì ti sẹlẹ sí àwọn baba ńlá wọn ni wọn máa ń mú lò nínú orin wọn pàápàá a ti sọ pé kálukú ẹyà ẹgbá ló ń da ọmú ìyá rẹ gbé sbẹ kò sàìsí ìbásepọ díẹ láàárín wọn lọnà kìnní gbogbo ẹgbá ló gbà abẹòkúta sí ìlú wọn wọn ni ilẹ níbẹ sùgbọn wọn a máa lọ sí ẹyìn odi ìlú láti lọ múlẹ oko ní ìparí ọsẹ ni wọn ń wálé ọpọlọpọ irú oko ẹyìn odi ìlú báyìí lo ti di ìlú fún wọn abúlé ni wọn n pe àwọn ìletò wọnyí kò sí ọmọ ẹgbá kan tí kò ní abúlé ètò abúlé wọ pọ ó sì gún régé baálẹ tàbí olóróko olórí oko ni o wà ní ipò ọwọ jùlọ bákan náà ló jẹ pé gbogbo wọn lo jọ ń bú ọlá fún àwọn ẹni ńlá wọn kò sí pé apá kan kò ka àwọn ẹni àná yìí wọnyìí kún orò tún jẹ ẹsìn kan tó so wọn pọ nílélóko ni wọn ti ń sọdún orò lọdọọdún àwọn olórò ìlú kan lè mú orò wọn dé ìlú mìíràn láìsí ìjà láìsí ìta lóòótọ ìlú kọọkan ló ní òrìsà tirẹ tó se pàtàkì fún àpẹẹrẹ àwọn òwu ló ni òtòǹpòrò àti ẹlúkú àwọn odò ọnà ló ni agẹmọ àwọn ìbarà lo ni gẹlẹdẹ òrìsà àdáátán ọtọ ni o máa ń sẹlẹ ni ọpọ ìgbà pé tí ìlú kan bá parí ọdún tiwọn lónìí tí àdúgbò míìràn le bẹrẹ ni ọjọ keje ẹ èyí kò sí yi padà láti ọjọ pípẹ wá ọjà kan náà ni wọn jọ ń ná oúnjẹ ti wọn ń jẹ ní aké ni wọn ń jẹ ní òkò wọn fẹràn àmàlà láfún púpọ bẹẹ náà ni wọn ń jẹ sapala kòkò ewé awújẹ àti èsúrú ilẹọba bakuba o tun nje kuba tabi bushongo 								 ifáárà àwọn kúbà náà ló ń jẹ bushoong ààrin gbungban gusu congo zaire ni wọn wà ẹgbẹriún mẹtà dún lóguń ni wọn ede bushhoog ló jẹ ẹyà bàǹtú ni wọn ń sọ biombo lùbà kasai lenda pyaang àti ngongo awọn bushoog ni ẹyà tó pọ jù ni kńbà baba ńlá wọn ló tẹ ibẹ dó abẹ ìṣèjọba shyaan kan soso bi gbogbo wọn wà òun ló ń darí wọn apá ìwọ oòrùn ni wọn ti wá sí tí wọn etí máńgò wọn bá àwọn ìwa àti kété sì parapọ ṣe ìjoba kúbà iṣẹ ọnà wọn	 àwọn tí ń ṣe iṣẹ ọnà tí àwọn adarí ìjọba àti àwọn mẹkúnǹu ń lò bí awọn bushoog ló ń darí kuba olú ìiú wọn ni nsheng ó le ní ọgọruǹ ún aṣojú fún ìgbèríko kọọkan òfin ati ìlànà ọba nyimu wọn ń tẹ lé oba shyaam ni ọba àkọkọ àwọn ọba mọkaǹlélógún ló sì ti jẹ lẹyìn rẹ o ti ló iríniwó ọdún ṣẹyìn tie tò ìjọba náà ti bẹrẹ bumba ni ẹdá àkọkọ nínú ìtàn ìgbà ìwáṣẹ won òun ló fí awọn bushoong se asíwájú àti olórí ẹsin baba ńlá wọn ni wọn ń sìn ẹsín ọún ti ń ku lọ díẹdíẹ síbẹ ìfá tabi adábigbá ń gbé láàrin wọn wọn gbà pè òròṣà ló ko oríre bá wọń ère ajá ni wọ ń sí ojúbọ òrìsà wọ ère yìí ló dúró bí olúgbàlà wọn ààyè wọn 	wọn wà ní apa ìwọ oòrun ààrin gbuǹgbùn tanzania iye wọn 	wọn lè ní ẹgbẹrún lọnà ààdọta eǹìyàn èdè wọn 	èdè kikwer ti bàǹtú ni wọn ń sọ alábàágbé 	zaramọ doe zingna luguru àti swahili ìtaǹ wọn 	ní nǹkan bí ẹgbẹrún ọdún ṣẹyìn ni baba ńlá kwere de láti mozanbique nínú ìrìn àjò wọn ni wọn ti bá àwọn eǹìyaǹ swahili tí wọn di mùslùmí pàdé wọn fìdí tì sí ibẹ pẹlu àwọn alábàágbè wọn bí zeramo ati doe ìṣẹlú wọn	 àwọn kwere ò ni ìjọba àpapọ ijọba ìletò ijọba abúlé àti ìjọba ìlú síluń ní wọn ní àgbà àdúgbò ló ń fi olórí jẹ olórí ló ní aṣẹ ilè ìran òun si ni ètùtù ìlu wà ní ìkáwọ rẹ ọkúnrin ni olórí sáábà ń jẹ òun ló ń pàrí ìjà láàrin ẹbi agbára ńlá ọwọ rẹ ló wà òun náà ló ni agbára tí a fi ń bá èmi àìrí sọrọ ọrọ ajé wọn 	àgbẹ paraku ni wọn wọn ń gbinsu gbìngẹ gbìngbàdo wọn ń gbin òwú àti tábá wọn ń sin ẹranko àti ẹyẹ wọn a sì tún máa ṣe ọsin eja iṣẹ ọna wọn 	awọn kwere máa ń gbéji rèbété ẹsìn wọn àáyè wọn 	wọn wà ní apá àríwá ghana iye wọn 	wọn lé ní ẹgbẹrún márún lé lọgọta èdè wọn 	ède akàn ti ẹyà twini wọn ń fọ alábàágbé wọn 	anyi asante àti fante ítàn wọn 	ẹyà akan tó ń gbé àríwá ghana ni kwahu ìjọba ńlá akàn bẹrẹ ní nǹkan bí sẹńtúrì mẹtàla sẹyìn àsìkò yìí ni ìjọba ńlá asanti bẹrè òwò góòlù àwọn ìpi nlẹ kéékèèke díde láti gba òmìnira lábẹ denkyira lábẹ aláẹẹ kumasi àgbáríjọ akàn sí lágbára ìsèlú àti ọrọ aje ìṣèlú wọn 	ìdílé kọọkan ló ní ètò ìṣèlú àti òfin wọn olórí okó wà olórí àdúgbò wà olori agbègbè wà mọgàjí náà sì wà tó fi dorí ńla asante agbàra ńlá jẹ orírun rẹ dà asante nìkan tó le jẹ olórí agbègbè tábí ìlú títí di àsìkò yìí ni àwọn asante ń kópa nínú etò ìsèlú ghana iṣẹ ọnà wọn 	 	wọn máa ń ṣe bojì lósọọ ẹsin wọn ààyè wọn 	 grúsù ìls oòrùn chad ni wọn wà iyè wọn	 ẹgbèrún lọnà ọgóruǹún èdè wọn	 lake àti mbonu niger congo ni wọn ń ṣo alábàágbé wọn 	sára èèyan cameroon àti fúlaní ni múlé tí wọn itan wọn 	 àríwá ìlà oòruń oko chad ni wọn ti ṣẹ ijọba ńlá tí fúlàní ló wọn dèbi wọn wà yìí èdè àti aṣa wọn àti ti cameroon tó jẹ bákan náà ètò ìṣèlú wọn 	eto ìṣè ijọba abúlè wọn jẹ ti ẹlẹbí baba olórí febí wọn gbọdọ le tan orírun wọn sí ọdọ baba ńlá laka olórí yìí ló sì ń ṣe ìfilọ ètò àgbẹ ọrọ ajé 	 owú ni wọn fi ń sọwó sókè òkun agbàdo bàbà àti ohun ẹnu ń jẹ ló pọ lọdọ wọn àsíkò òjọ nikan ni wọn le ṣe ògbìn nǹkan wòńyi iṣẹ ọnà wọn 	àwọn ló ń ṣọnà sí ara èyí ni wọn ń lò nígbà aápọn tabi obitan ẹsín wọn 	 ẹbi wọn sì ń pèṣè fún àwon òkú ọrun wọn lójoojúmọ 	orúkọ èdè yìí ni a mọ sí lákà tí orúkọ rẹ mìíràn a tún máa jẹ kabba laka èdè adugbo wọn ni a mọ sí bemour goula mang maingao pai aarin gbungbun ilẹ chad ni wọn ti n sọ o wọn sì jẹ ibatan pẹlú nilo saharan lap ni ami tí wọn kọkọ ń lò dípò èdè ganda ààyè won	 àríwa iwọ oòrùn congo zaire iye wọ 	 mìlíonù kan èdè wọ 	 cilube ààrin gbùngbùn bantu alábàágbé wọn	 chowe ndembu kaonde benba tabwa songye lunda itan wọ	 ijọba ńlá luba ti bẹrẹ ní nǹkan bí ẹgbẹrún kan ààbọ ọdún sẹyin ìjọba yìí ń gbòòrò láti upemba tí í ṣe ààrin gbuńgbún lube wọn fẹ dé iòkè tangayika lábẹ llnngh sungu tí í ṣe olorí wọ ní ó gbòòrò de apá àríwá àtiu gusu ní lábẹ iiungo kablee igbà tí olórí yà papòdà ni awọ láíubáwó amúnilérú àti àwọn òyìbó anúnisìn sọ ìjọba ńlá wọn di yẹpẹrẹ ìṣẹlu wọ 	 ìjọba àpapọ ni wọ ń ṣe aláyèlúwà mulopwe ni olórí wọn awọ ìlú kèkerè ń wárì fún mulopwr òun ìlú àti olórí ẹgbẹ bambulye ọrọ aje wọn 	iṣẹ òwò iyò àti iru ni àwọ ọlọlá wọn tún ń ṣe àgbe iṣẹ ọdẹ ẹran àti ti ẹja tún wó pọ láàrin wọn iṣẹ ọna wọ 	 iṣẹ agbẹgilére ni iṣẹ wọn ère ló ń ṣègbè fún abọ ni wọ ń gbẹ wọn tún ń gbẹ ère àgba tí a mọ sí mboko ẹsìn wọn	 	gẹgẹ bí ọrọ new man ó ṣọ pe o to nǹkan bi ogóje èdè chadic gẹgẹ bí maapu ṣeṣe àfihàn ó tanka èka mẹfa nínú ajúwe lati adagun odo chad nibi tí orúkọ ìdílé ti sẹ wa ti a ṣi ń sọ ni apá kan nìjìríà chad cameroon orílẹ èdè arìngbùngbùn ilẹ áfíríkà olómìnira àti niger èyí tí ó dára ju tí ó si tan káàkiri ti á ń ṣọ ní èdè chadic tí a mo si hausa tí ó jẹ pe ti á ba fi mìlọnu àwọn tí wọn ń ṣọ èdè kejì ti a ba wo ìgbéléwọn náà a ó ri gẹgẹ bí èyí to tóbi jù nínú àwọn adúláwọ to n ṣọ èdè náà tì ó sì je pé à yọ arabiki kúrò ninú rè 	àwọn yòókù tí wọn ń sọ èdè chadic kò jú ẹgbẹrún kan nìgbà tó o jẹ pé àwọn yòókù ko ju perete lọ newman wọn pin àwọn chadic si mẹrin 	èdè chadic ní wọn ń sọ ni ìwọ oorun níjiria ti o sì pín ṣi ẹka méjì ìkan wa ní ìṣọrí agbo mẹrin àwọn wọnyí ní hausa bole angas ati ron nígbà ti ọkan wà ní ìṣọrí mẹta tí á ṣi se àfihàn rẹ láti ọdọ bade àti nalzlm lati ọwọ warji ati boghom 	bio manchaca ni èdè tí wọn ń ṣọ ni agbègbè àríwá cameroon àti àríwá ìlà òòrùn nígiria pẹlu chad àwọn ẹka mẹta nígbà tí ìkan jẹ mẹjọ ti a si ṣe àfihàn rẹ lati ọwọ tera bura kanwe lamang mafa sukur daba àti bachama bata àwọn méjì nínú ẹka méjì a le ṣe àfihàn wọn láti ọwọ buduma ati musgu ìpele kẹta kun fún èdè ẹyọ kan gudar 	èdè chadic ní wọn ń ṣọ ní chad gusu àti diẹ lára cameroon àti àringbìngbìn ilé áfíríkà olómìnira èdè náà ní ẹka méjì tí ó kún fún ẹgbẹ ìṣọrí mẹta mẹta tí ó ni ẹka a ṣe àfihàn iṣupọ lórísìíríṣí ọwọ kera púpọ nínú àwọn ẹka wọnyí a le ṣe àfihàn rẹ lati ọwọ dangaleat ati mokulu àti lowo sokoro 	semitic ni àwọn ènìyàn ka ju ti o ṣi ye wọn jù síbẹ àwọn èdè kan wa ti wọn kò mọ rárá nipá ṣiṣe arópò extant ati extinet kan semitic ṣe ipatẹ adọọfa lorisiirisi nípa ìṣàkóṣo ti ìbílẹ wọn ṣùgbọn dọsini kan àbọ lo wà lábẹ ìṣàkóṣo àwọn arabiki ṣùgbọn àwọn kan rò wípé ko ba ojú mu lati ṣe bẹ 	àwọn oludari kan gba pe semitic a le ri orukọ wọn ni àríwá ìlà oòrùn àríwá iwọ òòrun àti guṣu lábẹ ipin ẹka ìdílé kan ṣùgbọn aríyanjiyan wa lórí pe bóyá arabiki wa ni ariwa ìlà oòrun tàbí pẹlú ẹka ìdílé gúṣù arákùnrin tí orúkọ rẹ ń jẹ hetzron ṣe àríyànjiyàn lórí ipò 	ẹka ìdílé àríwá ila òòrun wa láti akkadian nítorí èdè to ti paré tó jẹ ayé òlàjú tó ti kọjá lọ ti àwọn assyrians àti babylonians nígbà to ṣi jẹ pé akkadian wà ní lílò fún nǹkan bi ọdún meji miliniọnu títí di àkókò ayé jésù hetzron pin àríwá ìwọ oòrùn semitiki si àringbùngbùn àti gúṣù àríwá ṣi ẹka ti àwọn ìsáájú dúró fún aramaic ní àṣìkò ìgbà ayé àtijọ ati tí ode òní orisiirisi aramaic ni wọn ń ṣọ lati nǹkan bí centiuri mẹwa bc ṣẹyìn nǹkan bì centiuri mẹfà sẹyìn àwọn kirisitẹni aramaic nìkan ní ó jẹ èdè to gbalè nígbà náà bi ó tilẹ jẹ pé àwọn èdè tí á ń ṣọ ni ìlètò ti tàn kariaye ìwọ òòrùn aramaic ma lula turoyo èdè tí á ń pe láàrín àwọn olùṣo èdè ní assyrian 	 	àwọn phonecian ni tòótó wọn ń sọrọ nipa lebanon nígbà to yá o ń tàn ká nípa gbígba òmìnira nígbà to ya ó di èdè àwọn keteji carthage níbi tí á tí mọ hàn án bí puniki 	èdè ìgbàlódé ti àwọn hébérù ń ṣọ ni isrealis lo ṣe àtúnṣe rẹ èdè tí àwọn ras shamra àti uguritic ń sọ kàyéfì lo jẹ èdè to ti pẹ tí àwọn quran ń lò láti centiuri kẹrin ad lo wà ṣùgbọn nígbà tó yá wọn padà ṣí tí centiuri karun bc ṣùgbọn síbẹ wọn ko ṣọ mọ 	loni orísìírìsí ìpínlẹ arábìkì tí wọn ń so ní tí gbogbogbo ní àrín ìlà òòrùn àti àríwá adúláwọ afíríkà ní áfíríkà àwọn èdè tó hàn gbegedé wọn ṣi pegedé egyptian hassaniya ti wọn ń ṣọ ní mauritania àti díẹ lápá mali senegal àti niger morocan shua wọn ń ṣọ díẹ ní chad cameroon nigeria niger sudanese ohun nìkan ni wọn ń sọ ní àríwá sudan ṣùgbọn pẹlú àwọn olùṣọ èdè ni egypt àti eritrea algerian colloquial tì wọn ń sọ tunisia àti sulaimitoan ṣùgbọn wọn ń ṣọ èdè yìí díẹ ní libya àti egypt 	ó dá hàn yàtọ ṣí ẹdá ọrọ aláwomọ èdè oni ti arabiki ṣùgbọn èdè arabiki ní a ń lò fún ẹkọ ìṣàkóṣo àti ìgbòòrò ìbánisòrọ bakan náà a ń lo gẹgẹ bi èdè kejì ó si jẹ èdè ìpìnlẹ àkọkọ fún èdè arábìkì 	ìyàtọ ẹdá ìgbẹdègbẹyọ wúni lórí nítorípé àpèjúwe àkọkọ ferguson maltese wọn ń sọrọ nìpa ilè ti omi yíká ti malta ati níbikíbi ohun ní ìpìlẹ èdá ti àríwá afíríkà arabiki ṣùgbọn tí ó tí tàn ka láàrín àwọn italiàni 	sémítìkì to wa ní guṣu kún fún àwọn arabiki guṣu àti ethic semitic ṣùgbọn àwọn ti tẹlẹ kún fún orísìíríṣí bi hadrami mineah ontabanian ati sebaean òhun nìkan ni a mọ láti ìwọ òòrùn guṣu arábìkì àkọsílè rè tí wà láti centiuri méjọ bc pẹlú arábìkì ti guṣu soqotri mehri jibbali àti harsusi ṣùgbọn ki i se gbogbo àwọn òmòwé to gboye nínú koko isẹ kan lo fara mọ 	ethic semitic kún fún àwọn ará àríwá eghiopic àti ẹka ọrọ aláwòmọ àti liturgical g i iz ùqre àti tigrinya àti ethiopia tí ó wa ní ẹka guṣu to wa láàrin ita tì kò sí ní pínpín 	amharic èdè ethopia jẹ tí gbogbo gbo ó wà lára ti tẹlẹ gẹgẹ bi harari o jé ẹni ti ahọn rẹ fanimọra tí ó si jẹ tí ìbìlẹ ṣi gbogbo ìlú harari gbogbo àwọn ẹgbẹ atòdefimọ gbárajọ pẹlú àwọn ará àrìwá tí gurage l orisiirisi gẹgẹ bí soddo yàtọ si tí àringbùngbùn tí ìwọ òòrùn pẹlú chaha masqan e t c tí wọn jẹ sọrọsọrọ orísìírírìsí nǹkan tí gurage fi kun ni silti a ṣi ṣe àpínsowoó rẹ ṣi ẹgbé èyí ti o wa láàrín ó ṣe pàtàkì kí á ka gurage ká á ṣi fi hàn gẹgẹ bi èdè kan 	kí á to lè ri chustic gẹgẹ bí ìdílé kan ó ní ṣe pé kí á pápọ pẹlú ẹgbẹ ìsọrí èdè yòókù díẹ nínú wọn dá hàn yàtọ láàrín ara wọn àwọn kan ṣe àfihàn tí ó dádúró tí ó ṣi yàtò láàrín ẹka egbẹ ó ṣì ṣúnmọ atodefimọ èdè díẹ laarin àwọn àgbà ẹgbẹ odẹ ni kenya lo ń ṣọ yaaku àwọn ẹgbẹ mééfèfà jo ni nǹkan kan to jọ jẹ àjọni lórí ẹkọ nípa ayé to dúró lórí aṣàmì tí ó wa ní ìsàlẹ ìlà òòrùn cushitic to wà lórí òkè ati èyí to wa ní ìlà òòrùn to wa nílẹ dullay àti yaakuni nǹkan tí wọn fi se àárin dipo kí a ka lábẹ ìlà òòrùn ẹwọn cushitic 	cushitic to wa ní àríwá kún fún èdè eyọkan badawi beja tí á ń ṣọ ní agbègbè to farapẹ ìpín ti sudan egypt àti eriterea 	cushitic to wa ní àringbùngbùn jẹ mọ èdè àgaw ó jẹ ẹgbẹ ti a ṣe atúnmọ rẹ lórísìírìsí ni àríwá ìlà òòrùn ethiopia àti kwara lápapọ xamtunga awngi àti díẹ lórìṣìírìsí tó rún 	ai ba ìgbà mu fún burji cushitic tó wà ní ìlà òòrùn tún mún ìpàdé ìṣùpọ àhánnupè àwọn sọrọsọsọ ń gbé ní orí òkè tí wọn ń ṣọ burji wa ní àríwá kenya àwọn ẹgbẹ náà ní burji sidamo àti kambata halìyya ẹgbẹrún kan àwọn cushitic ìlà òòrùn ní ẹka ẹgbẹ mẹta i 	àwọn ẹka ẹgbẹ àríwá wọn dúró fún saho àti afari ii 	àwọn ẹka ẹgbẹ oromoid kún fún orísìírìsí ojúlówó oromo tí wọn tí sọrọ lati odò tana ní kenya si ìpààlà sudan àti tigrai kòkàárí tí ethiopia àti konsoid èdè abínibí lo sọ wọn pọ ni gusu ìwọ òòrùn ṣùgbọn eyi ti wọn ń ṣọ ni kanso iii 	àwọn ọmọ tana wọn jẹ mo ìlà òòrùn àti ìwọ òòrùn ti ìpààlà wa láàrìn wọn àwọn ará tẹlẹ kún fún àríwá ni kenyan rendille boni lapapọ iye ti àwọn somali jẹ sọrọsọrọ ní somalia djiboute ila òòrùn ethiopia ati aríwá ìlà òòrùn kẹnya ti ìwọ òòrùn pín tó ṣí ní daasenech arbore àti bóyá èdè elmọlo 	èkọ nípa ìmọ ayé tí ó da wà ní bayso òhun ní wọn ń ṣọ ní agbègbè abàjà adágún nínú ethopian rift valley tí ó pin ẹya kan pẹlu ìlà òòrùn atí ìwọ òòrùn 	dually dúró fún gẹgẹ bi okùn ìmọ ẹdá èdè ní àgbègbè wayto valley ṣí ìwọ òòrùn ti konsout of n soke èyí to yàtọ l orisiirisi ni gusu tsmay pípàdé ẹgbẹ onihun ìsùpọ lójúpọ parapọ ní ethnologue gẹgẹ bi gwwada 	èdè cushitic ni ọpọlọpọ ń sọ ni tanzania níbi ti wọn ti dúró fún iraqw gẹgẹ bí ìsùpọ fún apẹẹrẹ gorowa burunge mbugu mana ní wọn ṣábà maa ń lò gẹgẹ bi ojúlówó àpẹẹrẹ èdè àmúlùmálà àti alaisi asax àti fún kw adza ọmọ ẹgbẹ ti i ki i ṣe ọmọ ìlú tan zania tó jẹ dahalo ó sọrọ ní ìletò to ṣúnmọ ẹnu ìlú odò tana ní kenya 	 àkójọpọ èdè tí a mọ sí niger congo dín mẹrin ni òjì lé légbéje grimes ríi gẹgẹ bíi èyí tí ó tóbi jùlọ ní àgbáyé àti wí pé àwọn èèyàn tí ó ń sọ ọkan tàbí èkejì nínú àwọn èdè yìí fọn ká orílẹ ayé ju àwọn ìyókù akẹgbẹ wọn lọ 	ní orílè èdè afíríkà àwọn èdè tí ó ní èèyàn tí ó pọ jùlọ ni wọn jẹ èyí tí a lè rí ní abẹ àkójọpọ èdè niger congo bí àpẹẹrẹ èdè tí ó tóbi jùlọ ni senegal wolof jẹ ọkan lára àwọn èdè niger congo fulfude tí ó tàn káàkirí ìwọ oòrùn àti àárín gbùngùn afíríkà ọkan níbẹ ni bẹẹ náà ni èdè manding tí ó gbajú gbajà ọpọlọpọ orílẹ èdè ní ìwọ oòrùn áfíríkà bí ó tilẹ jẹ pé onikaluku ni ó ní orúkọ tí ó ń pe èdè yìí oun náà sì ni a mọ ṣí bambara tí ó jẹ èdè orílè èdè àti ìjọba mali àti dyala èdè okòwò gbalé gboko a kò gbọdọ gbàgbé akan ní orílẹ èdè ghana yorùbá àti igbo náà kò gbẹyìn níbẹ èdè pàtàkì ni méjèèjì yìí ní orílẹ èdè nàìjiria ní àárín gbùngbùn áfíríkà èdè sango ni wọn ń sọ àwọn èdè bantu bíi ganda gikuyu kongo lingala luba kasari luyia mbundu luanda northern sotho sukuma swahili tsonga tswana umbundu xhosa ati zulu 	ó tó èèyàn bíi mílíọnù lọnà ọtà lé lọọdúnrún sí mílíònù irínwó tàbí jù bẹẹ lọ tí wọn ń sọ èdè niger congo ní áfíríkà gẹgẹ bí grimes ṣe sọ iṣẹ ìwádìí lórí ìpín èdè niger congo 	ọkan gbòógì lára àwọn èdè tí a rí lára ìpín èdè niger congo ni àkójọpọ èdè bantu jẹ àwọn èdè yìí gbalẹ tààrà ní ilẹ áfíríkà wọn sì jọra gidi ní abẹ gírámà rẹ a ríi wí pé àwọn ọrọ orúkọ inú àwọn èdè yìí jọra gan an èyí ni ó sì mú àwọn onímọ tí ó jẹ aláwọ funfun fi ara balẹ ṣe iṣẹ ìwádìí ní orí àwọn èdè wọnyí koelle àti bleek sọ wí pé ọpọlọpọ ẹyà èdè tí àwọn ènìyàn ìwọ oòrùn áfíríkà ń sọ ni ó ní ọrọ orúkọ tí a sẹdá nípa àfòmọ ìbẹrẹ nínú ìwádìí tirẹ meinhof sa awọn èdè kan jọ tí wọn fi ara pẹ ara wọn láti ara ọrọ orúkọ wọn ṣùgbọn tí gírámà wọn yàtọ díẹ èyí ni òún pè ní semi bantu 	westerman ṣe iṣẹ tí ó jọ mọ ti meinhof díẹ ní tirẹ ó se ìpìnyà láàrin àwọn èdè tí ó farahàn ní ìlà oòrùn àti ìwọ oòrùn ilẹ sudan ó ṣe àkíyèsi àwọn èdè kan tí a rí ní apá ìwọ oòrùn ilẹ sudan àwọn náà ni ó pín sí ìsọrí mẹfà kwa benue cross togo gur mandingo àti ti ìwọ oòrùn àtìláńtíìkì 	ọpọlọpọ sílébù nínú àwọn èdè wọnyí ni wọn jé cv 	greenberg yapa díẹ nínú èrò ti rẹ ó ṣe àtúnpín àwọn èdè wọnyí láàrín ọdún sí ní tirẹ ó pín bàntú àti ìwọ oòrùn sudan sí ọnà kan ṣoṣo tí ó pè ní niger congo ó sì ṣe àdáyanrí ìlà oòrùn sudan sí ìsọrí mìíràn ọtọ ó pè é ni nilo saharan iṣẹ rẹ sì fi ara pẹ ti westerman tààrà ní abẹ ìsọrí yìí àwọn kókó inú iṣẹ greenberg ni ìwọnyí 	 a 	orúkọ mandigo yí padà sí mande 	 b 	àárín gbùngbùn togo di ara kwa 	 d 	benue cross yí padè di benue congo 	 e 	bantu di ìsọrí kan lábẹ benue congo ẹ 	fulfude di ara ìsọrí ìwọ oòrùn àtìláńtíìkì serer àti wolof sì di ara kan náà pẹlú fulfude f 	adamawa kún àkójọpọ èdè yìí g 	ní ọdún kordofanian kúrò ní èdè kòtó ǹ kan ó di ọgbà kan náà pẹlú niger congo orúkọ wá yí padà ó di niger kordofanian tàbí congo kordofanian 	 greenberg fura sí ipe èdè àwọn èdè wọnyí ó sì tọka síi wí pé kordofanian ati m niger congo jọ ara wọn èyí sì máa ń jẹyọ dáadáa nínú àwọn àfòmọ ìbẹrẹ àti àwọn ọrọ kòsemánìí kan nínú àwọn èdè yìí 	lẹyìn greenberg ni mukarovsky ṣe àtúpalẹ àti àtúnpín àwọn èdè yìí ó yọ kordofanian mande wolof serer fulfulde ijoid àti adamawa kúrò níbẹ àwọn ìyókù ni ó sì pè ní western nigritic ayé sí tẹwọ gba iṣẹ yìí gan an ni láàrín àwọn olùwádìí ìjìnlẹ 	àtúnṣe gbòógì wáyé láti ọwọ bennett àti sterk wọn fi ojú lámèyítọ wo àwọn ọrọ orúkọ tí ó fara jọ ara wọn nínú àwọn èdè wọnyí ìgbàgbọ wọn ni wí pé kordofanian àti mande ti yà kúrò lara wọn lẹyìn èyí ni ìwọ oòrùn àtìláńtíìkì yà kúrò lára ìsọrí èdè yìí tí a sì fún àwọn tí ó kù ní orúkọ ààrín gbùngbùn niger congo ara àwọn wọnyí ni ila oòrùn adamawa gur kru àti ijọ wà ọkan gbòógì iṣẹ lórí ìwádìí yìí ni the niger cong languages bender samuel jẹ 	àgbékalẹ ìsọrí èdè niger congo gẹgẹ bí a ti mọ lónìí ni a ṣe àtẹ rẹ sí ìṣàlẹ yìí boyd nípa lílò àlàyé fún ọkọọkan wọn 	nínú atẹ yìí a rí proto niger congo nínú èyí tó jẹ wí pé kordofanian ni ìsọrí àkọkọ tí ó kọkọ yapa mande àti iwọ oòrùn atlantic ni ìsọrí kejì tí ó tún yapa bẹẹ èyí tí wọn fi hàn wá lábẹ proto mande atlantic congo 	àwọn èyí tí ó tún dàbí rẹ ni àwọn tí wọn pín sí abẹ ìsọrí ààrín gbùngbùn niger congo láti ara proto ijo congo ni ijoid ti yapa lábẹ rẹ ni a tí rí ijọ ati defaka 	lábẹ proto ijọ congo a rí proto dogon congo èyí tí dogon yapa láti ara rẹ 	lábẹ proto dogon congo a rí proto volta congo tí ó pín sí ìwọ oòrùn vota congo àti ìlà oòrùn volta congo proto benue kwa 	ní a pá ìwọ oòrùn volta congo ni a ti wá rí kru pre senufo ààrin gbùngbùn gur àti adawawa bikirin day kam ati ubangi a lè pè é ní gur adamawa 	ní apá ìlà oòrùn ni a ti rí ààrín gbùngbùn orílè èdè nìjíríà tí òhun náà tún yapa a sì rí bantoid cross lábẹ ìlà oòrùn yìí 	lára bantoid cross yìí ni cross river ti yapa nígbà tí a wa rí bantoid lábẹ bantoid cross 	 ní agbègbè orí òkè nuba ní orílẹ èdè sudan ni àwọn ènìyàn tí ó n sọ èdè yìí wọpọ sí jùlọ bí ó tilẹ jẹ pé ogun àti ọtẹ ti fọn ọpọlọpọ àwọn ènìyàn yìí ká 	àtẹ ìṣàlẹ yìí ni ó ṣe àkójọpọ àwọn ìsọrí èdè tí ó wà ní abẹ ori èdè kordofanian 	 	nínú àtẹ yìí a rí proto kordofanian tí ó pín sí ìsọrí mẹrin ọtọọtọ heiban tahodi rashad katla 	heiban pín sí ìlà oòrùn ko warnang ààrín gbùngbùn koalib logol laru ebang utoro lààrín central àti west a rí shirumba ní ìwọ oòrùn tiro àti moro 	talodi lábẹ tolodi a rí ngile masakin àti dengbebu tocho jomang nding tegem 	rashad lábẹ rẹ ni tagoi àti tagali wà 	katla lábẹ rẹ ni kalak katla àti lomorik tima 	 ìwọ oòrùn áfíríkà ni àwọn ènìyàn tí ó ń sọ èdè yìí sodo sí jùlọ àwọn ìhú tí a sì ti rí àwọn tí èdè wọn pẹka láti ara orí èdè yìí ni mali cote d ivoire sierra leone liberia burkina faso senegal gambia guinea bissan mauretania banin ghana togo ati nigeria dwyer kastenholz 	ó tó ènìyàn bíi mílíọnù mẹwàá sí méjìlá tí wọn ń sọ ọ 	 	nínú àtẹ yìíu a rí proto mande tí ó pín sí ìwọ oòrùn àti ìlà oòrùn ní ìbẹrẹ pẹpẹ a wá rí ìwọ oòrùn fúnrarẹ tí ó tún wá pín sí ààrín gbùngbùn tàbí gúúsù ìwọ oòrùn àti àríwá ìwọ oòrùn 	láti ara ààrín gbùngbùn tàbí gúúsù ìwọ oòrùn ni a ti rí mandaing ati koranko vai àti kono jogo ligbi nnmu atumfuor wela àti jeri sooso àti yalunka kpelle loomu bandi mande ati loko 	láti ara àríwá ìwọ oòrùn ni a ti rí sorogama àti tieyaxo tiema cewe hainyaxo soninke azer bobo sya dzuun samogo guan àti sembia jo samogo don 	ní ìlà oòrùn a rí mano dan yakuba gio àti tura wen guro kweni àti yanre mwa àti wan nwa gban àti beng gan bákan náà ni a rí bisa sane samogo tongan maya àti san south samo maka busa bisa boko shanga àti tyenga àtìláńtíìkì 	 gẹgẹ bí orúkọ rẹ ti fi ara hàn ìwọ oòrùn áfíríkà ní ẹbá òkun àtìláńtíìkì ni èdè yìí sodo sí jùlo ó fọnká láti ẹnu odò senegal títí dé orílẹ èdè liberia díẹ lára àwọn èdè tí ó pẹka sí abẹ orí èdè yìí ni a ti rí fulfulde wolof diola serer àti remne sapir ni ó ṣe àgbékalẹ àtẹ ìsàlẹ yìí fig 	 	nínú àtẹ yìí a rí proto atlantic tí ó pín sí àríwá àti gunsu 	ní àríwá ni a ti rí fulfulde àti wolof serer cangin diola ati pupel balanta bassari bedik ati konyagi biafada pajade kobiana kasanga àti banyin nalu bijago proto atlantic sua temne sherbro àti gola limba 	apá gúúsù ilẹ nigeria ni a ti rí àwọn tí wọn ń sọ èdè yìí èdè náà ni a mọ sí defaka àti ijọ jenewari àti williamson ni wọn ṣe àgbékalẹ àtẹ isálẹ yìí fig 	nínú àtẹ yìí a rí proto ijoid tí ó pín sí defaka ati ijọ ijọ pín ìlà oòrùn àti ìwọ oòrùn 	lábé ìlà oòrùn ni a ti rí nkọrọ ibani kalabari kirike okrika nembe ati akaha akassa 	lábẹ ìwọ oòrùn ni a ti rí izon biseni akita okordia oruma 	àwọn ènìyàn bíi ìdajì mílíọnù tí a bá pàdé ní ilẹ mali àti burkina faso ni wọn n sọ èdè yìí 	bendor samuel àti àwọn ìyókù ni ó gbé àtẹ yìí kalẹ fig 	ínú àtẹ yìí a rí proto dogon ti o pín ṣi ìsọrí mẹfa àwọn ìsọrí náà nìwọn yìí 	 a 	plain 			 	jamsay tegu toro teju tene ka 						tomo ka 	 b 	escarpment 		 	toro sọọ tombaco sọọ kamba sọọ 	 d 	west			 	dulerí dom ẹjẹngẹ dó 	 e 	north west		 	bangeri me 	 ẹ 	north platean	 	bondum dom dogul dom 	 f 	ìsọrí kẹfà ni yanda dom oru yille àti naya tegu ariwa volta congo 	kru gur àti adamawa ubangi ni àwọn ẹka èdè tí a lè rí ní abẹ ìsọrí ariwa volta congo bí ó tilẹ jẹ wí pé àwọn èdè yìí ti fọnká orílẹ 	orílẹ èdè cote d ivoire àti liberia ni a ti lè rí àwọn ènìyàn tí wọn ń sọ èdè yìí ó tó ènìyàn bíi mílíọnù kan sí méjì tí wọn ń sọ èdè yìí tí a bá wo àtẹ ìsàlẹ yìí a ó ṣe alábápàdé àwọn èdè bíi kuwaa tiegba seme àti bẹẹ bẹẹ lọ lára orí èdè kru fig 	nínú àtẹ yìí a rí proto kru tí ó pín sí ìsọrí mẹta àwọn ìsọrí náà nìwọn yìí a 	ìlà oòrùn 	 	 godie àti kouya dida kwadia bakwe ati wane b 	ìwọ oòrùn	 	grebo complex guere complex bassa klao d 	ìsọrí kẹta ni àwọn bíi kuwaa tiegba abrako seme 	èdè yìí gbajú gbajà dáadáa àti wí pé ọpọ ènìyàn ni ó ń sọ èdè yìí ní orílẹ ayé a lè rí àwọn ènìyàn tí wọn ń sọ èdè náà ní orílẹ èdè bíi cote d ivoire ghana togo benin burkina faso àti nigeria ó tó èèyàn bíi mílíọnù márùn ún ati àbàbọ tí wọn ń sọ èdè yìí gẹgẹ bí manessy ti ṣe ìwádìí rẹ fig 	nínú àtẹ yìí a rí proto gur ní ìbẹrẹ pẹpẹ ó pín sí ààrin gbùngbùn proto kulango àti loron proto gur viemo tyefo wara natioro baatonum win toussian 	ààrin gbùngbùn proto eléyìí tún wà pín sí ìsọrí meji pere àríwá àti gúúsù 	lábẹ àríwá a rí kurumfe bwamu buli konni ìlà oòrùn oti volta iwọ oòrùn oti volta gurma yom nawdm 	lábẹ gúúsù a rí lobi àti dyan kirma àti tyurama ìwọ oòrùn gurunsi ààrin gbùngbùn guruusì àti ìlà oòrùn guruusi dogose àti gan adamawa ubangi 	èdè tí ó gbòòrò ni èdè adamawa ubangi ipẹka rẹ bẹrẹ láti apá gúsù ìwọ oòrùn nàìjíríà títí dé àríwá ìwọ oòrùn sudan àpapọ iye àwọn tí ó ń sọ èdè adamawa tó mílíọnù kan àti ààbọ crozier àti blench grimes mílíọnù méjì lé lẹgbẹrún lọnà ọọdúnrún ni barreteau àti monino tọka sí gẹgẹ bí àwọn tó ń sọ èdè ubangi èyí túmọ sí pé àpapọ àwọn tí ó ń sọ èdè adamawa ubangi ní ìbẹrẹ pẹpẹ jẹ mílíọnù mẹrindín ní ẹgbàá lọnà ọgọrùn ún láì ka àwọn tí ó ń sọ èdè sango mọ ọ fig 	nínú àtẹ yìí a rí proto adamawa ubangi tí ó pín sí ọnà méjì ní ìbẹrẹ àpẹẹrẹ 		 a 	adamawa 		 b 	ubangi adamawa eléyìí tún pín sí àwọn àwọn ìsọrí mìíràn bíi leko duru mumuye yendang ati nimbari ubum bua kim day waja longuda jen bikwin yungur bákan náà ni a rí ba kwa kam fali ubangi 	 gbaya banda ngbandi sere ngbaka àti mba zande south volta congo 	bennett ati sterk pe south volta congo ni ààrin gbùngbùn àríwí niger congo atọtọnu wáyé nípa yíyapa tí ó wá yé láàrin kwa àti benue congo nítorí pé wọn sún mọ ara wọn pékípẹkí greenberg pàápàá jùlọ yíyapa láàrin èdè kwa gbe àti benue congo bennett àti sterk àti síse àtúnṣe 	kranse ni ó ṣe ìfihàn orúkọ kwa fún ayé bíi mílíọnù lọnà ogún ni grimes fi yé wa wí pé ó ń sọ èdè náà greenbery a pín in sí ìsọrí mẹjọ ó sì so àwọn èdè ààrin gbùngbùn togo pọ mọ ìsọrí tirẹ stewart ni o ṣe àgbékalẹ àtẹ ìsàlẹ yìí fig 	 	nínú àtẹ yìí a rí proto kwa tí ó pín sí ìsọrí mẹfà ni ìbẹrẹ pẹpẹ àwọn ìsọrí náà nìwọn yìí 	 a 	ega avikan ati alladian ajukru abidji abbey attie 	 b 	potou tano 	 d 	ga ati dangme proto kwa 	 e 	na togo 	 ẹ 	ka togo 	 f 	gbe 	ọpọlọpọ àwọn ìsọrí wọnyí ni o tún jẹ àtúnpín sí ìsọrí mìíran bí àpẹẹrẹ potou tano na togo ka togo gbe potou tano èléyìí pín sí potou àti tano lábẹ potou ni a ti rí ebríe àti mbatto 	tano eléyìí pín sí ìsọrí mẹrin 	 a 	krobu 	 b 	ìwọ oòrùn tano abure eotilé d 	ààrin gbùngbùn tano akan bia nzema ahanta àti anyi banle anufo e 	guan o tun pín si gúúsù níbi ti a ti rí efutu awutu ati larten cherepong anum bákan náà ni àríwá guang na togo ó pín sí lelémi lefana akapatu lolobi likpe santrokofi logba na togo basila adele ka togo ìsọrí eléyìí pín sí avatime nyangbo tafi kposo ahlo bowiri ka togo kebu animere gbe lábẹ èyí ni a ti rí ewe ati gen aja fon phla phera benue congo 	ẹka méjì ọtọọtọ ni èdè yìí ni ìwọ oòrùn àti ìlà oòrùn benue congo àwọn orílẹ èdè púpọ ni ó ní àwọn èèyàn tí wọn ń sọ èdè yìí ó sì sodo sí apá gúúsù ilẹ nigeria dáadáa bẹẹ náà ni ìlú bíi cameroon congo car drc tonzania uganda kenya mozambique angola rwanda burundi namibia zambia malawi zimbabwe gabon lesotho samalia àti àwọn èdè yìí kalẹ 	gẹgẹ bí grimes ṣe wádìí rẹ èdè yorùbá àti igbo ni ó tóbi jùlọ nínú ẹka èdè tí a pè ní benue congo ìsọrí ìwọ oòrùn benue congo ni ó sì pín àwọn èdè wọnyí sí 	àtẹ náà nìyí fig 	nínú àtẹ yìí a rí proto benue congo ti o pín sí ìsọrí meji pàtàkì 	 a 	ìwọ oòrùn benue congo 	 b 	ìlà oòrùn benue congo ìwọ oòrùn benue congo ó pín sí yeai yoruboid edoid akokoid igboid akpes ayere ahan noi nupoid ọkọ idomoid ìlà oòrùn benue congo ó pín sí ìsọrí mẹta pàtó a 	àárín gbùngbùn orílẹ èdè nàìjíráà ó pín sí kainji àríwá ìwọ plateane beromic àárín gbùngbùn plateane ìlà oòrùn gúúsù plateane tarok jukunoid b 	ukaan d 	bantoid cross lábẹ èyí ni bantoid ti yapa nígbà tí a sì rí cross river ní abẹ bantoid cross láti ara cross river ni bandi ti wá yapa nígbà tí a wá rí delta cross lábẹ cross river 	ní ìparí ó fihàn gbangba wí pé èdè niger congo tóbi tààrà àti wí pé orílẹ èdè áfíríkà ni ó pẹka sí ọpọ nínú àwọn èdè yìí ni ó gbalẹ lọpọlọpọ ṣùgbọn a rí lára wọn tí ìgbà ti fẹrẹ tan lórí wọn àwọn wọnyí ni èdè mìíràn ti fẹ máa gba saa mọ lọwọ àwọn ìdí bíi òṣèlú ogun òlàjú àti bẹẹ bẹẹ lọ ni ó sì ṣe okùnfà èyí ní pàtàkì jùlọ gbogbo èdè yìí náà kọ ni àwọn lámèyítọ èdè fi ohùn ṣe ọkan lé lórí lábẹ ìsòrí tí wọn wa ṣùgbọn ọpọlọpọ ni ẹbí rẹ fi ojú hàn gbangba 	ní ìparí ọpọlọpọ àwọn ọmọwé ni wọn ti ṣe iṣẹ ìwádìí lórí rẹ ṣùgbọn ààyè sì tún sí sílẹ fún àwọn ìpẹẹrẹ túlẹ láti ṣe iṣẹ ìwádìí àti lámèyítọ lórí ẹkà èdè niger congo 	ní agbègbè orí òkè nuba ní orílẹ èdè sudan ni àwọn ènìyàn tí ó n sọ èdè yìí wọpọ sí jùlọ bí ó tilẹ jẹ pé ogun àti ọtẹ ti fọn ọpọlọpọ àwọn ènìyàn yìí ká 	àtẹ ìṣàlẹ yìí ni ó ṣe àkójọpọ àwọn ìsọrí èdè tí ó wà ní abẹ ori èdè kordofanian 	 	nínú àtẹ yìí a rí proto kordofanian tí ó pín sí ìsọrí mẹrin ọtọọtọ heiban tahodi rashad katla 	heiban pín sí ìlà oòrùn ko warnang ààrín gbùngbùn koalib logol laru ebang utoro lààrín central àti west a rí shirumba ní ìwọ oòrùn tiro àti moro 	 talodi lábẹ tolodi a rí ngile masakin àti dengbebu tocho jomang nding tegem 	rashad lábẹ rẹ ni tagoi àti tagali wà 	katla lábẹ rẹ ni kalak katla àti lomorik tima ìwọ oòrùn áfíríkà ni àwọn ènìyàn tí ó ń sọ èdè yìí sodo sí jùlọ àwọn ìhú tí a sì ti rí àwọn tí èdè wọn pẹka láti ara orí èdè yìí ni mali cote d ivoire sierra leone liberia burkina faso senegal gambia guinea bissau mauritania banin ghana togo ati nigeria dwyer kastenholz 	ó tó ènìyàn bíi mílíọnù mẹwàá sí méjìlá tí wọn ń sọ ọ 	ẹ yẹ àtẹ ìsọrí yìí wò 	nínú àtẹ yìíu a rí proto mande tí ó pín sí ìwọ oòrùn àti ìlà oòrùn ní ìbẹrẹ pẹpẹ a wá rí ìwọ oòrùn fúnrarẹ tí ó tún wá pín sí ààrín gbùngbùn tàbí gúúsù ìwọ oòrùn àti àríwá ìwọ oòrùn 	láti ara ààrín gbùngbùn tàbí gúúsù ìwọ oòrùn ni a ti rí mandaing ati koranko vai àti kono jogo ligbi nnmu atumfuor wela àti jeri sooso àti yalunka kpelle loomu bandi mande ati loko 	láti ara àríwá ìwọ oòrùn ni a ti rí sorogama àti tieyaxo tiema cewe hainyaxo soninke azer bobo sya dzuun samogo guan àti sembia jo samogo don 	ní ìlà oòrùn a rí mano dan yakuba gio àti tura wen guro kweni àti yanre mwa àti wan nwa gban àti beng gan bákan náà ni a rí bisa sane samogo tongan maya àti san south samo maka busa bisa boko shanga àti tyenga àtìláńtíìkì 	gẹgẹ bí orúkọ rẹ ti fi ara hàn ìwọ oòrùn áfíríkà ní ẹbá òkun àtìláńtíìkì ni èdè yìí sodo sí jùlo ó fọnká láti ẹnu odò senegal títí dé orílẹ èdè liberia díẹ lára àwọn èdè tí ó pẹka sí abẹ orí èdè yìí ni a ti rí fulfulde wolof diola serer àti remne sapir ni ó ṣe àgbékalẹ àtẹ ìsàlẹ yìí 	 	nínú àtẹ yìí a rí proto atlantic tí ó pín sí àríwá àti gunsu 	ní àríwá ni a ti rí fulfulde àti wolof serer cangin diola ati pupel balanta bassari bedik ati konyagi biafada pajade kobiana kasanga àti banyin nalu bijago proto atlantic sua temne sherbro àti gola limba àwọn ènìyàn bíi ìdajì mílíọnù tí a bá pàdé ní ilẹ mali àti burkina faso ni wọn n sọ èdè yìí bendor samuel àti àwọn ìyókù ni ó gbé àtẹ yìí kalẹ ínú àtẹ yìí a rí proto dogon ti o pín ṣi ìsọrí mẹfa àwọn ìsọrí náà nìwọn yìí a 	plain 			 	jamsay tegu toro teju tene ka 						tomo ka b 	escarpment 		toro sọọ tombaco sọọ kamba sọọ d 	west			 	dulerí dom ẹjẹngẹ dó e 	north west		 	bangeri me ẹ 	north platean	 	bondum dom dogul dom f 	ìsọrí kẹfà ni yanda dom oru yille àti naya tegu iye àwọn tí ó ń sọ èdè yìí jẹ ọkẹmárùn ún orílẹ èdè tí wọn tí ń sọ èdè yìí ni mali ati burkina faso orílẹ èdè cote d ivoire àti liberia ni a ti lè rí àwọn ènìyàn tí wọn ń sọ èdè yìí ó tó ènìyàn bíi mílíọnù kan sí méjì tí wọn ń sọ èdè yìí tí a bá wo àtẹ ìsàlẹ yìí a ó ṣe alábápàdé àwọn èdè bíi kuwaa tiegba seme àti bẹẹ bẹẹ lọ lára orí èdè kru nínú àtẹ yìí a rí proto kru tí ó pín sí ìsọrí mẹta àwọn ìsọrí náà nìwọn yìí a 	ìlà oòrùn 	 	 godie àti kouya dida kwadia bakwe ati wane b 	ìwọ oòrùn	 	grebo complex guere complex bassa klao d 	ìsọrí kẹta ni àwọn bíi kuwaa tiegba abrako seme èdè tí ó gbòòrò ni èdè adamawa ubangi ipẹka rẹ bẹrẹ láti apá gúsù ìwọ oòrùn nàìjíríà títí dé àríwá ìwọ oòrùn sudan àpapọ iye àwọn tí ó ń sọ èdè adamawa tó mílíọnù kan àti ààbọ crozier àti blench grimes mílíọnù méjì lé lẹgbẹrún lọnà ọọdúnrún ni barreteau àti monino tọka sí gẹgẹ bí àwọn tó ń sọ èdè ubangi èyí túmọ sí pé àpapọ àwọn tí ó ń sọ èdè adamawa ubangi ní ìbẹrẹ pẹpẹ jẹ mílíọnù mẹrindín ní ẹgbàá lọnà ọgọrùn ún láì ka àwọn tí ó ń sọ èdè sango mọ ọ 	nínú àtẹ yìí a rí proto adamawa ubangi tí ó pín sí ọnà méjì ní ìbẹrẹ àpẹẹrẹ 		 a 	adamawa 		 b 	ubangi adamawa eléyìí tún pín sí àwọn àwọn ìsọrí mìíràn bíi leko duru mumuye yendang ati nimbari ubum bua kim day waja longuda jen bikwin yungur bákan náà ni a rí ba kwa kam fali ubangi 	 gbaya banda ngbandi sere ngbaka àti mba zande ẹka méjì ọtọọtọ ni èdè yìí ni ìwọ oòrùn àti ìlà oòrùn benue congo àwọn orílẹ èdè púpọ ni ó ní àwọn èèyàn tí wọn ń sọ èdè yìí ó sì sodo sí apá gúúsù ilẹ nigeria dáadáa bẹẹ náà ni ìlú bíi cameroon congo car drc tonzania uganda kenya mozambique angola rwanda burundi namibia zambia malawi zimbabwe gabon lesotho samalia àti àwọn èdè yìí kalẹ 	gẹgẹ bí grimes ṣe wádìí rẹ èdè yorùbá àti igbo ni ó tóbi jùlọ nínú ẹka èdè tí a pè ní benue congo ìsọrí ìwọ oòrùn benue congo ni ó sì pín àwọn èdè wọnyí sí 	àtẹ náà nìyí fig nínú àtẹ yìí a rí proto benue congo ti o pín sí ìsọrí meji pàtàkì 	 a 	ìwọ oòrùn benue congo 	 b 	ìlà oòrùn benue congo ìwọ oòrùn benue congo ó pín sí yeai yoruboid edoid akokoid igboid akpes ayere ahan noi nupoid ọkọ idomoid ìlà oòrùn benue congo ó pín sí ìsọrí mẹta pàtó a 	àárín gbùngbùn orílẹ èdè nàìjíráà ó pín sí kainji àríwá ìwọ plateane beromic àárín gbùngbùn plateane ìlà oòrùn gúúsù plateane tarok jukunoid b 	ukaan d 	bantoid cross lábẹ èyí ni bantoid ti yapa nígbà tí a sì rí cross river ní abẹ bantoid cross láti ara cross river ni bandi ti wá yapa nígbà tí a wá rí delta cross lábẹ cross river 	ní ìparí ó fihàn gbangba wí pé èdè niger congo tóbi tààrà àti wí pé orílẹ èdè áfíríkà ni ó pẹka sí ọpọ nínú àwọn èdè yìí ni ó gbalẹ lọpọlọpọ ṣùgbọn a rí lára wọn tí ìgbà ti fẹrẹ tan lórí wọn àwọn wọnyí ni èdè mìíràn ti fẹ máa gba saa mọ lọwọ àwọn ìdí bíi òṣèlú ogun òlàjú àti bẹẹ bẹẹ lọ ni ó sì ṣe okùnfà èyí ní pàtàkì jùlọ gbogbo èdè yìí náà kọ ni àwọn lámèyítọ èdè fi ohùn ṣe ọkan lé lórí lábẹ ìsòrí tí wọn wa ṣùgbọn ọpọlọpọ ni ẹbí rẹ fi ojú hàn gbangba 	ní ìparí ọpọlọpọ àwọn ọmọwé ni wọn ti ṣe iṣẹ ìwádìí lórí rẹ ṣùgbọn ààyè sì tún sí sílẹ fún àwọn ìpẹẹrẹ túlẹ láti ṣe iṣẹ ìwádìí àti lámèyítọ lórí ẹkà èdè niger congo murtala ramat mohammed ojo ibi november ndash february je olori ijoba nigeria gege bi ologun lati odun si igba ti awon ologun egbe re fe gba ijoba ni won pa ogagun obasanjo ti o je igbakeji re ni o bo si ori oye gege olori ijoba lati si a bí ògágun murtala ramat muhammed ni ojó kéjo osù kejì odún olórí ológun ní ó jé ó di alákòso ológun orílè èdè nàígíríà ní títí di odún feb murtala mohammed jé elésìn mùsùlùmí hausa ni pèlú láti òkè oya apá gúúsù ó kékò ológun ní british academy sandhurst murtala kò faramó ìjoba ológun johnson aguiyi ironsi tí ó fipá gbà joba ni osù kìíní odún nínú èyí tí wón pa òpòlopò olórí nàíjíríà tó jé omo apá gúúsù lónà tó burú jáì fún ìdí èyí ó kópà nínú ìfipá gbà ijòba tó wáyé ni july wón fipá gba papakò òfurufú ìkejà èyí tí wón ti yí orúko rè sí murtala mohammed international airport làti fi yé ó kókó fé fi ìfipá gbà ijoba yìí gégé bíi igbésè fún àwon ara gúúsù láti ya kúrò lára nàíjíríà sùgbón ó da àbá yìí nù nígbèyìn ìfipá gbajoba yìí ló mú ògagún lieutenant colonel yakubu gowon jé alákòso orílè èdè nàígíríà ní july àwon ologun tó jé òdò fi ògágun murtala je alákoso orílè èdè yìí láti jé kí nàígíríà padà sí ìjoba alágbádá democracy omo odún méjìdínlógójì ni murtala ramat muhammed nígbà tí àwon ológun fi je alákoso rópò gowon murtala kó pa pàtàkì nínú ogun abélé ó jé òkan nínú adarí omo ogun nàígíríà nígbà tí ogun náà dójú iná tán po òun ló fà á tí ikojá òdò oya river niger àwon omo ogun biyafira biafra se já sí pàbó murtala ò lówó sí bí ìfipá gbà joba tó mu gorí oyè lógán tí murtala gbàjòba ara ohun tó kókó se ni ó pa ètò ìkani census ti odún re eléyìí tó jé pé ó fì jù sí òdò àwon gúúsù nípa ti ànfàní ó padà sí ti odún fún lílò nínú isé murtala mohammed yo òpòlopò àwon ògá ise ijoba tí ó ti wà níbè láti ìgbà ìjoba gowon ó tún mú kí àwon ará ìlú ni ìgbèkèlé nínú ìjòba alápapò ó lé ni egbàárùn òsísé ìjoba tí murtala yo lénu isé nítorí àìsòótó lénu isé àbètélè jegúdú jerá síse ohun ìní ìjoba básubàsu àìlèsisé lónà tó ye tàbí ojó orí láìfún won ní nkankan fífòmó murtala kan gbogbo isé ìjoba pátápátá bí àwon olópàá amòfin ìgbìmò tó n mójútó ètò ìléra ológun àti unifásitì àwon olórí isé ìjòba kan ni wón tún fi èsùn jegúdú jerá kàn tí wón sì báwon dé ilé ejó murtala tún fó egbàárùn owo ogun sí wéwé ó fún àwon alágbádá ni méjìlá nínú ipò méèdógbòn ti amojútó ìgbìmò isé ìjoba ìjoba àpapò gba àkóso ilé isé ìròyìn méjì tí ó tóbi jù lo lórílè èdé yìí ó jé kí gbígbé ìròyìn jade wa làbé ìjoba àpapò nìkan murtala mú gbogbo yunifasiti tó wà lábé ìjoba ìpínlè sí abé àkoso ìjoba àpapò mélòó lafé kà nínú eyín adépèlé ni òrò àwon ohun ribi ribi tí murtala gbése nígbà ti re ara won tún ni dídá ìpínlè méje mó méjìlá tó wà tèlé láti di mókàndínlógún murtala se àtúnyèwò ètò ìdàgbàsókè elekéta orílè èdè ó rí ìgbówólórí inflation gégé bí ìdàmú nlá tó n se jàmbá fún òrò ajé e wa fún ìdí èyí ó pinnu láti dín owó tó wà lode pàápàá èyí tí wón n ná le isé ìjoba lórí ku ó tún gba àwon onísé àdáni níyànjú láti máa sesé tí àwon òsìsé gbogbo o gbo ti je gàba lé lórí murtala tún se àtúnyèwò òye ise ìtójú ìlú tó ní se pèlú ìlú mìíràn tí àwon egbé ìlú tí ó n sèdá epo ròbì lágbàáyé opec ó jé kí nàíjíríà je ohun kìíní tí ó kà sí nípa ti ànfàní àti iye tí wón dálé epo ròbì láìrò télè ògágun murtala dèrò òrun ni ojó ketàlá osù kejì odún wón da lónà nínú mótò rè nígbà tí òun ti mósálásí bò nínú ìfipá gbà joba tí ó jé ìjákulè nígbèyìn owó te àwon òlòtè tó pa á sùgbón kì lé tó pa òsìkà ohun rere á tí bà jé murtala ramat mohammed ti fayé sílè èpa kò bóró mó ká tó rérin ó digbó ká tó rèfon ó dò dàn ká tó réye bí òkín murtala ramat mohammed ìyén di gbére muhammadu buhari tí wọn ní ọjọ ketàdínlógún oṣù kejìlá odún jẹ aàrẹ orílẹ èdè nàíjíríà tí wọn ṣẹṣẹ dìbò yàn sípò láti odún òun náà ló tún wọlé lẹẹkejì gẹgẹbí ààrẹ nínú ìdìbò ààrẹ tí wọn dì lórílẹ èdè nàìjíríà lọdún buhari tí fìgbà kan jẹ ogágun méjọ gẹnẹrà tí ó ti fèyìntì àti pé ó je olórí orílẹ èdè nàíjíríà lati oṣù kejìlá odún sí oṣù kẹjó odún léyìn tí ó fi ọnà èbùrú kúùpù ológun gbàjọre muhammadu buhari ni a bi si idile fulani ni ọjọ kejìlá ni daura katsina ipinle si baba rẹ hardo adamu olori fulani ati iya zulaihat oun ni ọmọkunrin mẹtalelogun ti baba rẹ buhari a ti dide nipa iya rẹ lẹhin ti baba rẹ kú nigbati o wà nipa mẹrin ọdun atijọ ni oṣu keje lieutenant muhammadu buhari jẹ ọkan ninu awọn olukopa ninu july rematch tabi ti a npe ni counter coup ti lt col murtala muhammed ti ṣaju ti o kọlu ati pe o ti pa olukọni akọkọ ti nigeria ti a ti yàn ni oludari ipinle gbogbogbo aguiyi ironsi ti o ti di alakoso ijọba naijiria lẹhin igbiyanju igbiyanju kan ti o ti kuna ni january eyiti o bori ijoba ile igbimọ asofin ti naijiria ti a tun mọ ni ilu ipilẹ akọkọ awọn alabaṣepọ miiran ni igbimọ ni ọjọ keje pẹlu nd lieutenant sani abacha lieutenant ibrahim babangida major theophilus danjuma lieutenant ibrahim bako laarin awọn miran igbese naa jẹ ifarahan si ipo kínní nibi ti ẹgbẹ ti ọpọlọpọ awọn oludari igbo ti major major chukwuma kaduna nzeogwu ti kọlu ijọba ti o ti dibo ti ijọba ara ti prime minister abubakar tafawa balewa ọpọlọpọ awọn ọmọ ogun ti iha ariwa ni ibanujẹ nipasẹ iku ti awọn oselu pataki alakoso minisita abubakar tafawa balewa aṣalẹ ti agbegbe ariwa ahmadu bello ati awọn olori agba mẹrin lati ariwa nigeria brigadier zakariya maimalari colonel kur mohammed lt cols abogo largema ati james pam idaniloju agbọnju naa jẹ igbẹkẹle ẹjẹ ti o yori si iku ọpọlọpọ awọn olori alakoso igbo lara awọn ti o farapa ni akọkọ ologun ti ipinle general aguiyi ironsi ati lt colonel adekunle fajuyi gomina ologun ti western region oríṣìíríṣìí àwọn onímọ ní ó ti gbìnyànjú láti fún èdè ní oríkì tàbí òmíràn ṣùgbọn kí a tó bẹrẹ sí ń ṣe àgbéyẹwò àwọn oríkì wònyìí èmi pàápàá yóò gbìnyìnjú láti sọ lérèfé ohun tí èdè túmọ sí 	èdè ní í ṣe pẹlú ọnà ìbánisọrọ tí àwọn ènìyàn ń lò ní àwùjọ báyá fún ìpolówó ọjà ìbáraẹni sọrọ ojoojúmó ètò ìdílé tàbí mọlẹbí àti bẹẹ bẹẹ lọ 	ní báyìí mo fẹ ṣe àgbéyẹwò díẹ lára àwọn onímọ ti fún èdè gẹgẹ bí fatunsi ṣe sọ 	 language primarily as a system of sounds exploited for the purpose of communication bya group of humans 	gẹgẹ bí ó ti sọ ó ní èdè jẹ gẹgẹ bí ọnà ìrú kan gbòógì tí àwùjọ àwọn ènìyàn ń lò láti fi bá ara ẹni sọrọ 	raji pàápàá ṣe àgbékalẹ oríkì èdè ó ṣàlàyé wípé wardlaugh sọ nínú ogusiji et al wí pé 	 language is a system of arbitrary vocal symbols use for human communication àwọn oríkì yìí àti ọpọlọpọ oríkì mìíràn ni àwọn onímọ ti gbìyànju láti fún èdè kí a tó lè pe nǹkan ní èdè ó gbọdọ ní àwọn èròja wọnyí èdè gbọdọ jẹ 	síwájú sí í a ní àwọn àbùdá ti èdè ènìyàn gẹgẹ bí àwọn onímọ ṣe ṣe àgbékalẹ rẹ fún àpẹẹrẹ 	ìdóhùa yàtọ sí ìtumọ ar bitransess 	àtagbà àṣà cultural transmission 	agbára ìbísí productivity àti bẹẹ bẹẹ lo gbogbo ọnà ìbánisọrọ mìíràn yàtọ láàrín èdè ènìyàn àti ti ẹranko kì í ṣe ohun tí ó rorùn rárá 	nǹkan àkọkọ nip é a gbọdọ wá oríkì èdè tó ń ṣiṣé lórí èyí tí a ó gbé ìpìnlè àfiwé wa lè ṣùgbọn ṣá kò sí oríkì tí ó dàbí ẹni pé ó ṣàlàyé oríkì èdè tàbí tí ó jẹ ìtéwógbà fún gbogbo ènìyàn charles hocket ṣe àlàyé nínú nick cipollone eds wípé 	ọnà kan gbòógì tí a fi lè borí ìṣòro yìí nip é kí a gbìnyànjú láti ṣe ìdámọ ìtúpalẹ àwọn àbùdá èdè ju kí a máa gbìnyànjú láti fún ẹdá rẹ tí ó ṣe pàtàkì ní oríkì 	torí náà a lè pinu bóyá èdè ẹranko pàápàá ni àwọn abida yìí pẹlú ohun tí a mọ nípa èdè ẹranko ni pé kò só èdè ẹranko kọọkan tí ó ní àwọn àbùdá èdè ènìyàn tí a ti sọ síwájú èyí ni ó mú kí á fẹnukò wípé àwọn èdà tí kìí ṣe àwọn ènìyàn kì í lo èdè dípò èdè wọn a máa bá ara wn sọrọ ní ọnà tí ń pè ní ẹnà àpẹẹrẹ ìfiyèsí signal cocle 	gbogbo ọnà ìbánisọrọ mìíràn yàtọ sí èyí kì í ṣe èdè àwọn ọnà náà ní 	ìfé sísú 	ojú ṣíṣẹ 	èjìká sísọ 	igbe ọmọdé 	imú yínyín 	kíkùn ẹlẹdẹ 	bíbú ti kìnnìún bú 	gbígbó tí ájá ń gbó àti bẹẹ bẹẹ lọ 	gbogbo ariwo ti a kà sílẹ wọnyí kì í ṣe èdè nítorí pé 	wọn kò ṣe é fọ sí wẹwẹ 	wọn kì í yí padà 	wọn kì í sì í ní ìtumọ 	pẹlú gbogbo àwọn nǹkan tí mo ti sọ nípa ìyàtọ tó wà láàrín èdè ènìyàn àti ẹranko ó hàn gbangba wípé a kò le è fi èdè ẹranko àti ti ènìyàn wé ara wọn 	yorùbá bì wọn ní igi ímú jìnà sí ojú bẹẹ a kò leè fi ikú wé oorun bẹẹ gẹgẹ ni èdè ènìyàn àti ẹranko rí nínú èdè ènìyàn lati rí gbólóhùn tí ènìyàn so jáde tí a sì leè fi ìmò ẹdá èdè fó sí wéwé àtiwípé àǹfàní káfi èdè lu èdè kò sí ní àwùjọ ẹranko gẹgẹ bí i ti ènìyàn fún bí àpẹẹrẹ olu ra ìṣu olú nínú gbólóhùn yìí jẹ ọrọ orúkọ ní ipò olùwá rà jẹ ọrọ ìṣe nígbà tí ísu jẹ ọrọ orúkọ ní ipò ààbọ 	a kò le rí àpẹẹrẹ yìí nínú gbígbó ajá kike ẹyẹ àti bẹẹbẹẹ lọ 	nítorí náà èdè ènìyàn yàtọ sí enà apẹẹrẹ ìfiyèsí siganl code àwọn ẹranko 	àwọn ìwé ìtọka sí ni àwọn wọnyìí fatusin s a an introduction to the phonetics and phonology of english green field publishers lagos rájí s m ìtúpalẹ èdè àṣà lítíréṣọ yorùbá fountan publications ibadan ogunsiji a and akinpẹlu o reading in english languag and communication skills immaculate city publishers oyo nic cipollone eds language files ohio state university press columbus thomas peter taiwo ṣẹ ìtàn bi ede yorùbá ṣe di kíko sí lè yorùbá orthography láti ayébáyé èdè yorùbá wa lábé ìpínsí sòrí tí ọgbẹnì thamstrong se fún àwọn èdè gbogbo èdè yorùbá bọ sí abẹ ìpín èdè kwa èyí sì jẹ bẹẹ nítorí pé èdè olóhùn tonalanguage ni yorùbá jẹ gẹgẹ bí a se mọ pé tẹlẹ tẹlẹ rí a kì í kọ èdè yorùbá sí lẹ sí sọ nìkan ni a ń sọ ọ lẹnu ṣùgbọn nígbà tí àwọn òyìnbó aláwọ funfun dé tí òwò ẹrú si bẹrẹ ní pẹrẹ wọn bèrè sí ní í kó àwọn ọmọ bíbí ilẹ yorùbá lẹrú lọ sí òkè òkun èyí tẹsíwájú fún ìgbà pípẹ kán fin kése títí di àsìkò tí ìjọba àpapọ àgbáyé gbìmọ pọ ti òpin sí òwò ẹrú yìí fún ìdí eléyìí ó di òranyàn kí á dá àwọn ẹrú wònyí padà sí ibi tí wọn ti sẹ wá èyí ló mú kí ọpọlọpọ àwọn ẹní tí wọn jẹ ọmọ bíbí ilẹ yorùbá padà sí ilẹ wọn ṣùgbọn ní ọwọ àsìkò ti wọn fi wà ní oko ẹrú yíì ni wọn ti ń se ẹsìn jíjẹ ọmọ lẹyìn kírísítì chiristanity àwọn òyìnbó amúnsìn yìí sí rí i ní ọranyàn pẹlú láti se agbára lórí i bí ẹsìn yí yóò se máa tẹsíwájú láàrin wọn ẹyí gan an ló mú kí wọn se akitiyan lórí bí wọn yóò se se àyípaà ìwé mímọ nì bíbélì sí èdè yorùbá nínú sí se eléyìí ó se pàtàkì láti rí i dájú pé ọmọ bíbí ilẹ yorùbá tó sì jẹ gbédè gbijọ èdè náà wà ní bẹ àti kí ó sì kó ipa takuntakun nínú sí se àyẹwò àfikún àyokúrò àti afótónu tó yaarantí ló rí iṣẹ náà àwọn ènìyàn bíi humnah kilham john rahar gollmer and bowdich àti àjàyí growther ló bẹrẹ isẹ lórí kí kó lẹtà àti àwọn òǹkà jọ okùnrin kan tí ń jẹ bowdich ni ẹni àkọkọ tí ó kọkọ si ṣẹ lórí i àwọn òǹkà yorùbá bí i óókan ééjì ẹẹta títío do ri i ẹẹwà á ó sì se àwọn isẹ yìí í ní odún hamah kilhar ní náà sísẹ lórí kíkọ sí lẹ èdè tí à ń mẹnu bà yìí ó fún wa ní ìlànà méjì tí ó se pàtàkì jù nínú isẹ rẹ lẹyìn crowther a ò gbọdọ gbàgbé àwọn yeekan yeekan bi henny venn ijo cms àlùfáà charle andrew gollmer german alufa heny townsend samuel johnson abbl tí wọn se akanse iṣẹ takun takun lórí bí èdè yorùbá se di kí ko sèle akiyesi pàtàkì kan ti a lee se nínú gbogbo atotonu lórí bi èdè yorùbá se di kiko silẹ yin i pe nínú gbogbo àwọn to siṣe yi ti wọn jẹ àwọn oyinbo atohun rinwa alawọ dúdú kan ni a timenu ba ṣùgbọn èyí ko fi bẹẹ ri bẹ àwọn dúdú ti wọn ko pa nínú iṣe yìí naa po jojo ṣùgbọn fún ìdí kan tàbí òmíràn ti a ko ni lee sòro nípa wọn ayan drummer iṣẹ àyàn iṣẹ ìlù lílú ni a n pe ni ìṣẹ àyàn àwọn ti o n sẹ iṣẹ yii ni a n pe ni aláyàn tàbí àyàn iṣe àtìrandíran ni èyi nitori iṣẹ afilọmọlọwọ ni gbogbo ọmọ ti onílù bá bí sí ìdi àyàn agalú ni o ni láti kọ ìlù lílù paapaa akọbi onílù dandan ni ki àkọbí onílù kọ iṣẹ ìlù ko si maa ṣe e nitori àwọn onìlu ko fẹ ki iṣẹ náà parun yàtọ si àwọn ti a bì ni ìdile onìlu tabi awọn o ọmọde ti a mu wọ agbo ifa ọbàtálá eégún tàbí ṣàngó ti wọn si n ti pa bẹẹ mọ oriṣiiriṣii ìlù wọn a maa n rì awọn to ti ìdílé miíran wa láti kọ ìlù lìlú lọwọ awọn onìlu àwọn yorùbá bọ wọn ni àtọmọde dé ibi orò ń wò fínní fínní àtàgbà dé ibi orò ń wò ranran òwe yìi tọka si i pe ko si ohun ti a fi ọmọdé kọ ti a si dàgbà sínú rẹ ti a ko ni le se dáadáa láti kékeré làwọn yorùbá ti n kọ orìṣiiriṣi ìlù lìlú nígba ti ọmọde ba ti to ọmọ ọdún mẹwàá sí méjìlá ni yóò ti máa bá baba rẹ ti o jẹ onílù lọ òde aré láti kékeré yìí wá ni yóò ti máa foju àti ọkàn si bi a ti n lu ìlù àwọn ọmọdékùnrin tí ń bẹ nínú agbo àwọn tí ń bọ ọbàtálá yóò máa fojú síi bi a ti ń lu ìgbìn àwọn tí n bẹ lágbo àwọn onífá yóò máa kọ bi a ti ńlu ìpèsè ọnà kan náà yii làwọn tí ń bẹ lágbo àwọn eléégún àti onísàngó ń gbà kọ bi a ti ńlu bàtá àwọn ọmọdé mìíran máa ń gbé tó ọdún mẹwàá sí mẹẹdógún lẹnu iṣẹ ìlù kíkọ yìí ipese drum ìpèsè ìlù tí àwọn babaláwo ńlù lọjọ ọdún ifá ni ìpèsè awọn mìíran npe e ni ìpẹsì yatọ si ọjọ ọdun ifa a tun nlù ipese lọjọ ti a ba n ṣe isinku tabi ijade oku ọkan nínú àwọn asaaju nibi ifa mẹrin ni ọwọ ìlù ti a papọ se ìpèsè a 	ìpèsè ìlù yi funra rẹ lo tóbi jù nínú mẹrèẹrin igi la fi n gbẹ ẹ ó sì gbà tó ẹsẹ bata ti a fi bo o loju mọ ara igi ti a gbẹ ti a si da ìho sinu rẹ b 	àféré ìlù yìí lo tobi tẹle ipese igi la fi n gbẹ àféré ṣùgbọn o lẹgbẹ ti o fẹ jù ipese ko ga to ipese ẹsẹ mẹta ni o fi dúró nilẹ d 	àràn ìlù yìí kò tobi to aféré bẹẹ ni ko ga to o òun náà ni ẹsẹ mẹta to fi dúró e 	agogo ohun kẹrin ti a n lù si ìpese ni agogo irin la fi ńrọ agogo abala ìrìn meji ti a papọ ṣùgbọn ti a da ẹnu rẹ si lapa kan ni agogo agere drum àgẹrẹ a nlù agẹrẹ lọjọ ọdun awọn ọdẹ idi niyi ti a fi n pe agẹrẹ ni ìlù ogun bi ọlọọdẹ tàbí olórí ọdẹ kan bá ku ni a n lù agẹrẹ ọwọ ìlù mẹta la papọ se àgẹrẹ ògún a 	àgẹrẹ eyí ni ìlù to tobi ju pátápátá igi la fi ngbẹ agẹrẹ oju meji ọgbọọgba lo sì nì ìlù yi dabi ìbẹmbẹ awọ la fin bòó lójú ọnà méjèèjì okun la si nfi wa awọ ojú rẹ lọnà méjèèjì ki o le dún b 	fééré ìlù yii kere jù agẹrẹ lọ igi naa la fi gbẹ ẹ ṣùgbọn ko fẹ to agẹrẹ d 	aféré ìlù yii lo kere jù awọn meji ìsáájú lọ pàtàkì ni gbẹdu jẹ nínú àwọn ìlù ìbílẹ yorùbá ìlù yii kan naa lawọn kan n pen i àgbà ìyàńgèdè ni ìlẹ yorùbá ìlù mẹta la le tọkasi nínú ọwọ ìlù gbẹdu a 	aféré ìlù nla ni afẹrẹ ó ga tó iwọn ẹsẹ bàtà mẹrin ó sì gùn gbọọgì géńdé ti ko ba dara rẹ loju ko le gbe nìlẹ oùn rẹ máa n rìnlẹ dòdò ìkeke ni a fi maa nlù b 	apéré tabi opéré ìlù yii lo tobi tẹle afẹrẹ labẹ ọmọ ìlù ti a n pe ni gbẹdu igi la fi gbẹẹ ṣùgbọn ko ga ko si fẹ lẹnu to aféré d 	ọbadan ìlù yii lo kere ju nínú ọwọ ìlù gbẹdu igi la fi gbẹẹ bi ti awọn yooku ko sit obi to apẹẹrẹ rara gbẹdu se patakì pupọ nitori pe o jẹ ìlù ọba a kii dede n lu u ìlù yi wa fun ìyẹsì awọn ọba ilẹ yorùbá bi ọba ba gbesẹ tabi ijoye nla kan tẹri gbaso wọn n lù gbẹdu lati fi tufọ ìlù ìgbìn ìlù oriṣà ọbàtálá ni ìlù yii ọjọ àjọdún ọbàtálá ni àwọn olóòṣà yìí ńkó ijó ìgbìn sóde oriṣii ìlù mẹrin la le tọka sí lábẹ ọwọ ìgbìn a 	ìyá nlá igi la fi n gbẹ ìlù yìí ihò ìnu ìgi naa si dọgba jálẹ awọ lafi ńbo oju ìgi ìlù yi lójù kan b 	ìyá gan ìlù yii lo tẹle iya nla òun ló sì dàbí omele tàbí emele ìyá ńlá d 	keke 	ìlù yìi lo tẹle iya gan ó kó ìpa pàtàkì nínú ìgbin e 	aféré ìlù yii lo kere jù nínú awọ ìlù mẹrẹẹrin ti a le tọka si nínú ọwọ ìlù igbin igi náà ni a fi n gbẹ ẹ bi i ti awọn mẹta yooku awọn ti n gbẹ ìlù yii máa n sojú àti ìmú sára ìgi ìlù yii apinti drum àpíntí ọkan nínú àwọn ìlù ti a nlu nibi aseyẹ ni apinti ẹya ìlù mẹta la papọ ti a n pen i àpíntí a 	iya ìlù igi ti a gbẹ ti a si da iho sìnu rẹ la fi nṣe ìya ìlù oju kan ṣoṣo lo ni oju kan ṣoṣo yi la n fi awọ bo iho ìnu ìgi yi jade si isalẹ rẹ ko si ni awọ iya ìlù yi ni okun tẹẹrẹ ti a so mọ ara rẹ okun náà la fi ngbe e kọpa b 	omele tabi emele igi ni a fi n gbe oun náà ṣùgbọn o kere pupọ ju iya ìlù lọ d 	agogo irìn la fi nṣe agogo ti a n lu si apinti awọn alagbẹdẹ lo n see ṣẹkẹrẹ jẹ ọkan lára àwọn ohun èlò amúlùúdùn ní ilẹ yorùbá jákè jádò ìlẹ yorùbá la ti ń lù sẹkẹrẹ pàá pàá jùlọ níbí àṣeyẹ oríṣiríṣi orísirísi ònà ni àwon ìlú kankam n pe sèkèrè ìlú cuba n peé ní chekere wón sì tún pèé ní aggué abwe bákan náà brazil n pèé níxequer kósó kósó ni ìlù tí a fi igi ṣe awọ la fi ń bo orí igi tí a gbẹ náà o gùn gbọọrọ tó ìwọn ẹṣẹ bàtà méjì àbọ ó sì tóbi lórí níbí tí a fi awọ bò ju ìsàlẹ lọ ó ní ọjá tẹẹrẹ tí a lè fi gbé e kọ apá bẹmbẹ jẹ ìlù tí a fi awọ bo lójú méjèèjì tí wọn sì tún fi awọ tẹtẹẹrẹ bí òkun ṣòkòtò kọ lójú kí ohùn rẹ ó lè dun yàtọ létí awọ tẹẹrẹ bí okùn ṣòkótò yí náà ni wọn fi ma ń fà tí wọn sì ń fọwọ kan ojú ìlù náà kí olè mú ohun tí onílù náà bá fẹ jáde lásìkò tí ó bá ń lùú aro ìlù kẹrin tí a ń lù sí sẹkẹrẹ ni aro irin la fi ń ṣe aro àwọn alágbẹdẹ ló sì ń ṣe é àpíìrì tàbí sẹkẹrẹ aré yi wọpọ lágbègbẹ èkìtì ó yàtọ sí ṣẹkẹrẹ ti a kọkọ sàlàyé rẹ nítorí pé a kìí lu aro koso àti bẹmbẹ síi kìkì ṣẹkẹrẹ là ń lù nìbi ti a ba nsere apíìri orìṣii ṣẹkẹrẹ mẹta là ń lù si apiiri a 	ìya àjẹ àgbe to tobi díẹ la fi n ṣe iya aje e so igi kan bayi la n ṣe sara owu ti a ran bi a ba ti seetan a o fi owu ti a se eso si yi kọ ara agbe náà lọwọọwọ titi de ọrun rẹ eso ara agbe yi ni n dun lara rẹ nìgba ti a ba n luu b 	emele ajè emele aje meji la n lu si apiiri agbe la fi n ṣe e bi ti iya aje agbe ti a fi n se emele aje ko tobi to eyi ti a fi n se iya aje ìdi niyi ti didun wọn ko fi fẹ dodo bi ti ìya aje bobo madare bobo madare 	 èdè yìí jẹ mọ èyí tí wọn máa ń sọ ní ìwọ oòrùn africa orúkọ mìíràn tí a tún mọ èdè yìí sí ní balck bobo bobo bobo bobo fing àwọn èdè adugbo wọn ni benge bobo dioula bobo jula sogokire sya syabere voré zara 	 ile burkina faso ni wọn ti ń sọ ọ nígbà tí wọn sijẹ ẹyẹ ti niger congo pẹlú àwọn ẹya bobo 	 àwọn àmì ẹka wọn ni n c b b a b a a tun rí èdè bobo mìíràn tó jẹ mo ti gusu ní burkina faso mali wọn sì tì ń sọ àwọn èdè wọnyí titi di òní kikongo tabi ede kongo je ede bantu ti awon eya bakongo ati bandundu n so èdè tí àwọn ènìyàn wọnyí ń sọ ni kitumba òun ta ń pè ní kongó ní n ǹkan ṣe pẹlú àpapọ àwọn èdè bantu àwọn ibi tí ati n sọ èdè yìí ni angola congo crabon ati zoure 	 ní àarin odún sí ọdún àwọn tí ó n sọ èdè yìí dín díẹ ni mílíọnù mọkànlá àkọtọ èdè wọn muná dóko ṣùgbọn wọn kìí lo àmì ohùn lórí gbogbo ọrọ wọn àkọtọ wọn tó wuyì yìí lo mú kí ohun èdè wọn dín kù ní lílò èdè kongo kongo tàbí kikongo ó jẹ èdè bantu àwọn ènìyàn bakongo ni wọn ń sọ ọ ààrin ilẹ afíríkà ni ó wà àwọn tí wọn ń sọ ọ jẹ mílíọnù méje ọpọlọpọ àwọn tí wọn kó ní ẹrú ní ilẹ afíríkà tí wọn sì tà wọn fún america ni wọn ń sọ èdè yìí àwọn bí i mílíọnù ni wọn ń lo èdè yìí gẹgẹ bí èdè méjì akande titilayo c sintaasi ede aafirika syntax john r watters john r watters túmọ sínńtààsì sí bí ìró àti ọrọ se ń so papọ di gbólóhùn àti bí àwọn ìsọrí kọọkan se hun ara wọn papọ ní ìpele ìpele di gbólóhùn 	 gbogbo èdè ni wọn ní ju ọnà kan lọ ti wọn ń gba hun ọrọ wọn tí a bá ń kọ nípa èdè kan àfojúsùn wa ni láti se àfìwé ìdí tí ìhun wọn fi pé orísìírísìí ní ilẹ afirika ó fẹẹ jẹ pé gbogbo èdè ni wọn ń lo olùwà àbò àti ọrọ ìṣe 	 a tún máa ń lo less common word orders nínú gbogbo èdè láti sèdá gbólóhùn àyísódì sentences with single clauses gbólóhùn aláwẹ kan 	 ètò ọrọ word categories àwọn ọrọ tí a máa ń tò pọ di gbólóhùn ni or is apọnle eyan àti atókùn iwájú ọrọ orúkọ ni atọkùn máa ń wà post position máa ń wa lẹyìn ọrọ orúkọ 	 nínú èdè afirika or ati is se iyebíye àwọn èdè africa máa ń lo is dáadáa ju àwọn èdè gẹẹsì àti èdè àwọn european fún àpẹẹrẹ 	aghem bantu benu congo niger congo i 	fi baà the bird is red 	ọrọ ise ni wọn lo red fún nínú gbólóhùn yìí ẹwẹ a lè lo ọrọ ìṣe ní ibi tí àwọn elédè gẹẹsì bá ti ń lo àpọnlé e g frequently not yet still again ati ọrọ àsopọ conjunction e g and their i 	ó tún ń lọ he is going again ii 	à njánà à chòr á she is still talking 	 àwọn èdè africa kò ní atókà púpọ bí europeans èdè afíríka jẹ èdè olóhùn èyí ni a sì fi máa ń dá wọn mọ yàtọ 	 i 	wá báy làa bàà he was very very red 	 ii 	wá nyi máa tátát he ran quickly and continuosly gbólóhùn oní pọnónna simple sentence 	 àwọn wọnyí subject s verb v obuject o ni a máa ń lò láti sàlàyé gbólóhùn 	 svo ni o gbajúmọ ní ilẹ afroasiatic àti ní niger congo yàtọ sí mande senufo àti ijo ní ilè khoisan khoe náà yàtọ fún àpẹẹrẹ 		hausa chadic afroasiatic i 		s		v		o 		obdun 	yaa ci	na amaaa 	swahili bantu benu congo niger congo ii 		s 	 v o 	 halima a na pika ugali 	halima is cooking porridge nínú àwọn èdè wọnyí iii 	 s v o adv teleme a kop kene de de 	 the monkey caught the branch quickly ìkejì tí ó tùn gbajúmọ ní ilẹ afirika ni sov a lè rí i ní ethio semitic cushitic àti omotic láàrin afroasiatic ní senufo bí àpẹẹrẹ i 	silt e ethio semitic afroasiatic 	 	 s o v 	isaam ciitae gilgil ceeeet ii 	supyire senufo gur niger congo 	 s 	 o v 	 kile ù kùni pwọ 	 may god sweep the path iii 	aiki maban nilo saharan 	 s o v 	gò yà sám tare ìkẹta ni vso òhun kò gbajúmọ ní ilè afirika a máa ń rí i ní berber chadic ni afroasiatic nilotic surmic ní ilẹ eastern sudamic fún àpẹẹrẹ i 	maasai eastern nilotic eastern sudamic àti nilo saharan 		v 		s		o 	 édól oltúání 	 ekolìí 	the person sees a gazelle 	 nínú àwọn èdè tí ń lo v s o àbọ kìíní àti ìkejì máa ń tẹlé is á wá fùn wa ní vsoo turkana bí àpẹẹrẹ 		v		s 		o 		o 	 à in a kin i	ayò		ide 	 akimui 	 nínú èdè sov adjuncts afikun maa ń síwájú is a wá fún wa ni sxov tàbí soxv bí ó se hàn ni 	aiki maban nilo saharan 		s o loc v 	kàikàì ti tií gá tàk gán tàndàrkè 	the child joined its mother at the pound 	 x yìí dùró fún ìkan lára àwọn àfìkún àfikún adujunct ni location post positional phrase tak g n àwọn èdè sov lè lo sovx fun afikun adjuncts bí a se ríi ní menade pẹlú atọkún instrumental prepositional a bó a ti o túmọ sí with a knife 	mende western mande niger congo 	 s o v inst 	 è 		wúru tèe 	à bóa hé 		stick 	 cut 	 with knife 	he cut the stick with a knife gbólóhùn àsẹ àti ìbèèrè commands and questions ohun mẹta ni a máa gbé yèwò èyí ibeere ni tàbí bẹẹ kọ i yes or no question information word question indirect question 	 nínú èdè africa yes no question most commonly involve only a question marker or morpheme at the end or the beginning of the sentences nínú èdè africa ìbéèrè oní bẹẹni tàbí bẹẹkọ máa ń ni àmì ìbéèrè ní ìbẹrẹ tàbí ìparí 	 linda is typical of many niger congo and other langs that use a question marker at the edge of the sentence linden i ogidi nínú àwọn niger congo ti o n lo ìbéèrè alámì ni opìn gbólóhùn 	linda banda adamawa ubangi niger congo 	 a 	 ce 			gú 		he she 	 arrived she arrived 	 b 	cè 	gú à 		he she arrived 	qm 					did she arrive 	 nínú èdè bíi silte wọn máa ń lo ohùn gbigbe sókè ní ìparí gbólóhùn á lè lò ó gẹgẹ bíi yes no question fun àpẹẹrẹ 	silt e ethio semitic afroasiatic 	akkum 	 tisiikbińaas way 						qm ó máa ń wáyé nínú èdè haúsá náà 	 ohùn àwọn èdè wọnyí wande gur àti kwa máa ń lọ sí ilẹ ni nínú èdè àwọn konni gur ní ilè ghana vowel or nasal is lengthened and has a slow fall in pitch èyí túmọ sí pé nínú èdè konni fáwẹlì tàbí aránmúpè wọn máa ń falẹ àpẹẹrẹ	nì díè saabú u are you pi eating porridge yes no question tún máa ń wáyé nípa lilo negation ayisodi didn t he go to accra nínú èdè gẹẹsì tí a bá dáhùn bẹẹni ohun tí à ń sọ ni pé ò lọ sí accra ìdàkejì rẹ ni ó tọnà ní ilẹ africa ṣùgbọn ní ilẹ ejagbam ekoid bant 	benue congo àti niger congo a 	ó kà jí ògàm à didn t you go to the qm market b 	nńǹ ń kà ji yes i didn t go ìyósódì twó different kinds of negation should be distinguishes túmọ sí pé orísìí àyísódì méjì ni a máa gbé yèwò àkọkọ a lè yí gbogbo gbólóhùn sí òdì ìkejì ó sì lè jẹ àpólà kan nínú gbólóhùn bí àpólà orukọ ni a máa yí sódì 	verbal affixes ọnà tí ó gbajúmọ tí wọn fi máa ń yi gbólóhùn sódì ni síse àtúnrọ àwọn ọrọ ìse a yi kúrò ni ipò ìṣe lọ sí ìse aláyìísódì gbogbo ilẹ benue congo ni wọn tí máa ń lò ó fún àpẹẹrẹ 	ò bò fí ghgm he has hit the mat 	ò kà bó gbam fò he has not hit the mat 	compound and complex sentences gbólóhùn ọlọpọ awẹ compound sentewes ni síse awẹ méjì tàbí jù bẹẹ lọ pọ ó máa ń jẹ odidi awẹ àti àfarahẹ emphasis or focus àfojúsùn àfojúsùn jẹ ohun pàtàkì tàbí information abẹnú nínú gbólóhùn ó jẹ ohun ti olùsọ gbà pé oùgbọ kò gbọdọ bá òun sọ èdè africa máa ń lo ohùn nígbà mìíràn ṣùgbọn ohun ti wọn sabàá máa ń lò ni i yíyí padà kúrò ni ọrọ ìse tàbí kí wọn lo aux àsèrànwọ ìṣe use of special words particles use of cleft types constructions fún àpẹẹrẹ nínú èdè ejaghan a 	à nam 		bì yù 	 buy 		 yam 	 she bought yams b 	à nàm é 			jén 	 focus 			what 	 what did she buy c 	à nam é 		bì yù 	she bought yams èdè a ghem ni àfojúsùn tó le complex focus in some cases it uses a focus particle a 	fù kí mò nyi n á kí bé 	the rat ran in the compound b 	fú kí mọ nyi no á kí bé the rat ran did not walk in the compound c 	fù kí mọ nyi á kí bé no 	the rat ran inside the conpound not inside the house àwọn èdè mìíràn lè lo àpepọ verb changes and particles gẹgẹ bí ó ti hàn nínú èdè vute 	 a 	mvèìn yi gwáb na tí gé cene 		the chief bought him a chicken 	 b 	mvèìn yi gwab na á gé cene já zangbeto jẹ òrìṣà àwọn ẹyà ògù ní àgbádárìgì tí gbogbo ènìyàn mọ sí badagry tí wọn gbàgbọ pé ìran yorùbá ṣùgbọn tí wọn ṣẹ wá láti orílẹ èdè olómìnira benin àti orílẹ èdè togo zángbétọ lè jade nígbà kúgbàà tí wọn bá fẹ ṣe ọdún òrìsà tàbí aẹyẹ ìbílẹ zangbetọ jẹ òrìsà tó mò n pa idán ní ọjọ ayẹyẹ láti yẹ àwọn ènìyàn sì zangbetọ sì tún jẹ ààbò fún ìlú kí àwọn ọlọsà máa ba wọlú ní òru tí ọrọ kan bá sí se pàtàkì zangbetọ kan náà ni wọn yóò ran láti lọ jẹ irú isẹ bẹè tí ẹnìkan bà sì sẹ tàbí lódí sí ofin ìlú àrokò zangbetọ ni wọn yóò fí síwájú ilé e rẹ ẹníkẹni tí wọn bá sì fi irú àrokò yìí síwájú ilé rẹ yóò ní láti dé aàfin ọba kí ó sì san ohun kóhun tí wọn bá ni kò san ki ó to lè wo ilé rẹ àgbálo gbábọ ọrọ nii ni pé àwọn ẹsìn àtọhunrìnwá wà ṣùgbọn ẹsìn àbáláyé kò lè parun nítorí pe gbogbo àwọn òrìsà wọnyí ṣì wà síbẹ ìdòwú oluwaseun adẹsayọ ìrìnàjò lọ sínú òṣùpá aye mẹjọ míràn bíi rú ti wa lo n yi po káàkiri òòrùn àwa la ṣìkẹta táa jìnà sóòrùn awọn méjì wà níwájú àwọn mẹfà wà lẹyìn wa mo ni òòrùn tí à ń wò lókè taa rò pé ó kéré mo ló tóbi lọpọlọpọ ọnà ju gbogbo ilé ayé lọ báyé yìí ṣẹ ń yípo òòrùn bẹẹ náà lòsùpá ń yípó ayé mo tún sọ fún wa wípé jínjìn ilé ayé sí òṣùpá tó ẹgbẹrún lọnà ọgọọrún mẹta ó lé ẹgbẹrún lọnà ogún kìlómítà kin bíi kéèyàn ó máa rin èkó sí ìbàdàn bíi ọnà ẹgbẹrún méjì bẹẹ náà lòṣùpá ṣe jìn sílé ayé tó téèyàn bá kúrò lórí ilẹ ayé àlàfo tí ń bẹ láàrin ilé ayé àti òṣùpá láàrin ilé ayé àti òòrùn láàrin ilé ayé àti àwọn ayé mẹjọ tó kù lèèyàn ó kàn o téèyàn bá ń fò lọ sókè sínú òfurufú àlàfo yìí làwọn olóyìnbó ń pè ní space ṣee mọ pé bí ìgbà téèyàn bá to ǹkan ka lẹ tálàfo wá wà níbẹ bí olódùmarè ṣe tàlàfo sáàrin ilé ayé àtàwọn ayé tókù àtòòrìn àtòṣùpá rèé àlàfo tí à ń sọ yìí bíi ojú sánmọ ojú òfurufú ló ṣe rí ṣùgbọn ǹkan tí ó fi yàtọ díẹ ni pé kò sí atẹgùn nínú àlàfo yìí kò sí kùrukùru òfuru jágédo lásán ni 	 àjá ni wọn kọkọ rán sínú àlàfo tí à ń sọrọ rẹ yìí lọdún làíkà lórúkọ tájá yìn ń jẹ nigba tájá yi padà tí ò kú ní wọn bá rán ẹnìkan ta n pe ni yuri gagarin lọ sínu àlàfo yìí láti orílẹèdè russia láti mọ bálàfo yì sẹ rí yuri gagarin lẹni àkọkọ tó kọkọ fò kúrò lórí ilẹ àyé pátápátá lọ sinu àlàfo ta n pe ni space to wà láàrin ilé ayé àtòṣùpá 	 lẹyìn èyí orílẹ èdè america náà bẹrẹ sí ní rìnrìnàjò yii ìgbẹyìn gbẹyín orílẹèdè america lọ sínú òṣùpá lọdún neil armstrong ati edwin aldrin si lẹni àkọkọ tí ó kọkọ wọnú ọsùpá mo sọ fun wa wipe òǹfà kan nbẹ ninú ilé ayé tó má n fa gbobgo ǹkan tó bá ti wà lórí ilé ayé tàbí súnmọ ilé ayé mọra téèyàn á bá wá kúrò lórí ilẹ ayé pátápátá èàyàn gbọdọ jára rẹ gbà kúrò lọwọ òǹfà yìí mọto téèyàn á bá lọ ó gbọdọ lágbára gidi kò sì tún lè sáré láti bori agbára òǹfà yìí tóò ọkọ tí wọn gbé lọ inú òṣùpá rọkẹẹtì ló ń jẹ o aeroplane ò lè rin irú ìrìnàjò yí o e wòó iṣẹ ọpọlọ ni wọn fi se rọrẹẹtì yìí ìpéle mẹta ni wọn ṣe éńjínnì mọto yí o ìpéle kínní ìpéle kejì ìpóle kẹta lọ sókè ibi tí àwọn èèyàn dúró sí núnú rẹ ó wà lórí ìpéle kẹta lókè téńté bí wọn ṣe to àwọn éńjìnnì yìí bíi àgbá rìbìtì léra wọn rèé tó dúró lóòró tó wá kọjú da sánmọ wọn tún wá jẹ ki ọkọ yìí ṣẹnu ṣómu ṣómú ko le máa wọnú atẹgùn lọ sọọ orúkọ tí wọn fún rọkẹẹtì yìí ni wọn n pè ni apollo apollo yìí ga lọ sókè ní ìwọn ẹsẹ bàtà ọgọrun mẹta ààbọ ó lé díẹ bíi ká sọ pé ilé alája ogóji epo tí ọkọ yìí ń jẹ kèrémí kọ o kò ṣéé fẹnu sọ 	 bíi ìgbà tèèyàn bá yin ọta ìbọn bi wọń ṣé má n yìn ín nuu torí ó gbọdọ le sáré dáadáa kío le jára rẹ gbà kúro lọwọ òǹfà tí ń bẹ lórí ilẹ aye tí wọn á bá si yin mọto yìí kìí séèyàn kankan ní sàkání ibẹ torí ooru èéfín àti iná nló má ń jáde ní ìdí rọkẹẹtì yìí 	 àwọn tó lọ inú òṣùpá ti wọn wà nínú mọto yìí wọn dera wọn mọ àgá ni àwọn tó yin rọkéẹtí yìí sókè wọn jìnnà pátápátá sí ibi tí rọkẹtì yìí wà ẹrọ kọmpútà ni wọn fí yìn ín bi wọn sẹ gbéná lé rókẹẹtí yìí tí à ń pè ní apollo ni dó bá dún gbòà lọkọ bá ṣí ó dòkè lójú sán mọ eré burúkú kí ọkọ máa sáré ẹgbẹrún mẹwàá kìlómítà láàrín wákàtí kan km hr irú eré tí àwọn móto má ń sá lọnà ẹspùrẹsì irú eré yìí lọnà ẹgbẹrún kan leré tí rọkẹẹtì yìí bá lọ sínú òfurufú lọhun láàrin ìṣẹjú méjì ààbọ éńjìnnì tìpéle àkọkọ ti gbé ọkọ yìí rin kìlómità ọgọrun mẹfà km lọ sínú òfunrufú 	 lẹyìn iṣẹjú méjì ààbọ éńjìnnì tó wà ní ìpéle àkọkọ ti jó tán ó jábọ kúrò lára ọkọ yìí éńjìnnì tì péle kejì bẹrẹ iṣẹ ó sì gbé wọn rin ẹgbẹrún méji ó lé ni ọgọrun mẹta kìlómítà kilometres láàrin ìṣẹjú mẹfà lọ sí nú òfururú lọùnlọùn ẹńjìnnì ìpéle kejì jó tán òhun náà jábọ tipéle kẹta bẹrẹ iṣẹ ẹnjìnnì tìpéle kẹta ló wá jáwọn gbà kúrò lọwọ òǹfà tí ń bẹ nínú ayé pátápátá wọn sì bọ sínú àlàfo tí ń bẹ láàrin ilé ayé àtoṣùpá nínú àlàfo yìí òǹfà ayé ò ní pa púpọ mọ lórí wọn wọn wá sẹsẹ bẹrẹ sí ni rìnrìnàjò wọn lọ sínú òṣùpá ní ìrowọ ìrọsẹ nínú àlàfo tí a ńpè ní space yìí béèyàn bá ju ǹkan ókè kìí padà wá lẹ yíó dúró pa sókè ni kó dà gan béèyàn gan fò sókè èèyàn ò ní tètè padà wálẹ tórí kò sí òǹfà kan tí ó fààyàn padà nínú àlàfo yìí ṣùgbọn béèyàn bá dẹnú òṣùpá òǹfà ń bẹ nínú òṣúpá ṣùgbọn àmẹ kò tó tayé béèyàn bá ju ǹkan sókè nínú òṣùpá naa kìí tètè padà walẹ ẹ má gbàgbé àti nínú àfìfo tí ń bẹ láàrin ilé ayé àtọṣùpá àti nínú òṣùpa gan an kò sí atẹgùn níbẹ o báwo wá làwọn tí wọn ń lọ inú òṣùpá ṣé má ń mí wọn má ń gbé atẹgùn pamọ sínú àpò kan ni kí wọn o le rátẹgùn fi mí tòò wọn dénú òṣùpá lógúnjọ oṣù kẹfà lọdún lọjọ sunday ọjọ ìsinmi ló bọ sí ẹyin tẹẹbá ní kàlẹńdà lọwọ ẹ wòó ọjọ márùn ún ni wọn fi rin ìrìn ẹgbẹrún lọnà ọgọrun mẹta ó lé ní ọgọrun lọnà ogún kìlómítà km lọ sí nú òṣùpá neil armstrong lórukọ fẹẹ ẹní tó kọkọ fi ẹsẹ tẹnú òṣùpá bó sẹ ń sòkalẹ láti inú ọkọ tí wọn gbé lọ óní bí ó ti lẹ jẹpé ìgbéṣẹ ti òhun gbé wọnú òṣùpá ó kéré óní ìgbésẹ ńlá ni fún ìran ọmọ ènìyàn edwin aldrin tí wọn dìjọ lọ náà sọkalẹ sínú òṣùpá wọn bá ààrẹ oríléèdè amerika nígbànáà ààrẹ richard nixon sọrọ pé tò àwọn tí dé nú òṣùpá o àwọn méjéèjì bẹrẹ ìwádí ti wọn bá lọ sínú òṣùpá wọn fìdíẹ múlẹ pé erùpè òkúta àtàwọn òkè ń bẹ nínú òṣùpá ṣùgbọn kò sí ẹdá alàyè tàbí ohun abẹmí kan níbẹ 	 inu òṣùpa tí à ń sọrọ rẹ yìí ọjọ méjì ti è oṣù kan ti wa ni ọ sẹ méjì gbáko lòòrùn á fi ràn tí gbogbo ǹkan á sì gbóná lọnà méjì ju omi tó ń hó lọ ọsẹ méjì ni lẹ tún fí má ń ṣú gbogbo ǹkan á tún tutu lọnà méjì ju ice block yìnyín lọ 	 àsìkò ìgbà tóòrùn ń ràn ni wọn dé bẹ àmọ aṣọ tiwọn wọ dábòbò wọn tóoru ò fi mú wọn pa torí wọn dọgbọn éńjìnnì amára tutu sínú aṣọ yìí àwọn méjéèjì lo wákàtí méjì àtìṣẹjú mẹta dínláàádọta nínú òṣùpá wọn ṣàwọn ìwáàdí kéèkèè ké wọn ri àsìá orílẹ èdè amẹríkà síbẹ wọn bu yèèpè inú òṣùpá àtòkúta díẹ lọwọ wọn sì padà tòò àti lọ sínú òṣùpá ló le àti kúrò níbẹ ò le wọn yin ra wọn kúrò níbẹ ni bi wọn ṣe yin ra wọn kúrò lórí ìlẹ aye 	 ọjọ méjì ààbò ni wọn fi rìn padà sórílẹ ayé bi wọn tún ṣe súnmọ ilé ayẹ lòǹfà inú ayé bá tún bẹrẹ sí ní fàwọn eré ni awọn si n bá bo láti inú òṣùpá tẹlè leré yìí bá tún pọ si báwo lọkọ se fẹ bà sórí ilẹ pẹlú eré burúkú yìí íápọọtì òtì wo ló fẹ bà sí wọn sá ṣètò kí mọtò yí balẹ sínú òkun alagbalúgbú omi ṣẹẹ mọ pé okún jìn lọ ìsàlẹ omi inú òkun tún dá mọtò yìí dúró bíi búrèkì tòò bi wọn se lọ sínú òṣùpá rèé o lọjọ kẹrìndínlógún oṣù keje ọdún tí wọn sì padà sórí ilẹ ayé lọjọ kẹrìnlélógún oṣù keje kannáà lọdún baṣọrun gáà jẹ ìwé ìtàn eré oníṣe tí gbajúmọ oǹkọwé nì adébáyọ fàlétí kọ ó dá lórí ìtàn olóyè baṣọrun tí ìlú ọyọ tí wọn ń pè ní baṣọrun gáà ó jẹ afọbajẹ ní ìlú ọyọ láyé àtijó kókó inú ìwé ìtàn eré oníṣe yìí ni wípé kí a má ṣe ìkà ìjìnlẹ èdè yorùbá ni ònkọwé náà fi kọ ìwé náà tí ó sì gbé ìtàn rẹ lé orí ìtàn gidi tí ó sì jẹ ojúlówó ìtàn ilé yorùbá gẹgẹ bí àkọsílẹ kan ni bbc ìtàn fi ye wa pe basọrun gaa ni olori igbimọ ọyọmesi eyi to dabi olootu ijọba laye ode oni lẹyin alaafin tii se oriade ilu ọyọ basọrun gaa lo tun ku ko si sẹni to le e sọ pe ti basọrun gaa ko jẹ eeyan gidi wọn yoo fi jẹ oye basọrun to jẹ olori igbimọ lọbalọba fun alaafin tii se ọyọmesi ni bayii o wa yẹ ka mọ itan igbe aye akọni yii ati ipa to ko ni ilu rẹ boya rere ni abi buburu basọrun gaa ni olori ogun ọyọ ile ati gbajumọ ilu ni saa onka ẹgbẹrun ọdun kẹtadinlogun si ikejidnlogun th th century basọrun gaa se gudugudu meje ati ya a ya mẹfa lati rii daju pe ọyọ ile akọkọ di ilu nla o lagbara to si fẹ de ọpọ ilu ati orilẹ ede lode oni lọdun ni alaafin labisi yan gaa gẹgẹ bii basọrun olootu ijọba ati olori igbimọ lọbalọba ẹlẹni meje fun alaafin nilu ọyọ ile ti agbara si n pa gaa bi ọti ilu ọyọ ile roju o tuba o tusẹ lasiko ti basọrun gaa joye ti ọyọ si maa n gba isakọlẹ lati ọpọ ilu àmọnà to wa labẹ rẹ tọmọde tagba nilu ọyọ lo n bẹru ti wọn si n bọwọ fun basọrun gaa tori pe o ni oogun abẹnu gọngọ ti asẹ rẹ si mulẹ ni aarin ilu ju alaafin labisi to yan an sipo lọ itan sọ pe basọrun gaa ni oogun pupọ to si maa n parada di ẹranko to ba wu u to fi mọ ẹkun kiniun igala ọya ati bẹẹ bẹẹ lọ ni kete ti gaa di basọrun ni ọyọ ile lo pa meji ninu awọn ọrẹ imulẹ alaafin labisi eyi to dun ọba naa de egungun to si gba ẹmi ara rẹ lọdun naa alaafin awọnbioju lo jẹ alaafin lẹyin labisi sugbọn niwọn igba toun naa kọ lati gba itọni lọdọ basọrun gaa aadoje ọjọ pere lo lo lori itẹ ti gaa fi ni ki wọn yẹju rẹ alaafin agboluaje to jẹ lẹyin awọnbioju tiẹ ri ijọba se n tiẹ tori o n gbọrọ si basọrun gaa lẹnu sugbọn ọwọ basọrun gaa naa ni ẹmi rẹ papa bọ si alaafin majẹogbe tiẹ lo dun kan soso pere lori itẹ ki basọrun gaa to ran sọrun ọsan gangan lọdun ni alaafin abiọdun gori itẹ to si n wọna bi yoo se rẹyin basọrun gaa ko lee roju se aye sugbọn gaa pa ọmọbinrin alaafin abiọdun agbọrin nigba to nilo ẹranko agbọnrin to si ni orukọ wọn jọra ọrọ naa dun abiọdun to bẹẹ to si beere fun atilẹyin onikoyi ati aarẹ ọna kakanfo to jẹ nigba naa ọyalabi lati ilu ajasẹ ipo ki wọn lee tete rẹyin basọrun gaa alaafin abọdun kọkọ yọ ibẹru gaa kuro lọkan awọn araalu to si jẹ ki ibinu rẹ maa ru jade ni inu wọn titi ti basọrun gaa fi rọ lapa rọ lẹsẹ lọdun ẹgbẹlẹgbẹ awọn eeyan ọyọ ile ya bo agboole basọrun gaa ti wọn si wọ ọ lọ si ọja akẹsan ki wọn to sun un nina gburugburu bẹẹ ni wọn pa a tọmọtọmọ wọn jẹ ile gaa run patapata sugbọn ori ko akọbi rẹ ojo aburumaku yọ ninu wahala yii to si sa lọ si ilẹ ibariba eyi to fopin si aye fami lete ki n tutọ ti basọrun gaa ati idile rẹ n jẹ idi ree ti awọn eeyan se maa n pa asamọ pe bo laya ko sika to ba ri iku gaa ko sootọ sugbọn iku basọrun gaa se akoba nla fun ijọba ọyọ akọkọ tori lẹyin iku gaa ni ẹdinku ba bi awọn ọmọ ogun rẹ ti dangajia si ati agbara ilu naa tawọn ilu kan si n sa kuro labẹ rẹ titi ti ọyọ ile akọkọ fi tu lọdun nàìjíríà jẹ orílẹ èdè olómìnira ìjọba àpapọ ilẹ nàìjíríà nigeria ni èdè gẹẹsì jẹ orílẹ èdè ìjọba àpapọ olómìnira tí ó ní ìjọba ìpínlẹ mẹrindínlógójì tó fi mọ agbẹgbẹ olúìlú ìjọba àpapọ orílẹ èdè nàìjíríà wà ní apá iwọ oòrùn ilẹ áfríkà orílẹ èdè yí pààlà pẹlú orílẹ èdè benin ní apá ìwọ oòrùn ó tún pààlà pẹlú orílẹ èdè olómìnira ti nijẹr ní apá àríwá chad àti kamẹróòn ní apá ìlà oòrùn àti òkun atlantiki ni apá gúúsù abuja ni ó jẹ olú ìlú fún orílẹ èdè náà bí ó tilẹ jẹ pé nàìjíríà ní ẹyà púpọ àwọn ẹyà mẹta ni wọn hànde tí wọn tóbi jùlọ tí wọn sì pọ jùlo tí a sì kó àwọn ẹka ìsọrí ìsọrí èyà tókù sí abẹ wọn àwọn wọnyí ni hausaẹyà ẹya ìgbò ati yorùbá orílẹ èdè nàìjíríà ní ìtàn fífẹ bẹẹ sì ni ẹrí ìmọ aíyejọun fihàn pé àwọn ìgbé ènìyàn ní agbègbè ibẹ lọ sẹyìn dé kéré pátápátá ọdún kj agbegbe benue cross river jẹ rírò gẹgẹ bí ile àkókó àwọn bantu arókèrè ti wón fan ka kiri opo arin àti apágúúsù áfríkà bí irú omi ní arin ẹgbẹrúndún akoko kj àti ẹgberundun keji oruko naijiria wa lati odò ọya to tun je mimo gege bi odo naija eyi to san gba nigeria koja flora shaw ti yio je iyawo lojo waju fun baron lugard ara britani to je olumojuto amusin lo seda oruko yi ni opin orundun sa naijiria ni orile ede to ni onibugbe pupojulo ni afrika ikejo ni agbaye be si ni o je orile ede to ni awon eniyan alawodudu julo laye o je kikojo mo ara awon orile ede ti a n pe next eleven ni to ri okowo won o si tun je ikan ninu ajoni awon ibinibi okowo ile naijiria je ikan ninu eyi to n dagba kiakiajulo laye pelu imf to ngbero idagba fun ati fun ni ibere awon odun ogunlogo awon onibugbe gbe pelu iye to din ju us ppp lojumo ere nok tó wà ní minneapolis institute of arts júwe ẹni pàtàkì kan mú ọpá idaran dání ní owó ọtún àti igi ní owó òsì ìwònyì ní àmì ìdámọ aláse tó jẹ bíbásepọ mò àwọn fáráò ilè egypti ayéijoun àti òrìṣà oṣíriṣ èyí lo n so pé irú àwùjọ idimule bóyá àti ẹsìn ilè egypti ayeijoun wà ní agbẹgbẹ ibi tí nàìjíríà wà loni ní ìgbà àwọn fáráò ní apa àríwá kano àti katsina ní ìtàn àkọsílè tí ọjọ wón dẹyìn tó bí ọdún kj àwọn ìlú ọba haúsá àti ilé ọba kanem bornu gbooro gẹgẹ bí ibùdó ajẹ láàrin àríwá àti iwoorun áfríkà ní ìbẹrẹ orundun sa lábé usman dan fodio àwọn ará fúlàní di àwọn olórí ilé ọba fúlàní lójúkan èyí tó dúró bayi títí di nígbàtí àwọn jẹ pínpín láàrin àwọn olumusin ara europe láàrin àti ìdá kan sí ìdá méjì nínú meta àwọn oníbùgbẹ àwọn ìlù fúlàní jẹ eru nítorí ogun àwọn yorùbá se ojo ti won ti wà ní agbegbe nàìjíríà benin àti togo ayéòdeòní sẹyìn dé bí ọdún kj àwọn ìlú ọba ifẹ àti ọyọ ní apá ìwòòrùn nàìjíríà gbale ní àti nitelera wón síbẹsíbẹ ìtàn àríso yorùbá gbàgbọ pé ilé ifẹ ni orísun ẹdá ènìyàn pe be si ni o síwájú àsà ọlàjú míràn ife seso ere alamo ati onitanganran ìlú ọba ọyọ si fe de ibi tí togo wà loni ìlú ọba míràn to tún gbalẹ ní gúúsù apáìwòọrùn nàìjíríà ní ìlú ọba benin láti orundun ru sa ìjoba won de ìlú èkó ki àwọn ara portugal o to wa so ibẹ di lagos ní apa gúúsùilàodún nàìjíríà ìlú ọba nri ti àwọn igbo gbooro láàrin odunrun wa títí de eze nri ni o joba ìlú ọba nri ilu nri jẹ gbígbà gẹgẹ bí ìpilèsè asa igbo nri àti aguleri níbi ti ìtàn ariso ida igbo ti bere wa ni agbẹgbẹ ìran umueri awon ti won so pe iran awon de ile oba eri fun ra re awon oluwakiri ara portugal ni awon ara europe akoko to bere isowo ni naijiria ti won si so ebute ni eko di lagos fun oruko ilu lagos ni algarve oruko yi le mo ibe bi awon ara europe miran na se n se owo nibe awon ara europe sowo pelu awon eya abinibi ni eba odo won si bere owo eru nibe eyi to pa opo awon eya abinibi naijiria lara leyin ti awon ogun napoleon bere awon ara britani fẹ isowo de inu arin naijiria ni igbesele iwoorun afrika latowo awon ara britani gba idamo kariaye nigba to si di odun to tele ile ise royal niger company je hihaya labe ayeolori sir george taubman goldie ni awon ile ti ile ise yi ni di ti ijoba britani ni january naijiria di ile alaabo ti britani ikan ninu ile oba britani to je alagbara julo nigba na ni agbegbe na je sisodokan gege bi imusin ati alaabo ile naijiria colony and protectorate of nigeria fun amojuto naijiria je pinpin si igberiko apaariwa ati apaguusu ati imusin eko eko iwoorun ati okowo ayeodeoni tesiwaju ni kikankikan ni guusu ju ni ariwa lo ipa eyi n han ninu aye oloselu naijiria de oni ni odun ni oko eru sese di fifofin lu leyin ogun agbaye eleekeji gege bi esi fun idagba isonibinibi naijiria ati ibere fun ominira awon ilana ibagbepo to ropo ara won ti won je sisodofin latowo ijoba britani mu naijiria sunmo ijoba araeni to duro lori asoju ati apapo nigba to fi di arin orundun ji iru nla fun ominira ja ka kiri afrika ni october naijiria gba idani lowo orile ede sisodokan ilu oba ile olominira tuntun yi mu opo awon eniyan ti won n fe ki ibinibi ti won o je eyi to lagbara julo ijoba aladani naijiria tuntun je isowopo awon egbe amojeoyipada nigerian people s congress egbe to je didari lowo awon ara ariwa ati awon elesin musulumi ti ahmadu bello ati abubakar tafawa balewa to di alakoso agba akoko leyin ominira je olori ati eyi ti awon igbo ati elesin kristi je didari national council of nigeria and the cameroons ncnc ti nnamdi azikiwe to di gomina agba ainibi akoko ni se olori ni ipo alatako ni egbe ilosiwaju action group ag ti o je didari lowo awon yoruba ti obafemi awolowo se olori ipinu odun fun apaguusu kameroon lati darapo mo orile ede kameroon nigbati apaariwa kameroon duro si naijiria fa aidogba nitori pe apa ariwa wa je titobi ju apaguusu lo gidigidi naijiria pinya lodo britani ni nipa siso ara re di ile apapo olominira pelu azikiwe gege bi aare akoko rogbodiyan sele ni agbegbe apaiwoorun leyin idiboyan nigbati nigerian national democratic party gba ijoba ibe lowo ag aidogba yi ati ibaje eto idiboyan ati oloselu fa ni de awon ifipagbajoba ologun lera lera akoko sele ni january ti awon odo oloselu alapaosi labe major emmanuel ifeajuna ati chukwuma kaduna nzeogwu o ku die ko yori si rere awon olufipagbajoba pa alakoso agba sir abubakar tafawa balewa asolori agbegbe apaariwa naijiria sir ahmadu bello ati asolori agbegbe apaiwoorun ile naijiria sir ladoke akintola botileje bayi sibesibe awon olufipagbajoba na ko le gbe ijoba kale nitori isoro bi won yio ti se nitori eyi nwafor orizu adelede aare je mimu dandan lati gbe ijoba fun ile ise ologun adigun naijiria labe apase ogagun jty aguyi ironsi sistemu ofin otooto merin lo wa ni naijiria naijiria ni eka idajo ti ile ejo gigajulo ile naijiria je eyi to lagbarajulo ojuse awon ise ologun olominira apapo ile naijiria ni lati daabo bo ile naijiria igbesoke ijelogun abo naijiria ati itileyin itiraka igbero alafia agaga ni iwoorun afrika ise ologun naijiria ni ile ise ologun akogun ile ise ologun ojuomi ati ile ise ologun ojuafefe lopolopo igba ile ise ologun naijiria ti ko ipa ninu igbero alafia ni afrika ile ise ologun naijiria gege bi ikan ninu ecomog ti ko ipa gege bi olugbero alafia ni liberia ni sierra leone ni ivory coast ati sudan naijiria budo si apaiwoorun afrika ni ikun omi guinea o si ni iye apapo ifesi km sq mi eyi so di orile ede ji titobijulo lagbaye leyin tanzania bode re pelu benin to km pelu niger to km pelu tsad to km ati pelu kameroon to km bakanna ala eti odo re to km ibi gigajulo ni naijiria ni chappal waddi ni m ft awon odo gbangba ibe ni odo oya ati odo benue ti won japo ni lokoja lati ibi ti won ti san lo si nu okun atlantiki lati delta naija bakanna naijiria je gbongan pataki fun orisirisielemin pataki agbegbe to ni awon orisirisi labalaba julo laye ni agbegbe calabar ni ipinle cross river awon obo agbele wa ni igbe ni guusuilaorun naijiria ati kameroon nikan ojuile naijiria je orisirisi ni guusu lookan ojuojo je ti ojoinuigbo amuooru nibi ti ojo odoodun to inches to mm lodun ni apa guusuilaorun ni awon iwule obudu wa naijiria je pipin si ipinle ati agbegbe oluilu apapo kan awon wonyi na je pipin si agbegbe ijoba ibile ilu mefa ni naijiria ni awon onibugbe to to egbegberun kan tabi pupo julo eko kano ibadan kaduna port harcourt ati ilu benin naijiria je ikan larin awon oja to n gberasoke nitori awon alumoni pupo to ni inawo ibanisoro ofin ati irinna ati pasiparo ipinwo ilepasiparo ipinwo naijiria to je ekeji titobijulo ni afrika naijiria ni je je laye ni gbogbo ipawo orile ede gege bi economic intelligence unit ati ileifowopamo agbaye se so gbogbo ipawo orile ede ti naijiria fun ipin agbara iraja ti je ilopomeji lati legegegberunkeji ni de legbegberunkeji ni gbogbo ipawo orile ede fun enikookan ti fo lati fun enikookan ni de fun enikookan ni nigba opo epo awon odun nigeria seigbajo gbese okere totobi gidi lati seinawo idimule aje sugbon leyin ti iye owo epo din ni awon odun o soro gidi fun naijiria lati san awon gbese re pada eyi fa lati fi owo to ya sile laisan ko le ba ko ju si bi yio se san ele lori owo to ya nikan leyin ijiroro ijoba naijiria ni october naijiria ati awon alawin paris club fi enu ko pe naijiria le ra gbese re pada pelu idinwo to to naijiria lo ere to je ninu epo lati san gbese to seku eyi je ki legbegberunkeji o le sile lodun lati se eto idin itosi aini naijiria di orile ede afrika akoko ti o san gbogbo gbese ti idiye re je legbegberunkeji to je paris club pada ni april naijiria je orile ede jo to n ta petroleomu laye be sini ohun ni ikewa to ni ipamo petroleomu naijiria je omo egbe opec epo petroleomu ko ipa pataki ninu okowo naijiria to siro fun gbogbo ipawo orile ede gio ati iye owo ti ijoba n pa naijiria ni ikan ninu oja fun ibanisorolookan ton dagbasoke kiakia laye awon ile ise ibanisorolookan bi mtn etisalat zain ati globacom ni ibujoko totobijulo ati tolerejulo won ni naijiria naijiria ni apa okowo isefunni oninawo didagba gidi pelu adalu awon ile ifowopamo abele ati kariaye awon ile ise imojuto ohun ini ile ise adiyelofo awon ile ise brokerage awon ajo aladani equity ati awon ile ifowopamo inawole bakanna naijiria tun ni opolopo alumoni aintimulo bi efuufu aladanida edu bauxite tantalite wura tanganran irin inule okutadidan niobiomu oje ati sinki botilejepe awon alumoni inule wonyi po daada awon ile ise akoalumoni ti yio mu won jade ko si ise agbe je eyi to n mu owo okere wole fun naijiria teletele nigbakan naijiria lo n ta epa koko ati epo ope to pojulo si oke okun ati olupese pataki agbon eso osan agbado oka baba ege isu ati ireke bi awon ara naijiria ni won sise ninu ise agbe be sini ile to se dako si sugbon ti won ko je be po gidi naijiria ni awon ile ise agbese bi awo ati iwun aso ni kano abeokuta onitsha ati eko ile ise ajopo oko bi peugeot lati fransi ati bedford lati britani to je ikan ninu apa ile ise oko lati orile ede amerika general motors nisin awon ewu t shirt ike ati onje alagolo naijiria ni orile ede ti awon eniyan posijulo ni afrika botilejepe iye gangan ko i je mimo agbajo sisokan awon orile ede diye pe iye awon eniyan ni je ti inu won gbe loko ati n gbe ni ilu ati iye eniyan ni agbegbe ilopomeji kilomita kan naijiria ni orile ede kejo ti o ni awon eniyan topojulo laye idiye ni so pe iye eniyan ti ojo ori won wa larin odun je larin omo odun je osuwon ibimo po gidi ju osuwon iku lo won je ati ninu eniyan ni telentele naijiria ni bi eya eniyan pelu orisirisi ede pelu asa ati ise orisirisi awon eya eniyan totobijulo ni hausa fulani yoruba ati igbo ti apapo won je nigbati edo ijaw kanuri ibibio ebira nupe ati tiv je awon yioku je arin ibadi naijiria je mimo pe o ni opolopo eya eniyan bi pyem goemai ati kofyar twa tabi batwa jé àwon èyà ènìyàn kúkuru pigmy tí a le pè ní àràrá àwọn ni olùgbé tí a ní àkọsílẹ pé ó pẹ jù ní àarin gbùngbùn ìlẹ afíríka nibi tí a ti rí àwọn orílẹ èdè bí rwanda burunidi ati ilẹ olomìnira ti congo lóde òní àwọn ará hutu tó sẹ wá láti àwọn ara bantu jọba lé twa lori nígbà tí wọn dé agbègbè náà ṣùgbọn nígbà tó di bí ẹgbẹrún ọdun ìkẹẹdógún th century ad ni tustsi fó jẹ ara ẹyà bantu dé sí agbègbè náà ti wọn sì jẹ ọba lórí twa àti hutu ti wọn ba lórí ìlẹ náà àwọn ènìyàn twa ń sọ èdè kwyarwanda èyí ti àwọn ènìyàn tutsi ati hutu n sọ ede wolof jẹ èdè tí à ń sọ ni atí bèbè senegal mílíọnù méjì àbọ niye àwọn tó ń sọ awọn olùbágbè wọn ni mandika ati fulaní awọn isẹ ọna wọn màa ń rewà tó sì ma ń ní àmìn àti àwòràn àwọn asáájú nínú ẹsìn musulumi ìtan wolof ti wà láti bí ẹgbẹrún ọdún méjìlá tàbí métàlá sẹyìn ìtàn ẹbí alátẹnudẹnu wọn sọ pé ọkan lára àwọn tó kọkọ tẹdó síbí yìí jẹ awọn to wa láti orífun fulbe ọpọlọpọ ìtàn wolof ni a le rí nínú àwọn orin oríkì èyí ti a ma ń gbọ láti ẹnu àwọn griots àwọn akéwì mùsùlùmí ni ọpọlọpọ àwọnm ará wolof wum je ilu ni kamẹroon 	 apa ariwa cameroon ni ibùgbé àwọn ènìyàn wum wọn jẹ ẹgbẹrún méjìlá ènìyàn níye àwọn alábágbé wọn ni esu kom àti bafut èdè wum macro bantu ni wọn n sọ nítori ìgbàgbọ wọn nipa orí kò fẹsi nínú isẹ ọnà wọn tí a kì í rì àwòrán ori àgbè ọlọgìn àgbàdo isu ati ewébe ni àwọn ará wum wọn tún jẹ olùsìn adìẹ ati ewúrẹ èyí sì kó ìpa tó jọjú nínú àtijẹ wọn lójojúmọ ọpọlọpọ fulani ló di mùsùlùmí ni òpin ẹgbẹru ọdun méjìdínlógún akitiyan wọn nínú ẹsìn yìí láti tàn án ka ló mú ọpọlọpọ àwọn ará wum dí ẹlẹsìn mùsùlùmí ní gúsu apa iwo oòrùn congo ti zaire àti ní angola ni àwon ènìyàn yaka wà òké méjìdínlógún ni wón tó níye lára àwon aládúgbò won ni suku teke àti nkanu itan àtenudénu fìdí rè múlè pé àwon ènìyàn yaka pèlú suku jé ara àwon tí ó kógun ja ìlú ńlá kongo ni egbèrún odún kerìndínlógún suku ti je òkan lára kéréjé èyà tó wà lábé yakà rí nípa síse ode ni ònà tí àwon okùnrin yaka n gbà sapé won láti gbe ètò orò ajé ajá ode sì jé ohun ìní pàtàkì láàrin àwon yaka àgbe ni àwon obìnrin yaka wón si ma ń gbìn ègé ànànmó èwà àti erèé míràn àwọn ènìyàn zulu ni ẹyà tó pọjù ni orílè èdè gúúsù áfríkà a mọ wọn mọ ìlẹkẹ alárànbàrà àti agbọn pẹlú àwọn ǹkan gbígbẹ wọn gbàgbọ pé àwọn jẹ ìran tó sẹ lára olóyè kan láti agbègbè cóńgò ni ǹkan ẹgbẹrún ọdùn mẹrìndínlógún sẹyìn ni wọn tẹsíwájú sí gúsú àwọn ènìyàn zulu gbàgbọ nínú òrìṣà tó ń jẹ nkulunkulu gẹgẹ bí asẹdá wọn òrishà yìí ko ní àjọsepọ pẹlú ènìyàn bẹẹ ni kò ní ìfẹ sí ìgbé ayé kọọkan awọn ènìyàn zulu pin sí méjì àwọn ìlàjì ni inú ìlù nígbà tí àwọn ìlàjì yókù sì wà ní ìgberíko tí wọn ń ṣisẹ àgbẹ mílíònù mẹsàn án ènìyàn ló ń sọ èdè zulu èdè yìí jẹ ọkan lára àwọn èdè ìjọba mọkànlá ilẹ south africa àkọtọ rómàniù ni wọn fi ń kọ èdè náà ilẹ yorùbá ni agbègbè ìgbéró àsà ilẹ àwọn ọmọ yorùbá ní ìwọòrùn áfríkà ilẹ yorùbá fẹ láti nàìjíríà benin títídé togo agbègbè ilẹ yorùbá fẹ tó km km inú rẹ bọsí nàìjíríà bósí orílẹ èdè benin àti yìókù bósí orílẹ èdè togo ilẹ ìgbéró àsà yorùbá yìí ní iye àwọn ènìyàn bíi mílíọnù 	 gẹgẹ bí ìwádìí àtàndá bí àwọn yorùbá ṣe dé orílẹ èdè nàìjíríà àti àsìkò tí wọn tẹdó síbẹ kíi ṣe ìbéèrè tí ẹnikẹni lè dáhùn ní pàtó nítorí pé àwọn baba nlá wọn kò fi àkọsílẹ ìṣe àti ìtàn wọn sílẹ gẹgẹ bí àjogúnbá 	 àwọn ìtàn àtẹnudẹnu tí a gbọ nípa ìṣẹdá yàtọ sí ara wọn díẹdíẹ ìtàn kan sọ fún wa pé àwọn yorùbá ti wà láti ìgbà ìwáṣẹ àti láti ìgbà ìṣẹdá ayé ìtàn ọrùn pé kí ó wá ṣẹdá ayé àti àwọn ènìyàn inú rẹ ìtàn náà sọ fún wa pé odùduwà sọkalẹ sí ilé ifẹ láti ọrun pẹlú àwọn ẹmẹwà rẹ wọn sì ṣe iṣẹ tí olódùmarè rán wọn ní àṣepé nípasẹ ìtàn yìí a lè sọ pé ilé ifẹ ní àwọn yorùbá ti ṣẹ àti pàápàá gbogbo ènìyàn àgbáyé 	 ìtàn mìíràn tí a tún gbọ sọ fún wa pé àwọn yorùbá wá ilé ifẹ láti ilẹ mẹkà lábẹ àkóso odùduwà nígbà tí ìjà kan bẹ sílẹ ní ilẹ arébíà lẹyìn tí ẹsìn islam dé sáàrin àwọn ènìyàn agbègbè náà àwọn onímọ kan nípa ìtàn ti yẹ ìtàn yìí wò fínnífínní wọn sì gbà wí pé bí ó tilẹ jẹ pé ó ṣe é ṣe kí àwọn yorùbá ní ìbáṣepọ pẹlú àwọn ará mẹkà àti agbègbè arébíà mìíràn kí wọn tó ṣí kúrò ibi tí wọn ti ṣẹ wá gan an ni íjíbítì tàbí núbíà àwọn onímọ yìí náà gbà pé odùduwà ni ó jẹ olórí fún àwọn ènìyàn yìí 	 kókó pàtàkì kan tí a rí dìmú ni pé odùduwà ni olùdarí àwọn ènìyàn tí ó wá láti tẹdó sí ilé ìfẹ gẹgẹ bí ìtàn méjéèjì tí a gbọ ṣe sọ tí a bá yẹ ìtàn méjéèjì wò a ó rí i pé kò ṣe é ṣe kí odùduwà méjèèjì jẹ ẹnìkan náà nítorí pé àsìkò tàbí ọdún tí ó wà láàrin ìṣẹdá ayé àti àsìkò tí ẹsìn islam dé jìnna púpọ sí ara wọn nítorí ìdí èyí a lè gbà pé nínú ìtàn kejì ni odùduwà ti kópa ìdí mìíràn tí a fi lè fara mọ ìtàn kèjì ni pé lẹyìn àyẹwò sí ìtàn ìṣẹdálẹ yorùbá fínnífínní ó hàn gbangba pé odùduwà bá àwọn ẹdá olọrun kan ní ilé ifẹ nígbà tí ó dé ibẹ àwọn ìtàn kan dárúkọ àgbọnmìrègún tí odùduwà bá ní ilé ifẹ èyí fihàn pé kìí ṣe òfìfò ní ó ba ilé ifẹ bí kò ṣe pé àwọn kan wà níbẹ pẹlú àgbọnmìrègún èyí sì tọka sí i pé a ti ṣẹdá àwọn ènìyàn kí ọrọ odùduwà tó jẹ yọ nítorí náà kò lè jẹ odùduwà yìí ni olódùmarè rán wá láti ṣẹdá ayé gẹgẹ bí a ti gbọ ọ nínú ìtàn ìṣẹdá 	 lọnà mìíràn ẹwẹ a rí ẹrí nínú ìtàn pé odùduwà níláti gbé ìjà ko àwọn ọwọ ènìyàn kan tí ó bá ní ilé ifẹ láti gba ilẹ àti pàápáà láti jẹ olórí níbẹ ìtàn mọremí àjàṣorò tí ó fi ẹtàn àti ẹmí ọmọ rẹ ọkùnrin kan ṣoṣo tí ó bí gba àwọn ènìyàn rẹ sílẹ lọwọ ìmúnisìn àwọn ẹyà ùgbò lè jẹ ẹrí tí ó fìdí rẹ múlẹ pé odùduwà àti àwọn ènìyàn rẹ ja ọpọlọpọ ogun kí wọn tó le gba àkóso ilẹ náà lọwọ àwọn ọwọ ènìyàn kan tí wọn bá ní ilé ifẹ gẹgẹ bí ìtàn àbáláyé ti sọ 	 ní orílẹ èdè nàìjíríà àwọn ènìyàn yorùbá wà káàkiri ìpínlẹ bí i mẹsàn án àwọn ìpínlẹ náà ni ẹdó èkó èkìtí kogí kúwárà ògùn òndò ọṣun àti ọyọ 	 lóde òní yorùbá wà káàkiri ilẹ àwọn aláwọ dúdú áfíríkà amẹríkà àti káàkiri àwọn erékùsù tí ó yí òkun àtìlántíìkì ká ní ilẹ aláwọ dúdú a le ríwọn ní nàìjíríà gáná orílẹ olómìnira bẹnẹ tógò sàró àti bẹẹ bẹẹ lọ ní ilẹ amẹríkà àti àwọn erékùsù káàkiri a lè rí wọn ní jàmáíkà kúbà trínídáádì àti tòbégò pẹlú bùràsíìlì àti bẹẹ bẹẹ lọ 	 yàtọ sí ètò ìjọba olósèlú àwarawa tí ó fi gómìnà jẹ olórí ní ìpínlẹ kọọkan a tún ní àwọn ọba aládé káàkiri àwọn ìlú nlánlá tí ó wà ní ìpínlẹ kọọkan díẹ lára wọn ni ọba ìbíní ọba èkó èwí tí adó èkìtì òbáró ti òkéné aláké tí abẹòkúta dèji ti àkúrẹ olúbàdàn ti ìbàdàn àtá ója ti òṣogbo sọún ti ògbòmọṣọ ati aláàfin ti ọyọ 	 baálẹ ní tirẹ jẹ olórí ìlú kékeré tàbí abúlé ètò ni ó sọ wọn di olórí ìlú kéréje nítorí pé yorùbá gbàgbọ pé ìlú kìí kéré kí wọn má nìí àgbà tàbí olórí aláàfin ni a kọkọ gbọ pé ó sọ àwọn olórí báyìí di olóyè tí a mọ sí baálẹ 	 lábẹ àwọn olórí ìlú wọnyí ni a tún ti rí àwọn olóyè orísìírísìí tí wọn ní isẹ tí wọn ń se láàrín ìlú ẹgbẹ tàbí ìjọ ẹṣìn lára irú àwọn oyè bẹẹ ni a ti rí oyè àjẹwọ oyè ogun oyè àfidánilọlá oyè ẹgbẹ oyè ẹṣìn àti oyè ti agboolé bíi baálé ìyáálé akéwejẹ olórí ọmọ osú ìyá èwe améréyá mọgàjí àti bẹẹ bẹẹ lọ 	 ní báyìí tí a bá wo èdè yorùbá àwọn onímọ pín èdè náà sábẹ ẹyà kwa nínú ẹbí èdè niger congo wọn tún fìdí rẹ múlẹ pé ẹyà kwa yìí ló wọpọ jùlọ ní sísọ ní ìwọ oòrùn aláwọ dúdú fún ẹgbẹẹgbẹrún ọdún àwọn onímọ èdè kan tilẹ ti fi ìdí ọrọ múlẹ pé láti orírun kan náà ni àwọn èdè bí yorùbá kru banle twi ga ewe fon edo nupe igbo idoma efik àti ijaw ti bẹrẹ sí yapa gẹgẹ èdè ọtọọtọ tó dúró láti bí ẹgbẹrún mẹta ọdún sẹyìn 	 ọkan pàtàkì lára àwọn èdè orílẹ èdè nàìjíríà ni èdè yorùbá àwọn ìpínlẹ tí a ti lè rí àwọn tó n sọ èdè yorùbá nílẹ nàìjíríà norílẹ èdè bìní tógò àti apá kan ní gúúsù ilẹ amẹríkà bí i cuba brasil haiti àti trinidad ní gbogbo orílẹ èdè tí a dárúkọ yàtọ sí orílẹ èdè nàìjíríà òwò ẹrú ni ó gbé àwọn ẹyà yorùbá dé ibẹ 	 ìràn yorùbá jẹ ìran tó ti ní àṣà kí òyìnbó tó mú àṣà tiwọn dé ètò ìsèlú àti ètò àwùjọ wọn mọyán lórí wọn ní ìgbàtbọ nínú ọlọrun àti òrìṣà ètò ọrọ ajé wọn múnádóko 	 yorùbá ní ìlànà tí wọn ń tẹlé láti fi ọmọ fọkọ tàbí gbé ìyàwó wọn ní ìlànà tó sọ bí a se n sọmọ lórúkọ àti irú orúkọ tí a le sọ ọmọ torí pé ilé là á wò kí a tó sọmọ lórúkọ ìlànà àti ètò wà tí wọn ń tẹlé láti sin ara wọn tó papòdà oríìsírísìí ni ọnà tí yorùbá máa ń gbá láti ran wọn lọwọ èyí sì ni à ń pè àṣà ìràn ara ẹni lọwọ àáró ìgbẹ ọdún dídẹ ìsingbà tàbí oko olówó gbàmí o ràmí àti èésú tàbí èsúsú jẹ ọnà ìràn ara ẹni lọwọ 	 yorùbá jẹ ìran tó kónimọra gbogbo nǹkan wọn sì ló létò gbogbo ìgbésí ayé wọn ló wà létòlétò èyí ló mú kí àwùjọ yorùbá láyé ọjọun jẹ àwùjọ ìfọkànbalẹ àlàáfíà àti ìtẹsíwájú àwọn àṣà tó jẹ mọ ètò ìbágbépọ láwùjọ yorùbá ní ẹkọ ilé ètò ìdílé ẹlẹgbẹjẹgbẹ tàbí irọsírọ ẹkọ abínimọ àwòse erémọdé ìsírò ìkini ìwà ọmọlúàbí èèwọ òwe yorùbá ìtàn àti àlọ jẹ ẹkọ ilé nínú ètò mọlẹbí lati rí baálé ìyáálé ilé ọkùnrin ilé obìnrin ilé ọbàkan iyèkan ẹrúbílé àti àràbátan 	 oríṣìíríṣìí oúnjẹ tó ń fún ni lókun èyí tó ń seni lóore àti oúnjẹ amúnidàgbà ni ìràn odùduwà ní ní ìkáwọ díẹ lára wọn ni iyán ọkà ẹkọ mọínmọín àti gúgúrú ẹka ẹkọ èdè yorùbá ilé ẹkọ gíga ti àwọn olùkọni àgbà tí ó jẹ ti ìjọba àpapọ ní osíẹlẹ abẹòkúta ọgbọn ìkọni ìwádìí àti àṣà yorùbá orílẹ èdè yorùbá 	 ní orílẹ èdè nàìjíríà àwọn ènìyàn yorùbá wà káàkiri ìpínlẹ bí i mẹsàn án àwọn ìpínlẹ náà ni ẹdó èkó èkìtí kogí kúwárà ògùn òndò ọṣun àti ọyọ 	 lóde òní yorùbá wà káàkiri ilẹ àwọn aláwọ dúdú áfíríkà amẹríkà àti káàkiri àwọn erékùsù tí ó yí òkun àtìlántíìkì ká ní ilẹ aláwọ dúdú a le ríwọn ní nàìjíríà gáná orílẹ olómìnira bẹnẹ tógò sàró àti bẹẹ bẹẹ lọ ní ilẹ amẹríkà àti àwọn erékùsù káàkiri a lè rí wọn ní jàmáíkà kúbà trínídáádì àti tòbégò pẹlú bùràsíìlì àti bẹẹ bẹẹ lọ 	 yàtọ sí ètò ìjọba olósèlú àwarawa tí ó fi gómìnà jẹ olórí ní ìpínlẹ kọọkan a tún ní àwọn ọba aládé káàkiri àwọn ìlú nlánlá tí ó wà ní ìpínlẹ kọọkan díẹ lára wọn ni ọba ìbíní ọba èkó èwí tí adó èkìtì òbáró ti òkéné aláké tí abẹòkúta dèji ti àkúrẹ olúbàdàn ti ìbàdàn àtá ója ti òṣogbo sọún ti ògbòmọṣọ ati aláàfin ti ọyọ 	 baálẹ ní tirẹ jẹ olórí ìlú kékeré tàbí abúlé ètò ni ó sọ wọn di olórí ìlú kéréje nítorí pé yorùbá gbàgbọ pé ìlú kìí kéré kí wọn má nìí àgbà tàbí olórí aláàfin ni a kọkọ gbọ pé ó sọ àwọn olórí báyìí di olóyè tí a mọ sí baálẹ 	 informatics ifitonileti owolabani james ahisu	ati	 akindipe oluwabunmi tope	 	ètò gírámà 	ìfáàrà 						 jọọnù kì í ṣe ohun tó dájú ni pé akẹkọó èdè kọọkan yóò jiyàn pé ọrọ ni wúnrèn ìpìlẹ fún ìtúpalẹ nínú àwọn gírámà a lè yígbà yígbà kí a wádìí lítítésọ fún àríyànjiyàn lórí mọfíìmù sùgbọn léyìn gbogbo atótónu yìí kí ni a rí ṣé ó lẹni tó n sọ mófíìmù tó dáwà tí wọn kìí sìí ṣe ọrò fúnra wọn kí ni ó wà nínú ọrò sísọ tó ní ìtumọ kí ni àwọn ìdánudúró fún gbólóhùn ọrọ ni àárín inú àti àwọn ìbẹrè ọrọ àjòmọ ìbẹrẹ kódà fóníìmù pẹlú kò lè dá dúró tí kò bá ti lè làdì sí ìtumọ nínú ọrọ ní àtètèkọṣe ni ọrọ wà ó wà níbẹ láti dá ayé ọfọ sílẹ láti mọ àti láti tún ọrò sísọ mọ láti fikún láti yọ kúrò àti láti mú yẹ ní oríṣìíríṣ ọnà ẹ jẹ kí á padà kúrò ní àníjẹ ìmọ wa lọ sí ajúwè nínú gírámà ètò rẹ ìlànà ìfojú ààtò wò àti àlàyé rẹ fífi ojú gbogbo ayé wo gírámà a máa ṣe àpèjúwe ètò gírámà pẹlú àwọn ọrọ ní ìbẹrẹ ní pàtàkì pèlú èdè gẹẹsì àti yorùbá kí a sì fi àpéjọ àwọn ènìyàn tí n gbọ ọrọ sílẹ láti dásí ìfihàn nípa títẹríba fún èrò ìlànà tí a fi lélẹ fún ìtúpalẹ ní èdè tirẹ èdè ènìyàn mìíran àkíyèsí ni pé tí èdè gẹẹsì àti yorùbá àwọn èdè tí kò tàn mọra wọn tó gbilẹ ni a lè tún ṣe àtúnṣe rẹ sí àwọn òfin tí a ti gbìmọ wọn níbí ó ṣe é ṣe kí àwọn nnkan tí à n rò jẹ òtítọ kí ó sì sisẹ fún èdè mìíràn títí dé àwọn àbùdá àìròtẹlẹ àwọn èdè kan bí ẹfè yẹn kò bá mú ìbàjẹ wá à á ṣe àtúnwí àbá kan náà pẹlú èyí àwọn tí wọn kò gba èyí gbọdọ mọ nínú wọn pé nígbà tí wón bá n ṣe ìtúpalẹ àwọn èdè wọn ni àwọn èrò yìí èrò yìí ni a máa ṣe atótónu wa tí ó kún lórí rẹ fún àpẹẹrẹ èdè yorùbá hausa èdè gẹẹsì èdè ibibio àwọn èdè tí a kójọ pèlú ìyàtọ ni wọn ní ìbáṣepọ kankan nítorí pé wọn jẹ èdè ènìyàn síbẹsíbẹ tí a bá fi ọwọ gírámà kan náà mú wọn à n sọ pé wón ní ìjọra bí ọkùnrin elédè gẹẹsì ṣe jọ ọkùnrin elédè yorùbá kan tí ìyàtọ wọn sì jẹ ti àwọ wọn ìyókù orí yìí yóò mú wa wà ní ìmúra sílẹ láti rí ìdí tí àwọn onímọ èdè fi n kóòdù àwon ìtúpalẹ wọn bí wọn bí wọn ṣe n ṣe fífún àwọn ọrọ wọnyí lédè gẹẹsì olè 		ṣíbí 		tábìlì 		òṣùká 	téèpù ẹni tó rí sọ gẹẹsì kò ni ní wàhálà nípa ṣíṣẹdá 	àwọn ṣíbí àwọn tábìlì àwọn òṣùká àwọn téèpù ó ti pinu ní ọkàn rẹ láti mọ ìsọdorúkọ àwọn ọrò náà àti àwọn ọrọ orúkọ latin nomen name ni a lè sọ di ọpọ àwọn àpẹẹrẹ pọ nípa àwon nnkan ti a sọ lórúkọ nípa ti iye ìtẹsí rẹ a lè fi àwọn ọrọ mìíràn bí i kan tàbí náà kún ọkọọkan àwọn ọrò náà yíyéni láì ṣàlàyé tóbẹ ẹ jùbé ẹ lọ gírámà rẹ ni gbìmọ tíórì kan pé kí gbogbo àwọn ọrò orúkọ gba àwọn átíkù kan tàbí náà lára àwọn ìdájọ rẹ ni ó jẹ pé átíkù wo ni ó síwájú tí ó sì tẹlẹ àwọn ọrọ pàtàkì nínú ìwé tí à n kà lọwó láti túmọ rẹ ṣùgbọn kò sí ohun tí ó dá yàtọ nípa ṣíbí náà ṣíbí kan ohùn kan tó tún dìjú ni pé nígbà tí a bá mú ìkan lára àwọn átíkù wọnyí ní dandan ọkan lára àwọn tó lè dá dúró tí a pín sí abẹ ọrò orúkọ gbọdọ tẹle ṣùgbọn kì í ṣe dandan kí sísọ ọrọ jẹ òotọ ohunkóhun tó bá ṣẹlẹ à n tẹ síwájú láti sọ pé bí a bá ní ọrọ kan ohun mìíràn tí ó wá láti ìpín mìíràn lè tẹle tàbí kí ó máa tẹle nínú síntáàsì a máa n lo ọnà mìíràn làti sọ pé ọrọ kan tó jẹ x ni a pín gẹgẹ bí y àti pé ó lè jẹyọ pẹlú àwọn ọrọ z z jẹ ọrò kan tí ó lè wà tàbí kí ó má wà nílé nígbà náà tí a bá n fojú iṣẹ ọnà wò ó ọrọ kan tó jẹ x ni ìpín onítumọ àdámọ ìsọrí ọrọ y ní abgègbè tó saajú òrọmìíràn z wíwá níbẹ z jẹ wọfún àkọsílẹ afòyemọ tí òkè yìí ni à n pè ní àpíntúnpín sí ìsòrí tó múná dóko ni a jíròrò lè lórí nínú yusuf tí a bá padà sí àwọn àpẹẹrẹ ti òkẹ ẹni tí n sọrọ lórí bí a ṣe lè mọ àwọn tí ó dá dúró yìí to jẹ ọrò orukọ tí o lè wà ní ipò tó ṣe kóko olùwà àti àbọ lára àwọn ìmọ rẹ nípa àwon òrò wònyí ni pé a lè fún wón ni àwon ipa kan láti kó tí a bá ní ká wò ó kí ni ìwúlò wọn tí wọn kò bá kó ipa kankan ní àyíká gbólóhùn tàbí ọfọ wọn fún àpẹẹrẹ olè kan jé òṣèré olùkópa tí ó bá kópa níhìnìn tàbí òhún láti mú àpíyadà wá nígbà tí ó bá n ṣerè a mọ pé ó lè jalè kódà kì í ṣe olè tí a kò bá mọ ọ sí ẹni tó jí nnkan kan nítorí nínú gbólóhùn bí i ọrò náà tó jẹ ole sọ ohun tó pọ ó jẹ ọrọ tó mú náà tójẹ átíkù ó lè yàtọ fún oye àwọn olè àti pé ó jẹ òṣèré nínú àyè ọfọ tó lè mú ìyípadà bá ìfarasin kálámù náà rántí pé ọrọ náà kálámù wà ní ìsọrí yìí náà pẹlú ó máa gba átíkù náà kan tí a lè gbékalẹ ní ọpọ àwon kálámù àti pé a fẹ fà á yọ gẹgẹ bí àwon ojúgbà rẹ wí pé ó jẹ olùkópa ní àyíká gbólóhùn náà sùgbọn ní báyìí ó n kó ipa ohun tí wón jí ipa náà ni a máa pè ni àkọso ọpọlọ wa so fún wa pé kálámù kan lè jẹ ohun èlò fún ìbánisọrọ àwon ipa náà tí àwon álífábẹtì nlá dúró fún ni à n pè ní àwon ipa aṣekókó a lè gé e kúrú sí theta roles tí wón máa n kọ gẹgẹ bí i roles bí ìtẹsíwájú bá ṣe n bá ìtúpalẹ wa ko lè sí ohun ìtọkasí tó dúró àwon olùkópa kan tí a lè tọka sí nawọ sí dárúkọ sọrọ nípa tí kò ní gba role kan àwon àjọni tí a sábà náa n rí roles jẹ olùṣe olùfaragba nígbà mìíràn tí a máà n pè ni àkọso òpin àti èlò ọpọlọpọ àwon onímọ lìngúísíìkì mọ àwọn mìíràn dájú àwọn àbùbá àdámọ ọrò wà tí a lè tọka sí báyìí àwọn àbùdá mìíràn máa hàn kedere tí a bá gbé èdè tó yàtọ sí èyí tí a ti mọ tẹlẹ ẹwò nítòótọ a máa sọ pé ìwúlò wò ni ó wà nínú kí a máa sọrọ nípa àwon ohun tí a kò rí nínú èdè wa ìkìlò à n sọrò nípa àwọn àbùdá tó wà nínú èdè ènìyàn kì í kan n se nínú ẹdẹ gẹẹsì tàbí èdè yorùbá rántí ohun tí a rò nípa gírámà àgbáyé èdè gẹésì èdè ìgbò èdè eskimo èdẹ japan jẹ díẹ lará èdè ènìyàn tí wón sì ní àwọn ìyàtọ wọn nínú ohun tó ṣe kókó báyìí fífún àwọn ọrò aṣẹdá ọrọ asẹdá bí ọpò role àwon ipò onítumọ gírám abbl ẹ jé kí á fi àbùdá kan kún àwon àpẹẹrẹ wa àwon ọrọ náà ni a lè yí padà ní bẹè à á ní b 	ògbójú olè kan d 	igi oaku kan e 	téèpù mímọgaara kan ẹ 	ife kan tó kún fún kọf f 	òṣùká kan fún ìbọsẹ aré bọọlù àfẹsẹgbá àwon wònyí jẹ àwọn ẹpọn tó jẹ wí pé bí a bá yọ wọn kúrò ìtumọ àwon ọrò náa kò ní dínkù ìsomó àwọn àkámọ tí a lò nínú àpíntínpín sí ìsọrí tó múná dóko àti àwọn tí a fihàn ní orí kìíní ni a lè lò báyìí bí i t b 	téèpù mímógaara kan c 	ọkùnrin alágbára kan àwon ohun tí a fi sínú àkámọ ni à n pè ní àwon ìsomọ wọn kò ní apíntúnpín sí ìsọrí wọn kì í ṣe dandan wọn jẹ ẹpọn ọn wọfún nígbà tí àwon wònyí tún wúlò níbò mìíràn a fẹ yán an pé kìí ṣe gbogbo àwọn ẹpọn ló jẹ wọfún kódà nígbà tí wọn kò bá ní ìtumọ àdámò wọn wúlò fún àpẹẹrẹ ọba tàbí olorì kò níyì bí ọba tí wọn kò bá ní ìjọba tiwọn ní bẹẹ a ní b 	òbí ti agbor d 	ọba àwon júù kódà ọba bìnrin elibabeth tí ó tó láti ṣe ìtóka ni a mọ pé ó ní agbára lórí ilẹ gẹẹsì àkíyèsí pé láti sọ pé oba bìnrin náà láà jẹ pé ènìyàn n gbé nílẹ gẹẹsì tàbí tí iyè rẹ sọ pèlú oríle èdè náà máà ṣàì nítumọ orúkọ àbísọ lè tó láti mọ àwọn orí oyè ṣùgbọn ìjọba wọn tí se pàtàkì jù ẹpọn wọfun àwọn ẹpọn ni à n pè ní àwọn àfikún ní kúkúrú àwọn ẹpọn pp ti ọba àti ọba àti ọba jẹ wúnrẹn tí a ní lò àwon ọrọ tí a fihàn gẹgẹ bí i àwon ọrò orúkọ gba àwọn nnkan mìíràn mọra dandan det àwon ipa aṣekókó ìsọdọpọ àwọn kan npá àti wòfún ákámọ àwon àfikún àti àwon ìsomọ bákan náà àti àwon mìíràn tí a kò mẹnu bà àwon àbùdá àdámọ ti olùsọ èdè rẹ gbọdọ mọ ni àwon wònyí ó jẹ dandan pé ó mọ ọpọlọpọ lára èyí tí a máa sọ tó bá yá ní ìfìwàwẹdá a fẹ jẹ kí àwon akẹkọọ mọ pé àwon nnkan wònyí jẹ àìkọ lára àwon akówọó rìn ug nínú àká ọrò náà atúmò èdè tí iyè náà a mẹnu bà á pé àwon nnkan wònyí kìí hànde bákan náà sùgbọn ó lè gbọn fara sin sínú àwon kóòdù mofọlójì nínú ọrò náà ní àwon àyíká tí a kò funra sí àwon àkójọpọ àwon ọrò tó yàtọ sí ti àkọkó máa fún wa ni àwon nnkan ẹ jẹ kí a mu àwon ọrọ tó n sọ nípa àwon ọrò orúkọ fún àwon elédè gẹẹsì àwon ọrọ wònyí jẹ ọrọ ìṣe latin verbum word won le fi àsìkò ìsẹlẹ hàn nípa gbígba àwon àfòmọ kill 		kills 		killed 			killing x		x s 	x ed 			x ing àwon gẹgẹ bí àwon òrò orúkọ lè gba àwon àbọ àwon kan wòfún ni àwon ọrò ise agbàbò nígbà mìíràn ó jé wọfún nígbà tí wọn bá jẹ aláìgbàbọ ṣùgbọn tí won bá gbà àwọn àbọ tan tàbí kí won máà gba àwon ìsomó kankan 	 	eat 	 np 		kill 	 np 		drink np 			 liquid àwon ìsomọ máa n borí àwon àpólà tí ó lè jẹ eyọ ọrò kan ṣoṣo sí àwon àpólà orúkọ níbí ni a ṣe àpèjúwe ránpẹ nípa àwọn àfikún ọrọ ìṣe sí 	a 	eat		 np an unripe mango 	b 	destroy 	 np the termitarium 	c 	said 		 s that s the nba examination is 	d 	put 		 x np salt pp in the soap 	e 	saw 		 np mọremí àwon ọrò ìse aláìgbàbọ ni a máa fihàn nísàlẹ pélù àwon ìsomọ b 	sùn síjòkó èyìn ọkọ d 	la àlá e 	kú nígbà tí àwon yìí kò gba àwon àfikún wón lè nípa ìgba àkànṣe gba àwọn àbọ àwon àbọ àkànse tí a so mọ wọn tàbí tí a sèdá láti ara won wón fẹjọ èsù sọ nínú bíbélì pé ó n gba éfà níyànjú láti ma bẹrù nípa jíjẹ èso èèwọ tó wí pé èyin kò ní kú kan èṣù kò nílò àti yí ọrọ ìse aláìgbàbò sí agbàbọ nitóri pé wọn n sọrọ nípa àwọn ọrò orúkọ wọn fi àwọn nnkan pamọ lórí àwọn irú ọrọ orúkọ kódà yíyípadà ní àwọn èdè kan èdè gẹẹṣì kìí ṣe àpẹẹrẹ tó dára nípa bí ọrọ ìṣe ṣe lè yí ọrọ roúkọ tí a bá wẹyìn ipa aṣekókó òṣèrẹ àkọso èlò abbl wá tààrà tàbí àìṣetààrà láti ara ọrọ ìṣẹ fún àpẹẹrẹ alè máà ri sùgbón a mọ pé n kan náà nítòótọ np ni ó n kú nínú olè náà ni olú pa àti pé kò sí àníàní np kan náà tó fa ikú bó tilẹ jé pé ìtò gẹgẹ ní àwon olùkópa nínú gbólóhùn méjèèjì wà fún bẹẹ olú ni òṣèré nínú gbólóhùn méjèèjì nígbà tí olè náà jẹ àkọso nínú méjèèjì bákan náà a lè sọrò nípa àwọn ọwọ ọrò mìíràn tó yàtọ sí àwọn ọrọ orúkọ àti àwọn ọrò ìse sùgbón ẹ jẹ kí á padá séyìn láti wo àwon ìjíròrò wa fún ìbáramu à n sọ pé ọrò kòòkan bó jé ọrò orúkọ tàbí òrọ ìse máa wá pẹlú àwọn nnkan nínú ìbásepò wọn àwon òrò náà n sisẹ lórí ara wọn to fi jẹ pé àwon ọwò kan a gbà àwọn mìíràn yóò sì fún wọn ní àwọn àbùdá kan ọrò orúkọ náà tó máa n jé olùkópa kìí ṣe òsèré tàbí àkóso tí òrò kò bá fún wọn ní irú ipa béè nínú ọrò èdè tí ayé tí a gbé wọnú gírámà òrò ìse tó n darí àbọ apor rẹ fún ìdí èyí ọ n fún ní isẹ ní báyìí role nìkan àmó ó lè se àyànse àwon àwòmọ mìràn gẹgẹ bí olùsọ èdè ṣe nu ìmọ nípa àwọn nnkan wònyí láìkọ tí ó sì jẹ pé dandan ni ó n tẹlẹ àwọn ofin yìí ṣe a kò lè sọ pé àwon ọgbọn ẹtọ yìí jẹ abínibí gẹgẹ bí mímí ṣe jẹ ìwọn mìíran nì a ti menu bà tẹlè nípa ọrò náà ohun náà ní pé kìí jẹyọ ní dídáwà olè di olè náà ògbójú olè náà ògbójú alágbára olè náà pẹlú ìwo abbl àwon àlèpọ òrò náà sí àwọn ọwọ tí ó tóbi pẹlú ìrànlówọ àwọn ohun tí a pè ní àwon àpólà nítorí pé àárín òrò òrò gangan tí a bá túnṣe nì yóò dúró fún odidi àpólà a máa n pé irú won ni ori ni a se máa rí i òrò orúkọ ní ó máa n jé orí fún apólà orúkọ apor òrò ìse fún àpólà ìse apis òrò àpèjúwe fún àpólà àpèjúwe apaj x tàbí y tún àpólà x xp àti àpólà y yp bákan náà lẹèkan sí ká wò ó pé olùsọ èka èdè rè mọ púpò nípa rè yorùbá máa mọ mọ pé ọmọ child ni a lè tó àwon òrò èpón mọ bi i ọmọ kékeré small child ọmọ baba ìbàdàn the child of the man from ìbàdàn tàbí ọmọ náà the child kò di dandan àti pé kódà wọn kò tí ì kọ ní àwon àtòpọ yìí rí àti wí pé ọpọlọ tí olùsọ ẹka èdè yìí n lo ni a fẹ gbéyẹwò nínú gírámà akitiyan láti mọ ohun tí ó mọ láì kó se kò pani lérìn ín olùsọ èka èdè tàbí ọmọdé kan n kó àwọn orímò èdá èdè kò ní ìtumọ sùgbọn òótọ ni a ṣe àfiikún àwọn àpólà tí a kó tí olùsọ èka èdè lè lò pé kò ní ẹkun ó sì peléke àwon iní ìhun béẹ lè kún fún àwon èròjà wọfún tí ó wọnú ara won sùgbón èyí kéyií tó bá ṣẹlè àpólà gbọdọ ní orí títèlé àwon ohun tí òfin níní orí gbà tí a pè ní endocentricity requiremrnt nítorí bẹẹtí a bá ní òrọ kan w ó gbọdọ di w max tí a túpalẹ ní síntáàsì gẹgẹ bí i wp for w phrase tàbí w w double prime bar owolabani james ahisu ẹkó ìjìnlẹ nípa ìfitónilétí informatics ẹkó ìjìnlẹ nípa ìfitónilétí n kọ nípa ètò ìṣesí àti ìbáṣepọ àwọn ìlànà adánidá àti ìfi ọgbọn se tó n pamọ tó sì n ṣe ìyípàdà àti ìkójọ ìfitónilétí bákan náà ní ó n sẹdá àwọn ìpìnlẹ ajẹmérò àti tíórì tirẹ láti ìgbà tí àwọn ẹro kọmpútà àwọn aládáni àti àwọn onílé iṣé nlánlá tí n ṣe ìyípadà àwọn abala àwùjọ ní ọdún karl steinbush tó jẹ orílẹ èdè germany tí ó sì tún jẹ onímọ ìjìnlẹ nípa ẹrọ kọmpútà kọ ìwé kan tí ó pè ní informatik automatisdie informationsverarbeitung èyí tó túmọ lédè gẹẹsì sí informatics automatic information processing ohun ni a túmọ ní èdè yorùbá bí ẹkó ìjìnlẹ nípa ìfitónilétí ìlànà ìlò ìfitónilétí tí kò yí padà ní òde òní informatik ni wọn n lò dípo computerwissescraft ni orílẹ èdè germany èyí tó túmọ sí computer science ní èdè gẹésì tí ó sì túmọ sí ìmọ ìjìnlẹ nípa ẹrò kọmpútà ni wọn ti sọrọ nípa èkọ ìjìnlẹ nípa ìfitónilétí bákan náà oríṣìírisìí àwọn onímọ ìjìnlè nípa ẹro kọmpútà láti àwọn orilẹ èdè àgbáyé ni ó fún ẹkó ìjìnlẹ nípa ìfitónilétí ní oríkì tiwọn pẹlú fún àpẹẹrẹ oríkì èyí wá láti orílẹ èdè gẹẹsì nípa ẹkọ ìjìnlẹ nípa ìfitónilétí informatics is the discipline of science which investigates the structure and properties not specific content of scientific information as well as the regularities of scientific information activity its theory history methodology and organization èyí tó túmọ sí ẹkọ ìjìnlẹ nípa ìfitónilétí jẹ ẹka kan lára ìmọ ìjìnlẹ tí ó n wádìí nípa ètò àti àwon àkòónú ìmọ ìjìnlẹ ìfitónilétí pẹlú àwọn ìṣedédé ìmọ ìjìnlẹ tí ọrì rẹ ìtàn rẹ ogbọn ikọni àti ètò rẹ pẹlú 	 oríṣìíríṣi ni ó ti bá ìlò rẹ ọnà mẹta ni wọn ti túmọ rẹ sí ìkíní ni pé ìyípadà tó bá ìmò ìjìnlẹ ìfitónilétí ni wọn ti yọ kúrọ gẹgẹ bí ti ẹkọ ìyìnlẹ nípa ìfitónilétí tó jẹmọ ètò ọrọ ajé àti òfin ikejì ní nígbà tí ó jẹ pé ọpò nínú àwọn ìfitónilétí yìí ni wọn ti n kó pamọ nílànà tòde òní ìdíyelé tí wá jẹ pàtàkì sí ẹkó ìjìnlẹ nipa ìfitónilétí ìkéta jẹ ìlò àti ìbánisọrọ nípa ìfitónilétí tí a rò pọ láti lò fún ìwádìí nígbà tí ó jé pé wọn ti gbà wọn gẹgẹ bí ohun tó ṣe pàtàkì sí ohun kóhun tó bá jẹ ìmọ ìjìnlẹ fún ìdí èyí ní gbogbo àwọn orílẹ èdè tí ó ti gòkè àgbà ní àgbáyé wọn kò fọwọ yẹpẹre mú ẹkọ ìjìnlẹ nípa ìfitónilétí àti gbogbo ohun tó so mọ ọ sàláwù ìdáyàt olúwakẹmi ìmọ ẹrọ 	 bí a bá ń sọrọ nípa ìmọ ẹrọ bí akò bá sọrọ nípa ìmọ sáyẹǹsì a jẹ pé à ń rólé apá kan nìyẹn báwo ni a ó ò ṣe pé orí ajá tí a kò níí pe orí ìkòkò tí a fi ṣè é ìmọ sáyáǹsì ló bí ìmọ ẹrọ sáyáǹsì ni yóò pèsè irinsé tí ìmọ ẹrọ máa lo láti fi se agbára 	 ọnà méjì ló yẹ kí á gbé àlàyé wa kà nígbà tí bá ń sọrọ nípa ìmọ ẹrọ 	 	ìmọ ẹrọ àbáláyé anciant technology 	 	ìmọ ẹrọ ìgbàlódé modern technology 	ìmọ ẹrọ àbáláyé 	 ní ìgbà àwọn baba ńlá wa tí ojú sì wà lórúnkún ọnà láti wá ojútùú sí ìsòro tó wà láwùjọ bóyá nípa ilẹ gbígbé asọ wíwọ oúnjẹ jíjẹ ló fà á tí àwọn baba ńlá wà fi máa ń lo ìmọ sáyéǹsì tiwańtiwa láti sẹdáa àwọn nǹkan àmúsagbára lásìkò náà ọpọ nínú àwọn ìmọ ẹrọ ìgbà náà ló di iṣẹ ò òjọ tí àwọn baba ńlá wa ń ṣe lásìkò náà ẹ jẹ ki á mú lọkọọkan 	oúnjẹ jíjẹ 	yorùbá bọ wọn ní 	 ìṣẹ àgbẹ ni isẹ ìlè wà àwọn baba ńlá wa máa ń lo oríṣìíríṣìí irin ìṣẹ láti wá ohun jíjẹ lára wọn ni àdá ọkọ agbọn akọrọ àti bẹẹ bẹẹ lọ iṣẹ ọdẹ iṣẹ ọdẹ jẹ iṣẹ idabọ fún ìran yorùbá ìdí ni péwu ló jẹ nígbà náà iṣẹ àgbẹ gan an ni ojúlówó iṣẹ nígbà náà lára àwọn irin iṣẹ tí àwọn ọdẹ máa ń lo ni ọkọ àdá ìbon òògùn àti àwọn yòókù 	asọ wíwò 	 nígbà tí a ba jẹun yó tán nǹkan tó kù láti ronú nípa rẹ ni bí a oo se bo ìhòhò ara èyí ló fà á tí àwọn baba ńlá wa fi dọgbọn aṣọ híhun 	 bí ó tilẹ jẹ pé awọ ẹran ni wọn ń dà bora lákòókó náà ṣùgbọn wọn ní ọkánjùá ń dàgbà ọgbọn ń rewájú ọgbọn tó rewájú ló fàá tí àwọn èèyàn fi dọgbọ aṣọ hihun lára òwú lóko láti ara aṣọ òfì kíjìpá àti sányán ni aṣọ ìgbàlódé ti bẹrẹ ilé gbígbé 	 bí a bá bo àsírí ara tán ó yẹ kí á rántí ibi fẹyìn lélẹ si inú ihò caves la gbọ pé àwọn ẹni àárọ ń fi orí pamọ sí í ṣùgbọn bí ìdàgbà sókè ṣe bẹrẹ ni àwọn èèyàn ń dá ọgbọn láti ara imọ ọpẹ koríko àti ewéko láti fi kọ ilé iṣẹ arọ alágbẹdẹ 	 bí a bá ń sọrọ nípa ìmọ ẹrọ láwùjọ yorùbá bí a kò mẹnu bà isẹ alágbẹdẹ a jẹ pé àlàyé wa kò kún tó iṣẹ arọ túmọ sí kí a rọ nǹkan tuntun jáde fún ìwúlò ara wa ọpọ nínú irinṣẹ ìmọ ẹrọ tí àwọn àgbẹ ńlò ló jẹ pé àwọn alágbẹdẹ ló máa ń ṣe e irinsẹ àwọn ọmọlé ahunsọ àwọn alágbẹdẹ ni yóò rọọ jáde irinse àwọn ọdẹ àwọn ọmọlé àwọn alágbẹdẹ ló ń rọ gbogbo rẹ 	 ìmọ ẹrọ gan an lọdọ àwọn alágbẹdẹ ló ti bẹrẹ tí a bá ṣe àtúpalẹ ẹrọ yóò fún wa ni 		ẹ 	 	mofiimu àfòmọ ìbẹrẹ 		rọ 	 	ọrọ ìṣe adádúró 		ẹ 	 	rọ ẹrọ 	 rírọ nǹkan ntun jáde ni èrọ ìmọ sáyéǹsì gẹgẹ bí ń ṣe sọ ṣáájú ló bí ìmọ ẹrọ ó yẹ kí á fi kun un pé ọpọn ìmọ ẹrọ ti sún síwájú báyìí ìdí èyí ni pé ìmọ ẹrọ to ti ọdọ àwọn òyìnbó aláwọ funfun wá ti gbalégboko àwọn ọnà tí a ń gbà pèsè nǹkan rírọ ti yàtò báyìí ìmọ ẹrọ ìgbàlódé 	 lẹyìn ìgbà tí ọlàjú wọ agbo ilẹ yorùbá ni ọnà tí a ń gba ṣe nǹkan tó yàtọ ìmọ ẹrọ àtòhúnrìnwá tí mú àyè rọrùn fún tilétoko ṣùgbọn ó yẹ kí á rántí pé ki àgbàdo tóó dáyé ohun kan ni adìyẹ ń jẹ àwọn nǹkan tí adìẹ ń jẹ náà lati ṣàlàyé nínú ìmọ ẹrọ àbáláyé iṣu ló parade tó diyán àgbàdo parade ó di ẹkọ ìlosíwájú ti dé bá imọ ẹrọ láwùjọ wa ẹ jẹ kí á wo ìlé kíkọ àwọn ohun èlò ìgbàlódé ti wà tí a le fi kọ ilé alájàmẹẹdọgbọn tàbí ju bẹẹ lọ 	 ìmọ ẹrọ náà ló fáà tí àwọn mọtọ ayọkẹlẹ fi dáyé àwọn nǹkan amáyédẹrun gbogbo ni ó ti wà ẹrọ móhùnmáwòrán asọrọmágbèsì ẹrọ tí ń fẹ atẹgun fan ẹrọ to n fẹ tútù fẹ gbígbóná air condition àpẹẹrẹ mìíràn ni ẹrọ ìbánisọrọ alagbeeka ẹrọ kòmpútà ẹrọ alukálélukako internet 	 odùduwà jẹ kìí ṣe aláṣeẹ àtolùdarí ìran yorùbá òun tún ni gbòngbò kan pàtàkì tí ó so ilẹ yorùbá ró láti ilé ife tí tí dé ibi kíbi tí wọn bá ti ń jẹ ọba káàkàkiri ilẹ káàrọ oò jíire pátá lára ìtàn tó fẹsẹ odùduwà múlẹ gẹgẹ bí akọni ìgbà ìwáṣẹ nílẹ yorùbá sọ wípé ó jẹ ọmọ ọbaáti ilẹ lárúbáwá tí wọn fogun lé kúrò nílùú baba rẹ nílẹ mẹkà tí ó wá di saudi arabia lónìí látàrí ogun yìí ló jẹ kí ó gbéra ọun àtàwón ọmọlẹyìn rẹ tíbwọn sìbfi rẹdó sí ìwọ oòrùn ilẹ nàìjíríà tí tí dònìí títẹdó rẹ náà kìí ṣe pẹlú ìrọwọ rọsẹ bí kọ ṣebogun tó gbóná janjan fún bí ọdún oúpọ kí ó tó borí àwọn ẹyà mẹtàlá kan tí ó bá ní ifẹ tí ọbàtálá jẹ adarí fún wọn tí ó sì sọ ìlú náà di ìlú kan ṣoṣo tí ó wà ní abẹ ìṣàkóso ọba kan ṣoṣo ó gba àwọn ìnagijẹ bí ọlòfin àdìmúlà ọlòfin ayé àti olúfẹ àwọn elédè yorùbá ma ń pe orúkọ rẹ báwọnyí odùduwà tì wọn sì tún le dàá pè báyìí oòdua tàbì oòduwà tàbí odùduà nígbà míràn ni ó ń tọka sí akọni náà tí ó sì ń fi pàtàkì àwọn ilẹ yorùbá hàn pàá pàà jùlọ àwọn ọba aládé gẹgẹ bí àrólé àti àrọmọdọmọ rẹ hàn gẹgẹ bí ẹni iyì àti àpọnlé nígbà tí ó kù díẹ kí odùduwà ó kúrò láyé ọpọ àwọn ọmọbrẹ ni wọn tinfún ká orílẹ kúrò ní ifẹ tí wọn sìbti lààmì laaka kákiri ìletò tiiwọn nàà ọkọọkan wọn ni wọn ti dá ìjọba tiwón náà kalẹ nílú tí àwọn náàbtẹdó sí gẹgẹ bí ọba tí wọn sì ń fi yé àwọn ọmọ tiwọn náà wípé ile ife ni àwọn ti wá ọrúntó tí ó jẹ ọmọ tí ọkan lára àwọn èrú odùduwà bí fun ni ó jẹ ìyá ńlá àwọn tí wọn ń joyè ọbalúfẹ tí ó jẹ oyè igbá kejì sí oyè ọọni ní ilé ifẹ títí dòní ọbalùfọn aláyémore ni ó wà ní orí ìrẹ nígbà tí ọrànmíyàn ti ìrìn àjò dé tí ó sì pàṣẹ pé kí ọbalùfọn ó kúrò lórí àpèrè kí òhn sì bọ síbẹ gẹgẹ bí ọkan lára ọmọ odùduwà tí ó lẹtọọ sóróyè baba rẹ lẹyìn làjàmìsà tí ó jé ọmọ ọrànmíyàn bi ó ni àwọn ọmọ rẹ ń jẹ ọọni nílé ifẹ títí dòní lápá kan wọn ní ìtàn fiyeni wípé odùduwà jẹ oníṣẹ láti ìlú òkè ọrà ìlú tí ó wà ní apá ìlà oòrùn é ifẹ wọn ní ó rọ láti orí òkè kan pẹlú ẹwọn ní èyí tó mú kí wọn ma kìí wípé oòduà ayẹwọnrọ tí ó túmọ sí one who descends on a chain abala ìtàn yí fi yéwa wípé jagun jagun ni odùduwà jẹ pẹlú bí ó ṣe wọ éwù ogun onírin lásìkò tí ó wọ ilé ifẹ wá àjọṣepọ tó lọọrìn wà láàrín àwọn olùgbé ìran mẹtàlá ifẹ tí ìlú kọọkan sì ní ọba tirẹ bí ọba ìjùgbé ìwínrín ijió ìwínrín àti bẹẹ bẹẹ lọ lẹyìn tí odùduwà di aláṣẹ ilé ifẹ tán òun àti àwọn ẹmẹwà rẹ sapá tí wọn sì gba àwọn ìlú àti agbègbè mẹtàlá tí a mẹnu bà wọnyí tí wọn sì ṣí obatala nípò gẹgẹ bí olórí tí wọn sì gbé ìjọba titun kalẹ pẹlú ẹtò ìṣèlú tó fẹsẹ múlẹ látàrí ìdí èyí ni wọn fi ń pèé ní ọọni ilé ifẹ àkọkọ gẹgẹ bí ẹni tí ó mú ètò àti ìlànà ìṣèjọba aládé wọ ilẹyorùbá àkọbí odùduwà tí orúkọ rẹ ń jẹ ọkànbí iyùnadé ni ó fẹ obatala tí ó sì bí ẹbi tí ó jẹ olówu àkọkọ ìtàn fiblélẹ wìpé olówu àkọkọ yìí ni ó ti gorí ìtẹ látìgbà tí ó ti wàní òpóǹló ọkan lára àwọn ìyàwó odùduwà tí ó jẹ ààyò tí orúkọ rẹ ǹ jẹ ọmọnidẹ ni ó bí sopasan ẹni tí ó bí ọba alákétu sopasan was the first to leave ile ife with his mother and crown he settled at such temporary sites as oke oyan and aro at aro soposan died and was succeeded by owe the migrants stayed for a number of generations and broke camp in the reign of the seventh king ede who revived the westward migrations and founded a dynasty at ketu ajagunlà fágbàmílà ọràngún tí a lè pè ní ojúlówó ọmó odùduwà ni ó jẹ ọràngún ilé ilé ìlála odùduwà ni a gbọ wípé ó fẹ láti bí ọmọ yanturu kí ó lè dẹkun àhesọ nípa rẹ gẹgẹ bí ifa oracle he went to a stream where he found a naked lady by the name of adetinrin anasin she eventually became his wife and the mother of ifagbamila which means ifa saves me ọrànmíyàn ni ó tẹ ìlú ọyọ ilé dó lẹyìn tí lára àwọn ọmọ rẹ àjàká àti ṣàngó náà darí ìjọba ọyọ lẹyìn baba wọn ọrànmíyàn tí ó jẹ àbíkẹyìn àwọn ọmọ odùduwà ni onírìn àjò jùlọ láàrí àwọn ọmọ bàbá rẹ jùlọ òni ẹni àkọkọ tó kọkọ jẹ he was the first ọba ilẹ ìbìní tí ó sì tún jẹ ọbaaláàfin ti ìlú ọyọ bákan náàni òun ni ọba ọọni ilé ifẹ ẹlẹkefà nínú ètò lẹyìn tí àwọmọ odùduwà gbogbo ti túká kúrò ní ifẹ láti lọ dá ìlú àti ìletò tiwọn sílẹ ó ṣòro láti tukọ ìlú náà fún olórí tó wà níbẹ nígbà náà fúndìí èyí àwọn ìpèníjà oríṣiríṣi ni ó dojú kọ ilé ifẹ lásìkò yí àwọn ẹmẹwà ọbàtálá tí ó jẹ ẹni tó ti darí ifẹ ṣáájú odùduwà ni a gbọ wíoé wọn sọra wọn di agbọn onígàn oró tí wọn sì ń gbẹẹmí àwọn ènìyàn lọnà àìtọ léte àti gbẹsan gbígba agbára tí odùduwà gba agbára lọwọ obàtálá wọn yóò múra gẹgẹ bí th àlùjọnú nígbà tí wọn yóò wọ àwọn kiníkan tó dàbí ewé lọnà tí hóò dẹrù ba àwọn ènìyàn gidigidi wọn yóò ma dáná sunlé tí wọn yóò ja àwọn ọlọjà lólẹ láàrín ọjà lásìkò yí ni ọmọba bìnrin mọremí ajasoro tí ó jẹ ọmọba bìnrin ní ìlú ọfà tì ó wá láti ìran ọlálọmí ọlọfà gangan tí ó jẹ ẹni tì ó tẹ ìlú ọfà dó tí ó sìbtún jẹ adarí pàtàkì fún ìbọlọ ní ìlú ọyọ tí ó sì tún jẹ ìbátan ọrànmíyàn ni a gbọ wílé ó dá sí ìṣẹlẹ náà tí ó sì sapá gidi láti pẹtù sí wàhálà náà níoa ṣíṣe alamí àwọn níṣẹ búburú náà ó fara rẹ sílẹ láti jẹ kí wọn fipá kó ọòun lẹrú nínú ìgbèkùn ẹrú rẹ ni ọba àwọn ùgbò náà ti fẹ láti fi ṣaya ọba náà gbìyànjú láti ba múfẹẹ lẹyìn tí ó fẹ ytan ṣùgbọn mọremí kọ jálẹ ní torí ó ti ládé orí tẹlẹ àti wípé iṣẹ alamí ló wá ṣe kìí ṣe ọrọ ìfẹ ló kàn ó ní bí ọba náà bá le dọ ìdí abájọ àwọn amòòkùn sìkà náà fún òun kíá ni òun yóò gbà fun lát lájọṣepọ ọba náà kọọ jálẹ láti ṣe ẹyí ṣùgbọn ó ṣe ìfẹ inú mọremi tí ó sì tú àṣírí náà si lọwọ ó sọ fún mọremí wí wípé ohun tí àwọn kórìíra jùlọ nígbà tí àwọn bá ti múra bí àlùjọnnú náà bi iná nítorí iná nìkan ló lè tú wọn láṣìírì bí wọn bá sì ríná àwọn yóọò sá lọ lẹyìn tí mọremí ti gnọ àṣírí yìí tán ni ó bẹrẹ sí ń dọgbọn ọnà tí yóò gbà sákúrò níbẹ onó ní kí wọn bá òun wá ọsàn tó pọ tí ó sì fi ṣe oògùn orun fún gbogbo àwọn olùgbé ààfin náà lẹyìn tí wọn jí ni wọn ri wípé mọeemí ti na pápà bora tí ó sì ti lọ tú àṣírí àwọn fún àwọn ènìyàn rẹ báyìí ni àwọn ifẹ ṣe múra sílẹ fún àùgbọ lá ti bá wọn bami ìjà wò tí wọn sì ṣẹgun wọn àwọb ìtàn ìbílẹ kam di múlẹ wípé odùduqà jẹ ọkan lára àwọn orisa tí elédùmarè dẹẹràn jùlọ nígbà ìwáṣẹ àwọn ìtàn wọyí fi múlẹ wípé odùduwà ni elédùmarè rán wá sáyé láti wádá ayé sorí ẹkún omi iṣẹ yìí ni a gbọ wípé ọbàtálá kùnà láti jẹ lẹni tí a ti fún ní ìkarahun ìgbín iyẹpẹ àti igi tíyóò fi tàn án ká fún iṣẹ pàtàkì náà ìtàn yí ni àwọn ẹlẹsìn ìbílẹ yorùbá gbàgbọ tí wọn sì fi ṣe ọpákútẹlẹ ì àgbọ wọn nípa ìṣẹdá ayé wọn ma ń fi igbá àti ṣe àmì ọbàtálá àti odùduwà nígbà tí ọnọrí igbá ń rọpò ọbàtálá tí ìyá igbá sì ń dúró fún odùduwà gẹgẹ bíese ọlọfin ọyẹtẹ tí ó túmọ sí ẹni tí gba igbá ìyè lọdọ elédùmarè ifá jẹ òrìṣà kan pàtàkì láàárín àwọn yorùbá àwọn yorúbà gbàgbọ wípé olodumare lo ran ifá wa láti ode ọrun láti wa fi ọgbọn rẹ tún ilé ayé se ọgbọn ìmọ àti òye tí olódùmarè fi fún ifá ló fun ifá ní ipò ńlá láàárín àwọn ìbọ ilẹ yorùbá a kéré finú sọgbọn ni oríki ifá eleyi lo fi han wa gẹgẹ bí abimbọla ti gbe kala 	 nínú isẹ àgbékalẹ ilesanmi ó wa jẹ ki a mọ wípé ifá ni alárínà fún gbogbo ọmọ oodua oun ni ó dabi agbenuṣọ fún gbogbo àwọn òrìṣà àti olódùmarè ohùn ṣì la kà ṣí ẹni to ń ṣe àjèwò fún gbogbo mùtúmùwà èyí wa fún ni ibò asojú fún gbogbo àwọn irúnmọlẹ yòókù aroko leti ọpọn ifa 	 ifa jẹ ẹwi tí ó máà ń lọ láti ilú kan ṣì èkejì láti dífá èyí lo ṣe okùnfa bíbá ọpọ obìnrin pàdé ó ṣi fun ni àǹfáàní láti fẹ ìyàwó púpọ torí irúfẹ isé ti ifá ń ṣe èyí sí lo fa to fi ṣeṣe fún ifá láti mọ ìwà wọn ó wú oniruuru ìwà yìí jáde torí àjọsepọ rẹ pẹlú àwọn obìnrin ó maa ń ṣawo kiri ní gbogbo ibi tí ifá ba ti dé lo ti ń yan ìyàwó èyí lo mu ifá rí àríṣá àwọn obìnrín 	 obìnrín ní a le pè ni ìdàkejì ọkùnrin tí a ba wo tíórì àbùdá onibeji fún àgbéyèwò lítíréṣọ ifá tí ilésamí pàjúbà rẹ tíórì yìí nì ó jẹ kí á mọ pé laisi ọtún osi ko le dádúró 	 erongba opilẹkọ yìí ni láti tàn ìmọlẹ ṣí ipò tí ifá fi àwọn obìnrin ṣi àkíyèsí àwọn ipò wọnyí si han nínú àwọn ẹsẹ ifá ojú méjì ọtọọtọ ni ifá fi wo àwọn obìnrin i 	ó rí wọn gẹgẹ bi ẹni réré ti ko ṣe maniyen to lẹwà ii 	ifá rì àwọn obìnrin ní ìdàkejì gẹgẹ bi èsù tàbí olubi ẹdá ṣebí tibi tirẹ la dálé ayé bẹẹ ṣi ni a kìí dára ka ma kù ṣíbì kan àwọn òbinrin la ba máà pè ní ejò gẹgẹ bí àgbékalẹ ifá nítorí ìdí èyí ifá rọ àwọn ọkùnrin láti gbọn nínú gbọn lode tí ọrọ ba ti di ọrọ obìnrin obìnrin gẹgẹ bìí kòṣéémàní tàbí ẹni rere 	 nínú ìpín yìí ifá bẹrẹ ṣí ni ṣe àfihàn wọn láti òde pé wọn tẹwà ó ṣi rí obìnrin gẹgẹ bi ẹni rere ẹwà wọn ṣi maa ń jẹyọ nínú àwọ tí olódùmarè fit a wọn lọrẹ àto ọmu ti ó fi ṣe àfikún ẹwà wọn omú tàbí ọyàn obìnrin ní iyì rẹ ohun ṣi ni onfa to ń fa àwọn ọkùnrin to si ààbí èmú to ń mu wọn mọlè lára obìnrin òdí méjì ìjìnlẹ ohun eleu ifá apa kinni pg fìdí èyí mílẹ pé funfun niyì eyin egun gadaaga niyi orun omu sìkì siki niyi obinrin omu sikisiki niyi obinrin pg ohun iyi àti àmúyẹra ní fún ọkọ rẹ bi èyin odi meji obinrin ba funfun bakannaa ni ifá tún fi ye wa pe ki obinrin lómú kọ lopin ẹwa ṣùgbọn ìmọtótó náà tún se pàtàkì láti le e perí ọkùnrin wale ìjìnlẹ ohùn enu ifá láti ọwọ wade abimbọla apa kini pg 				síyínka súnyinka 				baláfúnjú ba ji a sìnyìnká sóko pg a ko gbọdọ gbàgbé wipe ara ẹwà ita ti òrúnmìlà ri lára àwòrán ní ó fig be e ni ìyàwó ṣùgbọn ó jẹ ohun ìyàlẹnu pe bi àwòrán tí jọju to ko ìwà àrokò ti ifa ń fi èyí pa ní pe ẹwà kii se ogbo nìkan bi a ti ń wo ẹwà ifa ni ó yẹ ki a naa wo ti inú 	 ifá wo ẹwà inú àwọn obìnrin ni oríṣìírìṣí ọnà aabo jẹ ìrànlọwọ fún òrúnmìlà nigba to lalèjo mẹta iku àrùn àti èsù ààbò lo ko nǹkan ìlò ọkọ rẹ lo ta ni ọjà ejigbomekan ní owó pọọkú ó ra ounjẹ wọn ṣi tójú àwọn àlejò wọn ìwa ti ààbò wù yìí mu kí àwọn àlejò mẹẹtẹta wọnyí fì ifá sílẹ laipa wọn fún ọrúnmìlà ní ẹbùn ki wọn ó to fí ilé rẹ ṣílẹ inú ọrúnmìlà dun nítorí ìwà ààbò àti ori re tí ó ko ran an èyí ṣi mu kì òrùnmìlà fẹran ààbò 				òdá owo awo kóro 				ààbò obìnrin rẹ pg 				ifá ó ṣi ní oọkan a a yọ na ní òrúnmìlà ba pé ààbò obìnrin rẹ pé kí ó kó àwọn nǹkan ìní òun lọ sọjà lọ tà ìjìnlẹ ohun ẹnu ifa iwe kinni ifa fẹ ìwà náà gẹgẹ bí aya ọlẹ àti ọbùn ayé ní ìwà jẹ èyí mí ki ọrúnmìlà le e lọ ki lọ ṣi nǹkan ò ba gún régé mọ àwọn ènìyàn ṣá lọdọ rẹ àpọnlé kò si fún ọrúnmìlà mọ bìí ti tẹlẹ ṣebi ko kuku ṣí àpọnlé fún ọba tí kò ní olorì 			ká mú rágbá 			ká fi ta rágbá 			ka mu ràgbà 			ka fit a ràgbà 			iwa la n wa o ìwà 			alara ó ri ìwà fun mi 			ìwà la ń wa o ìwà ìwà ni o jẹ gẹgẹ bí orison áàsikí fún ọrùnmìlà ṣùgbọn ko mọ iyì ìwà àfi ìgbà tí ìwà fi ilé ọrúnmìlà sílẹ ẹmí náà jẹ ọkan lára obìnrin ọrúnmìlà ifá fi ẹmí hàn gẹgẹ bi ọpọmúléró ìdí nìyí tí ọrúnmìlà fí gbé ẹmí ni ìyàwó ko ba le ṣe rere láyé á gbọdọ mò wípé ẹmi ní ó gbé ìwá ró laiṣi èmí ko si àrà tí ènìyàn le da láyé aadogun aadogbọn ọwọ èmí ni gbogbo rẹ wa àwọn yorùbá ṣì gbàgbọ wípé ẹmí gígún ni ṣan ìyà ọrúnmìlà ko le gbàgbé ẹmí nítorí ohun rere ti ẹmí fún ọrúnmìlà ní ànfààní láti ṣe ire gbogbo tí ẹdá ń wa kiri ọwọ èmí ní gbogbo rẹ wa fun àpẹẹrẹ 	 		a dia fun ọrúnmìlà 		níjọ to ń lọ r ẹmi ọmọ olódùmarè s obinrin 		ó ní àṣé bẹmi ò ba bọ 		owo ń bẹ 		hin hin owo ni bẹ 		àṣà bemi o ba bọ 		aya ń bẹ 		hin hin aya ń bẹ 		àsé bẹmi ò bá bọ 		ọmọ n bẹ 		hin hin ọmọ ń bẹ 		aṣe bẹmi ò bá bọ 		ire gbogbo ń bẹ 		hin hin ire gbogbo n bẹ wande abimbọla ìjìnlẹ ohùn ẹnu ifá pg eji ogbè apa kinni 	 odù náà jẹ ọken nínú àwọn ìyàwó ọrúnmìlà tí o ko orire ràn án alátìlẹyìn ni odù jẹ fún ọrúnmìlà o dìgbà tọmọ èkọsẹ ifa ba to fojú ba odù ko to dẹni ara rẹ èyí túmọ ṣi pé babaláwo tí kò ba fojú bodù kò tii dangajia 			ẹni bá fojú bodù 			yoo ṣi dawo 			a fojú bodù a rire obìnrin gẹgẹ bi olubi 	 àbùdá kejì yìí ní yóò tu tìfun tèdọ ihà kejì tí ifá kọ ṣi àwọn obinrin ifá ri àwọn obinrin gẹgẹ bi ẹni ibi alásejù òjòwú àti àjẹ ó fi ìhà yìí hàn tori pe a kìí dara ka ma kù ṣibi kan 	 ifá fi wọn wé aláigbọràn ewúrẹ tí wọn máà ń ṣe àtojúbọ àwọn ohùn tí ko kàn wọn bi àpẹẹrẹ yemòó fẹ mọ ìdí agbára óòsáála ọkọ rẹ pẹlú èdó tí ó fi ń pa ẹran ohun tójú tíle túle alaigbọran ń ri ní ojú rẹ rí lọjọ yìí òrúnmìlà ṣọ fún àwọn ìyàwó yòókù láti mase yojú wo ọrọmòdìmọdì obìnrin rẹ tuntun 	 ìyáálé pé àwọn yòókù láti lọ yojú wo ìyàwó tuntun yìí inú bí ìyàwó tuntu o si jade ó sì fi wọn rẹ bayí ni àjàkálẹ àrùn ṣi wọle tọ wọn a ko le fí gbogbo ara da ìyaálé àti àwọn ìyàwó yòókù lẹbi torí ọrúnmìlà ti yẹ kì ó fi ìyàwó tuntun han àwọn to ba ní ilé ṣùgbọn ó kọ ko ṣe èyí nípa ojú tí ọrúnmìlà fí wo obìnrin tí a le ṣọ pe ọrúnmìlà lo fí owọ ara rẹ da ilé ara rẹ ru ẹni ba wa wàhálà dandan ni ki ori i 	 ifá tun fí àwọn obinrin hàn gẹgẹ bí òjòwú ti wọn kìí fẹ ki ọkọ wọn fẹ ìyàwó mìíràn le wọn àfi àwọn nìkan fún àpẹẹrẹ 				ọkan ṣoṣo péré lobìnrin 				dùn mọ lọwọ ọkọ 				bí wọn ba di méjì wọn a dòjòwú 				bí wọn ba di mẹta 				wọn a dẹta ń túlé 				bí wọn bad è mẹrin 				wọn a dí iwọ lo rín mi ni mo rin ọ 				bi wọn ba dí marun 				wọn a di lágbájá ni ó run ọkọ 				wa tan lóhùn ṣuṣuusu 				bì wọn ba dí mẹfà 				wọn a dìkà 				bi wọn ba de meje 				wọn a d àjẹ 				bí wọn ba di mẹjọ 				wọn a di ìyá alátàrí bàmbà 			ìjìnlẹ ohùn ẹnu ifá apá kìínní pg 						 òyèkú meji wande abimbọla 	 ohun tí o jẹ ìjọjú ní wípé ifá gan an mọ pé ó sàn fún ọkùnrin láti fẹ ìyàwó kan ẹsẹ amọmọda ni èyí ko yẹ ki ifá maa fẹ ìyàwó lórí ara wọn 	 eke àti ọdàlẹ ni ifá tún pe àwọn obìnrin ohùn tí ifa ń ṣọ níbí ni pe obìnrin ko ṣe fi inú hàn ṣùgbọn ibeere tí a ba bi ifá ni pe ṣe ọkúnrin ni o se fi inú hàn bi o ti wa ni lìkì ni ó wa ni gbanja obinrin leke obinrin lodalẹ keniyan se pẹlẹ ki o ma finu han f oobinrin cl adeoye pg ẹsẹ ifá kan nínú obara meji ifá tẹ síwájú nìpa pipe àwọn obìnrin ni dọkodọkọ àti alágbèrè èro ifá ni pé àlè yiyan yìí kii jẹ ki wọn tonu lọpọ igba pe ẹni to ba keré sọkọ ni wọn maa ń ba dálè 	àgbìgbọniwọnràn the unfaithful ifá priest 	you have been seeing bad things 	worse things are yet to come 	worse things the father of bad things 	ifa divination was performed for agbigboniworan 	who was going to the house of onkoromebi to perform divination 	onikoromebi husband of an adulterous wife 	it was because of the incessant adultery 	of his wife that oniworonebi 	performed divination 	igba ti o fìyà jẹ obinrin naa tan 	o gbe ju agbala 	o ṣi de e lokun mọlẹ 	ni àgbàlá ni onikoromebi fi ìyàwó rẹ ṣi 	ti o fì lọ bìfa léèrè 	àgbìgbò ní ki onikoromebi o ṣe ṣùúrù 	o ní ẹni tí o torii rẹ bi ifa léèré 	mbẹ loride nínú àgbàlá 	igba ti onikoromebi gbọ 	oju ti i 	ko lee lo tu ìyàwó rẹ sílẹ mọ 	ó ní ki àgbìgbò o lọ ba òun tu u sílẹ 	ìgbà tí agbìgbo débẹ 	dípò ki o tu obìnrin náà sílẹ 	fefẹ ni ń fẹ ẹ 				 ifa divination poetry pg 	 nígba tí ìyàwó onikoromebi náà yan babalawo ti wọn ni ko ba wọn wo aiṣan agbere lara rẹ ṣùgbọn ojọ yìí ní ibi wọn wolẹ nítorí bibẹ ní oníkòròmebi bẹ àwọn mejeeji babalawo tì wọn ni ko wo aya onikoromebi ko ni ètọ lati ṣe èyí bí wọn ba pe obìnrin ni dokọdọkọ obìnrin ko le da ọkọ dó laì ri ọkunrin fi obìnrin é yálẹ yàlè alainisuru a ri eleyi nínú sixteen great poems of ifa not long again they sent for ọrúnmìlà in the abode of olokun when ọrúnmìlà was going he did not take ọrọ his wife along he promised to return on the seventeenth day he gave sixteen ọké measures of cowries to ọrọ he also gave her clothes and plenty of food in the third month that ọrúmìlà had stayed away 	for example 			ọrọ met ońdàáró 			they agreed to be concubines 			ondaaro gave her five oke measures 			of cowries he cohabited with her 			and he became pregnant 			ọrọ met onigoosun 			after they had talked together 			onìgoosun gave her ten okẹ measures 			of cowries 			and cohabited with her 			and again she became pregnant not long again ọrọ met a man named olúùkọọlọ he gave har tiventy okẹ measures of cowries after they hed fun with each other ọrọ became pregnant again all together the children of ọrọ thus became six and they were all boys out of the six children three were children of concubines 	 nínú ẹsẹ ifá yìí fi hàn wá wípé owo l obinrin mọ gbogbo àwọn mẹtẹẹta to ba dálè yìí owó ní wọn fi hàn ọrọ 	 aritẹnimọọ wi a fi apadi fẹnfẹ bo tirẹ mọlẹ ni ifá ibeere ti a ba bi ọrúnmìlà nip e ṣe ko ba obinrin kankan ni àjọsepọ ni ìrìn àjò rẹ ko ṣi ẹni to mọ iye ọmọ ti o hun na bi si àjò 			the sixteen great poems of ifa pg wande abimbọla 	 ifá rí obinrin han gẹgẹ bi àjẹ 	fun àpẹẹrẹ bẹẹ ba gbolagbalagba epo òun ewùso ẹ lo lee ko fún ìyàmi òsòròngà apa nimawaagun olokiki orù ajẹdọ tútù mọ bi obinrin kukuru regiregi 	 the great poems of ifa pg wande abimbọla 	 àwọn obìnrin náà ni ifá tún fihàn bí aforesunu se wọn fore ṣu ọrúnmìlà nílé ayé pé àwọn o ni sọkalẹ ní ikùn rẹ mọ àfìgbà to ba rúbọ 				wọn ní kí ní ń jẹ sisọ kale 				wọn ni a tun ṣòkalẹ mọ 	 ọrúnmìlà ti mọ oko ni oko ikun to gbin èpà síbẹ o mọ pé ìhòhò ní àwọn ẹlẹyẹ wa ko to gbà láti ṣe wọn ní àánú kìí ṣe ọrúnmìlà nikan ní àwọn ẹlẹyẹ bẹ ọrúnmìlà tí gbàgbé pe bí ojo oore ba pé asiwèrè a gbàgbé àti pé ìwọn ní oore 	 aláwomọ àti alakooba ní wọn gẹgẹ bi ìwà ti ìyá arúgbó tí a fi se àpẹẹrẹ nínú òyèkú méjì wù nígbà to fọrọ isú lọ ẹnikan ti ko gba a jẹ o fi ọwọ epo sàmì sìi lára ebi kii ṣe ebi ẹni to fi ọwọ epo to ọ ni lẹkẹ ẹni to rin ìrìn ìwàsà o di dandan kan fi èkùrọ lọ o 	fun àpẹẹrẹ 				ó mú ọwọ epo 				ó fi to mi lẹẹkẹẹ mi ọtún itọrorọ itọrọrọ 				ó mú ọwọ epo 				ó fi to mi leẹkẹ mi òsì itọrọrọ itọrọrọ 		ìjìnlẹ ohùn ẹnú ifá pg òyèkú meji wande abimbọla ifá tún jẹ ka mọ pé ìkà àti òfinràn ni wọn nínú méjì yemoo ìyàwó oriṣà ńlá lo ji omi àwọn ẹlẹyẹ pọn to ṣo tun fọ asọ òdé rẹ ṣínú odò náà 				the witches asked did 				she stab herself and èlúlù 				replied she did not 				stab herself the blood was 				from her private part 						 the great poem ifá the witches therefore swallowed both the husband and the wife álásejù baba àsetẹ tún ní ifá fẹ wọn ohun ti wọn ṣe náà nìyí tí ó je ki nǹkan bọtí mọ wọn lọwọ wọn kí àsejù bọ ọrọ wọn 	fun àpẹẹrẹ 			igbó etílé t oun tẹgbin 			adapọ owó toun tiyà 			iwo o ju mi 			ẹmi o ju ọ 			lara ile ẹni fi ń fojú di ni oladipọ yemitan ati olajide ogundele oju osupa apa kẹta 	 ifá jẹ ka mọ wípé olódùmarè yan òrìṣà mẹrindinlogun ó fi òbìnrin kan ṣi wípé ki wọn maa lọ silẹ aye láti maa lọ rúbọ fún àwọn ẹmí airí nígbà tí wọn dé ilé ayé ọsun tí ó jẹ obìnrin àárín wọn ní ó maa ń ṣe ìpèsè fún àwọn ẹmí airi yìí 	 ní gbobgo ìgbà tí wọn bat i n lọ gbe ẹbọ yìí lọ fún àwọn ẹmí airi yìí oṣun kìí tẹlẹ wọn ti wọn ba ti de ibẹ gbogbo àwọn òrìṣà wọnyí lo maa ń ko gbogbo ìpèsè yìí jẹ ṣùgbọn wọn ko mọ wípé olódùmarè tí fun ọṣun ni agbára láàrín wọn nígbà to yá gbogbo nǹken kò gún régé mọ wọn ṣa ògùn títí kò jẹ mọ bayi ní wọn ṣe pínú láàrín ara wọn láti rán òrìṣà ńlá lọ sọdọ olódùmarè ṣùgbọn òrìṣà ńlá kọ láti lọ ní ifá bá ní kí wọn ran ohùn lọ sọdọ olódùmarè nígbà tí ifá de ibẹ lo ba ṣọ fún olódùmarè wípé nǹkan ko 	gún régé mọ o olódùmarè ba ni ọṣun ń kọ o ni gbogbo nǹkan te ba ti n ṣe e fi t obinrin ṣi 	 bayí ní gbogbo àwọn òrìṣà yòókù bu lọ ṣi ọdọ ọṣun láti bẹẹ ṣùgbọn ọṣun ko gba ẹbẹ bẹẹ lo bẹrẹ ṣi ni mu gbogbo wọn bu lẹyọ kọọkan láti orí oosala ọrúnmìlà ṣungo ọya obalùfọn àti bebe lọ ó ní nǹkan tí wọn jọ ràn àwọn ń kọ lo ba sọ fún wọn wípé ọmọ to wà ní ikùn ohùn tí ohun ba fi bí obinrin olódùmarè yóò fí àwọn ẹlomíran dipo wọn ṣùgbọn to ba jẹ pe ọkunrin ní ohun fi bi o ni ohun yoo fi wọn silẹ wípé ohùn náà ti ni lara wọn niyẹn ni ọṣun ba fi oyin rẹ bi ọkunrin láti ìgbà yìí tí wọn bat í ń lọ ṣi igbó ẹmí airi láti lọ run wọn maa ń lọ gbé ọmọ ọṣun láti fi ọwọ tirẹ náà ṣi gbogbo nǹkan ti wọn ba ń se tan ba se tan wọn à dá pada fún ìyá rẹ igba yìí lo ti ṣọ pé tó ba jẹ ọkunrin ko ma jẹ akin osó 		ni ki a 				ka kúnlẹ 				kí obìnrin 				òbìnrin lo bi wa 				ka to di ènìyàn 	 ifá jẹ ka mọ wípé alagbará ni àwọn obìnrin olodumare lọ pin wọn ile agbara yìí gbogbo bi àwọn òrìṣà yòókù se ń ko ípèsè yìí jẹ ọṣun mọ ṣi ṣùgbọn ó ṣe bi ènipe ohun ko mọ nǹkan to ń sẹlẹ 	 alagbara ní wọn bí wọn se le lo agbara wọn lati fi ṣe daradara ni wọn fi le ṣe búburú 				 olóyè babalọla fatoogun ifá priest ilobu oṣogbo 	 ifá tún ṣọ ìtàn nipa àwọn obìnrin ajọ àti ìpàdé to maa ń ṣe o fi hàn bo fe lo agbara àwíṣẹ lati fig be ọrọ kalẹ ni gbogbo ìgbà tí wọn ba ti fẹ ṣe ìpàdé 	 ni ọpọlọpọ ìgbà gbogbo agbara àwísẹ to ba sọ labẹ ge nitorí ó dúró gẹgẹ bi agbára ìtúsílẹ àti agbara hayese 	 bo ṣe dí ojo kan àwọn ọfá wa ọnà láti ji agbara náà gbe wọn ko ri bi wọn ṣe lọ ba ìyàwó ọrúnmìlà pìyí pe to ba juwe ibi ti agbara òhún wa fun àwọn àwọn o fun lówó 	 ìyàwó ọrúnmìlà gba owo o ṣi gbe agbára náà o lọ bo mọ inú eérú ojú àrò nígba tí ọrúnmìlà fẹ ṣe ìpàdé a kọkọ gbìyànjú làtí bi ifá léèrè lori bi ìpàdé yoo ṣe ri ni wọn ban i ko lọ bọ ṣango ojú eérú tori ke nǹkan ba le ṣenu ire àti pe kí àsírí to farasin le ba hàn sáyé 	 ìgbà tí ọrúnmìlà ti gbe eéru ojú aaro lati bọ ṣango tan lo ba ri agbara rẹ tí ọtá to ń pè ni ìyàwó bo mọ inú eeru náà ìgbà tí ọtá ri pé wọn ko ri ọrúnmìlà mú náà bá tún lọ ba ìyàwó rẹ láti tún ta ete mìíràn ìyàwó ọrúnmìlà pẹlú àwọn ọtá náà ba gbìmọ láti lọ ju agbara rẹ sínú odò 	 ìgbà ti ọjọ àjò ń pe bọ ọrúnmìlà lọ bi ifa léèrè bí ọjọ àjọ yoo ṣe rí nítorí ó tí mọ bi obinrin se jẹ ṣùgbọn ẹbọ to jade ṣí nip é ki o lọ ni eja abori ńlá kan obi àbàtà àti iyàn ìlèkẹ ko fi bọ ẹlẹda rẹ lílà tí ọrúnmìlà la inú ẹja lo ba agbára rẹ nínú ẹja ó gbà pe obinrin ni òdàlẹ ni wọn 					 lati ẹnu dro agbájé ti wọn gba lẹnu babalawo 	 ìtàn kan ti ifa ṣọ fì obìnrin hàn gẹgẹ bi ọdèlè afẹnimadenu olubi ènìyàn ifá ṣọ ìtàn nípa ọrúnmìlà eni tí mọ fọrọ wá lẹnu wò oloye babalọla falogun ifa priest ilobu osogbo awoyemi jolaoluwa awóyẹmí jọláolúwa ìṣirò 	àwọn yorùbá ní ọnà tí wọn ń gbà ṣe ìsirọ bẹẹ ní àti ọmọkékeré ní àwọn yorùbá ti ń kọ ọmọ wọn ni ìṣirò ní ṣíṣe wọn yóò ni kí ó máa fi ení èjì kọrin ṣere bíi 		ení bí ení ni ọmọde ńkawó 		èjì bí èjì ni àgbàlà ń tayò 		ẹta bi ẹta ẹ jẹ ka tárawa lọrẹ 	ayò tí ta náà tún jẹ ọnà tí àwọn yorùbá fi máa ń kọ ìṣirò yorùbá ni àwọn ọnà tí wọn fi ń ṣe ìsirò wọn fún àpẹẹrẹ lé dín àádọ ẹẹdẹ jẹ àwọn ọnà fún ìfilé àti ìyokúrò ìṣirò wọn 	apẹẹrẹ ìṣirò yorùbá 		 	óókan 		 	ẹwá 		 	ogún 		 	ọkàn lè lógún ọkan lé ni ogún 		 	ẹrìndínlọgbọn ọgbọn dín mẹrin 		 	ọgbọn 		 	ogójì x ogún méjì 		 	ọgọta x ogún mẹta 		 	ọgọrùn ún x ogún lọnà márùn ún 		 	ọgọfà x ogún lọnà mẹfà 		 	àádọta x ẹwàá dín nínú ogún mẹta 		 	igba 		 	òjìlélúgba òjì 		 	ọọdúnrún 		 	ọtàdín nírinwó ọtà lọgbọta 		 	ẹgbẹrin igba mẹrin x 		 	ẹẹdẹgbẹrún ọgọrùn ún dín ni ẹgbẹrún	 gbadamosi temitope thomas kíní a mọ sí ìkọni 	 ìkọni túmọ si ìlànà ti àhún gbà láti fii òye hàn láti ìran kan dé òmíràn àti láti ènìyàn sí elòmíràn ní ìdàkejì ẹwẹ ìkọni lèè túmọ sí ìbáwí tàbí ìtọsọnà láti ọdọ ẹnití ó ju ẹni lọ àmọ ki a máa fi ọpá pọọlọpọọlọ pa ejò ìkọn tòní dá lórí ti òye ìmọ tàbí èkó 	 tí bá ní kí a woo bi ìtàn ìkọni sé bẹrẹ a máa tó ọpọlọpọ odún sẹyìn akòleè sọ pàtó ibi ti ìkóni ti bẹrẹ nítorí pé orílẹ èdè kọọkàn àti àkójọpọ àwọn ènìyàn níbikíbi lóní ìlànà ti wọn ń gbá kọ àwọn ènìyàn tiwọn ṣùgbọn orílẹ ẹdẹ bíi gíríìsì greece tí ìsirò ti bẹrẹ ilẹ lárúbáwá arabia ile isrẹẹli ati bẹẹ bẹẹ lọ wa nínú àwọn irú ènìyàn tí ó tayọ nínú ètò ìkọni àmọ ètò ìkọni bí a sè mọ ti di àtọwọdọwọ débi wípé olúkúlùkù lóti gbàá ti wọn sì ti fi tún orílẹ èdè wọn tò 	 bí a ti se ń kọni se ọtọọtọ láwùjọ bí ati se lèe kọ ọmọdé yàtọ sí bí ati se lèe kọ ọdọ lángba bẹẹ ni ti ọdọ langba náà yàtọ sí ti àgbàlàgbà gbogbo wa lamọ wí pé ọmọdé a máa tètè kọ ẹkọ láti ibi àwòrán àwọ àti àfihàn nítorí ìdí èyí àwọn ìwé tí alákọbẹrẹ bíi aláwìíyé dára púpọ fún ẹkọ àwọn ọmọdé 	 ẹwẹ tí àwọn ọmọdé wọnyí bá déé ilé ẹkọ girama ìlànà kíkọ àti mímọ wọn yóò ti yàtọ díẹ sí ti ilé ẹkọ alákọbẹrẹ ní pele yìí a óò tí máa fi yé wọn bá wọn se leè fi ọwọ ara wọn see àwọn ohun tí wọn ń kó wọn wọnyí bẹẹ gẹgẹ ni wọn oo ti máa gbáradì fún ilé ẹkọ gíga ní ilé ẹkọ girama ẹwẹ àwọn ohun ti àwọn akẹkọ óò máa há sórí àkósórí àwọn akẹkọ yóò din kù yàtọ sí tii ilé ẹkọ jéléósimi 	 ǹjẹ tí abá dé ilé ẹkọ gíga ọpọlọpọ ìyàtọ ni yóò ti wà nínú bi ase ń kọni ilé ẹkọ gíga ilé ọgbọn ilé ẹkọ gíga ilé òmìnira ní ilé ẹkọ gíga akẹkọ ní àǹfààní lati se ohun tówùú nígbà ti ó bá fẹ tí kòsì olùkọ tí yóò yẹẹ lọwọ wò ìkọni nílé ẹkọ gíga yàtọ gédégédé sí ti ilé ẹkọ girama tàbí alákọọbẹrẹ 	 ní ilé ẹkó gíga akẹkọ ló nílò láti se isẹ jù nítorí péé ní ọpọlọpọ ìgbà olùkọ yóò kàn wá láti tọ akẹkọ sọnà ni akẹkọ ni yóò se ọpọlọpọ isẹ fún ra rẹ 	 ìkọni ni orílẹ èdè yi ti dojú kọ ọpọlọpọ ìsòro tí ósì ti ń se àkóbá fún ètò ọrọ ajé àti ìdàgbà sókè ilẹ yí tí abá ni kí áwòó láti ìgbà ìwásẹ fún àpẹẹrẹ ètò ìkọni dára ni ilé ẹkọ alákọbẹrẹ èdè yorùbá ni afi hún kọ akẹkọ láti ilẹ kí àtó kii èdè òmíràn bọọ àmọ ni báyìí èdè gẹẹsì ni afi ń kọ akẹkọ tí ọpọlọpọ wọn si ń sọ èdè yorùbá nílé èyí lómú kí ó jẹ wípé ọpọlọpọ kò leè sọ èdè yorùbá kó já gaara láì má fii èdè gẹẹsì kọọkan bọọ bẹẹni ọpọlọpọ kò sì leè sọ èdè gẹẹsì dáradára ọrọ wa dàbíi ẹni tí ófi àdá pa ìkún ikún sálọ àda tún sọnù 	 kí ń tó fí gègéèmi sílẹ gbogbo wa lamọ wí pé ni àìsí ìkọni kòleè sí ìmọ ni àìsí ìmọ láti ìran kan dé òmíràn kò leè sí ìdàgbà sókè ni àìsí ìdàgbà sókè ẹwẹ kò leè sí ìlosíwájú ìlú tí kò bá sì ní ìlosíwájú ti setán láti parun ni fún ìdí èyí a óò ri péé ìkọni jẹ ohun kan gbógì tí a kò leè fi seré ní àwùjọọ wa ẹkọ dára púpọ ẹkọ lóni ayé táawà yi sẹ ẹkọ lóhún gbéni dépò gíga ẹkọ lóhún gbéni dépò ọlá ẹkọ dára púpọ ẹkọ lóni ayé tí awà yí sẹ ìtọkasí reference i 	d f odunjọ		 	 alawìye apa keta ii 	b onibonoje 		 	 iwe ikọni yorùbá àkàndé saheed adébísí orílẹ èdè yorùbá 	 yorùbá gẹgẹ bí orílẹ èdè jẹ àti ìran díran odùduà pẹlú gbogbo àwọn tí wọn ń sin ọlọrun ni ọnà ti odùduà ń gbà sìn ín ti wọn si bá a jade kúrò ni agbedegbede ìwọ oòrùn nígbà tí ìrúkèrúdò dé nipa ìgbàgbọ rẹ yìí akikanjú yii pinnu láti lọ tẹ orílẹ èdè miran dó nibi tí wọn yóò gbé ni àǹfàní ati sin ọlọrun ni ọnà ti wọn gbà pé ó tọ ti ó si yẹ bí wọn ti ń rìn káàkiri ni yorùbá bí orìlẹ èdè n gbòòrò síi ti ó si fi jẹ pé l onii gbogbo àwọn ènìyàn tí wọn ń bá ni gbogbo ibi tí wọn ti ń jagun tí ó di ti wọn àti ibi tí wọn gbé ṣe àtìpó tí wọn si gbé gba àṣà ati ìṣe wọn titi ti ọkunrin akíkanjú akọni olùfọkànsìn olóógun àkàndá ẹdá yii fi fi ile ifẹ ṣe ibùjókòó ati àmù yorùbá ile ifẹ yii si ni àwọn yorùbá ti fọnká kiri si ibi ti wọn gbé wà l onii ti à ń pè ni ilẹ k áàrọ o jí i re 	 l ónìí kì í ṣe ibi tí a pè ni ìlẹ k áàrọ o jí i ré yii nìkan ni àwọn yorùbá wà gẹgẹ bi ẹyà kan wọn fọn yíká ilẹ ènìyàn dudu ni àti àwọn orílẹ èdè mìíran l ábẹrun ayé 	eyi ni ibi ti àwọn ẹyà ti à ń pè ni yorùbá wà l onii 	 i 	ìpínlẹ kano àwọn ẹyà yorùbá ti ó wà nibi ni àwọn tí à ń pè ní báwá yorúbáwá ati gogobiri 	 ii 	sokoto àwọn ìbátan wọn tí ó wà nibi ni à ń pè ni beriberi gẹgẹ bi òwe ti ó wí pé oju ni a ti ń mọ dídùn ọbẹ ilà oju àwọn ẹyà yii fi ìdí ọrọ yii múlẹ 	 iii 	ìpínlẹ ilẹ ìbínní dé etí odò ọya awọn wọnyi ni àwọn ìlú tí ọmọ eweka gbé ṣe àtìpó ati ibi tí wọn jẹ oyè sí àwọn bíi onìṣà ugbó onìṣà ọlọnà àti onìṣà gidi onitsha pàápàá jùlọ àwọn tí wọn ń jẹ oyè tí à ń pè ni òbí àwọn kan sì tún ni ìran ègùn bíi ègùn ànùmí ni ilẹ tápà ègùn àwórí ni ẹgbádò ègùn àgbádárígì ní ìpínlẹ èkó 	 awọn ni ègùn ilẹ kutonu ègùn ìbàrìbá ilẹ benin aina aigbe àti gaa ni ilẹ togo ati gana àti àwọn kiriyó creoles ilẹ sàró sierra leone 	 àwọn orílẹ èdè tí ó wà l áàrin amẹríkà ti àríwá àti ti gúúsù cuba trinidad and tobago jamaica and other caribbean islands ati àwọn ìpínlẹ òkè l ápá ìlà oòrùn ti amẹríkà ti gúúsù brazil etc 	 bí ó tilẹ jẹ pé àwọn ọmọ odùduà tàn kálẹ bíi èèrùn l ode oni ẹrí wa pé orílẹ èdè kan ni wọn ati pé èdè kan náà ni wọn ń sọ nibikibi tí wọn lè wà ahọn wọn lè lọ tàbí kí ó yí pada nínú ìsọrọ síi wọn ṣùgbọn ìṣesí ìhùwà àṣà àti ẹsìn wọn kò yàtọ gẹgẹ bí àwọn baba wa sì ti máa ń pa á l ówe a mọ a sì gbà pé bi ẹrú ba jọ ẹrú ilé kan náà ni wọn ti wá awọn idi pàtàkì ti ahọn àwọn ọmọ yorùbá fi yí pada díẹ díẹ díẹ bí ó tilẹ jẹ pé èdè yorùbá kan náà ni wọn ń sọ niyi 	 a 	bí àwọn akọni ti ń jade kúrò ni ilé ifẹ láì pada bọ wá sile mọ ni wọn ń gbàgbé díẹ nínú èdè ìbínibí wọn b 	ibikibi ti àwọn akọni yii bá sì ṣe àtìpó sí tàbí tẹdó sí ni wọn ti ń ba ènìyàn otitọ ni wọn gba orí l ọwọ àwọn ti wọn ń bá ti wọn sì ń di akẹhìndé gba ẹgbọn ṣugbọn bi wọn bá ti ń di onile ni ibi ti wọn tẹdó tàbí ti wọn ṣe àtìpó si yii ni wọn mú díẹ díẹ lò nínú èdè àti àṣà wọn nitori pe bi ewé bá pẹ lára ọṣẹ bi kò tilẹ di ọṣẹ yoo dà bí ọṣẹ àti pé ti ó bá pẹ ti ìjẹṣà bá ti jẹ iyán kì í mọ òkèlè ẹ bù mọ òkèlè ti ó yẹ kí ó máa bù nlanla yoo di ródóródó eyí ni ó sì ń fa ìyàtọ díẹ díẹ nínú ìṣesí àwọn yorùbá nibikibi ti wọn bá wà l ónìí d 	bi àwọn ọmọ yorùbá ti ṣe ń rìn jinna sí sí ile ifẹ ni ahọn àwọn ẹyà náà ṣe ń yàtọ awọn tó gba ọna òkun lọ ń fọ èdè yorùbá ti ó lami ti a sì ń dàpè ni ànàgó àwọn ti wọn sì gba ọna igbó àti ọdàn lọ ń sọ ogidi yorùbá irú wọn ni a sì ń pè ni ará òkè pàtàkì nínú àwọn ẹyà yorùbá ti ó kúrò ni ile ifẹ ti ó sì gba apá òkè lọ nínú igbó ati ọdàn niyi ìjà ogun àgbayé kìíní láti ọjọ ti aláyé ti dáyé ni àwọn ìwọ búburú bí i jàgídíjàgan wàhálà rúkèrúdò ti wà nínú ìgbésí ayé ọmọ ènìyàn rògbòdìyàn kò yé sẹlẹ bẹẹ nì làásìgbò kò roko ìgbàgbé ìdàrúdàpọ nínú ẹbí àríyànjiyàn láàárin ọrẹ gbọnmisi omi ò to kò yé wáyé láàárín ìlú sí ilu abúléko sí abúléko gbogbo àwọn nǹkan ló ń parapọ tí ó sì ń di ogun tí a bá fi ojú sùnùkùn wo ogun àgbáyé kìíní a óò rí wí pé gbogbo rògbòdìyàn àjàkú akátá tó wáyé kò sẹyìn ìwà ìgbéraga owú jíjẹ èmi ni mo jùọ lọ ìwọ lo jùmí lọ láàárín àwọn ọmọ adáríwurun àwọn àgbà sì bọ wọn ní àìfàgbà fẹnìkan ni kò jẹ káyé ó gún nígbà tí ẹnìkan bá rò pé òun ló mọ nǹkan ṣe jú èrò tòun ló tọnà jù kò sí ẹni tó gbọdọ ta ko ohun tí òun bá sọ àwọn nǹkan wọnyí tó máa ń bí ogun nígbà tí elòmírà bá ta ko irúfẹ èèyàn bẹẹ tàbí kí ó jẹ gàba lé òun lórí bí ogun ṣe máa ń sẹlẹ láàárin ìlú sí ìlú ló máa ń sẹlẹ láàárín orílẹ èdè sí orílẹ èdè ara àwọn nǹkan tí ó sokùn fa ogun àgbáyé àkọkọ nìyí ogun àgbáyé àkọkọ yìí bẹrẹ láàárin orílẹ èdè méjì kan tí orúkọ wọn ń jẹ austria hungary ati serbia ìlú kékeré kan ní awọn orílẹ èdè méjèèjì yìí ń jà lé lórí orílẹ èdè àkọkọ ló kọkọ gba ìlú yìí lọwọ ẹkẹjì nínú ogun kan tó wáyé ní ọdún orílẹ èdè kejì wá ń dún kòkò lajà láti gba ìtú yìí padà sáájú àsìkò yìí àwọn ìsẹlẹ kan sẹlẹ tí ó bẹrẹ sí mú kí àwọn orílẹ èdè àgbáyé máa ṣe gbún ùn gbùn ùn gbún ùn sí ara wọn sáájú ogun àgbàyé kìíní àwọn orílẹ èdè ló máa ń jẹ gàba lórí àwọn orílẹ èdè mìíràn nígbà máà kò pẹ kò jìnnà tí àwọn orílẹ èdè tí wọn ní mú sìn yìí bẹrẹ ń jà fún òmìnira orílẹ èdè belgium gba òmìnìra ní ọdún nígbà tí ilẹ germany gba tiwọn ní ìjà òmìnìra wá bẹrẹ sí ní ta ọpọlọpọ orílẹ èdè lólogbó wọn bẹrẹ sí jà fún òmìnira àwọn orílẹ èdè amúnisìn kọkọ tako èyí síbẹsíbẹ wọn kò rí nǹkan ṣe si èyí gbogbo àwọn tí wọn tí wọn ti jẹ gàba lé lórí bẹrẹ sí jà fún òmìnira gbogbo wọn kóra pọ bí wọn ṣe ń ṣe èyí ni ọrọ ẹlẹyàmẹyà bẹrẹ sí sẹlẹ àti àwọn ìsòro tí ó rọ mọ ẹlẹyàmẹyà àwọn nǹkan wọnyí ló sokùnfà rògbòdìyàn ogun nígbà náà yàtọ sí èyí wíwá àwọn òyìnbó sí ilẹ aláwò dúdú africa wà lára àwọn nǹkan to sokùnfà ogun àgbáyé kìíní owó ló gbé àwọn òyìnbó dé ilẹ aláwọ dúdú wọn wá ri pé yíò rọrùn fún àwọn láti rí nǹkan àlùmọọnì tí wọn ń fẹ tí àwọn bá mú ilẹ aláwọ dúdú sìn ṣùgbọn nígbà tí àwọn òyìnbó wọnyí dé ilẹ aláwọ dúdú ìjọ bèrè sí wáyé láàárin wọn lórí orílẹ èdè tí oníkálukú wọn yíò mú sìn nígbà tí wọn ń pín ilẹ aláwọ dúdú láàárin ara wọn bí wọn ṣe pin kò tẹ àwọn orílẹ èdè amúnisìn kan lọrùn lórí bí wọn ṣe pín àwọn orílẹ èdè aláwọ dúdú láàárin ara wọn nígbà náà àyọrísí gbogbo wàhálà yìí ló sokùnfà ogun àgbáyé àkọkọ àwọn orílẹ èdè alágbára wọnyí bẹrẹ sí furá sí ara wọn wọn sì bẹrẹ sí ní kó nǹkan ijà olóró jọ àwọn orílẹ èdè kan bẹrẹ sí ní bá ara wọn sọrẹ láti gbógun ti orílẹ èdè mìíràn nígbà tí ogun yìí yóò fi bẹrẹ awọn orílẹ èdè alágbára pín ara wọn sí ọnà méjì ọtọọtọ orílẹ èdè germany austria hungary ati italy wà ní ẹgbẹ kan nígbà tí orílẹ èdè britain france àti russia wà nínú ẹgbẹ kejì ní ọjọ kejìdínlógún osù kẹfà ọdún ni okùnrin kan tó ń jẹ gavrilo princip tí ó jẹ ọmọ ilẹ serbia sekú pa ọmọ ọba orílẹ èdè astria hungary tí orúkọ rẹ ń jẹ francis ferdinand ẹni tó yẹ kó di ọba ní orílẹ èdè náà èyí kò sẹyìn ìgbìyànjú serbia láti gba àwọn ẹyà tí austria hungary ti kó sínú ìgbèkùn nínú ogun tí wọn ti jà tẹlẹ ikú ọmọ ọba yìí ló sokùnfà ogun àgbáyé nígbà tí orílẹ èdè astria hungary gbaná jẹ wọn pinnu láti gbógun ti ilẹ serbia bí wọn ṣe ń ṣe èyí ni ilẹ russia tí ó jẹ ọrẹ ilẹ serbia kéde pé àwọn yíò gbógun tí ilẹ austria hungary àwọn orílẹ èdè àgbáyé gbìyànjù láti pẹtù sí wàhálà yìí ilẹ austria hungary fún ilẹ serbia ní àwọn nǹkan tó le mu ogun yìí wọlè ṣùgbọn ilẹ serbia kò tẹlé àwọn nǹkan wọnyí látàrí èyí ilẹ austria hungary kéde ogun lé serbia lórí ní ọjọ kejìdínlọgbọn osù kẹjọ ọdún bí ilẹ austria hungary ṣe ṣe èyí tan ni orílẹ èdè russia náà kéde ogun lé ilẹ austria hungary lórí bí ilẹ russia ṣe ṣe èyí tán ni ilè germany kìtọ fúnwọn pé tí wọn bá danwò àwọn yíò gbógun tìwọn nígbà tí ilẹ austria hungary ríbi tí ọrọ yìí ń tọ wọn tẹsẹ dúró fún ìjíròrò pẹlú ilẹ russia ilẹ germany pàsẹ láti tú àwọn ọmọ ogun tí wọn ti kójọ tẹlẹ kọ fún ogun yìí ká ilẹ russia kọ etí ikún sí àsẹ tí ilẹ germany lórí àsẹ yìí èyí ló mú kí ilẹ germany kéde ogun lé ilẹ russia lórí ní ọjọ kìíní osù kejọ ọdún ní ọjọ kejì sí èyí ni ilẹ ni ilẹ france náà kéde ogun lé ilẹ germany náà lórí ní ọjọ kẹta ni ilẹ germany kéde ogun lé ilẹ france lórí padà sáájú kí ogun tó bẹrẹ ilẹ belgium tí kọwé ránṣẹ sí àwọn orílẹ èdè tó kù pé tí ogun bá bẹrẹ àwọn kò ní lọwọ síi gbogbo àwọn orílẹ èdè wọnyí sì fọwọ sí ìwé tí ilẹ belgium kọ síwọn ṣùgbọn nígbà tí ogun bẹrẹ ilẹ germany pinu láti gba ilẹ belgium kọjá láti kọ lu ilẹ france ṣùgbọn ilẹ belgium kọ jálẹ pé àwọn ti pínú pé àwọn kò ní dá sí ìjà èyí mú kí ilẹ germany bínú wọn sì pínú láti gbógun tí ilẹ belgium ìpin ìlẹ germany yìí mú kí ilẹ britain dá sí ọrọ yìí wọn kìlọ fún ilẹ germany láti ro ìpin àti gbógun ti ilẹ belgium ní ẹẹmejì nítorí pé gbogbo àwọn ni àwọn fi ọwọ si pé ilẹ belgium kò ní lọwọ si ogun yìí nítorí náà kí wọn má ṣe gbógun ti ilẹ belgium ilẹ germany kọ jálẹ láti gba ọrọ yìí yẹwò èyí sì mú kí orílẹ èdè britan kéde ogun lé ilẹ germany lóri ní ọjọ kẹrin osù kẹjọ ọdún ilẹ turkey náà dá sí ogun yìí ní osù kẹwàá ọdún nígbà tí ilẹ france náà da si ní osù kọkànlá ọdún báyìí ni ogun yìí di ogun àgbéyé tí ó di ìjà àjàràn gbogbo àwọn orílẹ èdè tí awọn orílẹ èdè alágbára wọnyí ń ṣe àkóso lé lórí tí wọn ń mú sìn pàápàá jùlọ ní ilẹ adúláwọ africa àti ilẹ lárúbáwá ni gbogbo wọn náà múra láti gbè sẹyìn àwọn ọgá wọn láti bá àwọn orílẹ èdè yòókù jà tí èyí sì di isu atayán an yàn an káàkiri orílẹ èdè àgbáyé ní osù kẹrin ọdún ni ile america náà kéde ogun lé ilẹ germany lórí látàrí bí wọn ṣe kọlu àwọn ara ilẹ america nínú ọkọ ojú oni ti èyí si tako ìlànà ogun jìjà òfin sì wà wí pé tí orílẹ èdè méjì bá ń jà àwọn ọmọ ogun ara wọn nìkan ní wọn dojú ìjà kọ orílẹ èdè germany rú òfin yìí èyí sì bí ilẹ america nínú ìdí nìyí tí wọn fi dá sí ogun àgbáyé ní ọdún ogun àgbáyé tó bẹrẹ ní ọjọ kejìdínlọgbọn osù keje ọdún parí ní ọjọ kọkànlá osù kọkànlá ọdún lẹyìn ọdún mẹrin osù mẹta àti ọjọ mẹrìnlá tí ogun ti bẹrẹ owó tí àwọn orílẹ èdè àgbáyé ná sí ogun yìí tó ọgórùn ún méjì bílóọnù dọlà two hundred billons dollas owó ilẹ america láyé ìgbà náà tí owó níyì bí i ogójì mílíọnù fourty millions ọmọ ogun orílẹ èdè àgbáyé ló bá ogun yìí lọ kí á ṣẹṣẹ má sọ ti àwọn ogun ojú oun bí i mílíọnù mẹwàá ten millions tí ó ará ìlú tá kìí ṣe sọjà ló sòfò nínú ogun àgbéyé yìí síbẹsíbẹ wàhálà tó sokùnfà ogun àgbáyé àkọkọ tí àwọn èèyàn rò pé yíò yanju tàbí níyanjú wàhálà yìí ló tún sokùnfà ogun àgbáyé kejì àti àwọn ogun tó tún wáyé lẹyìn ogun àgbáyé kìíní ní ìparí ogun kìí ṣe nǹkan tí ó dára àwọn àgbà bọ wọn ní ẹni tí ogun ba pa kù ní ń ròyìn ogun ogun máa ń fi ọpọlọpọ èmí àti dúkìẹ sòfò yorùbá tún bọ wọn ní ẹni tí sàngó bá tojú rẹ jà rí kò ní báwọn bú olúkòso ẹnì tí ogun bá jà lójú rẹ rí kò ní bẹ ọlọrun kí ogun tún wáyé ní ojú òun ọlọrun kò ní jẹ kí á ri ogun ìyísódì nínú ẹka èdè ìkálẹ ìfáàrà 	 gẹgẹ bí ìyísódì ṣe ń jẹ yọ nínu ya ìkálẹ tíí ṣe ọkan lára àwọn èka ède yorùbá máa ń ṣe àmúlò oríṣiríṣi wúnrẹn láti fi ìyísódì hàn ìyísódì lè jẹ yọ nínú ẹyọ ọrọ kan ó sì tún lè jẹ yọ nínu ìhun gbólóhùn kan ṣíṣe àfihàn àwọn ọnà lóríṣiríṣi tí ìyísódì máa ń gbà wáyé nínu ẹka èdè ìkálẹ gan an ló jẹ wá lógún nínu iṣẹ yìí ìyísódì ẹyọ ọrọ 	 àkíyèsí fí hàn pé irúfẹ ọrọ méjì ló wà ọrọ ìpìlẹ èyí ti a kò ṣẹdá àti ọrọ aṣẹdá àwọn ọrọ ìpìlẹ kan wà tó jẹ wí pé wọn ní ìtumọ ìyísódì nínú irúfẹ ọrọ ìpìlẹ bẹẹ ni rárá rárá jẹ òdi bẹẹ ni ó máa ń dúró gẹgẹ bíi ìdáhùn gbólóhùn ìbéère 	 b 	 i 	rárá			 ii 	rárá a ó ṣe àkíyèsí wí pé rárá jẹ ẹyọ ọrọ kan tó ń ṣiṣé gbólóhùn òdì 	 tí a kò bá fé lo rárá fún ìdáhùn a a lè sọ wí pé 							 	 c 	 i 	adé éè wúlí		 ii 	adé kò wálé 	 irúfẹ ọrọ kejì ni ọrọ aṣẹdá àwọn yìí ni ọrọ tí a ṣẹdá tí wọn sì ń fún wa ní òye ìyísódì a pé àwọn ọrọ yìí ní ọrọ aṣẹdá nítorí pé wọn kì í ṣe ọrọ oní mọfíìmù kan tí a bá fẹ ṣẹdá àwọn ọrọ yìí a máa ń lo mọfíìmù ìsẹdá mọ ọrọ ìpìlè èyí tó jẹ pé ọrọ ìṣe ló máa ń jẹ àkànpọ àwọn méjéèjì máa ń yọrí sí ọrọ orúkọ fún àpẹẹrẹ 						 	 b 	 i 	àì gbọn	 àìgbọn	 ii 	àì gbọn	àìgbọn 	 c 	 i 	àì jẹun	 àìjẹun		 ii 	àì jẹun	àìjẹun 	 a ṣe àkíyèsí pé mọfíìmù ìṣẹdá àì náà ni ya máa ń lọ láti fi yi ọrọ ìṣe sódì ìyísódì fọnrán ìhun nínu gbólóhùn àkíyèsí alátẹnumọ bí a bá fẹ ṣẹdá gbólóhùn àkíyèsí alátẹnumọ fọnrán ìhun tí a bá fẹ pe àkíyèsí sí ni a ó gbé sí iwájú gbólóhùn ìpìlẹ ọnà tí à ń gbà ṣe èyí ni pé a ó fi ẹrún ní sí èyìn fọnrán ìhun náà tí a fẹ pe àkíyèsí sí àwọn fọnrán ìhun tí a lè ṣe bẹẹ gbé sí iwájú ni òlùwà àbọ kókó gbólóhùn ẹyán àpólà atọkùn àwọn fọnrán ìhun tí a lè pe àkíyèsí sí yìí ni a lè yí sódì a ó ṣe àgbéyẹwò wọn ní ọkọọkan ìyísódì olùwà 	 bí ó ṣe jẹ wí pé a lè pe àkíyèsí alátẹnumọ sí olùwà nínu gbólóhùn bẹẹ náà ni a lè ṣe ìyísódì fún un ée ṣe ni wúnrẹn tí ẹi máa ń lò fún ìyísódì olùwà nínu gbólóhùn àkíyèsí alátẹnumọ sùgbọn nínu ya ọnà méjì ni a lè gbà ṣe ìyísódì fọnrán ìhun tí a pẹ àkíyèsí sí a lè lo atóka ìyísódì kọ tàbí kì í se fún àpẹẹrẹ 						 	 b i 	ée ṣe àwa		 ii 	àwa kọ tàbí kì í ṣe àwa 	 b i 	ée ṣe olú ò ó lọ	 ii 	olú kọ ni ó lọ tàbí kì í ṣe olú ni ó lọ b ii 	ée ṣe ọmọ pupa ò ó hùn ii ọmọ pupa kọ ni ó sùn 	tàbí 						kì í ṣe ọmọ pupa ni ó sùn a ṣe àkíyèsí pé rín ni atọka àkíyèsí alátẹnumọ nínu ẹi tí a bá sì ti ṣe ìyisódì fọnrán ìhun tí a pe àkíyèsí sí atọka àkíyèsí alátẹnumọ náà kì í jẹ yọ mọ ìyísódì àbọ 	 pípe àkíyèsí alátẹnumọ sí àbọ nínu gbólóhùn fara jọ ìgbésẹ ti olùwà ìyàtọ tó kàn wà níbè ni pé tí a bá ti gbé àbọ síwájú ààye rẹ yóò sófo 	 tí a bá fẹ ṣe ìyísódì àbọ inú gbólóhùn ée ṣe náà ni wúnrẹn tí ẹi máa ń lò fún àpẹẹrẹ 							 	 b 	 i 	ée ṣe adé olú nà	 ii 	adé kọ ni olú nà 							 tàbí 							kì í ṣe adé ni olú nà b 	 i 	ée ṣe ẹran kítà á pa	 ii 	ẹran kọ ni ajá pa	 tàbí kì í ṣe ẹran ni ajá pa ìyísódì kókó gbólóhùn 	 tí a bá fẹ pe àkíyèsí alátẹnumọ sí kókó gbólóhùn a máa ń ṣe àpètúnpè ẹlẹbẹ fún ọrọ ìṣe bí a ṣe ń ṣe èyí ni pé a ó ṣe àpètúnpè kọnsónáǹtì àkọkọ ti ọrọ ìṣe náà kí a tó wá fi fáwẹlì i olóhùn òkè sí ààrin kọńsónáǹtì méjéèjì fún àpẹẹrẹ 							 	 b 	 i 	rírà babá ra bàtà rín		 ii 	rírà ni babá ra bàtà b 	 i 	fífọ ìyábọ fọ ọfọ múẹn rín 	 ii 	sísọ ni ìyábò sọ ọrọ mìíràn ìyísódì b ni nígbà tí ìyísódì b ni 						 tàbí 							kì í ṣe rírà ni bàbá ra bàtà mìíràn 	 tàbí kì í ṣe sísọ ni ìyábọ sọ ọrọ mìíràn ìyísódì ẹyán 	 ọnà tí a ń gbà yí èyán sódì nínu gbólóhùn àkíyèsí alátẹnumọ yàtọ díẹ sí tí àwọn fọnrán ìhun yòókù ìgbésẹ kan wà tí a máa ń ṣe fún èyán tí a pe àkíyèsí alátẹnumọ sí nígbà tí a bá fẹ ṣe ìyísódì rẹ 	 a lè yíi sódì nínu àpólà orúkọ tí ó ń yán a sì tún lè yíi sódì láìbá àpólà orúkọ tó ń yán rín tí èyí bá máa wáyé a gbọdọ sọ ẹyán náà di awẹ gbólóhùn asàpèjúwe kí á tó yíi sódì yí ni atọka awẹ gbólóhùn asàpèjúwẹ nínu ẹi àpẹẹrẹ ìyísódì ẹyán tó dá dúró láìba ọrọ orúkọ tó ń yán rìn ni 							 tàbí pupa kó ni ọmọ tí mo rí 							tàbí 							ègùn kọ ni ilè tí lọ ìyísódì àpólà àpọnlé 	 gẹgẹ bí àwọn fọnrán ìhun yòókù ṣe máa di gbígbe síwájú nígbà tí a bá fẹ pe àkíyèsí alátẹnumọ sí wọn àpólà àpọnlé náà máa ń di gbígbé wá síwájú nígbà tí a bá fẹ pe àkíyèsí alátẹnumọ sí i 	 oríṣiríṣi iṣẹ ni àpọlà àpọnlé máa ń ṣe nínu gbólóhùn àwọn kan máa ń sọ ibi tí ìṣe inú gbólóhùn náà ti wáyé àwọn kan sì máa ń sọ ìdí tí ìṣèlẹ náà fi wáyé 	 tí a bá fé ṣe ìyísódì àpólà àpọnlé tó ń sọ ibi tí ìṣe inú gbólóhùn ti wáyé a ó kọkọ gbé àpólà àpọnlé náà síwáju a lè ṣe ìpajẹ ọrọ atọkùn tó síwáju rẹ a sì lè dáa sí tí a bá ṣe yí a ó wá fi èrún ti kún àpólà ìṣe náà àpẹẹrẹ ni 							 	 b 	 i 	ée ṣe ọrẹ mọ ti jẹun		 ii 	ọrẹ kọ ni mo ti jeun àpẹẹrẹ ìyísódì àpólà àpọnlé tó ń sọ ìdí tí ìṣe inú gbólóhùn fi wáyé ni 							 wọn ṣe ṣiṣẹ ìyísódì àsìkò ibá ìṣẹlẹ àti ojúṣe 	 oríṣiríṣi àríyànjiyàn ló wà lóri pé ède yorùbá ní àsìkò gẹgẹ bí ìsọrí gírámà tàbí kò ní bámgbóṣé ní tirẹ gbà pé àsìkò àti ibá ìṣẹlẹ wọnú ara wọn ó ní àsìkò àti ibá ìṣẹlẹ máa ń fara kọra nínu ède yorùbá èro bámgbóṣé yìí ni yóò jẹ amọnà fún wa nínu ìsọrí yìí ìyísódì àsìkò afànámónìí àti ibá ìṣẹlẹ àdáwà 	 àsìkò afànámónìí jẹ mọ ìgbà tí ìṣẹlẹ kan ń sẹlẹ yálà ó ti ṣẹlẹ tán tàbí ó ń ṣẹlẹ lọwọlọwọ lásìkò tí à ń sọrọ rẹ tí a bá lò ó pẹlú ibá ìṣẹlẹ adáwà kò sí wúnrẹn tó máa ń tọka rè fún àpẹẹrẹ 						 	ìyísódì ni 							 ìyísódì àsìkò afànámónìí àti ibá ìṣẹlẹ àìṣetán atẹrẹrẹ 	 ibá ìṣẹlẹ àìṣetán atẹrẹrẹ máa ń ṣe àfihàn ìṣẹlẹ tó ń lọ lọwọ nígbà tí olùsọrọ ń sọrọ àpẹẹrẹ èyí ni 							 	 éé ni atọka ibá ìṣẹlẹ àìṣetán atẹrẹrẹ nínu ẹi ṣùgbọn atọka ìyísódì éè ni a fi ń yí i sódì àpẹẹrẹ ni 								 	 b 	 i 	olú éè rẹn		oléè rẹn 	 ii 	olú kò rìn ìyísódì àsìkò afànámónìí àti ibá ìṣẹlẹ àìṣetán bárakú 	 ibá ìṣẹlẹ àìṣetán bárakú máa ń tọka sí ìṣẹlẹ tí ó máa ń ṣẹlẹ ní gbogbo ìgbà máa ń àti a máa ló máa ń tọka ibá ìṣẹlẹ yìí nínu ya ọnà tí ẹi ń gbà tọka ibá ìṣẹlẹ yìí yàtọ gédéńgbé sí ti ya atọka ibá ìṣẹlẹ yìí nínu ẹi ni éé àti a ka ìlo rẹ nínu gbólóhùn ni 					 ée ni atọka ìyísódì ibá ìṣẹlẹ yìí àpẹẹrẹ ni 					 ìyísódì àsìkò afànámónìí àti ibá ìṣẹlẹ àṣetán ìbẹrẹ stockwell ṣàlàyé ibá ìsẹlẹ àṣetán gẹgẹ bí ibá ìṣẹlẹ tó ń ṣe àfihàn ìṣẹlẹ tó ti parí bámgbósé ní tirẹ ṣàlàyé wí pé ibá ìṣẹlẹ àṣetán ìbẹrẹ nínu àsìkò afànámónìí máa ń tọka sí ìṣẹlẹ tí ìbẹrẹ rẹ ti parí ṣùgbọn tí ó ṣe é ṣe kí gbogbo ìṣẹlẹ náà má tíì tán ti ni atọka ibá ìṣẹlẹ yìí nínu ẹi a máa ń lò ó papọ pẹlú atọka ibá ìṣẹlẹ atẹrẹrẹ 							 ée ni atọka ìyísódì ibá ìṣẹlẹ yìí fún àpẹẹrẹ 								 ìyísódì àsìkò afànámónìí àti ibá ìṣẹlẹ àṣetán ìparí 	 ibá ìṣẹlẹ àṣetán ìparí nínu àsìkò afànámónìí máa ń tọka sí ìṣẹlẹ tó ti parí pátápátá ti ni atọka ibá ìṣẹlẹ yìí àpẹẹrẹ ìlo rẹ nínu gbólóhùn ni 								 	 éè ni atọka ìyísódì ibá ìṣẹlẹ yìí nínu ẹi nígbà tí a bá yíi padà ohun ààrin to wà bẹ lóri atọka ibá ìṣẹlẹ náà yóò yí padà sí ohùn ìsàlẹ àpẹẹrẹ ni 							 ìyísódì àsìkò ọjọ iwájú àti ibá ìṣẹlè àdáwà 	 nígbà tí atọka àsìkò ọjọ iwájú bá ti jẹ yọ pẹlú ibá ìṣẹlẹ adáwà tí kò ní atọka kankan àbájáde rẹ yóò jẹ ibá ìṣẹlẹ adáwà nínu àsìkò ọjọ iwájú àwọn àpẹẹrẹ ni 						 ìyábọ ni nígbà tí ìyísódì ni 						 lọla ìyísódì àsìkò ọjọ iwájú àti ibá ìṣẹlẹ àìṣetán atẹrẹrẹ 	 àpẹẹrẹ gbólóhùn tí èyí ti jẹ yọ ni ìyísódì rẹ ni ìyísódì àsìkò ọjọ iwájú àti ibá ìṣẹlẹ àìṣetán bárakú 	 ìhun kan náà ni èyí ní pẹlú ìhun àsìkò ọjọ iwájú àti ibá ìṣẹlẹ àìṣetán atẹrẹrẹ àpẹẹrẹ ni 								 ìyísódì gbólóhùn yìí ni 	 b i 	àlàdé éè níí ka jẹja ẹri	 ii 	àlàdé kò níí máa jẹ ẹja odò ìyísódì àsìkò ọjọ iwájú àti ibá ìṣẹlẹ àṣetán ìbẹrẹ 	 àpẹẹrẹ gbólóhùn tí èyí ti jẹ yọ ni 							 ìyísódì rẹ ni ìyísódì àsìkò ọjọ iwájú àti ibá ìṣẹlẹ àṣetán ìparí 	 àpẹẹrẹ gbólóhùn tí ibá ìṣẹlẹ àṣetán ìparí ti jẹ yọ nínu àsìkò ọjọ iwájú ni 							 	ìyísódì gbólóhùn yìí ni 	 b 	 i 	olú éè tì níí rẹn 	 ii 	olú kò tíì níí rìn ìyísódì atọka múùdù ojúṣe adéwọlé gbà pé múùdù jé ọkan lára àwọn ìsọri gírámà yorùbá ó pín wọn sí oríṣìí mẹta nípa wíwo ọnà tí wọn ń gbà jẹ yọ ó pe àkọkọ ni èyí tó ń fi ṣiṣe é ṣe hàn possibility ó pe èkejì ní èyí tó ń fi gbígbààyè hàn permission ó pe ẹkẹta ni èyí tó pọn dandan àwọn múùdù wọnyí ni à ń dá pè ni ojúṣe wọfún àníyàn àti kànńpá lédè yorùbá fábùnmi pè é ní ojúṣe ìyísódì ojúṣe wọfún	 	 léè ni atóka ojúse wọfún nínu ẹi fún àpẹẹrẹ 							 tí a bá yi atọka ojúṣe yìí sódì yóò di leè ée ni atọka ìyísódì ojúṣe nínu ẹi ìyísódì ojúṣe kànńpá 	 gbẹẹdọ ni atọka ojúṣe kànńpá nínu ẹi àpẹẹrẹ ni 						 ìyísódì rẹ ni ìyísódì ojúse ànìyàn 	 àríyànjiyàn pọ lóri ìsọri gírámà tí yóò wà nínu ya bámgbóṣé gbà pé atọka àsìkò ọjọ iwájú ni yóò àti àwọn ẹda rẹ bíi yó ó á fábùnmi ní tirè sàlàyé wí pé ojúse ni yóò àti àwọn ẹda rẹ ṣùgbọn ó ní yorùbá tún máa ń lò wón láti fi tọka sí àsìkò ọjọ iwájú oyèláràn nínu èro rẹ kò fara mọ èro pé yóò jẹ atọka àsìkò ọjọ iwájú ó ni yóò máa ń ṣiṣẹ ibá ìṣẹlẹ ò sì tún máa ń ṣiṣẹ ojúṣe nígbà mìíràn sàláwù ò gba yóò gẹgẹ bí atọka àsìkò ọjọ iwájú tàbí ojúṣe ó ní yóò àti àwọn ẹda rẹ á ó àti óó jẹ atọka ibá ìṣẹlẹ àníyàn nínu ya adéwọlé ní tirè ṣe òrínkíniwín àlàyé láti fi ìdi rè múlẹ pé atọka múùdù ni yóò nítorí náà a ó lo wúnrẹn yóò gẹgẹ bí ojúṣe àníyàn nínu ẹi a ni atọka ojúṣe àníyàn fún àpẹẹrẹ 					 ìyísódì rẹ ni jẹun lóko ìyísódì odidi gbòlòhún 	 gẹgẹ bí a ti sọ ní ìbẹrẹ iṣẹ yìí a lè ṣe ìyísódì ẹyọ ọrọ a lè ṣe ìyísódì fọnrán ìhun gbólóhùn a sì tún lè ṣe ìyísódì odidi gbólóhùn pẹlú bámgbóṣé sàlàyé pé ìyísódì odidi gbólóhùn ni èyí tí ìtumọ rẹ jẹ mọ wí pe ìṣẹlẹ tí a sọ nínu gbólóhùn náà kò ṣẹlẹ rárá ó ní tí gbólóhùn kò bá ní ju ẹyọ ọrọ ìṣe kan lọ nínu àpólà ìṣe ìyísódì odidi gbólóhùn nìkan ni a lè ṣe fún un ṣùgbọn tí ọrọ ìṣe bá ju ọkan tàbí tí àpólà ìṣe bá ní fọnrán tí ó ju ọkan lọ a lè ṣe ìyísódì fọnrán ìhun tàbí ti odidi gbólóhùn ìyísódì gbólóhùn àlàyé 	 gbólóhùn àlàyé ni a máa ń lò láti fi sọ bí nǹkan bá ti rí bámgbọsé sọ wí pé tí sọrọsọrọ bá fẹẹ ṣe ìròyìn fún olùgbọ gbólóhùn yìí ni yóò lo gbólóhùn kí gbólóhùn tí kò bá jẹ ti ìbéèrè tàbí ti àṣẹ gbọdọ jẹ gbólóhùn àlàyé àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn àlàyé ni 							 ìyísódì ni nígbà tí ìyísódì ni ìyísódì gbólóhùn àṣẹ máà ni wúnrẹn tí ẹi ń lò fún ìyísódì gbólóhùn àṣẹ àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn àṣe ni 								 ìyísódì yóò fún wa ni tí a bá fẹ ṣe ìyísódì a ó yọ atọka ibá ìṣẹlẹ atẹrẹrẹ ka kùrò a ó sì lo atọka ìyísódì máà dípò rẹ ìyísódì yóò yọrí sí 						 ìyísódì gbólóhùn ìbéèrè bámgbóṣé ṣe ẹkúnrẹrẹ àlàyé lóri ọnà tí a máa ń gbà ṣe ìbéèrè nínu ède yorùbá ó ní ọnà tí à ń gbà ṣe èyí ni pé kí á lo wúnrẹn ìbéèrè nínu gbólóhùn 	 a ó ṣe àgbéyẹwò wọn lọkọọkan àti bí ìyísódì ṣe ń jẹ yọ pẹlú wọn gbólóhùn ìbéèrè tí ó ń lo atọnà gbólóhùn 	 ṣé ni ẹi máa ń lò gẹgẹ bí atọnà gbólóhùn láti fì ṣe ìbéèrè bẹẹ ni bẹẹ kọ àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn ìbéèrè oní atọnà gbólóhùn ni 		ẹi					ya éè ni ẹi ń lò láti fi ṣe ìyísódì ìṣẹlẹ inú gbólóhùn ìbéèrè náà fún àpẹẹrẹ 							 	a ó ṣe àkíyèsí wí pé atọka ìyísódí yìí máa ń jẹ yọ nípa pé kí á fi sí inú gbólóhùn lẹyìn olúwà gbólóhùn ìbéèrè to ní ọrọ orúkọ aṣèbéèrè 	 bámgbósé ṣe àlàyé pé nínu gbólóhùn àkíyèsí alátẹnumọ ni a ti máa ń lo àwọn ọrọ orúkọ aṣèbéèrè ó ní a lè dá wọn tò gẹgẹ bí ọrọ orúkọ tàbí kí á fi wọn ṣe ẹyán fún ọrọ orúkọ mìíràn àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn yìí ni 						 	 b 	 i 	kíì yi we fẹ o 	 ii 	èwo lẹ fẹ o d 	 i 	kéèlú àn án gba a 	 ii 	èló ni wọn gbà a lè ṣe ìyísódì ìṣẹlẹ inú gbólóhùn ìbéèrè wọnyí ìyísódì a d ní sísẹ n tẹlé ni 				 b 	 i 	kíì yi wéè fẹ o 	 ii 	èwo lẹ ò fẹ o 	 d 	 i 	kéèlú án àn gba a 	 ii 	èló ni wọn ò gbà gbólóhùn ìbéèrè ọlọrọọṣe aṣèbéèrè 	 han àti kẹ ni ọrọ ìṣe aṣèbéèrè nínu ẹi àpẹẹrẹ ìlo wọn nínu gbólóhùn ni 		ẹi					ya a kò le ṣe ìyísódì gbólóhùn ọlọròòṣe aṣèbéèrè fún àpẹẹrẹ 		ẹi					ya ìyísódì òǹkà ẹka èdè ìkálẹ 	 ohun tí a fẹ ṣe nínu abala yìí ni ṣíṣe àfihàn ipa ti ìyísódì ní lóri òǹkà ẹi ohun tó jẹ wá lógún ni ṣíṣe àgbéyẹwò ọnà tí à ń gbà yí àwọn òǹkà sódì 	 ọkan lára àwọn àtúnpín sí ìsọrí ọrọ orúkọ bámgbóṣé ni ọrọ orúkọ aṣeékà ó ni ọrọ orúkọ àṣeékà ni èyí tí a lè lò pẹlú ọrọ òǹkà nítorí pe irú ọrọ orúkọ bẹẹ ṣe é kà 	 ní ìbamu pẹlú èro bámgbóṣé yìí tí a bá lo ọrọ orúkọ aṣeékà pẹlú ọrọ òǹkà papọ yóò fún wa ní àpólà orúkọ àtúpalẹ irúfé àpólà orúkọ yìí ni orí tíí ṣe ọrọ orúkọ àti ẹyan rẹ ọrọ òǹkà náà irúfẹ ẹyán yìí ni bámgbóṣé pè ní ẹyán aṣòǹkà àpẹẹrẹ irúfẹ àpólà orúkọ yìí ni 							 	 b 	 i 	ulí mẹẹtàdínógún	 ii 	ilé mẹtàdínlógún 	 d 	 i 	bàtà maàdọgbọn 	 ii 	bàtà mẹẹdọgbọn 	 ìjẹyọ àwọn àpólà orúkọ yìí nínu gbólóhùn ni 							 	 b 	 i 	mọ kọ ulí mẹẹtàdínógún	 ii 	mo ko ilé mẹtàdínlógún 	 d 	 i 	mọ ra bàtà maàdọgbọn	 ii 	mo ra bàtà mẹẹdọgbọn 	 gẹgẹ bí a ti sọ ṣaájú ní wí pé tí a bá fẹ yí ẹyán sódì nínu gbólóhùn àkíyèsí alátẹnumọ a máa ń sọ ẹyán náà di awẹ gbólóhùn asàpèjúwe ìgbésè yìí máa ń wáyé nínu ìyísódì òǹkà yí ní atọka awẹ gbólóhùn asàpèjúwe nínu ẹi ée ṣe ni atọka ìyisódì èyán asòǹka nínu ẹi ìyísòdì ẹyán asòǹkà nínu gbólóhùn a d yóò fún wa ni a d 							 								tàbí 	ọmọ tì mo rí kì í ṣe mẹfà 	 b i ulí yí mọ kọ ée ṣe	 	 ii 	mẹtàdínlógún kọ ni 		mẹẹtadínógún 				ilé tí mo kọ 										tàbí 									ilé tí mo kọ kì í ṣe 									mẹtàdínlógun d 	 i 	bàtà yí mọ rà ée ṣe 			 ii 	mẹẹdọgbọn kọ ni bàtà tí 		maàdọgbọn					mo rà 	 								tàbí 								bàtà tí mo rà kì í ṣe 								mẹẹdọgbọn 	 a ó ṣe àkíyèsí wí pé ọnà méjì ni ya lè gbà ṣe ìyísódì ẹyán àsòǹkà ṣùgbọn ọnà kan ṣoṣo ni ẹi ń gbà ṣe ìyísódì èyí 	 bámgbóṣé ṣe àkíyèsí irúfé àpólà orúkọ kan to pè ní àpólà orúkọ agérí irúfẹ àpólà orúkọ yìí máa ń sáábà wáyé nínu àpólà orúkọ tí ọrọ òǹkà jẹ ẹyan rẹ àwọn àpẹẹrẹ àpólà orúkọ yìí ni àbọ àwọn gbólóhùn ìsàlẹ yìí 						 	 a ó ṣe àkíyèsí pé ẹyán asòǹka nìkan ló dúró gẹgẹ bí àbọ gbólóhùn òkè wọnyí ṣùgbọn sá kì í ṣe pé àpólà orúkọ náà kò ní orí mọọnú ni orí àpólà náà ó sì yé àwọn méjéèji tó bá ń tàkurọsọ ée ṣe ni a fi máa ń yí irúfẹ àpólà orúkọ agérí wọnyí nínu ẹi ìyísódì ọrọ òǹkà nínu gbólóhùn àti ni 						 tàbí 							mẹwàá kọ ni mo jẹ 	tàbí 							ọgọfà kọ ni bọlá mu ìgúnlẹ 	 nínu orí kẹta yìí a ti gbìyànjú láti ṣe àgbékalẹ bí ìyísódì ṣe ń jẹ yọ nínu ẹi a ṣe àkíyèsí onírúurú ìhun tí ìyísódì ti ń jẹ yọ nínu ẹi a jẹ kó di mímọ pé a lè ṣe ìyísódì eyọ ọrọ a lè ṣe ìyísódì fọnrán ìhun gbólóhùn a sì lè ṣe ìyísódì odidi gbólóhùn a tún ṣe àgbéyẹwò ìyísódì àsìkò ibá ìṣẹlẹ àti ojúṣe nínu ẹi 	 oju ewe imo isiro ìmọ ìsirò jẹ èyí t on jẹ mo nipa ọpọiye quantity nipa òpó structure nipa iyipada change ati nipa ààyè space idagbasoke imo isiro wa nipa lilo àfòyemọọ abstraction ati ọgbọn ìrọnú pelu onka isesiro wíwọn ati nipa fi fi eto s agbeyewo bi awon ohun se ri shapes ati bi won se n gbera motion eyi ni awon onimo isiro n gbeyewo ero won ni lati wa aba tuntun ki won o si fi ootọ re mulẹ pelu itumo yekeyeke a n lo imo isiro ka kiri agbaye ni opolopo ona ninu imo sayensi imo ise ero imo iwosan ati imo oro okowo bi a se n lo imo isiro bo si apa eyi ti a n pe ni imo isiro oníwúlò applied mathematics apa keji imo isiro ni a mo si imo isiro ogidi eyi je mo eko imo isiro to ko ti ni ilo kankan bo tileje pe o se se ki a wa ilo fun ni eyinwa ola awon orisirisi nomba ti o wa awon eka imo isiro jeremiah obáfẹmi awólọwọ oṣù kẹta ọdún oṣù karún ọdún jẹ olósèlú ọmọ orílẹ èdè nàìjíríà láti ẹyà yorùbá awólọwọ jẹ olórí fún àwon ọmọ ilẹ yorùbá àti ọkan nínú àwọn olóṣèlú pàtàkì ni orílẹ èdè nàìjíríà a bí ni ọjọ kẹfà osù kẹta ọdún ni ìkẹnnẹ tó wà ní ìpínlẹ ogun lóòní omo àgbẹ tí ó fi iṣẹ àti ògùn ìsẹ ṣọ ara rẹ di ọmọwé awólọwọ lọ ilé ẹkọ anglican àti methodìst ni ikénne àti ni baptist boys high school ni abéòkúta lèyìn rè ó ló sí wesley college ni ibàdàn tí ó fi ìgbà kan jé olùìlú agbègbè apáìwọòrùn nàìjíríà láti ba di olùko ní ọdún ó di olùtajà àti oníròyìn o se olùdarí àti alákóso egbé olùtajà awon omo nàìjíríà nigerian produce traders association àti àkòwé gbogbogbo egbé awon awako igb eru omo ilè nàìjíríà nigerian motor transport union awólówó tèsíwájú nínú èkó rè ó sí gbà ìwé erí kékeré ni ọdún kí ó tó ló láti gbà ìwé erí èkó gíga nínú ìmò owó ni ọdún igbà yí nà ló tún jé olóòtú fún ìwé ìròyìn nigerian workers osisé omo ilè nàìjíríà ní ọdún ó di àkòwé egbé odò awon omo ilè nàìjíríà nigerian youth movement èka ibàdàn ibi ipò yí ni ó tí s olori ìtiraka láti se àtúnse igbìmọ aláse idámòràn fún awon omo ibàdàn ibàdàn native authority advisory board ni ọdún ni ọdún o lo si ilu londonu lati ko eko ninu imo ofin be ni o si se idasile egbe omo oduduwa leyin igba to pari eko re ni ọdún o dari pada wale lati wa di agbejoro ati akowe agba fun omo egbe oduduwa leyi ọdún meji awolowo ati awon asiwaju yoruba yioku se idasile egbe oselu action group eyi ti o bori ninu ibo ọdún ni agbegbe iwo oorun ile naijiria larin ọdún awolowo je alakoso fun ise ijoba ati ijoba ibile o si di olori ijoba agbegbe iwo oorun ile naijiria ni ọdún leyin atunko iwe igbepapo ati ofin constitution gege bi olori ijoba agbegbe iwo oorun ile naijiria awolowo se idasile eko ofe fun gbogbo odo lati ri pe moko moka gba le ka nígbà tí orílẹ èdè nàìjíríà di olóminira ní ọjọ kìnní oṣù kẹwàá ọdún awólọwọ di olórí ẹgbẹ alátakò opposition leader sí ìjọba abubakar tafawa balewa àti ààrẹ nnamdi azikiwe ní ìlú èkó àìṣọkan tó wà láàrín òun àti samuel ládòkè akíntọlá tó dipò rẹ gẹgẹ bí fìdí hẹẹ olórí ìjọba ní agbègbè ìwọ oòrùn mú ni ó dá fàá ká ja tí ó ṣẹlẹ ní ọdún ní oṣù kọkànlá ọdún yí ìjọba àpapọ ilẹ nàìjíríà fi ẹsùn kan awólọwọ wípé ó dìtẹ láti dojú ìjọba bolẹ lẹyìn ìgbẹjọ ó tó oṣù mọkànlá ilé ẹjọ dá awólọwọ àti àwọn ọmọ ẹgbẹ òṣèlú rẹ méjìdínlọgbọn èjìlẹwá sẹjọ lébi èsùn ìdìtẹ wọn sì rán wọn lẹwọn ọdún mẹwàá ọdún mẹta péré ni ó lò ní ẹwọn ní ìlú calabar tí ìjọba ológun yakubu gowon fi da sílẹ ní ọjọ kẹta oṣù kẹjọ ọdún lẹyìn èyí awólọwọ di alákòóso ìjọba àpapọ fún ọrọ okòwò ní ọdún awólọwọ dá ẹgbẹ òṣèlú kan ẹgbẹ òṣèlú ìmọlẹ sílẹ ọbáfẹmi awólọwọ ṣaláìsí ní ọjọ àìkú ọjọ kẹsàn oṣù kárùún ọdún ní ìlú ìkẹnẹ lẹyìn ikú awólọwọ ìjọba àpapọ yí orúkọ ilé ẹkọ gíga ilé ifẹ padà sí ọbáfẹmi awólọwọ university bẹẹ sì ni àwòrán rẹ wà lórí owó ọgọrùún nárà fún ìṣẹyẹ gbogbo ohun tó ṣe fún ìdàgbàsókè ilẹ yorùbá àti orílẹ èdè nàìjíríà lápapọ atumo ede a a kan i gave him a dog mo fun ní ajá kan abandon v kọ sílẹ he abandoned his job ó kọ iṣẹ rẹ sílẹ abbreviation n ìkéúrú abbreviation is useful when taking lecture notes ìkékúrú wúlò tí a bá ń ṣe àkọsílẹ ìdánilẹkọọ abdomen n ìkùn the abdomen of the boy protruded because he over ate ikùn ọmọ náà rí róńdó nítorí pé ó jẹun yó jù ability n agbára tàbí òye he has the ability to remember dates ó ní òye ọjọ àti àkókò able adj lè lágbár he is able to do all thing ó lè ṣe ohun gbogbo aboard adv nínú okò ojú omi tàbí òfúrufú the captain welcomes you aboard this plane adarí ọkọ òfúrufú kì i yín káàbọ sínú ọkọ abolish v parẹ government has abolished the tax on agricultural products ìjọba ti dá owó orí lori ohun ọgbùn dúró about adv yíká nípasẹ what ara you talking about kunle kí ní ẹ ń sọ nípa kúnlé above adv lókè we watched the birds above à ń wo àwọn ẹyẹ lókè abroad adv ẹyìn odi òkè òkun my brother is studying abroad ẹgbọn mi ọkùnrin ń kàwé lókè òkun abrupt adj lójijì láìròtẹlẹ he shouted abruptly ó kígbe líjijì abscess n ìkójọpọ ọyún the injection joshua got from the nurse has formed abscess abẹrẹ tí nọọsì fún joshua ti di ọyún absent adj kò sí kò wá he was absent from work last tuesday kò wá sí ibi iṣẹ ní ọjọ ìṣẹgun tó kọjá absolute adj pátápátá amina has absolute freedom to choose a husband amina ní òmìnìra pátápátá láti yan ọkọ absorb v fàmu the dry gari absorbed water easily gaàrí gbígbẹ náà fa omi mu absurd adj ṣàìtọ he behaved in an absurd way ó hùwà ní ọnà tí kò tọ abundant adj lọpọ rẹpẹtẹ there was an abundant rain last year òjò rò rẹpẹtẹ ní èṣí abura n ẹyà igi kan olu made his furniture with abura olú kan àga rẹ pẹlú igi abura abuse v èébú ìlòkílò the teacher abused his power olùkọ náà ṣi agbára lò acacia n ẹyà igi kan the old man rests under acacia tree bàbá arúgbó náà ń gbatẹgùn lábẹ ogo kaṣíà academy n ilé ẹkọ gíga he attends baptist academy ó ń lọ sí ilé ìwé gíga ìjọ onítẹbọmi accent v àmì ohùn yorùbá is an accent language èdè yorùbá jẹ èdè olóhùn accept v tẹwọgbà i accepted the doctors advice mo gba imọràn dókítà acceptable adj ìtẹwọgbà this work you have done is not acceptable please do it again iṣẹ tí o ṣe kò jẹ ìtẹwọgbà jọwọ lọ tun ṣe access n ọnà àjè i have access to the library mo lè wọ ilé ìkàwé accident n èsì ìjàmbá there was an accident yesterday ìjàmbá kan sẹlẹ lánàá accommodate v fún láàyè you could accommodate another student in your room ó le fún akẹkọọ mìíràn láàyè nínú yàrá rẹ accompany v bálọ bárìn bákẹgbẹ he accompanied bọla to lagos ó bá bọlá lọ sí èkó accomplish v ṣe parí i accomplished two hours work before dinner mo parí iṣẹ wákàtí méjì kí oúnjẹ ọsán tó tó accord n ọkàn kan we are in accord about this matter a wà ní ọkàn kan nípa ọrọ yìí account n ìṣirò ìròyìn edwin gave an exciting account of the football match edwin ṣe ìròyìn ìdíje bọọlù orí pápá accurate adj déédé my watch is more accurate than yours aago mi ṣe déédé ju tìrẹ accuse v fi sùn the teacher accused tálá of stealing olùkọ náà fi ẹṣùn kan tálá pé ó jalè accustom v mọlára sọdàṣà she is accustomed to eating beef ó mọlára kí ó máa jẹ ẹran ache v fífọ ríro her head ached all night orí fọọ ní gbogbo òru achieve v ṣetán ṣerere he achieved success in his studies ó ṣe rere lẹnu ẹkọ rẹ acid n ohun tó kan tàbí nínú some acid dropped onto maria s skirt and made a hole in it acknowledge v jẹwọ gbà they acknowledged olu as the cleverest student wọn gbà pé olú ni akẹkọọ tó mọwé jùlọ acquaintance n ojúlùmọ he is an acquaintance of mine ojúlùmọ mi ni acquire v jèrè ayo acquired his wealth through frand ayò kó ọrọ rẹ jọ lọnà ẹní acquint v dáláre dásílẹ the suspect was acquitted by the court ilé ẹjọ dá arúfin náà sílẹ acre n gburè ilẹ the acre of land belongs to the chief olóyè ló ni gburè ilẹ náà across adj rékọjá my friend lives in the house across the street ilé tó wà ní ìfòná títì ní ọrẹ mi ń gbé act v ìṣe òfin killing the lion was an act of bravery iṣé akin ni pípa kìnìún active adj yára my little brother is very active he never sits still àbúrò mi ọkùnrin yára púpọ kì í wò sùù actor n òṣèré ọkùnrin hubert ogunde was a a famous actor gbajúmọ òṣèré ni ògúndé ń ṣe láyé àtijọ actress n òṣẹré obìnrin liz benson is one of the contemporary actress ọkan lára àwọn òṣèrébìnrin ìwòyí ni liz benson ń ṣe actual adj nítòótọ pàápàá gan an he is the actual person that stole the goat òun gan an ló jí ewúrẹ náà a d lẹyìn ìkú olúwa wa this church was built in a d a kọ ìlé ìjọsìn yìí ní ẹgbẹrún méjì ọdún ó dín díẹ lẹyìn ikú olúwa wa adapt v bádọgba mólára wà fún it is sometimes difficult to adapt to town life ó máa ń ṣòrọ nígbà míràn kí ìgbé ayé ìgboro tó mómi lára add v fikún there were seven eggs in the basket i added three so now there are ten ẹyindìyẹ méje ló wà nínú apẹrẹ mo fi mẹta kún un ní bá yìí ó ti di mẹwàá adder n paramọlẹ adder is a poisonious snake ejò olóró nì paramọlẹ address n bá sọrọ kọwé sí always address elders with respect máa bá àwọn àgbà sọrọ pẹlú ọwọ adequate adj tó there is an adequate amount of food for everyone oúnjẹ tó tó wà fún gbogbo ènìyàn adjective n àpèjúwe she sang a beautiful song ó kọ orin dádùn adjust v tún ṣe tò léṣẹsẹ olù adjusted his trousers olú tún ṣòkòtò rẹ ṣe administer v ṣàkóso the government administers the country ìjọba ń ṣàkóso orílẹ èdè administrator n alákòóso the principla is the administrator of the school ọgá ilé ìwé ni alákòóso ìlé ìwé náà admiral n olórí ọkọ ogun my brother is an admiral olórí ọkọ ogun ojú omi ni ẹgọn mi admire v jọmi lojú yìn wuyì lójú i admire his kindness ìwà rere rẹ jọmi lójú admit v gbà sílẹ jẹwọ he admitted his failt ó jẹwọ àìṣe déédé rẹ adolescent adj ọdọ rẹ adolescent life is full of mistakes ìgbà ọdọ kún fún àṣìṣe adopt v sọdọmọ the childless couple adopted a child at last tọkọtaya tí wọn yàgàn náà ti fi ọmọ kan sọmọ nígbẹyìn adore v júbà fẹràn lọpọlọpọ the boy adores chocolate ọmọkùnrin náà fẹràn ìpápánu púpọ adult n àgbà olu is now an adult he can take decisions on his own olú ti dàgbà báyìí ó lè dá romú kí ó sì ṣe ìpinnu lórí ohun tí ó kàn án advance v ìlọsíwájú àgbàsílẹ owó we are more advanced in techonology a ti lọ síwájú nínú ìmọ ẹrọ advantage n àǹfààní there are lots of advantages in doing good àǹfààní púpọ ló wà nínú síṣe rere adventure n ìdáwọlé he went into a lot of adventures in order to learn more ó dáwọlé oríṣìíríṣìí ń kan kí ó lè ní ìmọ si adverb n ọrọ àpọnlé she sang a song beautifully today ó kọrin dáradára ló nìí advertise v kéde polówó the supermarket was advertising salt at a good price ilé ìtàjà náà ń polówó iyọ ní owí pọọkú advise v dárúmọràn dámọràn ìmọràn she advised me to beware of dog ó gbàmí nímọràn wípé kí n ṣọra fún ajá aerial n lójúsánmọ lójúọrun the aerial of my radio is fanlty ọpá redio mi kò dára aeroplane n bààbú ọkọ ofurufu there was a plane crash at abuja ìjàmbá ọkọ òfúrufú ṣẹlẹ ní àbújá affair n ìṣe the party was a very noisy affair ayẹyẹ náà jẹ aláriwo affect v mú lọkàn kàn this new rule will not affect me as lam leaving the school òfin tuntun yìí kò kàn ní torí pé mò ń fi ilé ìwé náà sílẹ affectionate adj nífẹẹ her mother writes her long affectionate letters ìyá rẹ kọ lẹtà ìfẹ gígùn si afford v ní agbára láti ṣe ǹkan my father says he can t afford a car bàbá mí ní àwọn kò ní agbára láti ra ọkọ ayọkẹlẹ afraid adj bẹrù fòyà kọmimú olu says he s not afraid of lion olú sọ wí pé òun kò bẹrù kìnìún after prep lẹyìn tẹlé tomorrow is the day after today ọla ni ó tẹlẹ òní ọsán n afternoon come again this afternoon padà wá ní ọsán yìí afterwards adv nígbèyìn we want to the film and afterwards we walked home together a lọ síbi sinimá nígbẹyìn a jọ rìn lọ sílé again adv ẹwẹ lẹẹkejì i liked the book so much that i read it again mo gbádùn ìwé náà tó bẹẹ gẹgẹ tó jẹ pé mo tún un kà against prep lòdìsí our teacher is against bad habits olùkọ wa lòdìsí ìwà ìbàjẹ agbádá n agbádá the agbada he put on made him look twice his age agbádá tí ó wọ mú u dàbí àgbàlagbà age n ọjọ orí mary s age is eight ọjọ orí maria ti tó ọdún mẹjọ age v dàgbà gbó he has aged because of hard labour ó ti gbó nítorí ìṣẹ agbára agent n aṣojú my father is a postal agent aṣojú ilé ìṣẹ ìfìwéránṣẹ ni bàbá mi agnostic n aláìgbàgbọ olú is an agnostic aláìgbàgbọ ni olú ago adv kọjá sẹyìn we came to live here six years ago a dé síbí ní ọdún mẹfà sẹyìn agony n inira ìrora the wounded man was in agony inu ìrora ni ọkùnrin tí ó ṣèṣe n nì wà agree v sàdéùn fohùnsọkan i agree with you mo fohùn sọkan pẹlú rẹ agriculture n iṣẹ àgbẹ agriculture is important because we all have to eat iṣẹ àgbẹ ṣe pàtàkì nítorí wí pé gbogbo wa ni a máa jẹun ahead adv ní wájú we shall have to cross that river ahead of us a máa rékojá odò tí ó wà ní wájú wa ahmadiyya n ẹyà èṣìn mùsùlùmí alhajì yusuph is of ahmadiyya sect ẹyà ahmadiyya ni alhaji yésúfù aid n ìrànlọwọ a dictionary is an aid to learning english ìwé asọtumọ jẹ ìrànlọwọ fún kíkọ èdè gẹẹsì aid v gbọwọ olùgbọwọ he aided the criminal ó ṣe olùgbọwọ ọdaràn náà aim v èrò fojúsùn he aimed to be the best football player in the school ó gbèrò láti jẹ òṣèré orí pápá tí ó dára jùlọ ní ilé ìwé aim n fojúsùn he aimed at the lion ó fojúsun kìnìún náà ti ẹrin náà ku si iba ni wọn pe ni atẹba ẹni to pa erin náà ni ọlọta aburo ijise ibi ti wọn pa erin náà si ni wọn pe ni ijisẹ ijisẹ lo pa àwọn ara ọyẹ wa lati ile ifẹ pe wọn ti ri ibi tí wọn magbe ijisẹ ni orisu ilu ọyẹ lati ile ifẹ wa yẹn ijisẹ igbati wọn de ilu ọyẹ wọn sit un pe wọn ni ijagẹmọ nitorí ija wọn ni ọmọ orin yọyọ ilugbo si ilu ọyẹ láti ba ọba ji roro ìdí ti wọn fi pe wọn ni ilupeju àwọn ara ọyẹ ri pe ọlọrọ ni wọn jẹ ni wọn se pe wọn ni orísunmibare ifẹ wọn fi ń pe ni ile yao ilẹmọ ni yen ijisẹ ọyẹ ibẹru 	ọlota ni aburo ijise lati ile ifẹ wa nígbati wọn de ọyẹ iberu ati ijisẹ wa yapa o sit un jẹ àdúgbò ti o bẹru ogun tàbí ija púpọ se wa si ilu ọyẹ ìdí ti wọn fi tẹdó si ìlú ọyẹ ni èyí ọmọ ọkùnrin sílẹ nítórí pé ó ti wọn jù rẹ ní òwú dúdú ọpọlọ gbá òkúta dára igi ó sa pamọ si ara ẹka igi ìfowópamọ náà pẹka kaàkiri orílẹ èdè yìí òdùduwà gbóyà lati wo inú ilé tí ó ń jó ńmu omí ìyá rẹ náà lọ náà bẹ àbẹtẹlẹ ki o to gba òògùn rẹ produce the teath ìyàwó á bí mẹsàn án á fi ọkan se ẹnì dé ọmọ ogun ni o da owo ju náà náà mú wá àwọn ẹlẹwọn mẹwàá forí sogi ó rún wómú wómú ìgbìmọ fún káàkiri ti alámọ funfun fífọ wa asọ rẹ lẹtà dànù ní ọwọ mi mọ ìyẹpẹ àgbọnrín náà ti jẹ ilá tán ni oko garawa ọgbìn ìròhùn owó ìlú ni gómìnà kà ìlẹ indíà yẹ lọ ìwọn ìwo mi àpótí kan 	 náà wà lẹgbẹẹ ògiri àwọn òbí rẹ àpáta igbó se òwò ìwé títà tí ó rán káàkírì lẹgbẹẹ ojú ọnà àwọn àbíkú ọmọ o máa ń mú wọn dúró láti má lè jẹ kí wọn kú orúkọ bàbá yì ni wọn fi wá ń pé àdúgbó yí ní ìsámùró 	 nìyí tí a fi n pè bẹ àgbolé yì ní òshóòsì agbolé yìí ní olóòlù ìwòyè ìdí nì yí tí a fi ń pe agbolé yìí ní akádì eredò 	 dirun sórí bí ogbe orí àkùkọ adìẹ ìdí nìyí tí a fi ń pe agbolé yì ní edùwe asiko yi ìdí niyi ti a fi pe agbole yii ni batadiran fí ń pe agbolé yì ní agbélékalẹ bí ère sókè de ini tí ó wà lónì yìí ìdí nì yí tí a fi ń fi orúkọ rẹ pe agbolé yìí fi ń pe ni dosunmu pípẹ sẹyìn ó sì ti se nkan rere ní ìdí isẹ yìí ìdí nìyí tí a fí ń pé olówó iranrìn yí tí a se ń fi orúkọ rẹ pe àdúgbò yí bayi olópò mẹrin òní olónì ìdí nìyí tí a fi ń pe àdúgbò yí ní ìmosù yí pe agbolé yìí odùdányà oyè yí wá jámọ orúkọ baálè yí nì asì fí ń pé agbolé yìí títí di òní olónìí opopona ọjà láti inú ìlú àgó ìwòyè ọnà yí ni wọn fi pe àdúgbò ń pe àdúgbò náà ní ajọbì láre nìyí tí a fi ń pé àdúgbò yí ní ìtamẹrin ninu ìmọ ìṣirò nọmbà àkọkọ prime numbers ni a mo si awon nomba adabaye natural numbers ti won ni nomba adaba meji pere ti a le fi pin won dogba eyun ni nomba ati nomba akoko fun ra ara re awon nomba akoko po to be to fi je pe won ko lopin gege bi efklidi se fihan ni odun k j kia to bi jesu k j nomba odo ati ọkan ki se nomba akoko bi awon nomba akoko se tele ara won ni yi and nomba nikan ni o je nọmbà tódọgba even number larin won awon to ku je nọmbà tóṣẹkù odd numbers ipilese agbagbo isesiro la kale pe gbogbo nọmbà odidi integers apa otun ti won tobi ju lo se ko sile gege bi isodipupo nomba akoko kan tabi jubelo ni ona kan pato fun apere a le ko awon nomba akoko ko ni ye eyi ti je fifihan lopolopo ona eni akoko to koko fi eyi han ni efklidi bi o se fi han ni yi mathematiki tabi ìmọ ìsirò jẹ èyí t on jẹ mo nipa ọpọiye quantity nipa òpó structure nipa iyipada change ati nipa ààyè space idagbasoke imo isiro wa nipa lilo àfòyemọọ abstraction ati ọgbọn ìrọnú pelu onka isesiro wíwọn ati nipa fi fi eto s agbeyewo bi awon ohun se ri shapes ati bi won se n gbera motion e ni awon onimo isiro n gbeyewo ero won ni lati wa aba tuntun ki won o si fi ootọ re mulẹ pelu itumo yekeyeke a n lo imo isiro ka kiri agbaye ni opolopo ona ninu imo sayensi imo ise ero imo iwosan ati imo oro okowo eyi je mo eko imo isiro to ko ti ni ilo kankan bo tileje pe o se se ki a wa ilo fun ni eyinwa ola ninu imo mathematiki gbogbo nọmbà odidi le je nomba adogba even number tabi nomba aseku odd number lona yi ti o ba je odidi nomba ni opolopo meji nomba na je nomba adogba bibeko yio je nomba aseku fun apere je nomba adogba bee si ni je nomba aseku akojopo awon nomba adogba se ko bayi akojopo awon nomba toseku se ko bayi adogba adogba adogba adogba aseku adogba aseku aseku aseku ti a ba sepinpin odidi nomba ki se dandan pe yio fun wa ni nomba odidi pada fun apere ti a ba sepinpin pelu esi re yio je ti ki se nomba adogba tabi nomba aseku nitoripe awon nọmbà odidi nikan ni won le je adogba tabi aseku sugbon ti ipin ba je odidi nomba yio je adogba ti afi ti nomba ti a pin dividend ni opolopo iye factor meji ju nomba ti a fi pin divisor lo james ajibọlá adégòkè ìgè september december jẹ olóṣèlú ọmọ orílẹ èdè nàìjíríà láti ẹyà yorùbá ní apá ìwọ oòrùn ilẹ nàìjíríà a bi ní ọjọ kẹtàlá oṣu kẹsàán ọdún ó di olóògbé ní ọjọ kẹtàlélógún oṣu kejìlá ọdún a bí ní ìlú zaria ni ìpínlẹ kaduna bí o tiẹ jẹ pé èsà òkè lébàá iléṣà ni ìlú rẹ ìgè jẹ gómìnà ìpínlẹ oyo lati osù kẹwàá ọdún títí dé osù kẹwàá ọdún lẹyìn ìgbàtí ìjọba olósèlú padà dé ní ọdún ìgè di alákòóso ìjọba àpapọ fún ìdájọ àti agbẹjọrò àgbà ìjọba àpapọ o di ọtá pẹlú oluṣọlá ọláòṣebìkan fun gbigbemi olóyè ọbafẹmi awólọwọ akinwande oluwole babatunde soyinka ọjọìbí july jẹ ọjọgbọn professor nínú ìmọ lítíréṣọ literature alákọsílẹ eré orí ìtàgé playwright ati akéwì poet wọlé sóyinká jẹ ògidì ọmọ yorùbá lórílẹ èdè nàìjíríà ó gba ẹbùn nobel ní ọdún fún iṣẹ owo re lori igbega imo ikowe wọn bí wọlé sóyinká ní ìlú abẹòkúta ní ìpínlẹ ògùn lẹyìn tí ó parí ẹkọ rẹ ní orílè èdè nàìjíríà àti united kingdom tán ó ṣiṣẹ pẹlú theatre royal court ni ìlú loọńdọnù london ó tẹ síwájú láti kọ àwọn eré oníṣe lorílẹ èdè méjèèjì ní tíátà àti orí ẹrọ asọrọ mágbèsì ó kó ipa pàtàkì nínú ètò ìṣèlú àti akitiyan lópọlọpọ nínú ìjàǹgbara òmìnira orílẹ èdè nàìjíríà kúrò lọwọ ìjọba amúnisìn great britain nínú ìmọ ìṣirò nọmbà gidi real number ni a mọ sí àwọn nọmbà tí a ko lè gé gẹgẹ bí nọmbà oníyemẹwàá decimals tí kò lópin fún àpẹẹrẹ àwọn nọmbà gidi jẹ nọmbà oníìpín nọmbà bí àti àti nọmbà aláìníìpín nọmbà gbòngbò alágbára méjì square root tí wọn sì ṣeé fihàn gẹgẹ bí ojúàmì point ní orí ìlà nọmbà tó gùn ní àìlópin a ń pe àwọn nọmbà gidi bẹẹ láti lè ṣèyàtọ sí àwon nọmbà tósòro complex number ní ayé àtijọ àwọn onímọ ìṣirò mọ nọmbà tó rújú gẹgẹ bí nọmbà afòyemọ imaginary number nọmbà gidi lè jẹ onípìín tàbí aláìnípìín ó lè jẹ nọmbà ọjíbírà tàbí nọmbà t tí kò ní ònkà transcendental number bẹẹ sì ni wọn lè jẹ nọmbà tódájú ni odi tàbí kí wọn jẹ òdo a n fi nomba gidi se iwon awon opoiye to je wiwapapo continuous o se se ka fi won han gege bi nombamewa to ni itelentele sequence eyonomba digit ti ko lopin lapa otun ojuami nombamewa decimal point a le fi won han bayi awon ami bintin meta to wa leyin nomba yi tumosi pe awon eyonomba miran si n bo leyin bakanna awon nomba gidi tun ni idamo meji ti papa elesese ordered field ni be ni won si ni idamo ti a mo si ipari l oke tokerejulo least upper bound akoko so fun wa pe awon nomba gidi ni papa kan pelu aropo isodipupo ati isepinpin pelu awon nomba ti ki se odo ti won le je elesese lapapo ni ori ila nomba lona to ni ibamu po mo aropo ati isodipupo ekeji so fun wa pe ti akojopo nomba gidi ti ki se ofo empty ba ni ipari l oke upper bound o gbudo ni ipari l oke tokerejulo awon mejeji yi lapapo ni won se tumo nomba gidi patapata lati inu won ni awon idamo nomba gidi yioku ti jade wa fun apere a le fihan pe gbogbo polynomial alamipupo alagbara nomba siseku pelu nomba ibamulo coefficient gidi yio ni gbongbo gidi ati pe ti a ba s aropo gbongbo alagbarameji idin okan minus one po mo nomba gidi lati fun wa ni nomba tosoro esi yi ni a n so pe o je titi ninu aljebra a n se iwon ninu imo sayensi alagbamu physical science gege bi won ba n sunmo nomba gidi to bo tile je pe awon nomba ti a n lo fun eyi je ida nombamewa decimal fraction ti won duro fun awon nomba oniipin nipa kiko won sile gege bi nombamewa fihan pe won n sunmo nomba gidi kan a n so pe nomba gidi se sesiro ti igbese isiro ti a mo si algorithm ba wa ti yio mu eyonomba re wa nitoripe bo tile wu ki awon algorithm re o po to won niye pato countable sugbon awon nomba gidi ko niye uncountable nitori eyi opo ninu awon nomba gidi ni won ko se sesiro ero onka komputa le sunmo nomba gidi nikan l apapo won le s oju fun awon inuakojopo subset awon nomba oniipin pato kan nipa lilo nomba ojuami tonlefo floating point tabi nomba ojuami soso fixed point be sini awon nomba oniipin yi n je lilo lati sunmo awon iye gidi ti won sunmo won awon onimo isiro n lo ami r tabi tabi unicode lati se duro fun akojopo gbogbo nomba gidi ami ikosile rn n tokasi aaye elegbe n pelu ipoidojuko coordinate gidi won fun apere awon iye r je nomba gidi meta ti won tokasi ipo kookan ninu aaye elegbe meta dimension a lé mú nomba gidí wa gégé bí àkótán àwon nomba oniìpín ni ònà tó jé pé ìtèntèle nomba kan se fẹsíwájú pèlú nombámèwa tàbí nombáméjì binary báyí f enuko sí nomba pàtò gidí kan e je ki r ki o duro fun akojopo gbogbo nomba gidi nitorie idamo to gbeyin yi lo seyato larin nomba gidi ati nomba oniipin fun apere akojopo awon nomba oniipin ti alagbarameji won din si ni nomba oniipin ipari l oke apere sugbon won ko ni nomba onipin ipari l oke tokerejulo nitoripe gbongbo alagbarameji ko se pin idi pataki ti a tun se seyato awon nomba gidi ni pe won ni gbogbo opin limit a le so pe won tan eyi tumosi bawonyi itelentele kan xn nomba gidi ni a n pe ni ìtẹléntẹlé cauchy to je pe fun nomba odidi n kan wa to je pe ijinnasi distance xn xm kere ju eyun to ba je pe n ati m tobi ju n lo ni ede mi itelentele je itelentele cauchy ti awon afida element xn re ba sunmo ara won gbagba itelentele xn foriko po si opin x to ba je pe fun nomba odidi n kan wa to je pe ijinnasi xn x kere ju lo to ba je pe n tobi ju n lo ni ede miran itelentele kan ni opin x ti awon afida element re ba sunmo x gbagbagba a ri bayi pe gbogbo itelentele ti o n foriko si oju kanna ni itelentele cauchy bayi wipe awon nomba gidi tan s akiyesi pe awon nomba onipin ko lo tan o fun apere itelentele je ti cauchy sugbon won ko foriko si nomba oniipin eyi yatosi nomba gidi ti won foriko si gbongbo alagbarameji nitoripe awon opin wa fun awon itelentele cauchy ni isiro kalkulosi fi se e se ti o si wulo ona kan ti a fi le sewadi boya itelentele kan ni opin ni ki a yewo boya o je itelentele cauchy nitoripe a ko le mo opin yi tele fun apere etonomba series fun igbega alabase exponential function foriko si nomba gidi kan nitoripe fun gbogbo x awon aropo le kere gan ti a ba je ki n o tobi daada eyi fihan pe itelentele cauchy ni o je a ti mo bayi pe itenlentele ohun foriko si opin kan bi a ko ba ti e le so opin ibi ti o foriko si awon eka ede yoruba tèmítọpẹ olúmúyìwá àwọn ẹka èdè yorùbá akúrẹ ìbàdàn montem paperbacks isbn ojú ìwé ọrọ ìṣáájú 	 èdè yorùbá àjùmọlò ni ó pa gbogbo ẹyà yorùbá pọ ṣùgbọn ẹka èdè tí ẹyà kọọkan ń sọ yàtọ láti ilú kan sí èkeji ìyàtọ yìí le hàn ketekete tàbí kí ó farasin oríṣìíríṣìí iṣẹ ìwádii ni àwọn onímọ èdè ti ṣe lórí àwọn ẹka èdè yorùbá wọnyí púpọ nínú àbájáde ìwádìí wọn ni kò sí ní àrọwọtó àwọn akẹkọọ èdè yorùbá níbi ti irú ìwádìí bẹẹ bá jàjà bọ sí ọwọ akẹkọọ èdè gẹẹsì tí wọn fi ṣe àgbékalẹ rẹ yóò mú ìfàsẹyìn bá iṣẹ wọn nítorí wọn ní láti kọkọ túmọ rẹ sí èdè yorùbá kí wọn tó le ṣe àyẹwò àwọn ẹka èdè bẹẹ finnífínní 	 títí di bi mo ṣe ń sọ yìí kò sí ìwé kankan nípa àwọn ẹka èdè yorùbá lórí àtẹ ohun àsọmórọ ni àwọn ẹka èdè yorùbá jẹ nínú àwọn ìwé gírámà yorùbá tí ó wà lórí àtẹ púpọ àbájáde ìwádìí àwọn onímọ èdè tí ó wà ní àrọwọtó ni ó dálé ìpín sí ìsọrí àwọn ẹka èdè yorùbá ohun tí ó jẹ àwọn aṣèwádìí mìíràn lógún ni ṣíṣe àgbéyẹwò ẹka èdè ìlú kan tí wọn yàn láàyò ṣùgbọn nínú ìwé yìí mo ṣe àyẹwò púpọ àwọn ẹka ède yorùbá léte àti pe àkíyèsí sí fonẹtíìkì àti fonọlọjì ẹka èdè wọnyí ìwé yìí yóò wúlò púpọ fún àwọn akẹẹkọ ilé ẹkọ gíga ti wọn ń kọ nípa àwọn ẹka èdè yorùbá yóò si ṣe ìrànlọwọ fún àwọnolùkọọ pẹlú bákan náà ni ìwé yìío yóò jẹ ìpèníjà fún àwọn akẹkọọ onímọ èdè yorùbá láti túbọ kọ ibi ara sí àwọn ẹka èdè yorùbá ju ti àtẹyìnwá lọ 	 mo dúpẹ lọwọ àwọn olùkọ wọnyí tí wọn tẹ mí nífá ẹka èdè bí ó tilẹ jẹ pé n kò fojú rí púpọ nínú wọn rí àwọn ni ọmọwé jíbọlá abíọdún ọgọgbọn ọládélé awóbùlúyì ọjọgbọn oyèlárán ọjọgbọn ayọ bámgbóṣé ọmọwé adétùgbọ ọmọwé akínkúgbé àti ọmọwé olúrẹmi bámiṣilẹ 	 mo tún dúpẹ lọwọ ọmọwé olúyẹmisí adébọwálé àti ọmọwé jíbọlá abíọdún tí wọn fu àkókò sílẹ láti bá mi ka ìwé yìí pẹlú àtúnṣe tí ó yẹ nígbà tí mo fí ọwọ kọ ọ tán ìmọràn wọn ni àwọn ohun tí ó dára nínú ìwé yìí èmi ni mo ni gbogbo àléébù ibẹ mo gbé òṣùbà ọpẹ fún àwọn ènìyàn wọnyí fún ìrànlọwọ wọn àwọn ni ọjọgbọn bísí ògúnṣíná arábìnrin comfort ògúnmọlá arábìnrin àrìnpé adéjùmọ olóyè olúfẹmi afọlábí arábìnrin ọláyinká afọlábí lékan agboọlá ọjádélé àjàyí àwọn akẹkọọ tí mo kọ ní àwọn ẹka èdè yorùbá láàárín ọdún àti àwọn aláṣẹ ilé iṣẹ aṣèwétà montem paperbacks ní ìparí mo dúpẹ lọwọ arábìnrin tèmítọpẹ olúmúyìwá ìyàwó mi àpé àti mòńjọlá ọmọ mi fún ìfọwọsowọpọ wọn lásìkò ti mo kọ ìwé yìí 	 ìtàn ìsèdálẹ ìlú ìjẹlú jèsà 	 oríṣìíríṣìí ìtàn àtẹnudẹnu ni a ti gbọ nípa ìlú ìjẹbú jẹṣà ọrọ òkèèrè sì nìyí bí kò bá lé yóò dín 	 ọkan nínú àwọn ìtàn náà sọ pé ọwà iléṣà kìíní ajíbógun àti ọba ìjẹbú jẹṣà kìíni agígírí jẹ tẹgbọn tàbúrò ọba ìjẹbú jẹṣà ni ẹgbọn tí ọwá sì jẹ àbúrò bákan náà tẹgbón tàbúrò ni ìyá tí ó bí wọn láti ọmọ omún ni ìyá ajíbógun ọwá iléṣà ti kú ìyá agígírì tí ó jẹ ẹgbọn ìyá rẹ ló wò ó dàgbà ọmún rẹ ló sì mún dàgbà èyí ló mú kí wọn di kòrí kòsùn ara wọn láti kékeré wá wọn kì í sìí yara wọn bí ó ti wù kí ó rí 	 ìgbà tí wọn dàgbà tán tí ó di wí pé wọn ń wá ibùjókòó tí wọn yóò tẹdó àwọn méjèéji agírírí àti ajíbógun yìí náà ló jìjọ dìde láti ilé ifẹ wọn wá sí ilẹ ìjẹṣà láti dó sí kí wọn lè ni àyè ìjọba tiwọn ajíbógun dúró níbi tí a ń pè ní iléṣa lónií yìí òun sì ni ọwá iléṣà kìíní agígírí rìn díẹ síwájú kí ó tó dúró lákòókó tí ó fi dúró yẹn ó rò wí pé òun ti rìn jìnnà díẹ sí àbúrò òun kò mọ wí pé nǹkan ibùsọ mẹfà péré ni òun tí ì rín ṣùgbọn lọnà kìíní ná kò fẹ rìn jìnnà púpọ sí àbùrò rẹ gẹgẹ bí ìpinnu wọn pé àwọn kò gbọdọ jìnnà sára wọn bí ó ti lẹ jẹ wí pé àwọn méjèè jì kò jọ fẹ gbé ibùdó kan náà lọnà kejì ò lè jẹ wí pé bóyá nítorí pé ẹsẹ lásán tó fi rín nígbà náà tàbí nítorí pé agìnjù tó fi orí là nígbà náà ló ṣe rò wí pé ibi tí òun ti rìn ti nasẹ díẹ sí ọdọ àbúrò òun lo ṣe dúró ni ibi tí a ń pè ní ijẹbú jẹṣà lónìí 	 kì wọn tó kúrò ni ifẹ wọn mú àádọta ènìyàn pẹlú wọn ṣùgbọn ìgbà tí wọn dé iléṣà ti ajíbógun dúró ẹgbọn rẹ fùn un ní ọgbọn nínú àádọtà ènìyàn náà ó ní òun gẹgẹ bí ẹgbọn òun lè dáàbò bo ara òun ó sí kó ogún tó kù wá sí ibùdo rè ni ijẹbú jẹṣà ìdí nìyí tí a fi ń ki ìlú náà pé 				 ijẹṣà ọgbọn 				ìjẹbú ogún 				é sìí bó ṣe a rí 				kógún a parẹ 				mọgbọn lára 	 ìtàn míràn sọ fún wa pé ọmọ ìyá ni agígírí àti ajíbógun ni ìlé ifẹ ajíbógun ló lọ bomi òkun wá fún bàbá wọn ọlọfin tí ó fọjú láti fi ṣe egbogi fún un kí ó lé ríran padà ó lọ ó si bọ ṣùgbọn kí ó tó dé àwọn ènìyàn pàápàá àwọn ẹgbọn rẹ rò wí pé ó ti kú wọn sì ti fi bàbá wọn sílẹ fún àwọn ìyàwó rẹ fún ìtọjú kí wọn tó lọ wọn pín ẹrù tàbí ohùn ìní bàbá wọn láìfi nǹkan kan sílẹ fún àbúro wọn ajíbógun ìgbà tí ó dé ó bu omi òkun bọ wọn lo omi yìí bàbá wọn sì ríran 	 ojú ajíbógun korò inú sì bi pé àwọn ẹgbọn òun ti fi bàbá wọn sílẹ tí wọn sì kó ohun ìnú rẹ lọ bàbá wọn rí i pé inú bí i ó sì pàrọwà fún un ọmọ àlè ní í rínú tí kì í bí ọmọ àlè la ń bẹ tí kì í gbọ báyìí ló gba ìpẹ ẹbẹ bàbá rẹ ṣùgbọn bàbá rẹ fún un ní idà kan idà ajàṣẹgun ni ó ni kí ó máa lé awọn ẹgbọn rẹ lọ pé ibikíbi tí ó bá bá wọn kí ọ bèèrè ohun ìní tirẹ lọwọ wọn ó pàṣẹ fún un pé kò gbọdọ pa wọn ajíbógun mú ìrin àjò rẹ pọn níkẹhìn ó bá àwọn ẹgbọn rẹ ó sì gba ọpọlọpọ ohun ìní padà lọwọ wọn pẹlú iṣẹgun lóri àwọn arákùnrin rẹ yìí kò ní ìtẹlórùn òun náà fẹ ní ibùjókòó tí yóò ti máa ṣe ìjọba tirẹ 	 kò sí ohun tí ó dàbí ọmọ ìyá nítorí pé okùn ọmọ ìyá yi púpọ agígírí fẹràn ajíbógun ọwá obòkun púpọ nítorí pé ọmọ ìyá rẹ ni bàyìí ni àwọn méjèèjì pèrè pọ láti fi ilé ifẹ sílẹ kí wọn si wá ibùjókòó tuntun fún ara wọn níbi tí wọn yóò ti máa ṣe ìjọba wọn 	 itán sọ pé ìbòkun ni wọn kọkọ dó sí kí wọn tó pínyà ọwá gba òdùdu lọ ọba ìjẹbú jẹṣà sì gba ilékété lọ ó kúrò níbẹ lọ sí ẹẹsún láti eẹsún ló ti wá sí agóró agóró yìí ló dúro sí tí ó fi rán lúmọogun akíkanju kan pàtàkì nínú wọn tí ó tẹ lé e pé kí ó lọ sí iwájú díẹ kí lọ wo ibi tí ilẹ bá ti dára tí àwọn lè dó sí lúmọogun lẹ títí bí ẹmí ìyá aláró kò padà àlọ rámirámi ni à ń rí ni ọran lúmọogun a kì í rábọ rẹ ìgbà ti agígírí kò rí lúmọogun ominú bẹrẹsí í kọ ọ bóyá ó ti sọnù tàbí bóyà ẹranko búburú ti pá jẹ inú fún ẹdọ fun ni ó fi bọ sọnà láti wá a títí tí òun ó fi rí i ibi tí wọn ti ń wá a kiri ni wọn ti gbúròó rẹ ni ibì kan tí a ń pè ní òkèníṣà ní ìjẹbú jẹṣà lónìí yìí 	 ìyàlẹnu ńláńlá lọ jẹ fún agígírí láti rí lúmọogun pẹlú àwọn ọdẹ mélòó kan ó ti para pọ pẹlú àwọn ọdẹ wọnyí ó sì ti gbàgbé iṣẹ tí wọn rán an nítorí tí ibẹ dùn mọ ọn fún ọwọ ìfẹ tí àwọn ọẹ náà fi gbà á inú bí agígírì ó sì gbé e bú ṣùgbọn ìsàlẹ díẹ ni òun náà bá dúro sí eléyìí ni wọn ṣe máa ń pe òkènísà tí wọn dó sí yìí ní orí ayé wọn á ní òkènísà orí ayé 	 agbo ilée bajimọn ni òkè ọjà ni agígírí kọkọ fi ṣe ibùjókòó kò pẹ púpọ lẹhin èyí ni ó bá lọ jà ogun kan ṣùgbọn kí ó tó padà dé ọmọ rẹ kan gvà ọtẹ ńlá kan jọ tí ó fi jẹ wí pé agígírì kò lè padà sí ilée bajimọ mọ ìlédè ni agígírí kọjá sí láti lọ múlẹ tuntun tí ó sì kọlé sí ìlédè náà ní ibi tí ààfin ọba ijẹbú jẹṣà wà títí di òní yìí ó jókòó nibẹ ó sí pe àwọn tí ó sì jẹ olóòótọ sí i wọn múra láti gbé ogun ti ọmọ rẹ náà títí tí wọn fi ṣẹgun rẹ níkẹhìn ọmọ náà túnúnbá fún bàbá rè ati àwọn ọmọ ogun rẹ ojù iná kọ ni ewùrà ń hurun ẹnu ti ìgbín sì fib ú òrìṣà yóò fi lọlẹ dandan ni ọmọ náà tẹríba fún bàbá rẹ ó sì mọ àgbà légbọn ọn 	 ìtàn míràn bí a ṣe tẹ ìjẹbú jẹṣà dò àti bí a ṣe mọ ọn tàbí sọ orúkọ rẹ ní ìjẹbú jẹṣà ni ìtàn àwọn akíkanjú tàbí akọni ọdẹ méje tí wọn gbéra láti ifẹ láti ṣe ọdẹ lọ wọn ṣe ọdẹ títí ìgbá tí wọn dé ibi kan olórí wọn fi ara pa wọn bẹrẹsí í tọjúu rẹ ìgbà tí wọn ṣe àkíyèsí wí pé ọgbẹ náà san díẹ wọn tún gbéra wọn mú ọnà àjò wọn pọn ìgà tí wọn dé ibi tí a ń pè ní ìjẹbú jẹṣà lónìí yìí ni ẹjẹ bá tún bẹrẹsí í sàn jáde láti ojú ọgbẹ ọkùnrin náà wọn bá dúró níbẹ làti máa tọjú egbò náà wọn sì dúró pẹ díẹ nígbẹhìn wón fi olórí wọn yìí síbẹ wọn pa àgó kan síbẹ kí ó máa gbé e ìgbà tí àwọn náà bá ṣọdẹ lọ títí wọn a tún padà sọdọ olórí wọn yìí láti wá tójùu rẹ àti láti wá simi lálẹ wọn ṣe àkíyèsí pé ibẹ náà dára láti máa gbé ni wọn bá kúkú sọbẹ dilẹ ìgbà tí ara olórí wọn yá tán tí wọn bá ṣọdẹ lọ títí ibẹ ni wọn ń fàbọ sí títí tí ó fi ń gbòrò sí i orúkọ tí olórí wọn agígírí sọ ibẹ ni ìjẹbú nítorí pe ìjẹ ni ìjẹṣà máa ń pe ẹjẹ nígbà tí ìyípadà sì ń dé tí ojú ń là á sí i ni wọn sọ orúkọ ìlú da ìjẹbú dípò ìjẹbú tí wọn ti ń pè é tẹlẹ agígírì yí ni ọba ìjẹbú jẹṣà kiíní àwọn ìran ọlọdẹ méje ìjọsí ló di ìdílé méje tí ń jọba ìjẹbú jẹṣà títí di òní 	 ṣùgbọn ìjẹbú ẹrẹ ni wọn kọkọ máa ń pe ìlú yìí rí nítorí ẹrẹ tí ó ṣe ìdènà fún awọn ọyọ tí ó ń gbógun ti ilẹ ìjẹṣà nígbà kan ní ìlú náà ẹrẹ ṣe ìdíwọ fún àwọn jagunjagun ọyọ ni wọn bá fi ń pe ìlú náà ni ìjẹbú ẹrẹ ní ọdún ni ẹgbẹ tí a mọ sí ìjẹbú jẹṣà progressive union yí orúkọ ìlú náà kúrò láti ìjẹbú ẹrẹ sí ijẹbú jẹṣà nítorí pé ilẹ ìjẹṣà ni ìjẹbú yìí wa a níláti tọka sí i pé ìjẹbú ti ìjẹṣà yí lè ní nǹkan kan í ṣe pẹlú ìjẹbú ti ìjẹbù òde bí wọn kò tilẹ ní orírun kan náà ìtàn lè xxxxxx pa wọn pọ nipa àjọjẹ orúkọ àjọṣe kankan lè máa sí láàárin wọn nígbà kan tí rí ju wí pé orúkọ yìí tó wu ọgbọni kìíní ọba ìjẹbú jẹṣà nígbà tí ó bá àbúrò rẹ ajíbógun lọ bòkun wọn gba ọnà ìjẹbú òde lọ ibẹ ló ti mú orúkọ yìí bọ tí ó sì fi sọ ilú tí òun náà tẹdó 	 nínú àwọn ìtán òkè yí àwọn méjì ló sọ bí a ṣe sọ ìlú náà ní ìjẹbú ṣùgbọn ó dàbí ẹni pé a lè gba ti irúfé èyí tí ó sọ pé ìjẹbú òde ni ọba ìjẹbú jẹṣà ti mú orúkọ náà wá ní eléyìí ti ó bójú mu díẹ orúkọ yìí ló wú n tí ó sì sọ ìlú tí òun náà tẹdó ní orúkọ náà orúkọ oyè rè ni ọgbọni ìtán sọ fún wa pé ibẹ náà ló ti mú un bọ 	 gẹgẹ bi ìtàn àtẹnudẹnu oríṣìíríṣìí ọná ni a máa ń gbà láti fi ìdí òótọ múlẹ ṣùgbọn ó kù sọwọ àwọn onímọ òde òní láti ṣe àgbéyèwò àwọn ìtàn wọnyí kí a sì mú eléyìí tí ó bá fara jọ òótọ jù lọ nínú wọn 	 nípa pé tẹgbọn tàbúrò ni ọwá iléṣà àti ọba ijẹbú jẹṣà jẹ láti àárọ ọjọ wà yìí sọ wọn di kòrí kòsùn ara wọn wọn sọ ọ di nǹkan ìnira làti ya ara kódà igbín àti ìkarahun ni wọn jẹ sí ara wọn ṣé bí ìgbín bá sì fà ìkarahun rẹ a tẹ lé e ni a máa ń gbọ ìgbà tí ó di wí pé àwọn tẹgbọn tàbúrò yí máa fi ifẹ sílẹ ìgbà kan náà ni wọn gbéra kúrò lọhùnún apá ibì ken náà ni wọn sì gbà lọ láti lọ tẹdó sí ọrọ wọn náà wà di ti a já tí kì í lọ kí korokoro rẹ gbélẹ ibi tí a bá ti rí ẹgbọn ni a ó ti rí abúrò àjọṣe ti ó wà láàárín wọn pọ gan an tí ó fi jẹ wí pé ní gbogbo ilẹ ijẹṣà ọba ìjẹbú jẹṣà àti ọwá iléṣà jọ ní àwọn nǹkan kan lápapọ bẹẹ náà si ni àwọn ènìyàn wọn 	 tí owá bá fẹ fi ènìyàn bọrẹ láyé àtijọ ọba ìjẹbú jẹṣà gbọdọ gbọ nípa rẹ 	 tí ọwá bá fẹ bọgún ó ní ipa tí ọba ijẹbú jẹṣà gbọdọ kó níbẹ ó sì ní iye ọjọ tí ó gbọdọ lò ní ilèṣà ní ọjọ àbọlégùnún ìlù ọba ìjẹbù jẹṣà ni wọn máa n lù ní iléṣà fún gbogbo àwọn àgbà ìjẹṣà làti jó nìgbà tí ọba ìjẹbú jẹṣà bá ń bọ wálé lẹhìn ọpọ ọjọ tí ó ti lọ ni iléṣà fún ọdún ògún ọtáforíjọfa ni àwọn ènìyàn rẹ ti gbọdọ pàdé rẹ 	ìdí nìyí tí wọn fi máa ń sọ pé 			 kàí bi an kọlíjẹbú 	 			níbi an tọnà ìjẹsàá bọ 			ọtáforíjọja ọnà ni an kọlijẹbú 			ọmọ egbùrùkòyàkẹ 	 oríṣìíríṣìí oyè ni wọn máa ń jẹ ní iléṣà tí wọn sìń jẹ ní ìjẹbú jẹṣà a rí ọgbọni ní iléṣà bẹẹ náà ni ó wà ní ìjẹbú jẹṣà ara ìwàrẹfà mẹfà ni ọgbọni méjèejì yí wa ni iléṣà ṣùgbọn ọgbọn ìjẹbú jẹṣà ni aṣáájú àwọn ìwàrẹfà náà a rí àwọn olóyè bí ọbaálá rísàwẹ ọdọlé léjòfi sàlórò àrápatẹ àti ọbádò ni ìjẹbú jèṣà bí wọn ti wà ni iléṣà 	 bákan náà oríṣìíríṣìí àdúgbò ni a rí tí orúkọ wọn bá ara wọn mu ní àwọn ìlú méjèèjì yí fún àpẹẹrẹ bí a ṣe rí ọgbọn ìlọrọ ni ìjẹbú jẹṣà náà ni a rí i ní iléṣà òkèníṣà wà ní ìjẹbú jẹṣà òkèṣà sì wà ní iléṣà odò ẹsẹ wà ní ìlú méjèèjì yí bẹẹ náà ni ẹrẹjà pẹlú 	 nínú gbogbo àwọn ìlú tí ó wà ní ilẹ ìjẹsà èdè tàbí ohùn ti iléṣà àti ti ijẹbú jẹṣà ló bá ara wọn mu jù lọ 	 ọba ìjẹbú jẹṣà ló máa ń fi ọwá tuntun han gbogbo ìjẹṣà gẹgẹ bí olórí wọn tuntun lẹhìn tí ó bá ti ṣúre fún un tán 	 tí ọkan nínú wọn bá sì wàjà óun ni ogún ti wọn máa ń jẹ lọdọ ara wọn bí aya ẹrú àti ẹrù 	 ní ìgbà ayé ogun ọtún ogun ni ìjẹbú jẹṣà jẹ ní ilẹ ìjẹṣà wọn sì ní ọná tiwọn yàtọ sí ti àwọn yòókù 	 nígbà tí ilẹ ijẹṣà dàrú nígbà kan láyé ọjọun àrìmọ kùnrin ọwá àti àrìmọ bìnrin ọba ìjẹbú jẹṣà ni wọn fi ṣe ètùtù kí ilẹ ìjẹṣà tó rójú ráyè kí ó tó tàbà tuṣẹ 	 nítorí pé ọba ìjẹbú jẹṣà àti ọwá ilẹṣà jẹ tẹgbọn tàbúrò látàárọ ọjọ wá àjọṣe tiwọn tún lé igbá kan ju ti gbogbo àwọn ọba ilẹ ìjẹṣà tó kù lọ nítorí pé ọwá ati ọgbọni ìjẹbú jẹṣà ló mọ ohun tí wọn jọ dì sẹrù ara wọn ìtàn bí àgàdá ṣendé ìlú ìjẹbú jẹṣà ìtàn méjì ló rọ mọ bi àgàdá ṣe dé ìjẹbú jẹṣà 	 sọ fún wa pé ìlú ìlayè ni wọn tí gbé e wá sí ìjẹbú jẹṣà ìlú ìlayè yí ti wà lásìkò kan ní ayé àtijọ ṣùgbọn ìwádìí fi hàn wá pé kò sí i mọ lóde òní ìtàn sọ pé ọba ìjẹbú jẹṣà jẹ jagunjagun didi tí ó lágbára púpọ ó jà títí ó lé àwọn ọtá rẹ kan dé ìlú ìlayè ṣùgọn kí ó tó dé ìlú yìí àwọn ọtá rẹ ti ránsẹ sí àwọn ènìyàn wọn ní ìlú tiwọn pé ki wọn wá pàdé wọn láti fi agbára kún agbára fún wọn nítorí pé ìdè ń ta wọn lápá báyìí ni àwọn ènìyàn ọtá ọba ìjẹbú jẹṣà gbéra láti wà gbèjà ọba wọn ìlù ìlayè yí ni wọn ti pàdé ọba ọtá ọba ìjẹbú jẹṣà ogún sì wá gbónà janjan nítorí pé agbára ti kún agbára ọba ọtá ọba ìjẹbú jẹṣà yí ó wá dàbí ọwọ fẹ tẹ ọba ìjẹbú jẹṣà àti àwọn ènìyàn rẹ ni òun náà bá sá tọ ọba ìlú ìlayè lọ fún ìrànlọwọ lọgán ni onítọhún náà fún ọba ìjẹbú jẹṣà ní òrìṣà kan nínú òrìṣà wọn tí ó lágbára gidi láti gbèjà ọba ijẹbú jẹṣà ó si sẹgun ọtà rẹ bayìí ni ọba ìjẹbú jẹṣà ṣe bèèrè fún òrìṣà yí ó sì tọrọ rẹ láti gbé e wá sí ìlú ìjẹbú jẹṣà nítorí pé ó ti ran án lọwọ lọpọ ṣe òrìṣà tí ó bá san ni là ń sìn ṣùgbọn ọba yìí kò gbé e fún un ìlú rẹ tí ń jẹ àgàdá ló gbé fún un láti máa gbé lọ ní rántí òrìṣà olùgbèjà yí ìgbà tí ọba ìjẹbú jẹṣà dé ìlú rẹ ni ó bá kọlè kan fún ìránti òrìṣà yí ó sì fi ọkùnrin kan tì í pé kí ó màa bá òun rántí òrìṣà náà pé òun yóò sì wá máa fún un ní ewúrẹ kọọkan lọdọọdún fún ìrántí oore tí ó ṣe fún wọn báyìí ni ó ṣe di ọdún ìjẹbú jẹṣà títí di òní ìgbàkugbà tí wọn bá sì fẹ rántí rẹ tàbí bọ ọ ìlú àgàdá yìí ni wọn máa ń lù fún un ilù ogun sì ni ìlù náà láti ọjọ náà tí ogun kan bá wọ ìlú ìjẹbú jẹṣà ìlú náà ni wọn máa ń lù tí wọn bá sì ti ń lù ú gbogbo ọmọ ogun ìlú ni yóò máa fi gbogbo agbára wọn jà nítorí pé orí wọn yóò máa yá agbára sì túnbọ máa kún agbára fún wọn sọ fún wa pé ìjẹbú jẹṣà ni wọn bí i àti pé alágbára gidi ni ó fi gbogbo ọjọ ayé rẹ kà fim ìlú ìjẹbú jẹṣà ṣùgbọn nígbẹhìn ó kú gẹgẹ bí alágbára wọn sì sin ín gẹgẹ bí akíkanjú ọkùnrin wọn sọ ọ di òrìṣà kan pàtàkì ní ìlú gẹgẹ bí àwọn alágbára ayé ọjọun tí wọn ṣe gudugudu méje yààyàà mẹfà fún àwọn ènìyàn wọn tí wọn kú tán tí wọn sì ti ipa bẹẹ sọ wọn di òriṣà àti ẹn ìbọ lóníì àwọn òrìṣà bí ògún ọṣun ṣàngó ọbàtálá àti bẹẹ bẹẹ lọ tí a ń gbọ orúkọ wọn jákèjádò ilẹ yorùbá lóde òní 	 nígbà tí ó wà láyé ó fẹràn ìlù àgàdá púpọ tí ogun bá sì wà tí wọn bá ti ń lu ìlù náà kí ó máa jà lọ láìwo ẹnìyàn ni kò sì sí ìgbà tí wọn bá ń lu ìlù yí tí ogun bá wà tí kò ní ṣẹgun ìgbà tí ó sí kú ìlù yí náà ni àwọn ọmọ ìjẹbú jẹṣà máa ń lú tí ogun bá wà ó sì di dandan kí àwọn áà borí irú ogun bẹẹ 	 orúkọ míràn fún àgàdá tún ni dígunmọdò nítorí pé tí ogún bá ti ń bọ láti wọlú ibi ẹrẹjà ni ọkùnrin akíkanjú náà yóò ti lọ pàdé rẹ kò sì ní jẹ kí ó wọ ìlú dé apá ọkèniṣà ti a ń pe ní orí ayé tí àwọn ènìyàn wà nígba náà ìdí nìyí tí wọn fi ń pè é ní dígunmódò dí ogun mọ odò títí di oní yìí ẹrẹjà náà ni wọn ti ń bọ ọ gẹgẹ bí ojúbọ rẹ 	 àwọn àgbà bọ wọn ní ẹjọ kì í ṣe tara ẹni ká má mọ ọn dá èyí ló jẹ kí n ronú dáadáa sí àwọn ìtàn méjì yí láti lè mọ eléyìí tí ó jẹ òótọ tí a sì lè fara mọ gẹgẹ bí ìtán àtẹnudẹnu àwọn olùsọtàn ìtàn méjèèjì yí ló ń gbìyànjú láti sọ pé epó dun ẹfọ wọn nítorí pé oníkálùkù ló ń gbé ìtàn tirẹ lárugẹ ṣùgbọn ìgbà tí a wo ìsàlẹ láti rí gùdùgbú ìgbá mo gba ìtàn tàkọkọ tí ó sọ pé ìlú ilayè ni wọn ti mú un wá gẹgẹ bí èyí tí ó jẹ òótọ jù lọ nítorí pé wọn máa ń ki òrìṣà náà bayìí pé 				jó jẹgi ìlayè 		nínú orin rẹ náà ọkan sọ pé 				èlè 	oriṣà òrìṣà 				ègbè 	jẹ kéèrín peyín ò 				èlé 	bàbá ulé aláyè 				ègbè 	jẹ kéèrín pe yín ò 				èlé 	oriṣà òrìsà 				ègbè 	jẹ kéèrín peyín ò 	 ṣùgbọn kì í ṣe òrìṣà yí nìkan ni ìtàn sọ fún wa pé ó ń gbèjà ìjẹbú jẹṣà lákòókó ogun ìrókò náà jẹ ọkan akíkanjú ni òun náà tí kì í gbọ ẹkún ọmọ rẹ kó má tatí were ni tirẹ nígbà kan rí a gbọ wí pé òrìṣà ìlú ejíkú ni ìrókò jẹ ṣùgbọn ìgbà gbogbo ni ogún máa ń yọ ìlú yìí lẹnu tí wọn sí máa ń kó wọn lọmọ lọ nígẹhìn wọn wá ìrànlọwọ wá sí ọdọ ọba ìjẹbú jẹṣà ò sì ràn wọnm lọwọ láti ṣẹgun àwọn ọtá wọn nígbà tí èkíjú rójú ráyè tán ni wọn bá kúkú kó wá sí ilú ìjẹbú jẹṣà láti sá fún ogun àti pé ẹni tí ó ran ni lọwọ yìí tó sá tọ ìgbà tí ìlú méjì yí di ọkan ni òrìṣà tí ó ti jẹ tí èjíkú tẹlẹ bá di ti ìjẹbú jẹṣà nítorí pé ìgbà tí èjíkú ń bọ wá sí ìjẹbú jẹṣà wọn gbé òrìṣà wọn yìí lọwọ gbogbo ìgbà tí ogun bá dìde sí ìjẹbú jẹṣà náà ni ìrókò yí máa ń dìde láti sa gbogbo ipá ọwọ rẹ láti gbèjà ìlú náà ológun gidi ni ìtàn sì sọ fún wa pé òun náà jẹ látàárọ ọjọ wá ṣé ẹni tí ó ṣe fún ni là ń ṣe é fún èyí ni ìrókò náà ṣe máa ń gbé ọrọ ìjẹbú jẹṣà karí tí nǹkan bá dé sí i láti fi ìwà ìmoore hàn tún ìlú náà ìdílé kan pàtàkì ni èjíkú tí a ń sòrọ rẹ yí jẹ nílùú ìjẹbú jẹṣà lónìí àwọn sì ni ìran tí ń sin tàbí bọ òrìṣà ìrókò yí olórí tàbí ọba èjíkú sì jẹ ọkan nínú àwọn ìwàrẹfà mẹfà ọba ìjẹbú jẹṣà lónìí 	 lẹhìn ìgbà tí òrìṣà yí tit i ìlú ìlayè dé ìjẹbú jẹṣà tí ọba sì ti gbé e kalẹ sí ẹrẹjà ló ti fi olùtọjù tì í ọbalórìṣà ni orúkọ rẹ tí ó jẹ agbátẹrù òrìṣà náà 	 	àwọn tó ń bọ ọ pín sí mẹrin olórí àwòrò òrìṣà àgàdá ni ọbalórìṣà tí ó jẹ agbàtẹrù òrìṣà náà aṣojú ọba ìjẹbú jẹṣà ló jẹ fún òrìṣà náà omi ni a sì ń tẹ ká tó tẹ iyanrìn bí ọbá bá fẹ bọ àgàdá ọbalórìṣà ni yóò rìí bí àwọn ọmọ ìlú ló fẹ bọ ọ ọbalòrìṣà náà ni wọn yóò rí pẹlú 	 ìsọngbè ọbalórìṣà nínú bíbọ àgàdá ni àwọn olórí ọmọ ìlú àwọn olórí ọmọ yìí ló máa ń kó àwọn ọmọ ìlú lẹhìn lákòókó ọdún àgàdá náà láti jó yí ìlú káákiri àti láti máa ṣàdúrà fún ìlọsíwájú ni gbobgo ìkóríta ìlú ọba ìlú náà ní ipa pàtàkì tirẹ làti kó òun ló ń pèsè ewúrẹ kọọkan lódọọdún láti fí bọ òrìṣà náà èyí wà ní ìbámu pẹlú àdéhùn rẹ ní ìgbà tó gba òrìṣà náà òun yóò máa fún un ní ewúrẹ kọọkan lọdọọdún títí dòní ló sì ń ṣe ìràntí ìlérí rẹ ọjọ kìíní 	 wàyí o gbogbo ìlú ni wọn ka ọdún díde láti ṣe ọdún náà tọkùnrin tobìnrin tọmọdé tàgbà ọpọlọpọ àwọn ọmọ ìjẹbú jẹṣà tí ó wà ní ìdálẹ ni yóò wálé fún ọdún náà gbogbo ìlú ló sì máa ń dùn yùngbà tí wọn bá ń ṣe ọdún náà lọwọ samuel ladoke akintola july january je oloselu omo orile ede naijiria lati eya yoruba ni apa ila oorun a bi ni ojo kefa osu keje odun ni ilu ogbomosho wọn bí sámúẹlì sínú ìdílé akíntọlá ní ìlú ògbómọṣọ bàbá rẹ ni akíntọlá akínbọlá nígba tí ìyá rẹ ń jẹ àkànkẹ akíntọlá bàbá rẹ jẹ oníṣòwò tí ó jáde wá láti inú ẹbí oníṣòwò nígbà tí ó kéré jọjọ àwọn ẹbí rẹ kó lọ sí ìlú minna tí ó wà ní ìpínlẹ naija lónìí ó kàwé léréfèé nílé ẹkọ alákọọbẹrẹ church missionary society ní ọdún ó padà wá sí ògbómọṣọ láti wá bá bàbá bàbá rẹ gbé tí ó tún tẹ síwájú nínú ẹkọ rẹ ní ilé ẹkọ alákọọbẹrẹ oníyẹtọmi ṣáájú kí ó tún tó tẹ síwájú ní ilé ẹkọ kọlẹẹjì ti onítẹbọmi ní ọdún ó ṣiṣẹ olùkọ ní ilé ẹkọ akádẹmì onítẹbọmi láàrín ọdún sí lẹyìn èyí ni ó ṣiṣẹ pẹlú ilé iṣẹ àjọ tó mójú tó ìrìnà rélùwéè ní ilẹ nàìjíríà lásìkò yí ó ní ìbáṣepọ pẹlú h o davies tí ó jẹ agbẹjọrò àti olóṣèlú ó tún dara pọ mọ ẹgbẹ ìṣèlú nigerian youth movement níbi tí ó ti ṣàtìlẹyìn fún ikoli láti di ọkan nínú àwọn ọmọ ìgbìmọ tó ń ṣojú ìpínlẹ èkò tako yíyàn tí wọn yan samuel akisanya ẹni tí nnamdi azikiwe fara mọ gẹgẹ bí ẹni tí yóò dépò náà akíntọlá tún dara pọ mọ ilé iṣẹ ìwé ìròyìn gẹgẹ bí òṣìṣẹ tí ó sì di olóòtú fún iwé ìròyìn náà ní ọdún pẹlú àtìlẹyìn akinọlá májà tí ó jẹ ọkan lára àwọn olówó ìwé ìròyìn náà tí ó sì rọpò ernest ikoli gẹgẹ olóòtú akíntọlá náà sì dá ìwé ìròyìn yorùbá tí wọn ń fi èdè yorùbá gbé kalẹ ní ojojúmọ ní ọdún ó tako ìgbésẹ ìdaṣẹ sílẹ tí ẹgbẹ òṣèlú ncnc tí azikiwe àti michael imoudu fẹ gùn lé èyí sì mu kí ó di ọdàlẹ lójú àwọn olóṣèlú bíi anthony enahoro ní ọdún akíntọlá rí ìrànwọ ẹkọ ọfẹ gbà láti kàwé ọfẹ ní u k níbi tí ó ti parí ìmọ ẹkọ rẹ nípa ìmọ òfin tí ó sì ń ṣiṣẹ gẹgẹ bí agbẹjọrò lórí òfin tí ó jẹ mọ ìlú ní ọdún òun àti chris ògúnbanjọ olóyè bọdé thomas àti michael ọdẹsànyà kóra jọ pọ di ọkan ninu mathematiki nọmbà aṣòro complex number ni awon nomba ti won ri bayi to je pe a ati b won je nọmbà gidi ti i si je ẹyọ tíkòsí pelu idamo bi i minus nọmbà gidi a ni a n pè ní apá gidi nọmbà tósòro be sìni nọmbà gidi b jẹ apá tíkòsi a lè sọ pé àwón nọmbà gidi je nọmbà tósòro pelu apá tíkòsi tó jé òdo eyun pé nọmbà gidi a jẹ bakanna mọ nọmbà tósòro a i fún àpẹrẹ i jé nọmbà tósòro pẹlú apá gidi to jẹ ati apá tíkòsi to jẹ tí z a bi apá gidi a ni a n se àmì rẹ pẹlú re z tàbí real z be sìni apá tíkòsi b ni a n se àmì rẹ pẹlú im z tàbí image z àwon nọmbà tósòro se ròpọ yọkúrò sọdipúpọ tàbi sèpínpiń gẹgẹ bi a ti n se fun àwon nọmbà gidi be ni wón sì ní ìdámọ tó lẹwà mìíràn fún àpẹrẹ nọmbà gidi nìkan kò ní ojúùtú fún ìdọgba aljebra alápọọnlépúpọ polynomial pẹlú nọmbà àfise gidi coefficient sùgbọn àwọn nọmbà tósòro ní eyi ni òpó àgbàrò aljebra fundamental theorem of algebra nínú ìmọ isẹ ẹrọ oníná electrical engineering níbi ti i ti dúró fún ìwọ iná electric current àmì tí a n lò fún ẹyọ tíkòsí i ni j ari bayi pé nigba miran nọmbà tósòro se kọ lẹ bayi a jb àwùjọ haúsá àwọn òpìtàn bíi basil gbìyànjú láti ṣàlàyé bí àwọn hausa ti sẹ agbede méjì ni ó ti mú ìtàn sọ pàtàkì ohun tí ó sọ ni ìṣẹlẹ tí ó ṣẹ ní ìlú kan tí ń jẹ daura a gbọ pé kanga kan ṣoṣo ló wà nínú ìlú yìí àti pé ejò kan wà ní inú kanga ọhùn ti kì í jẹ kí àwọn ará ìlú pọnmi àyàfi tí ó bá jẹ ọjọ jímọọ ìtàn ọhún ṣàlàyé pé àjòjì kan tí ń jẹ bayajidda wọ ìlú wá ó pa ejò yìí ọba ìlú náà tí ó jẹ obìnrin sì di ìyàwó àjòjì ọhún ṣe ẹní bá ni ẹrú ni ó ni ẹrù ẹní fẹ ọba ti di ọba ìtàn sọ pé àwọn ọmọ mejé tí ọkùnrin ọhún bí ni wọn dá àwọn ìsọrí méje tí hausa ní sílẹ wọn ní àwọn ọmọ méje ti àlè rẹ bí ni wọn tẹ ìlú méje yòókù dó méje tó jẹ ojúlówó ni hausa bakwai nígbà ti méje yòókù jẹ banza bakwai awọn hausa bakwai ni biram daura katsina zaria kano rano ati gobir àwọn méje yòókù ni zamfara kebbi gwari yauri nupe yorùbá àti kwararafa 	 ìtàn ti stride àti ifeka sọ ni a fẹ mú lò nínú iṣẹ yìí ìtàn tó wà lókè yìí náà ni wọn sọ ṣùgbọn wọn ṣe àfikún díẹ wọn tọka sí àkọsílẹ kan tí ọjọ rẹ ti pé jọjọ tí ń jẹ kano chronicles wọn lo àkọsílẹ yìí láti ṣàlàyé pé ọkùnrin kan tí ń jẹ bàgódà ni ó kọkọ jọba ní ìlú kano wọn ni nǹkan bí ẹgbẹrún ọdún sẹyìn ni ọba ọhún jẹ a d wọn ní àkókò yẹn ni ìgbà tí àwọn hausa bẹrẹ sí kó ara wọn jọ sí abẹ àkóso ìlú síṣe àtúnsọ ìtàn tí wọn sọ gbà pé ọmọ bayajida ni gbogbo hausa ka ara wọn kún wọn ní abuyazid gan an ni orúkọ rẹ wọn ní ọmọ ọba ìlú baghdad ni wàhálà àna rẹ ló jẹ kó sá kúrò ní ìlú ó ṣe àtìpó díẹ lọdọ àwọn ìran kànúrí ìpínlẹ borno nígbà tí ó dé ibi kan tí ń jẹ biram ta gabas o fi iyawo re sílẹ nibẹ onítọhún sì bí ọmọkùnrin kan síbẹ ní ìlú gaya ìpínlẹ kano ó ṣe alábàábàdé àwọn alágbẹdẹ kan tí wọn jáfáfá púpọ wọn bá a ṣe ọkọ kan a gbọ pé ọkọ yìí ni ó lò láti fi pa ejò tí ń dààmú àwọn ará ìlú daura tí ó sì fi bẹẹ di ọba wọn ìtàn yìí sọ fún wa pé gwari ni orúkọ ẹrúbìnrin tí ó bi àwọn ọmọ méje tí wọn wà ní ìsọrí kejì fún un ìtàn yìí tàn ìmọlẹ díẹ sí ìṣẹdálẹ àwọn hausa bí ó tilẹ jẹ pe iran hausa ti tan kálẹ kaakiri àgbáyé àwọn hausa tí wọn jẹ onílé àti onílẹ ni apá òkè ọya ni orílẹèdè nàìjíríà ni a ní lọkàn nínú iṣẹ yìí lára àwọn ìpínlẹ ọhún ni sokoto katsina zamfara kebbi kano jigawa kaduna gombe àti plateau orlando owoh oruko abiso stephen oládipúpò olaore owomoyela february november jé olorin omo ile naijiria omo ìlú ifón lébàá òwò ní ipinle ondo ni ó lo sí ilé ìwé alákòóbèrè ti ìjo elétò ni ìlú osogbo ní odún decca 	 akínmúwàgún sàlàyé pé orlando jáde ní ilé ìwé alákòóbèrè ó sì ń fi ojú sí eré àsíkò àti gbénàgbénà ti bàbá rè ń se ó darapò mó egbé omo ogun nàìjíríà ní odún sùgbón kò lò ju odún kan péré tó fi kúro tó sì darapò mó egbé orí ìtàgé kan tí a mò sí ògúnmólá national concert party kò pé púpò ti òun pàápàá fi dá eré tirè sílè tí ó sì pé è ni orlando owoh and his omimah band 	 odún ni orlando gbé ìyàwó léyìn ìgbeyàwó àkókó ó ti fé ìyàwó mérin mìíràn orúko àwon ìyàwó rè láti orí ìyàwó àkókó ni múìbátù orímipé folásadé àkísan mopélólá ìsòlá deborah akérédolú ati ìyábò ańjoórìn lára awon omo rè ni káyòdé abósèdé ségún dàpò àti sèsan akinmuwagun ìwádìí fi hàn pé ó tilè bi òkan nínú àwon omo rè tí ń je tòkunbò si ìlú oba a gbó wí pé isé èsé kíkàn ni òdómokùnrin òhún ń se 	 nínú àlàyé tádé mákindé ó hàn gbangba pé tòkunbò omo orlando jogún èsè kíkàn ni ó sàlàyé pé orlando féràn èsé kíkàn àti pé odidi odún meta ni ó fi je baálè àwon elésèé kíkàn nígbà èwe rè ó ní òré ni àbúrò òun àti gbajúgbajà olorin tí ń jé sunny ade 	 alákíkanjú ni orlando nípa akitiyan rè ni a dá egbé ìtèsíwájú ìlú ifón sílè ifón progressive union ní odún léyìn to seré ní ìlú òwò ní odún ni wón se ètò ífilólè láti kó gbòngàn town hall àkínmúwàgún 	 nínú ìfòròwánilénuwò tí tádé mákindé se àwon òtító kan jeyo ekíní ni pé àìsàn rolápá rolésè bá a jà olórun ló yo ó owó òtún re kò sì se é gbé gìtá dáradára mó bí ó tilè jé pé ó lè fi owò òtún òhún bo èníyàn lówó tàbí fi gbé omodé kò se é mú síbí ìjeun dáradára gégé bi àlàyé orlando 	 se ni yó máa gbon rìrì tí ó bá ti kù díè kí ó dé enu àìsàn yìí kò mu ohùn re lo rárá èyí ni kò sì jé kí akùdé ba eré olósoosù tí ó máa ń se ni ilé ìtura màjéńtà to wà ní idimu egbédá ní èkó 	 nínú ìfòròwánilénuwò yìí orlando ní òún ti di omoléyìn kírísítì ó sì fi gbogbo ògo fún olórun ó ní èmi kì yóò kú bí kò se yíyè láti so nípa dídára olúwa o mò pé mo sí ni nnkan se ní ilé ayé nígbà tí wón bi í nípa ohun tí àwon olólùfe re ń so kirì pé bí gbajúgbajà olórin àgbàyé michael jackson ba kojú orlando owoh nínú eré síse ni òwò yàtò si ìlú bí i eko abuja tabi port harcourt orlando ni yóò borí èsì rè ni pé nítorí èka èdè òwò enu mi àti síse kòkáárí àsà òwò ni makinde kí ló tún kù o orlando fara mó òwò ati àsà òwò títí ti àwon ènìyàn kan fi yí owó inú owóméyèlá rè sí òwò ó ko ó lórin pé déédéé ara òun ni orúko méjééjì se wón fi oyè amúlùúdún dá orlando lólá ni ìlú ifón nígbà tí ó lo sere ní ìlú tokyo tó wà ni ilè japan ní odún ìjoba fi oyè gbédègbéyò commander of language dá a lólá 	 pàtàkì ìsoro tó dojúko yàtò fún ti àìsàn tó ko lú ú ni èwòn tó lo ni odún látàrí pé ó ń se agbódegbà fún igbó títà 	 ní báyìí orlando ti pé odún mókànlélógóta ó lé díè ó sì ti se rékóòdù márùn dín lógójì 	 ìwádìí fi hàn pé orlando fé ni ibùjókòó ní ilú òyìnbó àti láti dá ilé èkósé eré sílè bí olórun bá yònda akínmúwàgún ó sàlàyé pé òun fé kí àwon orin tí óun ti ko di kíká sórí fóńrán fídíò ó ní òun ti parí ètò pèlú ilé ise gazola nig ltd láti sètò títa àwon isé òun sí orí cd pèlú títà rè makinde 	 ní gbogbo ònà ó hàn gbangba pé orlando ti di àgbà òjè nínú olórin kì í se ní àdúgbò ìlú òwò tàbí ile yorùbá nikan bí kò se ni gbogbo nàìjíríà uzo 	 nínú orin tí ó pe àkolé rè ní ifón omimah ó sàlàyé pé omo ilu òwò ni ìyá òun nínú orin tí ó ko fún gbenga adébóyè ó jé kí á mò pé òun sì ni ìyá láye nítorí pé ó ni òun ti bá gbénga adébóyè sòrò pé yóò bá òun sin ìyá oun lójó tí ó bá relé ogbó àtòjọ àwọn agbẹjọrọ tí wọn jẹ ọmọ yorùbá àwọn lọọyà àkọkọ ní ilẹ nàìjíríà tí wọn jẹ ọmọ yorùbá a kọ ọdún tí wọn sí òkè orúkọ wọn 	christopher alexander sapará williams 	òun ni ọmọ nàìjíríà tí ó kọkọ di lọọyà 	rotimi olusomoha aládé 	john augustus otunba payne 	e j alexander taylor 	john akinọla òtúnba payne 	sir adéyẹmọ alákijà 	ọláyímíká alákijà 	ithiel k ladipọ doherty 	olaseeni moore 	e a franklin 	alfred latunde johnson 	e m e àgbètì 	t a dolierty 	adédépò káyọdé 	s h a baptist 	ayọdélé williams 	steven bánkọlé rhodes 	a o d dòsùnmú 	adébíyí désàlú 	c a harrison ọbáfẹmi 	muhammed lawal basil agusto 	a o àbáyọmí 	i o caxton martins 	rufus adékúnlé wright 	adégúnlẹ ṣóẹtán 	f o lucas 	a o thomas 	albert horatus akíntúndé doherty 	j ọmọliyì coker 	isaac kúshìkà roberts 	f tátúndé vincent 	john martins 	t ẹkúndayọ kusimo ṣórìnọlá 	akínbọnà sólúadé 	samuel ayọdélé thomas 	frances edney euba 	ọmọsànyà adéfólú 	richard adé ẹyọ doherty 	hezekiah ajayi johnson alias onibuwe 	àlàbá akéréle 	abíọlá akínwùmí 	ògúnyẹmí ẹbíkúnlé ajọṣẹ 	olúwọlé ayọdélé alákijà 	adébíyí májẹkódùnmí 	ọlájídé ọláríbigbé alákijà 	akinọlá adésọgbìn 	adélékè adédoyin 	ladipọ ọdúnsì 	ọladipọ moore 	john idowu conred taylor 	christian adéṣẹgun wilson 			ọdúnbákú	 	ọlátúndé balógun 					 	bọdé thomas 	àlàbí taylor 	john adéjùmọ kester 	funsọ blaize 	akíntóyè tẹjúosó 	ọbájẹnu awólọwọ 	h o davies 	ọlájídé ṣómólú 	s a adéọba 	victor ìlòrí 	c o awóyẹlé 	s àyìnlá abina 	rẹmí fàní káyọdé 	t o s benson 	l o fádípè 	v a déhìmọ 	g b a coker 	e a caxton martins 	m o oyàmádé 	j o kassim 	o a akántóyè 	a o lawson 	dúró phillips 	àtàndá fàtáì williams 	o akínkúgbé 	abíọdún akéréle 	ayọ rósìji 	m a adésànyà 	v o ẹsan 	basheer agusto 	c o madarikan 	a o lápitẹ 	d o a ògúntóyè 	g s sówèmímọ 	j o beckley 	adé mummey 	s o lámbò 	adégbóyèga adémọlá 	j a adéfarasìn 	s l akíntọlá 	l j dòsùmú 	isin shotire 	d m o akínbíyi 	c o ògúnbánjọ 	a òkúbádéjọ 	ayọ òkúsàga 	oláyínká ọlámosu 	o o ọmọlolú 	h m àllí balógun 	a m a akinloyè 	a g o agbájé 	akinọlá àgùdù 	j o ajíbọlá 	b olówófóyèkù 	e b craig 	e o ayọọlá 	o ajọsẹ adéògún 	s a ògúnkẹyẹ 	d o coker 	adéníran ògúnsànyà 	s l dúrósarọ 	a r bákàrè 	s b adéwùnmí 	adénẹkàn adémọlá 	s d adébíyí 	adédàpọ adérẹmí 	a e molajo 	o ọráfidíyà 	ayọ richards 	àdùkẹ moore 	e o fákáyòdé 	g b a akínyẹdé 	andrew ajíbọlá 	o b akin olúgbadé 	a f o dábírí 	s a awólèsì 	a adésidà 	kẹhìndé ṣófọlá 	adédòkun hastrup 	j a ọdẹkù 	búsàrí òbísẹsan 	o a fájẹmisìn 	d o ògúndìran 	káyọdé ẹṣọ 	y a jìnádù 	s o abudu 	b o babalákin 	y o àdìó 	ọláyínká ayọọlá 	àbáyọmí olówòfóyèkù lọyà àkọkọ ní ilẹ nàìjíríà tí ó jẹ ọmọ nàìjíríà ni williams alexander sapara williams ó di agbẹjọrò ní odún ọmọ yorùbá nì májísíréètì kìíní ní ilẹ nàìjíríà tí ó jẹ ọmọ nàìjíríà ni sir olumuyiwa jibalaru ọdún ni ó di majísíréètì yìí òun náà ni ọmọ nàìjíríà kìíní tí yoo di adájọ ilé ẹjọ kóòtù gíga high court of judge ọmọ yorùbá ni ọmọ nàìjíríà àkọkọ tí yóò di chief justice ilẹ nàìjíríà ni sir adétòkunbọ adémọlá ọmọ yorùbá ni ọmọ ọba abẹòkúta ni 	 lọyà tí ó kọkọ gba senior advocate of nàìjíríà chief f r a williams ọmọ yorùbá ni lọyà obìnbìn àkọkọ tí ó jẹ ọmọ nàìjíríà tí yóò di adájọ ilé ẹjọ àgbà high court judge ní ilẹ nàìjíríà ni mrs modupẹ ọmọ ẹboh tí ó jẹ ọmọ akingbẹhin ọmọ yorùbá ni òbìnrin nàìjíríà tí yóò gba oyè senior advocate of nigeria nmọ ọ tí ó jẹkọàkó yorùbá nmọ ọolankẹmrs folake s attorney general t tí yóò jẹkọ nàìjíríà àkọmọ o nàìjíríilè ni dr di president ofkọ aáfíríkà tí yóò kọ ilẹmọlawale elias òun ni ọteshim o yorùbá nmọthe international court of justices o a a kan i gave him a dog mo fun ní ajá kan abandon v kọ sílẹ he abandoned his job ó kọ iṣẹ rẹ sílẹ abbreviation n ìkékúrú abbreviation is useful when taking lecture notes ìkékúrú wúlò tí a bá ń ṣe àkọsílẹ ìdánilẹkọọ abdomen n ìkùn the abdomen of the boy protruded because he over ate ikùn ọmọ náà rí róńdó nítorí pé ó jẹun yó jù ability n agbára tàbí òye he has the ability to remember dates ó ní òye ọjọ àti àkókò able adj lè lágbár he is able to do all thing ó lè ṣe ohun gbogbo aboard adv nínú okò ojú omi tàbí òfúrufú the captain welcomes you aboard this plane adarí ọkọ òfúrufú kì i yín káàbọ sínú ọkọ abolish v parẹ government has abolished the tax on agricultural products ìjọba ti dá owó orí lori ohun ọgbùn dúró about adv yíká nípasẹ what ara you talking about kunle kí ní ẹ ń sọ nípa kúnlé above adv lókè we watched the birds above à ń wo àwọn ẹyẹ lókè abroad adv ẹyìn odi òkè òkun my brother is studying abroad ẹgbọn mi ọkùnrin ń kàwé lókè òkun abrupt adj lójijì láìròtẹlẹ he shouted abruptly ó kígbe lojijì abscess n ìkójọpọ ọyún the injection joshua got from the nurse has formed abscess abẹrẹ tí nọọsì fún joshua ti di ọyún absent adj kò sí kò wá he was absent from work last tuesday kò wá sí ibi iṣẹ ní ọjọ ìṣẹgun tó kọjá absolute adj pátápátá amina has absolute freedom to choose a husband amina ní òmìnìra pátápátá láti yan ọkọ absorb v fàmu the dry gari absorbed water easily gaàrí gbígbẹ náà fa omi mu absurd adj ṣàìtọ he behaved in an absurd way ó hùwà ní ọnà tí kò tọ abundant adj lọpọ rẹpẹtẹ there was an abundant rain last year òjò rò rẹpẹtẹ ní èṣí abura n ẹyà igi kan olu made his furniture with abura olú kan àga rẹ pẹlú igi abura abuse v èébú ìlòkílò the teacher abused his power olùkọ náà ṣi agbára lò acacia n ẹyà igi kan the old man rests under acacia tree bàbá arúgbó náà ń gbatẹgùn lábẹ ogo kaṣíà academy n ilé ẹkọ gíga he attends baptist academy ó ń lọ sí ilé ìwé gíga ìjọ onítẹbọmi accent v àmì ohùn yorùbá is an accent language èdè yorùbá jẹ èdè olóhùn accept v tẹwọgbà i accepted the doctors advice mo gba imọràn dókítà acceptable adj ìtẹwọgbà this work you have done is not acceptable please do it again iṣẹ tí o ṣe kò jẹ ìtẹwọgbà jọwọ lọ tun ṣe access n ọnà àjè i have access to the library mo lè wọ ilé ìkàwé accident n èsì ìjàmbá there was an accident yesterday ìjàmbá kan sẹlẹ lánàá accommodate v fún láàyè you could accommodate another student in your room ó le fún akẹkọọ mìíràn láàyè nínú yàrá rẹ accompany v bálọ bárìn bákẹgbẹ he accompanied bọla to lagos ó bá bọlá lọ sí èkó accomplish v ṣe parí i accomplished two hours work before dinner mo parí iṣẹ wákàtí méjì kí oúnjẹ ọsán tó tó accord n ọkàn naa ifowosowopo we are in accord about this matter a wà ní ọkàn naa nípa ọrọ yìí account n ìṣirò ìròyìn edwin gave an exciting account of the football match edwin ṣe ìròyìn ìdíje bọọlù orí pápá accurate adj déédé my watch is more accurate than yours aago mi ṣe déédé ju tìrẹ accuse v fi sùn the teacher accused tálá of stealing olùkọ náà fi ẹṣùn kan tálá pé ó jalè accustom v mọlára sọdàṣà she is accustomed to eating beef ó mọlára kí ó máa jẹ ẹran ache v fífọ ríro her head ached all night orí fọọ ní gbogbo òru achieve v ṣetán ṣerere he achieved success in his studies ó ṣe rere lẹnu ẹkọ rẹ acid n ohun tó kan tàbí nínú some acid dropped onto maria s skirt and made a hole in it acknowledge v jẹwọ gbà they acknowledged olu as the cleverest student wọn gbà pé olú ni akẹkọọ tó mọwé jùlọ acquaintance n ojúlùmọ he is an acquaintance of mine ojúlùmọ mi ni acquire v jèrè ayo acquired his wealth through frand ayò kó ọrọ rẹ jọ lọnà ẹní acquit v dáláre dásílẹ the suspect was acquitted by the court ilé ẹjọ dá arúfin náà sílẹ acre n gburè ilè sarẹ the acre of land belongs to the chief olóyè ló ni gburè ilẹ náà across adj rékọjá my friend lives in the house across the street ilé tó wà ní ìfòná títì ní ọrẹ mi ń gbé act v ìṣe òfin killing the lion was an act of bravery iṣé akin ni pípa kìnìún active adj yára my little brother is very active he never sits still àbúrò mi ọkùnrin yára púpọ kì í wò sùù actor n òṣèré ọkùnrin hubert ogunde was a a famous actor gbajúmọ òṣèré ni ògúndé ń ṣe láyé àtijọ actress n òṣẹré obìnrin liz benson is one of the contemporary actress ọkan lára àwọn òṣèrébìnrin ìwòyí ni liz benson ń ṣe actual adj nítòótọ pàápàá gan an he is the actual person that stole the goat òun gan an ló jí ewúrẹ náà a d lẹyìn ìkú olúwa wa this church was built in a d a kọ ìlé ìjọsìn yìí ní ẹgbẹrún méjì ọdún ó dín díẹ lẹyìn ikú olúwa wa adapt v bádọgba mólára wà fún it is sometimes difficult to adapt to town life ó máa ń ṣòrọ nígbà míràn kí ìgbé ayé ìgboro tó mómi lára add v fikún there were seven eggs in the basket i added three so now there are ten ẹyindìyẹ méje ló wà nínú apẹrẹ mo fi mẹta kún un ní bá yìí ó ti di mẹwàá adder n paramọlẹ adder is a poisonious snake ejò olóró nì paramọlẹ address n bá sọrọ kọwé sí always address elders with respect máa bá àwọn àgbà sọrọ pẹlú ọwọ adequate adj tó there is an adequate amount of food for everyone oúnjẹ tó tó wà fún gbogbo ènìyàn adjective n àpèjúwe she sang a beautiful song ó kọ orin dádùn adjust v tún ṣe tò léṣẹsẹ olù adjusted his trousers olú tún ṣòkòtò rẹ ṣe administer v ṣàkóso the government administers the country ìjọba ń ṣàkóso orílẹ èdè administrator n alákòóso the principla is the administrator of the school ọgá ilé ìwé ni alákòóso ìlé ìwé náà admiral n olórí ọkọ ogun my brother is an admiral olórí ọkọ ogun ojú omi ni ẹgọn mi admire v jọmi lojú yìn wuyì lójú i admire his kindness ìwà rere rẹ jọmi lójú admit v gbà sílẹ jẹwọ he admitted his failt ó jẹwọ àìṣe déédé rẹ adolescent adj ọdọ rẹ adolescent life is full of mistakes ìgbà ọdọ kún fún àṣìṣe adopt v sọdọmọ the childless couple adopted a child at last tọkọtaya tí wọn yàgàn náà ti fi ọmọ kan sọmọ nígbẹyìn adore v júbà fẹràn lọpọlọpọ the boy adores chocolate ọmọkùnrin náà fẹràn ìpápánu púpọ adult n àgbà olu is now an adult he can take decisions on his own olú ti dàgbà báyìí ó lè dá romú kí ó sì ṣe ìpinnu lórí ohun tí ó kàn án advance v ìlọsíwájú àgbàsílẹ owó we are more advanced in techonology a ti lọ síwájú nínú ìmọ ẹrọ advantage n àǹfààní there are lots of advantages in doing good àǹfààní púpọ ló wà nínú síṣe rere adventure n ìdáwọlé he went into a lot of adventures in order to learn more ó dáwọlé oríṣìíríṣìí ń kan kí ó lè ní ìmọ si adverb n ọrọ àpọnlé she sang a song beautifully today ó kọrin dáradára ló nìí advertise v kéde polówó the supermarket was advertising salt at a good price ilé ìtàjà náà ń polówó iyọ ní owí pọọkú advise v dárúmọràn dámọràn ìmọràn she advised me to beware of dog ó gbàmí nímọràn wípé kí n ṣọra fún ajá aerial n lójúsánmọ lójúọrun the aerial of my radio is fanlty ọpá redio mi kò dára aeroplane n bààbú ọkọ ofurufu there was a plane crash at abuja ìjàmbá ọkọ òfúrufú ṣẹlẹ ní àbújá affair n ìṣe the party was a very noisy affair ayẹyẹ náà jẹ aláriwo affect v mú lọkàn kàn this new rule will not affect me as lam leaving the school òfin tuntun yìí kò kàn ní torí pé mò ń fi ilé ìwé náà sílẹ affectionate adj nífẹẹ her mother writes her long affectionate letters ìyá rẹ kọ lẹtà ìfẹ gígùn si afford v ní agbára láti ṣe ǹkan my father says he can t afford a car bàbá mí ní àwọn kò ní agbára láti ra ọkọ ayọkẹlẹ afraid adj bẹrù fòyà kọmimú olu says he s not afraid of lion olú sọ wí pé òun kò bẹrù kìnìún after prep lẹyìn tẹlé tomorrow is the day after today ọla ni ó tẹlẹ òní ọsán n afternoon come again this afternoon padà wá ní ọsán yìí afterwards adv nígbèyìn we want to the film and afterwards we walked home together a lọ síbi sinimá nígbẹyìn a jọ rìn lọ sílé again adv ẹwẹ lẹẹkejì i liked the book so much that i read it again mo gbádùn ìwé náà tó bẹẹ gẹgẹ tó jẹ pé mo tún un kà against prep lòdìsí our teacher is against bad habits olùkọ wa lòdìsí ìwà ìbàjẹ agbádá n agbádá the agbada he put on made him look twice his age agbádá tí ó wọ mú u dàbí àgbàlagbà age n ọjọ orí mary s age is eight ọjọ orí maria ti tó ọdún mẹjọ age v dàgbà gbó he has aged because of hard labour ó ti gbó nítorí ìṣẹ agbára agent n aṣojú my father is a postal agent aṣojú ilé ìṣẹ ìfìwéránṣẹ ni bàbá mi agnostic n aláìgbàgbọ olú is an agnostic aláìgbàgbọ ni olú ago adv kọjá sẹyìn we came to live here six years ago a dé síbí ní ọdún mẹfà sẹyìn agony n inira ìrora the wounded man was in agony inu ìrora ni ọkùnrin tí ó ṣèṣe n nì wà agree v sàdéùn fohùnsọkan i agree with you mo fohùn sọkan pẹlú rẹ agriculture n iṣẹ àgbẹ agriculture is important because we all have to eat iṣẹ àgbẹ ṣe pàtàkì nítorí wí pé gbogbo wa ni a máa jẹun ahead adv ní wájú we shall have to cross that river ahead of us a máa rékojá odò tí ó wà ní wájú wa ahmadiyya n ẹyà èṣìn mùsùlùmí alhajì yusuph is of ahmadiyya sect ẹyà ahmadiyya ni alhaji yésúfù aid n ìrànlọwọ a dictionary is an aid to learning english ìwé asọtumọ jẹ ìrànlọwọ fún kíkọ èdè gẹẹsì aid v gbọwọ olùgbọwọ he aided the criminal ó ṣe olùgbọwọ ọdaràn náà aim v èrò fojúsùn he aimed to be the best football player in the school ó gbèrò láti jẹ òṣèré orí pápá tí ó dára jùlọ ní ilé ìwé aim n fojúsùn he aimed at the lion ó fojúsun kìnìún náà gan gan ni àjígbọ lọsọ wà torí pé odo yìí wọn kì í sọrọ tí wọn ń pọn bẹẹ ni wọn kì í jẹ kí ilẹ mọ tí wọn á fi pọn ni wọn fí pè é ní láì kọ sìn fún àwọn tí wọn ń bí abiku ní ìgbà àtijọ kí àwọn àbíkú wọnyí lè maa dúró sayé ni wọn ń pè ní ọmọ ró móro dúró lu ilẹ tó bá ti yọ ènìyàn ti máa ń tà á ládúgbò yìí kan náà fie tutu lé wọn kuro tó sì di ibi tó ṣe e gbé wà ní ibẹ máa ń kún àkún ya wọlé ibẹ ṣe olú ilé iṣẹ ìjọba ìbílẹ fún ìgbà àkọkọ ní ìlú ìkirè ni ayé dára dé ayedaade ń dá àwọn ará ìlú lọnà ìpetu modu tó tẹ ibẹ do ibi tí a bá ààkùn ará abẹòkuta kan wá ń ta àmàlà níbẹ wọn mọ ọ bí ẹni mo owó wọn sì máa n fi júwe pé ìyànà tí obìnrin ẹgbá ti ń ta àmàlà ma ba à máa la orúkọ mọ sàngó lórí wọn ń pe ibẹ ní kòso ibi tí sàngó kú sí èyí máa ń mú kí ilẹ bẹ rì 	ní àkotán ìwádìí fi yé mi pé kò sí àdúgbò tàbí agbo ilé tí orúko tó ńjé kò ní ìdí see yoruba place names adugbo oye ekiti oyé èkìtì àdúgbò ti ẹrin náà ku si iba ni wọn pe ni atẹba ẹni to pa erin náà ni ọlọta aburo ijise ibi ti wọn pa erin náà si ni wọn pe ni ijisẹ ijisẹ lo pa àwọn ara ọyẹ wa lati ile ifẹ pe wọn ti ri ibi tí wọn magbe ijisẹ ni orisu ilu ọyẹ lati ile ifẹ wa yẹn ijisẹ igbati wọn de ilu ọyẹ wọn sit un pe wọn ni ijagẹmọ nitorí ija wọn ni ọmọ orin yọyọ ilugbo si ilu ọyẹ láti ba ọba ji roro ìdí ti wọn fi pe wọn ni ilupeju àwọn ara ọyẹ ri pe ọlọrọ ni wọn jẹ ni wọn se pe wọn ni orísunmibare ifẹ wọn fi ń pe ni ile yao ilẹmọ ni yen ijisẹ ọyẹ ibẹru 	ọlota ni aburo ijise lati ile ifẹ wa nígbati wọn de ọyẹ iberu ati ijisẹ wa yapa o sit un jẹ àdúgbò ti o bẹru ogun tàbí ija púpọ se wa si ilu ọyẹ ìdí ti wọn fi tẹdó si ìlú ọyẹ ni èyí atúmọ èdè yorùbá english b ọmọ ọkùnrin sílẹ nítórí pé ó ti wọn jù rẹ ní òwú dúdú ọpọlọ gbá òkúta dára igi ó sa pamọ si ara ẹka igi ìfowópamọ náà pẹka kaàkiri orílẹ èdè yìí òdùduwà gbóyà lati wo inú ilé tí ó ń jó ńmu omí ìyá rẹ náà lọ náà bẹ àbẹtẹlẹ ki o to gba òògùn rẹ produce the teath ìyàwó á bí mẹsàn án á fi ọkan se ẹnì dé ọmọ ogun ni o da owo ju náà náà mú wá àwọn ẹlẹwọn mẹwàá forí sogi ó rún wómú wómú ìgbìmọ fún káàkiri ti alámọ funfun fífọ wa asọ rẹ lẹtà dànù ní ọwọ mi mọ ìyẹpẹ àgbọnrín náà ti jẹ ilá tán ni oko garawa ọgbìn ìròhùn owó ìlú ni gómìnà kà ìlẹ indíà yẹ lọ ìwọn ìwo mi àpótí kan 	 náà wà lẹgbẹẹ ògiri àwọn òbí rẹ àpáta igbó se òwò ìwé títà tí ó rán káàkírì lẹgbẹẹ ojú ọnà ìwọ ìtanná tabi ìwọ iná ni bi àdìjọ ìtanná se n sàn kiri ẹyọ ìwọn si fun ìwọ iná ni ampere a to dọgba mọ sísàn kiri coulomb kan agbára iná ní ìsẹjú àáyá iye ìwọ iná ti a wọn ní ampere ti o n gba òdeojú surface kan kọ já ni iye agbára iná ti a wọn ní coulombs ti o n sàn kiri l òdeojú na láàrin àsìkò kan tí q bá jẹ iye agbára iná tó kọ já l òdeojú na láàrin àsìkò t nípa bayi àriniye average ìwọ iná i jẹ tí a bá jẹ kí ìwọn àsìkò t kí ó dín títí títí dé òdo á nìí ìwọ iná ẹkanáà instantaneous i t gẹgẹ bi nínú àwọn wáyà onípánù agbéiná electrical conductor tí wón gba agbára iná láàyè ogunlọgọ àwon atanná electron ni wọn rìn kiri lọfẹẹlófòò atanná ọfẹ àwọn atanná wọnyí kò sopọ mọ átọmù kankan òfin ohm n tọkasí ìbásepọ tó wà láàrin ìgbanná voltage ìwọ iná ati ìdinà iná electrical resistance nígbàtí àpẹrẹ ìwọ iná ti a le fojuri ni mọnàmọná lightning ati ìjì ojúòòrùn solar wind bakana iwo ina ti a mọ ni sisan atanna ninu okùn onírin fun apere awon waya opo ina to n gbe ina lati ibikan de ibo miran ati awon waya kekeke ninu awon ero onina electronics ati bi atanna se n san koja ninu adena ina resistor sisan kiri ioni ion ninu bátìrì battery ati sisan kiri iho ninu agbeinadie semiconductor ìwọ iná n pese pápá gbéringbérin magnetic field a le wo papa gberigberin bii ọpọ ìlà to yi waya po iṣẹẹrọ onítanná electrical engineering ni papa eko iseero to un da lori agbeka ati imulo itanna isiseonina ati iseonigberingberin onina papa eko yi koko di ise sise ni opin orundun okandinlogun leyin isodidunadura telegrafu itanna ati ipese agbara onitanna loni o ti de oro bi agbara isiseonina awon sistemu ijannu igbese alamioro ati awon ibanisoroelero iseero onitanna le tun je mo iseero onina iseero onitanna je gbigba pe o da lori awon isoro to je mo awon sistemu onitanna gbangba bi ifiranse agbara itanna ati ikojannu oko nigbati iseero onina da lori agbeka awon sistemu onina kekere bi komputa ati awon asoyipo olodidi tabi a le so pe awon oniseero onitanna unda ise won lori lilo itanna lati fi safiranse okun onitanna nigbati awon oniseero onina unda ise won lori lilo itanna lati se igbese aroye loni ko fi be si iyato larin awon mejeji nitori idagbasoke to ti ba isiseonina agbara nọmbà jẹ ohun afòyemò tó dúró fún iye tàbí ìwòn àmì ìsojú fún nọmbà ní àn pé nì àmìnọmbà numeral nì èdè ojojúmọ à n lo àwọn àmìnọmbà bí àkólé fún àpẹrẹ nọmbà tẹlífònù nọmbà ilé nínú ìmọ ìṣirò ìtumò nọmbà tí s àkomọ àwọn nọmbà afóyemọ bí idà fraction nọmbà apáòsì negative tíkòníònkà transcendental àti nọmbà tósòro complex àwọn ònà ìṣèṣirò nọmbà bí àropò ìyokúrò ìsodípúpò àti ìṣepínpín ní a n sewadi wón nínú ẹka ìmọ ìṣirò tí a mò sí aljebra afòyemọ abstract algebra níbití a tí n sewadi àwọn ònà nọmbà afóyemọ bí ẹgbẹ group òrùka ring àti pápá field aljebra gbigboro linear algebra je eka imo isiro ti o ni se pelu imo nipa awon atokaona vector aaye atokaona vector space maapu gbigboro linear map ati awon ona eto idogba gbigboro system of linear equation aaye atokaona se pataki ninu imo isiro ayeodeoni nipa bayi aljebra alatele wulo lopolopo ninu aljebra afoyemo ati agbeyewo alabase functional analysis o tun wulo gidigidi ninu awon sayensi aladabaye ati sayensi awujo nigba t oje pe awon apere alainitele nonlinear se mu sunmo eyi to je alatele linear itan aljebra ayeodeoni bere ni arin odun ati ni odun william rowan hamilton eni ti o koko soro nipa atokaona se awari quaternions ni odun hermann grassmann ko iwe ni ede germani pelu akole die lineale ausdehnungslehre arthur cayley mu apotinomba matrix wa ni odun ilana cramer to n fihan wa bi a se le s ojutu awon idogba iseyato abo partial differential equation lo so aljebra alatele di eko ti a n ko ni awon ile eko giga fun apere e t copson ko pe áljẹbrà ni eka mathimatiki to dori lori igbeka awon ilana ofin awon imuse ati awon ibasepo ati awon imuwa ati ajotumo to ba je wa ninu won bi awon oro awon oniyeoropupo isedogba ati opo onialjebra lapapo mo jeometri ituwo topoloji isopo noma ati iro nomba aljebra je ikan ninu apa mathimatiki oruko aljebra wa lati inu iwe ti onimo isiro ara ile persia muhammad bin ms al khwrizm ko pelu akole ni ede arabu al kitab al jabr wa l muqabala to tumosi iwe ekunrere fun isesiro nipa sisetan ati sisebamu eyi fi ona isojutu fun awon idogba alatele ati idogba alagbarameji han aljebra pin si orisirisi eka wonyi ninu mathimatiki òbìrípo circle pelu arin c ati ilatotan r je irisi aniwonile to je akojopo awon ojuami ati ijinasi won si arin ti a n pe ni ilatotan radius iyipo je ila alajapo curve ti o ti ti o si pin pepe si apa inu ati ode ibu re ni a mo si ayika circumference inu re ni a n pe ni abọ disk ọfà arc si ni apa iwapapo pato kan lori iyipo na ti a ba ni ona ipoidojuko x y iyipo to ni arin ni a b ati ilatotan r je akojopo gbogbo ojuami x y to fi je pe ti o ba je pe ni ojuibere origin ni arin re wa a le so afise dero bayi be si ni tangenti yio je nigbati si je ipoidojuko ojuami kanna won x y moshood káṣìmawòó ọláwálé abíọlá august july tí ó túmọ sí m k o abíọlá jẹ ọmọ orílẹ èdè nàìjíríà a bi ní ìlú abẹòkúta ní ìpínlẹ ògùn ó jẹ oníṣòò òǹtẹwé olóṣèlú àti olóyè ilẹ yorùbá ẹgbá pàtàpátá ó díje sípò ààrẹ orílẹ èdè nàìjíríà ní ọdún òun náà sì ni gbogbo ènìyàn gbàgbọ tí wọn sì fẹnukò sí jákè jádò orílẹ èdè nàìjíríà wípé ó jáwé olúborí nígbà tí olóri ìjọba ológun ìgbà náà ibrahim babangida kò kéde rẹ gẹgẹ bí olúborí ètò ìdìbò náà tí ó sì fi ẹsùn àìṣòtítọ àti àìṣòdodo ètò ìdìbò yàn náà m k o kú ní ọdún moshood abíọlá ni àkọbí bàbá àti ìyá rẹ lẹyìn ìkúnlẹ ọmọ kẹtàlélógún ìdí èyí ní ó fàá tí wọn fi dúró títí di ẹyìn ọdún mẹẹdógún years kí àwọn òbí rẹ tó fún lórúkọ rẹ kasimawo moshood fakọyọ nínú ìmọ ìdágbálé entrepreneur láti ìgba èwe rẹ ó bẹrè iṣẹ igi ṣíṣẹ tà láti ọmọ ọdún mẹsàán ó ma ń jí ní ìdájí lọ sóko igi láti wági tí yóò tà ṣáájú kí ó tó lọ s ilé ìwé kí òun àti bàbá rẹ tó ti rúgbo pẹlú àwọn àbúrò rẹ kó lè rówó ná nígba tí ó to ọmọ ọdún mẹẹdógún years ó dá ẹgbẹ eré kan kalẹ tí wọn ma ń kọrin kiri láti lè rí óúnjẹ jẹ níbi ìnáwo èyíkéyìí tí wọn bá lọ láìpẹ ó di gbajú gbajà níbi orin rẹ tó ń kó kiri ó sì di ẹni tí ó ń bèrè fún owó iṣẹ kí wọn tó kọrin lóde ìnáwó kòkan àwọn owó tí ó ń rí níbi eré rẹ yìí n ó fi ń ran ẹbí rẹ lọwọ tí ó sì ń san owó ilé ẹkọ gíga tí ìjọ onítẹbọmi tí ó wà ní abéòkúta abíọlá jẹ olóòtú ìwé ìròyìn ọsọọsẹ ilé ìwé wọn tí ó ń jẹ the trumpeter tí olúṣẹgun ọbásanjọ sì jẹ igbákejì rẹ ó dára pọ mọ ẹgbẹ national council of nigeria and the cameroons ní ìgbà tí ó di ọmọ ọdún mọkàndínlógún nítorí ìfẹ tí ó ní sí ètò òṣèlú àwa arawa lábẹ àsíá ọbáfẹmi awólọwọ olùdásílẹ ẹgbẹ òṣèlú action group átọmù je eyo kan ipile èlò ni a mo si ohun to kere julo fun awon apilese element bo tile je pe atomu ni ede griki tumosi eyi ti ko se fo si wewe imo atomu nisinyi ni pe awon ohun abeatomu miran tun wa akowa ati alaigbara ni won po ti won kun inu inuikun atomu atomic nucleus a si n pe won ni abikun nucleons nigbati atanna si parapo da ìsú atanna to yipo inuikun o se se ki atomu o yato nipa iye awon ohun abeatomu ti won ni atomu ti won ni apilese kanna ni iye akowa kanna ti a mo si nomba atomu fun apilese kan pato iye alaigbara yato eyi si ni n so bi olojukanna isotope apilese na yio se ri atomu ko ni agbara ina kankan ti iye akowa ati atanna won ba dogba atanna ti won jinna julo si inuikun atomu se gbe lo si odo atomu miran to wa ni tosi won tabi ki won o je pin larin awon atomu o hun bayi ni awon atomu se n sopo lati di ẹyọ molecule fun apere eyo kan omi je akopapo atomu meji hydrogen ati atomu kan oxygen atomu ti atanna won ku die kato tabi to po ju bose ye lo ni an pe ni ioni ona miran ti iye akowa ati alaigbara fi le yipada ninu inuikun atomu ni yiyo inuikun nuclear fussion tabi fífọ inuikun nuclear fission atomu je ipilese ti ẹkọ egbò chemistry duro le lori be ni won si kopamo conserve ninu adapo elegbo chemical reaction fun awon elefufu gas ati onisisan liquid ati onilile solid eleyo molecular fun apere omi ati suga eyo je ipin to kere julo ohun ti o ni idamo elegbo 
