aelod o r gangen frythonaidd o r ieithoedd celtaidd a siaredir yn frodorol yng nghymru gan gymry a phobl eraill ar wasgar yn lloegr a chan gymuned fechan yn y wladfa yr ariannin yw r gymraeg hefyd cymraeg heb y fannod yng nghyfrifiad y du darganfuwyd fod o breswylwyr cymru tair blwydd a throsodd yn gallu siarad cymraeg o r ffigwr hon darganfuwyd fod yn gallu siarad darllen ac ysgrifennu r iaith dywedodd o breswylwyr cymru miliwn fod dim sgiliau yn y gymraeg ganddynt mae r gymraeg yn un o r o ieithoedd i gael eu cynnwys fel cyfarchiad ar record aur y voyager er mwyn cynrychioli r ddaear yn rhaglen voyager nasa a lansiwyd ym mae pob cyfarchiad yn unigryw i r iaith a dywed y gymraeg iechyd da i chwi yn awr ac yn oesoedd mae mesur y gymraeg cymru yn rhoi statws swyddogol i r gymraeg yng nghymru lle mai r gymraeg yw r unig iaith geltaidd sydd yn swyddogol de jure mewn unrhyw ran o r deyrnas unedig tarddodd y gymraeg o r frythoneg yn y g hynafiad cyffredin y gymraeg llydaweg cernyweg a r iaith farw cymbrieg fel y mwyafrif o ieithoedd mae cyfnodau canfyddadwy o fewn hanes y gymraeg ond mae r ffiniau rhwng y rheiny yn aneglur fel arfer tarddodd yr enw saesneg ar yr iaith sef welsh fel ecsonim a roddwyd i w siaradwyr gan yr eingl sacsoniaid sy n golygu iaith estron gweler walha yr enw brodorol ar yr iaith yw cymraeg a r enw brodorol ar y wlad yw cymru gellir disgrifio r tueddiadau o hyd at yn weddol syml gydag ychydig o eithriadau gostyngodd y ganran oedd yn siarad cymraeg ymhob grŵp oedran o r naill gyfrifiad i r llall cynyddodd y nifer absoliwt o siaradwyr o i gyrraedd bron i filiwn yn ceir dadansoddiad cynhwysfawr o sefyllfa r gymraeg yng nghymru yn adroddiad mlynedd comisiynydd y gymraeg sy n gwneud defnydd o arolwg ynghyd â ffynonellau eraill yn ôl cyfrifiad roedd yn gallu siarad cymraeg gostyngiad o ers cyfrifiad ond yn uwch na r ym dangosodd cyfrifiad y ganwyd tua o breswylwyr cymru y tu allan i gymru nid oes ystadegau ar faint o bobl sy n siarad cymraeg yng ngweddill prydain ond adroddodd cyfrifiad fod o bobl oed a throsodd yn lloegr a oedd yn ystyried y gymraeg yn brif iaith iddynt ym cyhoeddodd sc ganlyniadau arolwg ar faint o bobl a allai siarad neu ddeall cymraeg darganfu r arolwg yma fod tua o siaradwyr cymraeg yn byw yn lloegr gyda thua ohonynt yn byw yn llundain fawr amcangyfrifodd bwrdd yr iaith gymraeg fod o bobl yn a oedd yn gallu siarad cymraeg ar ddyddiad cynharach yn byw yn lloegr yn sgil mudo a thwf yn nylanwad y saesneg ar frydd cymraeg cafwyd lleihad yn y niferoedd sy n siaradwyr uniaith cymraeg bellach nid oes siaradwyr uniaith y gymraeg i gael ar y cyfan mae siaradwyr cymraeg hefyd yn siarad y saesneg yn nhalaith chubut yr ariannin sbaeneg yw iaith y mwyafrif gweler y wladfa serch hynny mae llawer o siaradwyr cymraeg iaith gyntaf yn fwy cyffyrddus yn mynegi eu hunain drwy gyfrwng y gymraeg na r saesneg gall yr iaith y mae siaradwyr yn ei dewis amrywio yn ôl yr angen pwnc cyd destun cymdeithasol ac o fewn mynegiant a elwir yn ieithyddiaeth yn cyfnewid côd caiff y gymraeg ei siarad yn iaith gyntaf yng ngogledd a gorllewin cymru yn bennaf yng ngwynedd conwy sir ddinbych ynys môn sir gâr gogledd sir benfro ceredigion ardaloedd ym morgannwg a gogledd ddwyrain a de ddwyrain eithafol powys ond canfyddir siaradwyr iaith gyntaf a siaradwyr rhugl ar draws cymru gyfan trefnodd cymdeithas y cymmrodorion sesiynau yng nghapel penlan yn ystod eisteddfod genedlaethol cymru pwllheli i drafod cadwraeth yr iaith roedd y parchedig ddr g hartwell jones elfed a phedrog yn pwysleisio creu ewyllys da tuag at y gymraeg tra roedd thomas gwynn jones a j h jones golygydd y brython yn mynnu nad oedd gobaith ei chynnal heb wleidyddiaeth ymosodol o i phlaid roedd syr john morris jones yn cyfiawnhau darlithio i w fyfyrwyr yn saesneg am ei fod am weld y cymry yn genedl ddwyieithog ac nad oedd ar y gymraeg angen termau ar gyfer trafod y byd cyfoes mynnai prosser rhys edward morgan humphreys a r parch d tecwyn evans y dylid hyrwyddo r gymraeg mewn storau poblogaidd i r ifanc mewn drama a ffilm a rhaglenni radio er mai iaith leiafrifol ydyw r gymraeg cynyddodd y gefnogaeth iddi yn ystod ail hanner y g ynghyd â chynnydd mewn sefydliadau megis y blaid wleidyddol genedlaethol plaid cymru ers a chymdeithas yr iaith gymraeg ers yn ôl deddf yr iaith gymraeg a deddf llywodraeth cymru roedd yn rhaid i r sector gyhoeddus drin y gymraeg a r saesneg yn gyfartal cyn belled ag oedd hynny n rhesymol ac ymarferol roedd yn rhaid i gyrff cyhoeddus ysgrifennu cynllun yr iaith gymraeg oedd yn rhaid ei gymeradwyo ymlaen llaw oedd yn nodi ymrwymiad i drin y gymraeg yn gyfartal anfonwyd y drafft hwn am ymgynghoriad cyhoeddus am gyfnod o dri mis lle gellid cynnwys sylwadau awgrymedig yn y fersiwn derfynol wedyn roedd angen ar fwrdd yr iaith ei gymeradwyo cyn iddo gael ei dderbyn yn derfynol gan y cwmni dan sylw ar ôl hynny roedd yn rhaid i r corff cyhoeddus weithredu ei rwymedigaethau yn unol â i gynllun ar rhagfyr cymeradwyodd y cynulliad yn unfrydol set o fesurau i w defnyddio er mwyn datblygu defnydd y gymraeg yng nghymru ar chwefror derbyniodd y mesur hwn gydsyniad brenhinol a chafodd ei gymeradwyo a chan hynny yn gwneud y gymraeg yn iaith a gydnabyddir yn swyddogol yng nghymru mae mesur y gymraeg cymru yn o ganlyniad i gymeradwyo r mesur hwn y mae n rhaid i gyrff cyhoeddus a rhai cwmnau preifat ddarparu gwasanaethau cymraeg ond ni wyddys eto r pa gwmnau a fydd yn gorfod cydymffurfio meddai r gweinidog treftadaeth alun ffred jones mae r gymraeg yn destun balchder i bobl cymru p un a ydynt yn ei siarad neu beidio ac rwy wrth fy modd felly bod y cynulliad cenedlaethol wedi cymeradwyo r mesur rwy n falch fy mod wedi cael llywio r ddeddfwriaeth trwy r cynulliad sy n cadarnhau statws swyddogol yr iaith sy n creu eiriolydd cryf dros siaradwyr y gymraeg ac a fydd yn cynyddu n sylweddol nifer y gwasanaethau fydd ar gael trwy gyfrwng y gymraeg rwy n credu dylai pawb sydd eisiau derbyn gwasanaethau drwy gyfrwng y gymraeg gael y cyfle i wneud hynny a dyna beth mae r llywodraeth yma wedi bod yn gweithio tuag ato mae r ddeddfwriaeth hon yn gam pwysig a hanesyddol ymlaen i r iaith eu siaradwyr ac i r genedl ni dderbyniwyd y mesur gan bawb ysgogodd bethan williams cadeirydd cymdeithas yr iaith gymraeg ymateb cymysg gan ddweud through this measure we have won official status for the language and that has been warmly welcomed but there was a core principle missing in the law passed by the assembly before christmas it doesn t give language rights to the people of wales in every aspect of their lives despite that an amendment to that effect was supported by assembly members from three different parties and that was a significant step forward ar hydref penodwyd meri huws cadeirydd bwrdd yr iaith gymraeg yn gomisiynydd newydd dros y gymraeg mewn datganiad a ryddhawyd ganddi dywedodd ei bod wrth ei bodd i gael ei phenodi i r rôl bwysig bwysig hon gan ychwanegu bydda i n adeiladu ar y gwaith da sydd eisoes wedi i wneud gan fwrdd yr iaith gymraeg ac eraill er mwyn cryfhau r gymraeg a sicrhau ei bod yn parhau i ffynnu dywedodd carwyn jones prif weinidog cymru y byddai meri yn eiriolwr ardderchog dros y gymraeg ond roedd pryderon gan ambell i berson dywedodd bethan jenkins o blaid cymru i have concerns about the transition from meri huws s role from the welsh language board to the language commissioner and i will be asking the welsh government how this will be successfully managed we must be sure that there is no conflict of interest and that the welsh language commissioner can demonstrate how she will offer the reuired fresh approach to this new role cychwynnodd meri ei gwaith fel comisiynydd iaith ar ebrill defnyddia cynghorau lleol a chynulliad cenedlaethol cymru y gymraeg yn iaith lled swyddogol gan ddosbarthu deunydd llenyddol a hyrwyddol yn y gymraeg yn ogystal â r saesneg e e llythyron at rieni o r ysgol gwybodaeth llyfrgelloedd gwybodaeth cynghorau ac ati ac mae r mwyafrif o arwyddion ffyrdd yng nghymru yn y gymraeg a r saesneg gan gynnwys enwau lleoedd serch hynny defnyddir yr enw saesneg yn unig am leoedd mewn rhai mannau yn lloegr er bod enwau cymraeg arnynt ers llawer dydd e e london llundain the english midlands canolbarth lloegr ers mae hi n orfodol i addysgu r gymraeg fel ail iaith mewn ysgolion hyd at oed ac mae hyn wedi cyfrannu at sefydlogi ac i ryw raddau at wrthdroi dirywiad yr iaith mewn rhai mannau er bod arwyddion ffyrdd dwyieithog yng nghymru mae r geiriad ar arian o hyd yn uniaith saesneg yr unig eithriad i hyn fu r arysgrif ar bunnoedd cymru yn a a ddywedai pleidiol wyf i m gwlad o anthem genedlaethol cymru hen wlad fy nhadau nid yw r gymraeg ar y ceiniogau prydeinig newydd ymlaen er iddynt gael eu dylunio gan ogleddwr a u bathu yn y bathdy brenhinol yn llantrisant yn ne cymru er bod llawer o siopau yn arddangos arwyddion dwyieithog prin ydy r defnydd o r gymraeg ar ddeunydd pacio a chyfarwyddiadau mae geirfa r gymraeg yn tarddu o eiriau r frythoneg yn bennaf megis wy a carreg gydag ambell i air benthyg o r lladin megis ffenestr lladin fenestra a gwin lladin vinum a r saesneg megis silff a gât mae r gymraeg fel ieithoedd eraill y byd yn benthyca geirfa oddi ar ieithoedd eraill benthyciwyd i r gymraeg o r lladin yr wyddeleg y ffrangeg a r saesneg yn bennaf ceir rhai geiriau cymraeg sy n tarddu o r hen norseg y roeg a r hebraeg ar hyn o bryd o r saesneg y benthycir gan fwyaf ac o ieithoedd eraill y byd drwy r saesneg ysgrifennir y gymraeg gyda gwyddor ladin sydd defnyddio llythyren yn draddodiadol lle bo wyth ohonynt yn ddeugraffau dwy lythyren a drinnir yn un ar gyfer coladiad yn wahanol i r saesneg ystyrir w ac y yn llafariaid yn y gymraeg ynghyd ag a e i o ac u defnyddir y llythyren j mewn geiriau benthyg o r saesneg megis jam jôc a garej prin iawn yw r defnydd o k v x a z ond fe u defnyddir o fewn rhai cyd destunau technegol megis kilogram volt a zero ond defnyddir amnewidiadau cymraeg fel arfer cilogram folt a sero roedd y llythyren k yn gyffredin hyd y g ond fe i collwyd adeg cyhoeddi r testament newydd yn y gymraeg fel yr eglurodd william salesbury c for k because the printers have not so many as the welsh reuireth nid oedd y newid yma yn boblogaidd ar y pryd yr acen grom yw r marc diacritig mwyaf cyffredin sy n gwahaniaethu llafariaid hir a byr fel arfer gyda homograffau yn bennaf lle bo r llafariad yn fyr mewn un gair ac yn hir yn y llall e e man a mân nodweddir ffonoleg y gymraeg gan nifer o synau nad ydynt yn bodoli yn y saesneg ac sy n deipolegol brin mewn ieithoedd ewropeaidd mae r acen bwys fel arfer yn disgyn ar y goben y sillaf olaf ond un mewn geiriau aml sillafog aethpwyd ati i ysgrifennu cymraeg yn gynnar o i chymharu ag ieithoedd eraill canolbarth a gogledd ewrop heblaw am ladin a groeg efallai cyn gynhared ag oc er nad oes ysgrifau wedi goroesi o r adeg honno ar garreg yn eglwys sant cadfan tywyn y ceir y geiriau cymraeg cynharaf i oroesi carreg a naddwyd tua r flwyddyn oc gan fod datblygiad cymraeg fodern ysgrifenedig yn lled araf mae gagendor eang wedi agor rhyngddi a chymraeg llafar yn wir mae rhai o r gwahaniaethau rhwng yr ysgrifenedig a r llafar yn hen iawn ysgrifennir ffurf trydydd person lluosog y ferf yn ant ond fe i hyngenir yn an dengys barddoniaeth y g lle odlid geiriau n diweddu ag ant gyda rhai yn diweddu ag an fod y gwahaniaeth hwn eisoes yn bodoli bryd hynny dim ond yn ddiweddar y cydnabuwyd llawer o newidiadau yr iaith lafar yn y gymraeg ysgrifenedig newydd a elwir yn gymraeg cyfoes cymraeg llafar yw r iaith fel y i siaredir yn hytrach na i hysgrifennu mae hi n wahanol i r iaith ysgrifenedig o ran geirfa gramadeg a morffoleg ceir ynddi sawl cywair ieithyddol tra gwahanol a sawl tafodiaith credir bod tua o boblogaeth cymru yn gymry cymraeg ddechrau r g a rhyw yn gymry uniaith erbyn mae rhyw o bobl yn siarad cymraeg un mewn pump sef rhyw o bobl yn ôl y cyfrifiad mae cymuned fechan o ddisgynyddion i gymry cymraeg wedi goroesi yn y wladfa ym mhatagonia yr ariannin siaredir cymraeg ym mhatagonia er pan aeth grŵp o ymsefydlwyr o gymru yno i fyw i chwilio am fywyd gwell ac i gael byw eu bywydau drwy gyfrwng y gymraeg yn rhydd o orthrwm adeg twf anghydffurfiaeth yn ystod y g daeth y capeli yng nghymru yn ganolbwynt bywyd cymraeg ymysg y llu o weithgareddau cymdeithasol a drefnwyd gan y capeli ceid eisteddfodau corau a theithiau gwib ond erbyn diwedd y eg ganrif yn yr ardaloedd diwydiannol roedd gan y boblogaeth arian yn eu pocedi a r gallu i dalu am adloniant y tu allan i furiau r capel roedd difyrrwch ar gael yn y theatr yn y trefi gwyliau ac yn ddiweddarach mewn ffilm ar y radio ac ar y teledu tanseiliwyd lle r capeli cymraeg a fu n ganolbwynt cymdeithas gan yr adloniant newydd hudolus erbyn dechrau r g cyrhaeddai r diwylliant eingl americanaidd y byd a r betws drwy ffilm radio a theledu gan gystadlu ag adloniant a diwylliant traddodiadol y cartref a r gymuned leol sefydlwyd rhai mudiadau cenedlaethol cymraeg eu cyfrwng yn ystod yr g sydd i raddau yn llenwi r bwlch a adawyd wrth i weithgaredd cymdeithasol y capeli ddihoeni mudiad yr urdd a ffurfiwyd ym yw r pwysicaf o r rhain mae merched y wawr a r ffermwyr ifainc hefyd yn fudiadau o bwys yn cynnal gweithgareddau trwy gyfrwng y gymraeg ceir nifer o fudiadau cenedlaethol eraill cymraeg eu hiaith megis undeb cenedlaethol y cymdeithasau cymraeg cymdeithas edward llwyd a r gymdeithas wyddonol sefydlwyd anrhydeddus gymdeithas y cymmrodorion ym gan forrisiaid môn yn gymdeithas lenyddol i amddiffyn y gymraeg mae gan eisteddfodau le canolog yn niwylliant cymru a r gymraeg wedi nychdod yr hen gyfundrefn eisteddfodol yn y canrifoedd wedi r deddfau uno adnewyddwyd yr eisteddfod gyda chyfarfodydd taleithiol yn ystod y eg ganrif sefydlwyd yr eisteddfod genedlaethol yn y au ond defnyddiwyd mwy a mwy o saesneg yn yr eisteddfod genedlaethol gyda threigl y blynyddoedd erbyn saesneg oedd prif iaith y llwyfan y beirniadaethau a seremonau gorsedd y beirdd sefyllfa annerbyniol i lawer gwnaethpwyd y gymraeg yn iaith swyddogol yr eisteddfod ym ond parhau wnaeth y defnydd o r saesneg ar lwyfan yr eisteddfod tan pan gyflwynwyd y rheol gymraeg o hyn ymlaen y gymraeg yn unig a glywid ar lwyfan yr eisteddfod heblaw am rai anerchiadau gan westeion gwadd mae r rheol gymraeg hithau n bwnc llosg sydd wedi peri i rai awdurdodau lleol atal eu cyfraniad ariannol tuag at yr eisteddfod genedlaethol beirniedir yr eisteddfod genedlaethol gan rai am safon anwastad y llenyddiaeth a wobrwyir ar y llaw arall clodforir yr eisteddfod am ei bod yn ŵyl ddiwylliannol i r werin am roi llwyfan cenedlaethol i artistiaid cymru am feithrin barddoni ac am hybu dysgu cymraeg trefnir eisteddfodau gan gymdeithasau megis yr urdd mudiad y ffermwyr ifainc ac undeb cenedlaethol y glowyr cynhelir rhai eisteddfodau taleithiol o hyd megis eisteddfod pontrhydfendigaid ac ambell eisteddfod drefol neu bentrefol ond nid oes cymaint o fri ar y rhain ag a fu ac nid yw r capeli n trefnu eisteddfodau fel ag y buont ychwaith argraffwyd llyfrau cymraeg yn gynnar o gymharu â llawer o ieithoedd eraill ewrop nad oeddent yn ieithoedd gwladwriaeth nifer fechan o lyfrau a gyhoeddwyd cyfanswm o rhwng a crefydd oedd pwnc mwyafrif y llyfrau hyn yna cynyddodd nifer y llyfrau a gyhoeddwyd i gyfartaledd o y flwyddyn rhwng a a y flwyddyn rhwng a yn rhannol drwy nawdd y welsh trust a r spck erbyn y g roedd pris llyfr wedi disgyn yn sylweddol ac o fewn cyrraedd y werin ymhlith y llyfrau a gyhoeddwyd yr oedd rhai o glasuron y dadeni dysg a llenyddiaeth grefyddol cymru cannwyll y cymry gan y ficer prichard a gweledigaetheu y bardd cwsc gan ellis wynne esgorodd cynnydd aruthrol llythrennedd yn ystod y g yn esgor ar alw am lyfrau o bob math yng nghymru fel ag yn lloegr sefydlwyd nifer o argraffdai yng nghymru i gyflenwi r farchnad newydd â llyfrau cyhoeddwyd dros o lyfrau cymraeg yn ystod y g heddiw cyhoeddir llyfr cymraeg yn flynyddol llawer ohonynt yn lyfrau i blant ymysg y cyhoeddwyr pennaf mae gwasg gomer gwasg prifysgol cymru a r lolfa ariennir y gwaith o gyhoeddi llawer o lyfrau cymraeg a chymreig gan y llywodraeth drwy gyngor llyfrau cymru a sefydlwyd fel y cyngor llyfrau cymraeg ym mae cyngor llyfrau cymru hefyd yn dosbarthu llyfrau cymreig yn saesneg ceir casgliad helaeth o lawysgrifau cyfnodolion a llyfrau cymraeg yn llyfrgell genedlaethol cymru un o swyddogaethau llyfrgell genedlaethol cymru yw rhoi ar gadw copi o bob llyfr gaiff ei gyhoeddi ym mhrydain yn ogystal â deunydd ar bapur cesglir yno ddeunydd ar gyfryngau sain a llun mae r gymraeg wedi bod yn elfen flaenllaw yn yr ymwybyddiaeth o r hunaniaeth gymreig mae r ymwybyddiaeth hon yn treiddio i waith llenorion cymru yn gymraeg ac yn saesneg efallai mai r man lle mae r gymraeg yn fwyaf amlwg yw r anthem genedlaethol hen wlad fy nhadau a bydded i r heniaith barhau mae r gymraeg cymreictod a cholli iaith yn themâu i nifer o weithiau llenyddol ymhlith y mwyaf amlwg o r rhain yw nofel islwyn ffowc elis wythnos yng nghymru fydd a cherddi gerallt lloyd owen gan gynnwys etifeddiaeth cerdd gwyneth lewis y llofrudd iaith cerddi jac glan y gors dic siôn dafydd a cherddi waldo williams yr heniaith a cymru a chymraeg dylid hefyd grybwyll cerdd arall gan waldo williams cofio sy n alarnad i ieithoedd a phobloedd golledig y ddaear gyfan yn ogystal â cherddi sy n moli r gymraeg neu weithiau yn galaru amdani neu n ymgyrchu trosti ceir hefyd weithiau sy n mynegi r profiad o fod yn gymro cymraeg mae r profiad hwn yn annatod glwm wrth ddylanwad cenedligrwydd cenedlaetholdeb galar cymhleth israddoldeb rhamant y gorffennol gwawd y sais ymgecru ymysg y cymry perthyn i draddodiad hir a gwerthfawr a pherthyn i fro ceir ymateb cymhleth i r gymraeg a r ymwybyddiaeth o gymreictod hefyd yng ngweithiau rhai llenorion cymreig yn ysgrifennu yn saesneg yn enwedig o r au ymlaen yn eu plith mae gweithiau caradoc evans cymro cymraeg megis my people gweithiau r s thomas a ddysgodd gymraeg megis reservoirs yn ei collected poems a gwyn thomas yn gymro di gymraeg o r union genhedlaeth na fagwyd yn gymry cymraeg rhoddwyd mynegiant am y tro cyntaf i ymdeimlad o gymreictod di gymraeg gan rai o r llenorion hyn ffenomenon yn perthyn i gymru r g yw r diwylliant cymreig di gymraeg a dyfodd yn sgil y mewnlifiad mawr i r cymoedd diwydiannol yn ystod y ddau ddegawd cyntaf o r ganrif diddorol sylwi bod t llew jones a hanai o r un ardal â caradoc evans wedi galw ei hunangofiant o fwriad yn fy mhobol i ynddo mae n trafod ymateb caradoc evans i r gymraeg er mai digon gelyniaethus oedd rhai o r llenorion cymraeg a saesneg tuag at ei gilydd ar ddechrau r g ond erbyn diwedd y ganrif roeddynt yn tueddi i gymodi yn lle ymgecru llwyddwyd i gyhoeddi casgliad o farddoniaeth yn the oxford book of welsh verse in english ym a gynhwysai gerddi saesneg a cherddi a gyfieithwyd o r gymraeg mewn un gyfrol ym cyhoeddwyd cydymaith i lenyddiaeth cymru ar y cyd â the oxford companion to the literature of wales erbyn hyn ceir nifer o gyfrolau a gyhoeddir yn saesneg a chymraeg ar y cyd megis llyfrau yn adrodd hanes bro neu n dathlu digwyddiad hanesyddol yn gyffredinol mae datblygiadau technolegol yn y cyfryngau cyfathrebu wedi hyrwyddo r saesneg yng nghymru fel ag yn y byd yn gyffredinol galluogai r dechnoleg newydd yn bapur newydd ac yna n radio teledu a r rhyngrwyd i r saesneg dreiddio i aelwydydd cymraeg lle na chlywsid erioed saesneg gynt dylanwadai r radio a r teledu a gyrhaeddai aelwydydd prydain gyfan ar agweddau ac arferion gwrandawyr a gwylwyr ym mhob un o r cyfryngau newydd fe geisiai rhai sicrhau bod y gymraeg yn ennill ei phlwyf yn wyneb y gystadleuaeth saesneg weithiau n llwyddiannus ac weithiau n aflwyddiannus yn ystod y g tyfodd diwydiant papur newydd ffyniannus yng nghymru erbyn au a au r g fodd bynnag roedd y farchnad papurau newydd drwy brydain yn mynd yn fwy fwy canolog dan bwysau r farchnad a bu cwymp yn nifer y papurau newydd a gyhoeddid peidiodd y darian ym traflyncwyd y genedl gymreig gan gwmni r herald ym a pheidiodd y faner ym heddiw mae nifer o bapurau a chylchgronau cymraeg wythnosol neu fisol ar gael megis golwg y cymro a barn ond does dim un papur dyddiol cafwyd ymdrech i lansio papur wythnosol o r enw y byd ond yn rhoddwyd y gorau i r syniad oherwydd diffyg nawdd cyhoeddus noddir nifer o gylchgronau arbenigol gan gyngor llyfrau cymru erbyn heddiw mae r galw am newyddion lleol trwy gyfrwng y gymraeg yn cael ei ddiwallu gan y papurau bro mae r papurau bro yn aelodau o r gymdeithas papurau bro ac yn derbyn nawdd o r llywodraeth i ariannu r papurau hyn mae dau gylchgrawn ar gyfer dysgwyr ar gael lingo golwg ac acen ar gyfer dysgwyr ar y lefelau isaf darlledwr sy n darparu gwasanaethau teledu yn y gymraeg yw sianel pedwar cymru neu sc dechreuodd ddarlledu ar y af tachwedd ei gyfrifoldeb yw darparu gwasanaeth yn yr iaith gymraeg cyn sefydlu sc roedd cymry cymraeg yn ddibynnol ar raglenni achlysurol ar bbc cymru a htv cymru yn aml yn hwyr yn y nos neu ar adegau amhoblogaidd eraill roedd hyn yn annerbyniol i r cymry cymraeg ac i r di gymraeg hefyd am fod rhaglenni saesneg o weddill prydain yn cael eu disodli neu n cael ei darlledu ar amseroedd gwahanol yn ôl ymchwil diweddar postiwyd y neges gyntaf ag unrhyw destun cymraeg ynddi ar usenet ar awst ar tachwedd agorwyd y rhestr e bost welsh l sef y welsh language bulletin board hwn oedd y man trafod cyntaf penodedig ar gyfer yr iaith gymraeg ers hynny gwelwyd defnydd o r gymraeg mewn nifer fawr o feysydd ar y rhyngrwyd ac yn arbennig felly ar y we yn sgil goblygiadau deddf iaith mae r sector gyhoeddus yng nghymru yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog mae rhai busnesau a chymdeithasau yn enwedig y rhai mawrion a r rhai sy n ymwneud yn uniongyrchol â r gymraeg hefyd yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog yn ôl eu polisi iaith unigol eu hunain o ran y cyfryngau cymdeithasol cymraeg mae dros o flogiau cymraeg erbyn a dros o gyfrifon yn defnyddio cymraeg ar twitter nid yw n glir beth yn union yw r defnydd o facebook ond adnabu ymchwil a gynhaliwyd yn bod grŵp facebook lle roedd defnydd o r gymraeg mae llenyddiaeth gymraeg wedi hawlio ei le ar y we hefyd yn rhoddwyd holl farddoniaeth y prifardd robin llwyd ab owain ar y we fyd eang dan yr enw rebel ar y we dyma oedd y gyfrol gyntaf yn y gymraeg ar y rhyngrwyd bu gwasg y lolfa cymdeithas yr iaith gymraeg a r llyfrgell genedlaethol hefyd yn flaenllaw iawn yn y dyddiau cynnar hyn ar gael yn y a r dydd gŵyl dewi sant ar mawrth yw r diwrnod y dethlir dewi sant nawddsant cymru bydd nifer o blant yn gwisgo r wisg gymreig ac yn cystadlu mewn eisteddfodau ysgol yn arbennig trwy ganu ac adrodd bydd llawer o bobl o bob oed yn gwisgo cenhinen bedr a welir fel arwyddlun cymreig neu genhinen arwyddlun dewi sant ar y diwrnod cynhelir nifer o nosweithiau llawen a chyngerddau hefyd y mae nifer o gymdeithasau yn cael noson gawl a gŵr gwadd i w hannerch mae r cyntaf o fawrth wedi bod yn ŵyl genedlaethol ers canrifoedd yn ôl y traddodiad bu farw dewi sant ar y cyntaf o fawrth oc gwnaed y dyddiad yn ddydd cenedlaethol answyddogol cymru yn y g cynhelir gorymdaith flynyddol yng nghaerdydd i ddathlu r ŵyl yn yn yr unol daleithiau cafodd dydd gŵyl dewi ei gydnabod yn swyddogol fel diwrnod cenedlaethol y cymry ac ar y cyntaf o fawrth cafodd adeilad empire state ei oleuo yn lliwiau baner cymru mae cymdeithasau cymreig drwy r byd yn dathlu drwy gynnal ciniawau partion a chyngerddau cododd problem yn o ran agwedd grefyddol yr ŵyl gan fod y cyntaf o fawrth yn disgyn ar ddydd mercher lludw sy n cael ei ystyried yn ddiwrnod anaddas i ddathlu o ganlyniad dathlwyd y diwrnod ar chwefror gan y catholigion ac ar mawrth gan yr eglwys yng nghymru mae ymgyrch ar droed i gael dydd gŵyl dewi yn ddydd gŵyl banc swyddogol yng nghymru yn ôl arolwg a gynhaliwyd ar ddydd gŵyl dewi yr oedd o bobl cymru yn cefnogi hyn gyda yn barod i aberthu gŵyl banc arall yn ei le yn y au cynyddodd y nifer o orymdeithiau mae n ymddangos mai caerdydd aberystwyth a wrecsam oedd y cyntaf gyda r ardaloedd canlynol yn dilyn gwlad ar ynys prydain yng ngogledd orllewin ewrop yw lloegr saesneg england yn ddaearyddol ac o ran poblogaeth hi yw r wlad fwyaf o fewn y deyrnas unedig mae n ffinio â chymru i r gorllewin a r alban i r gogledd yn y ed a r g cyrhaeddodd llwythau tiwtonaidd a gynhwysai yn ôl traddodiad yr eingl sacsoniaid a jutiaid brydain o dir mawr ewrop a gwladychu de a dwyrain yr ynys gan yrru r brodorion o geltiaid tua r gorllewin ac i r ardaloedd llai ffrwythlon arhosodd eraill ac fe u hymgorfforwyd o fewn cymdeithas y goresgynnwyr ymledodd rheolaeth y saeson cynnar o dipyn i beth tua r gorllewin a r gogledd gan greu nifer o deyrnasoedd fel wessex mercia essex sussex a northumbria colli eu hiaith a u harferion bu hanes y brythoniaid a oroesodd yn yr ardaloedd hynny ond wessex oedd yr unig un i gadw ei hannibyniaeth ar ôl goresgyniadau r llychlyniaid yn yr fed a r g a theyrnas wessex fu sail teyrnas lloegr a r deyrnas unedig wedyn nawddsant lloegr sant siôr ebrill mae naw rhanbarth yn lloegr rhanbarth daearyddol yn ne america yw patagonia sy n ymestyn o tsile ar draws yr andes i r ariannin ar ochr tsile o r andes fe ymestyn patagonia i r de o ledred d gan gynnwys rhan ddeheuol rhanbarth politicaidd los lagos a rhanbarthau aysn a magallanes heblaw am y rhan o antrtica a hawlir gan tsile ar ochr yr ariannin o r andes fe ymestyn patagonia i r de o afonydd neuun a ro colorado gan gynnwys y taleithiau neuun ro negro chubut santa cruz tierra del fuego a rhan ddeheuol talaith buenos aires deillia r enw patagonia o batagones sef enw r bobl gyntaf i gyrraedd yr ardal rhyw o flynyddoedd yn ôl yn yr ariannin mae patagonia wedi ei rhannu yn bedair talaith daw r enw o r gair patagn sef cewir mewn mytholeg a chredwyd eu bônt ddwywaith maint dyn i troedfedd i m yng nghanol y g rhwng a cyrhaeddodd minteioedd o gymry er mwyn sefydlu gwladfa ym mhatagonia yr ariannin y wladfa oedd enw r cymry hynny ar yr ardal honno erys rhai siaradwyr cymraeg yn nhalaith chubut hyd heddiw er mwyn cynnal y gymraeg yn chubut mae cynulliad cenedlaethol cymru yn anfon athrawon o gymru at yr ysgolion cymraeg yno iaith frodorol lloegr ydyw saesneg english mae n un o ddwy iaith swyddogol cymru ynghyd â r gymraeg yn ogystal ac yn un o ieithoedd mwyaf y byd datblygodd y saesneg o iaith llwythau germanaidd ag ymsefydlodd ym mhrydain rhwng y bumed a r seithfed ganrif gan ddisodli iaith a diwylliant y brythoniaid brodorol o rannau helaeth o dde prydain a chreu r teyrnasoedd eingl sacsonaidd erbyn y ddegfed ganrif roedd y teyrnasoedd hyn wedi uno i greu teyrnas lloegr lledodd y saesneg drwy r byd yn sgl anturiaethau imperialaidd y saeson a arweiniodd at greu gwladfeydd seisnig mewn sawl rhan o r byd oherwydd ei lle fel iaith mwyafrif yr unol daleithiau mae r saesneg wedi dod yn brif iaith y byd ar gyfer cyfathrebu rhyngwladol dysgir saesneg fel ail iaith yn fwy nag unrhyw iaith arall ond y ffurf americanaidd ar yr iaith a ddysgir yn amlach na r ffurf seisnig mae llenyddiaeth saesneg yn un o r llenyddiaethau mwyaf yn y byd a i gwreiddiau n gorwedd yn y cyfnod eingl sacsonaidd mewn canlyniad i r dirywiad yn nifer y siaradwyr cymraeg a r seisnigeiddio yn y wlad mae gan gymru ei llenyddiaeth saesneg hefyd ysgrifennodd dylan thomas ei storau a i gerddi yn saesneg er enghraifft mae gramadeg yr iaith saesneg yn weddol debyg i r gymraeg i w chymharu â r tsieiniaidd er enghraifft gan fod y ddwy iaith yn dod o r teulu indo ewropeaidd serch hyn mae gramadeg yr ieithoedd romawns a r almaeneg llawer yn fwy tebyg i saesneg nag ydyw i r gymraeg mae gweriniaeth yr ariannin sbaeneg repblica argentina neu r ariannin yn wlad yn ne ddwyrain de america mae n gorwedd rhwng mynyddoedd yr andes a rhan ddeheuol y môr iwerydd mae n ffinio â wrwgwi brasil paragwâi bolifia a tsile sbaeneg yw r iaith swyddogol mae r enwau sbaeneg a chymraeg yn dod o r lladin argentum arian metel gwerthfawr a anogodd yr ymgartrefu cynnar ewropeaidd gelwir person a anwyd yn yr ariannin yn archentwr prif erthygl hanes yr ariannin ceir olion y trigolion cyntaf yn y tiroedd sy n awr yn ffurfio yr ariannin yn rhan ddeheuol patagonia tua o flynyddoedd yn ôl daeth gogledd orllewin o wlad yn rhan o ymerodraeth yr inca yn ail hanner y g a ceir y cofnodion cynharaf yn ffurf uipu yn y cyfnod hwnnw dechreuodd hanes ysgrifenedig y wlad gyda dyfodiad yr ewropeaid i r rhanbarth yn gynnar yn yr g y cyntaf i gyrraedd yno oedd y sbaenwr juan daz de sols a i ŵyr yn yn sefydlodd y sbaenwyr y virreinato del ro de la plata o nifer o diriogaethau blaenorol wedi gwrthryfel mis mai yn sefydlwyd nifer o wladwriaethau annibynnol yn cynnwys un yn dwyn yr enw provincias unidas del ro de la plata cyhoeddwyd annibyniaeth ar gorffennaf a gorchfygwyd y sbaenwyr mewn brwydr yn sefydlwyd gweriniaeth yr ariannin rhwng a roedd adegau o groestyniad gwleidyddol rhwng y ceidwadwyr a r rhyddfrydwyr ac rhwng ymbleidiau sifil a milwrol ar ôl yr ail rhyfel y byd gwelwyd dyrchafiad y mudiad poblogol peronistaidd roedd juntas gwaedlyd bob yn ail efo llywodraethau democratig tan yn dilyn problemau economaidd mawr a r trechiad yn rhyfel y falklands ers dymchwel y junta milwrol ym mae pedwar etholiad rhydd wedi cadarhau lle r ariannin fel gweriniaeth ddemocrataidd er gwaethaf gwaethygiad economaidd difrifol yn a dechrau prif erthygl gwleidyddiaeth yr ariannin mae cyfansoddiad yr ariannin sydd yn dyddio o wedi i ddiwygio yn yn gwahanu nerthoedd y canghennau gweithredol deddfwriaethol a barnwrol ar y lefelau cenedlaethol a thaleithiol ni all yr arlywydd na r is arlywydd gael eu hethol am fwy na dau dymor o bedair blynedd yn olynol gellir sefyll am drydydd tymor neu fwy ar ôl egwyl o un tymor neu fwy mae r arlywydd yn penodi gwenidogion y llywodraeth ac mae r cyfansoddiad yn rhoi llawer o rym iddo fe fel pennaeth y wladwriaeth a phennaeth y llywodraeth yn cynnwys yr awdurdod i wneud cyfreithiau trwy ddyfarniad arlywyddol pan fo amodau pwysig ac anghenrheidiol senedd yr ariannin yw r gyngres genedlaethol dwy siambr neu r congreso nacinal sy n cynnwys y senedd y senado o o seddi a siambr dirpwyon y cmara de diputados o o aelodau ers mae pob talaith gan gynnwys y brifddinas ffederal yn ethol seneddwr mae r seneddwyr yn cael eu ethol am dymor o blynedd gydag etholiadau am draean o r senedd pob dwy flynedd mae aelodau siambr y dirpwyon yn cael eu hethol am blynedd a hanner y siambr yn cael ei ethol bob dwy flynedd prif erthygl taleithiau r ariannin mae gan yr ariannin talaith provincias unigol provincia ac un rhanbarth ffederal distrito federal a nodir gyda prif erthygl daearyddiaeth yr ariannin gellir rhannu r ariannin yn dri darn gwastadedd ffrwythlon y pampas dros hanner gogleddol y wlad calon cyfoeth amaethyddol yr ariannin y llwyfandir patagonia yn hanner de r wlad ac yn ymestyn i lawr i ynys tierra del fuego a mynyddoedd yr andes yn y gorllewin mae mynyddoedd uchaf yr andes ar y ffin ogleddol rhwng tsile ac ariannin y mynydd uchaf yw aconcagua sydd m uwchlaw lefel y môr y mynydd uchaf ar gyfandir america a r mynydd uchaf yn y byd tu allan i asia mynyddoedd uchaf yr ariannin yw mae r prif afonydd yn cynnwys y paragwâi bermejo colorado wrwgwi a r hwyaf y paran mae r ddwy olaf yn ymuno â i gilydd cyn cyrraedd y môr iwerydd i ffurfio aber y ro de la plata afon plât mae hinsawdd yr ariannin yn dymherus gan fwyaf ond gyda hinsawdd isdrofannol yn y gogledd a sych is antarctig yn y de pell prif erthygl economi r ariannin mae gan yr ariannin adnoddau naturiol gwerthfawr poblogaeth wybodus iawn amaeth da a sylfaen ddiwydiannol amrywiol fodd bynnag yn y au hwyr bu dyledion rhyngwladol yr ariannin yn codi n enfawr a graddfa chwyddiant wedi cyrraedd y mis a cynnyrch economaidd yn syrthio i wella r argyfwng economaidd dechreuodd y llywodraeth ar ffordd i rhyddfrydoli masnach di rheoli a preifateiddio yn daeth y peso eu sefydlu i r doler americanaidd roedd y diwygiadau yn llwyddiannus yn y dechrau ond roedd argyfyngau economaidd hwyrach yn mecsico asia rwsia a brasil yn gwaethygu pethau o i flaen yn dymchwelodd y system bancio ac roedd y peso yn nofio yn erbyn y doler ers chwefror ers hynny mae r sefyllfa economaidd wedi gwella n sylweddol prif erthygl demograffaeth yr ariannin mae pobl yr ariannin yn dod o lawer o grwpiau cenedlaethol ac ethnig gyda disgynyddion pobl o r eidal a sbaen yn y mwyafrif mae tua o bobl o r canol ddwyrain syria libanus a gwledydd eraill yn byw yn y dinasoedd y sbaeneg yw r unig iaith swyddogol daeth llenyddiaeth yr ariannin i sylw rhyngwladol yn rhan olaf y g gyda chyhoeddi r llyfr martn fierro gan jos hernndez cyfieithwyd y llyfr yma i dros iaith ymhlith prif lenorion yr g mae jorge luis borges julio cortzar a juan gelman ill tri ymhlith awduron sbaeneg pwysicaf yr g cyhoeddwyd cryn dipyn o lenyddiaeth gymraeg gan drigolion y wladfa hefyd yr enwocaf o lenorion y wladfa yw eluned morgan ac r bryn williams daeth y tango yn enwog fel dull o ddawnsio ac arddull cerddorol gyda buenos aires fel canolbwynt gelwir carlos gardel yn frenin y tango pêl droed yw r mwyaf poblogaidd o r chwaraeon yn yr ariannin enillodd y tm cenedlaethol gwpan pêl droed y byd yn a y mwyaf adnabyddus o bêl droedwyr y wlad yw diego armando maradona mae bocsio hefyd yn boblogaidd ac mae mwy na o archentwyr wedi dal pencampwriaeth y byd enillodd yr ariannin bencampwriaeth pêl fasged y byd yn cafwyd cryn lwyddiant mewn tenis hefyd gyda guillermo vilas a gabriela sabatini yn nodedig daeth tm rygbi r undeb cenedlaethol yr ariannin yn drydydd yng nghwpan y byd yn enw adnabyddus arall ym maes chwaraeon yw r gyrrwr fformiwla un juan manuel fangio a enillodd bencampwriaeth y byd bum gwaith yn y au mae cymru hefyd saesneg wales yn wlad geltaidd gyda r alban cernyw gogledd iwerddon a lloegr mae cymru n rhan o r deyrnas unedig lleolir y wlad yn ne orllewin gwledydd prydain gan ffinio â lloegr i r dwyrain môr hafren a môr iwerydd i r gogledd a r gorllewin cymru yw tywysogaeth fwyaf y byd ond bellach nid yw r term tywysogaeth yn cael ei defnyddio n aml i w disgrifio cymraeg yw iaith frodorol y wlad ond siaredir saesneg gan y cyfan o i dinasyddion erbyn heddiw gall oddeutu o i phoblogaeth siarad cymraeg yn wreiddiol defnyddiwyd yr enw cymry ffurf luosog cymro i ddisgrifio r wlad a r bobl ynddi ymddengys y gair yn gyntaf mewn cerdd fawl i cadwallon ap cadfan sydd o bosib yn dyddio o r c a daw o r gair brythoneg combrogos lluosog combrogi sy n golygu cydwladwr mae r elfen bro yn parhau n air am wlad neu ardal yn yr iaith fodern diflanodd y b tua r flwyddyn ond mae r mb wedi aros yn y ffurf ladin am y wlad cambria yn ogystal â r enwau cumbria a cumberland yng ngogledd lloegr yn yr g mabwysiadwyd y sillafiad cymru i ddynodi r wlad gan neilltuo cymry ar gyfer y trigolion y gair germaneg walh neu wealh estron yw bôn yr enw saesneg ar gymru o r un gair daw enw r walwniaid yng ngwlad belg defnyddid y ffurf luosog wealas yn enw ar drigolion brythoneg a lladin eu hiaith ym mhrydain gan y saeson cynnar a cornwealas ar drigolion penrhyn cernyw y corn dros amser daethpwyd y ffurfiau wales a welsh yn enwau r saesneg ar wlad a phobl cymru glaniodd iŵl cesar ym mhrydain ym mis awst c c ond ni lwyddwyd i oresgyn cymru a oedd fel gweddill prydain yn diriogaeth geltaidd am fwy na chanrif wedi hynny roedd llwythau celtaidd cymru a oedd yn ddiwylliannol yn debyg iawn i w cymdogion brythonaidd yn ne prydain yn cynnwys y silwriaid yn y de a r ordovices yn y gogledd fe sefydlodd y rhufeinwyr gadwyn o amddiffynfeydd dros dde cymru cyn belled â chaerfyrddin maridunum mae tystiolaeth iddyn nhw fynd ymhellach i r gorllewin a chroesi i iwerddon adeiladasant gaer y lleng caerllion isca lle mae r amffitheatr sydd wedi goroesi orau ym mhrydain roedd y rhufeiniaid hefyd yn brysur yn y gogledd mae hen chwedl breuddwyd macsen wledig yn dweud wrth macsen wledig un o ymerawdwyr olaf yr ymerodraeth yn y gorllewin briodi helen ferch pennaeth cymreig o segontiwm caernarfon gyfoes mae n debygol mai r rheswm pam y gwladychwyd cymru gan y rhufeiniaid yw oherwydd eu hawch i fwyngloddio aur plwm copr ac arian a pheth sinc ni wnaeth yr eingl sacsoniaid orchfygu cymru er iddynt dorri r cysylltiad rhwng cymru a r hen ogledd ar ôl brwydr caer yn oherwydd llwyddiannau milwrol y brenhinoedd cymreig yn ogystal wrth gwrs â r dirwedd a r hinsawdd adeiladodd offa brenin mercia glawdd mawr o ddaear ar hyd y ffin rhwng ei frenhiniaeth a gwlad y cymry mae darnau o glawdd offa i w gweld o hyd heddiw parhaodd cymru n wlad gristnogol ar ôl goresgyn lloegr gan y tylwythau paganaidd tiwtonaidd y saeson fe aeth dewi sant ar bererindod i rufain yn y g ac fe weithiodd fel esgob yng nghymru ymhell cyn y cyrhaeddodd awstin i drosi brenin caint a dechrau esgobaeth caergaint ond ni wnaeth y cymry fawr o ymdrech i ledu cristionogaeth yn lloegr efallai oherwydd yr elyniaeth rhwng y ddwy bobl roedd brenhinoedd cymru fel rhodri mawr a llywelyn ap gruffudd yn ddigon cryf neu gyfrwys i gadw eu hannibyniaeth ar ddiwedd y au daeth y normaniaid i gymru gan newid gwleidyddiaeth y wlad sefydlwyd arglwyddiaethau normanaidd y mers rhwng cymru a lloegr bu bron iawn i gymru gyfan gael ei goresgyn ganddynt ond llwyddodd gruffudd ap cynan ac owain gwynedd i w hatal er iddynt ymsefydlu mewn rhannau o r de ac ardaloedd ar y ffin llwyddodd llywelyn fawr i osod seiliau cymru unedig a chyhoeddwyd ei ŵyr llywelyn ap gruffudd yn dywysog cymru ond parhaodd brenhinoedd lloegr i ymosod ar gymru trwy gydol y cyfnod ym lladdwyd llywelyn ein llyw olaf sef tywysog olaf annibynnol cymru mewn ysgarmes ger cilmeri a chipiodd edward i o loegr ei deyrnas adeiladodd edward res o gestyll mawr i gadw r cymry dan reolaeth rhuddlan conwy caernarfon biwmares a harlech ydyw r cestyll enwocaf cafwyd cyfres o wrthryfeloedd yn erbyn llywodraeth y saeson o ddiwedd y g hyd ddiwedd y g gan madog ap llywelyn a llywelyn bren er enghraifft ac roedd y cymry n disgwyl dychweliad owain lawgoch yn y au i ryddhau r wlad cododd owain glyndŵr mewn gwrthryfel yn a chafodd ei gyhoeddi n dywysog cymru ond marw allan yn raddol wnaeth y gwrthryfel wrth i frenhinoedd lloegr ailosod eu hawdurdod yn y wlad am ran helaeth o weddill y g tynnwyd cymru i mewn i ryfeloedd y rhosynnau a welodd y lancastriaid a r iorciaid yn ymgiprys am rym yn lloegr ond er gwaethaf yr ansefydlogrwydd fel yn y ganrif flaenorol blodeuodd diwylliant cymru ac yn arbennig y traddodiad barddol gyda beirdd yr uchelwyr yn cael nawdd gan yr uchelwyr cymreig un o r uchelwyr hyn oedd harri tudur nai siasbar tudur a disgynnydd i ednyfed fychan distain llywelyn fawr yn glaniodd yn sir benfro gyda byddin o ffrancod tyrrai nifer o gymry ato a gorchfygodd rhisiart iii o loegr ar awst ar faes bosworth am gyfnod gwellodd sefyllfa r cymry diddymwyd y deddfau penyd a osodwyd ar y cymry gan y saeson ar ddechrau r ganrif dan ei fab harri viii cyflwynwyd y deddfau uno a roddodd cymru yn yr un system gyfreithiol a gweinyddol â lloegr ond a waharddodd yr iaith gymraeg o fywyd cyhoeddus y wlad ar yr un pryd newidiodd cymru mewn cenhedlaeth neu ddwy o fod yn wlad gatholig i fod yn wlad brotestanaidd gwelwyd hefyd adfywiad llenyddol cyfnod y dadeni dysg a r beibl cymraeg ond troes y bonedd fwyfwy seisnigaidd a thyfai bwlch rhwng arweinwyr cymdeithas a r werin un canlyniad o hynny oedd y mudiadau crefyddol ymneilltuol a ymledai n gyflym yn ystod y eg ganrif a r fed dechreuodd cymru droi n wlad ddiwydiannol yn ogystal ac erbyn diwedd y g a dechrau r eg ganrif roedd trefi diwydiannol chwareli a phyllau glo yn nodwedd amlwg ar fywyd y wlad tyfodd llythrennedd ac ymledai r wasg gymraeg cynyddai r galw am ddatgysylltu r eglwys anglicanaidd yng nghymru ac am hunanlywodraeth ac erbyn diwedd y eg ganrif roedd mudiad cymru fydd ar ei anterth cymysg fu ffawd y genedl yn ystod y fed ganrif ond er gwaethaf y rhyfel byd cyntaf dirwasgiad mawr y au yr ail ryfel byd a r dirywiad ieithyddol yn y au a r au mae cymru heddiw n meddu cynulliad cenedlaethol ac ymddengys fod yr iaith gymraeg yn wynebu dyfodol mwy gobeithiol nag a ddychmygid cenhedlaeth yn ôl er mai dim ond oddeutu o r cymry sy n siarad cymraeg rheolid cymru yn wreiddiol gan frenhinoedd neu dywysogion cymreig annibynnol neu led annibynnol megis rhodri mawr llywelyn fawr a i ŵyr llywelyn ein llyw olaf a fabwysiadodd y teitl tywysog cymru ym cydnabuwyd hyn gan frenin lloegr ym yn unol â chytundeb aberconwy ar ôl goresgyn tywysogaeth llywelyn gan edward i o loegr mynegwyd y dyhead am annibyniaeth i gymru yn y g gan nifer o wrthryfeloedd bychain y gwrthryfel mwyaf oedd gwrthryfel owain glyndŵr a ddechreuodd ym curodd gwŷr glyn dŵr lu seisnig ger pumlumon ym cafodd glyn dŵr ei gyhoeddi yn dywysog cymru ag edrychodd am gymorth gan y ffrancwyr ond erbyn roedd gafael y lluoedd seisnig ar y wlad yn rhy gryf a dirwynodd y gwrthryfel i ben roedd gweddill y g yn bur ansefydlog hefyd ochrai r rhan fwyaf o r cymry â phlaid y lancastriaid yn ystod rhyfeloedd y rhosynnau uchafbwynt y rhyfeloedd hynny oedd buddugoliaeth harri tudur ym mrwydr bosworth yn diolch i r cymorth a gafodd gan y cymry a heidiai i w gefnogi pan laniodd yn sir benfro trechodd harri r brenin rhisiart iii a chipiodd goron lloegr gan gychwyn cyfnod y tuduriaid yn ystod teyrnasiad harri viii o loegr ychwanegwyd chwe sir newydd at y rhai a fodolai eisoes ar diriogaeth yr hen dywysogaeth gan ddeddf uno trwy roi statws sirol i arglwyddiaethau penfro a morgannwg a chreu pedair sir newydd sef brycheiniog maesyfed trefaldwyn a dinbych a gwnaethpwyd deddfau lloegr yn ddeddfau gwlad yng nghymru yng ngwent crwyd sir newydd mynwy yn y de ddwyrain ond rhoddwyd y sir yn rhan o gylchdaith llysoedd san steffan ac felly cafwyd yr ymadrodd cyfreithiol cymru a sir fynwy anomaledd a barhaodd hyd yr g er na fu r sir newydd yn rhan o loegr fel y cyfryw mae aelodau senedd cymru a grwyd ym ac sy n cyfarfod yng nghaerdydd yn cael eu hethol gan y cymry tywysog cymru yw r teitl y mae brenin neu frenhines prydain yn arfer rhoi i w mab hynaf ond nid yn ddieithriad ond nid yw r tywysog ei hun yn byw yng nghymru nac yn cymryd rhan yn ei llywodraeth y tywysog siarl yw r tywysog cymru seisnig cyntaf i fedru siarad tipyn bach o gymraeg crwyd patrwm o o siroedd yng nghymru ar ôl deddf uno sir fôn sir frycheiniog sir gaernarfon sir aberteifi sir gaerfyrddin sir ddinbych sir y fflint sir forgannwg sir feirionnydd sir drefaldwyn sir benfro sir faesyfed a sir fynwy y rhain ydyw siroedd hanesyddol cymru o dan ddeddf llywodraeth leol crwyd siroedd gweinyddol oedd wedi ei seilio ar y siroedd traddodiadol ond nid oeddynt yn union yr un fath yn ad drefnu llywodraeth leol crwyd wyth sir gadwedig clwyd dyfed gwent gwynedd powys morgannwg ganol de morgannwg a gorllewin morgannwg erbyn hyn y rhain yw enwau siroedd seremonol cymru yn crwyd o awdurdodau lleol i gymryd lle r wyth sir gadwedig a u henwau yn cynnwys rhai o enwau r sir hanesyddol a rhai o r wyth sir gadwedig a r ffiniau yn wahanol weithiau mae rhai o r trefi mawrion yn awdurdodau unedol eu hunain e e caerdydd abertawe wrecsam mae tri pharc cenedlaethol yng nghymru parc cenedlaethol bannau brycheiniog parc cenedlaethol eryri a pharc cenedlaethol arfordir penfro dyfarnwyd i r cestyll biwmares harlech caernarfon a chonwy ym ac i ardal ddiwydiannol blaenafon ym statws treftadaeth byd unesco gweler hefyd rhestr moroedd baeau a phentiroedd cymru rhestr ynysoedd cymru rhestr mynyddoedd cymru rhestr llynnoedd cymru rhestr afonydd cymru cronfeydd cymru mae rhannau o gymru yn ddiwydiannol ers y g mae glo copr llechi ac aur wedi cael eu cloddio yng nghymru roedd y gweithiau haearn ac alcam a r pyllau glo wedi denu miloedd o fewnfudwyr i r wlad yn ystod y eg canrif yn enwedig i gymoedd de cymru bu r mewnfudwyr hyn y rhan fwyaf ohonynt o loegr neu iwerddon yn allweddol yn y newid iaith a sbardunwyd yn y de ddwyrain yr adeg hon o r gymraeg i r saesneg yn ôl cyfrifiad  yr oedd o bobl yn byw yng nghymru sy n rhoi dwysedd o km dylanwadwyd ar ddiwylliant cymru gan lu o bethau cenedl iaith crefydd a daearyddiaeth diwylliant arbennig y cymry cymraeg yw diwylliant cymraeg mae n rhan hanfodol o ddiwylliant cymru ond hefyd yn rhan o hanes y wladfa ym mhatagonia a chymunedau eraill yn y byd sy n gymraeg eu hiaith nodir diwylliant traddodiadol cymru gan etifeddiaeth y celtiaid wedi ei chyfuno â christnogaeth hen chwedlau a straeon sydd wedi ymgynefino â r llên gwerin a r traddodiad llenyddol a bywyd y werin yn y cefn gwlad mae gan gerddoriaeth cymru hanes hir ond ychydig iawn o wybodaeth fanwl sydd gennym cyn y g pan ddechreuodd hynafiaethwyr ymddiddori yn y pwnc cyfeirir at gymru n aml fel gwlad y gân yn ystrydebol braidd ac eithrio llenyddiaeth glasurol llenyddiaeth gymraeg yw r hynaf yn ewrop mae gan y gymraeg draddodiad cyfoethog o lenyddiaeth sy n dyddio o r g hyd heddiw oherwydd eu bod yn ysgrifennu mewn iaith â mwy o bobl yn ei deall mae ysgrifennwyr llenyddiaeth saesneg cymru yn aml wedi llwyddo i ddenu cynulleidfaoedd llawer mwy na u cyd wladwyr sy n ysgrifennu yn yr iaith gymraeg yn unig dwy enghraifft adnabyddus o hyn yw r beirdd byd enwog dylan thomas ac r s thomas dywedir yn aml taw rygbi r undeb yw mabolgamp genedlaethol cymru er mae pêl droed yn denu mwy o wylwyr i r maes bu r cymry hefyd yn dangos eu medr yn snwcer  dartiau  golff  paffio ac athletau ymhlith yr hen chwaraeon bu cnapan  bando  pêl droed traddodiadol a chwarae pêl mae bwydydd cymreig yn cynnwys cawl  teisen gri  bara lawr  bara brith  selsig morgannwg a welsh rarebit mae n debyg taw r ddraig goch sy n ymddangos ar y faner genedlaethol yw symbol amlycaf cymru ceir hefyd y genhinen bedr a r genhinen  hen wlad fy nhadau yw r anthem genedlaethol gwefan gan unigolyn neu grŵp sy n cael ei ddiweddaru n gyson gyda chofnodion mewn trefn wrth gronolegol gan amlaf gan ddefnyddio meddalwedd rheoli cynnwys megis blogger livejournal neu wordpress yw blog mae r term blog yn dalfyriad o r term saesneg web log a ddefnyddwyd yn wreiddiol i ddisgrifio cofnodion neu log o bethau diddorol roedd person yn eu darganfod ar y we mae yna hefyd flogiau sydd yn arbennig ar gyfer cofnodi lluniau yn uniongyrchol o ffôn symudol neu wedi eu llwytho o gamera digidol mae dros o flogiau ar gael yn y gymraeg gellir gweld detholiad o gofnodion o flogiau cymraeg ar un o nodweddion gwasanaethau blogio yw eu hygyrchedd a r gallu i gyfieithu r patrymlun i r gymraeg mae platfform blogio wordpress wedi ei leoleiddio i r gymraeg mae llangrannog yn bentref ar arfordir gorllewin cymru yn sir ceredigion mae ganddi o drigolion a ohonynt yn siarad cymraeg cyfrifiad mae n gartref i wersyll yr urdd mae gan y pentre ddwy dafarn y ship a r pentre arms mae cysylltiadau cryf rhwng y pentre arms a bois y cilie cafodd dylan thomas ei wahardd o r dafarn am helpu ei hunan i r cwrw cynrychiolir y pentref yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw sant o ddiwedd y ed i ddechrau r g oedd carranog ganwyd c gwyddeleg cairnech llydaweg karanteg lladin carantocus saesneg carantoc cernyweg crantoc yn ôl y llawysgrif progenies keredic regis de keredigan a sgwennwyd ar ddechrau r g roedd yn fab i r brenin ceredig ond yn ôl peniarth ac a iolo tud a roedd yn fab i corun ac felly n ŵyr i ceredig ceir felly peth dryswch yn ei gylch yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref fwyaf ceredigion ar arfordir gorllewin cymru yw aberystwyth mae n sefyll ar lan bae ceredigion lle mae r afonydd rheidol ac ystwyth ill dwy yn aberu cododd edmwnt brawd y brenin edward i ar loegr y castell presennol yn a thyfodd y dref o gwmpas y castell daeth yr harbwr yn bwysig yn y bedwaredd ganrif ar ddeg o ganlyniad i r cloddfeydd plwm a oedd yn yr ardal enillodd aberystwyth y teitl tref orau prydain yn gan yr academy of urbanisation lleolir y dref lle mae r afonydd rheidol ac ystwyth ill dwy yn aberu ar yr arfordir gorllewinol cymru er bod yr enw yn awgrymu fel arall dim ond afon rheidol sy n rhedeg drwy r dref ers i r harbwr gael ei ailadeiladu mae afon ystwyth bellach yn rhedeg o gwmpas ymyl deheuol y dref mae gan aberystwyth pier a glan môr sy n estyn o graig glais ar ben gogleddol y promenâd i geg yr harbwr yn y de mae dau ddarn o draeth sy n cael eu gwahanu gan bentir y castell yn ei hanfod mae r dref yn cynnwys nifer o ardaloedd gwahanol canol y dref llanbadarn fawr waunfawr llanbadarn trefechan a phenparcau yr ardal fwyaf poblog tref arunig yw aberystwyth gan ystyried dwysedd poblogaeth y deyrnas unedig lleolir y trefi sylweddol agosaf awr munud i ffwrdd o leiaf gan gynnwys abertawe milltir i r de amwythig milltir i r dwyrain dros y ffin lloegr wrecsam milltir i r gogledd ddwyrain a chaerdydd milltir i r de ddwyrain yn debyg i bron holl y deyrnas unedig mae gan aberystwyth hinsawdd gefnforol dosbarthiad hinsawdd kppen cfb mae effeithiau r hinsawdd hon yn arbennig o amlwg gan fod y dref yn wynebu r môr iwerddon mae effeithiau lleol y tir dim ond yn fach iawn ar y llif awyr felly bod tymereddau yn adlewyrchu tymheredd y môr pan bod y gwynt yn chwythu o r cyfeiriad trechaf sef y de orllewin mae gorsaf y swyddfa tywydd agosaf yng ngogerddan tair milltir i r gogledd ddwyrain ar uchder tebyg i r dref ei hun roedd y tymheredd uchaf llwyr yn a gofnodwyd ym mis gorffennaf roedd hyn hefyd yn record i fis gorffennaf yng nghymru gyfan sydd yn awgrymu bod lleoliad isel y dref ynghyd â r posibilrwydd o effaith fhn pan bod y gwynt yn dod o r mewndir yn gallu cydweithio i beri tymereddau uchel ar brydiau yn arferol bydd y tymheredd cyfartalog ar y dydd poethaf yn cyrraedd gyda diwrnod y flwyddyn yn rhagori ar roedd y tymheredd isaf llwyr yn a gofnodwyd yn ionawr yn nodweddiadol gellir arsyllu rhew awyr dydd y flwyddyn ar gyfartaledd mae o law yn syrthio bob blwyddyn a chofnodir mwy na mm ar dydd y flwyddyn ar ionawr trawyd aberystwyth gan un o stormydd gwaethaf yn ei hanes chwalwyd y tai a wynebai r môr ac fe gwtogwyd y pier o tr ionawr pier aberystwyth wedi ei thorri yn ddwy llanw uchel gwynt cryf o r de y llanw uchaf yn ffodus ychydig ddyddiau wedyn mae tystiolaeth y defnyddwyd ardal tan y bwlch ger troed pen dinas penparcau yn ystod y cyfnod mesolithig ar gyfer creu arfau ar gyfer helwyr gasglwyr allan o r callestr a adawyd yno wedi i r iâ encilio mae olion caer geltaidd ar ben bryn pen dinas neu dinas maelor penparcau yn edrych dros aberystwyth o r de yn dynodi yr anheddwyd y safle o tua cc ar ben bryn i r de o afon ystwyth mae olion cylch gaer credir mai olion y castell yr herwgipwyd y dywysoges nest ohono yw r rhain mae r olion bellach ar dir preifat a gellir ei gyrchu drwy gael caniatd a threfnu gyda r perchennog yn unig mae n debyg mai r cofnod hanesyddol cyntaf o aberystwyth oedd adeiladu caer yn gan gilbert fitz richard taid richard de clare sy n adnabyddus am ei rôl yn arwain goresgyniad y normaniaid ar iwerddon rhoddwyd tiroedd ac arglwyddiaeth aberteifi i gilbert fitz richard gan harri i brenin lloegr gan gynnwys castell aberteifi lleolwyd y caer yn aberystwyth tua milltir a hanner i r de o safle r dref heddiw ar fryn uwchben glannau deheuol yr afon ystwyth adeiladodd edmwnt brawd y brenin edward i gastell newydd yn wedi iddo gael ei ddinistrio gan y cymry ond adeiladwyd ei gastell ef mewn safle gwahanol ar bwynt uchel y dref sef bryn castell rhwng a roedd castell aberystwyth yn nwylo owain glyndŵr ond ildiodd i r tywysog harri a ddaeth yn harri v brenin lloegr yn ddiweddarach yn fuan wedi hyn cyfunwyd y dref gyda ville de lampadarn enw hynafol llanbadarn gaerog er mwyn ei gwahaniaethu oddi wrth llanbadarn fawr y pentref km i r gorllewin dyma sut y cyfeirir ati yn y siarter brenhinol a roddwyd gan harri viii ond fel aberystwyth y cyfeirwyd ati yn nogfennau o oes elizabeth i gwelir siâp strydoedd canol oesol y dref o hyn er gydag adeiladu o r a r g mewn strydoedd ger y castell ar ben uchaf aberystwyth megis heol y wig y stryd fawr stryd y porth bach a heol y bont agorwyd un o fanciau annibynnol cynharaf cymru banc y llong yn y dref yn ym fe wnaeth milwyr y seneddwyr dinistrio r castell yn gadael dim ond rhai gweddillion bach er bod darnau r tri thŵr yn dal i fodoli yn yn ystod gwaith cloddio yn ardal y castell darganfuwyd ysgerbwd gwryw cyflawn a oedd wedi i gladdu n fwriadol er mai anaml y mae sgerbydau yn aros yn gyfan oherwydd y pridd asidig yng nghymru mae n debyg y goroesodd y sgerbwd oherwydd y presenoldeb calch yn y pridd o r adeilad a gwympodd adnabyddir fel charlie mae bellach wedi i gartrefu yn amgueddfa ceredigion yn y dref ac mae n debyg yr oedd e n byw yn ystod cyfnod y rhyfel cartref lloegr a bu farw yn ystod y gwarchae gan y seneddwyr gellir gweld ei ddelwedd mewn un o r naw mosaig wedi u creu i addurno muriau r castell plasty ac ystâd wedi u hadeiladu o gan thomas johnes oedd hafod uchtryd gyda rhan ohono wedi i gynllunio gan john nash ffurfiwyd y gerddi wedi u tirlunio gan ffrwydro darnau o r bryniau er mwyn rhoi golygfeydd gwell o r amgylchoedd adeiladwyd ffyrdd a phontydd a chafodd miloedd o goed eu plannu canlyniad y gwaith oedd tirlun a ddaeth yn enwog ac atynnodd llawer o ymwelwyr gan gynnoes samuel taylor coleridge y credir bod ei gerdd kubla khan wedi cael ei ysbrydoli gan yr ystâd chwalwyd y tŷ ym ond mae r gerddi yn aros yno roedd diwydiannau gwledig a chrefftwyr yn rhan bwysig o fywyd mewn tref wlad mae r cyfeirlyfr masnach leol o yn dangos y busnesau dilynol ugain o gryddion wyth pobydd dau felinydd corn un ar ddeg o seiri coed ac asiedyddion un cowper saith teiliwr dwy wniadwraig dau wneuthurwr het gwellt dau wneuthurwr het tri chwrier pedwar cyfrwywr dau weithiwr tun chwe chynhyrchydd brag dau grwynwr pedwar barcer wyth saer maen un bragwr pedwar llosgwr calch tri saer llongau tri gwneuthurwr olwyn pum gwneuthurwr cabinet un gwneuthurwr hoelion un gwneuthurwr rhaff ac un gwneuthurwr hwyl mae aberystwyth yn dref gwyliau glan môr boblogaidd yn ogystal â dwy sinema a chwrs golff mae ei atyniadau yn cynnwys mae hufenfa organig cwmni rachel s organic wedi ei lleoli ar ystad ddiwydiannol glan yr afon a dyma r cyflogwr mwyaf yn y sector breifat yn aberystwyth mae rhai yn honni fod y dref wedi datblygu economi fach ei hun gan ei fod wedi ei ynysu oddi wrth gweddill y wlad mae rachel yn cyflogi a wedi eu cyflogi yn swyddfeydd llywodraeth cymru a chyngor ceredigion yn y dref cyflenwir y rhan helaeth o weithwyr y sector cyflog isel gan fyfyrwyr daeth papur newydd y cambrian news i aberystwyth o r bala ym wedi iddo gael ei brynu gan syr john gibson argraffwyd yn nghroes oswallt ac ym mis mai cyfunodd y papur gyda r cyn malthouse dan dre y teulu read oedd yn berchen arno o ac ym contractwyd yr argraffu allan gan alluogi i r cwmni symyd eu staff golygyddol i swyddfa ar barc gwyddoniaeth ar gefnllan ger llanbadarn fawr wedi marwolaeth henry read prynwyd y papur gan syr ray tindle ym gan ddod yn un o dros o bapurau wythnosol ym mhrydain sydd yn eiddo iddo o ran maint ei gylchrediad wythnosol y cambrian news sydd yn ail yng nghymru erbyn hyn gan werthu copi mewn chwe fersiwn olygyddol a ddarllenir gan ar draws milltir sgwar lleolir gwasg y lolfa ym mhentref tal y bont ceredigion nid nepell o aberystwyth mae r wasg yn cyflogi oddeutu hanner cant o bobl y fro sefydlwyd y wasg gan robat gruffudd ond bellach mae r wasg yn nwylo diogel ei feibion garmon a lefi dyma bellach un o r gweisg mwyaf sy n cyhoeddi cyfran helaeth o i llyfrau drwy gyfrwng y gymraeg ynghyd â gwasg gomer o landysul gwasg carreg gwalch o lanrwst a gwasg y dref wen o gaerdydd aiff y sylw ymlaen i ddweud ydi r eithin spaen ar y consti o hyd beth am fynd am dro ddiwedd mis mai i w weld ia bydd llun o i flodau melyn clir yn dderbynniol iawn diolch mae r pier yn glwydfan i sawl mil iwn o ddrudwennod sydd yn chwyrlio yn eu ffordd ddihafal wrth noswylio hon yn ddios yw r clwydfan enwocaf o i bath yng nghymru tref brifysgol a chyrchfan i dwristiaid yw aberytwyth sydd hefyd yn ffurfio cyswllt diwylliannol rhwng y gogledd a r de mae craig glais neu consti o r enw saesneg constitution hill yn rhoi golygfeydd panoramig o fae ceredigion a i forlin yn ogystal ag atyniadau eraill ar y copa gan gynnwys y camera obscura gall ymwelwyr gyrraedd y copa gyda rheilffordd y graig sef y rheilffordd ffwniciwlar hiraf yn y du tan mae mynyddoedd elenydd yn ffurfio rhan o r tirlun golygfaol sydd yn amgylchu r dref y mae eu cymoedd yn cynnwys coedwigoedd a dolydd sydd dim wedi newid yn fawr am ganrifoedd ffordd cyfleus i gyrraedd y mewntir ydy r rheilffordd cwm rheidol lein trac cul wedi i gadw gan wirfoddolwyr er bod y dref yn fodern yn gymharol mae nifer o adeiladau hanesyddol gan gynnwys gweddillion y castell a r hen goleg o brifysgol aberystwyth gerllaw adeiladwyd ac agorwyd yr hen goleg yn wreiddiol ym fel gwesty ond wedi i r perchennog fethdalu gwerthwyd cragen yr adeilad i r brifysgol ym mae campws newydd y brifysgol yn edrych dros aberystwyth o riw penglais a leolir i r dwyrain o ganol y dref adeiladwyd yr orsaf sef terfynell y prif reilffordd ym yn yr ardull nodweddiadol o r cyfnod gan ddefnyddio cymysgedd o bensaernaeth gothig diwygiad clasurol a fictoraidd prifddinas answyddogol y canolbarth yw r dref ac mae gan amryw sefydliadau swyddfeydd rhanbarthol neu genedlaethol yno mae cyrff cyhoeddus a leolir yn y dref yn cynnwys llyfrgell genedlaethol cymru sydd yn corffori r archif genedlaethol sgrin a sain cymru un o chwe archif ffilm ranbarthol ym mhrydain fawr mae r comisiwn brenhinol henebion cymru yn trin a chadw r rhestr henebion cenedlaethol cymru sydd yn darparu gwybodaeth i r cyhoedd ar etifeddiaeth bensaernol cymru mae aberystwyth hefyd yn gartref i r swyddfeydd cenedlaethol yr undeb cenedlaethol athrawon cymru a chymdeithas yr iaith gymraeg mae gan gyngor llyfrau cymru swyddfa yn y dref yn ogystal â r geiriadur prifysgol cymru geiriadur hanesyddol cyffredin yr iaith gymraeg mae r sefydliad ymchwil glaswelltir ac amgylchedd wedi bod yng ngogerddan i r gogledd ddwyrain o r dref ers ond mae bellach wedi cael ei ymgorffori i mewn i athrofa y gwyddorau biolegol amgylcheddol a gwledig ym mhrifysgol aberystwyth ym mis medi agorwyd cymhleth swyddfeydd newydd ar boulevard st brieuc ar gyfer llywodraeth cymru a chyngor ceredigion yn flynyddol ers cynhelir parêd gŵyl dewi aberystwyth ac ers eisteddfod calan mai aberystwyth mae aberystwyth hefyd yn gartref i sawl sefydliad a mudiad mae clwb pêl droed tref aberystwyth yn glwb pêl droed sy n chwarae yn uwch gynghrair cymru cynhelir gŵyl seiclo aberystwyth a hefyd gŵyl gomedi aberystwyth yn flynyddol yn y dref cynhelir hefyd ras rwyfo r her geltaidd lle bydd timau rhwyfo yn rhwyfo o dref arklow gefeilldref aberystwyth yn iwerddon ag aberystwyth cynhelir yr her bob yn ail flwyddyn mae canol tref aberystwyth ar ochr uchaf y dref tuag at y castell yn dilyn patrwn aneddiad o r oesoedd canol ceir yn y drefn amrywiaeth eang o bensaernaeth o r g ymlaen gan gynnwys nifer o dai tref chwaethus o r cyfnod ceir disgrifiad llawnach o natur a hanes y strydoedd yma cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn aberystwyth ym a am wybodaeth bellach gweler aberystwyth yw tref genedigol eraill sydd â chysylltiad ag aberystwyth yw san francisco cymru aberystwyth mae aberystwyth yn gartref i ysgol gymraeg ddynodedig cyntaf cymru sef ysgol gymraeg aberystwyth a sefydlwyd fel ysgol gymraeg yr urdd ym ysgolion cynradd eraill y dref yw plascrug cwmpadarn a llwyn yr eos mae dwy ysgol uwchradd ysgol gyfun ddwyieithog penweddig ac ysgol gyfrwng saesneg penglais mae addysg uwch ac addysg bellach yn cael eu darparu yn y dref gan brifysgol aberystwyth a choleg ceredigion mae aberystwyth wedi gefeillio â phedair tref dramor canwr a bardd yn enedigol o aberteifi ceredigion yw david rupert edwards ganed medi daeth i r amlwg fel arweinydd y band roc datblygu yn ôl john peel roedd ei gyfansoddiadau gwreiddiol a chlyfar yn ddigon o reswm yn eu hunain i ddysgu r iaith gymraeg yn ogystal a datblygu gweithiodd david gyda tŷ gwydr a llwybr llaethog ar l l v t g mc dre yn tua r un adeg daeth yn athro yn ysgol uwchradd llanfair caereinion gwahanodd y band oherwydd salwch ar ôl rhyddhau eu sengl putsch yn anwybyddwyd ef gan y cyfryngau tan yn ddiweddar wedi i recordiau ankst ail ryddhau libertino mewn bocs drifflig ynghyd a u dau albym cyntaf wyau a pyst cyhoeddwyd hunangofiant edwards gan y lolfa ym mis hydref sef atgofion hen wanc anthem genedlaethol cymru yw hen wlad fy nhadau ysgrifenwyd y geiriau gan evan james a chyfansoddwyd y dôn gan ei fab james james ym mis ionawr roedd y ddau yn drigolion o bontypridd gwehydd a bardd oedd y mab a thelynor oedd y tad ymddengys y sgwennwyd y geiriau fel ymateb i wahoddiad gan y bardd a dderbyniasai gan ei frawd i ymuno ag ef yn yr unol daleithiau lle r oedd cynifer o gymry r cyfnod yn chwilio am well byd a bod y gân yn ddatganiad fod gwlad genedigaeth y bardd sef gwlad ei dadau yn ddigon da iddo ef rhoddwyd iddi yr enw glan rhondda gan mai ar lannau r afon yn ôl traddodiad y daeth yr alaw i feddwl y cyfansoddwr perfformiwyd y gân neu glan rhondda fel y gelwid hi n wreiddiol am y tro cyntaf yn festri capel tabor maesteg yn ionawr neu chwefror gan gantores leol elizabeth john argraffwyd y geiriau n unigrhagor ar ffurf baled ac wedi hynny daeth y gân yn boblogaidd drwy r ardal daeth hi n fwy adnabyddus fyth yn eisteddfod llangollen ar ôl i llewelyn alaw thomas david llewelyn o aberdâr ddod yn fuddugol mewn cystadleuaeth yn gofyn am gasgliad o alawon cymreig oedd heb eu cyhoeddi fodd bynnag ni phriodolwyd y geiriau i evan a james james cynhwyswyd y geiriau a r alaw eto yn ddienw gan feirniad y gystadleuaeth john owen owain alaw yn ei gasgliad cyntaf o gems of welsh melody a gyhoeddwyd gan isaac clarke yn rhuthun yn dyma r argraffiad cyntaf o r geiriau a r alaw ac fe u hargraffwyd yn yr adeilad du a gwyn a elwir heddiw yn siop nain owain alaw oedd yn gyfrifol am drefnu fersiwn gwreiddiol james james a rhoi i r gân y naws emynyddol a i gwnaeth yn gân dorfol boblogaidd mae copau llawysgrif cynnar yn awgrymu mai alaw ddawns ysgafn yn amseriad cyfansawdd oedd ei ffurf wreiddiol gan james james a oedd yn delynor poblogaidd a chwaraeai mewn tafarndai yn ei ardal o fewn ychydig flynyddoedd daeth y gân yn adnabyddus mewn eisteddfodau a i defnyddio n gân gystadleuol gan gorau yn ogystal ag yn gân i w chanu i gloi defodau a chyngherddau ceir tystiolaeth er enghraifft iddi gael ei chanu fwy nag unwaith yn eisteddfod genedlaethol aberystwyth yn ac fe i poblogeiddiwyd gan eos morlais robert rees wedi iddo ei chanu yn eisteddfod genedlaethol bangor yn fe i canwyd am y tro cyntaf mewn gêm rygbi ryngwladol ar achlysur gornest fawr cymru yn erbyn seland newydd yn mae ei phoblogrwydd mewn gemau rygbi rhyngwladol yn yr g wedi sicrhau ei bod yn adnabyddus fel anthem ar draws y byd ac fe i cynhwysir yn rheolaidd mewn casgliadau printiedig o anthemau cenedlaethol y gwledydd mae ei symudiad llyfn a r uchafbwyntiau a geir yn y gytgan yn ei gwneud yn gân addas tu hwnt i dorfeydd ac fe i hystyrir yn gyffredinol yn un o r goreuon o blith anthemau cenedlaethol gwnaed y recordiad cymraeg cyntaf sydd yn hysbys yn llundain ar mawrth pan recordiwyd y gantores madge breese gan y gramophone company ymhlith y caneuon roedd yr anthem genedlaethol a gwnaed y recordiad gwreiddiol ar ddisg unochrog modfedd ac mae copi o r anthem yn dal i oroesi hyd heddiw ac yn rhan o gasgliadau y llyfrgell genedlaethol defnyddir fersiynau o r anthem gan gernyw bro goth agan tasow ac yn llydaw ers bro gozh ma zado mae n debyg fod fersiwn i w chael yn india yn ogystal mae pobl y khasi yng ngogledd ddwyrain y wlad wedi mabwysiadu ein hanthem ni fel un eu hunain enw eu hanthem yw ri khasi ac aiff y traddoddiad nôl i r au pan aeth cenhadon meddygol cymraeg drosodd i r ardal yn y au cafwyd fersiwn roc ohoni gan tich gwilym yn null jimi hendrix bu cryn dynnu coes ar john redwood ysgrifennydd gwladol cymru ar y pryd am ei ymdrechion i ganu r anthem yn ystod cynhadledd gymreig y blaid geidwadol yn anffodus doedd ddim yn gwybod y geiriau ac ni lwyddodd guddio r ffaith mai meimio oedd o anifail cymharol fach gyda chynffon blewog iawn yw r wiwer sy n perthyn i deulu r sciuridae sy n cynnwys aelodau eraill fel y chipmunk a r marmotiaid fe i nbodweddir gan gynffon hir flewog a i chwimdra wrth ddringo a neidio drwy ganghennau coed mae gwiwerod i w cael ym mhob cyfandir heblaw am awstralia ac antarctica cyflwynwyd nhw i awstralia dros ganrif a hanner yn ôl mae gwiwerod yn byw yn bennaf mewn coedwigoedd gan fwyta r cnau maent wedi eu casglu ar gyfer y gaeaf yng ngwledydd prydain mae niferoedd y wiwer goch sciurus vulgaris wedi gostwng yn sylweddol ond mae hi n dal i fyw mewn ambell i le yng nghymru ym mwyafrif ynysoedd prydain mae r wiwer lwyd sciurus carolinensis a gyflwynwyd o ogledd america wedi gyrru r wiwer goch i ffwrdd amcangyfrifir bod o wiwerod cochion prydain yn byw yn yr alban yn lloegr ynys wyth yw cadarnle r wiwer goch gwyddom fod y wiwer yn byw yn ystod yr epoch eocene ac mae n perthyn yn eithaf agos i ddyfrgi r mynydd a r llyg perthyna r gair i r lladin viverra a olygai ffured ac fe i geir yn yr hen lydaweg fel guiufher cofnodir y gair am y tro cyntaf yn y gymraeg yng nghyfreithiau hywel dda tair cont cyfreithiawl y sydd cont gast a chont cath a chont gwiweir siaredir ocsitaneg a adnabyddir hefyd fel lenga d c yn ne ffrainc yn bennaf yn ardal profens rhannau o r eidal dyffrynoedd ocsitan rhannau o sbaen dyffryn aran ac ym monaco yn answyddogol gelwir yr ardaloedd hyn yn ocsitania mae r ocsitaneg yn un o r ieithoedd romwns ac mae n perthyn yn agos i gatalaneg nid yw ffrainc wedi cefnogi r iaith yn effeithiol ac mae r niferoedd sy n siarad ocsitaneg heddiw n lleihau ond caiff ei hystyried yn iaith swyddogol gan lywodraeth catalwnia ymhlith y siaradwr enwog mae frdric mistral bardd provenal oherwydd y diffyg cefnogaeth iddi gan ffrainc nid oes un iaith safonol ac mae chwe tafodiaith a chwe ffurf ysgrifenedig mae unesco yn ystyried pedair o r tafodieithoedd hyn yn beryg enbyd o ddiflannu ac wedi rhestru yn eu rhestr coch o ieithoedd mewn perygl y bedair yw provenal auvergnat limousin and languedocien ystyrir y ddwy arall gascon a vivaro alpine mewn peryg yn ddisgynnydd i dywysogion powys owain glyn dŵr neu owain ap gruffudd neu owain glyndyfrdwy tua oedd y cymro olaf i gael ei alw yn dywysog cymru defnyddir yr enw owain glyndŵr hefyd rhoddwyd iddo hefyd y llysenw y mab darogan ganwyd owain glyndyfrdwy yn roedd yn etifedd llinach powys fadog ar ochr ei dad a honnai ei fod yn ddisgynnydd i r arglwydd rhys o r deheubarth ar ochr ei fam etifeddodd arglwyddiaethau glyndyfrdwy a chynllaith gyda i ganolfan yn sycharth ger llansilin powys astudiodd y gyfraith yn llundain a gwasanaethodd gyda lluoedd henry bolingbroke gwrthwynebwr rhisiart ii brenin lloegr a fyddai n ddiweddarach harri iv brenin lloegr yn cododd helynt ynghylch tir rhwng owain glyn dŵr a r arglwydd grey o ruthun barwn pwerus o loegr a oedd yn byw gerllaw pan ochrodd harri iv â grey ymosododd glyn dŵr a i ddilynwyr ar dref rhuthun a threfi cymreig eraill ger y ffin â lloegr gan achosi difrod mawr ddydd gŵyl mathew medi llosgodd owain dref rhuthun i r llawr heblaw r castell erbyn diwedd roedd yn ymddangos bod y rhan fwyaf o r wlad yn cefnogi r gwrthryfel rhwng ac ymledodd y gwrthryfel ar draws cymru a ddatblygodd yn gyflym i fod yn wrthryfel dros annibyniaeth i gymru cipiwyd cestyll harlech ac aberystwyth a threchwyd byddinoedd lloegr yng nghwm hyddgen a bryn glas yng nghanolbarth cymru gan sylweddoli y byddai n rhaid iddo drechu r saeson mewn brwydr fawr cynhaliodd glyn dŵr a oedd yn galw ei hun yn dywysog cymru senedd arbennig ym machynlleth i godi arian ar gyfer yr achos y senedd gyntaf o i bath yng nghymru yn y senedd a gynhaliwyd ym machynlleth roedd cynrychiolwyr o ffrainc yr alban a sbaen ffurfiodd gynghreiriau â dug northumberland ac edmund mortimer gelynion harri iv a lluniodd gynghrair ffurfiol â brenin ffrainc am gyfnod roedd yn rheoli bron y cyfan o gymru ond erbyn fodd bynnag roedd y llanw wedi dechrau troi a threchwyd byddinoedd glyn dŵr yn y grysmwnt a brynbuga ni ddaeth cymorth gan y ffrancwyr a r albanwyr ac ildiodd dynion morgannwg gŵyr tywi ceredigion ac ynys môn i frenin lloegr erbyn roedd cadarnleoedd pwysig harlech ac aberystwyth wedi eu hadennill a daeth y gwrthryfel i ben cafwyd rhai cyrchoedd ar ôl hyn ond erbyn daeth y gwrthryfel i ben a diflannodd glyn dŵr roedd llawer o ddifrod wedi ei wneud a nifer fawr wedi marw a daeth pethau n anodd pan gyflwynwyd cyfreithiau gwrth gymreig gan harri iv i rai teuluoedd cyfoethog daeth y gwrthryfel â u hawdurdod i ben newidiodd eraill eu teyrngarwch i harri iv ac aeth llawer o r dynion a oedd wedi ymladd ochr yn ochr â glyn dŵr ymlaen i ymladd yn erbyn y ffrancwyr yn agincourt ond yn ystod y gwrthryfel roedd y cymry wedi uno o dan arweinydd cenedlaethol gan blannu gweledigaeth o gymru annibynnol mae owain glyn dŵr yn sefyll fel unigolyn pwysig yn hanes cymru nid yn unig fel un oedd yn cael ei weld fel arweinydd cenedlaethol ond hefyd fel gwleidydd a oedd yn gweld rôl i gymru o fewn cyd destun ewropeaidd yn llythyr pennal a ysgrifennwyd yn mae n ceisio llunio cysylltiadau gyda ffrainc drwy ddangos cefnogaeth i bab avignon yn hytrach na phab rhufain a gefnogwyd gan loegr yn y llythyr mae glyn dŵr hefyd yn amlinellu ei syniad am sut byddai n creu cymru annibynnol drwy sefydlu dwy brifysgol yng nghymru yn y de a r gogledd eglwys annibynnol i gymru gyda i chronfa arian ei hunan a chymry cymraeg yn cael eu penodi i swyddi uchel yn yr eglwys ceir y cofnod olaf am owain yn ac nid oes neb yn sicr beth ddigwyddodd iddo ar ôl hynny saif fodd bynnag yng nghof y gymru gyfoes fel un o arwyr pwysicaf y genedl ac mae cerflun ohono yn oriel yr arwyr cenedlaethol neuadd y ddinas caerdydd ganwyd owain glyn dŵr i deulu uchelwrol yng ngogledd ddwyrain cymru roedd ei dad gruffudd fychan yn etifedd i dywysogion powys fadog disgynyddion madog ap maredudd rheolwr olaf teyrnas powys unedig ei fam oedd elen ferch tomos ap llywelyn o linach tywysogion deheubarth roedd hi n ddisgynnydd i rhys ap gruffudd yr arglwydd rhys felly gallai owain hawlio bod yn etifedd powys a deheubarth roedd etifedd olaf teyrnas gwynedd yn y llinach wrywaidd uniongyrchol owain lawgoch wedi ei lofruddio yn ond trwy ei hen nain roedd owain yn ddisgynnydd i gruffudd ap cynan roedd owain felly mewn sefyllfa gref o ran llinach i hawlio bod yn dywysog cymru gam ei fod yn etifedd awdurdod y ddau lywelyn sef llywelyn fawr a llywelyn ii sefydlwyr tywysogaeth cymru yn y g gweler hefyd llinach uniongyrchol ei fam a i dad isod mae ansicrwydd ynghylch blwyddyn geni owain awgryma cofnod achos cyfreithiol grosvenor v scrope lle r ymddangosodd fel tyst ei fod wedi ei eni yn rhydd un llawysgrif ddyddiad pendant mai tra ceir traddodiad iddo gael ei eni yn blwyddyn y pla du nid oes sicrwydd ymhle y ganwyd ef chwaith mae n bosib mai sycharth ger llansilin yw r lle mwyaf tebygol bu farw ei dad rywbryd cyn gan adael ei fam yn weddw etifeddodd glyndyfrdwy a chynllaith oddi wrth ei dad a thiroedd yng nghymydau gwynionydd ac iscoed uch hirwern yng ngheredigion oddi wrth ei fam mae n debyg bod owain wedi treulio rhywfaint o i blentyndod yng nghartref syr david hanmer bu yn llundain yn astudio r gyfraith am rai blynyddoedd yn ôl pob tebyg ym mlynyddoedd olaf teyrnasiad edward iii mae n bur debyg ei fod yn llundain adeg gwrthryfel y werin yn roedd yn ôl yng nghymru erbyn a phriododd margaret hanmer a oedd yn ferch i syr david hanmer gwyddys iddo ymladd yn yr alban dros rhisiart ii brenin lloegr ceir y cofnod cyntaf amdano fel milwr yn pan oedd yn aelod o arsiwn berwick upon tweed gyda charfan o gymry dan syr gregory sais yn roedd yn ymladd yn ffrainc yn y rhyfel can mlynedd ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno roedd yn yr alban eto dan john o gaunt yn cofnodir iddo gael ei alw fel tyst yn achos scrope v grosvenor yng nghaer yn roedd yn ne ddwyrain lloegr yn gwasanaethu dan richard fitzalan eg iarll arundel a chymerodd ran mewn brwydr ar y môr oddi ar arfordir caint pan orchfygwyd llynges o ffrainc sbaen a fflandrys yn ddiweddarach y flwyddyn honno bu farw ei dad yng nghyfraith syr david hanmer a dychwelodd owain i gymru i fod yn ysgutor ei ystâd treuliodd owain y blynyddoedd nesaf ar ei stad o r cyfnod yma yn ôl pob tebyg y mae cywydd enwog iolo goch yn canmol ei lys yn sycharth yn dyddio roedd gregory sais wedi marw yn a thua r un adeg dechreuodd iarll arundel golli dylanwad dienyddiwyd ef yn yn cipiwyd grym lloegr gan henry bolingbroke a ddiorseddodd y brenin rhisiart ii a dod yn frenin fel harri iv carcharwyd rhisiart a llofruddiwyd ef yn chwefror datblygodd cweryl rhwng owain a reginald grey arglwydd dyffryn clwyd a hawliai gyfran o diroedd owain glyn dŵr yn ystod teyrnasiad rhisiart ii penderfynwyd yr achos o blaid owain ond wedi i harri iv gipio r orsedd ail agorodd de grey yr achos gan fanteisio ar y ffaith ei fod yn gyfaill i r brenin dywed rhai ffynonellau fod de grey wedi oedi gyrru gwŷs gan y brenin i owain yn hawlio cymorth milwrol yn yr alban erbyn i owain dderbyn y wŷs roedd yn rhy hwyr iddo ymateb ar medi gweithredodd owain a chafodd ei gyhoeddi n dywysog cymru gan ei gefnogwyr roedd hyn yn ddatganiad chwyldroadol ynddo i hun ymledodd yr ymgyrch drwy r gogledd ddwyrain erbyn medi ymosodwyd ar ruthun cadarnle de grey a bu bron iawn iddo gael ei dinistrio n llwyr ymosodwyd ar ddinbych rhuddlan castell y fflint penarlâg a holt yn fuan ar ôl hynny ar medi cafodd tref croesoswallt ei difrodi mor ddrwg gan gyrch owain fel y bu rhaid ei hail siarteru yn ddiweddarach erbyn y ain roedd owain yn symud i r de drwy bowys a dinistriodd y trallwng ar yr un pryd lansiodd nifer o aelodau teulu tuduriaid penmynydd o ynys môn gyfres o ymosodiadau guerilla yn erbyn y saeson roedd y tuduriaid yn deulu blaenllaw o fôn ac wedi mwynhau perthynas agos â rhisiart ii bu gwilym a rhys ap tudur yn gapteiniaid saethwyr bwa yn ystod ymgyrchoedd rhisiart yn iwerddon newidiasant eu teyrngarwch i owain glyn dŵr wrth i r rhyfel ymledu troes harri iv oedd ar ei ffordd i geisio goresgyn yr alban ei fyddin tuag at gymru ac erbyn medi roedd wedi cyrraedd amwythig ac yn barod i ymosod ar gymru mewn cyrch cyflym ond di fudd arweiniodd harri ei fyddin o amgylch gogledd cymru cafodd ei boeni n gyson gan dywydd drwg ac ymosodiadau guerilla gwŷr owain erbyn hydref roedd yn ôl yn amwythig heb fawr i w ddangos am ei ymdrechion prif arweinydd yr ymgyrch yn erbyn owain yng ngogledd cymru oedd henry percy hotspur mab hynaf henry percy iarll af northumberland cynigiodd ef bardwn i bawb o ddilynwyr owain glyn dŵr ac eithrio owain eu hun a dau o duduriaid penmynydd rhys ap tudur a i frawd gwilym ap tudur am rai misoedd ymddangosai fod y gwrthryfel yn dirwyn i ben fodd bynnag ar ddydd gwener y groglith cipiodd rhys a gwilym ap tudur gastell conwy tua mis mehefin yr un flwyddyn ymladdwyd brwydr hyddgen yn uchel ar lethrau pumlumon ar y ffin rhwng powys a cheredigion trechodd byddin fach owain glyn dŵr lu mawr o saeson a fflemingiaid oedd yn ceisio cyrraedd castell aberystwyth arweiniodd harri iv gyrch i dde cymru a dienyddiwyd un o gefnogwyr owain llywelyn ap gruffudd fychan o gaeo yn llanymddyfri ar hydref ddiwedd tachwedd gyrrodd owain lythyrau at robert iii brenin yr alban ac at benaethiaid iwerddon yn gofyn am gymorth daeth y flwyddyn i ben gyda brwydr twthil ar tachwedd rhwng llu owain glyn dŵr ac amddiffynwyr caernarfon ymddangosodd comed yn ystod misoedd chwefror a mawrth a ystyrid gan lawer yn argoel o fuddugoliaeth owain glyn dŵr tua chanol mis ebrill cymerwyd gelyn owain reginald de grey o ruthun yn garcharor ganddo gerllaw rhuthun bu raid i de grey dalu o farciau am ei ryddid enillodd owain fuddugoliaeth bwysig ym mrwydr bryn glas ar mehefin ger pentref pilalau ar odre gogleddol fforest faesyfed ger llanandras a r ffin rhwng swydd henffordd a powys cymerwyd arweinydd y fyddin seisnig syr edmund mortimer yn garcharor yn nes ymlaen byddai n priodi catrin ferch owain ac yn sefyll ysgwydd wrth ysgwydd gyda r mab darogan yn erbyn brenin lloegr yn hefyd pasiodd senedd lloegr y deddfau penyd cyfres o ddeddfau yn erbyn y cymry dan y deddfau hyn gwaherddid unrhyw gymro heblaw esgobion rhag dal unrhyw swydd gyhoeddus rhag dwyn arfau a rhag byw mewn unrhyw fwrdeistref seisnig roedd y gwaharddiad ar ddal swydd gyhoeddus hefyd yn ymestyn i unrhyw sais oedd yn briod a chymraes yn cododd henry percy hotspur mewn gwrthryfel yn erbyn y brenin a gwnaeth gytundeb ag owain lladdwyd hotspur yn ymladd yn erbyn byddin y brenin ym mrwydr amwythig ar gorffennaf nid oedd owain a i fyddin yn bresennol er bod rhai o i gefnogwyr yno roedd owain ei hun yn ymgyrchu yn sir gaerfyrddin lle cododd cymry dyffryn tywi i w gefnogi ac ym mis gorffennaf ildiwyd castell a thref caerfyrddin iddo ym mis mai gyrrodd owain lythyr at siarl vi brenin ffrainc gan ei arwyddo fel owynus dei gratia princeps wallie cludwyd y llythyr i baris gan ddau lysgennad ei frawd yng nghyfraith john hanmer a i ganghellor gruffudd yonge rywbryd yn ystod syrthiodd castell harlech a chastell aberystwyth i owain gan gryfhau ei afael ar ganolbarth cymru yr un flwyddyn cofnodir gan adda o frynbuga i owain gynnal senedd ym machynlleth ar ionawr arwyddwyd cytundeb ffurfiol gyda brenin ffrainc i gynghreirio yn erbyn harri iv brenin lloegr o fewn wythnosau glaniodd byddin enfawr o ffrancwyr yn aberdaugleddau sir benfro heddiw gorymdeithio y ffrancwyr ochr yn ochr â byddin cymru trwy swydd henffordd ac ymlaen i swydd gaerwrangon fe wnaethant gyfarfod â byddin lloegr ddim ond deng milltir o gaerwrangon cymerodd y ddwy fyddin eu safleoedd yn barod i frwydro a hynny gan wynebu ei gilydd filltir i ffwrdd ond ni fu unrhyw ymladd yna am resymau nad ydyn nhw erioed wedi dod yn amlwg enciliodd y cymry a throdd y ffrancwyr adref ychydig wedyn ar chwefror arwyddwyd y cytundeb tridarn rhwng owain a i gynghreiriad henry percy iarll af northumberland tad hotspur ac edmund mortimer roedd y cytundeb yma n rhannu ynys brydain heb gynnwys yr alban rhyngddynt fel penaethiaid sofran annibynnol yn ôl y ddogfen roedd owain glyn dŵr a phob tywysog cymru ar ei ôl i gael ym mis mawrth roedd rhys gethin yn y de yn ymosod yn aflwyddiannus ar dref y grysmwnt a i chastell curwyd ei fyddin o tua o wŷr gwent a morgannwg gan fyddin gref a anfonwyd o henffordd i godi r gwarchae ym mis mai r un flwyddyn gorchfygwyd byddin owain ym mrwydr pwll melyn gerllaw brynbuga sir fynwy lladdwyd ei frawd tudur a chymerwyd ei fab gruffudd yn garcharor tua awst cynhaliwyd ail senedd owain yn harlech yn fuan wedyn cyrhaeddodd byddin ffrengig o tua o wŷr dan jean de hangest i aberdaugleddau sir benfro i gynorthwyo owain ymunodd cefnogwyr owain â hwy a chipiwyd tref hwlffordd ond nid y castell yna cipiwyd tref a chastell caerfyrddin ac aberteifi erbyn diwedd awst roeddynt gerllaw caerwrangon yn wynebu byddin y brenin nid oedd yr un o r ddwy fyddin yn barod i ymosod ac ymhen wythnos enciliodd byddin owain ymosododd y brenin ar sir forgannwg ond roedd y tywydd yn ddrwg a bu raid iddo yntau encilio vester ad vota owynus princeps wall ie yw yr eiddoch yn ffyddlon owain tywysog cymru cynhaliwyd cynulliad o r cymry ym mhennal ger machynlleth ym mis mawrth ac yno lluniwyd dogfen yn gosod allan bwriadau r tywysog ynghyd â llythyr i r brenin siarl vi o ffrainc adnabyddir y dogfennau pwysig hyn fel polisi pennal roedd owain wedi derbyn llythyr gan siarl vi ar ddechrau mawrth yn ei annog i drosglwyddo ei deyrngarwch i bab avignon bened xiii yn y llythyr a anfonodd owain yn ôl at frenin ffrainc ar mawrth cytunodd i wneud hynny ar rai amodau yn eu plith roedd rhaid i bened xiii gytuno i sefydlu eglwys gymreig yn atebol i dyddewi yn hytrach nag i archesgob caergaint a sefydlu dwy brifysgol neu studia generalia yng nghymru un yn y gogledd ac un yn y de fodd bynnag roedd llanw r gwrthryfel eisoes ar drai yn yr un flwyddyn cofnodir fod penrhyn gŵyr dyffryn tywi a rhan helaeth o geredigion wedi ymostwng i r saeson erbyn diwedd y flwyddyn roedd nifer fawr o gefnogwyr owain at ynys môn wedi ymostwng hefyd yn ystod haf gwnaeth byddin brenin lloegr dan y tywysog harri yn ddiweddarach harri v brenin lloegr ymdrech i ail gipio castell aberystwyth oedd yn cael ei gadw dros owain gan rhys ddu wedi trafodaethau heddwch cytunodd rhys i ildio r castell erbyn dyddiad penodol os nad oedd y gwarchae seisnig wedi ei godi fodd bynnag pan aeth at owain i ofyn am ganiatâd i ildio r castell daeth owain i aberystwyth ei hun a bygwth torri pen unrhyw un a geisiai ildio r castell yn cynnwys rhys methodd yr ymgais yma ar ran y saeson ond ymosododd byddin harri eto yn a syrthiodd y castell iddynt y tro hwn yn syrthiodd castell harlech i r saeson roedd edmund mortimer wedi marw yn ystod y gwarchae a chymerwyd margaret gwraig owain a dwy o i ferched yn cynnwys catrin gwraig mortimer yn garcharorion dienyddiwyd nifer o gefnogwyr amlwg owain yr un flwyddyn neu yn rhys ddu yn llundain philip scudamore yn amwythig a rhys ap tudur yng nghaer nid oes cofnod pendant am hanes owain ar ôl gan gymerodd dafydd gam un o gefnogwyr cymreig amlycaf harri iv yn garcharor gerllaw aberhonddu dyma r tro olaf i owain gael ei weld gan ei elynion yn ôl llawysgrif peniarth a ysgrifennwyd yn fuan ar ôl roedd harri iv wedi marw yn a i fab wedi ei olynu ar yr orsedd fel harri v ail ddechreuodd ef yr ymladd yn y rhyfel can mlynedd yn erbyn ffrainc ac yn haf gofynnodd y brenin newydd i gilbert talbot gysylltu ag owain a chynnig pardwn iddo ni chafwyd ymateb ac yn gofynnwyd i talbot geisio eto trwy fab owain maredudd ab owain glyn dŵr y tro hwn unwaith eto ni chafwyd ymateb derbyniodd maredudd bardwn ar ebrill nid oedd sôn am ei dad sy n awgrymu efallai ei fod yn farw erbyn hynny buasai owain glyn dŵr ymhell yn ei chwedegau erbyn hynny pe bai dal yn fyw gwth o oedran yn yr oesoedd canol ceir nifer o draddodiadau lleol yn swydd henffordd sy n awgrymu ei fod wedi cael lloches gyda i ferch alys oedd yn briod a syr john scudamore ym monnington stradel ac iddo farw yno a i gladdu yno neu yn kentchurch gerllaw roedd traddodiad arall yn yr ardal mai owain oedd y bardd siôn cent y bu teulu scudamore yn un o i noddwyr yn cyhoeddodd gruffydd aled williams gyfrol dyddiau olaf owain glyn dŵr gwasg y lolfa ac ynddo mae n awgrymu dau bosibilrwydd yn gyntaf sonia fod llawysgrif a fu ym meddiant robert vaughan o r hengwrt yn allweddol wrth geisio ateb i r cwestiwn ym mhle y claddwyd owain mae r cofnod sydd yn llaw vaughan yn awgrymu iddo gael ei gladdu ym mynwent eglwys fechan iawn pewn pentref yn swydd amwythig cappel kimbell lle i claddwyd owen glyn yn sir henffordd yn ôl gruffydd aled williams mynwent eglwys sant iago ym mhentref kimbolton yw r fan yr ail bosibilrwydd mae n ei gynnig yw i owain gael ei gladdu ger cartref un o i ferched yn monnington straddle alys a briododd syr john scudamore eto yn swydd henffordd gan fod traddodiad cryf yn yr ardal iddo i gladdu yno mewn hen domen gladdu bu r tir yma n rhan o dir cysegredig a gwyddys fod ar draws y cae i r domen dŷ o r enw chapel cottage a oedd yn y g yn gapel anwes ychydig o gyfeiriadau sydd at owain gan y beirdd yn y cyfnod ar ôl ei ddiflaniad ond cadwyd nifer fawr o chwedlau a thraddodiadau gwerin o i gwmpas gwelwyd owain fel y mab darogan ac fel enghraifft o thema r brenin yn y mynydd neu r arwr cwsg gyda r gred ei fod yn cysgu mewn ogof i ddeffro ryw ddydd pan fydd angen cymru fwyaf a gorchfygu ei gelynion ceir traddodiadau tebyg am owain arall owain lawgoch ac ânt aml mae ansicrwydd at ba un y cyfeirir cofnododd elis gruffydd y milwr o galais chwedl am owain yn roedd abad abaty glyn y groes wedi codi yn fore ac yn cerdded ar y berwyn cyfarfu ag owain glyn dŵr a i cyfarchodd ef syr abad rydych wedi codi yn rhy fore na atebodd yr abad chychwi a godasoch yn rhy fore o gan mlynedd anffafriol bu barn haneswyr cymreig ar owain yn y canrifoedd nesaf er enghraifft david powel yn ei historie of cambria now called wales yn y g y rheswm pennaf am hynny oedd eu bod yn dibynnu ar lyfrau am y cyfnod gan haneswyr seisnig a chofnodion swyddogol coron lloegr sy n portreadu owain fel bradwr penboeth a chreulon a ddaeth a gwae a dioddef i gymru rhoddwyd darlun mwy ffafriol ohono gan thomas pennant yn ei tours in wales yn gyda datblygiad y mudiad cymru fydd yn niwedd y g cynyddodd diddordeb yn hanes owain glyn dŵr ceir portread ffafriol iawn ohono yn y cylchgrawn cymru gan o m edwards yn cyhoeddodd owen rhoscomyl ei gyfrol ddylanwadol flame bearers of welsh history sy n disgrifio owain fel arwr a ymgeleddai r werin bobl yn ateb i r cwestiwn ble gladdwyd glyn dŵr ceir yr ateb ei fod yn gorffwys yng nghalon pob gwir gymro lle bydd yn aros yn ysbrydoliaeth i r genedl am byth yn cyhoeddodd john edward lloyd yr astudiaeth safonol gyntaf o fywyd a gwrthryfel owain owen glendower diweddodd y llyfr gyda r farn yn ddiweddar mae diwrnod owain glyn dŵr wedi dod yn ddydd gŵyl answyddogol a ddethlir yng nghymru ar medi y dyddiad y cyhoeddwyd owain glyn dŵr yn dywysog cymru yn cytunwyd i hedfan baner glyn dŵr ar furiau castell caerdydd ar medi mewn ymateb i bwysau gan y cyhoedd yn gydag alun ffred jones ac plaid cymru yn weinidog treftadaeth yn llywodraeth cymru cyhoeddodd cadw eu bod am chwifio baner glyn dŵr ar gestyll caernarfon caerffili conwy a harlech enwyd nifer o bethau ar ôl owain glyn dŵr rhoddwyd yr enw llwybr glyn dŵr ar y llwybr cerdded pellter hir ar draws canolbarth cymru sy n ymweld â nifer o safleoedd cysylltiedig ag owain megis safle brwydr hyddgen a thref machynlleth lle cynhaliodd ei senedd gyntaf yn derbyniodd newi yng ngogledd ddwyrain cymru statws prifysgol a newidiodd ei enw i brifysgol glyn dŵr dyfernir gwobr glyn dŵr yn flynyddol am gyfraniadau arbennig i r celfyddydau yng nghymru fe i rhoddir gan ymddiriedolaeth tabernacl machynlleth i ffigyrau blaenllaw ym meysydd cerddoriaeth celf a llenyddiaeth yn eu tro defnyddiwyd enw owain hefyd gan fudiad meibion glyn dŵr fu n cynnal ymgyrch losgi tai haf o ddiwedd y au ymlaen roedd rhai o r negesau a anfonid i r awdurdodau gan y mudiad yn dwyn enw rhys gethin daeth owain yn ail yn yr arolwg barn ar lein o arwyr cymru a drefnwyd gan culturenet cymru yn roedd croeso i r beirdd ar aelwyd llys owain glyn dŵr yn sycharth canodd iolo goch gerddi moliant i owain glyn dŵr a llys sycharth mae ei ddisgrifiad o lys sycharth ymhlith y cerddi mwyaf adnabyddus o r cyfnod ceir hefyd dwy gerdd o fawl i owain gan gruffudd llwyd a gyfansoddwyd yn y au mae n amlwg o u cynnwys fod y cerddi hyn i gyd wedi eu cyfansoddi cyn y gwrthryfel nid erys yr un gerdd gan fardd adnabyddus a gyfansoddwyd yn ystod y gwrthryfel na marwnad i owain ond gweler isod am y canu darogan cedwir ar glawr gerddi i rys gethin uchelwr o nant conwy a fu n un o gapteiniaid blaenaf owain glyn dŵr mae n cael ei ddisgrifio mewn un gerdd fel hyn ceir cerdd arall i hywel coetmor brawd rhys gethin a chapten ym myddin owain glyn dŵr fel ei frawd mae r cerddi hyn o awduriaeth ansicr yn hynod wladgarol ac mae lle da i gredu eu bod yn perthyn i gyfnod y gwrthryfel gwyddys fod gan owain fardd teulu o r enw crach ffinnant gydag enw iddo i hun fel brudiwr bu gydag owain yng ngarsiwn berwick yn ac yng nglyndyfrdwy pan gyhoeddwyd owain yn dywysog cymru ym medi ceir owain fel enw am y mab darogan mewn nifer fawr o gerddi brud poblogaidd o ddiwedd yr oesoedd canol ond mae n anodd eu dyddio yn fanwl mae n bosibl fod rhai yn dyddio o gyfnod owain lawgoch ond mae r mwyafrif i w dyddio i r g ac felly n perthyn i gyfnod owain glyn dŵr neu gyfnod rhyfeloedd y rhosynnau pan oedd y cof amdano fel arweinydd cenedlaethol yn fyw iawn mae cerdd rydd a briodolir i taliesin yn perthyn i gyfnod y gwrthryfel yn ôl pob tebyg cyfeiria at arth rhyfelwr sych sycharth a rhyfelwr arall o eryri yn codi yn erbyn y saeson yna bydd mae n bosibl fod rhannu r deyrnas yma yn gyfeiriad at y cytundeb tridarn gweler uchod cyfnod diweddar roedd i owain glyn dŵr yn un o destunau eisteddfod corwen a drefnwyd gan y gwyneddigion cafwyd cerddi ar y testun gan twm o r nant a gwallter mechain diddorol nodi i r eisteddfod gael ei chynnal yng ngwesty owain glyn dŵr ailgydiodd hanes gwrthryfel owain glyn dŵr yn nychymyg y cymry yn y g ond arhosodd yng nghysgod y ddau llywelyn tan ddiwedd y ganrif honno cyfansoddodd felicia hemans gerdd saesneg ramantaidd amdano sy n sôn am the blazing star yn rhagfynegi dyfodiad yr arwr cyfansoddodd robert davies bardd nantglyn gywydd o hanes owen glyndyfrdwy yn yn eisteddfod caerfyrddin enillodd y bardd hwfa môn y tlws am ei gerdd owain glyndwr enillodd eifion wyn gadair eisteddfod llangollen gyda i awdl am owain yn eisteddfod corwen bu t twynog jeffries yn fuddugol gyda i awdl owain glyn dwr sy n gweld owain fel math o ragflaenydd i r mudiad gwladgarol cymru fydd yn yr g canodd sawl bardd am owain glyn dŵr ceir dwy gerdd nodedig gan gwenallt er enghraifft cerdd i neuadd glyn dŵr yn sycharth gan john penry jones bedd owain glyn dŵr gan euros bowen breuddwyd glyn dŵr gan dewi emrys james a cherdd am senedd dŷ owain glyn dŵr ym machynlleth gan cyril jones ymddengys owain fel cymeriad yn nrama william shakespeare henry iv rhan un mae r cymeriad glendower yn ymffrostgar ac yn haeru ei fod yn medru galw ysbrydion ond ar y llaw arall disgrifir ef fel ysgrifennodd beriah gwynfe evans ei ddrama boblogaidd owain glyndwr ar gyfer eisteddfod gadeiriol llanberis drama ramantus iawn ydyw sy n ddrych i r cyfuniad o wladgarwch cymreig a breningarwch prydeinig sy n mor nodweddiadol o r g roedd gan owain o leiaf chwe mab a thair merch y rhai y ceir gwybodaeth ddibynadwy amdanynt yn yr achau a r cofnodion hanesyddol yw mewn rhai ffynonellau achyddol diweddarach cofnodir meibion a merched eraill fel plant gordderch owain glyn dŵr ond gan nad oes cyfeiriadau atynt mewn dogfennau eraill ni ellir dibynnu ar hyn roedd ffugio achau er mwyn dod â statws cymdeithasol i deulu o fân uchelwyr yn digwydd yn aml yng nghyfnod y tuduriaid roedd gan owain glyn dŵr nifer o frodyr a chwiorydd dyfais electronig yw cyfrifiadur sy n cynnwys uned brosesu ganolog cpu a chof y gellir ei ddefnyddio fel prosesydd geiriau neu i gadw cronfa ddata a myrdd o ddibenion eraill y ffordd fwyaf cyffredin o gysylltu â r rhyngrwyd yw trwy gyfrifiadur gellir chwarae gemau ar gyfrifiadur neu ei raglennu i wneud pethau n otomatig ceir cyfrifiadur llai cludadwy ers tua sef y gliniadur a ffurf cludadwy llai byth sef y cledrydd ceir y canlynol mewn rhai cyfrifiaduron yn cyhoeddodd donald davies ei waith pwysicaf a oedd yn egluro sut y datblygodd system a oedd yn galluogi i gyfrifiaduron ddanfon pecynnau o wybodaeth ei gilydd drwy rwydwaith defnyddiwyd ei gynllun gan yr asiantaeth cynlluniau ymchwil blaengar the advanced research project agency yn yr unol daleithiau a i ymgorffori yn arpanet mae packet switching fel y gwyddwn amdano bellach yn dal yn un o gonglfeini r rhyngrwyd a r we fydeang cyfeirir at yr hyn rydym ni heddiw n ei adnabod fel cyfrifiadur ac nid cyfrifydd accountant gyntaf yn y gymraeg yn y cymro ar y gorffennaf gan owain owain pan ysgrifennodd yn syml mae r cyfrifiadur yn ei gwneud hi n bosib i gofnodi y cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy r oesau mewn un lle mewn modd sy n galluogi unrhyw unigolyn o i gartref ei hun er enghraifft archebu a derbyn unrhyw ran o r wybodaeth honno rydych am weld cerflun mwyaf o geffyl sydd mewn bod yna o ch cadair freichiau a chyn i r bys olaf adael y botwm olaf fe fydd llun y ceffyl ar y llen deledu yn eich ystafell neu gynllun pensaernol eglwys st pedr yn rhufain pwyswch fotymau eraill a dyna r cynllun pensaernol yn dilyn y ceffyl mewn llai na chwinciad mae gweriniaeth gwlad yr iâ neu wlad yr iâ yn ynys yng ngogledd y cefnfor iwerydd rhwng yr ynys las a phrydain iaith lychlynaidd yw islandeg ac mae mwyafrif yr ynys yn dilyn eglwys lwther ei llenor amlycaf efallai oedd snorri sturluson o wlad yr iâ daw r gantores pop bjrk magns scheving o r rhaglen deledu lazytown a r nofelydd halldr laxness enillwr gwobr nobel am lenyddiaeth ym mae gan yr althing o aelodau a etholir pob pedair mlynedd y prif weinidog sy n bennaeth ar y llywodraeth tra bod yr arlywydd a etholir am mlynedd yn penodi r prif weinidog ymsefydlodd norwy wyr yng ngwlad yr iâ gyda u caethweision o r alban ac iwerddon yn hwyr yn y g a r fed nhw a sefydlodd y senedd hynaf yn y byd yr althing yn y flwyddyn roedd gwlad yr iâ yn annibynnol am dros mlynedd ond cyn hir daeth o dan reolaeth norwy a denmarc sefydlwyd rheolaeth cartref ym ac annibyniaeth ym arhosodd brenin denmarc christian x yn frenin ar wlad yr iâ tan pan sefydlwyd gweriniaeth mae gwlad yr iâ ar smotyn poeth daearegol ar y grib canol iwerydd mae yna lawer o losgfynyddoedd yn enwedig hekla hyd heddiw mae llosgfynyddoedd yn cael eu creu crwyd ynys newydd surtsey ar ôl ffrwydrad ar tachwedd mae tua o r ynys o dan iâ ac mae ei rhewlifoedd yn enwog ledled y byd mae gan y wlad lawer o geysir gair islandeg ac mae ynni daearthermol yn rhoi dŵr poeth a gwres cartref rhad yn y trefi mae mwyafrif y trefi ar lan y môr y prif drefi yw reykjavk keflavk lleoliad y maes awyr cenedlaethol ac akureyri mae geneteg pobl gwlad yr iâ yn debyg ac yn unigryw hyd heddiw gan nad oes llawer o fewnfudo wedi digwydd dros y canrifoedd o ganlyniad mae gwyddonwyr ar draws y byd yn astudio pobl yr ynys er mwyn darganfod mwy am etifeddu genynnau ceir wyth rhanbarth yng ngwlad yr iâ yn bennaf er mwyn hwyluso trefniadaeth ystadegol ac o ran côd post y wlad mae system gyfreithiol y llysoedd hefyd wedi i sefydlu ar y drefn hon o wyth rhanbarth yn rhyfedd iawn ni ddiffinir yr wyth rhanbarth yn ôl cyfraith y wlad ac nid oes iddynt drefn weinyddol fel sydd gan siroedd cymru mae gwlad yr iâ yn cynnwys sir neu sslur mae r diwydiant pysgota yn bwysig iawn i r economi mae o enillion allforion y wlad a swyddi o r gweithlu yn dibynnu arno y prif allforion yw pysgod alwminiwm a ferrosilicon mae mwyafrif yr adeiladau wedi eu hadeiladu o goncrit gan fod mewnforio pren yn ddrud yn y au dewisodd llywodraeth gwlad yr iâ amrywio r economi drwy ganolbwyntio mwy ar ddiwydiannau gwneuthur a gwasanaeth gyda datblygiadau ym miotechnoleg gwasanaethau ariannol a chynhyrchiad meddalwedd mae twristiaeth hefyd yn dod yn bwysicach lleoliad gwlad yr iâ png lleoliad gwlad yr iâ yn ewrop llywelyn ap gruffudd llywelyn ein llyw olaf tua rhagfyr oedd y tywysog cyntaf i gael ei gydnabod yn dywysog cymru gan frenin lloegr ei nod oedd ceisio uno cymru a brwydrodd yn galed yn erbyn brenhinoedd lloegr yn enwedig edward i i gyflawni hyn mae llawer o bobl yn ei alw n llywelyn ein llyw olaf am mai ef oedd tywysog olaf cymru cyn i frenin lloegr edward i reoli cymru gyfan mae ei enw yn ymddangos am y tro cyntaf mewn cofnodion yn ar farwolaeth ei ewyrth dafydd ap llywelyn yn ef oedd yr olynydd amlwg ond yn ôl cytundeb woodstock yn rhannwyd gwynedd rhwng y tri brawd llywelyn owain ei frawd hŷn a dafydd yn gorchfygodd llywelyn ei ddau frawd a sefydlodd ei hun yn unig reolwr gwynedd uwch conwy y flwyddyn wedyn roedd y berfeddwlad o dan ei arweinyddiaeth ac o fewn dwy flynedd roedd y rhan fwyaf o r gymru frodorol pura wallia yn ei feddiant ar ôl ryfel cartref yn lloegr yn dan arweiniad simon de montfort llofnodwyd cytundeb trefaldwyn roedd y cytundeb rhwng llywelyn a harri iii o loegr yn cydnabod safle llywelyn fel tywysog cymru gyda r hawl i wrogaeth pob tywysog ac arglwydd yn y gymru annibynnol gwnaed hynny ym mhresenoldeb ottobuono llysgenad y pab bu farw harri iii yn ac ar ôl i edward i gael ei goroni yn frenin lloegr dechreuodd y drwgdeimlad rhwng y ddwy wlad godi unwaith eto ar mawrth ymosododd dafydd ap gruffudd brawd ieuengaf llywelyn ar gastell penarlâg oedd ym meddiant y saeson gan ei feddiannu bu raid i lywelyn gefnogi r ymosodiad gan fod y cymry yn anesmwytho gan fod edward wedi penodi saeson i fod mewn grym yng nghymru cafwyd buddugoliaeth arall ger afon menai a llwyddodd y cymry yng ngheredigion a dyffryn tywi mentrodd llywelyn ddod o i loches yn eryri a mynd i r canolbarth yno mewn cynllwyn seisnig lladdwyd llywelyn yng nghilmeri gan filwr o sais ar rhagfyr mae rhagfyr yn ddyddiad sy n cael ei gadw gan lawer fel gŵyl i w gofio bu n rhaid i dywysogion gwynedd wrthsefyll sawl ymdrech i orchfygu gogledd cymru erbyn dechrau r drydedd ganrif ar ddeg roedd llywelyn fawr yn hawlio teitl tywysog gogledd cymru roedd ei deyrnas yn ymestyn i lawr i bowys a cheredigion yn cafodd ŵyr llywelyn fawr sef llywelyn ap gruffudd ei gydnabod yn dywysog cymru gan harri iii erbyn hyn caiff ei adnabod hefyd fel llywelyn ein llyw olaf sy n golygu ein harweinydd olaf erbyn roedd llywelyn yn teyrnasu dros wynedd gyda i frawd owain ond erbyn roedd ei frodyr owain a dafydd wedi troi yn erbyn llywelyn  sylweddolodd llywelyn mai r unig obaith i gymru oedd iddo ef fod yn dywysog cydnabyddedig cymru a chasglodd ynghyd fyddin gref roedd rhaid i r anghydfod ddod i ben ac fe gafwyd brwydr hir a ffyrnig rhwng llywelyn ac owain dafydd a rhodri ei frodyr llywelyn fu n fuddugol ym mrwydr bryn derwin aeth llywelyn o nerth i nerth ar ôl brwydr bryn dewin enillodd y berfeddwlad yn ei hôl a meddiannu ceredigion ac yna aeth yn ei flaen i ddyffryn tywi ac enillodd dir y normaniaid hyd at sir benfro yn ffodus i lywelyn roedd y barwniaid wedi codi yn erbyn y brenin harri iii o loegr erbyn daeth yn rhyfel cartref dan arweiniad simon de montfort pan ddaeth y gwrthryfel i ben sylweddolodd llywelyn y gallai brenin lloegr fod yn fygythiad eto ac felly arwyddodd gytundeb trefaldwyn fe wnaeth brenin lloegr gydnabod cymro am y tro cyntaf a r tro olaf yn dywysog cymru yn y cytundeb hwn yn ddiweddarach cafodd owain glyndŵr ei gydnabod gan ffrainc ond nid gan loegr cafodd llywelyn hefyd gadw r tiroedd yr oedd wedi eu hennill ac fe wnaeth y brenin ganiatu priodas rhwng llywelyn ac eleanor de montfort er ei bod hi a i theulu yn ffrainc ar y pryd mewn alltudiaeth cytunodd llywelyn i dalu gwrogaeth a i deyrngarwch i r brenin erbyn ceisiodd llywelyn ymestyn ei bŵer drwy ymosod ar gastell caerffili a i losgi castell a oedd yn cael ei adeiladu gan y normaniaid  cododd llywelyn gastell dolforwyn ger trefaldwyn ond roedd heriau newydd yn wynebu llywelyn ar y gorwel yn lloegr pan ddaeth edward i yn frenin yn roedd llywelyn ap gruffudd yn disgwyl iddo ei gydnabod ef yn dywysog cymru gwrthododd edward ei gydnabod yn dywysog cymru nes i lywelyn dalu gwrogaeth iddo er mwyn talu gwrogaeth byddai angen i lywelyn ddangos ei barch at y brenin yn gyhoeddus roedd edward wedi rhoi lloches i frawd llywelyn dafydd ap gruffudd ac i un o arglwyddi r cymry o r enw gruffudd ap gwenwynwyn bu n rhaid iddynt ffoi i loegr rhag llywelyn ar ôl iddynt gynllwynio i w ladd yn ogystal roedd edward wedi carcharu dyweddi llywelyn eleanor de montfort gwrthododd llywelyn dalu gwrogaeth nes byddai r materion hyn wedi eu datrys gwrthododd edward ddatrys y materion hyn nes byddai llywelyn wedi talu gwrogaeth iddo nid oedd y naill na r llall yn fodlon ildio golygai hyn bod rhyfel yn anochel rhwng y ddau daeth yr ymosodiadau cyntaf ym mis ionawr   cynllun edward oedd ymosod ar lywelyn o dri chyfeiriad caer yn y gogledd ddwyrain trefaldwyn yn y canolbarth a chaerfyrddin yn y de   yn y gogledd cafodd byddin lloegr help gan dafydd brawd llywelyn yn y de dechreuwyd ymosod ar gestyll y cymry yn nyffryn tywi erbyn mis ebrill roedd castell dinefwr wedi ei gipio yna newidiodd yr arweinydd lleol rhys ap maredudd ei ochr ac ymuno â r saeson cyn diwedd y rhyfel byddai llawer o arweinwyr eraill y cymry yn newid ochrau roedd gruffudd ap gwenwynwyn yn helpu byddin y saeson yn y canolbarth ym mis ebrill fe wnaethon nhw ymosod ar gastell dolforwyn a i gipio erbyn mis gorffennaf roedd gan edward fyddin fawr yn barod i ymosod ar wynedd yn y fyddin roedd o farchogion a o filwyr ohonynt yn gymry wrth i edward symud ymlaen ar draws y gogledd adeiladodd gestyll newydd fel cestyll y fflint a rhuddlan anfonodd edward o filwyr i ymosod ar ynys môn bu hyn yn llwyddiant ac roedd llywelyn wedi ei amgylchynu ar dair ochr y gogledd orllewin y dwyrain a r de ar tachwedd ildiodd llywelyn llofnodwyd cytundeb aberconwy gan ostwng statws llywelyn i dywysog gwynedd roedd gweddill cymru o dan lywodraeth y saeson erbyn hynny dros y pum mlynedd nesaf cymerodd arweinyddion cymru yn erbyn y swyddogion seisnig a benodwyd i lywodraethu rhan fawr o gymru ym mis mawrth arweiniodd dafydd ap gruffudd ymosodiadau ar gestyll yr oedd y saeson yn eu dal ledled gogledd a chanolbarth cymru bu r ymosodiadau hyn yn llwyddiannus a chymerwyd rheolaeth ar sawl castell yn cynnwys dolforwyn ymunodd tywysog gogledd powys â dafydd o weld yr ymosodiadau hyn yn llwyddo ymunodd llywelyn ap gruffudd yn y gwrthryfel erbyn mis mehefin roedd y gwrthryfel wedi cyrraedd de cymru ym mis gorffennaf arweiniodd edward fyddin o o farchogion a o filwyr i gymru y tro hwn nod edward oedd gorchfygu cymru gyfan erbyn mis rhagfyr roedd rhan fawr o gymru yn ôl o dan lywodraeth y saeson penderfynodd llywelyn ymosod ar gastell buallt a oedd yn nwylo r saeson ar rhagfyr ymladdwyd brwydr pont orewin neu frwydr pont irfon roedd llywelyn yn un o o gymry a laddwyd y diwrnod hwnnw does neb yn gwybod yn union sut y bu i lywelyn farw yn ôl un stori cafodd ei ladd gan farchog o r enw stephen de frankton dywed y stori bod llywelyn wedi ei wahanu oddi wrth ei fyddin gwelodd stephen farchog o gymro ar ei ben ei hunan a i ladd â i waywffon dim ond ar ôl i stephen ei ladd y gwelwyd mai llywelyn ydoedd yn ôl stori arall cafodd llywelyn ei ddenu i drap gan y saeson cyn y frwydr ar ôl iddynt redeg ar ei ôl i goedwig cafodd ei ladd ganddynt torrwyd pen llywelyn a i anfon i dŵr llundain i w arddangos uwchlaw r gatiau claddwyd ei gorff yn abaty cwm hir ar ôl i llywelyn farw symudodd edward ymlaen ar draws y gogledd aeth dafydd ap gruffudd ar ffo ar mehefin daliwyd dafydd ac fe i dedfrydwyd i farwolaeth anfonwyd ei ben i dŵr llundain i gael ei arddangos wrth ymyl pen ei frawd gyda diwedd y gwrthryfel roedd cymru wedi ei gorchfygu n llwyr am y tro cyntaf   roedd oes y tywysogion wedi dod i ben ym mis gorffennaf bu edward i yn dathlu ei fuddugoliaeth yn nefyn yno roedd un o lysoedd pwysicaf tywysogion gwynedd rhwng diwedd medi a chanol rhagfyr bu edward yn teithio cymru taith i ddathlu ei fuddugoliaeth ac i ddangos ei fod wedi gorchfygu cymru gyfan yn llwyr oedd hon yn cyhoeddwyd bod mab edward a anwyd yng nghaernarfon yn dywysog newydd cymru dyma oedd dechrau traddodiad newydd o roi r teitl i fab hynaf y brenin cyhoeddwyd cyfraith o r enw statud cymru yn rhuddlan yn roedd y gyfraith yn dweud y byddai cymru n cael ei llywodraethu o dan goron lloegr gyda r statud cafodd cyfraith trosedd cymru ei disodli gan gyfraith trosedd lloegr disodlwyd tywysogion cymru gan lywodraethwr brenhinol ustus gogledd cymru roedd ustus ar gyfer de cymru wedi ei gyflwyno yn cyflwynwyd system newydd o siroedd ledled cymru mewn rhannau o dde cymru oedd yn cael eu rheoli gan y saeson yn barod bu siroedd yn eu lle ers roedd rhai swyddi yn y llysoedd cymreig fel y rhingyll yn dal yn nwylo r cymry ond roeddent yn gwasanaethu coron lloegr yn awr heddiw coffeir marwolaeth llywelyn ar safle ei gwymp yng nghilmeri gan wladgarwyr ar ddiwrnod llywelyn ein llyw olaf rhagfyr bob blwyddyn er gwaethaf pwysau ar y post brenhinol yn i ryddhau stamp arbennig ar gyfer yr achlysur ni chafwyd stamp i nodi mlwyddiant ei farw ond cyhoeddwyd stamp answyddogol dyfernir gwobr goffa r tywysog llywelyn ap gruffudd gan brifysgol cymru i r traethawd gorau ar gyfer gradd mphil neu phd llywelyn ap iorwerth c ebrill neu llywelyn fawr oedd tywysog gwynedd a thywysog de facto cymru erbyn diwedd ei deyrnasiad yn roedd yn cael ei gydnabod ac yn galw ei hun yn dywysog aberffraw ac arglwydd eryri roedd yn dywysog cymru gyfan i bob pwrpas roedd yn ŵyr i owain gwynedd ac yn unig fab i iorwerth drwyndwn sef mab cyfreithlon hynaf owain gwynedd tra r oedd ei fam marged yn ferch i madog ap maredudd o bowys roedd llywelyn ap gruffudd yn ŵyr iddo drwy ei fab gruffudd gyda thangwystl drwy gyfuniad o ryfela a diplomyddiaeth amlygodd ei hun fel un o lywodraethwyr mwyaf blaengar ac abl cymru r oesoedd canol yn ystod ei deyrnasiad brwydrodd yn ddygn ac ymgyrchu n daer i wireddu ei weledigaeth yng nghymru o greu tywysogaeth gymreig yn ystod plentyndod llywelyn rheolwyd gwynedd gan ei ddau ewythr ac roeddent wedi rhannu r deyrnas rhyngddynt yn dilyn marwolaeth tad cu llywelyn sef owain gwynedd yn bu r blynyddoedd ar ôl yn gyfnod ansefydlog gyda disgynyddion owain yn brwydro i reoli roedd hawl llywelyn i fod yn rheolwr cyfreithlon yn gadarn a dechreuodd ymgyrch i ennill pŵer pan oedd yn ifanc bu yn drobwynt pwysig daliodd llywelyn ap iorwerth ei ewythr dafydd ab owain a i alltudio o wynedd meddiannodd y berfeddwlad a chipiodd weddill gwynedd yn ef oedd prif reolwr gwynedd erbyn a lluniodd gytundeb gyda brenin lloegr yn y flwyddyn honno yn y deheubarth manteisiodd llywelyn ar y rhwygiadau a fu yn nheyrnas yr arglwydd rhys ap gruffudd rhwng ei feibion yn dilyn ei farwolaeth yn rhannodd llywelyn y tiroedd rhyngddynt a daeth llywelyn yn uwch arglwydd ar y deheubarth parhaodd perthynas dda rhyngddo ef a r brenin john brenin lloegr am weddill y degawd hwnnw priododd llywelyn ferch john sef siwan yn pan arestiwyd gwenwynwyn ap owain o bowys gan john yn cymerodd llywelyn y cyfle i feddiannu powys ond yn gwaethygodd y berthynas rhwng llywelyn a john ac oherwydd hynny penderfynodd john ymosod ar wynedd yn gorfodwyd llywelyn i ofyn am delerau i geisio cymodi a bu n rhaid iddo ollwng ei afael ar ei holl diroedd i r dwyrain o r afon conwy er iddo lwyddo i w hadfeddiannu y flwyddyn ddilynol mewn cynghrair gyda thywysogion cymreig eraill lluniodd gynghrair gyda r barwniaid a oedd wedi gorfodi john i lofnodi r magna carta yn erbyn llywelyn oedd y prif bŵer yng nghymru a chynhaliodd gyngor o reolwyr cymreig yn aberdyfi yn yr un flwyddyn lle tyngwyd llw o ffyddlondeb iddo ef er mwyn dosbarthu tiroedd i r tywysogion eraill yn dilyn marwolaeth y brenin john llofnododd llywelyn gytundeb gyda i olynydd harri iii yn roedd cytundeb caerwrangon yn gydnabyddiaeth gan frenin lloegr o hawliau llywelyn yng nghymru ac yn gadarnhad o r hyn a gytunodd gyda thywysogion eraill cymru yn aberdyfi yn bu r pymtheg mlynedd nesaf yn gythryblus a chyfnewidiol i llywelyn oherwydd bu mewn gwrthdaro cyson ag arglwyddi r mers yn eu plith william marshall iarll penfro a i heriodd yn ne orllewin cymru yn a hubert de burgh a i heriodd yn ne powys yn bu ei berthynas â i dad yng nghyfraith john brenin lloegr yn anghyson ac roedd y ffaith ei fod wedi llunio cynghreiriau gyda rhai o brif arglwyddi r mers yn dangos mor anwadal oedd gwleidyddiaeth yr oes roedd cytundeb heddwch middle yn yn datgan diwedd gyrfa filwrol llywelyn oherwydd estynnwyd cadoediad heddwch y cytundeb tan ddiwedd teyrnasiad llywelyn sefydlogodd ei safle a i awdurdod yng nghymru tan ei farwolaeth yn ac olynwyd ef gan ei fab dafydd ap llywelyn pan alwodd ynghyd ei ddeiliaid yn ystrad fflur yn roedd hynny n ddatganiad o ddymuniad llywelyn bod ei benarglwyddiaeth ef fel tywysog cymru a i syniad o greu tywysogaeth cymru yn cael ei throsglwyddo i w aer dafydd roedd yr arweinyddion oedd yn bresennol yn tyngu llw o ffyddlondeb i dafydd i sicrhau bod hynny n cael ei wireddu yn y dyfodol ni wyddom lawer am flynyddoedd cynnar llywelyn yn ôl y traddodiad cafodd ei eni yng nghastell dolwyddelan dyffryn lledr tua yn fab i iorwerth ab owain oedd hefyd yn cael ei adnabod fel iorwerth drwyndwn ac yn ŵyr i owain gwynedd a fu n rheolwr gwynedd tan ei farwolaeth yn roedd llywelyn yn ddisgynnydd ym mhrif linach rhodri mawr ac felly n aelod o linach frenhinol gwynedd bu farw ei dad llywelyn drwyndwn pan oedd llywelyn yn blentyn bach does dim cofnodion bod llywelyn drwyndwn wedi cymryd rhan yn yr ymrafael a fu rhwng meibion eraill owain gwynedd yn dilyn ei farwolaeth er mai ef oedd y mab hynaf yn ôl traddodiad roedd yn anabl neu wedi ei anffurfio mewn rhyw ffordd fel na allai fod yn rhan o r frwydr am bŵer yn ôl yr hanesydd j e lloyd lladdwyd iorwerth mewn brwydr ym mhennant melangell powys yn yn ystod y rhyfeloedd a ymladdwyd i benderfynu r olyniaeth yn dilyn marwolaeth ei dad erbyn roedd gwynedd wedi cael ei rhannu rhwng dau o ewyrth llywelyn sef dafydd ab owain a oedd yn rheoli r tiroedd i r dwyrain o afon conwy a rhodri ab owain a oedd yn meddiannu r tiroedd i r gorllewin o r afon dafydd a rhodri oedd meibion owain drwy ei ail briodas â cristin ferch gronw nid oedd y briodas hon yn cael ei hystyried yn ddilys gan yr eglwys gan fod cristin ac owain yn gefndryd cyntaf ac roedd cyfraith eglwys yn datgan fod perthynas deuluol o r fath yn golygu bod y briodas yn anghyfreithlon mae gerallt gymro yn cyfeirio at iorwerth drwyndwn fel unig fab cyfreithlon owain gwynedd ac yn dilyn marwolaeth iorwerth llywelyn a ystyriwyd gan yr eglwys fel yr unig ymgeisydd cyfreithlon ar gyfer gorsedd gwynedd mam llywelyn oedd marged merch madog ap maredudd tywysog powys mae tystiolaeth yn bodoli bod marged ar ôl marwolaeth ei gŵr cyntaf wedi priodi yn ystod haf â gwion nai roger powys o gastell whittington a bod mab wedi ei eni iddynt sef dafydd ap gwion felly mae rhai yn dadlau na wnaeth marged briodi aelod o deulu r corbet o gastell caus ger westbury swydd amwythig ac yn ddiweddarach castell moreton corbet er hynny mae dogfen yn dangos bod llywelyn ab iorwerth wedi rhoi rhodd o dir i r fynachlog yn wigmore gyda llywelyn yn cyfeirio at y ffaith bod ei fam yn aelod o lys corbet gyda marwolaeth owain gwynedd yn bu gwrthdaro a rhaniadau dwfn ymhlith disgynyddion owain yng ngwynedd tasg gyntaf llywelyn oedd sefydlu ei awdurdod gwnaeth hyn yn rhannol drwy nerth arfau ac yn rhannol drwy nawdd a chynghreirio yn gyda chymorth ei gefndryd gruffudd ap cynan a maredudd ap cynan gorchfygodd llywelyn ei ewythr dafydd ab owain gwynedd mab owain gwynedd ym mrwydr aberconwy meddiannwyd tiroedd ei frawd rhodri ab owain i r gorllewin o afon conwy gan gruffudd a maredudd tra bod llywelyn wedi cipio tiroedd dafydd a leolwyd i r dwyrain o afon conwy bu farw rhodri ab owain yn yn ystod y blynyddoedd dilynol canolbwyntiodd llywelyn ar gadarnhau ei awdurdod bu yn drobwynt pwysig arall yn ei esgyniad i bŵer yng ngwynedd herwgipiodd llywelyn ei ewythr dafydd ab owain a i garcharu ond flwyddyn yn ddiweddarach perswadiwyd ef gan hubert walter archesgob caergaint i ryddhau dafydd ac fe wnaeth hwnnw ffoi i loegr lle bu farw ym mis mai erbyn roedd llywelyn wedi meddiannu gweddill gwynedd yn sgil y datblygiadau hyn penderfynodd y brenin john y byddai n cydnabod awdurdod llywelyn wrth i llywelyn dyngu llw o ffyddlondeb iddo yn rhannwyd cymru yn ddwy ran y pura wallia sef yr ardaloedd a reolwyd gan y tywysogion cymreig a r marchia wallia a reolwyd gan y barwniaid eingl normanaidd ers marwolaeth owain gwynedd yn roedd rhys ap gruffydd wedi datblygu teyrnas y deheubarth i fod y deyrnas fwyaf pwerus yng nghymru ac wedi sefydlu ei hun fel arweinydd y pura wallia yn dilyn marwolaeth rhys yn roedd ymladd rhwng ei feibion wedi achosi rhwyg a rhaniadau yn y deheubarth rhwng gwahanol garfannau ceisiodd gwenwynwyn ab owain tywysog powys wenwynwyn sefydlu ei hun fel arweinydd y tywysogion cymreig ac yn casglodd fyddin fawr er mwyn rhoi gwarchae ar gastell paun painscastle rhwng llanfair ym muallt a thalgarth ym mhowys oedd yn cael ei feddiannu ar y pryd gan filwyr gwilym brewys arglwydd bramber anfonodd llywelyn filwyr i helpu gwenwynwyn ond ym mis awst trechwyd lluoedd gwenwynwyn gan fyddin a arweiniwyd gan y prif ustus geoffrey fitz peter rhoddodd gorchfygiad gwenwynwyn y cyfle i llywelyn sefydlu ei hun fel arweinydd y cymry ac yn cipiodd llywelyn gastell pwysig yr wyddgrug erbyn hynny roedd wedi dechrau arfer y teitl tocius norwallie princeps sef tywysog gogledd cymru gyfan yn fwy na thebyg nid oedd llywelyn yn rheoli gwynedd gyfan erbyn y cyfnod hwn gan mai ei gefnder gruffudd ap cynan a dalodd wrogaeth ar ran gwynedd i r brenin john yn yn oed daeth llywelyn ap iorwerth yn dywysog gwynedd ar ôl gorchfygu ei ddau ewythr bu farw gruffudd ap cynan yn a daeth llywelyn yn arweinydd diamheuol gwynedd yn cipiodd a meddiannodd eifionydd a llŷn oddi wrth maredudd ap cynan ar sail cyhuddiad o deyrnfradwriaeth yng ngorffennaf arwyddodd y cytundeb ysgrifenedig ffurfiol cyntaf yn hanes cymru rhwng tywysog cymru a choron lloegr yn y cytundeb roedd cynghorwyr y brenin john yn cydnabod hawl llywelyn i orsedd aberffraw a r tir a ddaliai ac yn cydnabod hefyd ddilysrwydd cyfraith hywel dda fel rhan o r telerau roedd yn rhaid i llywelyn dyngu llw a thalu gwrogaeth i r brenin ac mewn achosion o dir a feddiannwyd gan llywelyn roedd hawl i r achosion hynny gael eu clywed yn ôl cyfraith hywel dda sef cyfraith cymru yn cipiodd llywelyn gantref strategol penllyn ar y ffin â phowys fadog arwydd o i uchelgais tuag at y dyfodol i reoli r bowys anghytn i gadarnhau ei sefyllfa ymhellach priododd y dywysoges siwan merch y brenin john yn manteisiodd llywelyn ar ei berthynas newydd yn bu anghytundeb rhwng gwenwynwyn ab owain o bowys a r brenin john a chafodd wŷs gan y brenin i fynd i amwythig yn yr hydref ac yna arestiwyd ef a chollodd ei holl diroedd manteisiodd llywelyn ar y sefyllfa gan gipio powys wenwynwyn tra r oedd gwenwynwyn ab owain oddi cartref wedi ei arestio dros dro gan john ac a oedd yn ddeiliad i goron lloegr a gorymdeithiodd gyda i fyddin i geredigion gan feddiannu ac atgyfnerthu castell aberystwyth a sicrhau gwrogaeth yr arglwyddi lleol defnyddiodd llywelyn y sefyllfa i yrru maelgwn allan o ogledd ceredigion a gellir dehongli hwn fel arwydd clir bod llywelyn yn dangos ei fwriad i bwysleisio mai rheolwr gwynedd oedd arweinydd y pura wallia roedd llywelyn yn medru defnyddio ei achau hanesyddol i gyfiawnhau r hawl hon gan ei fod yn ddisgynnydd i linach frenhinol aberffraw ac yn un o ddisgynyddion rhodri mawr a gruffydd ap cynan roedd hefyd â i fryd ar ddilyn polisi mwy herfeiddiol na owain gwynedd ei dad cu er mwyn cael cydnabyddiaeth i w awdurdod y tu allan i deyrnas gwynedd roedd angen cefnogaeth llywelyn ar john yr adeg honno oherwydd problemau â ffrainc a nerth y barwniaid yn lloegr ac roedd llywelyn yn ymwybodol o hynny yn bu n cefnogi john yn ystod ei gyrch yn erbyn william i o r alban erbyn roedd awdurdod llywelyn ar seiliau cadarn i bob golwg er ei fod yn anghytuno â john a i olynydd harri iii o loegr weithiau llwyddodd i gadw ei dywysogaeth yn annibynnol a hyd yn oed cipio r rhan fwyaf o bowys a cheredigion hefyd ond daeth tro ar fyd yn dirywiodd y berthynas rhwng llywelyn a r brenin john awgryma r hanesydd j e lloyd bod y gwrthdaro wedi digwydd oherwydd bod llywelyn wedi ffurfio cynghrair â gwilym brewys ydd arglwydd bramber a oedd wedi ffraeo gyda r brenin ac wedi colli ei diroedd tra r oedd john yn arwain ymgyrch yn erbyn gwilym brewys a i gefnogwyr yn iwerddon roedd byddin o dan arweiniad iarll ranulph o gaer a peter des roches esgob caer wynt wedi goresgyn gwynedd dinistriodd llywelyn ei gastell ei hun yn neganwy a thynnodd yn ôl i ochr orllewinol afon conwy ailadeiladwyd deganwy gan iarll caer ond talwyd y pwyth yn ôl gan llywelyn drwy ddifetha tiroedd yr iarll anfonodd john filwyr i helpu i adfer rheolaeth gwenwynwyn yn ne powys yn goresgynnwyd gwynedd gan john gyda chefnogaeth cyfran helaeth o r tywysogion cymreig a i fwriad yn ôl brut y tywysogion oedd cymryd tiroedd llywelyn oddi wrtho a i ddinistrio n gyfan gwbl methodd yr ymosodiad cyntaf ond ym mis awst llwyddodd john i groesi afon conwy a threiddio i mewn i eryri llosgwyd bangor a chipiwyd esgob bangor gorfodwyd llywelyn i ddod i delerau â r brenin ac ar gyngor ei gynghorwyr anfonwyd ei wraig siwan i drafod gyda i thad brenin lloegr llwyddodd siwan i berswadio ei thad i beidio amddifadu llywelyn o i holl diroedd ond methodd osgoi sefyllfa lle collodd ei holl diroedd i r dwyrain o afon conwy bu n rhaid iddo hefyd dalu ar ffurf gwartheg a cheffylau a throsglwyddo gwystlon i r brenin gan gynnwys ei fab anghyfreithlon gruffydd roedd yn rhaid iddo gytuno hefyd petai n marw heb etifedd cyfreithlon oddi wrth siwan y byddai ei holl diroedd yn dychwelyd i r brenin trodd y mân arglwyddi cymreig eu cefn ar llywelyn roedd yn well ganddynt gydnabod brenin lloegr fel eu penarglwydd na fyddai n ymyrryd yn ormodol yn eu teyrnasoedd yn hytrach na llywelyn fel rheolwr brodorol roedd hon yn siom fawr i llywelyn ond adferwyd ei statws yn fuan trosglwyddodd y tywysogion cymreig eraill a oedd yn flaenorol wedi cefnogi john yn erbyn llywelyn eu teyrngarwch a i ail gyfeirio at llywelyn ffurfiodd llywelyn gynghrair gyda gwenwynwyn o bowys a dau o reolwyr y deheubarth sef maelgwn ap rhys a rhys gryg meibion yr arglwydd rhys ap gruffudd o r deheubarth a chodi mewn gwrthryfel yn erbyn john yn ôl cronicl de wallia galwyd y cyfarfod ynghyd yn hendy gwyn a dewisiwyd llywelyn tywysog gwynedd fel eu harweinydd cawsant gefnogaeth y pab innocent iii a oedd wedi bod mewn anghytundeb gyda john ers blynyddoedd ac wedi gosod ei diroedd o dan waharddiad rhyddhawyd llywelyn gwenwynwyn a maelgwn o u llwon o ffyddlondeb i john gan y pab a chodwyd gwaharddiad ar y tiroedd roeddent yn eu rheoli llwyddodd llywelyn i adfeddiannu holl diroedd gwynedd heblaw am gestyll deganwy a rhuddlan o fewn deufis yn roedd john wedi bwriadu lansio ymgyrch arall i oresgyn gwynedd yn awst ond rhybuddiwyd ef gan ei ferch a gan william i o r alban y byddai ei farwniaid yn cymryd y cyfle i w ladd neu ei drosglwyddo fel carcharor i w elynion petai n gwneud hynny penderfynodd john roi r syniad o r neilltu ac yn meddiannwyd cestyll deganwy a rhuddlan gan llywelyn ab iorwerth lluniodd llywelyn gytundeb gyda philip ii augustus o ffrainc cyn gwneud cynghrair gyda r barwniaid oedd yn gwrthryfela yn erbyn john ac yn gorymdeithiodd i mewn i amwythig a meddiannu r dref heb unrhyw wrthwynebiad pan orfodwyd john i lofnodi r magna carta cynigiwyd telerau ffafriol i llywelyn oedd yn cynnwys rhyddhau ei fab gruffudd a oedd wedi bod yn wystlon ers yn yr un flwyddyn penodwyd ednyfed fychan yn ddistain gwynedd a chydweithiodd yn agos gyda llywelyn am weddill ei deyrnasiad erbyn nawr roedd llywelyn wedi sefydlu ei hun fel arweinydd y tywysogion cymreig annibynol a rhwng a llwyddodd i ehangu ei awdurdod ar draul y problemau mewnol a wynebai r brenin john yn ei deyrnas ac ymhlith ei farwniaid rhwng a meddiannodd gestyll yng ngwent a brycheiniog ac arweiniodd byddin o fân dywysogion cymreig a chipio cestyll eraill yn eu plith caerfyrddin cydweli llansteffan arberth aberteifi a chilgerran yn meddiannodd powys wenwynwyn wedi i wenwynwyn dorri ei lw o ffyddlondeb iddo rhoddodd rheolwyr powys fadog a r deheubarth eu gwrogaeth iddo ac roedd yn rhoi nodded i arglwyddi cymreig morgannwg a gwent a r ardal rhwng gwy a hafren arwydd arall o i bŵer cynyddol oedd ei fod wedi llwyddo i gael dylanwad ar benodiadau dau gymro i ddwy swydd wag yn yr eglwys sef iorwerth fel esgob tyddewi a chadwgan fel esgob bangor yn cynhaliodd llywelyn gyngor yn aberdyfi er mwyn penderfynu ar hawliau tiriogaethol rhai o r mân dywysogion roedd hefyd yn gyfle iddynt gadarnhau eu ffyddlondeb a u gwrogaeth i llywelyn yn ôl yr hanesydd j beverley smith roedd llywelyn nawr yn amlinellu ei rôl fel arglwydd yn ogystal ag yn arweinydd milwrol eu cynghreiriaid bellach oedd ei ddeiliaid newidiodd gwenwynwyn ochrau eto ochri â r brenin john a gyrrwyd ef allan o dde powys unwaith yn rhagor gan llywelyn bu farw gwenwynwyn yn ddiweddarach yn y flwyddyn yn lloegr gan adael etifedd o dan oedran bu farw john yn yr un flwyddyn gan adael etifedd ifanc hefyd sef y brenin harri iii yn lloegr yn gorfododd coron lloegr un o gefnogwyr llywelyn sef reginald o frewys a oedd hefyd wedi priodi merch llywelyn sef gwladus ddu i newid ochrau ymatebodd llywelyn drwy oresgyn tiroedd brewys yn aberhonddu a r fenni gan fygwth aberhonddu yn gyntaf cyn mynd ymlaen i abertawe lle cyfarfu llywelyn â reginald brewys cynigiodd brewys ildio r dref iddo ac aeth llywelyn tua r gorllewin tuag at hwlffordd lle cynigiodd y bwrdeistrefwyr wystlon os byddent yn ufuddhau i w awdurdod neu dalu dirwy o farciau yn dilyn marwolaeth y brenin john arwyddodd llywelyn gytundeb caerwrangon gyda i olynydd sef harri iii yn i goron lloegr roedd y cytundeb yn gam doeth yn enwedig wrth ystyried mor fregus oedd gafael gorsedd frenhinol lloegr ar ei barwniaid roedd y cytundeb yn cadarnhau perchnogaeth llywelyn dros y tiroedd a oresgynnwyd ganddo ond mewn sawl ystyr roedd y cytundeb yn gadoediad gyda chyfyngiadau ar rai o r telerau er enghraifft collodd wrogaeth y deheubarth a phowys ond er gwaethaf y cytundeb cafodd llywelyn drafferthion gydag arglwyddi r mers yn y blynyddoedd dilynol yn eu plith teulu marshall a hubert de burgh gyda r brenin harri iii yn procio r gwrthdaro yn bu ymladd yng nghwmwd ceri rhwng llywelyn a hubert de burgh oedd yn un o farwniaid mwyaf nerthol lloegr roedd hubert wedi derbyn arglwyddiaeth trefaldwyn ac wedi dechrau meddiannu rhai o diroedd llywelyn yng ngheri daeth y brenin â byddin i gynorthwyo hubert a ddechreuodd adeiladu castell o fewn cwmwd ceri llwyddodd llywelyn i orfodi r fyddin seisnig i encilio a chytunodd y brenin i ddinistrio r castell yn gyfnewid am daliad o gan llywelyn cododd llywelyn yr arian drwy ofyn am yr un swm fel pris rhyddid gwilym brewys oedd wedi ei gymryd yn garcharor yn yr ymladd trefnodd llywelyn gyfres o briodasau cynghreiriol gyda llawer o deuluoedd y gororau hefyd er enghraifft roedd ei ferch gwladus ddu yn briod â reginald brewys o aberhonddu a r fenni ond gan fod reginald yn medru bod yn anwadal yn ei ffyddlondeb penderfynodd llywelyn drefnu priodas ei ferch arall marged gyda nai reginald sef john brewys o r gŵyr priododd merch arall iddo elen â nai ac etifedd ranulph iarll caer sef john y sgotyn yn pan fu reginald brewys farw yn trefnodd llywelyn briodas wleidyddol arall gyda theulu pwerus mortimer pan briododd gwladus ddu ei hail ŵr sef ralph de mortimer sylweddolai llywelyn fod yn rhaid iddo droedio llwybr gofalus wrth geisio osgoi pechu coron lloegr nac arglwyddi r mers er enghraifft perswadiodd rhys ap gryg yn i ddychwelyd pedwar cwmwd yn ne cymru i w cyn berchnogion eingl normanaidd adeiladodd nifer o gestyll er mwyn amddiffyn ffiniau ei diroedd gyda r mwyafrif wedi eu hadeiladu rhwng a mae n debyg roedd y rhain yn gestyll carreg er enghraifft cricieth deganwy dolbadarn dolwyddelan a chastell y bere datblygodd llywelyn yr hen gyfreithiau cymreig cyfraith hywel dda a blodeuodd ysgol gyfraith ogleddol yn ystod ei deyrnasiad datblygodd system weinyddol y dywysogaeth gyda chymorth ei ddistain galluog ednyfed fychan un o nodweddion teyrnasiad llywelyn ab iorwerth ac a fu n sail i w lwyddiant oedd ei fod wedi defnyddio adnoddau milwrol ac economaidd cymru i hyrwyddo a datblygu ei deyrnas a i awdurdod er enghraifft tegeingl a phowys wenwynwyn a oedd yn adnabyddus am eu plwm a u meirch helpodd hefyd i greu canolfannau masnachol oddi mewn i w diroedd yng ngwynedd ac roedd yn defnyddio adnodd fel tir cymru fel rhan o system ffiwdal i ennyn a gwarantu teyrngarwch a ffyddlondeb dyma a wnaeth gydag ednyfed fychan distain gwynedd rhwng a ac un o gyndeidiau teulu tuduriaid ynys môn wedi genedigaeth dafydd ap llywelyn ac elen plant llywelyn a siwan cychwynnodd siwan berthynas â gwilym brewys arglwydd normanaidd o frycheiniog oherwydd hyn dienyddiwyd gwilym ar orchymyn llywelyn yn er bod merch gwilym sef isabella yn mynd i briodi mab llywelyn sef dafydd ap llywelyn dangoswyd cryfder ei awdurdod yng nghymru gyda r weithred hon oherwydd roedd gwilym brewys yn aelod o un o deuluoedd mwyaf pwerus arglwyddi r mers rhoddwyd siwan dan glo am flwyddyn wedi cyfnod maddeuodd llywelyn i siwan a i hadfer yn dywysoges roedd gan siwan ran bwysig ym mherthynas llywelyn â i thad y brenin john ac ar fwy nag un achlysur cynrychiolodd llywelyn mewn materion diplomyddol rhwng llys gwynedd a choron lloegr yn ôl telerau r cytundeb llwyddodd llywelyn i ail adfer ffiniau a thiroedd ei deyrnas fel y digwyddodd yng nghyfnod y brenin john roedd powys wenwynwyn yn ei feddiant o hyd roedd arglwyddi powys fadog a r deheubarth i fod yn deyrngar iddo a rhoddwyd maelienydd gwrtheyrnion a buellt iddo yn y cyfnod hwn mabwysiadodd y teitl tywysog aberffraw ac arglwydd eryri er mwyn pwysleisio bod ei awdurdod y tu hwnt i ffiniau a theitl tywysog gwynedd roedd hyn yn gam oedd yn ei godi goruwch ac yn dangos ei statws fel penarglwydd ymhlith rheolwyr cymru er na wnaeth ddefnyddio r teitl tywysog cymru yn swyddogol roedd yn dywysog cymru i bob pwrpas fel y dywed yr hanesydd j e lloyd gan ei fod yn meddiannu r pŵer a r awdurdod oedd yn cyfateb i hynny problem fwyaf y cyfnod oedd y rheolau ynglyn ag etifeddiaeth yng nghymru gan nad oedd y mab hynaf yn etifeddu holl dir a theitlau ei dad ond yn hytrach bod eiddo r tad yn cael ei ddosrannu rhwng yr holl feibion y rhai cyfreithlon ac anghyfreithlon roedd hi n anodd adeiladu arweinyddiaeth gref ar gymru gyfan dros genedlaethau tua diwedd ei oes ymdrechodd llywelyn yn galed i sicrhau y byddai dafydd ei fab ef a siwan a i unig fab cyfreithlon yn ei olynu fel rheolwr gwynedd ac addaswyd cyfraith cymru ganddo i sicrhau hynny roedd addasiadau llywelyn i gyfraith cymru er mwyn ffafrio plant cyfreithlon o fewn priodasau a ddilyswyd gan yr eglwys yn debyg i ymdrechion yr arglwydd rhys tywysog y deheubarth wrth benodi gruffydd ap rhys ii fel ei etifedd yn hytrach na hawliau ei fab anghyfreithlon hynaf sef maelgwn ap rhys roedd hawliau gruffydd brawd hynaf anghyfreithlon dafydd felly n cael eu rhoi o r neilltu fel prif etifedd llywelyn er hynny byddai n derbyn tiroedd i w rheoli roedd trefniant llywelyn ar gyfer dafydd yn wahanol i arferion cyfraith cymru a oedd yn dweud mai r mab hynaf oedd etifedd ei dad beth bynnag oedd statws priodasol ei rieni roedd llywelyn wedi bod yn paratoi ers blynyddoedd i sicrhau bod olyniaeth ei deyrnas yn gadarn yn llwyddodd llywelyn i gael y brenin harri iii i gydnabod dafydd fel ei etifedd yn fe wnaeth llywelyn hefyd anfon deiseb at y pab honorius iii i gadarnhau olyniaeth dafydd roedd y pab yn croesawu r ffaith bod llywelyn eisiau diddymu r arferiad hwn yn perswadiodd llywelyn y pab i gyhoeddi bod siwan ei wraig a mam dafydd yn ferch gyfreithlon i r brenin john er mwyn cryfhau hawl dafydd i r olyniaeth yn derbyniodd coron lloegr wrogaeth dafydd am y tiroedd a fyddai n eu hetifeddu oddi wrth ei dad yn cynhaliodd llywelyn gyngor yn abaty ystrad fflur lle cyfarfu r tywysogion cymreig eraill i dyngu llw o ffyddlondeb i dafydd elfen a oedd yn allweddol i drefn ffiwdal o reoli bwriad gwreiddiol llywelyn oedd y byddent yn talu gwrogaeth i dafydd ond ysgrifennodd y brenin at y rheolwyr eraill a u gwahardd rhag talu gwrogaeth yn ychwanegol at hynny roedd llywelyn wedi trefnu priodas rhwng dafydd a merch hynaf gwilym brewys sef isabella brewys oherwydd nad oedd etifedd gwrywaidd gan gwilym brewys ac y byddai ei diroedd yn ne cymru yn cael eu trosglwyddo i etifedd dafydd ac isabella yn carcharwyd gruffydd gan llywelyn tan yn dilyn ei ryddhau rhoddwyd rhan o lŷn iddo reoli ac erbyn rhoddwyd gweddill llŷn iddo ei reoli a chyfran sylweddol o dir ym mhowys bu farw siwan yn ac yn yr un flwyddyn ymddengys bod llywelyn wedi dioddef math o strôc a wnaeth ei barlysu o r cyfnod hwn ymlaen cydiodd dafydd fwyfwy yn awenau pŵer oddi wrth ei dad ac er mwyn cael gwared ar unrhyw gystadleuaeth i w safle tynnodd diroedd o feddiant gruffydd ei hanner brawd a chadwodd ef a i fab hynaf owain yn garcharorion yng nghastell criccieth bu llywelyn farw ar ebrill yn abaty sistersaidd aberconwy roedd hwn yn abaty a sefydlwyd ganddo ef a chladdwyd ef yno mae ei arch garreg i w gweld yn eglwys sant grwst llanrwst er bod harri iii yn fodlon i dafydd olynu llywelyn fel tywysog gwynedd ni chaniataodd iddo etifeddu statws ei dad yng ngweddill cymru gorfodwyd dafydd i gytuno ar gytundeb oedd yn gosod cyfyngiadau mawr ar ei bŵer a gorfodwyd ef i drosglwyddo ei hanner brawd gruffydd i r brenin medrai r brenin wedyn ei ddefnyddio yn erbyn dafydd lladdwyd gruffydd wrth iddo geisio dianc o dŵr llundain yn bu dafydd farw yn heb unrhyw etifedd ac o ganlyniad olynwyd ef gan ei nai sef mab gruffydd llywelyn ap gruffydd cafodd llywelyn sawl plentyn gan fwy nag un cymar plant gyda siwan plant gyda tangwystl goch plant eraill yn ystod ei deyrnasiad roedd llywelyn ap iorwerth wedi sefydlu ei hun fel tywysog gwynedd ac erbyn cyfarfod aberdyfi yn roedd fwy neu lai wedi sefydlu ei hun yn dywysog cymru cytunodd y rheolwyr cymreig yn swyddogol eu bod yn ymrwymo eu ffyddlondeb a u teyrngarwch i llywelyn llwyddodd i sicrhau cydnabyddiaeth brenin lloegr i w statws a i awdurdod yng nghymru er enghraifft yn gyda r brenin john cytundeb caerwrangon yn a chytundeb middle yn pan ddechreuodd gyfeirio ato i hun fel tywysog aberffraw ac arglwydd eryri yng ngolwg llywelyn byddai sicrhau olyniaeth ei fab cyfreithlon dafydd yn ffon fesur bwysig o lwyddiant ei deyrnasiad roedd yn benllanw r uchelgais hwnnw pan alwodd ynghyd dywysogion cymru fel ei ddeiliaid ac yntau n arglwydd arnynt yn abaty ystrad fflur i dyngu llw o ffyddlondeb i dafydd fel ei olynydd roedd wedi ymgyrchu n galed yn ystod y blynyddoedd blaenorol i sicrhau cefnogaeth y pab brenin lloegr ac arweinyddion eraill cymru i w nod roedd yn wleidydd craff a chyfrwys a oedd wedi ymdopi â r her o ddelio ag ymddygiad arglwyddi r mers brenin lloegr a rheolwyr cymreig eraill ac wedi defnyddio ei sgiliau fel gwleidydd i lunio priodasau teuluol gyda rhai o arglwyddi r mers nid oedd yn gyndyn o elwa ar sefyllfaoedd a oedd yn fanteisiol iddo ac roedd yn ddewr ac yn gadarn yn ei wrthsafiad mewn gwahanol gyd destunau roedd ganddo weledigaeth o dywysogaeth gymreig annibynnol a oedd yn medru cynnal ei hun yn wleidyddol ac yn economaidd sicrhaodd gydnabyddiaeth i gyfraith cymru roedd yn noddwr hael i r sistersiaid a hyrwyddodd benodiad cymry i swyddi pwysig yn yr eglwys yng nghymru nid oes amheuaeth ei fod yn haeddu r ymadrodd mawr fel rhan o i deitl ym mhantheon arwyr hanes cymru owain ap gruffudd ap cynan a elwid yn owain gwynedd tachwedd oedd tywysog gwynedd o tan ei farwolaeth gelwid ef yn owain gwynedd i w wahaniaethu oddi wrth owain ap gruffudd arall a deyrnasai yn yr un cyfnod owain cyfeiliog gwelodd ei deyrnasiad adfywiad mawr yng ngwynedd a chymru ac mae brut y tywysogion yn cyfeirio ato wrth yr enw owain fawr roedd owain yn fab i frenin gwynedd gruffudd ap cynan a i wraig angharad ferch owain merch owain ab edwin ar ochr ei dad roedd o linach rhodri mawr tra r oedd ei nain ragnell yn ferch i olaf arnaid o deulu brenhinol daniaid dulyn owain oedd yr ail o dri mab gruffudd ac angharad erbyn tua yr oedd gruffudd yn rhy hen i arwain mewn rhyfel ei hun ond gallodd ei feibion cadwallon ap gruffudd yr hynaf o feibion gruffudd owain ac yn ddiweddarach cadwaladr ap gruffudd ymestyn ffiniau gwynedd ymhell i r dwyrain yn ymosododd cadwallon ac owain ar gantref meirionnydd a oedd yn perthyn i deyrnas powys ar y pryd yn cipiasant gantref dyffryn clwyd o ddwylo powys a i adfer i wynedd mewn ymgyrch ddiweddarach lladdwyd cadwallon gan fyddin o bowys mewn brwydr yng nghwmwd nanheudwy ger llangollen yn gweler brwydr nanheudwy atalwyd cynnydd tiriogaethol gwynedd am gyfnod ar ôl hynny yn enillodd owain a chadwaladr gyda gruffydd ap rhys tywysog deheubarth fuddugoliaeth fawr dros y normaniaid ym mrwydr crug mawr ger aberteifi a meddiannu ceredigion etifeddodd owain y rhan fwyaf o r deyrnas ar farwolaeth gruffudd yn ond gyda cadwaladr yn dal meirionnydd a cheredigion yn lladdodd gwŷr cadwaladr anarawd ap gruffudd tywysog deheubarth trwy frad roedd amheuaeth gref fod hyn ar orchymyn cadwaladr ymatebodd owain trwy yrru ei fab hywel ab owain gwynedd i gymeryd tiroedd cadwaladr yng ngheredigion oddi arno ffôdd cadwaladr i iwerddon lle cyflogodd lynges gan lychlynwyr dulyn glaniodd yn abermenai yn i geisio gorfodi owain i dychwelyd ei diroedd ymddengys i gadwaladr adael y daniaid a dod i gytundeb a i frawd yn gyrrwyd cadwaladr o i diroedd ym meirionnydd gan hywel ab owain gwynedd a i frawd cynan wedi cweryl arall rhwng cadwaladr ac owain alltudiwyd cadwaladr i loegr yn ystod rhan gyntaf teyrnasiad owain roedd rhyfel cartref yn lloegr rhwng steffan brenin lloegr a r ymerodres matilda rhoddodd hyn gyfle i owain ymestyn ffiniau gwynedd tua r dwyrain yn cipiodd owain gastell yr wyddgrug a thua cipiodd rhuddlan roedd hyn yn peryglu tiroedd madog ap maredudd o bowys a ranulf de gernon ydd iarll caer a gwnaethant gytundeb a i gilydd yn erbyn owain fodd bynnag gorchfygodd owain hwy ym mrwydr coleshill yn y diwedd gwnaed cytundeb heddwch rhwng steffan a matilda sef fod steffan i fod ar yr orsedd hyd ei farwolaeth ond mai mab matilda oedd i w olynu daeth ef i r orsedd yn fel harri ii ceisiodd harri ii oresgyn gwynedd a gweddill cymru yn gyda byddin o tua o filwyr a chyda chefnogaeth madog ap maredudd o bowys a brawd owain cadwaladr ap gruffudd bu bron i harri gael ei ladd ym mrwydr cwnsyllt ar safle ger bryn y glo lle bu r cymry n fuddugol wedi r frwydr enciliodd owain tua r gorllewin trechwyd llynges brenin lloegr tua r un pryd ym môn gan y cymry lleol a lladd henry fitzroy mab gordderch harri i brenin lloegr a nest ferch rhys ap tewdwr er i owain gael cryn lwyddiant yn filwrol gwnaeth gytundeb heddwch a r brenin gan dalu gwrogaeth iddo a chytuno y byddai cadwaladr ap gruffudd yn cael ei diroedd yn ôl collodd owain ei afael ar degeingl a iâl bu farw madog ap maredudd yn gan roi cyfle i owain ymestyn ei ffiniau tua r dwyrain eto yn gwnaeth gynhrair a rhys ap gruffudd tywysog deheubarth ymosododd harri ii eto yn a ym ymunodd y gymru rydd gyfan sef teyrnasoedd gwynedd powys a deheubarth ynghyd ag arglwyddi cymreig rhwng gwy a hafren ag owain gwynedd yn ei ryfel dros gadw annibyniaeth cymru yn erbyn harri ii ar ôl buddugoliaethau gan y cymry yn ardal tegeingl paratôdd brenin lloegr fyddin fawr i ymosod ar gymru cynulliodd byddin y saeson yn arglwyddiaeth croesoswallt tra arosai r cymry yr ochr arall i r berwyn ceisiodd harri ii arwain ei fyddin i fyny dyffryn ceiriog gyda r bwriad o groesi r berwyn a thorri r llinell rhwng gogledd a de cymru ond roedd y tywydd yn ei erbyn glawiodd yn drwm a suddai ei farchogion ar eu meirch rhyfel trwm i r llaid ac felly hefyd y milwyr traed roedd y cymry yn aros eu cyfle ar ôl aros i r saeson gyrraedd man cyfyng a choediog yng nghrogen ger tregeiriog ymosodasant ar golofnau blaen y fyddin seisnig a u dinistrio ffôdd gweddill y fyddin yn ôl i r gororau ac roedd ymgyrch brenin lloegr ar ben cyfeirir at y frwydr fel brwydr crogen wedi methiant yr ymgyrch yma ni cheisiodd y brenin ymgyrchu yn erbyn cymru eto yn cafodd owain gymorth rhys ap gruffudd i gipio castell rhuddlan daeth owain i wrthdrawiad a r pab ac archesgob caergaint thomas becket am ddau reswm un rheswm oedd fod owain yn mynnu rheolaeth dros yr eglwys yn ei deyrnas yn arbennig penodiad esgob bangor ar farwolaeth yr esgob meurig penododd owain arthur o enlli i r esgobaeth tua gwrthododd archesgob caergaint ei gysegru felly trefnodd owain i arthur gael ei gysegru yn iwerddon yr ail reswm oedd fod owain wedi priodi ei gyfnither cristin rhywbeth a waherddid gan ddeddfau r eglwys rhoddwyd pwysau ar owain i ysgaru cristin ond gwrthododd ac o ganlyniad cafodd ei ysgymuno gan y pab bu farw owain gwynedd ar yr ain o dachwedd a chafodd ei gladdu yn yr eglwys gadeiriol ym mangor er ei fod yn dal wedi ei esgymuno ymddengys i w gorff gael ei symud o r eglwys i r fynwent yn ddiweddarach priododd owain ddwywaith a bu ganddo nifer o blant gordderch gan ferched eraill hefyd ei wraig gyntaf oedd gwladus ferch llywarch ap trahaearn cafodd ddau fab ganddi hi maelgwn ab owain gwynedd ac iorwerth drwyndwn tad llywelyn fawr o i ail briodas a cristin cafodd dri mab yn cyynnwys dafydd ab owain gwynedd a rhodri ab owain gwynedd ymhlith ei blant eraill cafodd ddau fab gan wyddeles o r enw pyfog sef hywel ab owain gwynedd a rhun ab owain gwynedd ymddengys mai rhun oedd ffefryn ei dad ac mai ef a fwriadwyd fel ei olynydd fodd bynnag bu ef farw yn gynamserol yn cred rhai ysgolheigion fod hywel wedi ei fwriadu fel olynydd owain yn dilyn marwolaeth ei frawd fodd bynnag pan fu farw owain gwrthwynebwyd hywel gan feibion cristin dafydd a rhodri ffôdd hywel i iwerddon a dychweld gyda byddin i geisio hawlio r deyrnas ond gorchfygwyd ef a i ladd gan wŷr dafydd a rhodri ym mrwydr pentraeth rhannwyd y deyrnas rhwng dafydd a rhodri cafodd owain o leiaf saith o feibion sef nid oes sicrwydd fod madog ab owain gwynedd yn gymeriad hanesyddol canwyd clodydd owain gan nifer o feirdd yn arbennig gwalchmai ap meilyr oedd yn fardd llys iddo ystyrir marwnad owain yn un o gerddi gorau cynddelw brydydd mawr canodd llywelyn fardd iddo hefyd cred llawer o ysgolheigion mai owain oedd yn gyfrifol am gomisiynu bywgraffiad o i dad historia gruffud vab kenan arlunydd o gymro oedd augustus john ionawr hydref ac roedd yn frawd i gwen john ganwyd yn ninbych y pysgod sir benfro o ganlyniad i ddylanwad james dickson innes o lanelli aeth ar daith arlunio i ogledd cymru a daeth i sylweddoli posibiliadau paentio tirwedd panoramig y wlad aeth ymlaen yn ddiweddarach wedi marwolaeth innes i baentio portreadau mae r portreadau yn arwyddocaol yn arbennig oherwydd eu bont yn rhoi bywyd a chymeriad i r gwrthrychau ei wraig gyntaf oedd ida nettleship a i ail wraig oedd dorothy dorelia mcneill roedd evelyn st croix rose fleming yn gariad iddo ac amaryllis fleming yn ferch gordderch iddo roedd john yn hoff iawn o fywyd bohemaidd ffrainc a noethlymuna roedd ei gysylltiad gyda r sipsiwn yn un arbennig iawn siaradai romani n rhugl ac roedd yn bresennol yn angladd y dr john samson a elwid yn romano rai gan y sipsiwn ar gopa r foel goch ger llangwm sir conwy yn nhachwedd dyma rai o i baentiadau a ble maent yn cael eu cadw roedd dylan marlais thomas hydref tachwedd yn fardd poblogaidd yn ysgrifennu yn saesneg ac yn dod o abertawe cafodd ei eni a i fagu yn rhif cwmdonkin drive yn ardal yr uplands er ei fod wedi treulio ei holl blentyndod yng nghymru oherwydd agwedd gwrth gymraeg ei dad ni ddysgodd yr iaith ond fe wyddir ei fod yn hoff iawn o i wlad mae n enwog am fod yn fardd ddeiliadon ac am ei ddatganiadau hynod o i weithiau mae hefyd yn enwog am or yfed honnodd an alcoholic is someone you don t like who drinks as much as you do priododd caitlin a chawsant dri o blant ym agorwyd canolfan dylan thomas yn ardal y marina yn abertawe ganwyd dylan thomas ym cwmdonkin drive yn ardal yr uplands o abertawe cymru ar hydref roedd yr uplands yn un o ardaloedd mwyaf llewyrchus y ddinas a gadwodd thomas i ffwrdd o ardaloedd diwydiannol y ddinas roedd ei dad david john thomas yn dysgu llenyddiaeth saesneg yn yr ysgol ramadeg leol roedd ei fam florence hannah thomas gynt williams yn wniadwraig a anwyd yn abertawe roedd gan dylan chwaer nancy a oedd wyth mlynedd yn hŷn nag ef magwyd y plant i siarad saesneg yn unig er bod eu rhieni yn medru r gymraeg ynganer ei enw fel dyl an yn y gymraeg ac ar ddechrau ei yrfa cafodd ei enw ei ynganu yn y ffordd gymreig fodd bynnag hoffai dylan yr ynganiad seisnig dill an roedd enw canol dylan yn deyrnged i w hen ewythr y gweinidog undodaidd william thomas a chanddo r enw barddol gwilym marles treuliodd y mwyafrif o i blentyndod yn abertawe gyda theithiau rheolaidd yn yr haf i ymweld â i fodryb ann jones ar ochr ei fam pan oeddent yn denantiaid ar fferm laeth fern hill llangain sir gaerfyrddin sy n adeilad rhestredig a pherthnasau eraill yng nghyffiniau llansteffan cyferbynnai r teithiau gwledig hyn gyda i fywyd yn y dref gan ysbrydoli llawer o i weithiau yn benodol ei straeon byrion traethodau radio a i gerdd fern hill roedd thomas yn blentyn a ddioddefodd lawer o salwch ac fe i ystyriwyd yn rhy wanllyd i frwydro yn yr ail ryfel byd gwasanaethodd y rhyfel drwy ysgrifennu sgriptiau ar gyfer y llywodraeth dioddefodd o lid y bronci ac asma er ei fod yn chwarae ar ei salwch o dro i dro dechreuodd thomas addysg ffurfiol yn ysgol fonheddig mrs hole ysgol breifat a leolwyd ychydig strydoedd i ffwrdd ar mirador crescent a disgrifiodd ei brofiadau yno yn uite early one morning ym mis hydref mynychodd thomas ysgol i fechgyn sef ysgol ramadeg abertawe yn ardal mount pleasant y ddinas cyhoeddwyd cerdd gyntaf thomas yng nghylchgrawn yr ysgol ac yn ddiweddarach daeth yn olygydd y cylchgrawn hwn yn ystod ei gyfnod yn yr ysgol cyfarfu a daniel jones a fyddai n gyfansoddwr pan yn ddyn a bu r ddau n chwarae gemau o ffug ddarlledu a datgan barddoniaeth gadawodd yr ysgol yn er mwyn bod yn ohebydd gyda r papur newydd lleol sef y south wales daily post gadawodd y swydd mis yn ddiweddarach ym oherwydd y pwysau ymunodd â chymdeithas ddrama amatur yn y mwmbwls ond parhaodd i weithio fel newyddiadurwr annibynnol am rai blynyddoedd treuliai thomas ei ddiwrnodau yn y sinema yn yr uplands yn cerdded ar hyd bae abertawe ac yn mynychu tafarndai abertawe yn enwedig y rhai yn ardal y mwmbwls gan gynnwys yr antelope hotel a the mermaid hotel roedd thomas hefyd yn gwsmer rheolaidd yng nghaffi kardomah ar y stryd fawr yng nghanol y ddinas roedd y caffi yn agos i r papur newydd y gweithiai iddo ac arferai gymysgu â chyfoedion amrywiol megis ei ffrind agos vernon watkins a oedd hefyd yn fardd adnabyddir y beirdd cerddorion a r artistiaid hyn fel y the kardomah gang ym aeth thomas ar y cyntaf o i amryw deithiau i lundain ym mis chwefror bomiwyd abertawe gan y luftwaffe dros gyfnod o dair noson o blitz roedd y stryd fawr a nifer o strydoedd eraill wedi u dinistrio n ddifrifol gan gynnwys siopau a chaffi r kardomah yn hwyrach ysgrifennodd thomas am hyn yn ei ddrama radio return journey home lle mae n disgrifio bod y caffi wedi i razed to the snow darlledwyd return journey home am y tro cyntaf ar y fed o orffennaf ychydig flynyddoedd yn unig wedi r ymgyrch fomio cerddai thomas ar hyd strydoedd chwaledig y ddinas gyda i ffrind bert trick pan welodd yr olygfa a oedd ar y ddinas meddai our swansea is dead yn ddiweddarach ail agorwyd caffi r kardomah ar stryd portland nid nepell o i safle gwreiddiol ysgrifennodd thomas hanner o i gerddi a i straeon byrion pan yn byw yng nghartref ei rieni yng nghwmdonkin drive ac ysgrifennwyd and death shall have no dominion un o i gerddi enwocaf yn y man hwn cyhoeddwyd ei gyfrol gyntaf o farddoniaeth poems ar y fed o ragfyr yr un flwyddyn ag y symudodd i lundain pan gyhoeddwyd poems cynyddodd ei boblogrwydd ym myd barddoniaeth serch hynny dyma oedd y cyfnod hefyd pan ddatblygodd ei gamddefnydd o alcohol ar drothwy r ail ryfel byd rhoddwyd statws c i thomas a olygai y gallai mewn theori gael ei alw i wasanaethu ei wlad teimlai n drist wrth weld ei gyfeillion yn ymfyddino gan ei adael ef ar ôl parhaodd thomas i yfed gan frwydro i gynnal ei deulu n ariannol ysgrifennodd at gyfarwyddwr adran ffilmiau r weinyddiaeth wybodaeth yn gofyn am waith ond wedi iddo gael ei wrthod dechreuodd weithio i strand films cynhyrchai strand films ffilmiau ar gyfer y weinyddiaeth wybodaeth a ysgrifennodd thomas o leiaf bum ffilm ym gyda theitlau megis this is colour new towns for old these are the men ac our country taith sentimental o amgylch prydain roedd cyhoeddi deaths and entrances ym yn drobwynt allweddol yn ei yrfa roedd thomas yn enwog am fod yn siaradwr amryddawn a huawdl ac yn fwyaf enwog am ddarllen ei gerddi llwyddodd ei lais pwerus i ddal sylw cynulleidfaoedd americanaidd yn ystod y teithiau siarad ar ddechrau r au gwnaeth dros o ddarllediadau ar gyfer y bbc yn aml ystyrir under milk wood dan y wenallt yn gymraeg fel un o i weithiau enwocaf drama radio sy n ymdrin â chymeriadau r pentref llareggub pentref pysgota cymreig dychmygol ceir hiwmor yn enw r pentref am fod llareggub yn sillafu bugger all am yn ôl sy n awgrymu nad oedd unrhyw beth i w wneud yn y pentref actiodd richard burton yn y darllediad cyntaf ymunodd elizabeth taylor ag ef yn y ffilm a ddilynodd yng ngwanwyn cyfarfu dylan thomas â dawnswraig o r enw caitlin macnamara cyfarfu r ddau yn nhafarn y wheatsheaf yn ardal fitzrovia o west end llundain cawsant eu cyflwyno i w gilydd gan augustus john sef cariad macnamara ar y pryd ceir hanesion bod macnamara wedi parhau ei pherthynas gyda john ar ôl iddi briodi thomas gofynnodd y thomas meddw iddi ei briodi yn yr unfan a dechreuodd y ddau ganlyn ar yr eg o orffennaf priododd thomas a macnamara mewn swyddfa gofrestru yng nghernyw ym rhentodd y pâr fwthyn ym mhentref talacharn yn sir gaerfyrddin ganwyd eu plentyn cyntaf mab o r enw llewelyn edouard ar y ain o ionawr bu farw ef yn cawsant blentyn arall merch o r enw aeronwy ar y ydd o fawrth ganwyd ail fab iddynt colm garan hart ar y ain o orffennaf roedd perthynas thomas a macnamara yn un cythryblus gyda hanesion am berthynas tu allan i r briodas ar y ddwy ochr yn gwerthwyd llythyrau serchus macnamara mewn ocsiwn roedd thomas yn hoff o frolio am ei arferion yfed gan ddweud an alcoholic is someone you don t like who drinks as much as you do roedd thomas yn hoffi blas cwrw ac er iddo yfed cryn dipyn mae n bosib fod faint yr oedd yn yfed wedi cael ei or ddweud ar ôl i r bardd o albanwr ruthven todd gyflwyno thomas i r white horse tavern daeth y dafarn hon yn un o ffefrynnau r cymro mewn digwyddiad ar tachwedd dychwelodd thomas i r chelsea hotel yn efrog newydd o r white horse tavern gan ddatgan i ve had eighteen straight whiskies i think that is a record yn ddiweddarach fodd bynnag dywedodd perchennog y dafarn a weinodd ar thomas bryd hynny nad oedd thomas wedi yfed hanner y diodydd yr oedd yn honni iddo wneud dyma rai o r tafarndai lle r arferai thomas yfed cyn i thomas adael am efrog newydd yn arhosodd yng ngwesty r bush yn abertawe yn ddiweddarach newidiwyd enw r gwesty i the bush inn bu farw dylan thomas yn efrog newydd ar tachwedd yn wreiddiol cafwyd sibrydion ei fod wedi cael gwaedlif ar ei ymennydd ac yna cafwyd suon ei fod wedi cael ei fygio yn fuan iawn ar ôl hyn daeth straeon am ei alcoholiaeth a i fod wedi yfed ei hun i farwolaeth yn ddiweddarach credai rhai iddo farw o effaith cyffuriau a chlefyd y siwgr roedd thomas eisoes yn sal pan gyrhaeddodd efrog newydd ar yr fed o hydref roedd ef yno er mwyn cymryd rhan yn dan y wenallt yng nghanolfan farddoniaeth uchelael y ddinas roedd gan thomas hanes o lewygu a phroblemau gyda i fynwes ac arferai ddefnyddio anadlwr er mwyn helpu gyda i anadlu cyfarwyddwr y ganolfan oedd john brinnin ef hefyd oedd trefnwr taith thomas gan gymryd canran helaeth o o r arian a wnaed er ei ddyletswydd i ofalu am thomas arhosodd brinnin yn ei gartref ym moston gan drosglwyddo r cyfrifoldeb i w gynorthwyydd uchelgeisiol liz reitell cyfarfu reitell â thomas ym maes awyr idlewild a sylweddodd yn gyflym iawn ei fod yn ŵr tost serch hynny roedd reitell yn benderfynol y byddai r sioe yn llwyddiant a gweithiodd thomas drwy pedwar ymarfer a dau berfformiad o r sioe mewn cyfnod o bump diwrnod yn unig yn y diwedd daeth brinnin i weld yr ymarfer olaf o r sioe a chafodd sioc o weld pryd a gwedd thomas gwelodd yn syth fod rhywbeth difrifol yn bod arno rhybuddiodd reitell ef hefyd fod thomas wedi disgyn yn yr ymarfer blaenorol a chred nifer y dylai hyn fod wedi bod yn ddigon o ysgogiad i fynd â thomas at ddoctor fodd bynnag roedd brinnin angen ei siâr ef o enillion thomas roedd brinnin mewn trafferthion ariannol dwys yn wynebu torriad yn ei gyflog a i ddyledion yn cynyddu o i amgylch o ganlyniad anwybyddodd salwch thomas a dychwelodd i foston galwodd reitell ei doctor ei hun milton feltenstein i weld thomas yn ddiweddarach disgrifiodd feltenstein fel doctor gwyllt a gredai y gallai chwystrelliad iachau unrhyw salwch rhoddodd chwystrelliad iddo a llwyddodd thomas i weithio drwy r ddau berfformiad o dan y wenallt ond syrthiodd yn syth ar ddiwedd y sioe roedd penblwydd dylan yn oed ar hydref y noson honno aeth i barti er ei fwyn ond am nad oedd yn teimlo n hwylus dychwelodd i w westy daeth y trobwynt ar tachwedd pan gynyddodd y llygredd awyr i r fath raddau yn y ddinas fel ei bod yn beryglus i bobl gyda phroblemau anadlu erbyn diwedd y mis roedd dros ddau gant o drigolion efrog newydd wedi marw o achos y smog dihunodd thomas am ganol dydd ar tachwedd a dywedodd wrth reitell ei fod yn mogu roedd ei lais mor ddwfn a garw fel ei fod yn swnio fel louis armstrong yn ôl un o i ffrindiau roedd gan thomas haint respiradu difrifol a ddechreuodd yn ei lwnc ac a ymestynnodd i w ysgyfaint y diwrnod hwnnw daeth feltenstein i w weld deirgwaith ond methodd a sylwi ar yr afiechyd ar ei frest rhoddodd gwrs o chwystrelliadau peryglus o forffn iddo hefyd roedd thomas mewn sefyllfa peryglus roedd yr haint ar ei fron yn dechrau effeithio ar ei anadlu a gwaethygodd y morffn ei gyflwr ymhellach am ganol nos ar tachwedd aeth thomas i mewn i goma mae n bosib y gallai fod wedi goroesu pe bai reitell wedi galw am ambiwlans fodd bynnag aeth reitell i banig a gwastraffodd amser gwerthfawr yn ceisio cael gafael ar feltenstein aeth dwy awr heibio cyn y cyrhaeddodd thomas ysbyty cyfagos st vincents erbyn hyn roedd ganddo niwed i w ymennydd darganfu r doctoriaid a oedd ar ddyletswydd froncitis ymhob rhan o i froncia ar yr ochr dde a r chwith dangosodd belydr x niwmonia ac roedd y ffaith i w nifer o gelloedd gwyn gynyddu yn dangos fod haint ganddo bu farw thomas ar tachwedd yn y post mortem darganfu r patholegwr nad oedd unrhyw dystiolaeth fod ymennydd thomas wedi cael ei wenwyno niweidio na newid o ganlyniad i alcohol dywedodd nad oedd yn medru cadarnhau unrhyw ddeiagnosis o ddifrod i r ymennydd a achoswyd gan alcohol ni ddaeth o hyd i unrhyw arwyddion o hepatitis na sirosis yr afu chwaith bu fawr o ganlyniad i r ymennydd chwyddo achoswyd hyn gan y niwmonia a arweiniodd at ddiffyg ocsigen i r ymennydd wedi ei farwolaeth daethpwyd a i gorff yn ôl i gymru er mwyn ei gladdu ym mynwent pentref talacharn ar tachwedd un o r bobl a arhosodd wrth ymyl ei fedd tan ddiwedd yr angladd oedd ei fam florence bu farw ei wraig caitlin ym a chafodd ei chladdu gydag ef roedd arddull lafar thomas yn cyferbynnu â ffurfiau penillion caeth strwythurwyd ei ddelweddau mewn patrwm pendant ac un o i brif themâu oedd yr undod rhwng popeth byw y broses barhaus o fywyd a marwolaeth a r bywyd newydd sy n cysylltu cenedlaethau gwelai thomas fioleg fel trawsnewidiad rhyfeddol a gynhyrchai undod allan o amryfaliaeth ac ystyriai ei gerddi fel modd o ddathlu r amrywiaeth hwn gwelai ddynion a menywod mewn cylch parhaus o dyfu caru atgynhedlu tyfiant newydd marwolaeth ac yna bywyd newydd unwaith eto yn aml deuai ei ddelweddau o r beibl chwedloniaeth gymreig a freud ceir nifer o gofgolofnau er cof am thomas a lleolir y mwyafrif ohonynt yn ei ddinas enedigol abertawe gall twristiaid ymweld â cherflun ohono yn ardal y marina o r ddinas theatr fechan dylan thomas a chanolfan dylan thomas bellach mae canolfan dylan thomas yn ganolfan lenyddol lle cynhelir arddangosfeydd a darlithoedd ac yno y cynhelir gwyl dylan thomas yn flynyddol ceir carreg goffa iddo ym mharc cwmdonkin un o i hoff lefydd pan yn blentyn ac nepell o i fan enedigol yn cwmdonkin drive mae r carreg goffa mewn gardd cadig o fewn y parc ar y garreg gwelir y geiriau o linellau olaf y gerdd fern hill time held me green and dying though i sang in my chains like the sea mae sied ysgrifennu thomas a gostiodd yn nhalacharn costiodd er mwyn adeiladu r sied ar ochr y clogwyn yn ystod y au pan gawsai ei ddefnyddio fel garej ar gyfer ei gar wolseley mae r tŷ cwch sef cartref thomas yn nhalacharn bellach yn gofeb iddo hefyd mae gan nifer o dafarndai abertawe gysylltiad â r bardd hefyd arferai fynychu un o dafarndai hynaf y ddinas y no sign bar sonir am y dafarn yn ei stori the followers ond ers hynny newidiwyd ei enw i r wine vaults yn sefydlwyd gwobr llenyddol newydd gwobr dylan thomas er cof amdano caiff ei rhoi i r llenor cyhoeddedig gorau o dan oed ym dadorchuddiwyd plac er cof am dylan thomas yng nghornel y beirdd yn abaty san steffan dramodydd ac actor oedd george emlyn williams cbe tachwedd medi ganed ef ym mostyn sir fflint yng ngogledd ddwyrain cymru i deulu dosbarth gweithiol cymraeg ei iaith enillodd ysgoloriaeth i ysgol ramadeg treffynnon yn unarddeg oed ac aeth ymlaen i brifysgol rhydychen gydag ysgoloriaeth agored i goleg christ church tra roedd yn rhydychen ymunodd â chymdeithas drama r brifysgol cychwynnodd ei yrfa ar y llwyfan pan ymunodd williams â chwmni theatr rep ym ac erbyn roedd hefyd yn awdur dramâu fel a murder has been arranged a the late christopher bean daeth yn enwog dros nos ym gyda i ddrama gyffrous night must fall gydag ef ei hun yn chwarae rhan y prif gymeriad llofrudd seicopathig yr hyn oedd yn gwneud y ddrama hon yn nodedig oedd ei bod yn archwilio cyflwr seicolegol cymhleth y llofrudd addaswyd y ddrama yn ffilm ym gyda robert montgomery yn y brif ran ac eto ym gydag albert finney ei ddrama fawr arall oedd the corn is green a seiliwyd ar ei blentyndod yng nghymru williams chwaraeodd ran y bachgen ysgol yn y perfformiad llwyfan cyntaf yn llundain agorodd y ddrama ar broadway ym gydag ethel barrymore yn chwarae rhan yr athrawes miss moffat cymeriad oedd wedi i seilio ar athrawes ysgol williams miss cook addaswyd y ddrama yn ffilm gyda betty davies yn chwarae miss moffat ym perfformiwyd ei gomedi ysgafn hunangofiannol the druid s rest yn theatr st martin s yn llundain gyda richard burton yn chwarae ei ran lwyfan broffesiynol gyntaf ar ôl i williams ei weld mewn clyweliad yng nghaerdydd yn ogystal â dramâu llwyfan ysgrifennodd williams nifer o sgriptiau ffilm gan weithio gydag alfred hitchcock the man who knew too much carol reed a chyfarwyddwyr eraill bu n actio a chyfrannu at ddeialog ffilmiau amrywiol wedi u seilio ar nofelau a j cronin gan gynnwys the citadel the stars look down hatter s castle a web of evidence ei unig ffilm fel cyfarwyddwr oedd the last days of dolwyn ef hefyd oedd awdur y sgript a chwaraeodd y brif ran gwelwyd richard burton yn ei rôl gyntaf ar y sgrin yn y ffilm hon roedd williams yn enwog am ei sioeau un dyn ac fe deithiodd y byd gyda noson o ddetholiadau o nofelau dickens a gellid dadlau iddo greu genre theatrig newydd gyda r sioeau hyn ar ôl y rhyfel bu n actio yn the winslow boy gan terence rattigan a the deputy neu the representative gan rolf hochhuth ar broadway williams oedd llais david lloyd george yn rhaglen ddogfen arloesol y bbc the great war ymhlith ei waith arall roedd y gyfrol boblogaidd beyond belief a chronicle of murder and its detection cyfrol hanner ffuglennol yn rhoi hanes llofruddwyr moors ian brady a myra hindley ysgrifennodd hunangofiant mewn dwy gyfrol george ac emlyn ac roedd y rhain yn llwyddiannus iawn hefyd ym priododd williams yr actores molly shan a fu farw ym cawsant ddau fab alan a brook a aeth ymlaen i fod yn actor roedd brook yn ffrind agos i richard burton gan weithio fel cynorthwywr personol iddo dyfarnwyd anrhydedd comander urdd yr ymerodraeth brydeinig cbe i williams ym pan fu farw ym roedd wedi actio mewn o ffilmiau a dramâu teledu ac roedd yn awdur o sgriptiau bu farw yn ei fflat yn llundain o gancr ar medi bardd metaffisegol cymreig yn yr iaith saesneg oedd henry vaughan ebrill ebrill ganed ef a i efaill yr athronydd thomas vaughan yn nhreflan trenewydd sgethrog sir frycheiniog yn roedd ei daid yn berchennog llys tre tŵr bu n fyfyriwr yng ngholeg yr iesu rhydychen er na raddiodd yno a bu n astudio r gyfraith am gyfnod yn llundain cyn cael ei alw adref ar ddechrau rhyfeloedd cartref lloegr roedd yn cefnogi r blaid frenhinol yn ystod y rhyfelau cartref cafodd droedigaeth grefyddol tua r flwyddyn o dan ddylanwad george herbert bu n darllen llyfrau defosiynol a gweithiau ar athroniaeth gudd a chyfrin dechreuodd weithio fel meddyg ysgrifennodd siegfried sassoon soned iddo at the grave of henry vaughan bu farw yn ac fe i gladdwyd yn llansantffraed sir frycheiniog ymwelodd y bardd seisnig siegfried sassoon â r bedd vaughan ac ysgrifennodd y soned at the grave of henry vaughan ym mis awst roedd david ivor davies neu ivor novello ionawr mawrth yn ddifyrrwr yn ddramodydd yn actor ac yn fab i david davies a madame clara novello davies cantores enwog fe i ganed yn llwyn yr eos heol y bontfaen dwyrain caerdydd bu farw yn theatr y strand llundain cyfansoddodd novello y gân enwog keep the home fires burning yn ystod y rhyfel byd cyntaf cafodd lwyddiant gyda sioeau megis glamorous nights a king s rhapsody pan oedd yn oed enillodd am ganu dan oed yn yr eisteddfod genedlaethol yng nghaernarfon ond cafodd ei garcharu yn ystod yr ail ryfel byd am ddefnyddio petrol anghyfreithlon profiad a effeithiwyd arno n fawr roedd novello yn ddyn hoyw agored a hapus am mlynedd roedd yn gymar i r actor bobbie andrews dywedir iddo fod yn gariad i siegfried sassoon y bardd o sais am flynyddoedd llawer bu n byw yn littlewick green berkshire mae cerflun ohono ym mae caerdydd sydd y rhestru rhai o i ganeuon enwocaf cerddor a chyfansoddwr oedd syr henry walford davies medi mawrth a oedd yn adnabyddus i lawer a wrandawai arno n darlledu am gerddoriaeth ar y radio ganed walford davies yng nghroesoswallt lloegr ymunodd â chôr capel sant siôr windsor pan yn oed lle y bu yn astudio ac yna n cynorthwyo yr organydd syr walter parratt aeth oddi yno yn i astudio yn y coleg cerdd brenhinol by n athro gwrthbwynt yn y coleg o hyd at o hyd at bu n athro cerdd yng ngholeg prifysgol cymru aberystwyth bu n weithgar yn hybu cerddoriaeth gymreig yn ei swydd fel cadeirydd cyngor genedlaethol cerddoriaeth cymru a ddaliodd o hyd at ei farw bu n organydd mewn nifer o eglwysi gan gynnwys eglwys temple llundain a chapel sant sir windsor bu n gyfarwyddwr cerdd mewn sawl man gan gynnwys bod yn gyfarwyddwr cerdd i r awyrlu brenhinol ac yn arweinydd côr bach cyfansoddodd walford davies weithiau ar gyfer cerddorfeydd bandiau pres corau ac unawdwyr gweithiau crefyddol oedd y mwyafrif o i gyfansoddiadau yn y au dechrewyd gyhoeddi recordiau o ddarlithoedd walford davies ar fiwsig o hyd at bu n darlledu ar bwnc miwsig clasurol ar wasanaeth radio y bbc oherwydd y gwaith radio yma y daeth yn adnabyddus i lawer dinas yn ne cymru ar aber afon tawe yw abertawe saesneg swansea ail ddinas fwyaf cymru o ran maint ydyw ar arfordir deheuol y wlad i r dwyrain o benrhyn gŵyr tyfodd yn dref fawr yn ystod y fed a r fed canrif mae sir weinyddol abertawe tua km mewn maint ac mae n cynnwys rhan isaf cwm tawe a gŵyr yn roedd gan y ddinas boblogaeth o gan ei gwneud hi n ail ddinas mwyaf poblog cymru ar ôl caerdydd yn ystod ei hanterth diwydiannol yn ystod y eg ganrif roedd abertawe yn ganolfan allweddol i r ddiwydiant copr gan fagu r llysenw copperopolis yn gyffredinol mae darganfyddiadau archeolegol wedi u cyfyngu i benrhyn gŵyr ac maent yn cynnwys eitemau o oes y cerrig yr oes efydd a r oes haearn ymwelodd y rhufeiniaid a r ardal yn ogystal a r llychlynwyr yn wreiddiol datblygodd abertawe fel man masnachu i r llychlynwyr ac yn gyffredinol credir i enw saesneg y ddinas darddu o sweyn s ey ey oedd gair yr hen lychlynwyr am ynys fodd bynnag nid oes ynys ym mae abertawe ac felly mae n bosib hefyd fod yr enw wedi dod o r gair sweyn newidiad o r enw llychlynaidd sven a sey gair yr hen lychlynwyr a olygai inlet credir mai sylfaenydd abertawe oedd brenin llychlynaidd denmarc sweyn i a drechodd eingl sacsoniaid wessex a mersia yn ac a deyrnasodd dros ymerodraeth fawr a oedd yn cynnwys de lloegr denmarc a norwy y fersiwn cynharaf o r enw a wyddir amdano yw sweynesse a ddefnyddiwyd yn y siarter gyntaf a roddwyd rhyw bryd rhwng gan william de newburgh ydd iarll warwick rhoddodd i siarter hwn statws bwrdeistref i abertawe gan alluogi trigolion y dref hawliau penodol i ddatblygu r ardal rhoddwyd ail siarter yn gan y brenin ioan yn y siarter hwn ymddengys yr enw fel sweyneshe mae sêl trefol o r cyfnod hwn yn enwi r dref fel sweyse ymwelodd gerallt gymro ag abertawe yn ystod ei daith trwy gymru yn ymddengys yr enw cymraeg am y tro cyntaf mewn cerddi cymraeg ar ddechrau r g lle sonir am aber tawy yn wreiddiol arferai porthladd abertawe fasnachu mewn gwin gwlan ffabrig ac yn ddiweddarach glo wrth i r chwyldro diwydiannol gyrraedd cymru ystyriwyd abertawe yn lleoliad synhwyrol i leoli safle mwyndoddfeydd copr oherwydd y cyfuniad o borthladd glo lleol a chysylltiadau masnachu gyda de orllewin lloegr cernyw a dyfnaint gweithredodd mwyndoddfeydd yno o ymlaen yn sgl hyn agorwyd mwy o byllau glo ymhobman o ogledd ddwyrain gŵyr o clun i langyfelach a gwelwyd mwy o fwyndoddfeydd yn bennaf yng nghwm tawe dros y ganrif a hanner a ddilynodd sefydlwyd gweithfeydd i brosesu arsenig sinc a thun ac er mwyn creu tunplat a chrochenwaith ehangodd y ddinas yn gyflym iawn yn y fed a r g a chafodd y ddinas y ffugenw copperopolis o ddiwedd yr g tan tyfodd poblogaeth abertawe o dengys y cyfrifiad swyddogol cyntaf ym fod abertawe dipyn yn fwy o ran maint na thref sirol morgannwg caerdydd gyda phoblogaeth o o drigolion abertawe oedd yr ail dref fwyaf poblog ar ôl merthyr tudfil lle r oedd poblogaeth o fodd bynnag nid oedd y cyfrifiad yn adlewyrchu gwir faint abertawe am fod rhannau helaeth o r ardaloedd poblog tu allan i ffiniau r fwrdeistref cyfanswm y boblogaeth mewn gwirionedd oedd gellir priodoli llawer o dŵf poblogaeth abertawe i fewnlifiad tu fewn a thu hwnt i gymru ganwyd traean o boblogaeth y fwrdeistref tu allan i abertawe a morgannwg ac ychydig o dan chwarter wedi eu geni tu hwn i glawdd offa yn ystod yr g lleihaodd y diwydiannau trymion yn y dref gan adael cwm tawe isaf yn llawn gweithfeydd gwag a phentyrrau o wastraff o r hen safleoedd ail ddatblygwyd rhannau helaeth o r tir yng nghynllun cwm tawe isaf sy n parhau o hyd ystad ddiwydiannol llansamlet oedd y canlyniad a dim ond dociau tu allan i r ddinas a barhaodd i fod yn weithredol bellach mae doc y gogledd yng nghanol y ddinas wedi newid i fod yn ganolfan siopa parc tawe tra bod doc y de wedi ei gweddnewid i fod yn farina abertawe ar mehefin trawodd un o r daeargrynfeydd fwyaf erioed y deyrnas unedig ddinas abertawe gyda chryfder o ar raddfa richter pur anaml y bydd daeargrynfeydd yn achosi difrod yn y du am fod y mwyafrif yn digwydd ymhell o r ardaloedd poblog ond pan drawodd y daeargryn abertawe achoswyd difrod i nifer o r adeiladau talaf derbyniodd abertawe statws dinas ym i nodi arwisgiad tywysog cymru gwnaed y cyhoeddiad gan y tywysog ar y ydd o orffennaf tra n teithio yng nghymru cafodd y ddinas yr hawl i gael arlgwydd faer ym ychydig iawn o dystiolaeth a welir o fywyd canol oesol abertawe effeithiwyd y dref yn ddrwg gan fomiau r almaen yn yr ail ryfel byd amcan y bomio oedd dinistrio r dociau ond canol y dref a ddioddefodd y difrod mwyaf ym mis chwefror yn ystod y blitz bomiodd o awyrennau abertawe gan ladd o bobl roedd y fflamau i w gweld mor bell i ffwrdd â sir benfro a dyfnaint ysgrifennodd y bardd waldo williams gerdd am y bomio sef y tangnefeddwyr yr heddychwyr mae canol dinas abertawe wedi datblygu cryn dipyn mae gan y ddinas dair adeilad cofrestredig graddfa i sef y guildhall castell abertawe a thabernacl treforys yng nghanol y ddinas ceir adfeilion y castell y marina oriel gelf glynn vivian amgueddfa abertawe canolfan dylan thomas canolfan amgylcheddol abertawe a r farchnad sef marchnad dan do fwyaf cymru mae r farchnad yn cefnu ar ganolfan siopa r uadrant a agorodd ym a chanolfan dewi sant a agorodd ym mae adeiladau nodedig eraill yn cynnwys tŵr bt abertawe a adeiladwyd tua tŷ alexandra a adeiladwyd ym neuadd y sir a adeiladwyd ym agorodd canolfan hamdden abertawe ym derbyniodd wedd newidiad sylweddol ar ddechrau r ain ganrif ac ail agorodd ym mis mawrth tu ôl y ganolfan hamdden saif amgueddfa genedlaethol y glannau a agorodd ym mis hydref mae gan abertawe hinsawdd cymhedrol sydd yn nodweddiadol o orllewin y deyrnas unedig fel rhan o r ardal arfordirol mae abertawe yn profi tymheredd ychydig cynhesach na r ardaloedd mynyddig neu yn y dyffrynoedd ymhellach i mewn i r wlad serch hynny mae abertawe n agored i wyntoedd gwlyb yr iwerydd dengys ffigyrau o r swyddfa dywydd mai abertawe yw r ddinas wlypaf ym mhrydain ganol haf gall y tymheredd yn abertawe gyrraedd yr ugeiniau uchel graddau canradd yn dibynnu ar y tywydd y tymheredd uchaf a recordiwyd yn abertawe oedd c ym roedd poblogaeth abertawe yn yr ardaloedd adeiledig o fewn ffiniau r awdurdodau unedol tua yn a oedd poblogaeth y cyngor gorseinon a phontarddulais yw r ardaloedd adeiledig eraill o fewn yr awdurdod unedol yn roedd gan ardal adeiledig gorseinon boblogaeth o ac roedd gan bontarddulais boblogaeth o fodd bynnag mae gan yr ardal drefol ehangach gan gynnwys y rhan fwyaf o fae abertawe gyfanswm poblogaeth o gan ei gwneud hi n bedwaredd ardal drefol ar hugain fwyaf yng nghymru a lloegr mae dros o r trigolion yn wyn o hil gymysg yn asiaidd yn bennaf bangladeshi yn ddu a yn perthyn i grwpiau ethnig eraill gydag o r boblogaeth yn siaradwyr cymraeg o tan y au profodd abertawe dwf parhaol yn ei phoblogaeth roedd y au a r au yn gyfnod o ddirywiad bychan yn y au a r au tyfodd y boblogaeth ac yna syrthiodd yn y au tyfodd y boblogaeth eto yn y au cyn ostwng eto yn y au erbyn y au profodd ychydig o dwf yn y boblogaeth eto erbyn poblogaeth yr ardal oedd ac erbyn y boblogaeth oedd defnyddir traethau langland caswel a limeslade gan nofwyr a thwristiaid â phlant tra bod traeth bae abertawe yn denu pobl sydd â diddordeb mewn chwaraeon dŵr cysyllta llwybrau cerdded arfordirol y rhan fwyaf o gilfachau penrhyn gŵyr â bae abertawe ei hun a denir cerddwyr i r rhan hon o r wlad trwy gydol y flwyddyn er nad yw n enwog ymhlith twristiaid mae ardaloedd yng ngogledd abertawe yn cynnig golygfeydd panoramig amrywiol o dirweddau mynyddog yn hen bentref pysgota r mwmbwls sydd wedi ei leoli ar ochr orllewinol bae abertawe ceir pier fictorianaidd ynghyd â nifer o fwytai tafarndai a siopau coffi ceir golygfa banoramig o fae abertawe o r promenad ym mehefin rhoddwyd caniatâd cynllunio i godi lagŵn bae abertawe sef cynllun i harneisio ynni carbon isel ym mae abertawe a fydd y mwyaf o i fath drwy r byd ar ôl ei gwbwlhau disgwylir y bydd y prosiect yn cynhyrchu miliwn o bunnoedd sy n cynnwys elfen gref o dwristiaeth ar lan y môr mae gan fae abertawe arfordir o bum milltir km sy n cynnwys y traeth promenad pwll nofio awyr agored i blant canolfan hamdden marina sy n cynnwys yr amgueddfeydd mwyaf newydd a r hynaf yng nghymru amgueddfa genedlaethol y glannau ac amgueddfa abertawe yn y marina hefyd y lleolir canolfan dylan thomas sy n dathlu bywyd a gwaith yr awdur gydag arddangosfa parhaol o r enw dylan thomas man and myth y ganolfan hon hefyd yw canolbwynt gŵyl flynyddol dylan thomas hydref tachwedd sa glannau abertawe yw r datblygiad diweddaraf ar gyfer cartrefi bwyta ac adloniant mae bae abertawe y mwmbwls a gŵyr yn gartref i amrywiaeth o barciau a gerddi a cheir yno bron i warchodfa natur mae gerddi clun hefyd yn gartref i gasgliad o blanhigion a chynhelir clyne in bloom yno ym mis mai mae gan barc singleton erwau o dir agored gardd fotaneg llyn cychod gyda chychod pedlo a golff gwallgo mae plantasia yn byramid gwydr sy n cynnwys planhigion amrywiol gan gynnwys mathau sydd wedi diflannu yn y gwyllt ceir yno fwncod reptiliaid pysgod a thŷ ieir bach yr haf mae parciau eraill y ddinas yn cynnwys parc cwmdonkin lle chwaraeodd dylan thomas pan yn blentyn a pharc fictoria abertawe sydd yn agos i r promenad ar lan y mor mae gan abertawe ystod eang o weithgareddau yn cynnwys hwylio sgo dŵr syrffio a chwareon dŵr eraill cerdded a beicio ym mis medi agorwyd canolfan chwaraeon dŵr o r enw ger san helen ar lan y môr ar gost o miliwn yn rhan o r lôn geltaidd a rhwydwaith feicio cenedlaethol cynigia abertawe lwybrau beicio di draffig ar hyd y glannau a thrwy barc gwledig dyffryn clun ceir sawl cwrs golff ym mae abertawe y mwmbwls a gŵyr hefyd cyn iddo gau yn roedd canolfan hamdden abertawe yn un o r deg atyniad mwyaf poblogaidd yn y du cafodd ei ail ddatblygu fel parc dŵr dan do a i ail farchnata fel yr lc cafodd ei agor yn swyddogol gan frenhines elizabeth ii ar y fed o fawrth lleolir pwll cenedlaethol cymru yn abertawe hefyd mae gan abertawe ystod eang o dafarndai bariau clybiau bwytai a dau gasino lleolir y mwyafrif o fariau r dref ar stryd y gwynt tra bod y mwyafrif o glybiau nos gan gynnwys oceana wedi u lleoli ar y ffordd y brenin mae milltir y mwmbwls a gafodd ei ddisgrifio gan y bbc fel pub crawls enwocaf cymru wedi lleihau yn ei boblogrwydd dros y blynyddoedd diwethaf gyda nifer o u tafarnai wedi u trosi n fflatiau neu n fwytai yn enwyd bae oxwich ar benrhyn gŵyr fel y traeth mwyaf prydferth yn y deyrnas unedig gan ysgrifennwyr teithio a oed wedi ymweld â thros o draethau ledled y byd er mwyn dod o hyd i r tywod perffaith canmolodd the travel magazine oxwich am ei golygfeydd magnificent and unspoilt gan ei ddisgrifio fel man gwych i oedolion a phlant i ddarganfod mae gan y traeth dair milltir km o dywod euraidd meddal gan ei wneud yn ddelfrydol ar gyfer teuluoedd enwyd y traeth hefyd gan the guardian fel un o ddeg traeth gorau r du ym roedd abertawe yn drefgordd ger aber yr afon tawe a orchuddiai era yn sir morgannwg cafwyd tri prif estyniad i ffiniau r fwrdeistref ym am y tro cyntaf pan ychwanegwyd treforys st thomas glandŵr a rhan o blwyf lansamlet gwelwyd yr ail estyniad ym pan gynhwyswyd yr ardaloedd o amgylch cwmbwrla a threwyddfa ac yna ym pan ehangwyd ymhellach i gynnwys hen blwyf abertawe yn ei chyfanrwydd y rhan ddeheuol o blwyf llangyfelach plwyf llansamlet yn ei chyfanrwydd ardal drefol ystumllwynarth a phlwyf brynau ym derbyniodd abertawe statws cyngor bwrdeistref a chafodd statws dinas ym arferai abertawe fod yn un o fannau cryfaf y blaid lafur a than roedd gan y blaid fwyafrif ac o ganlyniad reolaeth dros y cyngor am mlynedd bellach y democratiaid rhyddfrydol yw r prif blaid o fewn y weinyddiaeth a daethant i bŵer yn etholiadau lleol ar gyfer arglwydd faer abertawe oedd cynghorydd alan lloyd ac am richard lewis etholaethau cynulliad cenedlaethol yw mae r ddinas yn rhan hefyd o r rhanbarth gorllewin de cymru a chaiff ei wasanaethu gan peter black ac alun cairns ac dai lloyd am a bethan jenkins ac etholaethau abertawe yn senedd y deyrnas unedig yw yn wreiddiol datblygidd abertawe yn ganolfan ar gyfer mwyngloddio a metelau yn enwedig y diwydiant copr o ddechrau r g cyrhaeddodd y diwydiant ei uchafbwynt yn y au pan mwyndoddwyd o r copr a fewnforiwyd i brydain yn nghwm tawe isaf fodd bynnag erbyn diwedd yr ail ryfel byd roedd y diwydiannau hyn wedi lleihau n sylweddol ac yn y degawdau a ddilynodd gwelwyd newid at economi yn y sector wasanaeth o r yr amcangyfrifir sy n gweithio yn ninas a sir abertawe cyflogir yn y gwasanaethau cyhoeddus gyda chanran gymharol uchel o i gymharu â chyfartaledd cymru a r du yn gweithio ym meysydd gweinyddiaeth gyhoeddus addysg ac iechyd a bancio cyllid ac yswiriant a chanrannau cyfatebol o uchel mewn swyddi cysylltiedig â r sector wasanaeth gan gynnwys galwedigaethau gweinyddol ysgrifenyddol a gwerthiant gwasanaethau cyhoeddus cred yr awdurdod lleol fod y patrwm hwn yn adlewyrchu rôl y ddinas fel canolfan wasanaeth ar gyfer de orllewin cymru yn hydref roedd gweithgarwch economaidd a chyfraddau diweithdra abertawe ychydig yn uwch na r cyfartaledd cymreig ond yn is na chyfartaledd y du yn y gyc y pen yn abertawe oedd bron yn uwch na r cyfartaledd cymreig ond yn is na r cyfartaledd prydeinig y cyflog cyfartalog llawn amser yn abertawe oedd yn a oedd bron yn union yr un peth a r cyfartaledd cymreig gŵn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn abertawe ym a am wybodaeth bellach gweler arlunydd a bardd oedd david jones tachwedd hydref a aned yn brockley caint lloegr roedd ei dad yn oruchwyliwr mewn argraffdy yn sir y fflint a symudodd i fyw i lloegr yn a saesnes oedd ei fam er iddo gael ei eni yn lloegr roedd yn ymwybodol iawn o i gymreictod ffaith a welir yn aml yn ei waith fel bardd ac arlunydd enillodd wobr hawthornden ym am ei gerdd in parenthesis roedd yn ddisgybl i eric gill ac yn ffrind i saunders lewis aneirin talfan davies a vernon watkins nid tan y cyhoeddodd jones ei ymdrech lenyddol gyntaf in parenthesis a gyhoeddwyd gan faber and faber gyda chyflwyniad yn gan ts eliot enillodd hyn iddo gwobr hawthornden yn y flwyddyn ganlynol mae r gerdd yn tynnu ar ddylanwadau llenyddol o r epig cymreig y gododdin a gwaith malory morte d arthur i geisio gwneud synnwyr o r lladdfa bu n dyst iddi yn y ffosydd yn ymddangosodd ei waith yn y llyfr llafar artists rifles ymddangosodd ei lyfr nesaf the anathemata ym a gyhoeddwyd eto gan faber wedi i ysbrydoli gan ymweliad â phalesteina chafodd y gerdd adolygiadau cadarnhaol gan awduron fel w h auden cynhyrchwyd darlleniadau wedi eu dramateiddio o in parenthesis a the anathemata ar gyfer trydydd rhaglen y bbc yn cyhoeddwyd yr arglwydd ynghwsg a darnau eraill eto o dan nawdd faber ar tachwedd roedd jones ymhlith un ar bymtheg o feirdd y rhyfel mawr gafodd eu coffu ar garreg llechi yn abaty westminster yng nghornel y beirdd ysgrifennodd jones nifer o ysgrifau ar gelf llenyddiaeth crefydd a hanes ysgrifennodd gyflwyniadau am lyfrau megis argraffiad newydd o wild wales gan george borrow rhoddodd sgyrsiau radio ar drdydd rhaglen y bbc cyhoeddwyd dau gasgliad o ysgrifau epoch a artist faber a the gâl marw faber mae dj yn awdur modernaidd megis ts eliot ezra pound a james joyce sydd yn cael ei ystyried yn gynyddol fel bardd arloesol pwysig sydd wedi ymestyn a mireinio technegau moderniaeth lenyddol yn ôl dictionary of biography llenyddol roedd dj yn artist graffeg yn ogystal â bardd ond mae jones yn fwyaf adnabyddus am ei gerddi naratif hir in parenthesis a the anathemata mae ei argraffiadau a phaentiadau wedi ennill nifer o wobrau mae llawer o waith jones wedi seilio ar ei dreftadaeth gymreig roedd ei dad yn oruchwyliwr mewn argraffdy yn sir y fflint ym mis ionawr ymunodd jones a r ffiwsilwyr brenhinol cymreig a gwasanaethodd ar ffrynt y gorllewin hyd at fis mawrth ar ôl y rhyfel cofleidiodd babyddiaeth ac ymunodd a chymuned fach o artistiaid catholig dan arweiniad crefftwr eric gill nid oedd yn dechrau ysgrifennu in parenthesis fersiwn o i weithgareddau yn y rhyfel ar ffurf ffuglen tan mae pob un o r saith rhan o r gerdd yn agor efo dyfyniad o epig hynafol cymreig arwrol y gododdin mae yn anfarwoli y soldiwr dai greatcoat mae r beirniad dilworth yn datgan mai in parenthesis yw r unig gerdd epig dilys a llwyddiannus yn yr iaith saesneg ers paradise lost yn ar anogaeth ei ffrind t s eliot cyhoeddodd ei ail gerdd hir the anathemata sydd yn mynegi ei ffydd bersonol mae r bardd gwyddeleg seamus heaney yn dod i r casgliad bod jones yn awdur rhyfeddol sydd wedi dychwelyd i r ffynhonnell ac wedi dod â rhywbeth yn ôl rhywbeth sy n cyfoethogi nid yn unig yr iaith ond ymwybyddiaeth y bobl o bwy oeddynt ac oherwydd hyn pwy ydynt heddiw rhanbarth o ogledd cymru yw eryri mae n gartref i fynyddoedd uchaf cymru yn draddodiadol defnyddir yr enw am fynyddoedd arfon gyda r wyddfa fel canolbwynt ac yn cynnwys glyderau y carneddau crib nantlle moel hebog a moel siabod ers ffurfio parc cenedlaethol eryri sy n cynnwys ardaloedd tu allan i r eryri draddodiadol er enghraifft ym meirionnydd mae tuedd wedi bod gan rai yn enwedig o r tu allan i gymru i gyfeirio at y cyfan o ardal y parc fel eryri ond mae r parc cenedlaethol dros ddwywaith mwy ei faint na r eryri go iawn ffiniau r eryri draddodiadol yn fras yw r briffordd a o gaernarfon trwy borthmadog cyn belled a maentwrog yn y gorllewin a r de y briffordd a ymlaen i fetws y coed yn y de ddwyrain ac afon conwy yn y dwyrain mae n gred boblogaidd fod yr enw eryri yn golygu gwlad yr eryrod ond mae ifor williams wedi profi mai ucheldir yw r ystyr eryrod yw lluosog arferol y gair eryr ni cheir enghraifft o r ffurf eryri am eryrod mae eryr ac eryri yn tarddu o r un gwreiddyn ieithyddol serch hynny o r gwreiddyn indo ewropeaidd er or codi y daw r gair cymraeg eryr a r gair groeg oros mynydd ceir enghraifft o r gair eryr yn llyfr du caerfyrddin yn yr ystyr glan afon neu fôr codiad tir yw eryr i felly tir uchel neu ucheldir dros y canrifoedd mae sawl bardd a llenor wedi mabwysiadu enw barddol sy n cynnwys y gair eryri yr enghraifft gynharaf yw r bardd canoloesol rhys goch eryri fl a oedd yn frodor o ardal beddgelert yn ddiweddarach cafwyd dafydd ddu eryri yn arddel yr enw er nad felly y tarddodd yr enw mae traddodiad a sylwadau gan deithwyr yn awgrymu yr arferai yr eryr aur nythu yn eryri efallai hyd y g canolbwynt eryri yw copa r wyddfa o i gwmpas mae chwe chefnen hir nodweddir y llethrau sy n wynebu r gogledd a r dwyrain gan glogwynau syrth ond mae r llethrau sy n wynebu r de a r gorllewin yn tueddu i fod yn llai syrth a chreigiog ac yn fwy agored a glaswelltog rhwng y cefnennau mae cymoedd wedi eu llunio yn ystod oes yr iâ rhai ohonynt â llynnoedd ynddynt yr uchaf o r mynyddoedd yw r wyddfa m ymhlith y copaon o i chwmpas mae carnedd ugain m crib goch m y lliwedd m a r aran m i r gogledd ddwyrain o r wyddfa tu draw i fwlch llanberis mae mynyddoedd y glyderau y prif gopaon yma yw r glyder fach m glyder fawr m a tryfan m i r gogledd o r glyderau tu draw i lyn ogwen a nant ffrancon mae prif gadwyn y carneddau yn ymestyn tua r gogledd ddwyrain gan orffen nepell o r môr uwchben abergwyngregyn y prif gopaon yn y carneddau yw carnedd llywelyn m carnedd dafydd m a pen yr ole wen m i r gorllewin o r wyddfa mae mynydd mawr ar ei ben ei hun a r ochr arall i bentref rhyd ddu mae crib nantlle yn ymestyn tua r de orllewin tua r de mae moel hebog tua r de ddwyrain yr ochr draw i nant gwynant mae cnicht y moelwyn mawr a r moelwyn bach ac i r dwyrain o r wyddfa mae moel siabod o ran daeareg creigiau ordoficaidd sy n ffurfio r rhan fwyaf o r mynyddoedd ond daw creigiau cambriaidd i r wyneb yn y gogledd orllewin i ffurfio mynyddoedd megis elidir fawr a moel eilio gellir gweld olion rhewlifoedd o oes yr iâ yn glir mewn llawer man yn eryri mae cwm idwal yn enghraifft glasurol oherwydd uchder y mynyddoedd a i safle yn agos i r arfordir gorllewinol mae eryri yn cael llawer o law ac ystyrir capel curig er enghraifft yn un o r mannau gwlypaf ym mhrydain er nad yw r glaw yn cael ei fesur yn rheolaidd credir fod y llethrau o gwmpas llyn llydaw ar yr wyddfa yn cael mwy o law fyth heb fod ymhell o mm y flwyddyn mae nifer o afonydd yn tarddu yn eryri yn arbennig afon glaslyn afon ogwen ac afon llugwy sy n llifo i afon conwy ceir nifer fawr o lynnoedd yn eryri y mwyaf ohonynt yw llyn padarn acer llyn cowlyd acer llyn cwellyn acer llyn eigiau acer a llyn llydaw acer sefydlwyd parc cenedlaethol eryri ar hydref yn dilyn deddf parciau cenedlaethol a mynediad i gefn gwlad fel y trydydd parc cenedlaethol yng nghymru a lloegr roedd ei ffiniau wedi u dynodi flwyddyn ynghynt yn dilyn argymhellion comisiwn y parc cenedlaethol lle gwasanaethodd syr clough williams ellis fel aelod gan mai un o brif feini prawfar gyfer cynnwys tir o fewn y parc oedd harddwch golygfaol eithriadol roedd rhai ardaloedd trefol wedi eu gwahardd ac y tu allan i w ffiniau mae n un o dri pharc cenedlaethol yng nghymru gweler hefyd bannau brycheiniog a phenfro mae ffiniau r parc yn cynnwys tua hectar milltir sgwâr ardal llawer ehangach na r ardal a adwaenid fel eryri yn hanesyddol sefydlwyd awdurdod parc cenedlaethol eryri o dan ddeddf yr amgylchedd a ddaeth yn weithredol ar ebrill ac a ddiffinniodd bwrpas y parc sef mae r tir cyhoeddus a r tir preifat ill dau o dan reolaeth yr un awdurdod cynllunio er bod tirwedd eryri yn ymddangos yn wyllt mae dylanwad dyn yn drwm arno yn wreiddiol roedd coedwigoedd yn tyfu ar y rhan fwyaf o r llethrau heblaw y llethrau uchaf un y rhywogaethau nodweddiadol oedd derw ynn bedw cyll a chriafolen erbyn hyn mae r coed wedi diflannu oddi ar lawer o r llethrau ac mae pori gan ddefaid yn eu cadw yn laswelltir plannwyd llawer o goed bytholwyrdd yn y cyfnod ar ôl yr ail ryfel byd yn arbennig coedwig gwydyr ar lethrau dwyreiniol eryri o gwmpas betws y coed a choedwig beddgelert ar y clogwyni lle na all y defaid gyrraedd er enghraifft ar glogwyn du r arddu ar yr wyddfa a chlogwyni cwm idwal ceir amrywiaeth ddiddorol o blanhigion arctig alpaidd rhai ohonynt yn eithriadol o brin yr enwocaf o r rhain yw lili r wyddfa lloydia serotina eryri yw r unig fan ym mhrydain lle ceir y planhigyn yma dim ond yn eryri y ceir chwilen yr wyddfa chrysolina cerealis heblaw gor bori gan ddefaid un o r prif broblemau yw tŵf rhododendron ponticum mewn rhai rhannau o eryri er enghraifft yn ardal beddgelert mae r planhigyn yma yn medru lledaenu n gyflym ac yn cael effaith andwyol ar y llystyfiant naturiol erbyn hyn mae ymdrechion i w ddifa wedi lleihau r broblem rywfaint gall y nifer fawr o gerddwyr a dringwyr hefyd greu problemau yn y mannau mwyaf poblogaidd y brithyll yw r pysgodyn mwyaf cyffredin yn afonydd a llynnoedd eryri ond yn ambell un o r llynnoedd dyfnaf ceir y torgoch ymhlith adar nodweddiadol eryri mae tinwen y garn corhedydd y waun mwyalchen y mynydd y frân goesgoch a r gigfran mae nifer dda o barau o r hebog tramor yn nythu ar y clogwyni yma hefyd y prinnaf o famaliaid eryri yw r bela martes martes yn wir er fod cryn nifer o bobl wedi adrodd eu bod wedi gweld y bela yn eryri yn y blynyddoedd diwethaf nid oes neb wedi llwyddo i gael llun i brofi hyn gellir gweld geifr gwylltion yn aml ar y llechweddau mae r rhain yn ddisgynyddion geifr wedi dianc o ffermydd mae rhannau o eryri yn gartref i r merlyn mynydd cymreig maent yn arbennig o niferus ar lethrau gogleddol y carneddau lle ceir rhwng a yn ystod y cyfnod neolithig ymddengys mai o gwmpas godreuon eryri yr oedd presenoldeb dynol ymysg yr olion o r cyfnod hwn mae siambr gladdu maen y bardd ar ochr ddwyreiniol y carneddau ac olion tŷ yn llandegai ger bangor yn ystod rhan gyntaf oes yr efydd roedd y tywydd yn gynhesach ac yn sychach gan wneud y tir uchel yn fwy atyniadol ceir llawer o weddillion tai a chladdfeydd o r cyfnod hwn er enghraifft yng ngwm anafon uwchben abergwyngregyn ac yng nghwm ffrydlas uwchben bethesda yn y cyfnod yma y codwyd y meini hirion megis y rhai ym mwlch y ddeufaen ac y codwyd llawer o r carneddi a welir ar fynyddoedd a bryniau eryri nid oes cymaint o olion o oes yr haearn ar y tir uchel nid oedd y tywydd mor ffafriol erbyn hyn ac roedd mawnog yn dechrau ffurfio ceir cryn nifer o fryngeiri o gwmpas godreuon eryri er enghraifft braich y dinas ger penmaenmawr a pen y gaer gerllaw llanbedr y cennin adeiladodd y rhufeiniaid hefyd nifer o geiri i warchod gororau eryri megis segontium caerhun a thomen y mur yn niogelwch y mynyddoedd megid gwartheg y tywysogion mewn porfeydd brenhinol arbennig vaccarii er mwyn cael stôr o gig i r fyddin pan fo rhaid ceir un o r cyfeiriadau cynharaf at eryri ym marddoniaeth gymraeg yn y cyd destun hyn ym marwnad y bardd meilyr brydydd i gruffudd ap cynan dybu brenin lloegr yn lluyddawg cyd doeth ef nid aeth yn warthegawg ni yn eryri yn rheawg ni thorres i bawr a fu breiddiawg daeth brenin lloegr yn fyddinog er iddo ddod nid aeth ag anrhaith wartheg yr oeddem ni yn eryri yn oludog ni thorrodd brenin lloegr i mewn i borfa a fu n llawn preiddiau ar ôl cwymp y tywysogion parhaodd enw a thraddodiadau eryri yn fyw dros y canrifoedd amaethyddiaeth a thwristiaeth yw r diwydiannau pwysicaf yn eryri ar hyn o bryd mae amaethyddiaeth wedi bod yn bwysig ers canrifoedd ond gan nad yw r rhan fwyaf o eryri yn addas ar gyfer tyfu cnydau canolbwyntir ar gadw da byw defaid yw r mwyaf cyffredin o r rhain bellach ond yn y gorffennol roedd gwartheg yn fwy niferus yn arbennig y gwartheg duon cymreig sydd wedi eu datblygu i fedru byw ar y llechweddau ar un adeg arferid mynd a r da byw i fyny i r hafod ar y llechweddau uchaf i bori yn ystod yn haf ac yna eu symud i lawr i r hendre ar dir is dros y gaeaf yn y g byddai r porthmyn yn eu gyrru i loegr i w gwerthu o ddiwedd y g hyd ddechrau r g roedd y diwydiant llechi yn bwysig iawn yn eryri a cheid rhai o chwareli llechi mwyaf y byd ar lechweddau isaf rhai o fynyddoedd eryri megis chwarel y penrhyn a chwarel dinorwig ychydig iawn o bobl sy n cael eu cyflogi yn y diwydiant yma bellach ond mae tomennydd sbwriel y chwareli yn parhau yn nodweddiadol o r ardal bu nifer o fwyngloddiau copr yn eryri hefyd yn y cyfnod yma mae eryri yn ardal boblogaidd iawn ar gyfer mynydda i ddringo r wyddfa y llwybr mwyaf poblogaidd yw llwybr pen y gwryd sy n dechrau o westy gorffwysfa pen y pas uwchben bwlch llanberis mae n hen lwybr mwynwyr sydd yn mynd heibio llyn llydaw a r glaslyn ac wedyn yn dringo n igam ogam i fyny bwlch glas y llwybr anoddaf i ddringo r wyddfa yw pedol yr wyddfa sy n golygu dringo crib goch gyntaf yna copa r wyddfa ei hun cyn dychwelyd i ben y pas dros gopa lliwedd mae r glyderau hefyd yn boblogaidd iawn yn enwedig tryfan yr unig fynydd yng nghymru fe ddywedir lle mae n rhaid defnyddio r dwylo yn ogystal a r traed i gyrraedd y copa llwybr poblogaidd arall yn y glyderau yw r llwybr heibio llyn idwal a r twll du i ben y glyder fach a r glyder fawr ceir llawer llai o ddringwyr ar y rhannau llai adnabyddus o eryri megis crib nantlle mae poblogrwydd rhai o r llwybrau wedi creu problem erydu ac mae awdurdod parc cenedlaethol eryri wedi gwneud cryn dipyn o waith i sefydlogi rhai ohonynt mae clogwynnau eryri wedi chwarae rôl bwysig yn hanes dringo mynyddoedd prydain ymhlith y cyntaf i ddringo mynydd yn yr ardal oedd y parchedig peter williams a r parchedig william bingley oedd yn arfer dringo clogwyn du r arddu wrth chwilio am blanhigion arctig alpaidd ym lliwedd oedd pwnc y llawlyfr dringo yn hytrach na cherdded mynyddoedd cyntaf i w gyhoeddi ym mhrydain yn the climbs on lliwedd gan j m a thomson ac a w andrews ers hynny mae eryri wedi parhau n gyrchfan boblogaidd i ddringwyr er enghraifft yn eryri y bu r tm a ddringodd mynydd everest am y tro cyntaf yn yn ymarfer cyn yr ymgyrch newyddiadurwr fforiwr milwr gweinyddwr trefedigaethol awdur a gwleidydd a ddaeth yn adnabyddus am fforio yng nghanol affrica oedd syr henry morton stanley ganwyd john rowlands ionawr mai daeth i sylw r cyhoedd oherwydd ei ymgyrch i chwilio am y cenhadwr a r fforiwr david livingstone a honnodd yn ddiweddarach iddo ei gyfarch â r llinell sydd bellach yn enwog dr livingstone i presume mae n adnabyddus yn bennaf am ei ymgyrch i ddarganfod tarddiad yr afon nl gwaith a ymgymerodd fel asiant i r brenin leopold ii o wlad belg galluogodd hyn i ranbarth basn congo gael ei feddiannu ac i stanley arwain alldaith rhyddhad emin pasha yn sefydlwyd pwyllgor yn nhŷ r cyffredin i ymchwilio i ymddygiad stanley yn affrica cafodd ei gyhuddo o drais gormodol dinistrio diangen gwerthu llafurwyr i gaethwasiaeth camfanteisio rhywiol ar ferched brodorol ac ysbeilio pentrefi am ifori a chanŵau yn seiliedig ar gofnodion a chyfrifon eraill mae rhai haneswyr yn awgrymu bod llawer o r adroddiad a ysgrifennwyd gan elyn hysbys i stanley wedi ei ffugio n bennaf fodd bynnag roedd stanley yn sicr yn cysylltu ei hun â masnachwyr caethweision tra r oedd yn affrica ac yn ei ysgrifau ei hun mae n aml yn mynegi barn hiliol cyhuddwyd stanley hefyd o greulondeb diwahân yn erbyn affricaniaid gan gyfoeswyr a oedd yn cynnwys dynion a wasanaethodd oddi tano neu a oedd fel arall yn meddu ar wybodaeth uniongyrchol cafodd ei urddo n farchog yn fe i ganwyd ym yn ninbych sir ddinbych cymru roedd ei fam elizabeth parry yn oed ar adeg ei eni amddifadodd ei fam ef pan oedd yn fabi ifanc iawn a thorrodd bob cysylltiad ag ef nid oedd stanley erioed yn adnabod ei dad a fu farw o fewn ychydig wythnosau i w eni mae rhywfaint o amheuaeth ynghylch ei wir rieni rhoddwyd cyfenw ei dad iddo sef rowlands a magwyd ef gan ei dad cu moses parry a oedd yn gigydd tlawd bu n gofalu am y bachgen nes iddo yntau farw pan oedd john yn bump oed arhosodd y bachgen gyda chefndryd a nithoedd am gyfnod byr ond yn y pen draw fe i hanfonwyd i wyrcws undeb y tlodion llanelwy arweiniodd y gorlenwi a r diffyg goruchwyliaeth ato n cael ei gam drin yn aml gan fechgyn hŷn ymfudodd rowlands i r unol daleithiau ym yn oed cyrhaeddodd new orleans ac yn ôl ei ddatganiadau ei hun daeth yn ffrindiau ar ddamwain gyda henry hope stanley masnachwr cyfoethog allan o edmygedd cymerodd john enw stanley roedd yn anfodlon ymuno â rhyfel cartref america ond ymrestrodd yn gyntaf gyda ed catrawd troedfilwyr arkansas ym myddin y taleithiau cydffederal ac ymladd ym mrwydr shiloh ym ar ôl cael ei gymryd yn garcharor yn shiloh ymunodd â byddin yr undeb ar mehefin ond cafodd ei ryddhau diwrnod yn ddiweddarach oherwydd salwch difrifol ar ôl gwella gwasanaethodd ar sawl llong fasnach cyn ymuno â llynges yr unol daleithiau ym mis gorffennaf daeth yn geidwad cofnodion ar fwrdd yr uss minnesota ac arweiniodd hynny ato n troi ei law at newyddiaduraeth ar ei liwt ei hun neidiodd stanley a chydweithiwr iau ar long ar chwefror oedd yn ymadael â portsmouth new hampshire bwriad y ddau oedd chwilio am fwy o anturiaethau mae n ddigon posib mai stanley oedd yr unig ddyn i wasanaethu yn y fyddin cydffederal byddin yr undeb a llynges yr undeb yn dilyn y rhyfel cartref daeth stanley yn newyddiadurwr yn y cyfnod pan oedd ehangu ffiniau yn digwydd yng ngorllewin america yna trefnodd alldaith i r ymerodraeth otomanaidd ond daeth y daith i ben yn drychinebus pan gafodd ei garcharu yn y pen draw siaradodd ei ffordd allan o r carchar a derbyniodd iawndal am offer alldaith a ddifrodwyd yn cafodd cennad prydeinig a rhai eraill eu cymryd yn wystlon gan ymerawdwr ethiopia tewodros ii ac anfonwyd llu i ryddhau r gwystlon aeth stanley gyda r llu hwnnw fel gohebydd arbennig papur newydd y new york herald adroddiad stanley ar frwydr magdala ym oedd y cyntaf i gael ei gyhoeddi yn dilyn hynny cafodd ei aseinio i adrodd ar chwyldro gogoneddus sbaen ym daeth stanley yn enwog oherwydd iddo ddod o hyd i r cenhadwr david livingstone a oedd ar goll yn affrica yn yn ôl yr hanes pan gyfarfu r cenhadwr coll llefarodd y geiriau enwog dr livingstone i presume roedd y tri llyfr a ysgrifennodd am ei daith yn affrica i ddarganfod livingstone ymhlith y llyfrau a werthodd orau yn y cyfnod ym ariannodd y new york herald a r daily telegraph ym mhrydain stanley ar alldaith arall i affrica ei amcan uchelgeisiol oedd cwblhau r gwaith o archwilio a mapio llynnoedd mawr ac afonydd canol affrica ac yn y broses amgylchynu llynnoedd victoria a tanganyica a lleoli tarddiad yr afon nl roedd yr alldaith yn gostus gyda llawer o griw stanley yn colli eu bywydau yn y tir anodd mae rhestrau casglu a dyddiadur stanley tachwedd yn dangos iddo ddechrau gyda o bobl a chyrraedd boma gyda o oroeswyr fodd bynnag cwblhaodd stanley ei genhadaeth gan ennill enw da fel un o archwilwyr mwyaf llwyddiannus y eg ganrif daeth y brenin leopold ii y brenin uchelgeisiol o wlad belg at stanley a chynigiodd gyflog iddo er mwyn datblygu canolfannau masnachu ar hyd y congo yn ddiweddarach dywedodd y brenin yn glir mai ei gynllun oedd creu gwladwriaeth newydd a fyddai n cael ei gweinyddu gan wlad belg roedd hefyd yn glir na fyddai unrhyw bŵer yn y wladwriaeth newydd hon yn cael ei roi i r boblogaeth leol siomwyd stanley pan gafodd wybod am wir uchelgais y brenin rhoddodd y brenin leopold gyfarwyddyd i stanley wneud bargeinion gyda phenaethiaid lleol oedd yn rhoi rheolaeth lawn i leopold ar y tir ond ni ddilynodd stanley y cyfarwyddiadau hyn yn lle hynny rhoddodd delerau llawer gwell i benaethiaid lleol gan gynnwys cytundebau rhentu a fyddai n cael eu talu ar ffurf nwyddau roedd leopold yn anhapus iawn gyda r trefniant hwn a symudodd stanley draw o r gwaith fodd bynnag bu stanley yn llwyddiannus iawn wrth ddatblygu masnach ar hyd y congo ym arweiniodd stanley alldaith rhyddhad emin pasha i achub emin pasha llywodraethwr euatoria yn ne r swdan mynnodd y brenin leopold ii fod stanley yn cymryd y llwybr hirach ar hyd afon congo gan obeithio cipio mwy o diriogaeth ac efallai hyd yn oed euatoria ar ôl caledi aruthrol a nifer yn colli eu bywydau cyfarfu stanley ag emin ym llwyddodd i fapio mynyddoedd ruwenzori a llyn edward ac achub emin a i ddilynwyr oedd wedi goroesi ar ddiwedd ond fe wnaeth yr alldaith hon bardduo enw stanley oherwydd ymddygiad yr ewropeaid eraill boneddigion prydain a swyddogion y fyddin cafodd uwchgapten y fyddin edmund musgrave barttelot ei saethu gan gludwr ar ôl ymddwyn gyda chreulondeb eithafol prynodd james sligo jameson etifedd y gwneuthurwr wisgi gwyddelig jameson ferch oed a i chynnig i ganibaliaid er mwyn dogfennu a braslunio sut fyddai n cael ei choginio a i bwyta dim ond pan fu jameson farw o r dwymyn y darganfu stanley hyn mae r cofnodion yn yr archifau cenedlaethol yn kew llundain yn cadarnhau bod stanley yn ymwybodol iawn bod atodi ac ychwanegu tiriogaeth newydd yn rhan o r rheswm dros yr alldaith mae hyn oherwydd bod nifer o gytundebau wedi u curadu yn y cofnodion ac a gasglwyd gan stanley ei hun o r hyn sydd heddiw yn wganda yn ystod alldaith emin pasha yn ôl pob golwg mae r cytundebau hyn yn dangos bod prydain wedi rhoi amddiffyniad i nifer o benaethiaid affrica ymhlith y rhain roedd nifer sydd bellach wedi cael eu diystyru fel rhai twyllodrus er enghraifft cytundeb rhif y cytundeb honedig a gytunwyd rhwng stanley a phobl mazamboni katto a kalenge drwy arwyddo roedd y bobl hyn wedi trosglwyddo i stanley hawl llywodraethol sofran dros ein gwlad am byth o ystyried y gwerth a dderbyniwyd ac am yr amddiffyniad y mae wedi i roi inni a n cymdogion yn erbyn kabbarega a i warasura ar ôl dychwelyd i ewrop priododd stanley â r artist o gymru dorothy tennant a mabwysiadodd y ddau blentyn o r enw denzil ymunodd stanley â r senedd fel aelod unoliaethol rhyddfrydol dros ogledd lambeth gan wasanaethu rhwng a urddwyd ef yn syr henry morton stanley pan gafodd ei wneud yn farchog croes fawreddog urdd y baddon knight grand cross of the order of the bath fel rhan o anrhydeddau pen blwydd fel cydnabyddiaeth o i wasanaeth i r ymerodraeth brydeinig yn affrica yn cafodd ei anrhydeddu gan y brenin leopold ii gyda r teitl cordon mawreddog urdd leopold bu farw stanley yn ei gartref yn richmond terrace whitehall llundain ar mai   prifddinas yw r ddinas sy n brif ganolfan llywodraeth mewn gwlad lleolir swyddfeydd y llywodraeth yno a chynhelir cyfarfodydd y senedd a r llywodraeth yno hefyd caerdydd yw prifddinas cymru yn yr unol daleithiau washington d c yw r brifddinas ac mae llundain yn brifddinas i r deyrnas unedig a lloegr mae gan bob gwlad yn y byd brifddinas mae gan rai er enghraifft yr iseldiroedd fwy nag un yn aml canolfan economaidd y wlad yw r brifddinas hefyd enghreifftiau yw paris yn ffrainc a moskva yn rwsia mewn llawer o achosion y brifddinas yw dinas fwyaf y wlad o ran poblogaeth ond mae yna eithriadau megis india tsieina brasil ac awstralia weithiau dewisir prifddinas newydd y tu allan i ardaloedd mwyaf poblog er mwyn osgoi datblygiad pellach yn yr ardaloedd hynny gweler y map mae dinasoedd brasilia ym mrasil a canberra yn awstralia wedi u cynllunio n fwriadol fel prifddinasoedd newydd iesu o nasareth c cc c a elwir hefyd iesu neu isa gan fwslimiaid iesu grist neu crist gan gristnogion yw r unigolyn canolog mewn cristnogaeth mae n golygu gwahanol bethau i wahanol bobl iddew oedd iesu grist yn byw ym mhalesteina tua dwy fil o flynyddoedd yn ôl yn draddodiadol cymerwyd dyddiad geni iesu ar rhagfyr yn y flwyddyn cc yn ôl y drefn anno domini a grewyd gan dionysius exiguus yn cred rhai ysgolheigion mai oc oedd dionysius yn ei fwriadu fel blwyddyn geni iesu mae r hanes yn yr efengylau yn awgrymu dyddiad ychydig cynharach gan fod cyfeiriad at herod fawr a fu farw yn cc ganed ef yn nhref bethlehem ond treuliodd ei ieuenctid yn nasareth galilea roedd yr iddewon yn cael eu rheoli gan y rhufeiniaid ac roedd yn gas ganddynt hyn ac yn credu bod y proffwydi wedi rhag ddweud y byddai y meseia yn dod i w rhyddhau daeth llawer ohonynt i gredu mai iesu grist oedd y meseia hwnnw crwydrodd o gwmpas palesteina yn pregethu a dysgu r bobl gyda deuddeg disgybl yn ei helpu roedd hefyd yn iachu pobl ac yn gwneud gwyrthiau am ei fod mor boblogaidd roedd yr awdurdodau crefyddol iddewig yn ofni bod iesu grist yn cael gormod o ddylanwad ar y bobl ac roeddent am gael gwared ohono yn y fe lwyddon nhw i berswadio pontius pilat y rhaglaw rhufeinig i gytuno i w groeshoelio am ei fod yn ôl yr awdurdodau iddewig yn fygythiad i awdurdod rhufain mae r efengylau yn dweud wrthym fod iesu grist wedi codi o r bedd ar y trydydd dydd ar ôl ei groeshoelio roedd iesu grist wedi gofyn i r disgyblion barhau gyda r gwaith o ddysgu r bobl am dduw dau berson pwysig a wnaeth lawer i sicrhau y byddai cristnogaeth yn tyfu oedd pedr a paul a weithiasant fel cenhadon dros y ffydd newydd yn y lefant ac asia leiaf ceir sawl hanes a thraddodiad apocryffaidd am yr iesu yn y traddodiad cristnogol y llyfr apocryffaidd enwocaf amdano yng nghymru r oesoedd canol yw mabinogi iesu grist yn islam ystyrir fod isa arabeg yn broffwyd annwyl gan dduw ac yn feseia yn ôl y coran ganwyd isa heb dad biolegol i miriam neu maryam y forwyn fair trwy ewyllys allah duw felly fe i gelwir isa ibn maryam iesu mab mair gan ddefnyddio r enw mamiarchaidd am nad oes ganddo dad coran fel y proffwydi eraill roedd bywyd isa yn ddi fai roedd yn garedig i bobl ac anifeiliaid ac yn byw mewn tlodi a phurdeb roedd yn medru gwneud gwyrthiau ond dim ond trwy ewyllys duw dyn oedd ef nid mab duw mae r coran yn rhybuddio yn erbyn credu mewn dwyfolaeth isa coran dyw mwslemiaid ddim yn credu yn y croeshoeliad ac aberth iesu credant mai hud a lledrith gan dduw oedd hynny i dwyllo gelynion isa a i fod wedi i ddwyn yn syth i r nef coran ceir sawl traddodiad apocryffaidd ynglŷn ag isa roedd yn gwrthod alcohol ac yn llyseuwr credir bod isa wedi derbyn efengyl o r enw injil gan dduw a bod honno n cyfateb i r testament newydd ond ei fod wedi cael ei llygru gydag amser gan ddilyn rhai o r dywediadau a briodolir i mohamed mae rhai mwslemiaid yn credu y daw isa yn ôl yn y cnawd ar ôl imam mahdi y proffwyd ail olaf i drechu r dajjal y twyllwr ffigwr gwrth grist bydd yn disgyn yn damascus o r nef ac yn byw gweddill ei oed naturiol yn ymladd drygioni mae mwslemiaid sunni yn credu y bydd yn cael ei gladdu ym medina yn ymyl mohamed nid yw pawb yn derbyn hynny o bell ffordd mae enwad fach yr ahmadiyyaid yn credu bod isa wedi goroesi r croesholiad a theithio i kashmir lle bu farw fel proffwyd dan yr new yuz asaf a chael ei gladdu yn srinagar mae hyn yn heresi i r mwyafrif o foslemiaid mae sawl awdur wedi ystyried yr iesu yng ngoleuni mytholeg gymharol ac yn honni bod elfennau o gredoau a thraddodiadau paganaidd y cyfnod wedi eu benthyg yn uniongyrchol neu n anuniongyrchol gan yr eglwys gynnar y testament newydd yw r brif ffynhonnell golygwyd y pwysicaf o r llyfrau apocryffaidd gan m r james yn the apocryphal new testament rhydychen arg newydd mae sawl pennod yn y coran yn ymwneud â r proffwyd isa a i fam miriam ceir yn ogystal sawl llyfr â thraddodiad apocryffaidd amdano ceir manylion am rai ohonynt yng ngolygiad m r james o apocryffa r testament newydd uchod gwleidydd cymreig a phrif weinidog y cynulliad cenedlaethol o i oedd hywel rhodri morgan medi mai daeth i swydd y prif weinidog ar ôl ymddiswyddiad alun michael ac felly ef oedd yr ail berson i arwain cynulliad cenedlaethol cymru ond y cyntaf i ddefnyddio r teitl prif weinidog fe i etholwyd yn swyddogol yn brif weinidog ar chwefror cyhoeddodd yn chwefror y byddai n ymddeol yn pan fyddai n mlwydd oed ar hydref cadarnhaodd ei fwriad i sefyll lawr ac ymddiswyddodd yn swyddogol ar rhagfyr y diwrnod canlynol ar rhagfyr enwebwyd carwyn jones ei olynydd fel arweinydd llafur cymru yn brif weinidog ganwyd morgan ar medi yng nghaerdydd yn fab i r athro t j morgan ac roedd yn frawd i r hanesydd prys morgan cafodd ei addysg yn ysgol ramadeg yr eglwys newydd yng nghaerdydd a mynychodd brifysgolion rhydychen coleg sant ioan a harvard priododd julie morgan yn roedd hithau hefyd yn weithgar yn y blaid lafur trigodd y ddau yn llanfihangel y pwll gan gefnogi cymdeithas dyneiddiaeth prydain ganwyd dwy ferch i r cwpl a fe mabwysiadwyd mab ganddynt ymunodd â r gwasanaeth sifil a gweithiodd yn adran masnach a diwydiant fel swyddog datblygiad diwydiannol i gyngor sir de morgannwg o i ef oedd y gwas sifil â r cyflog uchaf yng nghymru daeth yn bennaeth swyddfa r comisiwn ewropeaidd yng nghymru o i ar gorffennaf cafodd llawdriniaeth yn ysbyty r brifysgol yng nghaerdydd i wella llif y gwaed i w galon ar ôl iddo dioddef o boenau yn ei stumog bu farw ar mai yn oed y diwrnod canlynol agorwyd llyfr coffa yn y senedd ym mae caerdydd ac yn swyddfa r cynulliad ym mae colwyn talwyd teyrnged iddo gan wleidyddion o sawl plaid cynhaliwyd ei angladd yn y senedd ym mae caerdydd ar mai a llywiwyd y seremoni gan yr offeiriad dyneiddiol lorraine barret etholwyd morgan yn aelod seneddol llafur dros orllewin caerdydd yn etholiad cyffredinol sedd a ddaliodd nes iddo ei gadael yn yn yr wrthblaid daeth yn llefarydd y blaid lafur ar ynni a materion cymreig yn dilyn etholiad cyffredinol bu n gadeirydd pwyllgor dethol y tŷ cyffredin ar weinyddiaeth gyhoeddus daeth morgan yn aelod cynulliad dros orllewin caerdydd yn etholiad cynulliad ac fe i penodwyd yn ysgrifennydd y cynulliad dros ddatblygu economaidd a materion ewropeaidd ymgeisiodd am enwebiad llafur am swydd y prif ysgrifennydd gan golli i ysgrifennydd gwladol cymru ar y pryd ron davies ymddiswyddodd davies yn dilyn sgandal ynghylch eiliad o wallgofrwydd ar gomin clapham yn ac ymgeisiodd morgan am y swydd unwaith eto y tro hwn etholwyd ei wrthwynebydd alun michael fel y prif ysgrifennydd ond ymddiswyddodd hwnnw lai na blwyddyn yn ddiweddarach yn dilyn ansicrwydd am gefnogaeth digonol o fewn ei blaid ei hun a bygythiad o bleidlais o ddiffyg hyder gan y gwrthbleidiau daeth rhodri yn arweinydd y blaid lafur yng nghymru ac yn brif ysgrifennydd cymru ar chwefror a phrif weinidog cymru ar hydref pan newidwyd enw r swydd cafodd ei benodi r i r cyfrin gyngor yng ngorffennaf bu n arweinydd rhwng chwefror a mai mewn clymblaid gyda r democratiaid rhyddfrydol ar ôl etholiad y cynulliad ym mai enillodd llafur digon o seddau i allu llywodraethu heb glymblaid yn ebrill yn ystod yr ymgyrch etholiadol dywedodd y byddai yn ymddeol fel prif weinidog pe bai llafur yn colli n drwm yn etholiad cynulliad ond gwrthododd ddweud faint o seddau fyddai rhaid colli cyn i hynny ddigwydd yn dilyn yr etholiad yr oedd gan lafur sedd o gymharu â yn ac wrth i drafodaethau ddechrau ar ffurfio llywodraeth newydd dywedodd morgan y byddai hi n annhebyg i lafur gytuno i glymbleidio ag unrhyw blaid arall ond dechreuwyd trafodaethau rhwng ceidwadwyr plaid cymru a r democratiaid rhyddfrydol a dywedodd rhodri ei fod yn dal yn obeithiol y gallai llafur ddal i arwain y llywodraeth fel y blaid fwyaf methwyd ffurfio clymblaid ar ôl i r democratiaid rhyddfrydol rhoi r gorau i r trafodaethau a chynhaliwyd sesiwn arbennig yn y cynulliad ar mai tair wythnos ar ôl yr etholiad i enwebu morgan i gadw swydd y prif weinidog gyda llywodraeth leiafrifol o sedd allan o dywedodd yn ystod y sesiwn ym mehefin dechreuodd trafodaethau rhwng llafur a phlaid cymru am ffurfio llywodraeth glymblaid a lluniwyd y rhaglen llywodraethu ddadleuol cymru n un ffurfiwyd y glymblaid ar ôl i o aelodau llafur pleidleisio o blaid clymblaid â phlaid cymru mwyafrif llethol yn ôl morgan ar gorffennaf a o aelodau plaid cymru o blaid y diwrnod wedyn ar rifyn chwefror y rhaglen bbc uestion time recordiwyd yn aberystwyth gwrthododd morgan dweud a oedd yn cefnogi rhyfel irac ar ôl i r cwestiwn cael ei ofyn sawl tro gan aelodau r gynulleidfa a r panel a r cyflwynydd david dimbleby dywedodd nid oedd ganddo farn oherwydd ro n i wedi gadael tŷ r cyffredin pe bawn i wedi aros yn y senedd byddwn i wedi cael pleidlais ar ebrill cyfaddefodd i bbc cymru y byddai mwy na thebyg wedi pleidleisio yn erbyn y rhyfel pe bai n as ar y pryd roedd morgan yn siaradwr y gymraeg ac yn credu nad yw n iaith y gorffennol ond ni chefnogodd deddf yr iaith gymraeg gan ddweud taw deddf wan i sefydlu cwangos oedd hi derbyniodd morgan feirniadaeth gan gymdeithas yr iaith am newid ei feddwl am y ddeddf ar ôl dod yn brif weinidog cefnogodd ddileu bwrdd yr iaith gymraeg ond nid pasio deddf iaith newydd gwnaeth morgan nifer o addewidion ar ran y blaid lafur yng nghymru ym maes iechyd yn ystod ei arweinyddiaeth cyflwynwyd gwaharddiad ysmygu a presgripsiynau am ddim yng nghymru cyn etholiad cynulliad amlinellodd cynlluniau ar gyfer sefydlu system gwyno er mwyn i gleifion a theuluoedd yng nghymru fynegi eu pryderon am bolisi iechyd y llywodraeth dywedodd yn ebrill mae gweddill prydain yn cenfigennu aton ni am fod y cymry n cael moddion am ddim ac am fod y gwaharddiad smygu wedi dod i rym ymhell cyn lloegr ar ôl i brif weinidog y deyrnas unedig tony blair ddatgan ar mai ei fwriad i ymddiswyddo ar mehefin y flwyddyn honno dywedodd morgan ar yr un ddiwrnod dywedodd yn ystod cyfweliad ag itv ei fod yn teimlo iddo gael ei drin yn wael gan blair ar ôl i blair sicrhau swydd prif weinidog cymru i alun michael yn amddiffynnodd ysgrifennydd gwladol cymru peter hain sylwadau morgan gan ddweud dwi wedi cysylltu â swyddfa rhodri ac mae r sylw wedi ei gymryd allan o i gyd destun roedd morgan yn cael ei adnabod am ambell i sylw dadleuol a arweinidod yn anochel at feirniadaeth gan ei wrthwynebwyr yn chwefror derbyniodd morgan feirniadaeth gan arweinwyr pleidiau eraill ar ôl dweud mewn araith ar newid hinsawdd dywedodd ieuan wyn jones arweinydd plaid cymru bod y sylwadau yn hollol anghyfrifol a mike german arweinydd y democratiaid rhyddfrydol yn y cynulliad bod gan morgan agwedd hunanfodlon iawn tuag at gynhesu byd eang yn hwyrach yn yr un mis bu ragor o feirniadaeth ar ôl i morgan ddweud jôc am ian paisley arweinydd yr unoliaethwyr democrataidd mewn cinio cyn cynhadledd y blaid lafur dywedodd fod dr paisley wedi troi n babydd cyn marw oherwydd y byddai n well colli pabydd na phrotestant dywedodd llefarydd ar ran yr unoliaethwyr democrataidd nid oedd yn sylw y byddai disgwyl i brif weinidog unrhyw ran o r deyrnas gyfunol ei wneud ac ymateb mab dr paisley ian oedd dylai gwleidyddion gael eu geni â chromosôm ychwanegol fel bod eu croen yn fwy trwchus bu morgan yn enwog yn llygad y cyhoedd am ei ddyfyniadau dryslyd yn y saesneg a rhoddwyd gwobr baglu dros eiriau foot in mouth yr ymgyrch saesneg clir the plain english campaign iddo dwywaith enillodd y tro cyntaf yn pan atebodd jeremy paxman mewn cyfweliad ar y rhaglen bbc two newsnight pan gafodd ei ofyn os oedd e n dymuno bod yn arweinydd llafur yn y cynulliad newydd gan ddweud does a one legged duck swim in circles yr ail dro yn dywedodd mewn dadl yn y cynulliad ar ddyfodol heddluoedd cymru the only thing which isn t up for grabs is no change and i think it s fair to say it s all to play for except for no change ymatebodd morgan i ennill y wobr yr ail waith gan ddweud bu morgan hefyd yn adnabyddus am y ddelwedd ganfyddadwy o i wallt a i ddillad anniben cafodd ei ddychanu ar y rhaglen sc cnex gyda chyfeiriadau aml i w wallt ar ail rifyn y pumed cyfres o raglen comedi bbc cymru high hopes atebodd y cymeriad kurt stable a chwaraewyd gan yr actor gwadd dewi pws morris cwestiwn amlwg gan ddweud does rhodri morgan need a new jacket ym mawrth cyrhaeddodd morgan stiwdios bbc cymru i ymddangos ar y rhaglen dragon s eye pan gafodd ei anfon i r ystafell gwisgo anghywir gan aelod newydd o staff ar ôl cael ei gamgymryd am rodiwr ar gyfer y gyfres ffuglen wyddonol doctor who ymddangosodd morgan ar y rhaglen the big welsh joke a gyflwynwyd gan rhod gilbert ar bbc w ym mawrth yn dweud jôc am dân yn y rhondda a dyn tân jamaicaidd o gaerdydd yn sefydlwyd academi morgan ym mhrifysgol abertawe melin drafod newydd wedi ei enwi ar ôl rhodri nod yr academi yw gwneud ymchwil a gomisiynwyd ac ymchwil awyr las yn y gwyddorau cymdeithasol a r celfyddydau a r dyniaethau maent hefyd yn trefnu darlith flynyddol er cof am rhodri morgan traddodwyd y cyntaf ar medi gan bruce adamson comisiynydd plant a phobl ifanc yr alban yn cymharu r cynnydd a wnaed o ran sicrhau hawliau dynol plant a phobl ifanc yng nghymru a r alban ers datganoli enwyd cwch patrolio newydd yn fpv rhodri morgan cwch sy n rhan o fflyd fydd yn gofalu am ddyfroedd cymru gan chwilio am weithgarwch pysgota anghyfreithlon yn fe aeth llywodraethau unol daleithiau america a r deyrnas unedig i ryfel yn erbyn irac a i harlywydd saddam hussein rhyfel a barodd hyd at pan adawodd yr uda cred llawer fod yr americanwyr o dan eu llywydd george w bush am ddial ar saddam hussein ar ôl ymosodiadau terfysgol medi ond nid oes tystiolaeth am unrhyw gysylltiad rhwng irac a r ymosodiadau fe brotestiodd miliynau o bobl yn erbyn y rhyfel yn llundain ac yn ninasoedd eraill trwy r wlad a thrwy r byd ym mis chwefror ond ni chafwyd effaith ar arweinwyr y ddwy wlad er hyn parhaodd protestiadau am fisoedd i ddod yn dilyn rhyfel y gwlff yn gosodwyd sancsiynau ar gyfundrefn saddam hyd nes y cadarnhawyd fod unrhyw arfau dinistriol wedi eu dinistrio n llwyr yn dilyn y rhyfel hyd arolygwyd irac gan unscom gan ddarganfod a dinistrio deunydd cemegol a chyfarpar niwclear a deunydd arall a waharddwyd datblygodd gwrthdarro rhwng irac a r cenhedloedd unedig yn ac awdurdodwyd gan gyfundrefn clinton ymgyrch fomio i rwystro saddam rhag datblygu arfau dinistriol ac i ddileu ei allu i fygwth ei gymdogion mae r rhesymau dros yr ymosodiad ar irac yn fel ei rhoddir gan uda yn ddadleuol daeth y galwadau cyntaf am ryfel oddi wrth pnac project for the new america a r american enterprise institute gyda dadleuon wedi eu seilio yn bennaf ar honiadau bod saddam yn bygwth diddordebau america yn y rhanbarth nid dyma r rhesymau serch hynny a roddodd gweinyddiaeth bush ac nid yw r rhesymau hyn erioed wedi cael eu cydnabod gan gyfundrefn america mewn araith ar medi dechreuodd george w bush ymgyrch gyhoeddus i geisio argyhoeddi r byd bod saddam hussein yn torri cyfyngiadau ar arfau dinistriol hawliau dynol carcharorion rhyfel ciwait terfysgaeth a gwrthod gadael i arolygwyr y cu yn ôl i irac er honodd awdurdoadau irac taw llawn anwireddau oedd yr araith cytunodd nhw i adael yr arolygwyr i fewn ar medi dechreuodd yr ymosodiad a r gwladychiad ar yr fed o fawrth pan oresgynnodd lluoedd america gyda chynorthwy lluoedd prydain awstralia denmarc a gwlad pwyl gorchfygwyd byddinoedd saddam hussein yn gyflym ac fe wnaeth ffoi ceisiodd y cynghrair a arweiniwyd gan america i sefydlu llywodraeth ddemocrataidd ond methodd adfer cyfraith a threfn yn irac arweiniodd yr anhrefn i ryfel cartref rhwng y sunni a r shia yn irac ac fe ddaeth al aedia i weithredu yno dechreuodd gwledydd y cynghrair dynnu allan fel y cryfhodd y farn gyhoeddus yn erbyn y rhyfel mae r rhyfel yn dal yn ddadleuol o gwmpas y byd ar mai cyhoeddodd america cynllun i gyngor diogelwch y cenhedloedd unedig ar gyfer ail adeiladu irac sonir yn y cynllun am greu llywodraeth newydd ac am osod y rhaglen ddadleuol olew am fwyd am gyfnod hirach na r disgwyl wrth drafod dyfodol llywodraeth irac yn ystod cyfarfod yng nghastell hillsborough belffast dywedodd yr arlywydd bush iraciaid o du mewn a thu allan y wlad fydd yn ffurfio r llywodraeth newydd yno ar ôl sefydlu r llywodraeth newydd daeth galwadau o r gwledydd sy n ffinio ag irac ar luoedd america a phrydain i adael y wlad mater gymharol hawdd oedd gorchfygu byddin aneffeithiol irac ar y maes agored ond yn fuan ar ôl diwedd swyddogol y rhyfel dechreuodd gwrthryfelwyr daro n ôl yn erbyn lluoedd uda un o frwydrau mwyaf y gwrthryfel oedd brwydr fallujah yn pan wnaeth lluoedd america gyfres o gyrchoedd milwrol yn erbyn y ddinas honno am ei bod yn gadarnle i wrthryfelwyr roedd y gwrthryfelwyr yn cynnwys cyn aelodau o r blaid baath a chefnogwyr saddam hussein grwpiau sunni a grwpiau shia fel byddin y mahdi dan arweinyddiaeth mutada al sadr cymhlethwyd y sefyflla gan y ffaith fod y grwpiau hyn yn tueddu i fod yn elyniaethus i w gilydd yn arbennig y baathiaid a r grwpiau sunni ar y naill law a r grwpiau shia ar y llaw arall credir yn ogystal fod nifer o dramorwyr yn y wlad rhai ohonyn nhw n ymladd gyda r grwpiau uchod ac eraill yn perthyn i grwpiau terfysgol gan gynnwys al aeda a grwpiau sy n gweithredu yn enw y mudiad terfysgol hwnnw yn ystod y rhyfel protestiodd miliynau o bobl yn erbyn y rhyfel yn llundain a thrwy r byd gan ddod i w hanterth yn chwefror ond ni chafwyd effaith ar arweinwyr yr uda prydain na gwledydd eraill y cynghreiriaid un o r prif resymau dros benderfyniad tony blair dros fynd i r rhyfel oedd ei honiad fod gan irac y gallu i ymosod gyda chemegau gwenwynig ar brydain gyda dim ond munud o rybydd ar mehefin cyhoeddodd prif weinidog prydain gordon brown ymchwiliad i r hyn a arweiniodd i r rhyfel gan gynnwys y rhesyma a r dystiolaeth a oedd ar gael i wneud y penderfyniad o fynd i r rhyfel er mwyn dysgu gwersi ar gyfer y dyfodol gelwir yr ymchwiliad hwn yn ymchwiliad chilcot i ryfel irac a chychwynwyd ar y gwaith ar tachwedd yn ystod rhyfel irac a hyd at ddiwedd mehefin bu farw o bobl yn ôl y lancet senedd cymru neu r senedd yw r corff datganoledig sy n cael ei ethol yn ddemocrataidd i drafod polisau ac sy n cymeradwyo deddfwriaeth sy n ymwneud â chymru rhan o i waith yw i ddwyn llywodraeth cymru i gyfrif rhwng mai a mai enw r sefydliad oedd cynulliad cenedlaethol cymru sefydlwyd y cynulliad ym ar ôl cynnal refferendwm ym ceir o aelodau neu aelodau o r senedd as a etholir ers am dymor o mlynedd mae ohonynt yn cynrychioli etholaeth daearyddol ac yn cael eu hethol dan drefn cynrychiolaeth gyfrannol dull d hondt dros y pum etholaeth ranbarthol yng nghymru mae n system unsiambr hynny yw nid oes ail siambr i r ddeddfwrfa gymreig ffurfiwyd y cynulliad cenedlaethol yn dilyn deddf llywodraeth cymru a oedd yn ymateb i refferendwm datganoli i gymru mae r cynulliad a llywodraeth cymru yn ddau gorff ar wahân yr un fath â senedd y deyrnas unedig a llywodraeth y deyrnas unedig y corff democrataidd sy n cynrychioli buddiannau cymru a i phobl sy n llunio cyfreithiau cymru ac sy n gwneud llywodraeth cymru n atebol yw cynulliad cenedlaethol cymru yr enw ar gorff corfforaethol senedd cymru yw comisiwn y senedd caiff yr aelodau etholedig eu cefnogi gan weision sifil sy n gweithio yn y meysydd datganoledig mae r rhain yn cynnwys meysydd allweddol o fywyd cyhoeddus fel iechyd addysg a r amgylchedd mae aelodau yn cael eu hethol am dymor penodedig pedair blynedd oedd y tymor gwreiddiol ond yn sgil deddfwriaeth yn san steffan i greu seneddau o mlynedd ymestynwyd cyfnod y cynulliad i mlynedd cynhaliwyd etholiadau ym a cynhelir is etholiadau os oes etholaeth leol o r cynulliad yn dod yn wag ond os oes gwagle ar y rhestr rhanbarthol bydd pleidiau gwleidyddol yn enwebu yr unigolyn nesaf ar y rhestr i ymuno gyda r cynulliad ar tachwedd pasiwyd deddf yn y cynulliad deddf senedd ac etholiadau i roi r bleidlais i bobl oed yn dechrau o etholiadau r cynulliad nesaf yn yn ogystal a hyn bydd preswylwyr tramor yng nghymru hefyd yn cael yr hawl i bleidleisio roedd o aelod y cynulliad o blaid y newid gyda llafur a phlaid cymru a r ceidwadwyr a phlaid brexit yn erbyn roedd y ddeddf hefyd yn rhoi enw newydd dwyieithog i r cynulliad senedd cymru a welsh parliament yn gynharach yn y mis roedd cynnig i ddewis enw uniaith gymraeg i r senedd ond cafodd ei wrthod gan y mwyafrif cafodd grymoedd i basio mesurau deddfwriaethol o fewn meysydd penodol eu rhoi ar ddechrau r trydydd cynulliad ym mis mai dan ddeddf llywodraeth cymru ar mawrth cynhaliwyd refferendwm ar bwerau cynulliad cenedlaethol cymru i benderfynu a ddylai r cynulliad gael y pwer y lunio deddfau ei hun llywodraeth cymru saesneg welsh government yw r llywodraeth ar gyfer cymru sy n cynnwys y prif weinidog a i gabinet hyd mis mai yr enw oedd llywodraeth cynulliad cymru saesneg welsh assembly government newidwyd yr enw er mwyn osgoi dryswch rhwng y llywodraeth ei hun sydd fel pob llywodraeth yn gorff gweithredol a senedd cymru sy n gorff deddfwriaethol fe i cyfansoddwyd dan ddeddf llywodraeth cymru mae senedd cymru a llywodraeth cymru yn ddau gorff ar wahân yr un fath â senedd y deyrnas unedig a llywodraeth y deyrnas unedig neu unrhyw lywodraeth a senedd arall y corff democrataidd etholedig sy n cynrychioli buddiannau cymru a i phobl sy n llunio cyfreithiau cymru ac sy n gwneud llywodraeth cymru n atebol yw senedd cymru hyd at mai yr enw ar senedd cymru oedd cynulliad cenedlaethol cymru dyma gyfansoddiad presennol llywodraeth cymru ers rhagfyr dyma r adrannau llywodraeth cymru tywysog cymru yw teitl etifedd diymwad coron y deyrnas unedig diben gwreiddiol y teitl oedd i uno cymru dan benarglwyddiaeth tywysog gwynedd y person cyntaf i ddefnyddio r teitl oedd dafydd ap llywelyn ond llywelyn ap gruffudd oedd y cyntaf i gael ei gydnabod fel tywysog cymru gyda sefydliad tywysogaeth cymru ym ar ôl cwymp llywelyn ym cafodd y dywysogaeth a r teitl eu meddiannu gan goron lloegr ac ers arwisgo edward o gaernarfon ym mae r teitl wedi cael ei roi i aer brenin lloegr mae rhai eraill wedi hawlio r teitl yn bennaf dafydd ap gruffudd owain lawgoch ac owain glyn dŵr brenin oedd y teitl a ddefnyddiai rheolwyr cymreig cyn i r term tywysog gael ei fabwysiadu serch hynny nid y tywysogion oedd y cyntaf i geisio uno cymru dan un penarglwydd bu tueddiad i ddefnyddio r gair tywysog am reolwyr cymru o tua ymlaen cyn hynny defnyddiwyd y gair brenin hyd yn oed gan groniclwyr lloegr daeth owain gwynedd i ddefnyddio r teitl princeps wallensium tywysog y cymry erbyn diwedd ei oes disgrifir ei fab dafydd ab owain gwynedd fel princeps norwalliae tywysog gogledd cymru a rhys ap gruffudd o ddeheubarth fel proprietarius princeps sudwalie priod dywysog de cymru mae john davies hanesydd yn ei gyfrol hanes cymru yn pwysleisio nad yw newid teitl o frenin i dywysog yn golygu lleihad yn eu statws o angenrheidrwydd ystyr y gair cymraeg tywysog yw un sy n tywys arweinydd rheolwr neu n llythrennol un sydd ar y blaen un sy n arwain defnyddiai llywelyn fawr y teitl tywysog gogledd cymru nod pob un o r tywysogion hyn oedd i benarglwyddiaethu ar gymru gyfan y rhai yn eu plith a lwyddodd i ddod yn benarglwyddi a de facto tywysogion cymru oedd owain gwynedd rhys ap gruffudd a llywelyn fawr ond llywelyn ap gruffudd a lwyddodd i sefydlu tywysogaeth cymru prif erthygl tywysogaeth cymru sefydlwyd tywysogaeth cymru ym gan lywelyn ap gruffudd gyda chydnabyddiaeth brenin lloegr a r pab ar ôl cwymp llywelyn ym cafodd y dywysogaeth a r teitl eu meddiannu gan goron lloegr ac ers arwisgo edward o gaernarfon ym mae r teitl wedi cael ei roi i aer brenin lloegr ers y deddfau uno ym a nid oes gan ddeilydd y teitl unrhyw rôl gyfansoddiadol yng nghymru hawliodd dafydd ap gruffudd y teitl ar ôl marwolaeth ei frawd llywelyn ap gruffudd ond ni oroesodd y rhyfel yn erbyn edward i brenin lloegr hawliodd owain lawgoch y teitl fel etifedd olaf llinach tywysogion aberffraw ond cafodd ei lofruddio cyn iddo wirioneddu ei gynlluniau arweinydd gwrthryfel yn erbyn harri iv brenin lloegr coronwyd owain yn dywysog cymru gan ei gefnogwyr ym a chafodd ei gydnabod gan frenin ffrainc ffurfiodd owain gynghrair strategol gyda gwrthwynebwyr mwyaf nerthol harri carcharodd edmund mortimer ewythr ed iarll y mers sir caergrawnt a oedd yn hawlio gorsedd lloegr ym am gyfnod roedd yn rheoli bron y cyfan o gymru ond ar ôl dechreuodd y gwrthryfel edwino n raddol ceir y cofnod olaf am owain yn ac nid oes unrhyw sicrwydd am ei hanes ar ôl hynny saif fodd bynnag yng nghof y gymru gyfoes fel un o bileri pwysicaf y genedl bardd eingl gymreig o aberdâr oedd alun lewis gorffennaf mawrth roedd yn frodor o gwmaman ger aberdâr yn ôl rhai dyma fardd gorau r ail ryfel byd ymunodd â r fyddin yn er ei fod yn heddychwr priododd gwenno ellis athrawes yn athro oedd ei dad thomas john lewis a daeth yntau n athro yn ysgol lewis i fechgyn pengam am ychydig ond i lawr yn y lofa y gweithiai ei dri brawd ac yntau n ddim ond mlwydd oed fe i lladdwyd gan ei ddrull ei hun ger arakan yn byrma ar mawrth a chafodd ei gladdu ym mynwent rhyfel taukyan prifddinas y deyrnas unedig a phrifddinas lloegr yw llundain saesneg london saif y ddinas ar lan afon tafwys yn ne ddwyrain lloegr gyda phoblogaeth o tua miliwn mae o filltiroedd rhwng llundain a chaerdydd mae r ddinas wedi bodoli ymhell cyn dyfodiad y saeson i loegr ceir olion celtaidd a rhufeinig ac mae n debyg bod yr enwau modern arni drwy r enw lladin londinium o darddiad celtaidd yn ôl sieffre o fynwy yn ei historia regum britanniae fed ganrif a r chwedl gymraeg cyfranc lludd a llefelys lludd fab beli a roddodd ei enw i r ddinas drwy r enw caer ludd mae pencadlys a phrif faes rygbi lloegr yn twickenham ardal faestrefol yn ne orllewin y ddinas mae r ddinas hefyd yn gartref i sawl tm pêl droed lleolir stadiwm genedlaethol newydd lloegr yn wembley ers fe i codwyd ar gost o mae tarddiad yr enw llundain yn dal i fod yn ddirgelwch sieffre o fynwy oedd yn gyfrifol am darddiad yr enw cynnar gan iddo ysgrifennu hanes y brenin celtaidd lludd fab beli a gymerodd drosodd y ddinas a i galw n kaerlud newidiodd yr enw yma dros amser i kaerludien ac yna london mae yna ddamcaniaethau eraill dros darddiad y gair rhai yn dod o r frythoneg ac un honiad heb fawr o goel arno yn deillio nôl i r eingl sacsonaidd mae tystiolaeth fod aneddiadau brythonig gwasgaredig yn yr ardal yn deillio nôl cyn y rhufeiniaid ond sefydlwyd yr anheddiad sylweddol cyntaf gan y rhufeiniaid a i alw n londinium yn dilyn concwest y rhufeiniaid yng ngwledydd prydain goroesodd y londinium yma am mlynedd yn unig oherwydd yn y flwyddyn o c ymosododd llwyth yr iceniaid ar lundain o dan arweiniad brenhines buddug boundica roedd hon yn fuddugoliaeth ysgubol a llosgwyd llundain a oedd eisoes yn datblygu n brifddinas de facto y dalaith i r llawr mae r lludw yn dal i gael ei gloddio oddi yno ddwy fil o flynyddoedd yn ddiweddarach ailadeiladwyd llundain ar ôl yr ymosodiad a daeth yn brif ddinas ar ôl colchester roedd gan y llundain rhufeinig boblogaeth o tua erbyn yr amser yma yn o c roedd llundain yn parhau i fod yn nwylo r brythoniaid erbyn y au cododd yr eingl sacsonaidd adeiladau newydd a galw r dref yn lundenwic a oedd tua troedfedd i fyny r afon o r hen ddinas rufeinig bellach a elwir yn covent garden mae n debygol y byddai harbwr wedi bod ar aber afon fleet bryd hynny ar gyfer pysgota a masnachu tyfodd y masnachu hyd oni chafodd yr ardal ei goresgyn gan y llychlynwyr bu n rhaid i r ddinas ailsefydlu ei hun yn yr hen safle sef safle llundain rufeinig lle r oedd yna furiau i w hamddiffyn parhaodd yr ymosodiadau gan y llychlynwyr yn ne ddwyrain lloegr tan pan ail gipiodd alfred fawr y ddinas a chreu heddwch efo r arweinydd daneg guthrum daeth y ddinas sacsonaidd wreiddiol sef lundenwic yn ealdwic hen ddinas enw a oroesodd tan heddiw fel aldwych sydd yn ninas san steffan mewn dial ymosododd byddin y saeson gan ddymchwel pont llundain roedd y saeson yn ôl ac yn rheoli mewn safle pwerus daeth canute fawr i rym yn arweiniodd y ddinas tan ei farwolaeth yn pan fu farw dychwelodd arweiniad y dalaith i r sacsoniaid erbyn hyn roedd llundain yn un o ddinasoedd mwyaf a mwyaf ffyniannus lloegr er bod pencadlys y llywodraeth yn winchester yn dilyn buddugoliaeth brwydr hastings yn coronwyd gwilym y gorchfygwr ac yna dug normandi fel brenin lloegr mewn abaty newydd yn san steffan ar ddydd nadolig rhoddodd gwilym william freintiau i r dinasyddion ac ar yr un pryd adeiladwyd tŵr llundain i gadw trefn ar ei dinasyddion dechreuwyd adeiladu palas san steffan yn yn agos i r abaty o r un enw mae san steffan wedi bod yn ardal lywodraethol o r cyfnod hwnnw hyd heddiw tyfodd llundain mewn cyfoeth a phoblogaeth yn ystod yr oesoedd canol yn roedd poblogaeth llundain tua erbyn tyfodd i bron gwaharddodd brenin edward iddewon o r ddinas a lleihaodd y boblogaeth daeth trychineb y pla du yn y eg ganrif collodd llundain traean o i phoblogaeth roedd yn weddol dawel yn ystod y canol oesoedd oni bai am rhai rhyfeloedd cartref megis rhyfeloedd y rhosynnau ar ôl trechu r armada sbaeneg yn cafwyd sefydlogrwydd llywodraethol a gwelwyd twf yn y ddinas yn daeth iago brenin lloegr i a r alban vi yn frenin lloegr roedd ei ddeddfau gwrth gatholig yn amhoblogaidd iawn ac felly cafwyd ymgais i w lofruddio adnabyddir hyn fel cynllwyn y powdr gwn ar tachwedd achosodd y pla mawr nifer o broblemau yn llundain yn gynnar yn yr g lladdwyd rhwng a yn y pla rhwng daeth y pla i ben fwy na thebyg oherwydd i r dân mawr llundain ei glirio yn cynnwyd y tân yn y ddinas wreiddiol ac ymledodd drwy r adeiladau pren a r toeau gwellt cymerodd yr ailadeiladu mlynedd i w hailadeiladu yn dilyn twf mawr llundain yn y fed ganrif fe gafodd yr anrhydedd o i galw r ddinas fwyaf yn y byd o i arweiniodd y cynnydd mewn cludiant at adeiladu r system danddaearol cyflyma r byd lladdwyd dros o bobl yn ystod y blitz gan ddinistrio nifer fawr o adeiladau ar draws llundain awdurdodau lleol o fewn llundain fwyaf yw bwrdeistrefi llundain saesneg london boroughs ceir o fwrdeistrefi llundain ynghyd a dinas llundain nad sydd yn cael ei ystyried yn fwrdeistref yn anad un ddinas arall yn lloegr mae gan lundain gysylltiadau hir â chymru mae cymry llundain wedi cael eu disgrifio fel yr hynaf a r fwyaf o r holl gymunedau o alltudion o gymru o r oesoedd canol diweddar ymlaen ceir cofnodion am gymry yn ymweld â llundain ac weithiau n aros yno fel milwyr hur masnachwyr ac ati erbyn canol y g roedd cymuned bur sylweddol o gymry alltud yn byw yno naill ai dros dro neu n barhaol am fod cymru yn amddifad o brifddinas a chanolfannau trefol mawr daeth llundain yn ganolbwynt i lenorion a hynafiaethwyr hefyd a sefydlwyd sawl cymdeithas ddiwylliannol wladgarol yno gan gynnwys y gwyneddigion a r cymmrodorion sefydlwyd ysgol gymraeg llundain a fu n gartref dros dro i gasgliad pwysig o lawysgrifau cymraeg daeth newid pwysig yn y au a r au gyda chyhoeddi caerdydd yn brifddinas cymru a r cynnydd mewn gwaith gweinyddol a ddaeth yn sgil hynny a lleihaodd nifer y cymry a aethai i lundain er mwyn eu gyrfa broffesiynol amcangyfrifir gan rai bod tua o bobl a aned yng nghymru heb sôn am bobl o dras gymreig yn byw yn llundain heddiw ond erbyn hyn mae rhwymau cymdeithas wedi llacio a bychan iawn mewn cymhariaeth â r hen ddyddiau mae cymdeithas gymraeg gymreig y ddinas erbyn heddiw cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn llundain ym a mae gan lundain y system trenau dan ddaear hynaf yn y byd y london underground a adnabyddir fel yr underground neu r tube gwyddoniadur rhyngwladol amlieithog a reolir gan y wikimedia foundation yw wikipedia dechreuodd y fersiwn saesneg ar ionawr ac yn ystod y pum mlynedd ddilynol dechreuwyd fersiynau mewn dros iaith arall ar ddiwedd roedd dros erthygl yn y fersiwn saesneg a o wahanol ieithoedd erbyn mehefin roedd miliwn erthygl lansiwyd y wicipedia cymraeg ar gorffennaf roedd dros erthygl yn y wicipedia cymraeg ym mai ac roedd yn ain o ran safle ieithyddol â o ddefnyddwyr cofrestredig erbyn rhagfyr roedd nifer yr erthyglau wedi codi i dros a i safle ar y rhestr yn ed ar hyn o bryd ceir erthygl ar y fersiwn cymraeg sef y ydd iaith allan o iaith yn roedd y nifer o dudalennau a oedd yn cael eu hagor ar y wicipedia cymraeg ar gyfartaledd y diwrnod yn ymhlith y fersiynau eraill o wicipedia a geir mae catalaneg llydaweg a gwyddeleg mae gan brosiect wicipedia dair nodwedd bwysig sy n diffinio i le ar y we fyd eang mae fandaliaeth yn fater pwysig ar wicipedia fandaliaeth ydy gosod dwli nonsens neu unrhyw wybodaeth anghywir yn fwriadol mewn erthyglau mae erthyglau sydd wedi cael eu fandaleiddio yn cael eu gwrthdroi ac mae n bosibl gwahardd y fandal mae cyfranogwyr wicipedia yn dilyn ychydig o bolisau sylfaenol mae wicipedia wedi cael ei newid gan filoedd o bobl mae wicipedia yn galw pobl sydd yn ei newid yn wicipedwyr mae cyfanswm y newidiadau yn y fersiwn saesneg wedi dyblu rhwng ionawr ac ionawr o y dydd i y dydd does dim prif newidiwr fel y mae y ddau berson a sefydlodd wicipedia yw jimmy wales prif swyddog gweithredol y cwmni bach rhyngrwyd bomis inc a larry sanger yn y mis cyntaf talwyd sanger gan bomis i weithio ar wicipedia dywedwyd bod sanger wedi cymryd rôl canolwr yn gwneud penderfyniadau mewn amser o ddadlau poeth nid oedd hyn yn seiliedig ar awdurdod ffurfiol ond gofynion y defnyddwyr daeth yr arian ar gyfer ei safle i ben yn dilyn ei ymddeoliad yn chwefror mae gweithwyr bomis sydd wedi gweithio ar y gwyddoniadur yn cynnwys tim shell un o gyd sefydlwyr bomis a hefyd jason richey a toan vo dywedodd richard stallman yr ymgyrchydd dros feddalwedd di dâl fod sefydliad wicipedia yn newyddion cyffrous usemodwiki a ysgrifennwyd gan clifford adams cyfnod i oedd y fersiwn o feddalwedd wici a ddefnyddid i gynnal wicipedia yn wreiddiol i gychwyn roedd rhaid defnyddio camelcase ar gyfer dolenni ond yn fuan roedd yn bosibl defnyddio r dull cromfachau dwbl presennol yn ionawr fe gychwynnodd wicipedia ddefnyddio meddalwedd wici php a ysgrifennwyd ar gyfer wicipedia gan magnus manke gyda chronfa ddata mysl ac ychwanegwyd sawl rhinwedd newydd cyfnod ii ar ôl ychydig arafodd y safle nes bod golygu bron yn amhosibl fe newidwyd y feddalwedd sawl tro ond dim ond am ychydig y lleddfodd hynny r broblem yna ysgrifennodd lee daniel crocker y feddalwedd o r newydd ac mae r fersiwn newydd sy n llawer gwell wedi bod yn rhedeg ers gorffennaf gelwid y meddalwedd cyfnod iii hwn yn mediawiki ers hynny mae brion vibber wedi ymgymryd â thrwsio gwallau yn rhagfyr roedd gweinydd saesneg server yn fflorida a yn amsterdam yn cynnal holl wybodaeth wikipedia tan un gweinydd oedd yn dal yr holl wybodaeth cynhelir y prosiect ar weinydd neilltuol a leolwyd yn san diego mae r gweinydd hwn yn gyfrifol am wicipedia ymhob iaith cpu athlon deublyg ydyw gyda gb o ram ac yn rhedeg red hat linux â r gweinydd gwe apache yng ngorffennaf bydd rhyngwyneb wicipedia yn newid pob iaith gan symlhau r weithred o olygu bydd y golygydd gweladwy visual editor yn caniatau golygu ar y sgrin yn ogystal â thrwy r ffenestr olygu a wici gôd arferol dywedir mai hwn fydd y datblygiad mwyaf yn weladwy o fewn wicipedia ers ei chreu ni fydd yn gweithio ar y tudalennau sgwrs fodd bynnag mae gan wicipedia brosiectau cysylltiedig gwladwriaeth yw teyrnas unedig prydain fawr a gogledd iwerddon neu r deyrnas unedig du hefyd y deyrnas gyfunol dg sy n cynnwys gwledydd prydain fawr lloegr yr alban cymru a thalaith gogledd iwerddon fe i lleolir i ogledd orllewin cyfandir ewrop ac fe i hamgylchynir gan fôr y gogledd môr udd a môr iwerydd hefyd o dan sofraniaeth y deyrnas unedig ond heb fod yn rhan o r brif uned gyfansoddiadol mae tiriogaethau dibynnol y goron yn ynysoedd y sianel ac ynys manaw a nifer o diriogaethau tramor daeth lloegr yn deyrnas unedig yn y g daeth cymru a fu dan reolaeth seisnig ers statud rhuddlan ym yn rhan o deyrnas lloegr at bwrpasau deddfwriaethol trwy ddeddfau uno gyda deddf uno cytunodd seneddau lloegr a r alban i uno eu teyrnasoedd fel teyrnas prydain fawr er iddynt rannu r un brenin er ym cyfunwyd teyrnas prydain fawr â theyrnas iwerddon a fu dan reolaeth seisnig uniongyrchol o hyd i greu teyrnas unedig prydain fawr ac iwerddon wedi cread y dalaith rydd wyddelig ym allan o o siroedd iwerddon parhaodd sir yn y gogledd yn rhan o r deyrnas unedig a chafodd y wladwriaeth honno ei hail enwi yn deyrnas unedig prydain fawr a gogledd iwerddon ym chwaraeodd y deyrnas unedig gwladwriaeth ddominyddol y g mewn diwydiant a grym morwrol rôl sylweddol yn natblygiad democratiaeth seneddol ynghyd â chyfraniadau pwysig ym myd gwyddoniaeth yn anterth ei grym teyrnasai r ymerodraeth brydeinig dros chwarter y ddaear yn ystod hanner cyntaf yr g gwanhaodd nerth y du yn rhannol oherwydd y ddau ryfel byd yn ystod ail hanner y ganrif gwelwyd datgymalu r ymerodraeth a chryfhau cysylltiadau â r ewrop fodern a llewyrchus serch hynny er fod y du wedi ymaelodi a r undeb ewropeaidd roedd gwahaniaeth barn ynghylch aelodaeth gan unigolion o fewn y blaid lafur a r ceidwadwyr parhaodd yr hollt o fewn y ceidwadwyr i r au gan arwain at refferendwm aelodaeth yn mae diwygiad cyfansoddiadol yn fater dadleuol ar hyn o bryd mae tŷ r arglwyddi wedi cael ei ddiwygio n ddiweddar ac mae gan gymru gogledd iwerddon a llundain gynulliadau gyda graddau gwahanol o bŵer fe sefydlwyd hefyd senedd yn yr alban mae mudiad gweriniaeth brydeinig yn cael sylw yn y cyfryngau o bryd i w gilydd er bod cefnogaeth i r frenhiniaeth brydeinig yn dal i fodoli yn enwedig yn lloegr ond heb fod mor gryf ag yr oedd hi yn y gorffennol ond dydy r syniad o gael gweriniaeth brydeinig ddim yn cael ei gefnogi gan weriniaethwyr a chenedlaetholwyr yn yr alban cymru a gogledd iwerddon mae r deyrnas unedig yn aelod o r gymanwlad a sefydliad cytundeb gogledd yr iwerydd nato mae hefyd yn aelod parhaol o gyngor diogelwch y cenhedloedd unedig gyda phŵer gwaharddiad ymunodd a r gymuned ewropeaidd yn yn dilyn refferendwm yn gadawodd y du yr undeb ewropeaidd ar ionawr gweler hefyd brenhinoedd a breninesau r deyrnas unedig teyrnas unedig prydain fawr ac iwerddon hanes cymru hanes iwerddon hanes yr alban hanes lloegr mae r deyrnas unedig neu r deyrnas gyfunol i ddefnyddio fersiwn arall ar yr enw yn y gymraeg yn frenhiniaeth gyfansoddiadol mae r llywodraeth yn gweithredu yn enw r frenhines ac mae n atebol i r senedd a thrwy r senedd i r etholwyr llundain yw prifddinas y du a lloegr a dyna leoliad y llywodraeth a r senedd y frenhines elisabeth ii yw pennaeth y wladwriaeth ac fe i coronwyd ym wedi iddi esgyn i r orsedd ym ar y cyfan y mae n cyflawni dyletswyddau seremonol a r prif weinidog sy n rheoli r wladwriaeth mewn gwirionedd mae r deyrnas unedig yn cynnwys tair gwlad yr alban cymru lloegr a thalaith gogledd iwerddon sydd yn eu tro yn cynnwys yr israniadau canlynol mae cymru yn cynnwys awdurdod unedol sef bwrdeistref sirol sir a dinas yn ogystal cedwir siroedd fel siroedd seremonol ond heb unrhyw swyddogaeth mewn llywodraeth leol mae r alban yn cynnwys awdurdod unedol mae gogledd iwerddon yn cynnwys o ardaloedd ddinas a sir mae lloegr wedi ei rhannu yn naw rhanbarth swyddi r llywodraeth sef gogledd ddwyrain lloegr gogledd orllewin lloegr swydd efrog a r hwmbr dwyrain canolbarth lloegr gorllewin canolbarth lloegr dwyrain lloegr llundain fwyaf de ddwyrain lloegr a de orllewin lloegr mae gan bob rhanbarth ei siroedd a neu siroedd metropolitan a neu awdurdodau unedol ac eithrio llundain a rennir yn fwrdeistrefi yn ogystal mae nifer o diriogaethau dibynnol gwahanol yn perthyn i r deyrnas unedig gweler gwladfa r goron ni chyfrifir ynys manaw nac ynysoedd y sianel yn rhanbarthau o r deyrnas unedig yn ôl y gyfraith dibynyddion y goron brydeinig ydynt ond y mae r deyrnas unedig yn gyfrifol am eu materion allanol rhennir brenhines y deyrnas unedig yn symbolaidd gyda prif wledydd eraill a adnabyddir gyda i gilydd fel teyrnasoedd y gymanwlad er bod y du ddylanwad gwleidyddol bychan dros y cenedlaethau annibynnol hyn erthyglau eraill dinasoedd y deyrnas unedig trefydd y deyrnas unedig mae r rhannau helaeth o dir lloegr yn fryniog ond mae r wlad yn fwy mynyddig yn y gogledd mae r llinell rhwng y tiroedd hyn yn rhedeg rhwng yr afonydd tees ac exe afonydd tafwys a hafren yw prif afonydd lloegr er bod yr ail yn tarddu ger pumlumon yng nghymru mae r prif ddinasoedd yn cynnwys llundain birmingham manceinion sheffield lerpwl leeds bryste a newcastle upon tyne ger dover mae twnnel môr udd yn cysylltu r deyrnas unedig a ffrainc mae cymru yn wlad fynyddig gan fwyaf yr wyddfa yw r copa uchaf gydag uchder o m uwch lefel y môr ac mae r mynyddoedd mawr eraill yn cynnwys bannau brycheiniog pumlumon y berwyn y carneddau a r glyderau yn eryri a bryniau clwyd i r gogledd mae ynys môn mae r prif afonydd yn cynnwys afon hafren afon gwy afon teifi afon conwy ac afon dyfrdwy caerdydd yw r brifddinas yn ne cymru mae dinasoedd a threfi mawr eraill yn cynnwys abertawe castell nedd caerfyrddin penfro aberystwyth dolgellau caernarfon bangor caergybi llandudno bae colwyn y rhyl a wrecsam mae daearyddiaeth yr alban yn gymysg gydag iseldiroedd yn y de a r dwyrain ac ucheldiroedd yn y gogledd a r gorllewin yn cynnwys ben nevis mynydd uchaf y du m mae llawer o lynnoedd a breichiau môr hir a dwfn yn yr alban a elwir yn firthau a lochau fe gyfrir hefyd dyrfa o ynysoedd i orllewin a gogledd yr alban e e ynysoedd heledd ynysoedd erch ac ynysoedd shetland caeredin glasgow ac aberdeen yw r prif ddinasoedd mae gogledd iwerddon rhanbarth gogledd ddwyrain ynys iwerddon yn fryniog gan mwyaf belffast a deri yw r prif ddinasoedd mae r deyrnas unedig sy n fasnachwr pwysig a chanolfan ariannol yn meddu economi cyfalafol sy n un o r fwyaf yng ngorllewin ewrop dros y ddau ddegawd diwethaf fe leiheuwyd perchenogaeth gyhoeddus yn ddirfawr gan y llywodraeth trwy raglenni preifateiddio ac fe gyfyngwyd ar dwf y wladwriaeth les mae amaethyddiaeth yn ddwys wedi ei mecaneiddio yn drwm ac yn effeithlon yn ôl safonau ewropeaidd gan gynhyrchu tua o anghenion lluniaethol gyda dim ond o r llu llafur mae gan y du gronfeydd eang o lo nwy naturiol ac olew mae cynhyrchiad cynradd egni yn cyfrif tuag at o gynnyrch mewnwladol crynswth un o rannau uchaf unrhyw wladwriaeth ddiwydiannol mae gwasanaethau yn enwedig bancio yswiriant a gwasanaethau busnes yn ffurfio cyfartaledd uchaf gwc o bell ffordd wrth i ddiwydiant trwm barhau i edwino gohiriodd llywodraeth blair ateb cwestiwn cyfranogiad y du yn y system ewro gan nodi pump o brofion economaidd y dylai eu pasio cyn i r wlad gynnal refferendwm saesneg yw r brif iaith mae ieithoedd eraill yn cynnwys y gymraeg gaeleg yr alban a sgoteg siaredir hefyd llawer o ieithoedd eraill gan fewnfudwyr o lefydd eraill yn y gymanwlad mae r deyrnas unedig yn gartref i ddwy o brifysgolion enwocaf y byd prifysgol caergrawnt a phrifysgol rhydychen ac y mae wedi cynhyrchu gweinyddwyr a pheirianwyr enwog er enghraifft james watt charles darwin ac alexander fleming mae ysgrifenwyr enwog o r du yn cynnwys y chwiorydd bronte agatha christie charles dickens syr arthur conan doyle a j r r tolkien mae beirdd pwysig yn cynnwys robert burns thomas hardy alfred tennyson dylan thomas a william wordsworth mae r cyfansoddwyr edward elgar arthur sullivan william walton ralph vaughan williams benjamin britten a michael tippett wedi gwneud cyfraniadau mawr i gerddoriaeth cyfansoddwyr sydd dal yn byw yw john tavener harrison birtwistle a oliver knussen mae gan y deyrnas unedig amryw gerddorfeydd gan gynnwys cerddorfa symffoni r bbc y gerddorfa ffilharmonig frenhinol y ffilharmonia cerddorfa symffoni llundain a cherddorfa ffilharmonig llundain ac fe astudiodd llawer o gerddorion enwog yng ngholegau cerddoriaeth y du oherwydd ei lleoliad ac am resymau economaidd eraill llundain yw un o ddinasoedd pwysicaf am gerddoriaeth yn y byd mae gan y ddinas sawl neuadd gyngerdd bwysig ac mae hi n gartref i r tŷ opera brenhinol un o ddwy opera arweiniol y byd mae r deyrnas unedig wedi cynhyrchu r bandiau enwog roc a rôl the beatles y rolling stones led zeppelin the who pink floyd catatonia ac oasis mae arlunwyr enwog o r du yn cynnwys pobl megis john constable joshua reynolds william blake a j m w turner yn yr g mae francis bacon david hockney bridget riley kyffin williams a r celfyddwyr pop richard hamilton a peter blake yn bwysig yn ein hamser ni mae arlunwyr eraill wedi bod yn enwog yn enwedig damien hirst a tracey emin mae gan y deyrnas unedig draddodiad theatraidd ac mae gan lundain lawer o theatrau gan gynnwys y theatr genedlaethol frenhinol dyma gip ar fywyd yn ystod y gaeaf caled hwn dechreuodd gyda barrug trwm ar rhagfyr a r rhagarwydd o r tywydd i ddod gyda symudiad o o gornchwiglod mewn haid yn hedfan i r gorllewin ohonyn nhw dros gaergybi yn anelu am iwerddon fwyn nododd yr adarydd peter hope jones cofnododd jh jones hiraethog cerrigydrudion ar rhagfyr bwrw codl eira drwy r dydd caenen go arw erbyn y nos gyda thywydd niwlog sych barugog yn parhau am rai dyddiau gydag eira tan ddiwedd y mis ar ddiwrnod olaf rhagfyr cofnododd defi lango yn ei ddyddiadur perlau r pridd ychydig o eira wedi disgyn neithiwr eto a r gwynt cryf yn para i w chwythu mae lluwchfeydd mawr ar y tir uchel ac ambell luwch chwe troedfedd o uchder ar yr heol fawr top rhiw lango a thop crachdir profodd sir fôn sychder ac oerfel parhaus yn ionawr a chwefror ac yn wahanol i weddill y wlad sychder o r bron a gwelwyd eira ysgafn dros y tir yno am ddau neu dri diwrnod yn unig phj ar yr ionawr dechruodd ffermwyr dorri llwyni fel porthiant torri eiddaw i wintrin dyddiadur ellis morris pant y maen cymdu llanrhaeadr ym mochnant ar y ionawr cofnododd em iddi fwrw eira drwy r dydd a drifftio ac yng ngherrigydrudion yr un diwrnod roedd hi n bwrw eira drwy r dydd bron mynd efo landrover cwmain o r cerrig aradr eira yn mynd o flaen y claddedigaeth o pentre mawr i r fynwent jhj ar y ionawr roedd edwina fletcher yn mudo o llanffestiniog yng nghanol eira mawr a dwyreinwynt yn ôl ellis morris cofnododd y diwrnod wedyn rhew caled iawn torri lot o r eiddew i r wyn oer ofnadwy rhew eto ac oen bach a snow fever parhaodd y tywydd rhewllyd dros gymru gyda defi lango yn esgairdawe yn nodi iddo dorri ychydig o r onnen waun pistyll ar y ed ar gyfer ei dda mae n siwr pan u bu n mwy o rew nag arfer neithiwr yng ngherrigydrudion ar y ed doedd hi ddim mor oer ond yn oeri yn arw ar ol te yn rhy oer i mi gael myned i r capel wedi methu godro neithiwr na bore heddiw y peipiau wedi rhewi a chymerodd jmj blowe sic lamp atynt ond heb lwyddiant caewyd yr ysgolion yn sir gaerfyrddin am dridiau gyda pharhad yn y tywydd arctic and we re having to feed hay to sheep morning and evening dl nododd perchen newydd craflwyn beddgelert yn y dyddiadur o eiddo r ymddiriedolaeth genedlaethol ar ionawr bloody freezing getting worse went to caernarvon shopping water still froze rhewi n gynddeiriog meddai em yn llanrhaeadr roedd llyn ogwen a llyn padarn dan rew yn ôl y cofnodwr tywydd les larsen january bitter cold doing nothing much everything iced up meddai r cyn yrrwr tacsi o craflwyn ar ionawr bu em yn llanrhaeadr yn cwympo pren celyn berllan i wintrin ac ar noson felltigedig y eg fe nododd east wind a chwythu eira yn gymylau torri ivy cae pig ar y ionawr y diwrnod oera eto meddai yn dal i luwchio ar y ain ac eto ar y ain rhew fel asgwrn torri eiddew hen geubren alltfawr meiriolodd ychydig ar y ionawr yn y gogledd jmj ac yn y de y tywydd fel pe n gwella bu tipyn o doddi ar yr eira heddiw a mannau o r tir yn dod i r golwg ac ar y ionawr the milk lorry took our milk from the stand at the end of the lane today it s nearly weeks since it was picked up from there dl ond dychwelodd yr eira ddiwedd y mis ar chwefror cofnododd dl eto bwrw eira ar brydiau y bore gwynt cryf prynhawn yn symud yr eira o r caeau agored a heno mae n rhewi n ffyrnig y defaid a r w yn menywod sic yn bwyta tua phum be l o wair y dydd y defaid yn cael ce c hefyd oherwydd fod yr heolydd mor anodd fe grasodd y menywod ma bump torth o fara yn hytrach na mynd i lansawel i mofyn bara ar chwefror yn ol jmj y noson waethaf eto yn wales main roads blocked gwynt mawr parhaodd yr heth yn yr un modd peipiau wedi rhewi cario dwr a bywyd yn gyffredinol wedi ei droi wyneb i waered tan yr mawrth pam gofnododd goronwy davies hoffwn gyfeirio at fawrth mae llawer yn cam ddeallt am y gaeaf caled wrth edrych ar hen galendr fyddai hen gyfaill yn ysgrifen nu hanes tywydd ar ei gefn fe pallodd yr rhew ar ol yr fed o fawrth ond roedd y llywchfeudd eira yn bodoli am wythnosau lawer wedi hynnu crynodeb tywydd penisarwaun mae r hen drigolion yn cofio gaeafau ac oherwydd y tywydd oer gydag eira a rhew am wythnosau gyda r afonydd a r llynnoedd wedi rhewi heb os mi fydd hefyd yn aros yn cof oherwydd y glaw di baid cawsom mm a hwnnw n disgyn arnom ar o ddyddiau o r flwyddyn serch hynny y flwyddyn wlybaf yn y cyfnod oedd pan dadlwythodd y cymylau mm arnom fe ddaeth y glaw trwm yn ystod hydref tachwedd a rhagfyr ond yn daeth bron ar hyd y flwyddyn ac mae y diwrnod gwlybaf yn hysbys i bawb sef yr o dachwedd pan gwelsom mm hynny yw modfedd yn dod i lawr ar ein pennau roedd y flwyddyn yn drychinebus i amaethwyr gweler llenyddiaeth yn dyma ychydig o ansoddeiriau parchus am haf glawog cymylog gwyntog diflas undonog gyda bwrw haul yn aml ac ambell i daran yr oedd yr haf yn wlypach na hyd yn oed haf pan gawsom mm o law tua modfedd eleni daeth mm modfedd i lawr ar y pentref penisarwaun mm ym mehefin mm yng ngorffennaf a mm yn awst a hynny ar ddyddiau allan o ar ben hyn oll ni chafwyd llawer o ddyddiau poeth yr unig ddiwrnod poeth oedd yr eg o awst pan aeth y tymheredd i fyny i c gyda llaw yn ystod haf o ddyddiau gyda glaw a gawsom gwnaed yr haf yn fwy llwm oherwydd absenoldeb nifer o greaduriaid ee y fuwch goch gota sboncyn sioncyn y gwair o unrhyw fath gloynod byw onibai am y gwynion pry llwyd a i bigiad distaw ar yr ochr orau o r haf oedd ymweliad y barcut coch wrth yr hen ysgol a gardd yn nhanycoed llanrug yn lloches i ddraenog a braf oedd gweld llyffant du y dafedennog yn yr ardd acw hefyd bu adar y to yn llwyddiannus yn magu teulu yn nho y modurdy roedd gwennol y bondo hefyd yn llwyddiannus yn magu teulu ym mondo ty gerllaw cawsom fis gwlyb diflas a gwyntog y diwrnod gorau oedd yr un olaf o r mis pan aeth y tymheredd i fyny i c f fel arall isel oedd tymheredd y prynhawnau hefyd nid aeth hi n oer iawn yr isaf oedd c ar y ydd o r mis yn sicr yr oedd ebrill yn fis gwlyb iawn gyda ddyddiau efo glaw a chawsom drochiad o mm modfedd ohono dim ond un ebrill sydd wedi bod wlybach ers a hwnnw oedd ebrill gyda mm cofiwch nid yw ebrill yn fis gwlyb o gwbl yn dim ond mm o law a gafwyd ar y ydd o r mis yr oedd eira ar y mynydd tros tr ond drannoeth cawsom dywydd stormus gydag eira dros tr yma bu ychydig o eira eirlaw a modfedd o law ar y mynyddoedd yr oedd hi n dymhestlog iawn yn peri i r eira ffurfio lluwchfeydd anferth a bu nifer ohonynt yn llechu yma ac acw hyd at y diwrnod olaf o r mis ac yna i fis mai gan fy mod yn son am ebrill mae n braf cael enwi rhai o r blodau a fu n addurno ymyl ein ffyrdd bwtsias y gog llygad ebrill botwm crys blodyn llefrith suran y coed dant y llew blodau r ddraenen ddu cywion gwyddau blodau r helygen crinllys ceiriosen mefus gwyllt a braidd cyn ei amser llau r offeiriad yr oeddwn wrth fy modd yn gweld wenci bronwen yn croesi r ffordd yn ddiofn wrth ymyl perthi ond y siom o r mwyaf oedd y ffaith nad yw r wennol na gwennol y bondo wedi gweld yn dda ddod yma i gyfarch y gwanwyn y mae r wennol wedi cyrraedd ceunant a r gog mi wn i am un wedi tynnu llun y gog yn ei ardd yma rydym wedi colli r gog y wennol y gylfinir ac yn eu lle nhw cael yr aderyn swnllyd y durtur dorchog go brin y bydd rhai yn anghofio rhagfyr bu n fis o dristwch i nifer a ddioddefodd oherwydd llifogydd a gwyntoedd cryfion ar hyd a lled yr ynysoedd yma a gogledd ewrop cofnodwyd hyrddiad gwynt o m y a yn aberdaron ar yr ain y gwaethaf ers mlynedd yn ôl gwasanaeth tywydd sc a disgynnodd y pwysau awyr o mb yn stornoway yr isaf ers can mlynedd yn llanfaglan data ifor williams syrthiodd pwysau r awyr dair gwaith o dan mb yn ystod y cwbl ym mis rhagfyr sef fed ain i r ain ac o r i r ain ar yr fed roedd yn mb rhwng a ac o ar y ain i y ain gyda r pwynt isaf yn am ar yr ain yna ar y ain o hyd at ar yr ain gyda r pwynt isaf yn am o ganlyniad cawsom hyrddiadau yn mya am ar y fed o r de de ddwyrain mya am ar y eto o r un cyfeiriad a phan aeth y trydan i ffwrdd yn yr ardal a mya am ar yr ain y tro yma o r de ddwyrain y diwrnod gwlypaf oedd yr fed mm modfedd ain mm modfedd a r ain mm modfedd a r cyfanswm misol yn mm fymryn yn sychach na misoedd rhagfyr mm mm a mm roedd y au yn cael ei weld fel degawd chwyldroadol gyda newidiadau anferth a ddylanwadodd ar ffasiwn cerddoriaeth ac agweddau pobl ifanc tuag at gymdeithas  roedd llawer yn amau syniadau gwleidyddol a chymdeithasol eu rhieni ac yn fwy parod i holi a herio syniadau a r drefn draddodiadol  gwelodd y degawd ymgyrchoedd grwpiau ymgyrchu a phrotestio yn enwedig ymhlith pobl ifanc a myfyrwyr a oedd yn awyddus i leisio eu barn ar bynciau fel hawliau pobl dduon hawliau menywod hawliau pobl hoyw yr amgylchedd ac i feirniadu rôl ac ymyrraeth y llywodraeth  yn america bu llawer yn protestio yn erbyn rôl america yn rhyfel fietnam a gwrthododd y bocsiwr cassius clay yr alwad gyffredinol i fod yn filwr  bu actorion fel jane fonda hefyd yn protestio n gyhoeddus yn erbyn ymyrraeth america yn y sefyllfa wleidyddol yn fietnam  roedd disgwyliadau a dealltwriaeth pobl o ystyr hawliau sifil a dyletswydd filwrol yn cael eu herio a u chwalu roedd yn ddegawd lle heriwyd disgwyliadau cymdeithas ynghylch ffasiwn dillad cerddoriaeth cyffuriau rhywioldeb ffurfioldeb ac addysg  mae n aml yn cael ei labelu fel degawd y swinging sixties oherwydd yr ymlacio a fu mewn tabŵs cymdeithasol yn y cyfnod hwn a r datblygiad mewn amrywiaeth eang o gerddoriaeth o adfywiad mewn cerddoriaeth werin i chwyldro r beatles i eiriau caneuon bob dylan a paul simon a oedd yn fwy mewnddrychol dominyddwyd gwleidyddiaeth y cyfnod gan y gwrthdaro rhwng uda a r undeb sofietaidd sef y rhyfel oer a r râs i r gofod a ddatblygodd rhwng y ddau arch bŵer bu ymgyrchoedd uniongyrchol di drais gan yr sncc student nonviolent coordinating committee a r sclc southern christian leadership conference yn protestio dros hawliau sifil a diwygiadau cymdeithasol  brawychwyd y byd gan nifer o lofruddiaethau yn ystod y degawd fel llofruddiaeth john f kennedy yn ond pasiwyd ei ddiwygiadau o ran hawliau sifil i bobl dduon a gofal iechyd i r bobl hŷn a phobl dlawd gan ei olynydd lyndon johnson cafodd llofruddiaeth martin luther king yn effaith ysgytwol ar gymdeithas uda gan ddiffinio natur dreisgar gwleidyddiaeth y cyfnod  yn ewrop roedd mudiadau cymdeithasol newydd yn datblygu ac roedd protestiadau mai yn ffrainc yn crisialu gwrthwynebiad y genhedlaeth ifanc tuag at gyfalafiaeth materoldeb sefydliadau traddodiadol a dominyddiaeth america bu n rhaid i r arlywydd charles de gaulle ffoi o r wlad am gyfnod defnyddiwyd y term teenager am y tro cyntaf yn america yn y au fel ffordd o gyfeirio at grŵp oedran penodol i w dargedu gan hysbysebion roedd yn cael ei ddefnyddio yn y deyrnas unedig yn y au cyn hyn roedd pobl yn meddwl eich bod yn blentyn ac yna roeddech chi n oedolyn heb unrhyw gyfnod pontio rhwng y ddau roedd plant yn fersiynau llai o oedolion roedd disgwyl iddyn nhw wisgo r un math o ddillad mabwysiadu r un steiliau gwallt a dilyn yr un diddordebau o r au ymlaen roedd pobl ifanc yn dod yn ddylanwad pwysicach o lawer yn y gymdeithas erbyn roedd oddeutu o boblogaeth y deyrnas unedig o dan oed   roedd pobl ifanc y au yn rhy ifanc i gofio dirwasgiad y au ynghyd â pheryglon a phrinderau r ail ryfel byd a r caledi a ddilynodd roedden nhw n tyfu i fyny mewn byd llawer mwy sefydlog a ffyniannus roedden nhw n fwy iach nag yr oedd pobl ifanc erioed wedi bod o ganlyniad i gyflwyno r wladwriaeth les roedden nhw n fwy cyfoethog am fod cyflogaeth lawn wedi rhoi sicrwydd swydd a chyflogau uwch i w rhieni nid dim ond oherwydd eu rhieni roedd pobl ifanc yn fwy cyfoethog  roedden nhw n ei chael yn haws dod o hyd i waith rhan amser neu waith ar y penwythnos ac roedden nhw n gallu edrych ymlaen at gael swydd ac ennill cyflog teg ar ôl gadael yr ysgol yn oed  yn ogystal â hynny roedd gwelliannau technolegol yn golygu bod llawer o alw am lafur di grefft felly gallai pobl ifanc osgoi gorfod gwneud prentisiaethau nad oedd yn talu cyflog uchel  nid oedd ychwaith ddisgwyl i bobl ifanc dosbarth gweithiol roi eu henillion yng nghyllideb y teulu bellach gan fod cyflogau eu rhieni yn llawer gwell  roedd pobl ifanc yn dal yn ddigon ifanc i fyw gartref a oedd yn eu gadael â mwy o gyflog i wario arnyn nhw eu hunain  o ymlaen gallai dynion ifanc ennill cyflog go lew yn gynt oherwydd nid oedd yn rhaid iddyn nhw wneud gwasanaeth cenedlaethol sef cyfnod gofynnol o ddwy flynedd yn y lluoedd arfog a phedair blynedd yn y fyddin wrth gefn i bob dyn oed roedd gwaith ymchwil a gynhaliwyd rhwng ac yn dangos bod gan bobl ifanc yr wythnos i w wario ar gyfartaledd a oedd yn golygu eu bod yn cyfrif am o gyfanswm incwm gwladol y deyrnas unedig roedden nhw n gwario hanner yr arian hwn ar adloniant roedd pobl ifanc yn cyfrif am draean gwerthiant tocynnau sinema a dwy ran o bump o werthiannau recordiau a chwaraewyr recordiau daeth gwahaniaethau ffasiwn yn arwydd gweledol o fwlch y cenedlaethau o ran dillad cafwyd datblygiadau fel sgertiau byrrach i ferched ac roedd steiliau gwallt hirach yn fwy derbyniol i fechgyn caiff elfennau eithafol y gwahaniaethau hyn yn ffasiwn y au eu dychanu yn y gân dedicated follower of fashion gan the kinks roedd ystod eang o faterion lle r oedd gan y genhedlaeth hŷn a r genhedlaeth iau farn wahanol erbyn y au cynnar roedd pobl ifanc wedi dod yn grŵp pwysig o ddefnyddwyr erbyn roedd hanner y dillad menywod a oedd yn cael eu gwneud ym mhrydain yn cael eu gwerthu i ferched rhwng a oed dechreuodd ffasiwn newid yn gyflym iawn wrth i ddillad gael eu creu i fod yn dafladwy yn hytrach nag i w cadw daeth ffasiwn yn fwy llachar ac yn fwy arbrofol wrth i ddatblygiadau technolegol arwain at ddeunyddiau newydd fel plastig pvc neilon polyester ac acrylic a oedd i gyd yn rhatach yn ogystal â bod yn haws i w siapio a u lliwio cafodd dylunwyr fel mary uant a i chadwyn o siopau bwtc ddylanwad mawr ar y ffasiynau newydd hyn gan gyflwyno syniadau newydd mentrus fel y sgert mini cynyddodd poblogrwydd y ffasiynau newydd hyn oherwydd modelau fel twiggy a jean shrimpton daeth ffasiwn yn ddiwydiant pwysig iawn ym mhrydain gyda i ganolfan o amgylch carnaby street yn llundain roedd gan bobl ifanc yn y au a r au fwy o annibyniaeth ar eu rhieni nag unrhyw genhedlaeth o bobl ifanc o u blaenau roedden nhw n cael addysg well ac roedd ganddyn nhw fwy o sicrwydd ariannol felly roedden nhw n gallu datgan yn fwy hyderus eu hawl i gwestiynu pethau a gwneud eu dewisiadau eu hunain roedd mwy a mwy o blant dosbarth canol yn benodol yn gadael yr ysgol yn oed neu n aros i fynd i r brifysgol grantiau r wladwriaeth oedd yn talu am hynny bellach rhwng ac cynyddodd nifer y myfyrwyr amser llawn mewn addysg bellach o i gan fod pobl ifanc yn treulio mwy o amser mewn addysg roedden nhw n teimlo llai o angen i ganolbwyntio ar waith ac ennill arian a oedd wedi bod yn bwysig iawn i genhedlaeth eu rhieni roedd ganddyn nhw fwy o amser a mwy o annibyniaeth ac roedden nhw n gallu canolbwyntio mwy ar ddatblygu eu hunaniaeth benodol nhw roedd gan bobl ifanc hyd yn oed eu lleoedd eu hunain i fynd iddyn nhw i dreulio amser gyda phobl ifanc eraill daeth bariau coffi fel is yn soho el toro yn muswell hill neu r kardomah yn lerpwl yn fannau cyfarfod ar gyfer pobl ifanc yn eu harddegau oherwydd byddai landlordiaid tafarndai yn gwrthod mynediad i r rhai a oedd dan oed roedd gan fariau coffi jiwcbocsys a oedd yn chwarae r gerddoriaeth ddiweddaraf o america a chynhaliwyd perfformiadau cerddoriaeth fyw yn y bariau weithiau hyd yn oed daeth bariau byrgyrs wimpy yn lleoedd lle byddai pobl ifanc yn cyfarfod â i gilydd hefyd oherwydd hynny roedd gan bobl ifanc safbwynt gwahanol ar y byd o gymharu â u rhieni roedd y genhedlaeth hŷn wedi cael ei magu mewn cyfnod o ryfel a chaledi ac roedd y genhedlaeth iau wedi cael ei magu mewn cyfnod o gyfoeth roedd y syniadau o ddyletswydd cyfrifoldeb ac ufuddhau i orchmynion yn cael eu gweld yn llai pwysig gan bobl ifanc nad oedden nhw wedi ymladd mewn rhyfel na gwneud gwasanaeth cenedlaethol yn y au arweiniodd y gwahaniaeth mewn safbwyntiau rhwng y ddwy genhedlaeth hyn at ddisgrifio diddordebau pobl ifanc yn wrth ddiwylliannol caiff y gwahaniaethau hyn rhwng y genhedlaeth hŷn a r genhedlaeth iau eu harchwilio yn y gân my generation gan the who sy n dechrau gyda r llinell people try to put us down bu rôl cenhedlaeth ifanc america yn ganolog i ysbryd chwyldroadol y au  roedd agweddau pobl ifanc tuag at awdurdod a thuag at fywyd yn gyffredinol yn elfen ganolog i r chwyldro a fu yn y gymdeithas yn ystod y au trodd llawer o bobl ifanc yn erbyn ffordd o fyw eu rhieni gyda rhai yn troi at wleidyddiaeth radicalaidd a throi yn hipis  daeth dillad yr hipis gyda u gwallt hir a u crefyddau cyfriniol yn boblogaidd iawn ac roedd eu parodrwydd i ddefnyddio cyffuriau i fabwysiadu ymddygiad rhywiol llac ac i arbrofi gyda myfyrdod yn symbol o u hymateb i geidwadaeth a natur gydymffurfiol y gymdeithas y au  eu slogan oedd make love not war a doedd ganddyn nhw ddim ffydd yng ngallu r gwleidyddion  roedd  llawer yn cefnu ar syniadau eu rhieni o gael swydd a oedd yn talu n dda  roedden nhw n grac gydag ymyrraeth llywodraeth uda yn fietnam ac yn ymgyrchu yn erbyn yr hiliaeth a fodolai yng nghymdeithas uda  roeddent am greu cymdeithas fwy rhyddfrydol ei natur oedd yn cwestiynu awdurdod a llywodraeth ac yn mynnu mwy o ryddid a hawliau i fenywod a lleiafrifoedd roedd y gwrth ddiwylliant yma n hyrwyddo r defnydd o gyffuriau fel lsd a marijuana ac roedd cerddoriaeth seicedelig yn rhan o r un diwylliant  roedd llawer ohonynt yn cefnogi dulliau di drais ac oherwydd eu bod yn gwisgo blodau ac yn dosbarthu blodau i r heddlu fe gawson nhw eu galw yn blant y blodau  roeddent yn byw mewn cymunedau communes a daeth califfornia a san francisco yn ganolfannau pwysig i r hipis yn uda  yn ystod haf daeth tua ohonynt ynghyd yn ardal haight ashbury yn san francisco er mwyn dathlu r summer of love achosodd eu defnydd o gyffuriau iddynt wrthdaro n gyson gyda r heddlu  roedd cerddoriaeth oedd yn sôn am gariad a chyffuriau yn rhan bwysig o wrthryfel yr ifanc ac roedd miloedd yn tyrru i r gwyliau cerddoriaeth poblogaidd   cynhaliwyd yr ŵyl fwyaf yn woodstock efrog newydd yn lle r oedd artistiaid fel jimi hendrix janis joplin a bob dylan yn canu  roedd caneuon bob dylan fel blowin in the wind a the times they are a changin yn cynrychioli r caneuon protest yn erbyn rhyfel a oedd taro tant yn ystod y cyfnod hwn roedd ymgyrchu dros hawliau cydradd i fenywod yn un o bynciau llosg y au gyda r cyfnod hwn yn gweld newidiadau mawr o safbwynt hawliau a chydraddoldeb y fenyw yn y gymdeithas y rôl draddodiadol ar gyfer menywod oedd bod yn wraig ac yn fam dda cadw r tŷ yn lân a gwneud yn siwr bod y plant a r gŵr yn cael eu bwydo  roedd hyn yn dal yn wir yn y au cynnar yn enwedig ymysg menywod dosbarth gweithiol roedd disgwyl i fenywod roi r gorau i w swydd a u hannibyniaeth bersonol pan roeddent yn priodi neu adeg geni eu plentyn cyntaf gyda newidiadau mewn arferion siopa fel datblygiad bwydydd cyfleus archfarchnadoedd ac offer rhatach yn gwneud rôl menywod fel gwragedd tŷ yn haws golygai hyn nad oedd menywod mor gaeth i w dyletswyddau traddodiadol a bod ganddynt fwy o annibynniaeth i ddatblygu rôl y tu allan y cartref yn ystod y au gwelwyd newidiadau tyngedfennol eraill o ran hawliau menywod gyda mwy o fenywod yn gweithio mewn swyddi y tu allan y cartref  a mwy o ymgyrchu dros gyflogau cydradd i fenywod yn y lle gwaith  dechreuwyd newid agweddau tuag at erthylu ac yn sgil pasio deddf erthylu rhoddwyd mwy o ddewis i fenywod cyflwynwyd y bilsen ddiwedd y au a oedd yn rhoi mwy o reolaeth i r ferch dros ddulliau atal cenhedlu a phasiwyd y ddeddf diwygio ysgariad yn  yn ystod y au hefyd pasiwyd cyfreithiau a oedd yn gwella statws menywod o fewn priodas er enghraifft deddf eiddo menywod priod deddf cartrefi priodasol deddf eiddo priodasol a deddf gwarchodaeth plant erbyn y au roedd ffeministiaeth yn syniad a oedd wedi dod fwyfwy i r amlwg fel ymgyrch bwysig dros gydraddoldeb cyffredinol i fenywod ac erbyn hynny roedd menywod o bob oed yn cefnogi ffeministiaeth roedd yn galw am newid radical yng nghydbwysedd pŵer rhwng dynion a menywod nid oedd y mudiad rhyddid merched fel y i gelwir yn un sefydliad ond yn hytrach roedd yn gasgliad o syniadau a grwpiau ffeministaidd gwahanol a oedd yn rhannu un thema gyffredin sef ceisio gwella bywydau menywod yn y deyrnas unedig ymddangosodd llenyddiaeth ffeministaidd ac roedd menywod a oedd yn actorion awduron a gwleidyddion yn rhoi cefnogaeth gyhoeddus i ffeministiaeth  roedd llyfrau fel the female eunuch gan germaine greer yr ysgolhaig o awstralia yn llyfr ffeministaidd pwysig yn ogystal â dylanwad ffeministiaid yn uda fel betty friedan a ysgrifennodd the feminine mystiue ac a fu n ysbrydoliaeth i sefydliad mudiad rhyddid merched yn uda yn y au hwyr  dylanwadwyd yn drwm ar y mudiad hwnnw gan fudiadau protest myfyrwyr am iawnderau sifil a rhyfel fietnam yn aeth betty friedan yn ei blaen i sefydlu mudiad cenedlaethol y menywod er mwyn ymgyrchu dros bartneriaeth gydradd rhwng y rhywiau bu cyfnod y au yn gyfnod pwysig o ran gosod cynsail ar gyfer ymgyrchoedd pellach yn ystod y au mewn meysydd fel cyflogau cydradd cyfleoedd gwaith ac addysg gyfartal er enghraifft ac o ran ymgyrchu yn erbyn cystadlaethau fel miss world dechreuodd y gwrthwynebiad i rôl uda yn rhyfel fietnam yn  arweiniodd hyn at bolareiddio dwfn yn y gymdeithas yn america yn enwedig ar ddiwedd y au a dechrau r au ynghylch sut i roi diwedd ar y rhyfel  gwrthwynebwyd y rhyfel gan sawl grŵp o bobl a mudiadau gwahanol yn amrywio o fudiadau heddwch myfyrwyr mudiadau hawliau sifil mudiadau ffeministaidd grwpiau hipis i academyddion addysgwyr sefydliadau crefyddol meddygon cyfreithwyr i gyn filwyr  erbyn roedd polau piniwn yn dangos bod y mwyafrif o americaniaid yn credu bod rhan uda yn y rhyfel wedi bod yn gamgymeriad   gwelodd y au ymgyrch gan y mudiad hawliau sifil i anghyfreithloni gwahaniaethu hiliol a sicrhau hawliau pleidleisio i bobl dduon  un o nodweddion y mudiad oedd ymgyrchoedd a oedd yn defnyddio gwrthsafiad sifil a phrotest di drais fel rhan o u gweithgareddau ac wrth wynebu awdurdodau r llywodraeth  roedd boicotiau sit ins a gorymdeithiau ymhlith y strategaethau protestio hyn  llwyddwyd i ennill deddfwriaeth trobwyntiol yn hanes pobl dduon uda yn sgil pasio deddf hawliau sifil deddf hawliau pleidleisio a deddf llety teg wedi eu hysbrydoli gan y mudiad hawliau sifil a r mudiad merched erbyn y au dechreuodd pobl sefydlu mudiad a oedd yn awyddus i hyrwyddo hawliau pobl hoyw  eu bwriad oedd sicrhau cydraddoldeb i bobl hoyw ac annog balchder mewn bod yn hoyw  nid oedd pobl hoyw yn cael ymgynnull ac roedd yr heddlu yn cynnal cyrchoedd rheolaidd ar y stonewall inn yn efrog newydd er mwyn arestio pobl hoyw  ar mehefin pan gynhaliwyd cyrch gan yr heddlu yno penderfynodd y gymuned lgbt wrthryfela a bu terfysg agored yn y strydoedd  dyma derfysgoedd stonewall ac roedd yn gychwyn ar gyfnod newydd yn hanes mudiad hawliau lgbt a fyddai n gweddnewid cymdeithas a hanes diwylliant america yn ystod y degawd nesaf y gwrthrych cyntaf a wnaed gan bobl i gyrraedd wyneb y lleuad oedd luna yr undeb sofietaidd ar medi digwyddodd hynny yn dilyn methiant luna yn gynharach yr un flwyddyn yn llwyddodd yr unol daleithiau hefyd i roi cerbyd y ranger ar y lleuad apollo yr unol daleithiau oedd y cerbyd cyntaf â phobl arno i gyrraedd y lleuad a hynny ar gorffennaf fe wnaeth dros miliwn o gartrefi wylio r glaniad ar y teledu ac amcangyfrifwyd bod miliwn o wylwyr ledled y byd wedi gwylio r glaniad gwelodd y degawd hwn ddeffroad yn ymwybyddiaeth cymru o i hunaniaeth  dyma r degawd hefyd a welodd genhedlaeth o bobl ifanc yn ymgyrchu i dynnu sylw at hawliau cymru fel gwlad ac at ei hiaith a i diwylliant ar ddechrau r au cyffrowyd nifer o bobl cymru gan neges broffwydol saunders lewis yn ei ddarlith tynged yr iaith y byddai r iaith yn marw oni bai bod ei siaradwyr yn dechrau ei hamddiffyn ac ymgyrchu dros sicrhau dyfodol gwell iddi  sefydlwyd cymdeithas yr iaith yn yr un flwyddyn gan roi cychwyn ar brotestio ac ymgyrchu gan fyfyrwyr a chenhedlaeth newydd o gymry a oedd yn awyddus i wireddu dyfodol mwy sicr i r iaith  gwelodd gymru ddeddf iaith newydd yn a bu gweithgareddau r gymdeithas yn hollbwysig o ran y gwelliannau a ddaeth i r iaith yn y degawdau dilynol dyma r degawd a welodd ymgyrchu gan gymry blaenllaw gan wleidyddion plaid cymru myfyrwyr a thrigolion lleol yn erbyn boddi cwm tryweryn protestio yn erbyn boddi cwm clywedog yn llanidloes ac yn erbyn yr arwisgiad yn gwelodd y degawd ddechrau cyfnod newydd yn hanes gwleidyddol cymru yn sgil ethol aelod seneddol cyntaf plaid cymru sef gwynfor evans fel aelod seneddol caerfyrddin yn roedd sn gerddorol cymru r au a r au yn adlewyrchu r cyffro gwleidyddol yn y wlad  daeth canu gwerin a phop ysgafn yn boblogaidd iawn a sefydlwyd y label recordio cymraeg cyntaf sain ym  roedd y gân brotest yn un o nodweddion cerddoriaeth bop gymraeg y cyfnod  yn lle cyfansoddi caneuon serch roedd artistiaid ifainc yn mynd â u gitârs i r dafarn a chanu caneuon dychanol a gwleidyddol   mae dafydd iwan yn adnabyddus am ei ganeuon gwleidyddol a chyfansoddwyd y caneuon protest dychanol carlo y dyn pwysig fel ymateb i arwisgiad tywysog cymru yng nghaernarfon yn haf   roedd hwn yn ddegawd lle r oedd agwedd newydd y au yn golygu nad oedd pobl bellach yn fodlon derbyn y drefn draddodiadol ac yn fwy parod i herio a chwestiynu r awdurdodau yn ystod yr fed ganrif bu newidiadau pellgyrhaeddol a thrawsnewidiol yn hanes y byd  cafwyd nifer o ddigwyddiadau pwysig a newidiodd y byd am byth gan gynnwys y rhyfel byd cyntaf a r ail ryfel byd twf pŵer niwclear teithiau i r gofod twf cenedlaetholdeb a gwledydd yn dod yn annibynnol o drefedigaethau y rhyfel oer datblygiadau mewn trafnidiaeth a thechnoleg cyfathrebu twf enfawr yn y boblogaeth ledled y byd ymwybyddiaeth o ddirywiad yn amgylchedd ac ecoleg y byd a r chwyldro digidol   roedd yn gyfnod lle gwelwyd cynnydd a datblygiad ar raddfa gyflym yn enwedig ym meysydd technoleg feddygol cafwyd darganfyddiadau geneteg a oedd yn trawsnewid hanes y ddynoliaeth ac fe wnaeth y defnydd o gyfrifiaduron weddnewid bywyd ar draws y byd bu farw miliynau o bobl yn ystod y ganrif ar raddfa na welwyd erioed mo i debyg achoswyd y marwolaethau hyn gan ryfeloedd hil laddiad cyfundrefnau gwleidyddol milwrol ac unbenaethol a llofruddiaethau ar raddfa eang  amcangyfrifir bod rhwng ac miliwn wedi marw oherwydd sgil effeithiau r ddau ryfel byd yn unig amcangyfrifir bod miliwn o ewropeaid wedi marw oherwydd rhyfel trais a newyn rhwng a gwelodd yr fed ganrif ddau ryfel diarbed byd eang rhwng arch bwerau r byd gwasgarwyd meysydd ymladd y rhyfel byd cyntaf a r ail ryfel byd ar draws cyfandiroedd a moroedd ledled y byd roedd hon yn ganrif lle gwelwyd twf cenedlaetholdeb mewn gwahanol wledydd gyda gwledydd yn hawlio hunanlywodraeth a phan gafodd ymerodraethau eu chwalu ar ôl y rhyfel byd cyntaf cafodd ymerodraethau otoman ac awstria hwngari eu diddymu diorseddwyd tsar nicholas ii gan y chwyldro rwsiaidd yn a chafodd y wladwriaeth gomiwnyddol gyntaf ei sefydlu yn rwsia dynododd y rhyfel byd cyntaf drobwynt o ran dulliau rhyfela  achosodd datblygiadau technolegol newidiadau mawr yn y ffordd roedd rhyfel yn cael ei ymladd a sut roedd yn effeithio ar sifiliaid  defnyddiwyd dyfeisiadau newydd fel y tanc arfau cemegol fel clorin a nwy mwstard llongau tanfor a chyflwynwyd awyrennau i faes y gad yn ystod hanner cyntaf yr fed ganrif   achosodd y rhain newidiadau yn nhactegau ymladd rhyfeloedd modern nododd y defnydd o arfau niwclear yn hiroshima a nagasaki yn awst gychwyn cyfnod newid o ryfela modern bu rhyfeloedd cartref mewn llawer o wledydd  bu rhyfel cartref treisgar yn sbaen yn pan arweiniodd y cadfridog franco wrthryfel yn erbyn ail weriniaeth sbaen sef y llywodraeth ddemocrataidd a fu n rheoli r wlad rhwng a  gwelwyd y gwrthryfel fel arwydd o r tensiynau cynyddol oedd yn ewrop cyn cychwyn yr ail ryfel byd bu dirwasgiad mawr y au yn ffactor pwysig a arweiniodd at dwf ym mhoblogrwydd ffasgaeth a natsaeth yn ewrop effeithiodd yr ail ryfel byd ar ddwyrain asia a r cefnfor tawel oherwydd ymosodiad siapan yn erbyn tseina a r unol daleithiau  cafodd sifiliaid eu heffeithio yn llawer mwy yn ystod yr ail ryfel byd oherwydd bomio o r awyr ar ardaloedd poblog fel dinasoedd a threfi gan y ddwy ochr er enghraifft brwydr prydain a r blitz gan yr almaen yn erbyn prydain a r dacteg bomio carped a ddefnyddiwyd gan brydain ar ddinasoedd fel dresden cologne a berlin yn yr almaen a hil laddiad yr iddewon gan yr almaen sef yr holocost ar ôl y rhyfel byd cyntaf gwelwyd sefydlu comiwnyddiaeth fel cyfundrefn wleidyddol mewn llawer o wledydd ar draws y byd   yn sgil y chwyldro comiwnyddol yn rwsia yn llofruddiwyd teulu brenhinol y romanovs gan y bolsieficiaid a chrwyd llywodraeth gomiwnyddol newydd o dan arweinyddiaeth vladimir lenin   roedd mlynedd o deyrnasiad brenhinol wedi dod i ben ac yn lle hynny crwyd gwladwriaeth gomiwnyddol gyntaf y byd  ar ôl rôl yr undeb sofietaidd yn yr ail ryfel byd daeth comiwnyddiaeth yn bŵer pwysig mewn gwleidyddiaeth fyd eang  sefydlwyd llywodraethau comiwnyddol er enghraifft yn nwyrain ewrop er enghraifft hwngari dwyrain yr almaen rwmania tseina indo tsieina a chiwba roedd gan gomiwnyddiaeth bŵer absoliwt bron yn llawer o r gwledydd a r ardaloedd hyn trechwyd yr almaen yn wedi iddi gael ei goresgyn gan yr undeb sofietaidd a gwlad pwyl o gyfeiriad y dwyrain a r unol daleithiau prydain canada a ffrainc o r gorllewin   wedi buddugoliaeth y cynghreiriaid yn ewrop daeth y rhyfel yn asia yn erbyn siapan i ben yn sgil gollwng dau fom atomig gan yr unol daleithiau ar hiroshima a nagasaki  ar ôl y rhyfel rhannwyd yr almaen rhwng y pwerau gorllewinol a r undeb sofietaidd o hynny ymlaen daeth dwyrain yr almaen a gweddill gwledydd dwyrain ewrop yn llywodraethau comiwnyddol  yng ngorllewin yr almaen sefydlwyd llywodraeth ddemocrataidd debyg i r gwledydd gorllewinol  ail adeiladwyd gorllewin ewrop gyda chymorth ariannol cynllun marshall america ac felly daeth america yn gyfaill agos i r gorllewin ar ôl yr ail ryfel byd trodd y cydweithio rhwng yr unol daleithiau a r undeb sofietaidd yn berthynas fwy gelyniaethus a drwgdybus  dyma gyfnod y rhyfel oer  roedd yn ffactor yn achosi r rhyfeloedd yng ngwledydd corea a fietnam cynrychiolai r ddau arch bwer syniadau gwleidyddol gwahanol rhwng cyfalafiaeth a democratiaeth a chafodd ewrop ei rhannu gan y llen haearn  rhannwyd berlin gan fur berlin oedd yn gwahanu r rhanbarth gorllewinol democrataidd oddi wrth y rhanbarth dwyreiniol comiwnyddol   ffurfiodd y ddwy ochr gynghreiriau milwrol sef nato a chytundeb warsaw datblygodd ras arfau gyda phwyslais ar ddatblygiad arfau niwclear a bu cystadleuaeth rhwng y ddau arch bwer yn y ras i r gofod   dymchwelwyd wal berlin adeg chwyldroadau yn ewrop gan greu almaen unedig yn a chwalodd yr undeb sofietaidd yn  roedd yn flwyddyn lle gwelwyd dymchwel llywodraethau comiwnyddol ar draws y byd chwalwyd llawer o r llywodraethau comiwnyddol roedd yr undeb sofietaidd wedi eu cefnogi ar draws y byd heblaw am tsiena gogledd corea ciwba fietnam a laos roedd protestiadau sgwâr tiananmen yn yn brotestiadau treisgar lle lladdwyd cannoedd o brotestwyr yn sgwâr tiananmen beijing tseina mewn ymdrech i ddymchwel y llywodraeth gomiwnyddol methodd y rhyfel byd cyntaf neu r rhyfel i orffen pob rhyfel sicrhau heddwch disgrifiwyd yr ail ryfel byd fel busnes anorffenedig y rhyfel byd cyntaf yn dilyn y ddau ryfel byd ffurfiwyd cynghrair y cenhedloedd ac yna r cenhedloedd unedig sefydlwyd cynghrair y cenhedloedd yn ar ôl y rhyfel byd cyntaf ac yna disodlwyd ef gan y cenhedloedd unedig yn ar ôl yr ail ryfel byd roedd hwn yn fforwm rhyngwladol lle gallai gwledydd y byd drafod materion a oedd yn peryglu heddwch byd eang trafod materion diplomyddol trafod canllawiau ynghylch rheolau rhyfel sut i amddiffyn yr amgylchedd sofraniaeth gwledydd a hawliau dynol  roedd lluoedd cadw heddwch y cenhedloedd unedig oedd yn cynnwys milwyr gwahanol aelodau r cenhedloedd unedig ac asiantaethau eraill y cenhedloedd unedig yn rhoi cymorth mewn gwahanol ardaloedd argyfyngus ar draws y byd   roeddent yn helpu i leihau newyn afiechydon a thlodi methodd sefydliadau fel cynghrair y cenhedloedd a i olynydd y cenhedloedd unedig ag atal rhyfeloedd ers fodd bynnag does dim rhyfel wedi bod rhwng y pwerau mawr gan fod y syniad o gyd ddinistr sicr mad mutually assured destruction wedi llwyddo i atal rhyfel yn y cyfnod ar ôl mae rhyfel o bob wedi digwydd mewn gwledydd gwan ansefydlog yn y trydydd byd arweiniodd mwy o gydweithrediad rhwng y gwledydd at ddatblygiad yr undeb ewropeaidd yn ystod y au  roedd hwn yn grŵp o wledydd yn ewrop a oedd yn cydweithio yn wleidyddol yn economaidd ac yn fasnachol roedd dulliau heddychlon gandhi a r mudiad i sicrhau annibyniaeth i india oddi ar ymerodraeth prydain yn ddylanwad mawr ar ddulliau protestio mudiadau gwleidyddol eraill ar draws y byd er enghraifft y mudiad hawliau sifil yn america a r mudiadau rhyddid yn ne affrica a burma  bu mudiadau cenedlaetholgar yn bwysig yn yr ymgyrch i sicrhau annibyniaeth i india a phakistan yn  yn y dwyrain canol yn crwyd gwladwriaeth iddewig newydd israel  roedd chwalfa llawer o ymerodraethau wedi arwain at annibyniaeth i lawer o wledydd yn affrica ac asia yn ystod y au a r au heriodd y mudiad hawliau sifil yn america dan arweiniad martin luther king a r mudiad yn erbyn apartheid yn ne affrica o dan arweiniad nelson mandela yr arwahanu hiliol a oedd yn digwydd yn y gwledydd hynny  bu n ymgyrch a barhaodd ar hyd gweddill y ganrif yn y ddwy wlad   un o r cerrig milltir pwysig ym mrwydr de affrica oedd ethol nelson mandela yn arlywydd du cyntaf de affrica rhwng   etholwyd ef yn yr etholiad democrataidd llawn cyntaf yn hanes de affrica bu farw degau o filiynau o daeogion tsieineaidd rhwng a oherwydd newyn mawr tsieina  credir mai hwn oedd y newyn mwyaf yn hanes y ddynoliaeth achosodd y rhyfel sofietaidd yn affghanistan rhwng a dros filiwn o farwolaethau ac roedd yn un o r rhesymau pam chwalodd yr undeb sofietaidd daeth cerddoriaeth blues a jazz yn boblogaidd yn yr unol daleithiau yn ystod y au a r au yn y au daeth roc a rôl yn boblogaidd yn yr unol daleithiau a jerry lee lewis ac elvis presley yn dod yn rhai o eiconau r cyfnod  yn ystod y au daeth the beatles yn fyd enwog am eu caneuon poblogaidd wedi eu dylanwadu gan roc a rôl o ganol yr fed ganrif ymlaen daeth roc a rôl cerddoriaeth werinol roc metal trwm a phync roc yn rhan o gerddoriaeth boblogaidd yn y au a r au daeth hip hop yn boblogaidd   ar yr un adeg datblygwyd cerddoriaeth house techno reggae a soul dechreuwyd defnyddio syntheseiswyr mewn cerddoriaeth gyda hynny n trosi i gerddoriaeth boblogaidd yn y au ar ffurf cerddoriaeth new wave   cafodd offerynnau electronig ddylanwad ar bob math o gerddoriaeth boblogaidd ac arweiniodd hynny at ddyfeisio genres mathau newydd o gerddoriaeth fel house synthpop cerddoriaeth dawns electronig a cherddoriaeth ddiwydiannol cafodd ffilm ei greu fel cyfrwng artistig yn ystod yr fed ganrif  agorwyd y sinema gyntaf yn pittsburgh yn datblygodd hollywood yn los angeles i fod yn ganolfan ar gyfer y diwydiant ffilmiau tra bod y ffilmiau cyntaf yn rhai du a gwyn erbyn y au datblygwyd technicolor i greu ffilmiau lliw   rhyddhawyd y ffilm hir gyntaf gyda sain sef the jazz singer yn sefydlwyd gwobrau academi yr oscars yn datblygwyd animeiddio yn ystod y au  snow white and the seven dwarfs oedd y ffilm hir gyntaf wedi ei hanimeiddio  rhyddhawyd y ffilm yn  datblygwyd cgi yn ystod y au  y ffilm hir cgi gyntaf gydag animeiddio yn rhan ohoni oedd toy story a ryddhawyd yn yn y theatr daeth broadway yn efrog newydd yn ganolfan bwysig yn fyd eang ar gyfer awduron drama ac ar gyfer theatr gerddorol   cafodd gwaith awduron fel arthur miller a tennessee williams ei berfformio ar broadway ac roedd cyfansoddwyr fel rodgers and hammerstein lerner and loewe ac irving berlin yn ddylanwadau pwysig ar y diwydiant a r diwylliant ffilm gyda datblygiadau technolegol mewn cyfrifiaduron ers yr ail ryfel byd crwyd math newydd o adloniant yn yr fed ganrif sef y gêm fideo tra bod y syniad o gemau fideo wedi cael eu llunio yn ystod y au a r au ni wnaeth gemau fideo ddatblygu fel diwydiant a busnes tan y au   roedd hwn yn ffenomenon cymdeithasol a diwylliannol ac yn gychwyn ar oes aur gemau fideo arcêd dyma r cyfnod pan ryddhawyd space invaders gan taito asteroids gan atari a pac man gan namco cafodd cwmni nintendo lwyddiant ysgubol gyda gwerthiant gêm super mario bros ar draws y byd yn ystod y au rhyddhawyd pecyn gêm fideo playstation gan sony gyda gwerthiant yn cyrraedd miliwn roedd gemau fideo mor boblogaidd fel bod y diwydiant wedi creu swyddi newydd er enghraifft cynllunwyr gemau fideo datblygodd ffurfiau a steiliau newydd o gelfyddyd fel mynegiadaeth saesneg expressionism dada saesneg dadaism ciwbiaeth saesneg cubism swrealaeth seasneg surrealism celf bop saesneg pop art a chelf gysyniadaol saesneg conceptual art  roedd y syniadau newydd hyn yn bwysig yn natblygiad moderniaeth yn ewrop datblygodd pensaernaeth fodern mewn ffurf wahanol iawn i steiliau addurniadol oes fictoria  roedd datblygiadau mewn defnyddiau adeiladu a thechnoleg yn golygu bod ffurfiau newydd o bensaerniaeth fwy syth ac onglog yn bosibl datblygwyd meysydd newydd o fathemateg yn yr fed ganrif   yn ystod hanner cyntaf yr fed ganrif lluniwyd theori mesur dadansoddiad swyddogaethol saesneg functional analysis a thopoleg saesneg topology   bu datblygiadau pwysig hefyd mewn meysydd fel algebra haniaethol a syniadau tebygolrwydd saesneg probability yn nes ymlaen yn y ganrif fe wnaeth datblygiad cyfrifiaduron arwain at greu theori gyfrifiadurol dyma r ganrif pan wnaeth alan turing ddod i r amlwg fel un o benseiri gwyddoniaeth gyfrifiadurol yn yr ugeinfed ganrif daeth chwaraeon yn weithgaredd hamdden boblogaidd a hefyd yn fath o adloniant yn enwedig ar y teledu  cynhaliwyd y gemau olympaidd modern cyntaf yn a daeth yn un o ddigwyddiadau chwaraeon pwysicaf yr oes fodern  cynhaliwyd cwpan y byd fifa am y tro cyntaf yn ac fe i cynhaliwyd bob mlynedd ar ôl yr ail ryfel byd   dyma r ganrif a welodd ddechrau cwpan rygbi r byd a llu eraill o dwrneimantau chwaraeon byd eang yn cael eu darlledu yn ystod hanner cyntaf y ganrif datblygwyd meysydd newydd o ffiseg fel perthynoledd arbennig perthynoledd cyffredinol a mecaneg cwantwm  drwy astudio r meysydd hyn ym maes ffiseg cafwyd gwell dealltwriaeth o strwythur yr atom   roedd y ffisegwr albert einstein yn hollbwysig yn profi ei bod hi n bosibl rhannu atom darganfuwyd adweithiau niwclear ac yn arbennig ymasiad niwclear   roedd y ddeubeth hyn yn allweddol i ddeall gwreiddiau egni r haul darganfuwyd dyddio radiocarbon a ddaeth yn dechneg bwerus a chywir wrth benderfynu oedran anifeiliaid a phlanhigion cynhanesyddol ac arteffactau ac eitemau hanesyddol datblygwyd dealltwriaeth well o sut oedd y bydysawd wedi datblygu a beth oedd ei oedran amcangyfrifwyd ei fod tua biliwn o flynyddoedd cyflwynwyd damcaniaeth y glec fawr a oedd yn cynnig syniadau ynghylch sut oedd y byd wedi dod i fodolaeth  cafodd y syniad hwn ei dderbyn yn gyffredinol daeth seryddwyr i gasgliadau mwy pendant ynghylch oedran cysawd yr haul gan gynnwys y ddaear  roedd y ddaear yn llawer hynach na r hyn a gredwyd ynghynt mae ei hoedran tua biliwn o flynyddoedd yn hytrach na r miliwn o flynyddoedd a grybwyllwyd gan seryddwyr blaenorol dechreuwyd arsylwi planedau cysawd yr haul a r lleuadau yn llawer mwy manwl drwy ddefnyddio chwiliedyddion gofod   darganfuwyd y blaned plwton yn ar gyrion cysawd yr haul ond cafodd ei hail gategoreiddio ar ddechrau r ain ganrif fel plutoid yn hytrach na phlaned go iawn  golyga hyn mai dim ond planed sydd yng nghysawd yr haul gwnaed cynnydd pwysig ym maes geneteg a phwysigrwydd gwyddonol y maes hwnnw  yn cyhoeddodd james watson francis crick rosalind franklin a maurice wilkins eu darganfyddiad bod gan dna strwythur pendant bu hyn o gymorth mawr wrth ddatblygu technegau a fyddai n medru darllen dilyniant dna dna seuences ac a arweiniodd at brosiect genom dynol saesneg human genome project fel y bu modd clonio mamal am y tro cyntaf yn darganfuwyd penisilin gan alexander fleming yn  roedd darganfyddiad gwrthfiotig tebyg i hyn yn gweddnewid y byd meddygaeth modern  byddai gwrthfiotig yn arf pwysig wrth leihau marwolaethau oherwydd afiechydon bacteriol datblygwyd brechiad ar gyfer poliomyelitis  datblygwyd brechiadau effeithiol ar gyfer nifer o afiechydon heintus eraill gan gynnwys y ffliw melyn mannog y pâs tetanws y frech goch clwy r pennau mumps brech ieir hepatitis a a hepatitis b   arweiniodd mwy o ymchwil ym maes brechiadau at ddileu feirws y frech wen yn gyfan gwbl mewn pobl   mae brechiadau gwell safonau glendid a chyflenwadau dŵr glân wedi lleihau achosion marwolaethau yn enwedig ymhlith babanod a phlant sefydlwyd y clinig atal cenhedlu cyntaf ym mhrydain gan marie stopes yn   bu datblygiadau ym maes dulliau atal cenhedlu yn hollbwysig o ran lleihau twf ym mhoblogaeth gwledydd diwydiannol y byd bu darganfyddiad inswlin meddygol yn ystod y au yn bwysig o ran gwella disgwyliadau oedran cleifion diabetig gymaint â thair gwaith daeth pelydr x yn rhan bwysig o wneud diagnosis wrth drin cleifion o dorri asgwrn i ganser  o r au ymlaen datblygwyd offer diagnostig eraill er enghraifft sonograffi ac o r au ymlaen defnyddiwyd mri magnetic resonance imaging yn ystod y au profodd ymchwil bod cysylltiad uniongyrchol rhwng ysmygu tybaco a chanser  datblygwyd dulliau newydd o drin canser er enghraifft cemotherapi therapi ymbelydrol ac imiwnotherapi  o ganlyniad roedd modd gwella n llwyr o ganser neu wella am ysbaid dechreuwyd categoreiddio gwaed a sefydlwyd banciau gwaed  golygai hyn bod trawsarllwysiad gwaed yn fwy diogel ac yn dod yn fwy cyffredin  cynhaliwyd y trawsblaniad calon cyntaf lle llwyddwyd i ddod â r claf yn ôl yn ymwybodol yn gan dr christiaan barnard  bu dyfeisiadau a datblygiadau mewn meddyginiaethau gwrthimiwnaidd a sut roedd meinwe yn cael ei gategoreiddio a golygodd hynny bod trawsblaniadau organau a meinwe yn dod yn fwy cyffredin  datblygwyd triniaethau newydd ar gyfer llawdriniaethau ar y galon er enghraifft datblygu amseriaduron calon a chalonnau artiffisial lladdwyd rhwng a miliwn o bobl rhwng a gan bandemig ffliw y ffliw sbaenaidd darganfuwyd feirws newydd sef hiv a gychwynnodd yn affrica   roedd y feirws hiv yn arwain at gyflwr aids a lledaenodd y feirws ar draws y byd gan ladd miliynau o bobl  datblygwyd brechiadau a meddyginaethau i drin y cyflwr gan fod cyfraddau oedran wedi cynyddu mae afiechydon fel canser clefyd alzheimer a chlefyd parkinson wedi dod yn fwy cyffredin yn ystod yr fed ganrif defnyddiwyd mwy o adnoddau ffosil fel glo olew a phetrol  gwnaed mwy o ddefnydd o bŵer niwclear hefyd achosodd y defnydd cynyddol o danwydd ffosil drafodaeth fyd eang am ei effaith ar lygredd awyr cynhesu byd eang a r newid oedd yn digwydd yn nhymheredd yr hinsawdd roedd plaladdwyr chwynladdwyr a chemegau gwenwynig eraill yn crynhoi yn yr amgylchedd yng nghyrff pobl ac mewn anifeiliaid un o nodweddion pennaf yr fed ganrif oedd twf a dylanwad technoleg cafodd yr ymchwil a wnaed ym maes technoleg effaith ar feysydd eraill fel cyfathrebu electroneg peirianneg teithio meddygaeth a rhyfel dechreuwyd defnyddio offer sylfaenol technolegol yn y cartref o r au ymlaen gan ennill mwy o boblogrwydd o r au ymlaen er enghraifft peiriant golchi sychwyr dillad rhewgelloedd rhewgistiau ffyrnau trydan a sugnwyr llwch   poblogeiddiwyd y radio fel ffurf o adloniant o r au ymlaen  defnyddiwyd y radio hefyd ar adegau o argyfwng cenedlaethol i gyfathrebu gyda chynulleidfa eang daeth f d roosevelt arlywydd america yn enwog yn ystod ei gyfnod fel arlywydd am ei sgyrsiau ger y tân ar y radio gyda phobl america  roedd winston churchill hefyd yn defnyddio r radio fel arf propaganda wrth iddo geisio codi morâl pobl prydain adeg yr ail ryfel byd  daeth y teledu yn fwyfwy cyffredin yn ystod y au a r au hefyd hedfanwyd yr awyren gyntaf yn   dyfeisiwyd yr injan jet gyflymach yn ystod y au ac oherwydd hynny daeth teithio drwy r awyr o fewn cyrraedd i filiynau o bobl  daeth cwmnau teithio masnachol oedd yn darparu gwyliau drwy deithio drwy r awyr yn fwy cyffredin roedd datblygiad y llinell gynhyrchu yn caniatu adeiladu ceir ar raddfa gyflymach ar ddechrau r fed ganrif cwmni ceir henry ford yn america oedd yr un cyntaf yn y byd a fedrai gynhyrchu car ar raddfa eang oherwydd y defnydd o r llinell gynhyrchu  ceir ford oedd y rhain dyfeisiwyd a defnyddiwyd defnyddiau newydd fel dur gloyw felcro silicon tefflon daeth plastigau fel polystyren pvc polyethylen a neilon yn fwy cyffredin a dechreuwyd eu defnyddio ar gyfer sawl pwrpas gwahanol  roedd y defnyddiau newydd hyn yn cynnig cryfder yn medru goddef tymheredd uchel ac yn medru gwrthsefyll gwahanol gemegau roedd llawer o ddefnyddiau cyn yr fed ganrif yn methu eu gwrthsefyll  daeth alwminiwm yn fwyfwy cyffredin ac yn ail o ran defnydd i haearn  datblygwyd miloedd o gemegau ar gyfer cael eu prosesu mewn diwydiant neu ar gyfer defnydd yn y cartref ar ddiwedd yr fed ganrif bu chwyldro digidol a oedd hefyd yn cael ei adnabod ymhlith enwau eraill fel yr oes wybodaeth neu r chwyldro gwybodaeth dyfeisiwyd y microsglodyn ar ddechrau r au  datblygwyd y microsglodyn ymhellach yn y au ac erbyn dechrau r au roedd y chwyldro microsglodion wedi dechrau  arweiniodd hyn at y cyfrifiaduron personol yn y au yna at ddyfeisio ffonau symudol a r rhyngrwyd byd eang yn ystod y au erbyn y au a r au roedd teledu lloeren yn dod yn fwy poblogaidd ac roedd cyfrifiaduron wedi dechrau cael eu defnyddio yn nhai pobl yn ystod y au a r au  daeth camerâu digidol yn fwy cyffredin yn ystod y au a r au bu radio transistor traciau sain a thapiau cast yn ystod y au yn gamau pwysig yn natblygiad chwaraewyr cerddoriaeth symudol   yn raddol disodlodd y rhain chwaraewyr recordiau gyda r sony walkman yn cael ei gyflwyno yn y au  wedyn daeth cryno ddisgiau yn ystod y au a r au   fe wnaeth dyfodiad yr mp ar y we yn ystod canol a ddiwedd y au y broses o ddosbarthu cerddoriaeth yn ddigidol yn bosib roedd chwaraewyr tapiau fideo vcrs yn boblogaidd yn ystod y au ond erbyn diwedd yr fed ganrif roeddent wedi dechrau cael eu disodli gan chwaraewyr dvd   erbyn diwedd degawd cyntaf yr ain ganrif roedd vhs wedi dod i ben fel cyfrwng hyfyw bu twf enfawr hefyd yn y diwydiant telegyfathrebu tuag at ddiwedd yr fed ganrif gyda chyfathrebu di wifr yn dod yn gyffredin  gwelwyd twf mewn rhwydweithiau a chwmnau ffonau symudol yn sgil hynny ar ôl yr ail ryfel byd datblygodd ras arfau a ras i r gofod rhwng yr arch bwerau sef unol daleithiau america a r undeb sofietaidd   roedd hyn yn rhan o r rhyfel oer teithiau dyn i r gofod yn nes ymlaen lansiodd rhaglen ofod yr undeb sofietaidd yr orsaf ofod gyntaf roedd lloerenni di griw hefyd yn hanfodol ar gyfer parhau i fforio a darganfod pethau am y gofod lansiwyd lloeren sputnik yn gan yr undeb sofietaidd sef y lloeren gyntaf erioed i gael ei lansio i r gofod  roedd y lloeren hon yn teithio n gyson i wahanol fannau yn y gofod lansiwyd nifer o loerenni yn ddiweddarach oedd yn teithio o gwmpas y ddaear   erbyn diwedd yr fed ganrif roedd nifer o loerenni wedi ymweld â r lleuad planedau mercher fenws mawrth iau sadwrn wranws a neifion yn ogystal ag asteroidau a chomedau eraill lansiwyd telesgop gofod hubble yn a oedd yn galluogi darlledu lluniau o r bydysawd ar gyfrifiaduron a theledu ar draws y byd  roedd hyn yn ddatblygiad pellach o ran faint o wybodaeth oedd yn medru cael ei chasglu am y bydysawd a dealltwriaeth dyn o r bydysawd daeth dechrau canrif newydd â chyfnod cyffrous o dwf economaidd a newidiadau gwleidyddol pellgyrhaeddol yng nghymru  dyma ganrif hefyd a welodd cymru yn magu mwy o ymwybyddiaeth o i hunaniaeth fel gwlad ac o ran ei hiaith a i diwylliant ar ddechrau r ganrif roedd cymoedd y de a r diwydiant glo yn ffynnu ac yn cynhyrchu traean o holl allforion glo r byd ar y llaw arall roedd yn gyfnod o anghydfod diwydiannol gyda streic chwarel y penrhyn a therfysgoedd tonypandy a llanelli yn ddiweddarach mewn materion gwleidyddol clywid llais y merched am y tro cyntaf gyda chychwyn ymgyrch y swffragetiaid   roedd yn gyfnod o lwyddiant ac optimistaeth mawr ond buan y tarfwyd ar hynny gyda dechrau r rhyfel byd cyntaf yn yn ei sgil daeth un o brif ffigurau gwleidyddol amlycaf cymru r fed ganrif i r amlwg sef david lloyd george   amlygodd y cymro ei hun fel arweinydd medrus ac adnabuwyd ef fel y dyn a enillodd y rhyfel ond er mor deyrngar oedd cymru i r rhyddfrydwyr ar ddechrau r ganrif gwelwyd newidiadau mawr ym map gwleidyddol cymru yn ystod yr ugeinfed ganrif  erbyn y au a r au roedd de cymru wedi dod yn gadarnle i r blaid lafur gyda hyd yn oed rywfaint o gefnogaeth i r blaid gomiwnyddol er enghraifft roedd y rhondda yn cael ei hadnabod fel moscow fach yn ystod y cyfnod hwn  sefydlwyd plaid genedlaethol cymru yn ac yn ystod y degawdau dilynol enillodd y blaid dir newydd yng nghymru ym myd gwaith symudodd cymru o fod yn wlad a oedd yn ddibynnol ar y diwydiannau trwm traddodiadol i fod yn wlad ag economi fwy amrywiol gyda symudiad tuag at waith cynhyrchu ceir swyddi gweinyddol a byd twristiaeth  roedd hon yn ganrif lle gwelwyd y gwerthoedd traddodiadol crefyddol yn crebachu ac roedd yr hen gymru anghydffurfiol a fu n ddylanwad mor hollbwerus ym mywyd cymru ar ddechrau r ganrif wedi colli ei hapêl i genedlaethau newydd erbyn diwedd y ganrif magodd cymru hyder cynyddol yn ei hunaniaeth yn ystod y ganrif gyda sefydliadau cenedlaethol yn cael eu sefydlu fel prifysgol cymru y llyfrgell genedlaethol a r amgueddfa  meithrinwyd hefyd ymwybyddiaeth a balchder cynyddol yn ei hiaith a i diwylliant gyda thwf mewn addysg gymraeg deddfau iaith yn cael eu pasio a hefyd mudiadau yn cael eu sefydlu er mwyn amddiffyn a hyrwyddo hawliau r iaith cryfhawyd yr ymdeimlad hwn o genedlaetholdeb yn sgil profiadau cymru yn ystod y ganrif er enghraifft y cronfeydd dŵr a agorwyd ar draul dinistrio cymunedau cymraeg eu hiaith boddi tryweryn a r defnydd a wnaed o i thir ar gyfer pwrpas milwrol roedd y au yn gyfnod lle gwelwyd newid mewn agweddau tuag at werthoedd traddodiadol y genhedlaeth hŷn  roedd y genhedlaeth ifanc yn herio r hen drefn  dyma r cyfnod pan ddatblygodd y bwlch rhwng cenedlaethau adlewyrchwyd y newid hwn mewn cerddoriaeth boblogaidd cymraeg ysbrydolwyd nhw gan gynnwrf protestiadau gwleidyddol y cyfnod er enghraifft dafydd iwan yn cyfansoddi caneuon adeg arwisgiad wedi i r blaid lafur ennill etholiad ailgydiwyd yn y drafodaeth ynghylch ymreolaeth i gymru ac roedd sefydlu mudiadau fel mudiad ysgolion meithrin yn dyst i r ffaith nad iaith i r henoed yn unig oedd y gymraeg coronwyd diwedd y ganrif gyda sefydliad gwleidyddol newydd i gymru  etholwyd llywodraeth newydd i brydain ac mewn refferendwm yn pleidleisiodd pobl cymru dros ddatganoli  trawsnewidiwyd bae caerdydd gydag adeiladau trawiadol y senedd a chanolfan y mileniwm gwleidydd rhyddfrydol a phrif weinidog teyrnas unedig prydain fawr ac iwerddon bedair gwaith a oedd william ewart gladstone rhagfyr mai parhaodd ei yrfa fel gwleidydd am gyfnod o dros mlynedd caiff ei gyfri n un o brif weinidogion y deyrnas unedig a chopiwyd rhai o i ddulliau economaidd cynnil gan thatcher william gladstone oedd pedwerydd mab syr john gladstone masnachwr o lerpwl a siaradodd ef gydag acen lerpwl trwy gydol ei oes aeth william i goleg eton ac wedyn i goleg eglwys grist rhydychen i astudio r clasuron a mathemateg roedd e am fod yn offeiriad ond yng nghymdeithas trafod undeb rhydychen oxford union debating society gwnaeth ei enw fel areithiwr arbennig roedd ef a r frenhines victoria n anghytun a i gilydd drwy gydol ei oes unwaith fe ddywedodd hi amdano he always addresses me as if i were a public meeting roedd yn cael ei alw n grand old man fodd bynnag dywedodd david lloyd george amdano what a man he was head and shoulders above anyone else i have ever seen in the house of commons i did not like him much he hated nonconformists and welsh nonconformists in particular and he had no real sympathy with the working classes but he was far and away the best parliamentary speaker i have ever heard he was not so good in exposition galwyd ef gan disraeli yn god s only mistake nododd margaret thatcher yn we have a duty to make sure that every penny piece we raise in taxation is spent wisely and well for it is our party which is dedicated to good housekeeping indeed i would not mind betting that if mr gladstone were alive today he would apply to join the conservative party yn dywedodd the kind of conservatism which he and i favoured would be best described as liberal in the old fashioned sense and i mean the liberalism of mr gladstone not of the latter day collectivists mynnodd y cyn ganghellor nigel lawson mai gladstone oedd y canghellor gorau a fu erioed cafodd gladstone ei ethol i san steffan am y tro cyntaf yn fel aelod seneddol ceidwadol newark swydd nottingham roedd yn erbyn y ddeddf i ddileu caethwasanaeth yn a r deddfau ffatrioedd i wellha bywyd y gweithwyr dadleuodd dro ar ôl tro dros iwerddon rydd a llwyddodd i fynd a mesur home rule for ireland drwy r t cyffredin yn pan daflwyd ei gynnig dros hunan lywodraeth ymddiswyddodd fel prif weinidog yn priododd catherine glynne ionawr mehefin merch stephen glynne ed barwn castell penarlâg yn y castell yn sir y fflint drwy ei brawd syr stephen glynne a oedd yn aelod seneddol ceidwadol y gwnaeth hi gyfarfod â william gladstone cawsant wyth o blant william agnes helen henry herbert mary catherine jessie a john roedd teulu r glynne iaid o benarlâg yn olrhain eu llinach yn ôl at deulu r glyniaid o lynllifon i syr william glynne o a chynt gladstone oedd sefydlydd llyfrgell gladstone a alwyd yn llyfrgell deiniol sant tan y au ym mhenarlâg sy n dal i fod ar agor i r cyhoedd oherwydd ei gysylltiadau â chymru ar adeg pan fu rhyddfrydiaeth yn cael cefnogaeth y mwyafrif o r cymry ceir sawl llyfr am gladstone yn y gymraeg er enghraifft canwr cymreig sy n nodweddiadol am ei lais sy n ymestyn dros sawl wythfed ydy syr thomas jones woodward neu tom jones ganwyd mehefin pontypridd mae n enedigol o bentref trefforest mae e wedi ennill gwobr grammy ac ymhlith ei ganeuon enwocaf gellid crybwyll the green green grass of home a delilah ganwyd thomas john woodward yn kingsland terrace trefforest pontypridd sir forgannwg ei rieni oedd thomas woodward bu farw hydref glwr a freda jones bu farw chwefror roedd tri o i deulu o dras seisnig roedd ei dad cu tadol james woodward yn haliwr haearnwerthwr o swydd gaerloyw ac roedd ei fam gu dadol o wiltshire roedd ei dad cu mamol yn gymraeg a ganwyd ei fam gu famol ym mhontypridd i rieni o wlad yr haf a wiltshire mynychodd jones ysgol fabanod wood road ysgol gynradd wood road ac ysgol uwchradd fodern pontypridd central dechreuodd ganu yn ifanc iawn roedd yn canu n rheolaidd mewn digwyddiadau teuluol priodasau ac yng nghôr yr ysgol nid oedd jones yn hoffi ysgol na chwaraeon ond magodd hyder drwy ei dalent i ganu yn oed cafodd fod y diciâu arno blynyddoedd yn ddiweddarach dywedodd treuliais i ddwy flynedd yn y gwely yn gwella dyna r adeg waetha yn fy mywyd wrth wella nid oedd ganddo ddim i w wneud heblaw gwrando ar gerddoriaeth a darlunio datblygodd arddull canu jones allan o synau cerddoriaeth soul americanaidd roedd ei ddylanwadau cynnar yn cynnwys cantorion y felan ac rb fel little richard solomon burke jackie wilson a brook benton ynghyd â elvis presley oedd yn eilun i jones a daeth yn ffrindiau agos gydag e yn ddiweddarach yn mawrth priododd jones ei gariad o r ysgol uwchradd linda trenchard pan oedd y ddau yn mlwydd oed a linda yn disgwyl plentyn ganddo ganwyd ei mab mark yn y mis yn dilyn y briodas i gynnal ei deulu ifanc cymerodd jones swydd mewn ffatri fenig ac yn ddiweddarach mewn gwaith adeiladu roedd jones yn briod gyda i wraig linda rhwng hyd ei marwolaeth yn er gwaetha bod yn anffyddlon yn ystod ei yrfa mae gan y cwpl un mab mark woodward ar anterth ei enwogrwydd honnodd jones ei fod wedi cael rhyw gyda fyny at o grwpis y flwyddyn unwaith arweiniodd ei fercheta at linda i ymosod yn gorfforol arno ar ôl darllen am un garwriaeth yn y papur newydd fe bwniodd a chiciodd jones ond ni ymladdodd e nôl i took it dywedodd cafodd jones garwriaethau gyda nifer o fenywod adnabyddus yn cynnwys mary wilson o the supremes cyflwynydd teledu charlotte laws a r cyn miss byd marjorie wallace honnodd cassandra peterson sy n fwy adnabyddus fel elvira mistress of the dark ei bod wedi colli ei gwyryfdod i jones ganwyd bachgen o ganlyniad i un garwriaeth yn hydref tra ar daith yn yr uda cafodd jones berthynas byr gyda r model katherine berkery a ddarganfu wedyn ei bod yn feichiog ar ôl brwydr gyfreithiol oedd yn cynnwys profi dna dyfarnodd llys yn yr unol daleithiau yn mai jones oedd tad y bachgen gwadodd jones ganfyddiad y llys hyd at pan gyfaddefodd y gwir nid yw wedi dangos diddordeb mewn cyfarfod ei fab jonathan berkery yn dilyn etholiad harold wilson o r blaid lafur fel prif weinidog yn daeth jones yn alltud treth yn mehefin prynodd blasty bric coch ar copa de oro road yn east gate bel air los angeles o dean martin am fe i gwerthodd i nicolas cage yn am miliwn yn ôl adroddiadau yn ar ôl mlynedd o fyw yn yr uda datgelodd jones ei fod e a i wraig yn bwriadu symud yn ôl i brydain dywedodd jones i ve had a great time living in los angeles but after all these years we think now is the time to move home ar sioe the chris moyles show ar gorffennaf dywedodd ei fod dal i fyw yn los angeles a i fod am aros yno am y tro ond ei fod dal yn ymweld â gwledydd prydain yn aml yn hydref cyhoeddwyd ei hunangofiant over the top and back the autobiography gan michael joseph yn adolygu r llyfr yn the express dywedodd clair woodward yn nhraddodiad gymaint o hunangofiannau dyddiau yma dyw tom jones ddim wir yn dweud beth ydych chi wir eisiau glywed beth sydd yn weddill yw stori ddifyr tu hwnt o jones the voice sydd hefyd yn dweud stori am bop prydeinig ac adloniant ysgafn o r chwedegau ymlaen bu farw y fonesig melinda rose woodward linda ar ebrill wedi brwydr fer gyda chanser roedd jones wedi canslo cyngherddau wythnos ynghynt oherwydd salwch difrifol yn y teulu astudiaeth wyddonol o wyneb y ddaear yw daearyddiaeth yn ogystal ag asturdiaeth o i nodweddion ei thrigolion a ffenomenâu amrywiol y gair groeg am y maes hwn oedd geograffia sef disgrifiad o r ddaear ac fe i defnyddiwyd yn gyntaf gan eratosthenes bc yn grynno rhennir y pwnc yn ddwy ran sef nodweddion ffisegol naturiol daearyddiaeth ffisegol a daearyddiaeth ddynol mae daearyddiaeth fodern yn ddisgyblaeth eang sy n ceisio deall gwahanol rannau o r ddaear llefydd cyfandiroedd gwledydd sut y daethant i fodolaeth sy n cynnwys elfennau o ddaeareg ffenomenau naturiol a dynol a r berthynas rhwng dyn a r tir prif faes daearyddiaeth ffisegol yw gwyddor daear mae n ceisio deall y lithosffer yr hydrosffer yr atmosffer y pedosffer a phatrymau fflora a ffawna sef y bioseffer gellir dosbarthu daearyddiaeth ffisegol fel hyn y termau arferol am ddaearyddiaeth ffisegol yn saesneg yw physical geography geosystems a physiography mae daearyddiaeth ddynol yn cael ei chyfri n un o r gwyddorau cymdeithas ac yn cynnwys astudiaeth o r ddaear ei phobl a u cymuned eu diwylliant economeg a sut y mae pobl yn parchu neu n amharchu eu hamgylchedd mae n cynnwys agweddau dynol gwleidyddol diwylliannol cymdeithasol ac economaidd sef yr hyn a elwir yn wyddorau cymdeithas er nad prif canolbwynt daearyddiaeth ddynol yw tirwedd ffisegol y ddaear gwelwch daearyddiaeth ffisegol mae bron yn amhosib i drafod daearyddiaeth ddynol heb gyfeirio at y tirwedd ffisegol ble mae gweithgareddau dynol yn digwydd ac mae daearyddiaeth amgylcheddol yn ymddangos fel cyswllt pwysig rhwng y ddau astudiaeth o niferoedd a rhifau ydy mathemateg ynghŷd â strwythur gofod a lle newid calcwlws a nifer o israniadau eraill nid oes iddo ddiffiniad perffaith safonol fodd bynnag gellir gweld mathemateg fel estyniad o iaith ar lafar neu n ysgrifenedig gyda geirfa a chystrawen trachywir tu hwnt ar gyfer disgrifio ac archwilio perthnasedd materol a chysyniadol mae hefyd yn ymchwil i batrymau ac mae n cyrraedd canlyniad ac yn dod i gasgliad drwy brofion mathemategol daw r gair mathemateg o r groeg mthema sy n golygu gwyddoniaeth gwybodaeth neu ddysg a mathematics sy n golygu yn hoff o ddysgu yn lladin a saesneg hyd at oddeutu roedd y term yn cyfeirio at seryddiaeth a sêr ddewiniaeth ond newid ystyr y gair rhwng a mae hyn wedi achosi peth camgyfieithu e e pan rybuddiodd awstin o hippo sef sant awgwstin y dylai cristnogion fod yn ddrwgdymus o mathematici seryddwyr gan nad oedd yn cyfeirio at ystyr fodern o r gair o gwbwl gellir rhannu mathemateg yn fras yn ddwy ran mathemateg bur a mathemateg gymhwysol yn cynnwys mecaneg ystadegaeth a thebygolrwydd rhaid cofio fod mathemateg yn rhan hanfodol o sawl astudiaeth arall e e ffiseg bioleg cemeg a chaiff ei ystyried yn flociau adeiladu hanfodol o fewn y pynciau hyn yn gyffredinol gellir rhannu mathemateg i sawl maes gan gynnwys astudiaeth o faint strwythur gofod a newid ee rhifyddeg algebra geometreg a dadansoddi yn ychwanegol at hyn ceir is adrannau hefyd sy n ymroddedig i archwilio cysylltiadau rhwng mathemateg craidd a meysydd eraill rhesymeg theori setiau mathemateg empirig y gwahanol wyddoniaethau mathemateg gymhwysol ac yn fwy diweddar i r astudiaeth o ansicrwydd er y gallai rhai ardaloedd ymddangos heb gysylltiad mae rhaglen langlands wedi canfod cysylltiadau rhwng ardaloedd a ystyriwyd yn flaenorol megis grwpiau galois arwynebau riemann a damcaniaeth rhif er mwyn egluro sylfeini mathemateg datblygwyd meysydd rhesymeg mathemategol a theori set mae rhesymeg fathemategol yn cynnwys astudiaeth fathemategol o resymeg a chymhwyso rhesymeg ffurfiol i feysydd mathemateg eraill set theori yw r gangen o fathemateg sy n astudio setiau neu gasgliadau o wrthrychau mae theori categori sy n delio mewn ffordd haniaethol gyda strwythurau mathemategol a r berthynas rhyngddynt yn dal i gael ei ddatblygu mae mathemateg bur yn cynnwys yr isadrannau canlynol maint gweler rhifyddeg strwythur gweler algebra gofod gweler geometreg a newid gweler calcwlws mae r astudiaeth o faint yn dechrau gyda rhifau rhifau naturiol a chyfanrifau a r gweithrediadau rhifyddol arnyn nhw rhifyddeg o astudir nodweddion dyfnach cyfanrifau yn y ddamcaniaeth rifau deilliodd theorem olaf fermat astudiaeth mater yw cemeg o r groeg sy n ymwneud â i gystrawen strwythur a nodweddion ynghyd â i drawsnewidiadau ar y lefel atomig mae n delio gan fwyaf gyda chasgliadau o atomau fel nwyon moleciwlau crisialau a metelau yn ogystal â u trawsffurfiadau a u rhyngweithiadau i ddod yn ddefnydd a ddefnyddir ym mywyd cyffredin yn ogystal â hynny mae cemeg yn ymwneud â deall priodweddau a rhyngweithiadau o atomau unigol a defnyddio r wybodaeth yna ar y lefel macrosgobig yn ôl cemeg fodern mae priodweddau ffisegol defnyddiau wedi eu penderfynu ar y raddfa atomig sydd yn ei dro yn cael ei ddiffinio gan rymoedd electromagnetig rhyngatomig a deddfau mecaneg cwantwm mae cemeg yn gorgyffwrdd â ffiseg gan drin ynni a sut mae o n adweithio gyda mater mae hefyd yn gorgyffwrdd cryn dipyn gyda bioleg yn arbennig trwy r disgyblaethau cysylltiedig o fiocemeg a bioleg foleciwlaidd mae n bosib gweld trefn yr elfennau yn y tabl cyfnodol sy n dangos y nifer o brotonau sydd gan bob un a beth yw pwysau atomau r elfen honno gan ddefnyddio rhif avogadro mae n bosib gweld erthyglau sydd yn ymdrin â chemeg trwy edrych yn y categori cemeg yng nghymru mae n orfodol i fyfyrwyr ysgol astudio cemeg hyd at lefel tgau oed mae r swistir enw lladin swyddogol confoederatio helvetica almaeneg schweiz ffrangeg suisse eidaleg svizzera romnsh svizra yn wladwriaeth ffederal yng nghanol ewrop ac felly heb arfordir mae n ffinio â r almaen ffrainc yr eidal awstria a liechtenstein bern ydy r brifddinas a zrich ydy r ddinas fwyaf mae n wlad fynyddig iawn ac mae rhan helaeth o r alpau o fewn ei ffiniau mae r swistir yn un o wledydd cyfoethocaf y byd per capita gyda thraddodiad cryf o fod yn niwtral yn wleidyddol ac yn filwrol serch hynny mae r swistir wedi bod yn flaenllaw ym myd cydweithrediad rhyngwladol gan roddi cartref i nifer o fudiadau rhyngwladol megis y groes goch mae r enw lladin ar y wlad confoederatio helvetica yn osgoi gorfod dewis un o bedair iaith swyddogol y wlad sef almaeneg ffrangeg eidaleg a romnsh yn y cyfnod rhufeinig roedd nifer o lwythau celtaidd yn byw yn yr ardal sy n awr yn ffurfio r swistir y pwysicaf o r rhain oedd yr helvetii daw enw swyddogol lladin y swistir confoederatio helvetica neu helvetia o enw r llwyth yma ceir manylion amdanynt gan iŵl cesar yn ei commentarii de bello gallico dywed cesar fod un o uchelwyr yr helvetii orgetorix wedi cynllunio i r holl lwyth ymfudo o ardal yr alpau i orllewin gâl gadawodd yr helvetii eu cartrefi yn cc erbyn iddynt gyrraedd ffn tiriogaeth yr allobroges roedd cesar wedi malurio r bont yn genefa i w hatal rhag croesi gyrrodd yr helvetii lysgenhadon i ofyn am ganiatad i fynd trwy r tiriogaethau hyn ond wedi i cesar gasglu ei fyddin ynghyd gwrthododd roi hawl iddynt basio dilynodd yr helvetii lwybr arall trwy diriogaethau r seuani ac anrheithio tiroedd yr aedui a ofynnodd i cesar am gymorth ymosododd cesar arnynt wrth iddynt groesi afon saône a u gorchfygu gorchfygwyd hwy eto ger bibracte a bu raid iddynt ildio i fyddin cesar yn fuan wedyn gorchmynodd iddynt ddychwelyd i w hen diriogaethau sefydlwyd y swistir ar awst pan ddaeth tri canton uri schwyz ac unterwalden at ei gilydd a gwneud cytundeb i gynothwyo ei gilydd i ddod yn annibynnol ar frenhinllin yr habsburg cydnabyddwyd annibyniaeth y swistir yn heddwch westffalia yn a roddodd ddiwedd ar y rhyfel deng mlynedd ar hugain ychwanegodd cantonau eraill ei hunain at y conffederasiwn dros y blynyddoedd yn ystod y chwyldro ffrengig newidiwyd y dull o lywodraethu a sefydlwyd y weriniaeth helfetaidd fel gweriniaeth ganolog fodd bynnag dychwelwyd at drefn conffederasiwn yn bu r swistir yn niwtral yn ystod y rhyfel byd cyntaf a r ail ryfel byd dominyddir daearyddiaeth y swistir gan ei mynyddoedd a i bryniau saif y swistir yng nghanolbarth ewrop fel gwlad tirgaeedig felly nid oes ganddi arfordir yn y de mae prif gadwyn yr alpau yn ymestyn ar hyd y ffin â i copaon uchaf yn dynodi r ffin honno copa uchaf y swistir yw r dufourspitze medr o uchder ymhlith copaon enwocaf yr alpau swisaidd mae r matterhorn yr eiger a r jungfrau yn y canolbarth mae llwyfandir tra yn y gogledd orllewin mae mynyddoedd y jura o gwmpas y ffn a ffrainc mae r mynyddoedd hynny a r bryniau llai sy n llenwi r rhan fwyaf o ganolbarth a gogledd y wlad yn cael eu gwahanu gan nifer o ddyffrynoedd a chymoedd mawr a bach mae r swistir yn wlad â nifer fawr o lynnoedd ac afonydd yn ogystal rhennir y ddau lyn mwyaf llyn lman llyn genefa km a r bodensee km gyda gwledydd eraill y llyn mwyaf sy n gyfangwbl o fewn y swistir yw llyn neuchâtel km mae n wlad goediog iawn saif y swistir yng nghanolbarth ewrop ac mae n fan cyfarfod i nifer o ddiwylliannau ewrop gan fod y wlad yn ffinio â ffrainc yr almaen a r eidal mae o r boblogaeth yn byw ar y llwyfandir yng nghanol y wlad rhwng yr alpau a mynyddoedd y jura ac o ddinas genefa yn y gorllewin hyd at afon rhein a r bodensee yn y gogledd ddwyrain mae gan y wlad safon byw gyda r uchaf yn y byd ceir nifer sylweddol o drigolion nad ydynt yn ddinasyddion y swistir yn o i gymharu a tua miliwn o ddinasyddion yr un flwyddyn roedd tua o ddinasyddion y swistir yn byw mewn gwledydd eraill y nifer fwyaf yn ffrainc o ran crefydd disgrifia miliwn o r trigolion eu hunain fel cristnogion yn catholig protestaniaid eglwys uniongred roedd heb grefydd yn ddilynwyr islam a yn iddewon dinasoedd mwyaf y swistir yn ôl poblogaeth yw ceir nifer o ieithoedd swyddogol yn y swistir almaeneg yw mamiaith y nifer fwyaf o r trigolion yn ôl cyfrifiad o canton y swistir almaeneg yw iaith ohonynt siaredir nifer o dafodieithoedd almaeneg y swistir schwyzerdtsch a dim ond yn y sefyllfaoedd mwyaf ffurfiol y defnyddir almaeneg safonol hochdeutsch siaredir ffrangeg fel mamiaith gan o r boblogaeth yng ngorllewin y wlad yn bennaf ffrangeg yw iaith swyddogol pedair canton genefa jura neuchâtel a vaud gyda thair arall yn ddwyieithog gyda ffrangeg yn un o r ieithoedd swyddogol siaredir eidaleg fel iaith gyntaf gan yn y de yn bennaf ac mae n iaith swyddogol canton ticino siaredir romnsh gan yn bennaf yng nghanton grisons roedd tua a mamiaith nad oedd yn un o ieithoedd swyddogol y swistir pêl droed yw r gêm mwyaf poblogaidd o holl chwaraeon tm y byd fe i chwaraeir gyda phêl rhwng dau dm o unarddeg o chwaraewyr gan geisio ennill trwy gael y bêl y nifer fwyaf o weithiau drwy gôl eu gwrthwynebwyr cafodd y gêm pêl droed ei greu o gwmpas y flwyddyn b c yn tsieina mae n cael ei chwarae drwy r byd ar lefel broffesiynol erbyn hyn ond mae nifer fawr yn ei chwarae ar lefel amatur hefyd mae fifa a r bwrdd cymdeithas bêl droed rhyngwladol ifab yn rheoli r gêm y prif gystadleuaeth ydy cwpan y byd mae yna fwy o cystadleuthau enwog y prif gystadleuaeth i clybiau yw uefa champions league rhaid gwisgo dillad ac offer addas i chwarae pel droed rydych angen crys siorts sanau pen glin ac sgidiau arbennig rhain yw gwisg y chwaraewyr sydd tu allan i r cae mae gol geidwad yn gwisgo yr un peth ond mae r grys hefo llewys hir mae r gol geidwad hefyd yn gwisgo mennig i reoli r bel mae r capten yn gwisgo band ar ei cyhyr deuben i ddangos mai fo hi yw r capten mae gan wahanol chwaraewyr eu dyletswyddau a safleodd eu hunain o fewn y tm o unarddeg gôl geidwad yw r safle mwyaf unigol mewn dm pel droed yn ôl y rheolau caniateir un gôl geidwad i dm y gôl geidwad yw r unig chwaraewr sy n cael defnyddio ei ddwylo i reoli r bêl ac mae n rhaid iddo wisgo gwisg o liw gwahanol i w wahaniaethu oddi wrth chwaraewyr eraill y tm swydd y gôl geidwad yw defnyddio unrhyw ran o i gorff i atal y bel rhag mynd trwy r gôl mae ei dm yn amddiffyn ar ôl dal y bêl mi fydd y gôl geidwad yn ei throsglwyddo i chwaraewr arall o i dm trwy ei lluci ato neu ei rhoid ar lawr ac ei chicio ato y gôl geidwad yw r unig chwaraewr sy n cael sefyll rhwng y bel a r gôl pan mae cig gosb yn cael ei chymryd gan y tm arall yn aml y gôl geidwad fydd yn rheoli lleoliad chwaraewyr ei dm tra maent yn amddifyn cic rydd yn agos at eu gôl mae chwaraewyr yn y safle yma yn aml yn dal i w galluogi i ddal y bêl yn haws prif swydd amddiffynwr yw rhwystro chwaraewyr y tm arall rhag cael siawns i gicio r bel tuag at y gôl bydd amddifynwr yn gwneud hyn wrth leoli ei gorff rhwng y bêl ac y gôl ac wrth fygwth cymryd y bel o ei wrthwynebwr bydd amddiffynwr yn aml yn aros yn agos i chwaraewr penodol i allu amddifyn yn haws os bydd y chwaraewr yn cael y bel mae amddiffynwr canol yn sefyll o flaen y gôl ac yn defnyddio ei gorff i rwystro ciciau i mewn i r gôl mae amddiffynwyr canol yn aml yn dal ac yn gryf yn gorfforol maent yn gallu defnyddio eu cryfder i guro blaenwyr y tm arall i r bêl pan mae n cael ei gicio drwy r awyr prif swydd y blaenwr yw derbyn y bel oddiwrth ei chyd chwaraewyr ac yna ynelu i gael y pel yn gol y tim arall calendr gregori ydy r calendr mwyaf cyffredin drwy r byd caiff ei ddefnyddio drwy ewrop cafodd ei dderbyn yn answyddogol fel y dull rhyngwladol o fesur amser a dyddiadau ers degawdau yn y byd cyfathrebu teithio a diwydiant a chaiff ei adnabod gan sefydliadau rhyngwladol megis y cenhedloedd unedig fe i mabwysiadwyd gan y pab gregory xiii ar chwefror er fod y ddogfen wreiddiol wedi i dyddio roedd y flwyddyn yn y calendr iwliaidd a wnaed yn nheyrnasiad iŵl cesar yn cynnwys o ddyddiau yn union ond mae r flwyddyn drofannol yn union diwrnod felly pob canrif roedd y calendr iwliaidd yn cynnwys tridiau yn ormod cafodd hyn ei gywiro yn y diwygiad gregori yn sy n cyflwyno r dyddiau naid mewn dull gwahanol o ganlyniad i hyn mae r calendr iwlaidd diwrnod y tu ôl i r calendr gregori h y y af o ionawr ar y calendr iwliaidd ydy r eg ar y calendr gregori roedd yr eglwys gatholig eisiau calendr a fyddai n caniatu iddynt ddathlu r pasg ar yr amser a benodwyd gan gyngor cyntaf nicaea yn y flwyddyn sef y dydd sul wedi eg dydd y lleuad sydd ar neu wedi r cyhydnos wanwynol tua mawrth yn amser y cyngor yn y flwyddyn roedd y nam hwn wedi i weld ond yn hytrach na thrwsio r calendr symudodd y cyngor ddyddiad y cyhydnos o mawrth neu mawrth i mawrth erbyn y eg canrif roedd y cyhydnos wedi symud llawer mwy a mynnodd yr eglwys babyddol ddiwygio r drefn y gwledydd pabyddol felly oedd y gwledydd cyntaf i fabwysiadu r calendr newydd hwn roedd dau newid sylfaenol felly yn y calendr newydd yn gyntaf addasu r hen galendr iwliaidd ac yn ail addasu calendr y lleuad a ddefnyddid gan yr eglwys i nodi dyddiadau r pasg meddyg o galbria sef aloysius lilius neu lilio fu n bennaf gyfrifol am y gwaith o u cymhathu a u diwygio yn gonglfaen i w waith nododd fod angen lleihau r nifer o ddyddiau naid o fewn pob pedair canrif o i gan wneud allan o r blwyddyn yn gyffredin yn hytrach na blwyddyn naid nodwyd hyn fel a ganlyn os medrid rhannu r flwyddyn gyda yn union yna fe i hystyrir yn flwyddyn naid ar wahân i r blynyddoedd a ellir eu rhannu gyda yn union ar ben hyn mae r blynyddoedd hynny y gellir eu rhannu gyda hefyd yn flynyddoedd naid er enghraifft nid ydy r flwyddyn yn flwyddyn naid ond mae r flwyddyn yn flwyddyn naid calendr solar ydyw ef mewn gwirionedd mae blwyddyn gregori n cynnwys diwrnod ac mewn blwyddyn naid ceir diwrnod naid sef chwefror sy n gwneud cyfanswm o diwrnod fel arfer mae blwyddyn naid yn diwgwydd pob pedair mlynedd ond mae r calendr gregori n gadael allan diwrnod naid pob mlynedd yn wahanol i r calendr a i ragflaenodd actor awdur a chomedwr o gymro oedd terence graham parry jones chwefror ionawr fel rhan o r tm comedi monty python roedd yn gyfrifol am gynhyrchu nifer o sgetshis gyda i gyd awdur michael palin aeth ymlaen i gyfarwyddo monty python and the holy grail a nifer o ffilmiau eraill enwyd yr asteroid terryjones ar ei ôl roedd terry jones hefyd yn academydd cydnabyddedig ar hanes y canol oesoedd roedd yn awdur nifer o lyfrau a cyflwynodd nifer o raglenni teledu ar y pwnc tad terry oedd alec parry jones a i fam oedd dilys louisa newnes tra roedd ei dad yn gwasanaethu yn yr ail ryfel byd gyda r raf yn india aeth ei fam nôl i fyw gyda i rhieni ym mae colwyn lle ganwyd terry bodchwil oedd enw cartre r teulu wythnos ar ôl ei eni cafodd ei dad ei ddanfon i r india fel awyr lefftenant dros dro roedd ganddo frawd nigel dwy flynedd yn hyn nag e gwelodd ei dad eto ymhen pedwar blynedd wrth i r rhyfel orffen gan gyfarfod yng ngorsaf drên bae colwyn dywedodd mai dim ond cusan gan fenyw roedd wedi ei gael cyn hynny felly roedd mwstash pigog ei dad yn dipyn o sioc symudodd y teulu i claygate surrey pan oedd terry yn oed addysgwyd ef yn ysgol ramadeg guildford wedyn yn neuadd sant edmwnd prifysgol rhydychen lle cofrestrwyd ef ar gyfer saesneg ond crwydrodd mewn i hanes ymddangosodd yn twice a fortnight gyda michael palin graeme garden a bill oddie ac mewn rhaglen deledu the complete and utter history of britain ymddangosodd hefyd ar y rhaglen deledu comedi arloesol i blant do not adjust your set gyda palin eric idle a david jason ysgrifennodd sgriptiau ar gyfer the frost report a nifer o raglenni eraill david frost ar deledu lloegr roedd gan jones ddiddordeb mewn dyfeisio fformat newydd ar gyfer rhaglen gomedi a arweiniodd i greu monty python s flying circus yn ar y cyd gyda graham chapman john cleese terry gilliam eric idle a michael palin yn seiliedig yn fras ar raglen sgetshis roedd sefyllfaoedd monty python yn llifo tu hwnt i unrhyw synnwyr gan dorri gyda realiti i wthio r hiwmor i eithafion swreal cymerodd jones ddiddordeb mawr yn y proses o gyfarwyddo r rhaglenni ac aeth ymlaen i fod yn gyfarwyddwr ffilmiau o i gyfraniadau fel perfformiwr mae ei ddehongliadau o ferched canol oed yn aros yn y cof yn cydweithio gyda michael palin roedd eu sgriptiau python yn dueddol o fod yn ddamcaniaethol ac absrd mae sgetshis nodweddiadol o i steil yn cymryd y hiwmor i afrealrwydd afresymegol er enghraifft yn y summarise proust competition mae jones yn cymryd rhan cyflwynydd sioe cystadleuaeth seimllyd i grynhoi gwaith athronyddol dwys marcel proust mewn eiliad eu sgôr yn cael eu cofnodi ar y proustometer ysgrifennodd jones nifer o ddarnau golygyddol i the guardian the daily telegraph a the observer yn condemio rhyfel irac cyhoeddwyd llawer o r erthyglau golygyddol yma mewn casgliad terry jones s war on the war on terror lanswyd ei lyfr evil machines ar lein gan y cyhoeddwyr cyllid tyrfa crowdfunding yn gyda jones yn cefnogi sefydlu r fenter yn medi cyhoeddwyd fod jones yn dioddef o affasia cynradd flaengar math o dementia sy n effeithio ar y gallu i siarad a chyfathrebu felly nid oedd yn gallu gwneud cyfweliadau bellach cyhoeddwyd ei fod wedi ennill gwobr bafta cymru am gyfraniad eithriadol i ffilm a theledu a cyflwynwyd yr anrhydedd iddo yn seremoni bafta cymru ar hydref bu farw ar ionawr gweler llyfryddiaeth terry jones actor cymreig ydy syr philip anthony hopkins cbe ganwyd rhagfyr sy n adnabyddus am ymddangos mewn nifer o ffilmiau llwyddiannus mae wedi ennill nifer o wobrau am ei berfformiadau megis gwobr academi gwobr golden globe a gwobr emmy ac yn bennaf nodedig am ei ran yn chwarae hannibal lecter mae n un o ymddiriedolwyr parc cenedlaethol eryri a chyfrannodd yn ariannol at gadwraeth y parc ganwyd anthony hopkins ym margam ym mhort talbot roedd ei dad richard yn bobydd a pherthynai ei fam muriel o bell i r bardd gwyddelig w b yeats dywedir ei fod yn siarad cymraeg cafodd ei addysg yn yr ysgol ramadeg y bont faen mynychodd goleg brenhinol cerdd a drama caerdydd a threuliodd dwy flynedd yn y fyddin cyn mynychu rada yn llundain ar ôl degawd ar y llwyfan actiodd yn y ffilm the lion in winter a dechreuodd ar yrfa llwyddiannus iawn ym myd ffilmiau priododd deirgwaith ac mae ganddo un ferch o r enw abigail hopkins santa monica califfornia yw ei gartref presennol ac mae wedi bod yn ddinesydd americanaidd ers ebrill mae n gyn alcoholig sydd heb yfed ers actor a chanwr cymreig ydy jonathan pryce cbe ganwyd mehefin o dreffynnon sir y fflint ar ôl iddo astudio yn rada a phriodi r actores wyddelig kate fahy ym dechreuodd ei yrfa fel actor llwyfan yn ystod y au arweiniodd ei waith yn y theatr iddo dderbyn mwy o rôlau cefnogol mewn ffilmiau ac ar y teledu daeth ei berfformiad sgrn fawr mwyaf arwyddocaol yn ffilm gwlt terry gilliam brazil mae pryce wedi serennu mewn nifer o ffilmiau cyllid uchel fel evita tomorrow never dies pirates of the caribbean a the new world yn ogystal a phrosiectau annibynnol fel glengarry glen ross a carrington mae ei yrfa ym myd y theatr hefyd wedi bod yn llwyddiannus gan ennill dwy wobr tony y cyntaf ohonynt ym am ei berfformiad cyntaf ar broadway yn comedians a r ail am ei ran fel y peiriannydd yn y sioe gerdd miss saigon yn roedd pryce yn actor gwadd ar gyfres hbo game of thrones yn chwarae r cymeriad the high sparrow cyn dod yn actor rheolaidd ar y gyfres yn cantores o gymraes yw shirley veronica bassey dbe ganwyd ionawr yn enedigol o gaerdydd mae ei chaneuon enwocaf yn cynnwys as long as he needs me what now my love i who have nothing goldfinger big spender something a diamonds are forever ym cafodd ei phleidleisio fel personoliaeth y flwyddyn ym myd adloniant gan y variety club prydeinig hi oedd yr artist cymreig cyntaf i fynd i rif un yn siart senglau y deyrnas unedig ganwyd bassey yn stryd bute tiger bay caerdydd i forwr o dad a oedd yn efik nigeriaidd a mam o swydd efrog ysgarodd ei rhieni pan oedd yn dair oed fe i magwyd yn ardal dosbarth gweithiol y ddinas yn tiger bay yr ieuengaf o saith o blant gadawodd bassey ysgol moorland yn oed gan fynd i weithio mewn ffatri a pherfformio mewn clybiau lleol ar y penwythnosau yn fuan iawn trodd yn gantores broffesiynol a chafodd nifer o senglau llwyddiannus tu hwnt a gyrfa a ymestynnodd dros bedwar degawd ym perfformiodd mewn sioe gerdd o r enw memories of jolson a oedd yn seiliedig ar fywyd y canwr al jolson yna symudodd ymlaen i hot from harlem a barhaodd tan erbyn hyn roedd bassey wedi cael ei dadrithio gan fyd canu a beichiogodd yn oed gyda i merch sharon a dychwelodd i weithio fel gweinyddes yng nghaerdydd ym fodd bynnag cafodd ei henw ei grybwyll i michael sullivan asiant o streatham ac ail ddechreuodd ei gyrfa pan welodd ef bassey penderfynodd fod ganddi r potensial i fod yn seren teithiodd bassey gan berfformio mewn amryw theatrau tan iddi dderbyn rhan mewn sioe a ddaeth ag enwogrwydd iddi sef sioe al read such is life yn theatre yr adelphi yn y west end yn llundain tra n y sioe hwn cynigiodd johnny franz cynhyrchydd recordiau gytundeb recordio iddi recordiodd bassey ei record cyntaf o r enw burn my candle a gafodd ei ryddhau ym mis chwefror pan oedd bassey yn oed yn unig o ganlyniad i eiriau awgrymog y gân penderfynodd y bbc ei gwahardd serch hynny gwerthodd y record yn dda yn enwedig gyda fersiwn pwerus bassey o stormy weather dilynwyd hyn gan fwy o senglau ac ym mis chwefror cafodd bassey ei llwyddiant mawr cyntaf gyda banana boat song a aeth i rif yn y siart senglau prydeinig yn yr un flwyddyn recordiodd y sengl if i had a needle and thread o dan arweiniad y cynhyrchydd americanaidd mitch mitchell o dan y label columbia yng nghanol recordiodd ddwy sengl a fyddai n datblygu i fod yn glasuron yng ngyrfa gerddorol bassey as i love you a oedd ar ail ochr sengl y gân serch hands across the sea nid oedd y gwerthiant yn dda fodd bynnag ond wedi iddi berfformio yn y palladium yn llundain gwelwyd cynnydd yn y gwerthiant ym mis chwefror cyrhaeddodd rif yn y siart ac arhosodd yno am bedair wythnos recordiodd bassey kiss me honey honey kiss me hefyd yr un cyfnod ac wrth i as i love you ddringo r siart gwnaeth kiss me honey honey kiss me hefyd gyda r ddwy gân yn nhri uchaf y siart yr un pryd rhai misoedd yn ddiweddarach arwyddodd bassey gytundeb gyda emi columbia a dechreuodd yr ail gyfnod yn ei gyrfa ar ddechrau ac yng nghanol y au cafodd bassey lawer o lwyddiant yn siartiau cerddorol y deyrnas unedig gan gynnwys pum albwm a gyrhaeddodd y uchaf ym cyrhaeddodd ei recordiad o as long as he needs me o olover gan lionel bart ar ôl cafodd y sengl goldfinger ddylanwad hir dymor ar ei gyrfa pan yn ysgrifennu nodiadau ar gyfer clawr yr albwm bassey s th anniversary album ym dywed clayton fod acceptance in america was considerably helped by the enormous popularity of goldfinger but she had actually established herself there as early as in cabaret in new york she was also a success in las vegas i suppose i should feel hurt that i ve never been really big in america on record since goldfinger but concertwise i always sell out adlewyrchwyd hyn yn y ffaith mai dim ond un o lps bassey a gyrhaeddodd yr uchaf yn siart yr unol daleithiau rb live at carnegie hall ac felly roedd yn llwyddiant un cân a ymddangosodd unwaith yn unig ym uchaf y billboard hot gyda goldfinger serch hynny ar ôl goldfinger dechreuodd ei gwerthiant leihau yn y deyrnas unedig hefyd gyda dwy o i senglau n unig yn cyrraedd y uchaf tan roedd ganddi gytundeb gyda united artists a threuliodd ei halbwm cyntaf gyda r label hynny sef i ve got a song for you wythnos yn y siart o bryd hynny tan dim ond dwy o i halbymau aeth i uchaf y siart gydag un o r albymau hynny yn gasgliad o ganeuon ym fodd bynnag rhyddhawyd un o i senglau enwocaf big spender er iddo gyrraedd ychydig tu allan i uchaf y deyrnas unedig yn unig trwy gydol y rhan fwyaf o r au canolbwyntiodd bassey ar waith elusennol gan berfformio ambell daith gyngherddol yn ewrop a r unol daleithiau roedd ei chytundeb gyda emi united artists wedi dod i ben a dechreuodd bassey yr hyn a gyfeiriodd ato fel ymddeoliad rhannol ym recordiodd bassey albwm o r enw all by myself a gwnaeth raglen deledu arbennig ar gyfer thames television o r enw a special lady gyda robert goulet yn westai iddi ym recordiodd ddeuawd gydag alain delon thought i d ring you a fu n llwyddiannus yn ewrop bellach roedd bassey yn recordio tipyn llai ond rhyddhaodd albwm o i chaneuon mwyaf adnabyddus ym i am what i am a berfformiwyd gyda cherddorfa simffoni llundain ym rhyddhaodd sengl a fideo i gefnogi bwrdd twristiaeth llundain there s no place like london ym recordiodd albwm o draciau sain james bond the bond collection ond mae n debyg ei bod yn anhapus gyda r canlyniad ac felly gwrthododd ei ryddhau pum mlynedd yn ddiweddarach cafodd ei ryddhau ta beth aeth bassey ag achos yn erbyn y cwmni a tynnwyd pob copi na werthwyd yn ôl ym hefyd recordiodd bassey ei llais ar gyfer yr artistiaid o r swistir yello ar the rhythm divine cân a ysgrifennwyd ar y cyd â r canwr albanaidd billy mackenzie ym rhyddhaodd albwm a oedd wedi ei chanu yn ei chyfanrwydd yn sbaeneg la mujer ar ddiwedd canol y au roedd bassey wedi dechrau gweithio gyda hyfforddwr lleisiol cyn ganwr opera a dangosodd ei halbwm keep the music playing ym arddull grand pop operatig ar nifer o r caneuon a ddylanwadwyd o bosib gan ei halbwm gyda cherddorfa symffoni llundain rai blynyddoedd ynghynt roedd richard burton tachwedd awst yn actor o bontrhydyfen ger port talbot fe i ganwyd ym mhontrhydyfen ei enw bedydd oedd richard walter jenkins fe gymerodd yr enw burton ar ôl ei athro saesneg philip h burton yn ysgol ramadeg aberafan roedd yn gymro cymraeg yn falch o r iaith actiodd ar y radio yn nrama brad saunders lewis yn y ddwy iaith y cast oedd emlyn williams sian phillips a clifford evans a r cynhyrchydd oedd emyr humphreys cyhoeddwyd bywgraffiad cymraeg richard burton seren cymru gan gethin mathews yn gan wasg gomer bu farw burton yn celigny genefa y swistir adrodd hefyd jeff wayne s musical version of the war of the worlds cantores bop o gymraes yw bonnie tyler ganwyd gaynor hopkins mehefin sy n adnabyddus am ei llais pwerus a chryg ganwyd gaynor hopkins yn sgiwen ger castell nedd i r glwr glyndwr a r wraig tŷ elsie hopkins fe i magwyd mewn tŷ cyngor pedwar stafell wely gyda thair chwaer a dau frawd roed gan ei brodyr a chwiorydd gyda chwaeth eang ewn cerddoriaeth gan ei cyflwyno i artistaid fel elvis presley frank sinatra and the beatles roedd hopkins a i theulu yn brotestaniaid crefyddol iawn perfformiodd yn gyhoeddus am y tro cyntaf fel plentyn yn y capel yn ganu yr emyn anglicanaidd all things bright and beautiful gadawodd ysgol heb gymwysterau ffurfiol a cychwynodd weithio mewn siop groser yn cystadlodd mewn cystadleuaeth ddoniau lleol ac ar ôl dod yn yr ail safle cafodd ei ysbrydoli i ddilyn gyrfa fel canwr drwy ymateb i hysbyseb papur newydd cafodd waith fel canwr cefndir i bobby wayne the dixies cyn ffurfio ei band soul ei hunan o r enw imagination tua r adeg hyn y newidiodd ei henw llwyfan i sherene davis i osgoi cael ei drysu gyda r gantores werin mary hopkin ar ôl blynyddoedd o ganu yn nhafarnau a chlybiau gyda r darlledydd chris needs yn cyfeilio iddi yn y dyddiau hynny cyrhaeddodd uchaf senglau prydain ym gyda r gân lost in france daeth uchafbwynt ei gyrfa yn wrth iddi recordio albwm faster than the speed of night a r sengl total eclipse of the heart gan jim steinman arno aeth y ddau i rif y siartiau pop ym mhrydain roedd total eclipse of the heart yn llwyddiant masnachol rhyngwladol heddiw mae ganddi dŷ yn y mwmbwls ger abertawe ond mae n treulio llawer o r flwyddyn ym mhortiwgal cynrychiolodd bonnie y deyrnas unedig yng nghystadleuaeth cân eurovision y ddaear hefyd y byd groeg neu gaia sef mam ddaear yw r blaned yr ydym ni n byw arni hi yw r drydedd blaned oddi wrth yr haul canolbwynt cysawd yr haul mae gan y ddaear un lloeren naturiol y lleuad mae r ddaear yn cylchdroi unwaith o amgylch yr haul bob blwyddyn sef niwrnod ac yn troi o gylch ei hechel ei hun unwaith bob diwrnod serol awr sef yr amser sydd ei angen er mwyn i r haul ddychwelyd i r un lle yn yr wybren gellir dweud fod y ddaear yn unigryw o blith y planedau gan fod arni fywyd digonedd o ddŵr ac awyr sy n gyfoethog o nitrogen ac ocsigen ond er hynny dydi hi ddim yr unig enghraifft o blaned yn y bydysawd a all gynnal bywyd credir i fywyd ddechrau arni o leiaf biliwn o flynyddoedd cyn y presennol cp er bod tystiolaeth o fywyd biotig yng ngorllewin awstralia n mynd yn ôl i biliwn cp o astudiaeth radiometrig gallwn ddyddio ffurfiad y ddaear sef tua biliwn o flynyddoedd yn ôl o fewn i biliwn blwyddyn cyntaf ei chreu ymddangosodd bywyd yn ei moroedd yr hyn sy n caniatu hyn yw pellter y ddaear o r haul ei nodweddion ffisegol a i gwneuthuriad daearegol ceir pob math o diroedd ar wyneb y ddaear a elwir yn gyfandiroedd a orchuddir gan goedwigoedd glaswellt tir diffaith lle nad oes dim yn tyfu a cheir tir wedi i orchuddio gan eira a iâ gall ei hwyneb fod yn wastad yn fryniog neu yn fynyddig hefyd mae pob math o bethau byw ar y ddaear yn blanhigion ac anifeiliaid ac organebau byw eraill erbyn roedd y ddaear gysefin wedi cael ei ffurfio mae gwyddonwyr wedi gallu adlunio darlun o orffennol y ddaear drwy ymchwil gwyddonol a chredir fod y mater solar hynaf sy n rhoi oed yr haul yn erbyn roedd y ddaear wedi i ffurfio prif erthygl esblygiad oddeutu biliwn o flynyddoedd yn ôl yn dilyn adweithiau cemegol cryf crewyd moleciwlau a oedd yn medru creu copi ohonynt eu hunain drwy r broses a elwir yn atgynhyrchu hanner biwliwn o flynyddoedd yn ddiweddarach crewyd yr hynafiad sy n perthyn i bopeth byw drwy ddatblygu r broses o ffotosynthesis cynaeafwyd golau r haul gan yr hynafiaid hyn a gynhyrchodd ocsigen moleciwlar o a ymledodd drwy r atmosffer a ffurfiodd yn ei dro darian o haen osôn a amddiffynnodd yr hyn a oedd yn brysur ddatblygu oddi tano bywyd o r hynafiaid un gell yma datblygwyd y gallu i gell ffurfio oddi fewn i gell arall gan greu organebau amlgellog sef ewcaryotau eukaryotes drwy arbenigedd ffurfiwyd mathau gwahanol a thrwy amsugno ymbelydredd electromagnetig uwchfioled lledodd y bywyd newydd hwn ar draws ac ar hyd wyneb y ddaear mae r ffosil cyntaf neu hynaf a ganfuwyd hyd yma oddeutu biliwn o flynyddoedd oed mewn tywodfaen yng ngorllewin yr ynys las prif erthygl gwyddorau daear mae r ddaear yn blaned ddaearol sy n golygu fod ganddo gorff creigiog yn hytrach na chawr ia fel iau dyma yw r blaned fwyaf allan o r pedwar planed ddaearol sydd yng nghysawd yr haul mae gan y ddaear y dwysedd fwyaf disgyrchedd fwyaf y grym magnetig cryfaf cylchdroed cyflymaf a hefyd y blaned efo tectonig fwyaf gweithgar mae gan y ddaear siâp sffêr oblad mae hyn yn golygu ei bod yn chwyddo yn y canol ar y cyhydedd prif erthygl tectoneg platiau tectoneg platiau neu symudiadau r platiau yw r theori ddaearegol sy n esbonio symudiadau mawr o fewn cramen y ddaear prif erthygl daeareg mae r tu mewn i r ddaear wedi ei wneud o haenau gwahanol sydd efo priodweddau ffisegol a cemegol gwahanol crir gwres mewnol y ddaear gan ddadelfeniad isotopau ymbelydrol mae o r ddaear wedi i gorchuddio efo dwr mae r gweddill uwchben y môr yn cynnwys mynyddoedd platiau a gwastatiroedd prif erthygl atmosffer y ddaear mantell o nwyon amddiffynnol o amgylch y ddaear yw atmosffer y ddaear hefyd atmosffer sy n ein hynysu oddi wrth newidiadau tymheredd eithafol a fyddai n digwydd hebddo mae tynfa disgyrchiant yn cynyddu r dwysedd yn nes at arwynebedd y ddaear fel bod o r ms atmosfferig yn y km isaf cynnwys dŵr y ddaear yw r hydrosffer mae o dwr y ddaear yn cynnwys halen mae r moroedd yn amsugno carbon deuocsid o r atmosffer prif erthygl hinsawdd hinsawdd yw cyflwr y tywydd mewn ardal dros gyfnod o amser cyflwr tymor hir o dywydd rhagweladwy yw hinsawdd mae hinsawdd y ddaear yn amrywio o le i le ac yn cael ei heffeithio gan nodweddion ffisegol y ddaear megis mynyddoedd afonydd lledred diffeithdiroedd a diwasgeddau mae r ddaear yn cymryd awr i gylchdroi unwaith gelwir hyn yn ddiwrnod mae r ddaear yn cymryd tua diwrnod i fynd o amgylch yr haul gelwir hyn yn flwyddyn ar gyfartaledd mae r ddaear tua miliwn milltir o r haul ac yn symud ar fuanedd o m y a mae r lleuad yn cylchdroi r ddaear bob diwrnod mae atyniad disgyrchol y lleuad yn creu llanw morol mae gan pob diwylliant ei stori am y creu ceir dwy yn genesis hyd yn oed serch hynny er yr amrywiaeth rhyfeddol ym manylion y straeon hyn cawn sawl thema gyffredin yn ôl y mwyafrif ohonynt doedd dim ond anhrefn yma ar y cychwyn ar ffurf môr diderfyn neu anialwch di ffurf mewn tywyllwch llwyr cred eraill mai o freuddwyd y daeth popeth ond i gael trefn ar yr anhrefn cychwynnol yma a chreu bodolaeth o anfodolaeth roedd angen gweithred ac fe ddigwyddodd hynny un ai drwy ddamwain neu drwy fwriad rhyw greawdwr neu i gilydd i r sgandinafiaid damwain oedd y cyfan a r byd wedi cychwyn drwy hap pan ddaeth tân a rhew at ei gilydd yng ngheubwll anhrefn a elwir ginnungagap ond y gred fwyaf cyffredin yw mai rhyw greawdwr fu ar waith e e yn ôl y tiv yng ngogledd nigeria saer coed oedd y creawdwr oedd wedi cerfio popeth yn ôl ei ddelwedd ef o berffeithrwydd a rhoi bywyd iddynt prif themau stori r creu drwy r byd i frodorion awstralia cychwynnodd popeth yn amser y freuddwyd dream time ac mae r ffin rhwng y freuddwyd fawr honno a n realaeth ni yn dal yn un denau iawn ar y gorau yn ôl y brodorion rhaid cynnal y defodau priodol cadw at reolau tabŵ a pharchu ysbrydion pawb a phopeth os am i bethau aros yn eu priod le efallai bod perthynas â hyn yn y syniad hindwaidd mai myfyrdod y duw brahma wedi troi n realaeth yw ein bodolaeth ni ac mai drwy fyfyrdod y cawn ninnau r allwedd i ystyr y bodolaeth hwnnw dyma r stori fwyaf gyffredin ac eang ei dosbarthiad drwy r byd am yr hyn oedd yma gyntaf sef anhrefn dyfrllyd neu fôr di ffurf ac yn aml iawn efo angenfilod dinistriol yn byw ynddo rhaid oedd lladd yr angenfilod hyn cyn i n byd ni fedru dod i fodolaeth ym mytholeg y sumeriaid cc ceir hanes nammu duwies y dyfroedd roddodd enedigaeth i r awyr a r ddaear yn un rhan o r stori mae r arwr dduw ninwta yn lladd y sarff ellyll kur ac yn defnyddio r corff fel morglawdd i wahanu r tir oddi ar y môr hon yw r fersiwn gynharaf o deulu cyfan o fythau indo ewropeaidd am rai n brwydro yn erbyn draig e e hercules a r hydra perseus a medusa sant siôr a r ddraig beowulf a grendel krishna a kaliya a cheir sawl stori leol drwy r byd celtaidd am arwr yn lladd anghenfil y llyn i achub y ferch oedd am gael ei haberthu iddo ceir straeon tebyg yn tsieina am y dduwies greawdwr nu wa yn brwydro yn erbyn draig yr afon felen tra yn yr aifft bu raid trechu sarff y dyfroedd a i halltudio i r is fyd cyn y daethai r byd i drefn mae brwydro yn erbyn sarff neu grocodeil enfawr yn thema gyffredin yn y straeon creu o indonesia tra yn awstralia ceir stori o amser y freuddwyd am y frwydr rhwng y dduwies greawdwr ar ffurf sarff yr enfys a i mab yn ystod y frwydr honno y daeth tir mynyddoedd ac afonydd i fodolaeth ym mhennod gyntaf genesis sonir am ysbryd duw yn ymsymud ar wyneb y dyfroedd ac yna dywedodd duw casgler ynghyd y dyfroedd dan y nefoedd i un lle ac ymddangosed tir sych ni sonir am ddraig yma ond yn eseia dywedir yn y dydd hwnnw bydd yr arglwydd a i gleddyf yn cosbi lefiathan y sarff ac yn lladd y ddraig sydd yn y môr ac yn y salmau ti a th nerth rannodd y môr torraist bennau r dreigiau yn y dyfroedd ti a ddrylliodd bennau lefiathan yn rhai fersiynau o r creu o anhrefn dyfrllyd ceir bod tir sych wedi ei godi o waelod y môr un ai gan greawdwr bysgotwr oedd wedi ei fachu a i godi o r dyfnder polynesia crwban môr yn gwthio tywod i fyny hawai de ddwyrain asia ac india neu aderyn neu greadur arall yn plymio a chodi llaid canol asia siberia a gogledd america daw r mwyafrif o r straeon hyn o dde ddwyrain asia a r rhannau sych o affrica ac awstraila e e yn gini newydd sonir am fyd sych a chreigiog a phobl yn ymddangos o dwll yn y ddaear yn ôl dehongliad rhai ceir fersiwn arall o r creu sych yn genesis yma fel rhagymadrodd i hanes creu adda o lwch y tir ac efa o i asen dywedir yn y dydd y gwnaeth yr arglwydd dduw ddaear a nefoedd nid oedd un o blanhigion y maes wedi dod i r tir ni cheir son o gwbwl am y môr yn y fersiwn hon a daw dŵr i fodolaeth fel tarth yn esgyn o r ddaear ac yn dyfrhau holl wyneb y tir i r dogon yng ngorllewin affrica y creawdwr amma dorrodd blisgyn yr ŵy dwyfol oedd yma ar y cychwyn gan ollwng yn rhydd y ddau dduw sy n cynrychioli trefn ac anhrefn yn tsieina datblygodd y cawr dwyfol pan gu oddi mewn i ŵy cosmig a nofiai yn anhrefn pan ddeffrodd y cawr torrodd y plisgyn yn ddau ddarn a elwir yn yin tywyllwch a yang goleuni cyferbynia yin a yang hefyd i fennyw a gwryw oerni a gwres meddal a chaled da a drwg ayyb safodd pan gu fel y gwnaeth atlas am oes gyfan yn cadw r dau ddarn y ddaear a r awyr ar wahân a phan fu farw daeth yr haul o i lygad dde y lleuad o i lygad chwith y gwynt o i anadl glâw a gwlith o i chwys a mynyddoedd afonydd ffyrdd coed metalau a phobeth arall o wahanol rannau o i gorff o tsieina daw hanes dau o ymerawdrwyr y moroedd yn cyfarfod ag ymerawdwr anhrefn sylwodd y ddau nad oedd gan ymerawdwr anhrefn y twll corfforol arferol fel yr oedd ganddynt hwy i weld clywed anadlu ayyb dyma fynd ati felly fel ffafr iddo i dorri r cyfryw dyllau efo ebillion a drilau un twll y dydd ond roedd yr holl dyllu n ormod ac ar ddiwedd y seithfed dydd bu farw ymerawdwr anhrefn druan ac o r eiliad honno fe ddaeth ein byd trefnus ni i fodolaeth yn y frwydr ddi derfyn rhwng trefn ac anhrefn disgrifia rhai mythau sut mae r byd yn cael ei greu a i ddinistrio n gyson i r hopi yn arizina bu sawl byd ond dinistriwyd y cynta gan dân yr ail gan rew a r trydydd gan ddilyw rydym yn awr yn y pedwerydd byd a bydd hwn yn dod i ben cyn bo hir mae hyn yn debyg i syniad yr aztec o greu a chwalu parhaus yn deillio o ffraeo rhwng pedwar mab y creawdwr gwaed aberth oedd yr unig beth gadwai byd yr aztec rhag chwalu n ôl i anhrefn yn yr india gollyngodd y duw vishnu lotus o i fogail ac ynddi y creawdwr brahma o fyfyrdod brahma y creuwyd y byd cyntaf cyn i r byd hwnnw ymdoddi yn ei ôl i anhrefn ac i fyd arall godi yn ei le erbyn hyn rydym yn y pedwerydd byd er nad ydy r traddodiad groegaidd rhufeinig yn son am ddinistr y byd ar ddiwedd pob cylch fe soniant am oes a phob oes yn gysylltiedig â phobol wahanol efallai bod cysylltiad yma â r traddodiad celtaidd a welwn ar ei fwyaf cyflawn yn stori goresgyniad iwerddon gan bump tylwyth chwedlonol cyn dyfodiad y gwyddelod eu hunain prin a gwasgaredig yw r wybodaeth am stori r creu yn ôl y derwyddon fe esgeulusodd y mynachod a gofnododd yr hen chwedlau yn yr oesoedd canol wneud hynny am ryw reswm ond yn ôl haneswyr rhufeinig ystyriai r derwyddon eu hunain yn gyfrifol am y creu a bod angen aberthu pobl yn flynyddol i gadarnhau ail enedigaeth neu ail greu yr haul yn rheolaidd roeddent hefyd yn credu mai r modd y deuai r byd i ben fyddai i r awyr gwympo ar y ddaear yr haul yw r seren agosaf at y ddaear a chanolbwynt cysawd yr haul mae r haul rhyw o flynyddoedd oed ac mae tua hanner ffordd trwy ei oes mae diamedr yr haul tua milltir km ac mae tua o filltiroedd tua km o r ddaear milltir km trwy r flwyddyn mae n pwyso tua gwaith yn fwy na phwysau r ddaear mae n llosgi drwy ymasiad niwclear sef proses sy n asio niwclei hydrogen yn ei gilydd gan ei droi n heliwm yr haul yw ffynhonnell gwres a golau planedau cysawd yr haul credir fod tymheredd yr haul yn cyrraedd hyd at miliwn gradd canradd yn y canol a thymheredd yr wyneb optic tua gradd canradd mae enw r haul yn dod o r gair brythoneg tybiedig sul sydd yn ei dro yn deillio o r un gwreiddyn indo ewropeaidd â r gair groeg helios a r gair lladin sol y gair cyfatebol yn llydaweg yw heol hen lydaweg houl ym mytholeg roeg duw r haul oedd helios a sol oedd enw r un duw ym mytholeg y rhufeiniaid yr enw celtaidd ar dduw r goleuni oedd lleu fel a geir yn y geiriau lleuad a goleu golau gweler brycheuyn haul ffenomena dros dro yn ardal ffotosffer yr haul sy n ymddangos yn weladwy fel smotiau tywyll i w gymharu efo r ardaloedd o amgylch roedd richard hughes ebrill ebrill yn nofelydd a bardd yn yr iaith saesneg ac yn gymydog i dylan thomas ym mhentref talacharn ysgrifennodd hefyd nifer o storiau byrion a dramâu ganwyd yn walton on thames surrey gwas sifil oedd ei dad arthur a ganed ei fam louisa grace warren yn jamaica derbyniodd ei addysg uwchradd yn ysgol charterhouse godalming surrey a graddiodd yng ngholeg oriel rhydychen yn yn rhydychen cyfarfu robert graves a chyd olygodd y ddau gylchgrawn ar farddoniaeth oxford poetry yn sgwennodd ddrama fer the sisters tragedy a lwyfanwyd yn theatr y royal court yn y west end yn ef hefyd oedd y cyntaf i sgwennu drama radio comisiynwyd danger gan y bbc a chafodd ei darlledu ar ionawr bu farw yn nhalsarnau gwynedd arlunydd gymreig oedd gwen john mehefin medi ganed gwendolen mary john yn hwlffordd sir benfro a roedd yn chwaer i r arlunydd augustus john ionawr hydref yn yn ferch ifanc symudodd y teulu i ddinbych y pysgod hi oedd yr ail o bedwar plentyn edwin william john ac augusta ne smith brawd hynaf gwen oedd thornton john a i chwaer ieuengaf oedd winifred bu ei mham a oedd yn mwynhau peintio dyfrlliw yn wael am flynyddoedd a bu farw pan oedd gwen yn wyth oed yn aml byddai r pedwar plentyn yn mynd i r traeth i ymarfer sgetsio ond nid oes gwaith wedi goroesi o r cyfnod cynnar y gwaith cyntaf yw llun a beintiodd pan oedd yn oed yn dilynodd ei brawd iau i ysgol y slade llundain i astudio celf ac fel yntau arbenigodd mewn portreadau o bobl y slade oedd yr unig goleg yng ngwledydd prydain i ganiatau merched ac i gynilo rhannodd fflat gyda i brawd augustus gan fwyta ffrwythau a chnau fel arfer treuliodd y rhan fwyaf o i hoes yn ffrainc a rhoddwyd mwy o sylw tan y au i w brawd augustus ond bellach mae wedi ennill ei phlwyf fel un o arlunwyr mwyaf sensitif cymru symudodd i ffrainc yn ac ni ddychwelodd i gymru i baris y symudodd i ddechrau gan fyw ar ei phen ei hun gan astudio yn acadmie carmen dan james mcneill whistler ac yna i faestref meudon dychwelodd i lundain yn ac arddangosodd ei gwaith am y tro cyntaf yn yn y new english art club neac oherwydd prinder o arian ychydig iawn o ddeunydd peintio oedd ganddi a bu n byw fel sgwatwraig rhwng cafodd berthynas am gyfnod o ddeg mlynedd gyda r cerflunydd a pheintiwr enwocaf ei ddydd auguste rodin a bu n modelu iddo hefyd ceir llawer o lythyrau rhwng y ddau sy n dangos fod gwen yn berson cryf iawn a bod gan gwen deimladau cryf at ferched yn ogystal â dynion wedi deg mlynedd roedd ffordd newydd o feddwl gwen yn dychryn rodin a chadwodd hi led braich i ffwrdd a daeth y berthynas i ben cyfarfu gwen a nifer o beintwyr a meddylwyr mawr y dydd gan gynnwys matisse picasso brâncui a r bardd rainer maria rilke ond ni ddilynodd ffasiwn y dydd ac felly ni ddaeth yn enwog a gweithiodd fel meudwy am lawer o r amser roedd gwen yn gymeriad tawel teimladwy ac roedd ei gwaith yn adlewyrchu hynny yn gynnil ei phaent yn llawn teimlad yn fyfyrgar eu naws a gellir disgrifio ei genre artistig fel mewnoliaeth gydag un person fel arfer yn y llun a r gweddill yn adlewyrchu teimladau a hanes y person hwnnw erbyn y au roedd llawer yn rhoi mwy o werth parhaol i w gwaith nag i waith ei brawd augustus roedd david lloyd george iarll af lloyd george o ddwyfor ionawr mawrth a adnabyddid fel y dewin cymreig yn wleidydd ac yn brif weinidog ar y deyrnas unedig rhwng rhagfyr a hydref hyd yma ef yw r unig gymro i ddal y swydd y gymraeg oedd ei famiaith caiff ei gydnabod fel pensaer y wladwriaeth les ef oedd prif weinidog rhyddfrydol diwethaf y deyrnas unedig ym mlwyddyn olaf ei oes cafodd ei ddyrchafu n iarll gan y brenin siôr vi yn chorlton on medlock manceinion lloegr y cafodd ei eni treuliodd ei blentyndod ym mhentref llanystumdwy eifionydd o hyd lle cafodd ei fagu ar aelwyd gymraeg gan ei fam weddw a i ewythr richard lloyd daeth yn gyfreithiwr gyda phractis yn nghricieth erbyn david lloyd george yw r gwladweinydd rhyngwladol mwyaf a gynhyrchodd cymru erioed bu ei ddylanwad yn drwm ar wleidyddiaeth nid yn unig yng nghymru a phrydain ond hefyd yn ewrop yn enwedig yn ei rôl fel un o r tri mawr a fu n gyfrifol am lunio cytundeb versailles wedi r rhyfel byd cyntaf bu n aelod seneddol rhydfrydol am hanner can mlynedd gan wasanaethu mewn llywodraeth fel llywydd y bwrdd masnach canghellor y trysorlys gweinidog arfau a gweinidog rhyfel ym mis rhagfyr daeth yn brif weinidog ar ganol y rhyfel byd cyntaf yn dilyn ymddiswyddiad herbert asuith roedd yn un o brif weinidogion mwyaf amlwg prydain yn ystod yr ugeinfed ganrif ac arweiniodd y wlad drwy gyfnod argyfyngus yn ei hanes yn ystod y rhyfel byd cyntaf roedd yn adnabyddus am ei sgiliau fel arweinydd ac fel siaradwr effeithiol a huawdl medrai ennill cefnogaeth a brwdfrydedd gwahanol gynulleidfaoedd ar draws y deyrnas ar gyfer gwahanol ymgyrchoedd ac achosion er ei fod yn erbyn mynd i ryfel ar y dechrau yn erbyn roedd yn cael ei ddisgrifio ym mhrydain fel y dewin cymreig a r y dyn a wnaeth ennill y rhyfel mae n cael ei gofio hyd heddiw hefyd am ei ddefnydd o filwyr prydeinig yn iwerddon ac am fod yn brif negodydd cytundeb eingl wyddelig a sefydlodd wladwriaeth rydd iwerddon ond drwy wneud hynny rhannwyd yr ynys yn ddwy ganwyd lloyd george yn chorlton on medlock manceinion lloegr ar ionawr ei dad oedd william george o drefwrdan sir benfro a i fam oedd elizabeth lloyd o lanystumdwy gwynedd cyfarfu r ddau pan oedd william george yn dysgu yn ysgol troed yr allt pwllheli ac wedyn symudodd y teulu i fanceinion lle ganwyd david lloyd george cyn diwedd y flwyddyn symudodd y teulu yn ôl i sir benfro i gadw tyddyn nid oedd william george yn ddyn iach yn gorfforol ac roedd yn cael ei flino gan iselder ysbryd ym mehefin bu farw william george ac o fewn pedwar mis symudodd elizabeth ei weddw a i phlant ellen a david yn ôl i lanystumdwy i fyw at richard ei brawd ymhen ychydig fisoedd ganwyd plentyn arall iddi a enwyd yn william ar ôl ei dad felly er mai yn lloegr y ganwyd ef llanystumdwy yn eifionydd fu ei gartref erioed dyma fro mebyd ei fam ac yma y bu n byw tan roedd yn ddwy ar bymtheg bu brawd ei fam richard lloyd uncle lloyd yn ddylanwad mawr ar y david lloyd george ifanc mewn gwirionedd roedd yn athro ac arweinydd i w nai hyd pan fu farw yn ei wythdegau gweithiai fel crydd roedd yn rhyddfrydwr cryf o ran ei wleidyddiaeth ac yn gapelwr cadarn ei argyhoeddiad   priododd ei wraig gyntaf margaret owen merch fferm leol ar ionawr a chawsant pump o blant richard mair bu farw yn olwen gwilym a megan bu farw r fonesig margaret yn ac yn ail briododd lloyd george ei ail wraig oedd frances stevenson ac ym medi ymgartrefodd y ddau yn tŷ newydd llanystumdwy ar ionawr af cafodd ei ddyrchafu yn iarll lloyd george o ddwyfor bu farw ar mawrth yng nghricieth yn oed ac fe i claddwyd ar lan afon dwyfor yn llanystumdwy wedi iddo lwyddo yn arholiadau rhagbaratoawl cymdeithas y gyfraith cafodd waith fel prentis gyfreithiwr yn swyddfa breese jones a casson ym mhorthmadog yn yn dilyn anghydweld yn y swyddfa ym mhorthmadog sefydlodd ei fusnes ei hun yng nghricieth yn yn ystod y cyfnod hwn hefyd roedd yn dangos diddordeb mewn gwleidyddiaeth ac roedd ganddo syniadau radicalaidd cymerodd ran flaenllaw yn yr etholiad cyffredinol yn etholaeth meirionnydd yn dangosodd ei fod yn ddyn radical ei ddaliadau yn achos mynwent llanfrothen lle dadleuodd bod yr un hawliau gan anghydffurfwyr i gael eu claddu ym mynwent eglwys y plwyf ag oedd gan eglwyswyr rhoddodd yr achos lwyfan cyhoeddus i lloyd george gael ei weld fel amddiffynnwr hawliau anghydffurfiol aeth yr achos i r llys apêl yn llundain a gyda r fath sylw llwyddodd i gael ei enwebu fel ymgeisydd y blaid ryddfrydol yn etholaeth bwrdeisdrefi caernarfon daeth yn adnabyddus am lefaru ac amddiffyn achosion radicalaidd dro ar ôl tro etholwyd ef yn aelod seneddol caernarfon ar ebrill hon oedd ei fuddugoliaeth gyntaf mewn cyfres o bedwar ar ddeg o etholiadau a frwydrodd rhwng a yn y au gyda mudiad gwladgarol cymru fydd ar ei anterth defnyddiodd ei safle fel aelod seneddol i ddadlau n frwd yn senedd san steffan dros achosion fel datgysylltu r eglwys anglicanaidd yng nghymru a hunanlywodraeth home rule neu ymraeolaeth i gymru yr alban ac iwerddon ond daeth trai ar ffawd cymru fydd a throdd lloyd george fwyfwy at wleidyddiaeth brydeinig gan godi yn rhengoedd y blaid ryddfrydol gwrthwynebodd y rhyfel gwladychol yn ne affrica a adnabyddir fel rhyfel y boer ac am gyfnod bu n amhoblogaidd yn lloegr ond ni chollodd ei gefnogaeth frwd yng nghymru yn enwedig am iddo aros yn gefnogol i r ymgyrch i ddatgysylltu r eglwys roedd david lloyd george yn aelod o gabinet y llywodraeth ryddfrydol a ddaeth i rym wedi etholiad cyffredinol roedd wedi ei benodi yn llywydd y bwrdd masnach flwyddyn ynghynt ac yn penodwyd ef yn ganghellor y trysorlys gan herbert asuith y prif weinidog un o r pethau cyntaf a wnaeth lloyd george fel canghellor y trysorlys oedd ceisio gwarchod pobl llai ffodus fel pobl dlawd pobl anabl plant a r henoed dyma pam y vyflwynodd gyllideb y bobl yn roedd hon yn gyllideb a oedd yn datgan rhyfel yn erbyn tlodi ymhlith y grwpiau mwyaf anghenus yn y gymdeithas byddai n codi trethi r dosbarth uwch er mwyn ariannu r gyllideb dyma r gyllideb a ddefnyddiodd i gyflwyno pensiwn i r henoed ac yswiriant iechyd cenedlaethol yn cyflwynodd y mesur yswiriant cenedlaethol a fyddai n golygu bod y llywodraeth cyflogwyr a gweithwyr yn talu tuag at gynlluniau yswiriant iechyd a diweithdra ac yntau n aelod pwysig o r llywodraeth ac wedyn yn brif weinidog roedd lloyd george yn darged cyson ar gyfer protestiadau r swffragetiaid a alwai am bleidlais i ferched gwaeddodd swffragetiaid ar draws ei areithiau yn yr eisteddfod genedlaethol ac ym mhafiliwn caernarfon lle cafodd y protestwyr yn ddynion a merched eu curo gan y dorf ym cafwyd protest enwocaf y swffragetiaid yng nghymru pan ddychwelodd lloyd george i w bentref genedigol llanystumdwy i agor neuadd newydd y pentref gwaeddodd y swffragetiaid ar draws ei araith cafodd y merched eu llusgo o r neuadd yn filain iawn a u curo tynnwyd dillad un o r merched a bu bron i un arall gael ei thaflu ar y creigiau oddi ar bont afon dwyfor gerllaw pan ddechreuoddy rhyfel byd cyntaf yn petrusodd lloyd george cyn ei chefnogi ond unwaith iddo benderfynu ei bod yn rhyfel angenrheidiol bu n gefnogwr brwd mae rhai haneswyr yn gweld hyn fel y cyfnod y bradychodd lloyd george ei egwyddorion drwy gefnogi rhyfel imperialaidd a rhoi pellter mawr rhyngddo a r syniad o gael hunanlywodraeth i gymru yn penodwyd ef yn weinidog arfau o hyd ac yn rhagfyr daeth yn brif weinidog gyda phwerau eang iawn am ei bod yn adeg rhyfel yn penodwyd ef yn weinidog arfau gyda chyfrifoldeb dros sicrhau bod mwy o arfau fel bwledi a bomiau yn cael eu cynhyrchu a bod y lluoedd arfog ar feysydd y gad yn derbyn digon o arfau ac adnoddau cyn hynny doedd prydain ddim yn cynhyrchu digon o sieliau ac arfau i gyflenwi r milwyr ar ffrynt y gorllewin sylweddolodd hefyd mor bwysig oedd merched i r gweithlu yn ystod y rhyfel ac felly recriwtiodd hwy i weithio mewn ffatroedd arfau bu hyn yn allweddol bwysig o ran rhoi r bleidlais i rai ohonynt ar ôl y rhyfel byd cyntaf bu lloyd george yn llwyddiannus iawn fel gweinidog arfau ond roedd hefyd wedi cael llond bol ar arafwch ac aneffeithlonrwydd ei lywodraeth ei hun yn y rhyfel roedd yn anghydweld â r prif weinidog asuith yn arbennig ynghylch gorfodaeth filwrol cefnogai lloyd george y polisi yn gyhoeddus ac fe gryfhawyd ei safle oddi fewn y cabinet pan fu n rhaid i asuith gyflwyno mesur gorfodaeth ar ddechrau gwanhawyd awdurdod asuith yn sgil beirniadaeth i w lywodraeth pan benderfynwyd saethu pedwar ar ddeg o r arweinwyr cenedlaethol oherwydd eu rôl yng ngwrthryfel y pasg yn nulyn iwerddon yn dilyn marwolaeth kitchener a foddwyd mewn ymosodiad torpedo gan yr almaenwyr penodwyd lloyd george yn ysgrifennydd gwladol y rhyfel ym mis gorffennaf rhoddodd hyn lloyd george mewn safle cryfach fyth i herio r prif weinidog ac yn rhagfyr daeth yn brif weinidog yn lle asuith un o r pethau cyntaf a wnaeth fel prif weinidog oedd creu cabinet rhyfel o unigolyn a fyddai n rheoli popeth ynglyn â r rhyfel lloyd george oedd cadeirydd y cabinet un o i orchestion pwysig fel prif weinidog oedd cyflwyno r system gonfoi yn er mwyn amddiffyn llongau oedd yn cludo bwyd i brydain ar draws cefnfor yr iwerydd rhag cael eu suddo gan longau tanfor yr almaenwyr rhoddodd lloyd george ei stamp personol ei hun ar bopeth a wnai r llywodraeth ac roedd ei bersonoliaeth a i arweinyddiaeth yn allweddol o ran arwain prydain i fuddugoliaeth yn pan ddaeth heddwch yn lloyd george oedd y dyn a enillodd y rhyfel sicrhaodd llwyddiant david lloyd george yn y rhyfel ei le fel prif weinidog pan enillodd fwyafrif llethol yn etholiad cyffredinol rhagfyr     roedd lloyd george yn gefnogol i r syniad o sefydlu byddin gymreig fel y dangosodd mewn araith a draddododd yn neuadd y frenhines yn langham place llundain ar medi gyda r rhyfel byd cyntaf newydd ddechrau ac yntau ar y pryd yn ganghellor y trysorlys pwysleisiodd mor bwysig oedd hi bod gwledydd pwerus fel prydain yn helpu i amddiffyn gwledydd bach fel gwlad belg a serbia apeliodd at hanes a gwladgarwch cymru er mwyn hyrwyddo r syniad o sefydlu byddin gymreig dyma oedd hedyn cychwyn corfflu r fyddin gymreig neu byddin lloyd george fel y daeth i gael ei hadnabod cyn pen diwedd mis medi roedd cyfarfod wedi ei gynnal yn stryd downing a chynhaliwyd cyfarfod yng nghaerdydd er mwyn lansio cynllun ar gyfer sefydlu corfflu cymreig gydag iarll plymouth yn gadeirydd ac owen w owen yn ysgrifennydd penderfynwyd y byddai cymru a sir fynwy yn codi corfflu cyfan a hynny gyda sêl bendith ysgrifennydd gwladol y rhyfel sef arglwydd kitchener penodwyd y parchedig john williams brynsiencyn ynys môn a chyfaill i lloyd george yn gaplan i r fyddin gymreig yn ddiweddarach erbyn diwedd chwefror roedd y corfflu cymreig yn cynnwys o ddynion sef digon ar gyfer sefydlu un adran o r ddwy adran a gynlluniwyd cafodd yr adran gyntaf hon ei hadnabod fel y ain adran gymreig a fu n brwydro yn ddiweddarach ym mrwydr coed mametz gorffennaf fel prif weinidog prydain david lloyd george oedd prif gynrychiolydd prydain yng nghynhadledd heddwch paris lle drafftiwyd cytundeb versailles ym mehefin pwrpas y cyfarfod oedd trafod telerau heddwch ar ôl diwedd y rhyfel byd cyntaf roedd yn un o benseiri r cytundeb a fu n gyfrifol am ail lunio ffiniau gwledydd newydd yn ewrop ar ôl y rhyfel byd cyntaf nid oedd yn awyddus i lunio cytundeb llym a oedd yn gwneud i r almaen dalu am y rhyfel ond ni lwyddodd i osgoi hynny oherwydd roedd y galwad am ddial yn gryf iawn yn enwedig yn ffrainc dadl rhai haneswyr dylanwadol iawn yw mai r amodau llym a osodwyd ar yr almaen yng nghytundeb versailles ac effeithiau r rhain ar economi ac ysbryd pobl yr almaen oedd rhai o r ffactorau pwysicaf wnaeth arwain at boblogrwydd hitler a i bolisi tramor yn ystod y au ac yn y pen draw felly at yr ail ryfel byd erbyn roedd wedi ymddeol o fywyd gwleidyddol ac nid ymgymerodd ag unrhyw swydd mewn awdurdod byth eto ym mis medi treuliodd david lloyd george bythefnos yn yr almaen gan gyfarfod ag adolf hitler ddwywaith roedd hitler wedi bod mewn grym am dair blynedd a hanner ac wedi llwyddo i ddileu diweithdra ar raddfa eang a hyn oedd y rheswm pam roedd lloyd george yn awyddus i w gyfarfod trafodwyd y sefyllfa ryngwladol amaethyddiaeth a materion cymdeithasol roedd lloyd george yn frwdfrydig iawn am agweddau r almaen tuag at ddiweithdra yswiriant iechyd a mudiadau lles a hamdden ar mawrth ar ôl salwch byr bu farw david lloyd george yn dawel yng nghricieth ac yntau n oed ac fe i claddwyd yn llanystumdwy ar lan afon dwyfor dafliad carreg o weithdy r crydd lle magwyd ef cynlluniwyd y beddrod gan clough williams ellis sef pensaer portmeirion rhwng penrhyndeudraeth a phorthmadog yng ngwanwyn cyhoeddodd y swyddfa bost stamp gyda llun ohono i ddathlu mlynedd ers ei eni gwleidydd llafur oedd aneurin nye bevan tachwedd gorffennaf bu n aelod seneddol dros y blaid lafur yn etholaeth glynebwy o tan roedd yn arwr i r chwith gwleidyddol yn arbennig am ei weithgarwch yn sefydlu y gwasanaeth iechyd gwladol gig roedd yn areithiwr huawdl iawn er fod ganddo atal dweud pan yn ifanc fe ddaeth yn gyntaf mewn arolwg o arwyr cymru ganwyd bevan yn nhredregar yn fab i lowr a bedyddiwr david bowen roedd ei fam yn fethodist yn un o ddeg o blant ni chafodd fawr o lwyddiant yn yr ysgol yn dair ar ddeg oed aeth i weithio yn y pwll glo lleol rhyddfrydwr oedd ei dad pan yn ifanc ond yn ddiweddarach ymunodd â r blaid lafur annibynnol roedd etholiad cyffredinol yn llwyddiant ysgybol i r blaid lafur gan eu galluogi i greu diwygiad cymdeithasol clement attlee oedd y prif weinidog newydd ac fe apwyntiodd aneurin bevan yn gweinidog iechyd fe i heriwyd i greu gwasanaeth iechyd gwladol a arianwyd gan drethi er mwyn darparu gwasanaeth safonol i r boblogaeth am ddim daeth y gwasanaeth i fodolaeth ar y gorffennaf fe wladolwyd o ysbytai yng nghymru a lloegr a daethant dan orychwyliaeth bevan ar yr un pryd roedd yn gyfrifol am dai a oedd yn bwnc problemus yn sgil dinistr yr ail ryfel byd yn fe i ostyngwyd i fod yn weinidog llafur ond yn fuan iawn fe ymddiswyddodd mewn safiad yn erbyn cyflwyniad taliadau presgripsiwn ar gyfer dentyddiaeth a sbectol mae neil gordon kinnock ganwyd mawrth yn nhredegar yn wleidydd o gymro arweinydd y blaid lafur mae n briod â glenys kinnock roedd yn un o r prif ymgyrchwyr yn erbyn polisi r blaid lafur adeg refferendwm i gael cynulliad i gymru fel prif arweinydd y gang o chwech gyda r asau llafur cymreig leo abse ifor davies donald anderson alfred evans a ioan evans chwaraeodd ran amlwg iawn yn yr ymgyrch dros bleidlais nacaol a r canlyniad fu i nifer o bleidleiswyr llafur naill ai beidio â phleidleisio neu bleidleisio yn erbyn cael cynulliad bu kinnock yn wrthwynebus i r iaith gymraeg ar hyd ei yrfa cyhuddodd un o ysgolion gwynedd o rwystro plentyn rhag mynd i r toiled am nad oedd yn gallu gofyn yn y gymraeg dangosodd ymchwiliad bod y cyhuddiad yn gwbwl ddi sail cred llawer ei fod wedi bradychu r glowyr yn ystod streic fawr y glowyr a arweiniodd at danseilio r diwydiant glo gan chwalu nifer fawr o gymunedau er gwaethaf ymrwymiad kinnock i r wladwriaeth brydeinig a i wrthwynebiad ffyrnig i unrhyw fath o genedlaetholdeb cymreig pan oedd yn arweinydd ei blaid cafodd ei ddilorni n gyson gan y wasg yn lloegr am ei fod yn gymro y disgrifiad enwocaf ohono gan y wasg tabloid oedd welsh windbag roedd yn is arlywydd comisiwn prodi yn senedd ewrop o hyd fe i hadnabyddir bellach fel baron kinnock ac mae ganddo sedd yn nhŷ r arglwyddi yn llundain mae n llywydd prifysgol caerdydd roedd gwynfor richard evans medi ebrill yn un o brif wleidyddion cymru trwy gydol ail hanner yr ugeinfed ganrif llywydd plaid cymru o hyd at a r cyntaf i gipio sedd yn san steffan ar ran plaid cymru yn is etholiad caerfyrddin ym mae hefyd yn awdur nifer o gyfrolau hanes a chenedlaetholgar ganed gwynfor evans yn y barri sir forgannwg yn fab i dan evans a catherine mary richard ei wraig addysgwyd ef yn ysgol gynradd gladstone road y barri ysgol ramadeg y barri coleg y brifysgol aberystwyth a choleg sant ioan rhydychen dechreuodd ddysgu cymraeg yn ysgol sir y barri yn ddeunaw oed aeth i goleg prifysgol cymru aberystwyth i astudio r gyfraith ac yna i brifysgol rhydychen bu yn gweithio mewn swyddfa cyfreithwyr yng nghaerdydd yn roedd erbyn hyn yn heddychwr argyhoeddiedig ac yn aelod o blaid cymru ym dewiswyd gwynfor evans yn ysgrifennydd mudiad heddychwyr cymru ac ym etholwyd ef yn is lywydd plaid cymru roedd yn wynebu carchar fel gwrthwynebydd cydwybodol ond fe roddodd y tribiwnlys ryddhad diamod iddo teimlai gwynfor na allai barhau i ennill cyflog da fel cyfreithiwr tra roedd ei gyfoeswyr yn ymladd yn y rhyfel roedd ei wreiddiau yn sir gaerfyrddin ac felly aeth yn ôl i r sir a chadw gardd yn tyfu tomatos yn llangadog ym ymbriododd â rhiannon prys thomas un a fu n gefn cyson iddo drwy gydol ei fywyd cyhoeddus a bu iddynt bedwar mab a thair merch sef dafydd alcwyn meleri guto meinir branwen a rhys fe i etholwyd yn llywydd plaid cymru yn ac fe wnaeth barhau yn llywydd tan ymladdodd etholaeth sir feirionydd yn etholiad cyffredinol yn fe i hetholwyd i r cyngor sir a thros y mlynedd nesaf bu n ymladd amryw i frwydr dros gymreictod yn aml yng ngwyneb atgasedd mawr yn ei erbyn gan y blaid lafur ymladdodd etholiadau seneddol yn gyson heb fawr o lwyddiant tan is etholiad caerfyrddin yng ngorffennaf roedd y fuddugolaeth hon yn syfrdanol a newidiwyd cwrs hanes cymru gydag ethol aelod seneddol cyntaf plaid cymru i san steffan collodd ei sedd seneddol yn ond fe i ail etholwyd yn etholiad cyffredinol hydref ar ôl colli o dair pleidlais yn etholiad cyffredinol gwanwyn fe i collodd unwaith yn rhagor yn safodd yn aflwyddiannus yn dywed rhai na ddylai fod wedi sefyll yr etholiad hwn ond roi lle i ymgeisydd ifanc i ymladd yr etholaeth chwaraeodd gwynfor evans ran ganolog yn natblygiad ei blaid fel grym gwleidyddol a bu n hollol allweddol ym mhob menter dros genedlaetholdeb cymreig o r ail ryfel byd ymlaen hyd ddiwedd y ganrif roedd yn ffigwr dylanwadol ym mywyd cyhoeddus cymru a pharhaodd yn uchel ei barch hyd yn oed ymhlith aelodau o bleidiau gwleidyddol eraill yng nghymru a gweddill gwledydd prydain roedd hefyd yn hynod amlwg yn y frwydr i sicrhau pedwaredd sianel a fyddai darlledu n bennaf yn yr iaith gymraeg ac ym cyhoeddodd ei barodrwydd i ymprydio hyd angau pe bai angen oni chyflawnai r llywodraeth ei hymrwymiad i ddarparu r fath wasanaeth yn unol ag addewid ei faniffesto etholiadol ym mewn canlyniad i hynny a phwysau eraill ar lywodraeth y du sefydlwyd sc gwasanaethodd hefyd fel aelod o fyrdd o bwyllgorau a chyrff cyhoeddus yng nghymru gan gynnwys cyngor a llys llywodraethwyr prifysgol cymru aberystwyth a chyngor darlledu cymru dyfarnwyd i gwynfor evans radd ll d cymru honoris causa ym a medal anrhydeddus gymdeithas y cymmrodorion ym ers blynyddoedd roedd yn byw yn nhalar wen pencarreg ger llanybydder sir gaerfyrddin lle bu farw ar ebrill yn mlwydd oed ei awr fawr oedd ennill is etholiad caerfyrddin yn er roedd ei fygythiad i ymprydio hyd angau yn unigryw gan iddo orfodi margaret thatcher i newid ei meddwl un o ddyfyniadau enwocaf gwynfor efallai yw mae prydeindod yn gyfystyr â seisnigrwydd sy n ymestyn y diwylliant seisnig dros yr albanwyr y cymry a r gwyddelod dadorchuddiwyd penddelw ohono y gofeb gyntaf iddo yn nhref ei febyd yn llyfrgell y barri yn ar ôl ymgyrch gan athrawes ysgol gynradd leol gwenno huws y cerflunydd oedd john meirion morris o lanuwchllyn yn cafodd plac glas ei osod ar ei gartref cyntaf yn somerset road y barri gan fudiad balchder yn y barri roedd gwynfor evans yn awdur toreithiog cyhoeddodd nifer fawr o bamffledi ac erthyglau gwleidyddol eu naws yn y gymraeg a r saesneg sydd yn adlewyrchu ei gred mewn cenedlaetholdeb a heddychiaeth ymhlith ei gyfrolau niferus mae diwedd prydeindod cyfrol sydd yn ddadansoddiad llym o brydeinrwydd y cymry pe bai cymru n rhydd a fighting for wales cyhoeddodd hefyd hanes cynhwysfawr cymru yn ei gyfrol aros mae astudiaeth a enillodd cryn fri ac a chyfieithwyd i r saesneg dan y teitl land of my fathers fel hanesydd roedd evans yn olynydd teilwng i awduron fel theophilus evans ac owen m edwards roeddent oll yn gwneud defnydd o ymchwil ysgolheigion eraill er mwyn ceisio meithrin yn eu cyd gymry falchder yng ngogoniant eu hanes a u llên gweithiau eraill o bwys o i eiddo yw seiri cenedl cyfrol o fywgraffiadau byrion o gymry blaenllaw drwy r oesoedd ynghyd â fersiwn saesneg welsh nation builders difyrrwr canwr a chomedwr o abertawe oedd syr harold donald secombe medi ebrill cafodd ei fagu yn abertawe yng nghyffiniau r dociau a gweithiodd fel clerc yn y gwaith dur gan ganu yng nghôr yr eglwys tra n filwr ym myddin lloegr yng ngogledd affrica a r eidal cafodd y cyfle i ddiddannu ar ôl y rhyfel bu n gweithio yn y windmill theatr llundain roedd yn ddarlledwr radio a theledu amlwg iawn ac yn aelod o griw r goon show drwy gydol y au cyfarfu secombe ei ddarpar wraig myra joan atherton yn neuadd ddawns pier y mwmbwls yn roedd y ddau yn briod o hyd ei farwolaeth cawsant pedwar o blant bu farw ei weddw myra ar chwefror yn mlwydd oed cerddoriaeth yw celfyddyd a fynegir drwy gyfrwng sŵn wedi i drefnu mewn amser elfennau cyffredinol cerddoriaeth yw traw sy n rheoli alaw a harmoni rhythm a i gysyniadau perthynol tempo a mydr deinameg soniaredd a gwead mae r cread perfformiad arwyddocâd a hyd yn oed diffiniad cerddoriaeth yn amrywio yn ôl diwylliant a chyd destun cymdeithasol mae cerddoriaeth yn amrywio o gyfansoddiadau trefniedig llym a u hail gread yn ystod perfformiad i ffurfiau cerddorol byrfyfyriol fe ellir rhannu cerddoriaeth i mewn i genres gwahanol i bobl yn nifer o ddiwylliannau mae cerddoriaeth yn rhan hanfodol o u ffordd o fyw diffiniodd athronwyr groeg ac india hynafol gerddoriaeth fel tonau wedi u trefnu n llorweddol fel melodau ac yn fertigol fel harmonau yn gyffredinol nid oes un cysyniad rhyng ddiwylliannol sy n diffinio beth yw cerddoriaeth heblaw ei bod yn sŵn drwy amser mae n rhaid bod datblygiad cerddoriaeth ymhlith bodau dynol cynnar wedi digwydd wrth iddynt sylwi ar synnau naturiol fel y synnau y mae adar ac anifeiliaid eraill yn gwneud wrth gyfathrebu cerddoriaeth gyn hanesyddol yw r enw a roddir ar gerddoriaeth a gynhyrchwyd gan ddiwylliannau cyn ysgrifen gall ysgolheigion ddychmygu cerddoriaeth gyn hanesyddol wrth astudio olion a ddargynfuwyd ar safleoedd paleolithig fel esgyrn gyda thyllau a ddefnyddiwyd fel ffliwt o ryw fath fe welir y cofnodion cynharach o fynegiant cerddorol yn y samaveda yn india ac mewn sgript gynffurf yn ur sy n dyddio o c c hefyd fe ddarganfyddwyd offerynnau llinynnol o r gwareiddiad dyffryn indus mae gan india un o r traddodiadau cerddorol hynaf yn y byd fe welir cyfeiriadau at gerddoriaeth glasurol indiaidd marga yn llenyddiaeth hynafol y traddodiad hindwaidd y veda mae gan draddodiad cerddorol tsieina hanes o dair mil o flynyddoedd ac roedd cerddoriaeth yn agwedd bwysig ar fywyd diwylliannol yng ngroeg hynafol cyfundrefn o ffydd ac addoliad neu gred yw crefydd bodolasai crefyddau cyn hired â r hil ddynol nid oes yna adeg a ŵyr amdani yn hanes y ddaear a chrefydd ddim mewn bodolaeth yn ei hystod credir fod pump chweched ran o boblogaeth y ddaear yn ystyried eu hunain yn grefyddol dyma r grŵp mwyaf o grefyddau gyda biliwn o ddilynwyr yn fyd eang mae cristnogaeth neu gristionogaeth yn grefydd undduwiaeth sy n seiliedig ar ddysgeidiaeth iesu grist gosodir allan prif egwyddorion cristnogaeth yn y testament newydd casgliad o lyfrau a llythyrau a ysgrifennwyd yn yr iaith roeg yn wreiddiol ac sy n rhan gyda r hen destament iddewig ac weithiau r apocryffa o r beibl mae r enw crist yn dod o r gair groeg christos sy n golygu yr eneiniog crefydd undduwiaeth yw iddewiaeth â thua miliwn o ddilynwyr iddewon byd eang un o grefyddau mwyaf poblogaidd a gwasgaredig y byd yw islam ystyr y gair islam yw ymostyngiad i ewyllys duw allah a r cyflwr tangnefeddus o fod yn un â duw a phopeth a grwyd ganddo mae r gair yn gyfuniad o ddau air sef salm sy n golygu tangnefedd a r gair slm sy n golygu ymostyngiad mae dilynwr islam yn fwslim sef un sy n ymostwng i ewyllys duw crefydd lle addolir duw iau a neu dduwies au yw paganiaeth sydd hefyd yn ffurf o amldduwiaeth mae n grefydd sydd yn credu mewn natur a phweroedd naturiol un o lwybrau modern o baganiaeth yw wica crefydd un duw yw siciaeth neu sikhiaeth sydd yn seiliedig ar athrawiaeth y deg guru a drigai yng ngogledd india yn yr g a r g mae n un o brif grefyddai r byd gyda dros miliwn o ddilynwyr crefydd ddi dduw yn ei hanfod yw bwdhaeth neu bwdaeth gellir ei ystyried hefyd yn athroniaeth gymhwysol neu n ffurf o seicoleg canolbwynt bwdhaeth yw r hyn a ddysgodd gotama buddha ac annwyd yn kapilavastu sydd yn nepal erbyn hyn gyda r enw siddhattha gotama oddeutu r g cc lledaenodd bwdhaeth trwy is gyfandir india yn y g nesaf ac i ardaloedd ehangach o asia wedi hynny er ei fod yn grefydd neu athroniaeth ddi dduw ceir nifer o dduwiau a bodau goruwchnaturiol eraill ym mwdhaeth mahayana y cerbyd mawr e e ym mwdhaeth tibet hindŵaeth yw crefydd gynhenid is gyfandir india a phrif grefydd india ei hun heddiw mae cristnogaeth neu cristionogaeth yn grefydd undduwiaeth sy n seiliedig ar ddysgeidiaeth a ffydd bersonol yn iesu grist gosodir prif egwyddorion cristnogaeth yn y beibl casgliad o lyfrau a llythyrau a ysgrifennwyd yn yr iaith aramaeg hebraeg a groeg yn wreiddiol mae r enw crist yn dod o r gair groeg christos sy n golygu yr eneiniog gorchymyn cyntaf iesu grist oedd caru duw a r ail orchymyn oedd câr dy gymydog marc xii a luc x mae haelioni anhunanoldeb trugaredd a chyfiawnder yn ganolog i gristnogaeth ond y cysyniad creiddiol yn y ffydd gristnogol ydy gras duw hanfod cristnogaeth ydy fod pob peth yn bosib trwy ras duw a bod y ddynoliaeth yn medru dod i berthynas a duw ac etifeddu bywyd tragwyddol yn y nefoedd trwy ffydd sy n bosib trwy ras duw ac nid trwy weithredoedd dynion canolbwynt y ffydd gristnogol oedd gwaith iesu grist rhan o r duwdod cristnogol a r groes yn cymodi dyn a duw gwêl cristnogion y weithred yma fel yr ymddangosiad amlycaf o ras eu duw ac i r cristion crist ac yntau wedi ei groeshoelio yw canolbwynt a man cychwyn eu ffydd mae n ymddangos nawr fod yr iesu wedi ei eni tua cc ym methlehem does dim llawer o wybodaeth am ei fywyd cynnar nes iddo gyrraedd oed pan benododd ddeuddeg o ddisgyblion yr apostolion cafodd iesu ei groeshoeli tua oc neu yn ôl amseryddiaeth yr eglwys gatholig ebrill ni ellir bod yn sicr pryd yn union y cafwyd y cristnogion cyntaf yng nghymru ond mae n bosibl bod rhai i w cael yno yng nghyfnod y rhufeiniaid daeth cenhadon i gymru o gâl tua r bumed ganrif i bregethu o gwmpas y wlad ac i addysgu a sefydlu eglwysi erbyn yr g credir fod cymru gyfan wedi derbyn y ffydd gristnogol mae hi n debyg fod gan gristnogaeth tua miliwn o ddilynwyr o gwmpas y byd y prif draddodiadau eglwysig yw ffordd o anfon signalau heb fod trwy weiar trwy modyliad tonnau electromagnetig ar amleddau is nag amleddau golau yw radio gelwir y peiriant sydd yn derbyn y signalau a u troi yn sain sef y derbynnydd radio hefyd yn aml yn radio dechreuodd hanes y radio mewn nifer o lefydd dangosodd nikola tesla y radio cyntaf i r cyhoedd yn st louis missouri yn uda ym y flwyddyn wedyn bu syr oliver lodge ffisegydd o brydain yn defnyddio peiriant o r enw coherer i gario signalau ar donnau radio bu edouard branly o ffrainc ac alexander popov o rwsia yn diwygio r peiriant hon cofrestrodd guglielmo marconi breinlen cyntaf y byd ar gyfer radio ym british patent ac ym cafodd marconi a karl ferdinand braun gwobr nobel ffiseg am gyfrannu i ddatblygiad technoleg radio ym adeiladwyd y ffatri radio cyntaf gan marconi hefyd safai r ffatri yn hall street chelmsford lloegr ac roedd tua o bobl yn gweithio ynddi trawsyrrwyd y rhaglen radio cyntaf ar noswyl nadolig o brant rock massachusetts i longau ar y môr darlledwyd y rhaglen newyddion cyntaf ar awst o detroit michigan ac ym dechreuwyd darlledu rhagleni adloniant yn rheolaidd am y tro cyntaf o r marconi research centre canolfan ymchwil marconi a oedd yn y ffatri radio yn writtle ger chelmsford mae datblygiadau technolegol yr ugeinfed ganrif ym maes radio yn cynnwys transistorau lloerenni i drosglwyddo signalau a radio rhyngrwyd hwyrfrydig iawn oedd y bbc o ddarlledu yn gymraeg a gaeleg yn ystod dyddiau cynnaf y radio cynhyrchai gorsaf darlledu caerdydd peth o i deunydd ei hun yn y au gan gynnwys ambell i gân a sgwrs gymraeg ar orsaf wa caerdydd y clywyd cymraeg gyntaf erioed ar y radio ar chwefror ar gân gan mostyn thomas ac ar ddydd gŵyl ddewi ar lafar gan y parchedig gwilym davies ac yna gan huw j huws ond ardal caerdydd yn unig a glywai r darllediadau cymraeg hyn yr unig raglen gymraeg a glywid ledled cymru oedd y rhaglen a ddarlledwyd o ymlaen o ddulyn roedd arweinyddiaeth y bbc yn cynnal polisi darlledu cenedlaethol brydeinig a seisnig ac yn gwrthod sefydlu gwasanaeth cymreig na chymraeg am hir amser wedi ymgyrchu dygn yng nghymru caniatawyd i stiwdio bangor gynhyrchu rhaglenni cymraeg o ymlaen darllediad gan david lloyd george ar tachwedd oedd y darllediad cymraeg cyntaf o stiwdio bangor lladin yw hen iaith rhufain lladin oedd sylfaen yr ieithoedd romwns ffrangeg sbaeneg eidaleg portiwgaleg rwmaneg ayyb a chafodd gryn dipyn o ddylanwad ar ieithoedd eraill ewrop defynyddid lladin fel lingua franca ysgolheictod ledled ewrop trwy r oesoedd canol a r dadeni dysg ac yn oedfaon eglwys rufain hyd at mae lladin yn aelod o gangen yr ieithoedd italaidd yn y fed neu r g cc daeth llwythau â r ieithoedd italaidd i benryn yr eidal ac fe ddatblygodd y dafodiaith a siaredid yn latium ar lân yr afon tiber yn ladin yn ddiweddarach er bod y rhan fwyaf o lenyddiaeth rufeinig wedi i hysgrifennu yn lladin clasurol roedd y ffurf a siaredid yn ymerodraeth orllewinol rhufain yn wahanol i ladin clasurol yn ei gramadeg geirfa ac ynganiad ac fe i gelwir yn lladin llafar datblygodd y tafodieithoedd hyn i fod yr ieithoedd romwns er mwyn ysgrifennu yn lladin defnyddiai r rhufeiniaid yr wyddor ladin a darddodd o r hen wyddor italaidd a darddodd o r wyddor roeg yn wreiddiol heddiw mae r wyddor ladin yn bucheddu fel systemau ysgrifennu r ieithoedd romwns celtaidd germanaidd rhai o r ieithoedd slafeg a rhan fwyaf o ieithoedd bychain y byd ni ddefnyddiai r rhufeiniaid hynafol atalnodi ac felly byddai frawddeg a ysgrifennwyd yn wreiddiol fel yn cael ei hysgrifennu mewn argraffiad cyfoes fel neu gyda macron sy n cyfieithu i r gymraeg fel fel arfer ni roddwyd bylchau rhwng geiriau mewn dogfenni ffurfiol pan ledai r ymerodraeth rufeinig drwy ewrop dechreuodd lladin llafar ddatblygu i mewn i dafodieithoedd gwahanol erbyn y g esblygasai lladin llafar i mewn i r ieithoedd romwns am nifer o ganrifoedd yn ddiweddarach roedd yr ieithoedd romwns yn ieithoedd llafar yn unig gyda lladin clasurol yn cael ei defnyddio fel iaith ysgrifenedig o hyd er enghraifft defnyddid lladin fel iaith swyddogol ym mhortiwgal hyd nes pan gafodd ei disodli gan bortiwgaleg eidaleg yw r iaith fwyaf ceidwadol yn ei geirfa ladin a sardiniaidd yw r iaith fwyaf ceidwadol yn nhermau i ffonoleg defnyddiwyd rhai o r gwahaniaethau rhwng lladin clasurol a r ieithoedd romwns i geisio ail greu lladin llafar er enghraifft mae gan yr ieithoedd romwns bwyslais ar sillafau penodol a oedd yn bresennol yn lladin yn ogystal â r hyd croyw ar lafariaid yn eidaleg mae yna hyd croyw ar gytseiniaid yn ogystal â phwyslais yn sbaeneg a phortiwgaleg dim ond pwyslais croyw sydd tra yn ffrangeg nid yw hyd na phwyslais yn groyw rhagor gwahaniaeth mawr rhwng lladin a romwns yw bod yr ieithoedd romwns wedi colli r holl ffurfdroadau cyflwr mae yna ychydig o eiriau lladin yn gymraeg yn enwedig geiriau crefyddol llyfr beibl eglwys credo yn ogystal â geiriau gwyddonol a fenthycwyd yn ddiweddar mae lladin yn iaith synthetig ac ymasiadol gyda lefelau uchel o ffurfdroad enwol a berfol mae enwau yn gogwyddo i mewn i cyflwr gwrthrychol goddrychol derbynniol genidol abladol cyfarchol a chyfryngol gyda ffurfiau lleol o rai enwau lleoedd yn rhufain hynafol gyda phum grŵp gogwyddiad mae berfau lladin yn ffurfdroi yn ôl person amser a modd gyda r rhan fwyaf ohonynt yn cwympo i mewn i un o r pedwar grŵp rhediad nid oes banodau gan ladin ac felly ni wahaniaethir rhwng enwau pendant ac amhendant er enghraifft fe ddefnyddir yr un gair i gynrychioli y ferch a merch puella y gystrawen gyffrednol yw goddrych gwrthrych berf ond mae n newid yn aml ym marddoniaeth a rhyddiaith ar gyfer effaith neu bwyslais mae lladin yn defnyddio rhagddodiaid ac fel arfer fe leolir ansoddeiriau ar ôl enwau yn aml fe ollyngir rhagenwau oherwydd fe ellir dadansoddi r person o r rhediad neu r genedl fe ddefnyddir rhagenwau ond pan nad yw r ystyr yn hollol amlwg dramodydd bardd nofelydd ysgolhaig beirniad llenyddol a gwleidydd oedd john saunders lewis hydref medi ar awst roedd yn un o brif sylfaenwyr plaid cymru ar ionawr dedfrydwyd ef i mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn llŷn bu ei ddarlith radio enwog tynged yr iaith a draddodwyd yn yn sbardun i sefydlu cymdeithas yr iaith gymraeg ganwyd saunders i deulu o gymry oedd yn byw yn wallasey ger lerpwl roedd yn ail o dri mab i r gweinidog methodist calfinaidd y parch lodwig lewis oedd yn hanu o sir gaerfyrddin ganwyd ei fam mary margaret ne thomas yn llundain ond roedd y teulu n hanu o sir fôn mynychodd ysgol y bechgyn yn liscard sef rhan o dref wallasey roedd saunders yn astudio saesneg a ffrangeg ym mhrifysgol lerpwl pan gychwynnodd y rhyfel byd cyntaf cofrestrodd fel gwirfoddolwr gyda chatrawd y brenin lerpwl ym medi ac yn ebrill ceisiodd am gomisiwn gyda chyffinwyr de cymru a fe i ddyrchafwyd i is gapten yn chwefror gwasanaethodd yn ffrainc lle fe i anafwyd ar ôl gadael y fyddin dychwelodd i r brifysgol i orffen ei radd yn saesneg yn fe i apwyntiwyd yn ddarlithiwr yn y gymraeg yng ngholeg prifysgol cymru abertawe yn ystod ei gyfnod yn abertawe cynhyrchodd rhai o i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth lenyddol a school of welsh augustans williams pantycelyn a braslun o hanes llenyddiaeth gymraeg cafodd ei benodi n uwch ddarlithydd ym mhrifysgol caerdydd ac yn ymddeolodd i w gartref ym mhenarth ger caerdydd ac ymroddodd i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol cymru yn cyhoeddodd tynged yr iaith sef darlith radio bbc cymru y canlyniad fu sefydlu cymdeithas yr iaith gymraeg fe enwebwyd saunders lewis am wobr lenyddol nobel yn priododd margaret lewis ne gilcriest ar gorffennaf yn eglwys gatholig our lady and st michael yn workington cumberland cafwyd iddynt un plentyn mair gras saunders yn fab i weinidog methodistaidd ymunodd â r eglwys babyddol yn yn bennaf oherwydd dylanwad ei wraig margaret yn llosgodd saunders ynghyd â d j williams a lewis valentine adeiladau yr ysgol fomio ym mhenyberth ac o ganlyniad collodd ei swydd fel darlithydd yng ngholeg prifysgol abertawe bu farw wedi salwch hir yn ysbyty st winifred caerdydd ar medi ar fedi cafodd plac glas ei ddadorchuddio er cof amdano yn stryd hanover abertawe lle bu n byw pan symudodd i r ddinas ar ôl cael ei benodi i adran y gymraeg coleg prifysgol abertawe yn cyfrol o i farddoniaeth ydy siwan a cherddi eraill er fod y gerdd siwan hefyd yn cael ei chyfri fel drama fydryddol casglwyd ei gerddi ynghyd yn y gyfrol cerddi saunders lewis gol r geraint gruffydd casglwyd ei holl ddramâu ynghyd yn y ddwy gyfrol dramâu saunders lewis dan olygyddiaeth ioan williams roedd isaac daniel hooson mai hydref neu i d hooson yn fardd cymraeg a sgwennai cerddi syml a phoblogaidd ar y mesurau rhydd yn enwedig telynegion a baledi un o i faledi enwocaf yw r fantell fraith a gyhoeddodd yn o gernyw y daeth ei dad edward gan setlo yn sir y fflint yn y gwaith plwm cafodd isaac ei eni yn rhosllannerchrugog yn fab i edward a harriet hooson ac yno y bu byw yn nhŷ fictoria stryd y farchnad addysgwyd ef yn ysgol ramadeg rhiwabon roedd yn gyfreithiwr wrth ei waith ac adnabyddid ef fel cyfaill i blant cymru enwyd ysgol i d hooson ar ei ôl rhwng a bu n gweithio i mri morris jones yn lerpwl ond ar farwolaeth ei dad daeth yn nes adref i weithio yn y dref agosaf sef wrecsam bu yno gyda cwmni o gyfreithwyr nes i r rhyfel byd cyntaf ddechrau a gorfodwyd ef i wasanaethu yn y llynges yn dychwelodd i weithio fel partner mewn ffyrm o gyfreithwyr yn wrecsam a rhwng a ef oedd yr official receiver in bankruptcy yng nghylch caer a gogledd cymru mae dawns neu dawnsio o r ffrangeg danser yn gelfyddyd ymarfer corff neu ddifyrwaith sydd yn ei hanfod yn gyfres o gamau ac ysgogiadau corfforol rhythmig gan unigolyn parneriaid neu grŵp o bobl fel rheol i gyfeiliant cerddoriaeth mae n cymryd sawl ffurf ac mae ei gwreiddiau yn hynafol iawn gyda pherthynas agos â hanes cerddoriaeth a defodau crefyddol gwelir olion o hynny yn y dawnsiau gwerin traddodiadol mae r diffiniad o beth yn union yw dawns yn dibynnu ar gyfyngiadau cymdeithasol diwylliannol artistig a moesol mae n amrywio o symudiadau gweithredol megis dawnsio gwerin i dechnegau meistrolgar fel ballet gellir cymryd rhan mewn dawns neu ei berfformio ar gyfer cynulleidfa gall fod yn seremonol cystadleuol neu n rywiol hefyd gall dawns ymgorffori neu fynegi syniadau emosiynau neu adrodd stori mae dawns wedi esblygu i nifer o ddulliau gwahanol mae breg ddawnsio yn gysylltiedig â diwylliant hip hop mae dawns affricanaidd yn ddeongliadol dulliau clasurol o ddawns yw ballet ballroom y waltz a r tango tra bod sgwâr a r llithriad trydanol yn fathau o gamau dawns mae gan bob dawns waeth beth fo i ffurf rhywbeth yn gyffredin nid yn unig mae angen cael hyblygrwydd a symudiad corfforol ond rhaid cael ffiseg hefyd os na ystyrir y ffiseg cywir gellir disgwyl cael anafiadau coreograffiaeth yw r celfyddyd o greu dawnsiau gelwir person sy n creu h y coreograffio dawns yn goreograffwr mae cystadleuaeth ddawnsio yn ddigwyddiad a drefnir lle mae r cystadleuwyr yn perfformio dawns gerbron beirniaid er mwyn ennill tlysau neu weithiau gwobr ariannol ceir nifer o wahanol fathau o gystadlaethau dawns yn dibynnu ar y math neu fathau o ddawns a berfformir mae r prif fathau o gystadlaethau dawns yn cynnwys a dance competition is an organized event in which contestants perform dances before a judge or judges for awards and in some cases monetary prizes there are several major types of dance competitions distinguished primarily by the style or styles of dances performed major types of dance competitions include y gelfyddid o drin y tir i gynhyrchu bwyd neu rhyw nwyddau eraill yw amaeth neu amaethyddiaeth gelwir y weithred o wneud hyn yn amaethu neu ffermio dyma r dechneg o dyfu planhigion megis llysiau neu ffrwythau a rheoli amddiffyn a bridio preiddiau o anifieliaid er mwyn cael cynnyrch megis cig llaeth gwlan neu ledr roedd amaethu n ddatblygiad allweddol yn nhwf gwareiddiad gan fod medru darparu bwyd yn rhyddhau pobl i ymhel â thechnolegau newydd diwylliant ayb datblygiad o hyn oedd y chwyldro diwydiannol a ryddhaodd bobl ymhellach o fod yn gaeth i amaethu i wneud pethau eraill cyn y chwyldro diwydiannol roedd mwyafrif llethol o bobl yn amaethwyr gyda math o fodolaeth hunan gynhaliol o dyfu planhigion ac anifeiliaid i r teulu n unig yn hytrach na u gwerthu am arian yng nghymru gwelwyd effaith hyn yn bennaf ar ddau fath o ffermwr y ffermwyr godro a drodd i werthu llaeth a r ffermwyr defaid a ddechreuodd farchnata gwân mae n ymddangos mai yn y cilgant ffrwythlon sef y tiroedd sy n ymestyn o balesteina drwy ogledd syria irac cyrdistan ac i lawr afonydd y tigris a r ewffrates i fôr gwlff arabia y cychwynodd amaeth a hynny tua cp roedd y tir hwn yn llawer mwy ffrwythlon nag ydy heddiw ceir tystiolaeth fod barlys gwenith a lentils a fridiwyd ar gyfer y bwrdd bwyd yn cael ei dyfu o flynyddoed yn ôl wrth gwrs mae n ddigon posib i hyn ddigwydd mewn sawl lle yn annibynnol o i gilydd tua r un amser e e yn ne tsieina sahel yn affrica ac yn gini newydd roedd oes yr iâ n dal i afael yn y tir ond roedd y glawiad yn llawer mwy ffafriol na r hyn a geir heddiw ac yn cynnal coedwigoedd a thiroedd agored fel y i gilydd erbyn tua cp dofwyd sawl math o anifail gwyllt roedd y bual neu r fuwch wyllt yn greadur peryglus fel y mochyn gwyllt hwnnw a ddisgrifir yn culhwch ac olwen ni ddofwyd y cwbwl ac anodd yw meddwl fod pob buwch dan haul wedi tarddu o r bualod gogleddol hyn y buffalo drwy reoli ac amddiffyn preiddiau gwelwyd newid sylweddol yn y ffordd roedd pobl yn byw a daeth cynnydd yn y boblogaeth erbyn tua gwelwyd pobl yn dod at ei gilydd a gwelir strwythur i r amaethyddiaeth gyntefig hwn caeau cloddiau ffosydd amddiffynol a phentrefi ymhlith yr olion y mae jarma irac a jerico ym mhalesteina gelwir y cyfuniad hwn o dyfu cnydau a magu anifeiliaid dof yn chwyldro neolithig erbyn cc roedd amaethu wedi cyrraedd de ddwyrain ewrop ac erbyn tua cc fel y dengys lluniau a cherfiadau r cyfnod gwelwn fod teirw n tynnu ceir llusg gwartheg yn cael eu bwydo gan ddyn ac eraill yn cael eu godro o r ddafad moufflon mae defaid ewrop yn tarddu yng nghymuned argissa yn thesally gwlad groeg ceir olion yr anifeiliaid dof hyn fel a ganlyn defaid a geifr moch gwartheg a chŵn daw r gair amaeth o r lladin ambactus sef gwas ond mae n bosibl mai o r hen gelteg yr aeth i r lladin fe i cofnodwyd yn gyntaf yn y g yn llyfr du r waun ni ddylai neb gymryd amayath arno oni heb wneuthur aradr roedd dyddiau pwysig ar y fferm ers stalwm pan oedd cymdogion yn dod i r fferm i helpu i gneifio dyrnu lladd mochyn pluo ac ati ond erbyn hyn mae peiriannau ar gael i wneud y gwaith a r elfen gymdeithasol wedi lleihau oherwydd mynyddoedd tywydd ac answadd ei phridd ychydig iawn o dir sy n addas ar gyfer cnydau yn wahanol i loegr canolbwyntiwyd felly ar gig anifail daeth dafydd whiteside thomas ar draws y chwe phennill canlynol dienw wedi eu teipio ar gefn hen fil cigydd o gaernarfon tua r au yn anffodus roedd y pennill cyntaf ar goll mae r penillion yn mynd a ni n ôl i oes amaethyddol go wahanol faint o ffermwyr sy n torri cefn erbyn heddiw neu hyd yn oed yn tyfu haidd ac er fod llawer o ladd a thorri rhedyn yn dal i ddigwydd ychydig iawn sy n ei gasglu ar gar neu drol edward i mehefin gorffennaf a elwir hefyd yn edward hirgoes neu morthwyl yr albanwyr oedd brenin lloegr rhwng a mae n cael ei gofio fel goresgynnwr cymru a r alban cyn iddo ddod yn frenin cyfeiriwyd ato n gyffredin fel yr arglwydd edward roedd yn fab cyntaf i harri iii o oedran ifanc roedd gan edward ddiddordeb mawr yng ngwleidyddiaeth teyrnas ei dad lle r oedd llawer o wrthryfela gan farwniaid lloegr ar ôl brwydr lewes ym cafodd edward ei ddal yn wystl gan y barwniaid gwrthryfelgar ond llwyddodd i ddianc ar ôl ychydig fisoedd gan drechu eu harweinydd simon de montfort ym mrwydr evesham ym yna ymunodd edward â chroesgad i r wlad sanctaidd roedd ar ei ffordd adref ym pan gafodd wybod bod ei dad wedi marw cyrhaeddodd loegr ym a choronwyd ef yn abaty westminster treuliodd edward lawer o i deyrnasiad yn diwygio gweinyddiaeth frenhinol a r gyfraith ond yn gynyddol tynnwyd sylw edward tuag at faterion milwrol ar ôl atal gwrthryfel yng nghymru ym ymatebodd edward i ail wrthryfel ym gyda rhyfel concwest ar raddfa lawn ar ôl i w fyddin drechu a lladd y tywysog llywelyn ap gruffydd daeth cymru o dan reolaeth lloegr adeiladodd edward gyfres o gestyll a threfi yng nghefn gwlad a rhoi saeson i fyw yno nesaf cyfeiriwyd ei ymdrechion tuag at deyrnas yr alban parhaodd y rhyfel a ddilynodd hyd yn oed ar ôl ei farwolaeth ar yr un pryd roedd edward yn rhyfela â ffrainc a oedd yn un o gynghreiriaid yr alban ar ôl i r brenin philippe iv o ffrainc atafaelu dugiaeth vasconia er i edward adfer ei ddugiaeth rhyddhaodd y gwrthdaro hwn bwysau milwrol lloegr yn erbyn yr alban ar yr un pryd roedd problemau gartref yng nghanol y au arweiniodd cost ei ryfeloedd at lefelau uchel o drethiant a chyfarfu edward â gwrthwynebiad gan ei bobl ei hun pan fu farw r brenin ym gadawodd i w fab edward ii ryfel parhaus gyda r alban a llawer o broblemau ariannol a gwleidyddol ganwyd edward mab i harri iii ac eleanor o brovence yn yn llundain priododd ag eleanor o castile yn arweiniodd fyddin yn erbyn llywelyn ap gruffudd yn ond heb lawer o lwyddiant o i roedd oddi cartref yn brwydro ar yr wythfed groesgad ac wedyn bu n ymweld â r pab yn yr eidal a ffrainc bu farw ei dad harri iii yn a daeth edward yn frenin lloegr o hynny ymlaen roedd y cyfnod cyn i edward goncro cymru yn gyfnod o wrthdaro ac ymladd rhwng arweinwyr gwahanol ranbarthau cymru cyn adeg y goncwest normanaidd roedd cymru yn bedair brenhiniaeth gymharol sefydlog i r gogledd orllewin roedd gwynedd powys yn y canolbarth y deheubarth yn y de orllewin a morgannwg yn y de ddwyrain wedi brwydr hastings yn creodd y normaniaid dair arglwyddiaeth ar ffiniau cymru a oedd wedi eu canoli yng nghaer yr amwythig a henffordd cafodd y rhain eu galw yn arglwyddiaethau r mers ystyr mers yw ffin eu rôl oedd rhwystro r cymry rhag ysbeilio dros y ffin yn ystod y eg ganrif llwyddodd arweinwyr tair cenhedlaeth o deulu brenhinol gwynedd i uno r penrhyn mor effeithiol fel iddyn nhw gael eu derbyn yn arweinwyr cymru gyfan y cyntaf oedd llywelyn ap iorwerth neu lywelyn fawr a ddisgrifiwyd fel tywysog cymru ar ei farwolaeth yn ei fab dafydd oedd y cyntaf i hawlio r teitl mewn gwirionedd yn cafodd nai dafydd llywelyn ap gruffydd ei gydnabod yn dywysog cymru gan harri iii a r holl arweinwyr cymreig a dalodd wrogaeth iddo newidiodd y sefyllfa yn llwyr pan esgynnodd edward i i orsedd lloegr ar y cefndir hwn a r datblygiadau gwleidyddol cysylltiedig bu gwrthdaro cyson rhwng llywelyn ap gruffydd tywysog cymru ac edward i brenin lloegr penderfynodd edward felly bod nifer o resymau o blaid concro cymru drwy gydol yr oesoedd canol roedd tywysogion cymru wedi parhau i fod yn ddeiliaid i frenhinoedd lloegr a chymerodd edward yn ganiataol y byddai llywelyn yn talu gwrogaeth iddo gwrthododd llywelyn ar bum achlysur ac i rwbio halen yn y briw cynigiodd briodi merch hen elyn edward sef eleanor merch simon de montfort ceisiodd edward fanteisio i r eithaf ar gweryla a gwrthdaro llywelyn gydag arweinwyr eraill cymru ymunodd un o r rhain gruffudd ap gwenwynwyn o bowys â brawd llywelyn dafydd gan gynllwynio i w lofruddio methiant oedd y cynllwyn hwn a bu n rhaid i dafydd ffoi am ei fywyd i loegr erbyn roedd edward wedi colli amynedd ac arweiniodd byddin enfawr o i gymru gyda o r milwyr hyn wedi eu recriwtio yng nghymru hwn oedd yr achlysur cyntaf i edward geisio goresgyn cymru sef rhyfel cyntaf annibyniaeth yn daeth y methiant hwn â goblygiadau i gymru cafodd dafydd ei wobrwyo â thiroedd i r dwyrain o afon conwy ond daeth yn fwy anfodlon â rheolaeth lloegr a threfnodd wrthryfel yn ynghyd â llywelyn ymledodd hwn yn fuan iawn ar draws y rhan fwyaf o gymru dyma r ail ryfel annibyniaeth a barodd rhwng a ymosododd edward unwaith eto a threchwyd y cymry lladdwyd llywelyn mewn sgarmes ger cilmeri yn ardal llanfair ym muallt ym mis rhagfyr ac ar ôl i dafydd gael ei ddal ym mis ebrill cafodd yntau ei ddienyddio o hynny ymlaen roedd edward yn rheoli r tiroedd yng nghymru a ddaeth i gael eu hadnabod fel y dywysogaeth ac yn y tiroedd hyn cyfraith y brenin oedd mewn grym rhannwyd gweddill tir cymru yn arglwyddiaethau r mers a u rheolwyr nhw oedd arglwyddi r mers wynebodd edward rai gwrthryfeloedd ymhlith uchelwyr cymru i w drefn newydd er enghraifft rhys ap maredudd a ddechreuodd wrthryfel yn y de yn a madog ap llywelyn a hawliodd deitl tywysog cymru mewn gwrthryfel yn ar ôl i edward eu trechu gwelwyd cynnydd yn statws a nifer gwŷr traed y cymry roedd o r o wŷr traed a saethwyr a drechodd yr albanwyr yn falkirk yn gymry gwasanaethodd tua o gymry yn bannockburn a r un nifer o bosibl yn crcy er eu bod yn edrych yn drawiadol yn eu lifrai gwyn a gwyrdd roedd y cymry yn anufudd ac annisgybledig ac roedd yn well ganddynt lofruddio eu gwrthwynebwyr yn hytrach na u dal er mwyn dal gafael ar y tiroedd roeddent wedi eu meddiannu aeth y saeson ati i godi neu ailgodi cestyll ledled cymru roedd cestyll edward yn adeiladau mawr urddasol ac roedd iddynt ddwy brif swyddogaeth swyddogaeth filwrol oedd y gyntaf byddent yn gartref i filwyr yn barod i ymladd os oedd y cymry n gwrthryfela yr ail swyddogaeth oedd dychryn y cymry er mwyn iddynt ildio trefi newydd a adeiladwyd o gwmpas cestyll oedd y bwrdeistrefi mewnfudwyr seisnig oedd yn byw yn y bwrdeistrefi ac roeddent yn cael breintiau arbennig yn swyddogol doedd y cymry ddim yn cael byw yn y rhan fwyaf o r bwrdeistrefi roedd y cymry n dal dig at y bwrdeistrefi a daethant yn symbol o oresgyniad y saeson roedd saeson yn ymsefydlu mewn ardaloedd gwledig hefyd yn ninbych gorfodwyd ffermwyr o gymry i adael eu cartrefi a mynd i fyw yn rhywle arall yna rhoddwyd eu tir i saeson o swydd gaerhirfryn a swydd efrog ym mis chwefror ymosododd robert bruce ar y saeson pan oedd edward ar ei ffordd i r alban dioddefodd o dysentri bu farw edward yn burgh by sands cafodd ei bortreadu gan yr actor patrick mcgoohan yn y ffilm braveheart mae aberhonddu saesneg brecon yn dref ym mhowys cymru sy n cymryd ei henw oddi ar aber afon honddu ag afon wysg yng nghanol y dre mae r ddwy afon yn uno ac mae afon tarrell hefyd yn llifo i mewn i wysg gerllaw ceir eglwys gadeiriol fechan ond diddorol yn aberhonddu priordy a sefydlwyd gan y normaniaid yn yr g oedd hi i ddechrau fe i gwnaed yn eglwys gadeiriol yn wrth greu esgobaeth abertawe ac aberhonddu prif eglwys y dref yw r santes fair tua cilometr i r gogledd ceir dwy domen o r oesoedd canol gan gynnwys castell madog de enw hen iawn yw aberhonddu a arferir gan gerallt gymro ym ym cyfeiriodd y hynafiaethydd o sais thomas dingley at brecknock called by the vulgar aberhonddy hyd at yr g aberhoddni oedd y ffurf arferol newidiodd yr dd a r n eu lle ac aeth yr i yn u dan ddylanwad y gair du yn ôl tomos roberts ac o hynny ymlaen aberhonddu yw r ffurf arferol ystyr yr elfen aber yma yw r fan lle rhed afon fechan i afon fwy deillia enw afon honddu o r gair hawdd hynny yw afon hawddgar ddymunol daw enw saesneg y dref brecon a r hen ffurf brecknock o r enw brecknock a roddir gan y normaniaid ar arglwyddiaeth brycheiniog ynganiad hen gymraeg brechenog a luniwyd ganddynt o hen deyrnas brycheiniog ar ddiwedd yr g lluniodd y saeson sir o r arglwyddiaeth ym a i galw yn brecknockshire yn gymraeg sir frycheiniog mae tŵr perpendiciwlar yr eglwys benedictaidd hon yn hynod iawn ac i w gweld o bob rhan o r dref bron fe i codwyd yn y g fel capel ar gyfer y priordy er mwyn gweinyddu r cymun atgyweiriwyd yr eglwys yn y eg a r g ac eto yn y g a chollwyd llawer o r ysbryd hynafol a berthynai i r eglwys ceir yma golofn normanaidd a chroes i goffau marchog ger y prif fynedfa mae r tŵr a elwir yn dŵr buckingham wedi i hadeiladu at ddibenion militaraidd sef i amddiffyn yr eglwys ac fe i codwyd yn gan edward stafford dug buckingham ac arglwydd brycheiniog yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn aberhonddu ym am wybodaeth bellach gweler barddoniaeth ydy r gelfyddyd o fynegi n brydferth y meddyliau a gynhyrchir gan y teimlad a r dychymyg fel arfer ond nid bob amser gyda llinellau o hyd arbennig rythm arbennig a r llinellau yn odli mae rhai wedi disgrifio barddoniaeth fel ffordd arbennig o drin geiriau ymhlith y technegau y gall bardd eu defnyddio mae cymariaethau trosiadau odl cyflythreniad ac ailadrodd ymhlith y mathau o fesurau barddoniaeth y gellir eu cael mae englyn haiku telyneg soned cywydd a baled daw r enghreifftiau cynharaf o farddoniaeth gymraeg o r g sef canu aneurin a chanu taliesin tua r g cafwyd canu llywarch hen a chanu heledd gelwir y beirdd o r cyfnod cynnar yn gynfeirdd a r beirdd yng nghyfnod y tywysogion yn ogynfeirdd gelwir beirdd yr oes wedi cwymp llywelyn yn feirdd yr uchelwyr ysgrifennau beirdd yr uchelwyr megis dafydd ap gwilym a iolo goch llawer o gywyddau bu trai ar ysgrifennu barddoniaeth ar ôl uno cymru a lloegr rhaid cofio serch hynny bod emynau yr emynwyr yn farddoniaeth aruchel yn enwedig gwaith william williams pantycelyn ac ann griffiths ar ddiwedd y g a dechrau r g caed dadeni gyda beirdd fel t gwynn jones nes ymlaen yn y ganrif roedd t h parry williams a gwenallt yn ysgrifennu a thua chanol y ganrif bardd mawr arall oedd waldo williams mae llu o feirdd wedi ysgrifennu barddoniaeth o safon uchel o hynny hyd at ddechrau r unfed ganrif ar hugain nifer ohonynt yn ysgrifennu mewn cynghanedd yn y gymraeg ceir cynghanedd rhywbeth sy n unigryw i r gymraeg diana spencer a adnabyddir wrth ei theitl swyddogol fel diana tywysoges cymru diana frances ne spencer gorffennaf awst oedd gwraig gyntaf y tywysog siarl ei meibion y tywysog william a r tywysog harri yw r ail a r trydydd etifeddion yr orsedd ym mhrydain a r pymthegfed yn nheyrnas y gymanwlad roedd diana yn ffigwr cyhoeddus ers i w dyweddiad i r tywysog siarl gael ei gyhoeddi ers hynny roedd diana bron yn ddi baid yn ganolbwynt ar gyfer archwiliadau r wasg ym mhrydain ac o gwmpas y byd yn ystod ei phriodas ac yn dilyn ei hysgariad bu farw mewn damwain car ym mharis daeth ymchwiliad y crwner a oedd yn hir ddisgwyliedig i ben ym mis ebrill a daeth i r casgliad y lladdwyd diana yn anghyfreithlon gan y gyrrwr a r paparazzi a oedd yn ei herlid roedd diana yn ferch ieuengaf i spencer is iarll althorp sef fed iarll spencer yn ddiweddarach a i wraig cyntaf frances is iarlless althorp yr anrhydeddus frances burke roche gynt a frances shand kydd yn ddiweddarach ganwyd yn park house sandringham yn norfolk ar gorffennaf am y prynhawn bedyddwyd yn egwlys st mary magdalene gan y gwir barchedig percy herbert rheithor yr eglwys a chyn esgob norwich a blackburn roedd ei rhieni bedydd yn cynnwys john floyd cadeirydd christie s hi oedd trydydd plentyn y cwpl roedd ei brodydd a i chwiorydd oedd y fonesig sarah spencer ganwyd y fonesig jane spencer ganwyd yr anrhydeddus john spencer bu farw ionawr a r anrhydeddus charles spencer ganwyd yn dilyn ysgariad chwerw eu rhieni ym ynglŷn a helynt y fonesig althorp gyda peter shand kydd cymerodd mam diana hi a i brawd ifengaf i fyw mewn fflat yn knightsbridge llundain ble mynychodd diana ysgol leol y nadolig hwnnw fe aeth y plant i gyd i ddathlu gyda u tad ond gwrthodof ef i w gadael i ddychwelyd i lundain wedyn fe erlynodd y fonesig althorp er mwyn cael gwarchodaeth o i phlant ond fe gynorthwywyd y llys i wobrwyo r warchodaeth i r tad gan dystiolaeth mam y fonesig althorp yn ei herbyn ym priododd yr arglwydd spencer raine iarlles dartmouth unig ferch y nofelydd rhamantus barbara cartland ar ôl iddo achosi ysgariad yr iarll a r iarlles dartmouth bu diana yn teithio ar hyd y wlad yn ystod y cyfnod hwn gan fyw rhwng cartrefi ei rhieni gyda i thad yn sedd y teulu spencer yn swydd northampton a gyda i mam a oedd wedi symud i fyw i ynys seil oddi ar ardfordir gorllewinol yr alban yn wahanol i w brodyr a i chwioryddid nid oedd diana yn cyd dynnu gyda i llysfam derbyniodd diana ei haddysg yn ysgol silfield kings lynn norfolk ac yna yn neuadd riddlesworth yn norfolk ac yn ysgol west heath i ferched yn sevenoaks swydd gaint nid oedd yn fyfyrwraig llwyddiannus wedi iddi sefyll ei haroliadau lefel o a u methu ddwywaith derbyniodd wobr yn west heath am ei chyfraniad eithriadol i r gymuned pan oedd yn oed ym gadawodd west heath ac am gyfnod byr mynychodd institut alpin videmanette ysgol berffeithio yn rougemont y swistir tua r un cyfnod cyfarfu â r tywysog siarl a oedd yn canlyn ei chwaer sarah ar y pryd dywedir fod diana yn rhagori mewn nofio a phlymio a i bod yn dyheu i fod yn falerina astudiai fallet am gyfnod ond am ei bod yn roedd yn rhy dal i wneud ballet yn broffesiynol cyn iddi droi n oed symudodd diana i lundain gan fyw yn fflat ei mam am fod ei mam yn byw yn yr alban am y rhan fwyaf o r flwyddyn prynwyd apartment iddi yn coleherne court yn ardal earls court am fel anrheg penblwydd wrth ei thad yr iarll spencer bu n byw yno tan gan rannu r aprtment gyda thri person arall tra n sefydlu ei hun yn llundain aeth ar gwrs coginio a gweithiodd fel hyfforddwraig ddawns nes i ddamwain sgo beri iddi golli tri mis o waith yna cafodd waith fel cynorthwyydd mewn meithrinfa gweithiodd fel glanheuwraig i w chwaer sarah a nifer o i ffrindiau a gweithiodd fel croesawferch mewn parton fel ei phriod nid oedd y dywysoges yn byw yng nghymru ni ddysgodd gymraeg ac anaml oedd ei hymweliadau â r wlad blwyddyn naid a ddechreuodd ar ddydd sul yng nghalendr gregori ac ar ddydd gwener yng nghalendr iŵl oedd ynganer mil wyth wyth wyth neu un wyth wyth wyth rhifolion rhufeinig mdccclxxxviii hon oedd yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain wedi r fil ac wyth gant fed yn ôl trefn oed crist yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain wedi r wyth gant fed yn yr il fileniwm yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain fed yn y g a r nawfed flwyddyn yn negawd y au ar gychwyn mi oedd calendr gregori diwrnod o flaen calendr iŵl enw difyr arni yw blwyddyn y tair sbectol fe i elwir yn flwyddyn y tri caiser yn yr almaen oherwydd dyma oedd y flwyddyn i wilhelm i friedrich iii a wilhelm ii i gyd deyrnasu dros ymerodraeth yr almaen daeargryn honedig waunfawr ebrill amhrn na bhfiann cân y milwr yw anthem cenedlaethol gweriniaeth iwerddon peadar kearney ysgrifennodd y geiriau a kearney a patrick heeney y dôn cyhoeddwyd y gân am y tro cyntaf yn yr irish freedom yn ond cyfansoddwyd y gân yn roedd y gân yn anhysbys tan y cafodd ei chanu yn swyddfa r post cyffredinol gpo yng ngwrthryfel y pasg yn ac wedyn mewn gwersylloedd dalgadwraeth ym mhrydain daeth yn anthem swyddogol y wladwriaeth yn mae r anthem yn cynnwys y gytgan yn unig dechrau sinne fianna fil tan amhrn na bhfiann isod mae r ddwy linell gyntaf a r ddwy linell olaf yn ffurfio r cyfarchiad llywyddol sydd yn cael eu chwarae pan mae arlywydd iwerddon yn mynychu digwyddiadau yn y blynyddoedd diweddar mae rhai papurau newydd gwyddelig wedi cynnig newid yr anthem am fod y geiriau n rhy dreisiol a gwrth brydeinig a bôd y dôn yn rhy anodd i fandiau ei chwarae yn iawn fel mae tmau chwaraeon gwyddelig yn darganfod yn aml pan mae r gân gyfan yn cael ei chwarae nid ond y cytgan neu pan mae r darn iawn yn cael ei chwarae yn rhy gyflym neu yn rhy araf arlywydd iwerddon yw pennaeth gwladwriaeth gweriniaeth iwerddon a goruchaf reolwr lluoedd amddiffyn iwerddon mae r arlywydd yn dal ei swydd am saith mlynedd a gellir ei ethol am uchafswm o ddau dymor caiff ei ethol yn uniongyrchol gan y bobl er nad oes etholiad os mai dim ond un ymgeisydd sy n cael ei enwebu sydd wedi digwydd chwe gwaith hyd yn hyn swydd seremonol yw r arlywyddiaeth i raddau helaeth ond mae r llywydd yn arfer rhai pwerau cyfyngedig gyda disgresiwn llwyr mae r arlywydd yn gweithredu fel cynrychiolydd gwladwriaeth iwerddon a cheidwad cyfansoddiad y wlad yr arlywydd presennol yw michael d higgins a etholwyd gyntaf ar hydref cafodd ei urddo ar tachwedd cafodd ei ailethol am ail dymor ar hydref preswylfa swyddogol yr arlywydd yw ras an uachtarin ym mharc phoenix dulyn sefydlwyd y swyddfa gan gyfansoddiad iwerddon ym daeth yr arlywydd cyntaf i w swydd ym a chafodd gydnabyddiaeth ryngwladol fel pennaeth y wladwriaeth ym yn dilyn deddf gweriniaeth iwerddon does dim dirpwy arlywydd neu is arlywydd ar ôl marwolaeth neu ymddiswyddiad arlywydd mae comisiwn arlywyddol yn gweithredu fel arlywydd mae r comisiwn yn cynnwys y prif ustus y ceann comhairle siaradwr dil ireann a cathaoirleach cadeirydd seanad ireann i sefyll mewn etholiad arlwyddol mae n rhaid i ymgeisydd gael ei enwebu gan aelod o r oireachtas y dil a r senead neu gan cyngor sir neu mae n bosibl i gyn arlywydd sydd heb gael dymor fel arlywydd enwebu i hun yr iaith artiffisial fwyaf llwyddiannus a dylanwadol yw esperanto mae ganddi fwy o siaradwyr nag unrhyw iaith artiffisial arall daw r enw o r ffugenw dr esperanto a ddefnyddid gan ddyfeisiwr yr iaith l l zamenhof ystyr yr enw yn yr iaith esperanto yw yr un sy n gobeithio iddew o biaystok a symudodd i fyw yn warsaw oedd zamenhof cyhoeddodd y gyfrol gyntaf ar yr iaith unua libro yn ar ôl gweithio arni am ryw ddeng mlynedd nod zamenhof oedd cynorthwyo pobloedd yr holl fyd i ddeall ei gilydd yn well nid oedd yn bwriadu i esperanto ddisodli unrhyw iaith arall ond yn hytrach i fod yn ail iaith ryngwladol a niwtral mae cefnogwyr esperanto yn gweld dwy brif fantais i r iaith maent yn honni ei bod yn hawdd iawn i w dysgu ac mae hyn yn amlwg nid yw n perthyn i unrhyw grŵp cenedlaethol neu ethnig yn fwy nag i unrhyw grŵp arall mae pob iaith ryngwladol arall wedi lledaenu oddi wrth un grŵp ethnig megis y saeson a r americanwyr yn achos saesneg neu r ffrancod yn achos ffrangeg mae esperanto yn iaith ddodiadol iawn sy n defnyddio blaenddodiadau ac olddodiaidau wrth adeiladu geiriau er mwyn lleihau r gwreiddiau gwahanol oherwydd ei natur dodiadol mae hi n iaith reolaidd iawn er enghraifft mae r gwraidd san sy n golygu iach yn cynhyrchu amrywiaeth eang o eiriau gydag arddodiadau gwahanol mae r tabl canlynol yn cynnwys pigion ohonynt gellir uno mwy nag un gwraidd hefyd er enghraifft mae r gwraidd naz yn golygu trwyn ac mae r gwraidd tru yn golygu twll felly mae naztruo yn golygu ffroen llythyren ynganiad a a b b c ts z yn almaeneg eidaleg ch yn saesneg d d e e f ff g g j h h ch i i j i byr cytsain fel yn ia mai j yn ffrangeg k c l l m m n n o o p p r r s s si sh yn saesneg t t u w w cytsain fel yn naw tew v f z z yn saesneg cyfundrefn gyfathrebu yw iaith gelwir astudiaeth ieithoedd yn ieithyddiaeth mae n cynnwys astudiaeth cystrawen seineg a morffoleg iaith does dim cytundeb pryd y dechreuwyd defnyddio iaith gan yr hil ddynol mae amcangyfrifon yn amrywio o ryw ddwy filiwn o flynyddoedd yn ôl hyd at mor ddiweddar â phedwar deng mil o flynyddoedd yn ôl mae ieithoedd y byd wedi eu rhannu n deuluoedd ieithyddol lle mae r ieithoedd ym mhob teulu yn tarddu o r un ffynhonnell hanesyddol ond mae rhai ieithoedd sydd ddim yn dangos perthynas ag unrhyw iaith arall e e basgeg mae r prif deuluoedd ieithyddol yn cynnwys yr ieithoedd indo ewropeaidd yr ieithoedd affro asiaidd a r ieithoedd sino tibetaidd mae blaenau gwent yn fwrdeistref sirol yn rhanbarth gwent de ddwyrain cymru mae n ffinio ag ardaloedd awdurdod unedol o dorfaen a sir fynwy i r dwyrain caerffili i r gorllewin a phowys i r gogledd abertyleri brynmawr glyn ebwy a thredegar yw r prif drefi sefydlwyd y fwrdeistref ym fel dosbarth llywodraeth leol o went cyfunwyd hen ddosbarthau trefol sir fynwy gan gynnwys abertyleri glyn ebwy nant y glo y blaenau a thredegar yn ogystal â brynmawr a phlwyf llanelli yn sir frycheiniog ailansoddiwyd ym fel bwrdeistref sirol gan eithrio llanelli a aiff yn lle i sir fynwy rheolir yr ardal gan gyngor bwrdeistref siriol blaenau gwent bellach mae pobl wedi byw yn yr ardal hon ers dros o flynyddoedd dyma ble roedd pobl geltaidd o r enw r silwriaid yn byw i r cymry yr enw ar yr ardal hon rhwng afon sirhywi ac afon gwy oedd gwent roedd pobl gwent yn siarad tafodiaith gymraeg o r enw gwenhwyseg am amser hir iawn ym daeth enw newydd i r ardal sir fynwy yna daeth y chwyldro diwydiannol a daeth newid agorodd gwaith haearn yn sirhywi ym ac wedyn mewn llefydd fel glyn ebwy tredegar a nant y glo daeth llawer o bobl newydd i r ardal i weithio ac roedd llawer iawn yn gymry cymraeg wedyn daeth y gwaith glo ac wedyn y gwaith dur roedd llawer iawn o bobl yn dod i r ardal ac roedd iaith y cymoedd yn newid yn araf o gymraeg i saesneg ym roedd o bobl yn byw yn yr hen sir fynwy ac erbyn roedd o bobl yn yr ardal ac roedd y rhan fwyaf yn siarad saesneg ym dim ond o r bobl oedd yn gallu siarad cymraeg ond erbyn roedd yn siarad cymraeg ac mae nifer y bobl ifanc sy n siarad yr iaith yn codi bob blwyddyn gan fod ysgol gynradd gymraeg newydd yno o r enw ysgol gynradd bro helyg a leolir yn y blaenau ysgol gymraeg brynmawr cyn hynny ysgol gymraeg bro helyg mae gan blaenau gwent y lefel uchaf o dlodi plant difrifol yng nghymru fel y datgelir gan ddata ystadegol yn ôl adroddiad gan achub y plant yn ôl y cyfrifiad mae o breswylwyr y sir neu yn gallu siarad cymraeg mewn cymhariaeth â o siaradwyr neu yn prifddinas cymru yw caerdydd hon yw dinas fwyaf cymru a r ddegfed fwyaf yn y deyrnas unedig daeth yn ddinas yn ac yn brifddinas cymru yn yma mae canolfan fasnachol fwyaf cymru ac mae r rhan fwyaf o sefydliadau cenedlaethol cymru wedi eu lleoli yma hefyd mae poblogaeth caerdydd oddeutu roedd caerdydd yn dref fechan tan ddechrau r eg ganrif tyfodd yn gyflym gyda dyfodiad y chwyldro diwydiannol ac yn enwedig pan gysylltwyd cymoedd de cymru â rheilffyrdd fel y gellid allforio glo o borthladd caerdydd yn roedd poblogaeth caerdydd yn ond erbyn roedd yn ac erbyn roedd yn yn roedd caerdydd yn allforio o dunelli o lo erbyn roedd yr allforion yn miliwn tunnell roedd porthladd caerdydd yn cael ei adnabod fel tiger bay ac ar un adeg hon oedd un o borthladdoedd prysuraf y byd ar ôl cyfnod hir o ddirywiad mae r ardal wedi cael ei hadnewyddu fel bae caerdydd gobeithir y daw yn ardal boblogaidd ar gyfer y celfyddydau bywyd nos ac adloniant daw r twf aruthrol yma ar ôl adeiladu argae ar draws y bae gan greu llyn enfawr roedd hyn yn ddadleuol iawn ar y pryd ac yr oedd hefyd yn ofid fod y gymuned leol a oedd yn bodoli yn tiger bay yn cael ei chwalu ym mae caerdydd yr ymsefydlodd cynulliad cenedlaethol cymru ac yno mae canolfan y mileniwm hefyd sydd yn gartref i urdd gobaith cymru ac opera cenedlaethol cymru yn ogystal â stadiwm y mileniwm ystyr yr enw caerdydd yw caer ar lan afon taf datblygodd y ffurf honno o r ffurf gynharach caerdyf mae r elfen dyf yn tarddu o ffurf dreigledig gynnar ar enw afon taf mae n dangos affeithiad i r llafariad taf tyf dan ddylanwad terfyniad sydd bellach wedi ei golli yn ôl cyfrifiad roedd o bobl caerdydd yn gallu siarad cymraeg fel prifddinas cymru economi caerdydd yw r brif fan am dwf economi cymru mae r ddinas wedi i lleoli ar goridor yr m ac mae ei heconomi a i hardaloedd cyfagos yn cyfrif am bron o cmc cymru yn y g allforio glo a chynhyrchu dur oedd seiliau economi caerdydd gyda phorth y brifddinas yn allforio mwy o lo na llundain a lerpwl heddiw mae r ddinas yn dibynnu ar sectorau adwerthu gwasanaethau ariannol y cyfryngau a thwristiaeth ac wedi bod yn lleoliad i adfywiad ers hwyr yr g yn enwedig yng nghanol dinas caerdydd a bae caerdydd mae clwb pêl droed proffesiynol y ddinas c p d dinas caerdydd cardiff city yn chwarae yn stadiwm dinas caerdydd ar hyn o bryd mae r clwb yn chwarae yn y bencampwriaeth enillodd y clwb gwpan fa lloegr yn mae r rhwydwaith trafnidiaeth cyhoeddus yn y ddinas yn cael ei redeg gan fws caerdydd a trafnidiaeth cymru mae r rhwydwaith yn cynnwys wyth rheilffordd i faesteg bro morgannwg a maes awyr caerdydd treherbert merthyr tudful ac aberdâr coryton rhymni a bae caerdydd mae gan y ddinas orsaf fel gorsafoedd caerdydd canolog a chaerdydd heol y frenhines ill dwy yng nghanol y ddinas mae maes awyr rhyngwladol caerdydd ym mro morgannwg cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yng nghaerdydd ym a am wybodaeth bellach gweler roedd john charles rhagfyr chwefror yn chwaraewr pêl droed o abertawe y chwaraewr gorau mae cymru erioed wedi i gynhyrchu yn ôl rhai fe i ganwyd yng nghwmdu ger abertawe a bu n chwarae dros glwb pêl droed leeds united o i yn ystod yr adeg hon fe sgoriodd o goliau gan gynnwys o goliau yn y tymor ym fe i trosglwyddwyd i r tm enwog eidalaidd juventus am dâl o a oedd yn record ar y pryd bu n chwarae dros juventus am bum mlynedd gan sgorio o weithiau mewn o gêmau enillodd y scudetto pencampwriaeth y cynghrair eidalaidd dair gwaith a r cwpan eidaleg ddwywaith ei lysenw yn yr eidal oedd il gigante buono neu y cawr caredig gan na chafodd ei rybuddio na i anfon o r cae trwy gydol ei yrfa ar ôl iddo adael juventus ym chwaraeodd dros glwb leeds united eto ac a s roma yn yr eidal a gorffennodd ei yrfa gyda chlwb dinas caerdydd chwaraeodd john charles am y tro cyntaf dros dm pêl droed cenedlaethol cymru pan oedd yn mlwydd a diwrnod o oedran charles oedd calon tm cymru yng nghwpan y byd yn sweden pan gollodd cymru y rownd chwarter derfynol i dm brasil enillwyr y twrnamaint ni chwaraeodd charles yn y gêm hon oherwydd anaf tra n hybu llyfr ym milano yn yr eidal yn ionawr fe ddioddefodd drawiad ar y galon a bu n rhaid torri rhan o i droed cyn ei hedfan yn ôl i loegr yn gynnar ar fore dydd sadwrn chwefror bu farw yn ysbyty pinderfields yn wakefield roedd ei frawd mel charles hefyd yn beldroediwr rhyngwladol dinas yn swydd gaergrawnt dwyrain lloegr ydy caergrawnt saesneg cambridge hi yw r tref sirol ac mae hi n gartref i ail brifysgol hynaf y byd seisnig prifysgol caergrawnt yng nghyfrifiad roedd gan ardal adeiledig caergrawnt boblogaeth o beic ydy modd cludiant llawer o bobl yng nghaergrawnt oherwydd y brifysgol a r diffyg bryniau anheddwyd yr ardal er cyn y rhufeiniaid ond datblygodd gyda dyfodiad y rhufeiniaid tua o c yn dilyn ymadawiad y rhufeiniaid gwladychwyd yr ardal gan y sacsoniaid nodir dyfodiad y llychlynwyr mewn cronicl yn gwraidd gwasg prifysgol caergrawnt oedd rhoi trwydded argraffu yn sefydlwyd ysbyty addenbrooke addenbrooke s hospital yn roedd elizabeth amy dillwyn mai rhagfyr yn nofelydd yn gymwynaswraig ac yn wraig fusnes o abertawe fe i ganed yn sketty yn ferch i lewis llewelyn dillwyn ac elizabeth ne de la beche roedd ei thad yn ŵr amlwg yn natblygiad diwydiannol ardal abertawe a bu n aelod seneddol rhyddfrydol dros abertawe rhwng a bu farw dyweddi amy dillwyn llewellyn thomas o lwynmadog yn ddisymwyth cyn eu priodas ym bu farw ei mam ym ac ar ôl marwolaeth ei brawd ym a i thad ym etifeddodd hi weithfeydd ei thad ymgymrodd â r gwaith o reoli r gweithfeydd ei hun ac felly daeth yn adnabyddus fel arloeswraig ym myd busnes a diwydiant gadawodd ei thad ddyled a fuasau yn cyfateb i m yng ngwerthoedd heddiw serch hynny arbedodd o swyddi roedd amy dillwyn yn gymeriad lliwgar ac fe ddaeth hi n adnabyddus am ei barn di flewyn ar dafod ei gwisg ecsentrig a i hoffter o ysmygu sigârs rhwng ac cyhoeddodd amy dillwyn chwe nofel ac mae pob un yn ymdrin â safle menywod yn y gymdeithas fictorianaidd etholwyd hi yn llywydd cangen abertawe o r bu farw yn oed ar rhagfyr amlosgwyd hi a chladdwyd ei llwch ym mynwent eglwys st paul sketty dinas yn swydd rydychen de ddwyrain lloegr yw rhydychen hen enw oxenaford fe i lleolir yn ardal an fetropolitan dinas rhydychen hi yw tref sirol swydd rydychen yng nghyfrifiad roedd y boblogaeth yn llifa afon cherwell ac afon tafwys drwy ganol rhydychen gan gyfarfod i r de o ganol y ddinas fodd bynnag yn rhydychen ac am tua milltir km a r ardal gyfagos gelwir afon tafwys yn isis saif sy tua milltir i r gogledd orllewin o lundain mae gan y ddinas ddwy brifysgol prifysgol rhydychen yw r brifysgol hynaf yn lloegr ymhlith y cymry fu yno oedd owain glyndŵr ac owen m edwards mae prifysgol brookes oxford polytechnic yn gynt yna hefyd mae r diwydiant ceir yn bwysig i r economi lleol cynhyrchir y bmw mini yn cowley yn ne ddwyrain y ddinas ond lleihawyd y cynnyrch ers y au mae hanes rhydychen yn estyn yn ôl i gyfnod y sacsoniaid ganwyd john brenin lloegr yn rhydychen defnyddiodd brenin siarl i rydychen fel ei lys yn ystod rhyfel cartref lloegr mae r adeiladau yn rhydychen yn adlewyrchu pob cyfnod pensaernol yn hanes lloegr ers dyfodiad y sacsoniaid gan gynnwys y radcliffe camera o ganol y g mae adeilad hynaf y ddinas sef eglwys mihangel sant yn dyddio o adnabyddir rhydychen fel y city of dreaming spires term a fathwyd gan y bardd matthew arnold i ddisgrifio pensaernaeth adeiladau prifysgol rhydychen dinas yng nglannau merswy gogledd orllewin lloegr yw lerpwl saesneg liverpool saif ar lannau afon merswy sefydlwyd lerpwl fel dinas gan y brenin seisnig john yn gyda dim ond o bobl ac arhosodd yn gymharol fach tan ddechrau r chwyldro diwydiannol ar un adeg oherwydd fod yma cymaint o gymry cymraeg fe elwid y lle yn brifddinas gogledd cymru tyfodd drwy ddatblygu dociau enfawr un ffynhonnell sylweddol o arian oedd y masnach mewn caethweision o r affrig a cheir arddangosfa ar hyn lawr yn y dociau poblogaeth lerpwl ydyw cyfrifiad heddiw y ddinas ydyw ardal canolog glannau merswy saesneg merseyside yr ardaloedd eraill ydyw knowsley sefton st helens a chilgwri saesneg wirral mae pobl tu allan i lannau merswy yn aml yn defnyddio lerpwl mewn ffordd anghywir i ddisgrifio r holl ardal adnabyddir poblogaeth lerpwl fel scousers ar ôl y cawl cynhenid o r enw scouse sy n debyg i gawl cymreig symbol lerpwl ydyw aderyn sy n edrych yn debyg i filidowcar o r enw liver bird ynghanir fel laifr hen enw gymraeg ar y ddinas yw llynlleifiad mae rhai yn tybio mai hyn yn cyfeirio at yr aderyn lleifr hen enw am filidowcar os felly llyn y bilidowcar yw enw r ddinas ond mae yna llawer o theoriau eraill am darddiad yr enw does neb yn siŵr o ble y daeth roedd yn brifddinas answyddogol i ogledd cymru am gyfnod maith ac mae llawer o r boblogaeth presennol o gefndir gymreig surodd y berthynas rhwng cymru a lerpwl pan foddwyd capel celyn a chwm tryweryn gan gorfforaeth lerpwl ym er mwyn creu cronfa dŵr i gyflenwi dŵr i r ddinas dywed rhai nad oedd angen boddi r cwm o gwbl mae nofel marion eames hela cnau yn rhoi hanes dynes ifanc a aeth i weini o ogledd cymru i lerpwl lerpwl oedd dinas diwylliant ewrop cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn lerpwl ym a am wybodaeth bellach gweler mae dros o adeiladau rhestredig yn y ddinas gan gynnwys sydd yn gradd i un o bensaeri enwocaf y ddinas oedd richard owen rhagfyr roedd yn un o benseiri mwyaf toreithiog capeli cymreig a thai teras yn lerpwl yn ôl yr hanesydd dan cruickshank roedd owens mor llwyddiannus gallai bod yn gyfrifol am gynllunio mwy o dai teras yng ngwledydd prydain oes victoria na neb arall mae merseytravel yn cydlynu trafnidiaeth yn ardal glannau merswy gan gynnwys y ddinas gorsaf reilffordd lime street lerpwl yw r brif orsaf sydd yn cysylltu lerpwl gyda gweddill lloegr a r alban mae trenau trydanol yn mynd o lerpwl i birmingham a llundain ers ionawr cwblhawyd trydaneiddio r rheilffordd rhwng lerpwl a manceinion ym mai mae gwasanaethau lleol yn cysylltu r orsaf a warrington preston a wigan mae trafnidiaeth cymru yn gyfrifol am wasanaethau rhwng lerpwl caer a wrecsam trwy runcorn ers eg mai mae gwasanaethau ar y llinell gogleddol yn gweithredu o hunts cross yn y de o lerpwl drwy dwnnel o orsaf brunswick drwy lerpwl canolog a moorfields i southport mae gwasanaethau hefyd yn rhedeg o lerpwl canolog i ormskirk a kirkby mae gwasanaethau ar y llinell cilgwri yn gweithredu o r ddolen drwy dwnnel reilffordd merswy i orsaf hamilton suare ym mhenbedw oddi yno naill ai eu bod yn rhedeg i r de i hooton lle maent yn parhau i naill ai gaer neu ellesmere port neu i r gorllewin i ogledd benbedw lle mae r llinell yn rhannu i new brighton a west kirby mae trenau r llinell y ddinas i gyd yn gadael lime street ac yn mynd at wigan neu at fanceinion caer a wrecsam neu gryw maent yn wasanaethau rheilffyrdd eraill yn hytrach na threnau merseyrail mae gwasanaeth fferi rhwng lerpwl a seacombe a drefnir gan mersey ferries mae hefyd taith munud ar afon merswy mae ganddynt ddau gwch snowdrop a royal iris of the mersey gweithredir mwyafrif gwasanaethau bysiau r ardal gan gwmni arriva er bod cymnau llai yn gweithio yn yr ardal hefyd megis cumfybus htl a bysiau avon mae maes awyr john lennon ar lan afon merswy cilomedr i de dwyrain canol y ddinas enw gwreiddiol y maes awyr oedd maes awyr speke ailenwyd y maes awyr yn mae awyrennau n mynd o lerpwl i ewrop gogledd affrica a gweddill y deyrnas unedig mae cerflun o john lennon yn sefyll uwchben y neuadd check in a gwelir ar y nenfwd y geiriau above us only sky llinell o r gân imagine mae parc chwareuon wavertree yn gartref i glwb athletaidd liverpool harriers mae bocsio n boblogaidd yn lerpwl ac mae o glybiau bocsio yn y ddinas mae clwb criced swydd gaerhirfryn yn chwarae gemau yn lerpwl bob tymor mae cystadleuaeth criced lerpwl a chylch yn un bwysig lleolir clwb golff brenhinol lerpwl yn hoylake ar gilgwri cynhaliwyd y bencampwriaeth agored a chwpan walker yno sawl gwaith mae canolfan gymnasteg heol y parc yn cynnig hyfforddiant o safon uchel agorwyd canolfan nofio ym mharc chwareuon wavertree yn mae clwb nofio dinas lerpwl wedi bod yn bencampwyr y cynghrair genedlaethol wythwaith yn ystod yr un ar ddeg mlynydd diwethaf mae gan lerpwl dm yn chwarae yn uwch gyngrair lloegr liverpool f c sydd yn chwarae yn anfield ac everton f c sydd yn chwarae ym mharc goodison mae lerpwl yn un o dinas ym mhrydain lle chwareuir pêl fas caerdydd a chas newydd yw r lleill y clwb hynaf ym mhrydain yw liverpool trojans ymunodd everton tigers yn cysylltiedig â r club pêl droed â chynghrair brydeinig pêl fasged yn yn chwarae yn academi chwareuon greenbank cyn symud i arena echo torrwyd y cysylltiad gyda r clwb pêl droed yn ac ail enwyd y clwb mersey tigers cynhelir y grand national yn aintree bob mis ebrill mae clybiau seiclo yn y ddinas megys liverpool century yn ogystal â nifer o glybiau seiclo cymdeithasol mae clwb criced lerpwl wedi cynnal cystadleuaeth rhyngwladol tenis lerpwl ers mae rhaglen ddatblygu tenis lerpwl cynhaliwyd yng nghanolfan tenis wavertree yn un o r mwyaf ym mhrydain casnewydd neu casnewydd ar wysg saesneg newport yw trydedd ddinas fwyaf cymru a thref fwyaf yr hen sir fynwy er ei bod yn rhan hanesyddol o sir fynwy heddiw mae r ddinas yn cael ei gweinyddu gan gyngor dinas fel awdurdod unedol y ddinas agosaf ydy caerdydd sydd km i ffwrdd mae r chwedl yn disgrifio gwynllaw tywysog de cymru yn sefydlu r dre ar ôl cyfarfod ag ych hudol ymwelodd gerallt gymro â chasnewydd yn ystod ei daith trwy gymru yn ar mawrth arweiniodd john frost zephaniah williams a william jones orymdaith o tua o siartwyr i gasnewydd gan geisio rhyddhau siartwyr oedd wedi eu carcharu yn y westgate hotel daeth dilynwyr frost o r coed duon dilynwyr williams o lyn ebwy a chriw jones o bont y pŵl roedd llawer o golofnau r sefydliad yn y gwesty ynghyd â o filwyr arfog taniwyd at y mob gan filwyr lloegr y tu allan i westy r westgate am tua munud o gythrwfl a bu farw o bobl ac anafwyd dros hanner cant rhoddwyd john frost william jones a zephaniah williams ar eu prawf eu cael yn euog a u dedfrydu i gael eu crogi a u chwarteru wedi protest gyhoeddus newidiwyd y ddedfryd i alltudiaeth ac aed â hwy i van diemen s land tasmania heddiw yn ôl rhai haneswyr dyma gwrthryfel mwyaf a chryfaf gwledydd prydain yn ystod y eg ganrif yn hanesyddol diwydiant trwm yn enwedig cynhyrchu dur oedd sail economi casnewydd tyfodd y dref yn gyflym yn ystod y chwyldro diwydiannol ac erbyn hanner cyntaf y g casnewydd oedd brif dref y de gyda mwy o gyfoeth na chaerdydd ac abertawe gyda i gilydd ar ôl eu gorffen dociau r hen dref oedd y dociau mwyaf yn ewrop yn anterth y diwydiant llongau yn y cyfnod ôl ddiwydiannol mae r ddinas wedi teimlo ergydion cau a lleihau r gweithlu mewn gweithfeydd diwydiannol heddiw saif casnewydd ar goridor yr m rhwng prifddinas cymru caerdydd a bryste yn lloegr ym mlynyddoedd diweddar mae r ddinas wedi buddsoddi n uchel mewn sectorau economaidd modern yn bennaf diwydiannau gwasanaethau ac uwch dechnoleg yn y degawd diwethaf bu mwy na biliwn o fuddsoddiad preifat a grwyd dros swydd mae casnewydd ymhlith y pum lleoliad uchaf o ran sefydlu busnesau yn y deyrnas unedig casnewydd fydd yn cynnal cwpan ryder ar gwrs golff y celtic manor ystyrid y fydd hyn yn hwb i economi casnewydd a chymru i gyd yn enwedig y diwydiant twristiaeth rhagwelir y bydd y gystadleuaeth golff yn denu o ymwelwyr ychwanegol i gymru yn ôl gwefan swyddogol y gystadleuaeth amcangyfrifir bod cynnal y digwyddiad yng nghymru gwerth dros m mewn mewnlif arian uniongyrchol gyda chyfanswm effaith gwariant o m o bosibl saif casnewydd ar y brif linell reilffordd rhwng abertawe a llundain paddington mae llinell reilffordd y gororau yn mynd i r gogledd o gasnewydd i henffordd ac amwythig a bwriedir ail agor y llinell i lyn ebwy yn mae traffordd yr m a hen briffordd yr a yn pasio drwy gasnewydd mae pont gludo casnewydd sy n croesi afon wysg yn un o ddim ond tuag wyth enghraifft o bont gludo sy n parhau i gael ei defnyddio yn y byd lleolir un o golegau prifysgol cymru yng nghasnewydd mae gan gasnewydd dair ysgol gynradd gymraeg sef ysgol gymraeg casnewydd ysgol ifor hael ac ysgol bro teyrnon ac un ysgol uwchradd gymraeg sefy ysgol gwent is coed cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yng nghasnewydd ym a daeth swydd ysgrifennydd gwladol cymru i fodolaeth ym mis hydref a jim griffiths aelod seneddol llanelli oedd y cyntaf i w llenwi penderfynodd llywodraeth san steffan alluogi r ysgrifennydd i reoli gwariant ar ambell wasanaeth cyhoeddus a fu gynt o dan reolaeth adrannau eraill sefydlwyd y swyddfa gymreig ym mis ebrill yn ystod y au a r au llywodraeth geidwadol oedd mewn grym yn san steffan o tan roedd yr ysgrifenyddion i gyd yn cynrychioli seddau o tu allan i gymru oherwydd diffyg cynrychiolaeth y toriaid yng nghymru aelod ac aelod yn dilyn sefydliad cynulliad cenedlaethol cymru daeth newid mawr yn rôl yr ysgrifennydd gwladol gan fod y rhan fwyaf o i swyddogaethau bellach yn nwylo r corff newydd diddymwyd y swyddfa gymreig ond cadwyd swydd yr ysgrifennydd gwladol gan ei wneud yn bennaeth ar swyddfa newydd swyddfa cymru o dan ddeddf llywodraeth cymru gall ysgrifennydd gwladol cymru fynychu sesiynau cynulliad cenedlaethol cymru a siarad ynddynt yn ogystal â chael arian o r senedd fodd bynnag mae n gorfod trosglwyddo hynny i r cynlliad cenedlaethol heblaw am yr arian sydd yn angenrheidiol i redeg ei swyddfa ei hun mae n rhaid iddo ymgynghori â r cynulliad dros raglen ddeddfwriaethol y llywodraeth hefyd cafwyd ysgrifennydd gwladol gyda ohonynt david hunt paul murphy a peter hain wedi eu penodi i r swydd ar fwy nag un achlysur mae pedwar ohonynt sef yr arglwydd morris o aberafan john morris nicholas edwards barwn crughywel ron davies a r barwn cledwyn o benrhos cledwyn hughes wedi traddodi darlith flynyddol archif wleidyddol llyfrgell genedlaethol cymru peter thomas y ceidwadwr cyntaf yn y swydd oedd yr ysgrifennydd gwladol cyntaf i gynrychioli sedd y tu allan i gymru mae nifer o ysgrifenyddion gwladol hefyd wedi dal swyddi dylanwadol eraill daeth is iarll tonypandy george thomas yn llefarydd tŷ r cyffredin daeth william hague yn arweinydd y ceidwadwyr a daeth alun michael yn brif ysgrifennydd cyntaf cynulliad cenedlaethol cymru as yn flaenorol dros sir benfro ond yn cynrychioli etholaeth yn lloegr tra yn y swydd as yn flaenorol dros gonwy ond yn cynrychioli etholaeth yn lloegr tra yn y swydd ymddiswyddodd redwood i sefyll yn etholiad arweinydd y ceidwadwyr yn yn ystod yr etholiad gweithredodd hunt fel y ysgrifennydd gwladol ymddiswyddodd ar ôl moment o wallgofrwydd ar clapham common yn dilyn deddf llywodraeth cymru daliodd y swydd fel prif weinidog cyntaf cymru o mai ymddiswyddodd yn dilyn ffrae dros yr hyn oedd yn ei wybod am ran cyn gydweithiwr mewn dymchwel achos llys mae dyfodol y swydd wedi cael ei gwestiynu nifer o weithiau ers dyfodiad datganoli galwyd am ddileu r swydd gan uned y cyfansoddiad yn a gan yr arglwydd dafydd elis thomas cyn lywydd y cynulliad cenedlaethol yn yn ei ddarlith yn galwodd yr arglwyd morris am ddileu r swydd gan fod y rhan fwyaf o r dyletswyddau wedi cael eu trosglwyddo i r cynulliad gan ddweud dywedodd dinas a chymuned yw bangor yng ngwynedd gogledd orllewin cymru cyfeirnod os sh mae ganddi boblogaeth o tua neu tua gan gynnwys ei chyrion mae prifysgol bangor pontio ac eglwys gadeiriol bangor yn y ddinas bangor yw canolfan esgobaeth bangor a sedd esgob bangor yr enw llawn tan yn ddiweddar oedd bangor fawr yn arfon yn yr g cafodd bangor sefydliad pellach gan gynnwys pencadlys gogleddol y bbc yng nghymru ac yn ystod y rhyfel o i symudodd adran adloniant ysgafn y bbc o lundain i r dre mae rhannau hynaf bangor yn gorwedd yn nyffryn afon adda sy n wastadedd cyfyng rhwng dwy res o fryniau a red o r gorllewin i r dwyrain mae r dyffryn yn agored i r môr yn y dwyrain ar y bae bychan mewn braich agored o afon menai uwchlaw r eglwys gadeiriol mae r stryd fawr hir gul tra bod prif adeiladau r coleg yn coronni r bryn i r gogledd i r de o r ddinas mae bryn coediog serth mynydd bangor yn codi i troedfedd i r gorllewin rhed ffordd caernarfon allan o r ddinas dan y bont reilffordd ar hyd dyffryn afon adda yma mae ysbyty gwynedd nifer o stadau tai a datblygiadau siopau newydd gan gynnwys archfarchnadoedd mawrion rhwng bangor ac ynys môn mae dwy bont pont y borth a phont britannia mae pont britannia yn fawr gyda dwy lefel ar ben ei gilydd ar y lefel uchaf mae ffordd geir ac ar y lefel isaf mae rheilffordd adeiladwyd pont y borth gan telford hon oedd bont grog fwya r byd ar un cyfnod ac mae n gul oherwydd ei hoed a does dim caniatâd pasio arno yn ôl traddodiad sefydlodd deiniol sant fynachlog clas ar lannau afon adda yn y g mae enw r dref yn dod o r gair bangor sef clawdd plethiedig neu r tir a amgeir ganddo llan cafodd deiniol ei gysegru n esgob cyntaf bangor gan dyfrig sant dubricius ymddengys fod y fynachlog a r hen eglwys gadeiriol wedi parhau i sefyll hyd nes iddynt gael eu llosgi gan y normaniaid ailadeiladwyd yr eglwys gadeiriol tua dan nawdd gruffudd ap cynan brenin gwynedd ond iddi gael ei dinistrio unwaith yn rhagor gan luoedd y brenin john o loegr yn pan ymosododd ar wynedd claddwyd gruffudd ap cynan a i ŵyr owain gwynedd yn y gadeirlan fe i adeiladwyd o r newydd bron yn y g ymwelodd gerallt gymro â bangor yn ystod ei daith trwy gymru yn yn y g sefydlwyd mynachlog fymryn i r gogledd o r hen dref gan urdd y dominiciaid ym sefydlwyd ysgol rad sef ysgol friars ar y safle hwnnw mae r ysgol yn parhau i fodoli er ei bod wedi symud safle sawl gwaith yn raddol tyfodd tref fechan o gwmpas yr eglwys gadeiriol ond nid oedd yn llawer mwy na phentref tan ddiwedd y g pan agorwyd chwareli llechi penrhyn ac adeiladwyd porthfa newydd yn abercegin fymryn i r gogledd ddwyrain o r ddinas gydag agoriad ffordd newydd thomas telford yr a heddiw ac wedyn pont y borth yn daeth bangor yn ganolfan cludiant o bwys a datblygodd yn gyflym cyrhaeddodd y rheilffordd yn yn rhoddwyd siartr bwrdeistref i r ddinas ac yn adnabuwyd coleg prifysgol gogledd cymru â siartr brifysgol yn yr au sefydlwyd yma r gell gyntaf o cymdeithas yr iaith a arweiniodd y ffordd i weddill cymru drwy greu ymgyrchoedd newydd dros y gymraeg megis y frwydr dros ysgol uwchradd gymraeg ym mangor yma hefyd yr argraffwyd copiau cyntaf o dafod y ddraig gwelodd bangor ddatblygiadau mawr yn yr g gyda nifer o dai yn cael eu codi ar ymyl y ddinas yn arbennig ar y bryn lle saif y coleg bangor uchaf ac ar gyrion y dref ym maesgeirchen mae tm y dref yn un o r hynaf yng nghymru gan iddo gael ei sefydlu yn tan y au arferid chwarae ar gae ffarar road mae gan fangor y pier ail hiraf yng nghymru y nawfed hiraf yng ngwledydd prydain sy n ymestyn troedfedd medr i afon menai fe i lleolir tua hanner milltir i r gogledd ddwyrain o r ddinas ei hun yn ymyl y garth sy n rhoi ei enw iddo n swyddogol er mai fel pier bangor y mae n cael ei adnabod gan bawb bron bu bron iddo gael ei ddymchwel yn oherwydd ei gyflwr ar y pryd ond gwrthwynebwyd y cynllun gan bobl leol ac erbyn hyn mae r pier wedi cael ei drwsio rhwng a ac yn adeilad rhestredig graddfa ii ar ochr ddwyreiniol y ddinas ar lan afon menai mae porthladd bychan porth penrhyn oedd o bwysigrwydd mawr yn y g fel porthladd i allforio llechi o chwarel y penrhyn yr ymgyrch dros ysgol uwchradd gymraeg i fangor a llandudno oedd ymgyrch gyntaf cymdeithas yr iaith gymraeg cangen bangor oedd y gyntaf drwy gymru dyma r ysgolion fel ag y maent heddiw bu ysgol gymraeg st pauls yma am gyfnod cyn ysgol y garnedd cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol ym mangor ym a am wybodaeth bellach gweler mae gan bangor orsaf ar reilffordd arfordir gogledd cymru sy n ei chysylltu â chaergybi a chaer yn ogystal bangor yw prif echel rhwydwaith bysus y rhan yma o wynedd gyda gwasanaethau niferus i bentrefi lleol a lleoedd eraill mae gwasanaeth cyflym y traws cambria yn cysylltu bangor a chaerdydd trwy aberystwyth yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tyddewi mynyw mewn cymraeg canol o r enw lle lladin menevia st david s yn saesneg yw dinas leiaf cymru a sedd esgobaeth tyddewi mae yng nghymuned tyddewi a chlos y gadeirlan o ran llywodraeth leol yn ôl traddodiad fe i sefydlwyd gan dewi sant yn y g mae eglwys gadeiriol tyddewi yn dominyddu r dref cynrychiolir yr ardal hon yn senedd cymru gan a r aelod seneddol yw mynyw lladin menevia yw r hen enw am y fan lle y sefydlodd dewi sant ei abaty enw arall ar y lle yw glyn rhosyn mae cyfeiriad at y fynachlog mewn llawysgrif wyddelig a ysgrifennwyd tua sef merthyradur oengus roedd yn safle brysur yn y cyfnod hwn gan fod y rhan fwyaf o r teithio yn y cyfnod hwn yn cael ei wneud ar y môr o r cyfandir o lydaw a chernyw i iwerddon ac i r gogledd ymwelodd gerallt gymro â thyddewi yn ystod ei daith trwy gymru yn cynhaliwyd yr eisteddfod genedlaethol yma yn ymosodiadau bom yn madrid mawrth dydd iau mawrth ffrwydrodd deg bom ar cercanas trenau lleol yn ninas madrid sbaen rhwng a yn y bore bu farw o bobl o leiaf a chafodd dros o bobl eu hanafu ffrwydrodd tair bom ym mlaen canol a thu ôl y trên ym mhrif orsaf y ddinas atocha am a hefyd ffrwydrodd pedair bom ar yr un pryd ar drên arall tu allan i orsaf atocha yn calle tllez am ffrwydrodd dwy fom ar drên arall yng ngorsaf el pozo del to raimundo ac am ffrwydrodd un bom ar drên yng ngorsaf santa eugenia bu farw r mwyafrif o r dioddefwyr yn atocha tllez o bobl ac el pozo efo yn santa eugenia roedd o r meirwon yn dod o gwlad dramor o rwmania yr un o ecwador a pheriw o wlad pwyl o colombia o hondwras ac un yr un o bwlgaria tsile ciwba gweriniaeth dominica gini bisaw ffrainc a moroco roedd llywodraeth sbaen yn beio r mudiad basg eta ar y dechrau ond roedd modd yr ymosodiad yn anarferol i eta byddan nhw fel arfer yn rhoi rhybudd neu yn ymosod ar blismyn neu swyddogion y llywodraeth ar mawrth gyda r hwyr dywedodd y papur newydd arabeg rhyngwladol al uds al arabi a gyhoeddir yn llundain eu bod wedi cael e bost gan rywun yn dweud mai al aeda oedd yn gyfrifol am yr ymosodiad tri diwrnod ar ôl yr ymosodiad collodd aznar yr etholiad mewn canlyniad syn sir ac ynys yng ngogledd orllewin cymru yw ynys môn saesneg anglesey lladin mona gwahenir yr ynys oddi wrth y tir mawr gan gulfor afon menai cysylltir y tir mawr â r ynys gan ddwy bont y bont wreiddiol pont y borth a godwyd gan thomas telford ym a r un fwy pont britannia sydd yn cysylltu r a â r ynys ynghyd â rheilffordd arfordir gogledd cymru yng nghyfrifiad roedd poblogaeth yr ynys yn mae r canran o r boblogaeth sy n siarad rhywfaint o gymraeg oddeutu yn ôl cyfrifiad ymhlith yr ynysoedd llai o gwmpas arfordir môn mae ynys gybi ynys seiriol ynys llanddwyn ac ynys moelfre dynodwyd arfordir yr ynys yn ardal o harddwch naturiol eithriadol ac mae llwybr arfordirol ynys môn yn mynd o i chwmpas er i rannau o r sir gael eu seisnigeiddio dros y degawdau diweddar wrth i bobl symud yno i fyw o loegr a llefydd eraill erys môn yn un o gadarnleoedd yr iaith gymraeg a gellir cyfrif rhan sylweddol ohoni yn rhan o r fro gymraeg gweinyddir y sir gan gyngor sir ynys môn sydd â i bencadlys yn llangefni ymddengys enw r ynys gyntaf mewn ysgrifen yng nghofnodion yr awduron clasurol yn ei ffurf ladin fel mona dywed owen a morgan nad oes eglurhad boddhaol ar ystyr yr enw môn a i fod yn ôl pob tebyg yn tarddu o wraidd cyn geltaidd mae enw saesneg yr ynys o darddiad llychlynnaidd a cheir y cyfeiriad cynharaf at anglesege yn ymddengys mai r ystyr yw ynys ongull lle mae ongull yn enw person ceir nifer o enwau eraill ar yr ynys megis yr ynys dywyll ac ynys y cedairn gydag arwynebedd o km ynys môn yw ynys fwyaf cymru hi yw r bumed fwyaf o r ynysoedd llai ynysoedd prydain heb gynnwys dwy ynys fawr sef ynys prydain ac iwerddon mae bron y cyfan o r ynys yn dir cymharol isel y pwynt uchaf yw mynydd twr ar ynys cybi medr troedfedd y pwyntiau uchaf ar y brif ynys yw mynydd bodafon medr a mynydd eilian medr tra mae mynydd parys ychydig yn is o gwmpas y brif ynys ceir nifer o ynysoedd llai y fwyaf o r rhain yw ynys cybi ynys ail fwyaf cymru gydag arwynebedd o km mi lle ceir tref fwyaf môn caergybi ac sydd â chob yn ei chysylltu â r brif ynys ymysg yr ynysoedd eraill mae ynys seiriol ynys moelfre ac ynys llanddwyn gwahenir yr ynys o r tir mawr gan afon menai sydd tua milltir o hyd mae lled y fenai yn amrywio o lai na chwarter milltir ger porthaethwy lle mae pont y borth yn ei chroesi a ger llanfairpwll lle mae pont britannia yn ei chroesi i tua milltir a hanner yn ei rhan orllewinol er ei bod yn culhau eto ger trwyn abermenai yn ei heithaf gorllewinol i r gogledd ddwyrain o r pontydd mae r fenai yn ymledu dros draeth lafan rhwng penmon ac ynys seiriol yn y gogledd a phenmaenmawr yn y de ac yn mynd yn rhan o fae conwy ceir nifer o lynnoedd naturiol yn bennaf yng ngorllewin yr ynys yn cynnwys llyn coron llyn traffwll a llyn llywenan mae dwy gronfa ddŵr fawr wedi eu creu llyn alaw a llyn cefni cymharol fychan yw r rhan fwyaf o afonydd môn sy n cynnwys afon cefni afon alaw ac afon braint ceir nifer o gorsydd ar yr ynys hefyd ar un adeg roedd cors ddyga yn ymestyn yr holl ffordd o falltraeth hyd at gyrion llangefni hanner y ffordd ar draws yr ynys yn ddaearegol mae llawer o greigiau môn yn perthyn i r cyfnod cyn gambriaidd daw r rhain i r wyneb mewn pedair ardal ystyrir fod ynys môn yn cynnwys yr amrywiaeth fwyaf o greigiau o r cyfnod neobroterosig hyd y cyfnod palalosig miliwn o flynyddoedd yn ôl o fewn ardal fechan ym mhrydain ceir creigiau iau mewn rhai mannau yn arbennig creigiau carbonifferaidd yn ne ddwyrain yr ynys yn cynnwys calchfaen er enghraifft yn ardal penmon ym mis mai dynodwyd ynys môn fel geoparc gan unesco dan yr enw geomôn nid oes unrhyw goedwig naturiol o faint sylweddol yn parhau ar yr ynys ac ymddengys fod hyn wedi bod yn wir am rai canrifoedd o leiaf yr unig goedwigoedd mawr yw r rhai conifferaidd a blannwyd gan y comisiwn coedwigaeth yn ystod yr g y mwyaf o r rhain yw coedwig niwbwrch yn ne orllewin yr ynys a choedwig pentraeth ar fynydd llwydiarth yn y de ddwyrain ceir amrywiaeth o fywyd gwyllt ar ynys môn a sefydlwyd nifer o warchodfeydd ar yr ynys mae r ynys yn un o ychydig gadarnleoedd y wiwer goch ym mhrydain ac yn y blynyddoedd diwethaf bu ymgyrch i ddifa r wiwer lwyd o r ynys i roi cyfle i r goch ffynnu ceir y boblogaeth fwyaf o r wiwer goch yng nghoedydd pentraeth ymhlith y gwarchodfeydd ar yr ynys mae gan yr rspb warchodfeydd yn ynys lawd gwlypdiroedd y fali a chors ddyga ar greigiau gwarchodfa ynys lawd mae rhai cannoedd o barau o r wylog a r llurs yn nythu ac ychydig barau o r pâl mae gwarchodfa cemlyn yn perthyn i r ymddiriedolaeth genedlaethol ond yn cael ei rhedeg gan ymddiriedolaeth natur gogledd cymru sydd hefyd yn berchen gwarchodfa cors goch ceir nifer o blanhigion prin yma ac ar ddwy ynys yn y llyn mae nifer sylweddol o forwenoliaid yn nythu y forwennol bigddu yw r fwyaf cyffredin fel rheol gyda dros fil o barau yn nythu yma ambell flwyddyn ceir hefyd niferoedd llai o r forwennol gyffredin a morwennol y gogledd mae ynysoedd y moelrhoniaid yn bwysig fel man nythu morwennol y gogledd gyda dros o barau yn nythu yno yn oherwydd pwysigrwydd y safle mae gwardeiniaid yr rspb yn aros yno dros yr haf i w gwarchod mae ymddiriedolaeth natur gogledd cymru hefyd yn berchen gwarchodfa cors goch tra mae gwarchodfeydd natur cenedlaethol cors erddreiniog a chwningar niwbwrch yn perthyn i gyngor cefn gwlad cymru yn ôl cyfrifiad roedd poblogaeth yr ynys yn gostyngiad o ers caergybi yw r dref fwyaf gyda phoblogaeth o yn mae poblogaeth prif dref yr ynys llangefni yn mae poblogaeth porthaethwy ac amlwch oddeutu tair mil yr un a dilynir hwy gan llanfairpwllgwyngyll benllech a biwmares roedd o boblogaeth yr ynys yn medru siarad cymraeg yn y ganran ail uchaf ymhlith awdurdodau cymru fesul cymuned roedd y ganran oedd yn siarad cymraeg yn amrywio o yng nghymuned llangefni i yng nghymuned llanfair yn neubwll roedd y ganran o r boblogaeth oedd dros oedran ymddeol wedi cynyddu o yn i yn dewiswyd môn fel un o r tair ardal ym mhrydain ar gyfer ymarfer peilot i baratoi ar gyfer cyfrifiad yn ceir cryn nifer o gromlechi neu siambrau claddu o oes y cerrig newydd ar yr ynys y rhan fwyaf ohonynt yn esiamplau o feddau cyntedd ac yn dangos tebygrwydd i feddau o r un cyfnod yn iwerddon yn oes yr efydd newidiodd y dull o gladdu y beddrod enwocaf o r cyfnod hwn ar yr ynys yw bedd branwen ger afon alaw mae nifer o fryngaerau o oes yr haearn i w cael ar yr ynys hefyd er enghraifft din silwy bwrdd arthur y darganfyddiad enwocaf o r cyfnod yma yw r casgliad mawr o arfau a chelfi eraill yn arddull diwylliant la tne a ddarganfuwyd yn llyn cerrig bach yng ngogledd orllewin yr ynys credir fod y rhain wedi eu gosod yn y llyn fel offrymau ymhlith yr henebion o r cyfnod hwn mae ymosododd y rhufeiniaid ar ynys môn am ei fod yn fangre lle yr oedd eu gelynion yn gallu cael lloches roedd y derwyddon yn arwydd o wrthwynebiad gwleidyddol iddynt ac roedd yno ysguboriau grawn i borthi eu gelynion yn ogystal yr oedd posibilrwydd cael copr yno mae r hanesydd rhufeinig tacitus yn disgrifio brwydr waedlyd ar yr ynys yn neu o c pan groesodd byddin dan gaius suetonius paulinus dros afon menai mewn cychod a chipio r ynys o eiriau tacitus mae llawer o haneswyr wedi casglu fod yr ynys o bwysigrwydd mawr i r derwyddon fodd bynnag nid yw tacitus yn dweud hynny n benodol bu r rhufeiniaid ym mwyngloddio copr ym mynydd parys ac adeiladwyd caer caer gybi ar yr arfordir nid oes sicrwydd am ei dyddiad ond credir ei bod yn perthyn i gyfnod olaf rheolaeth y rhufeiniaid a bod ganddi gysylltiad â r llynges gerllaw roedd tŵr gwylio ar fynydd twr yn ôl y traddodiad ymsefydlodd gwyddelod ar ynys môn wedi i r rhufeiniaid ymadael nes i r brenin cadwallon lawhir tad maelgwn gwynedd eu gorchfygu yn gynnar yn y g a u gyrru o r ynys erbyn y cyfnod yna roedd cristnogaeth yn lledaenu tros yr ynys ymhlith y seintiau y cysegrwyd eglwysi iddynt mae cybi seiriol dona ac wrth gwrs dwynwen santes cariadon cymru y ceir ei heglwys ar ynys llanddwyn mae henebion yr ynys o r cyfnod hwn yn cynnwys aberffraw ar arfordir gorllewinol ynys môn oedd prif lys brenhinoedd a thywysogion teyrnas gwynedd a disgrifir teyrn gwynedd yn aml fel brenin aberffraw neu tywysog aberffraw yn yr oesoedd canol roedd ynys môn yn cynnwys y cantrefi a chymydau canlynol dioddefodd yr ynys ymosodiadau gan y llychlynwyr yn enwedig y daniaid yn y cyfnod rhwng a dywedir i godfrey haroldson gymryd dwy fil o gaethion o ynys môn yn a thalodd brenin gwynedd maredudd ab owain swm mawr i r daniaid i brynu ei bobl yn ôl o gaethiwed yn cafwyd hyd i safle archeolegol yn llanbedrgoch sef olion sefydliad o gyfnod y llychlynwyr efallai tua r g mae cloddio archeolegol yma dros y blynyddoedd diwethaf wedi darganfod tystiolaeth yn awgrymu fod llychlynwyr wedi ymsefydlu yma am gyfnod ymladdwyd nifer o frwydrau ar yr ynys yn ymunodd hugh d avranches iarll caer gyda hugh arall iarll amwythig i geisio adennill ei diroedd yng ngwynedd oddi ar gruffudd ap cynan enciliodd gruffudd i fôn ond yna bu raid iddo ffoi i iwerddon pan gafodd y llynges yr oedd wedi ei chyflogi gan ddaniaid iwerddon well cynnig gan y normaniaid a throi yn ei erbyn newidiwyd y sefyllfa pan gyrhaeddodd llynges dan arweiniad brenin norwy magnus iii a ymosododd ar y normaniaid a lladd hugh o amwythig ger rhan ddwyreiniol afon menai gadawodd y normaniaid yr ynys a r flwyddyn ganlynol dychwelodd gruffudd i gymryd meddiant yn pan ymosododd harri ii ar owain gwynedd gyrrodd harri lynges i ymosod ar ynys môn tra r oedd prif fyddin y brenin yn ymosod ar hyd arfordir gogledd cymru glaniodd y llynges ym môn ond gorchfygwyd hwy gan y cymry lleol gyda henry fitzroy mab gordderch harri i brenin lloegr a nest ferch rhys ap tewdwr yn un o r lladdedigion yn lladdwyd hywel ab owain gwynedd mewn brwydr yn erbyn ei frawd dafydd ym mrwydr pentraeth ymladdwyd brwydr moel y don ar tachwedd ar afon menai rhwng milwyr edward i o loegr a milwyr llywelyn ap gruffudd tywysog cymru roedd y saeson wedi meddiannu môn ond gorchfygwyd hwy pan geisiasant groesi i arfon pan oedd tywysogion cymru yn ymladd yn erbyn y gelyn roeddent yn aml yn dibynnu ar ynys môn am eu cyflenwad o ŷd yn ystod rhyfel yn erbyn llywelyn ap gruffudd cofnodir i edward i brenin lloegr yrru gweithwyr i r ynys i gipio r cynhaeaf wedi marwolaeth llywelyn adeiladodd edward gastell ym miwmares i w helpu i ddal ei afael ar yr ynys yn y blynyddoedd wedi r goncwest edwardaidd roedd teulu tuduriaid penmynydd yn arbennig o ddylanwadol ar yr ynys er iddynt golli llawer o u tiroedd fel cosb am gefnogi owain glyndŵr ymhlith yr henebion o r cyfnod yma mae bu llawer o ymladd ar yr ynys adeg y rhyfel cartref rhwng y brenin ac oliver cromwell y teulu mwyaf dylanwadol ar yr ynys yn y cyfnod yma a hyd ddechrau r g oedd teulu bulkeley baron hill ger biwmares ar mawrth cafwyd hyn i haen fawr o gopr ym mynydd parys ger amlwch erbyn y au mynydd parys oedd yn cynhyrchu r mwyafrif o gopr y byd erbyn roedd y cwmni yn cael ei redeg gan thomas williams llanidan a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod erbyn diwedd y g roedd poblogaeth amlwch wedi cynyddu i tua gan ei gwneud yr ail dref yng nghymru ar ôl merthyr tudful estynnwyd yr harbwr gwreiddiol i wneud lle am longau mwy ar gyfer y fasnach cludo mwyn copr hyd at ddechrau r g roedd yn rhaid defnyddio r fferi i groesi o r tir mawr i fôn fferi bangor i borthaethwy oedd y bwysicaf ohonynt ac mae cofnod i elisabeth i o loegr osod yr hawl i un john williams yn roedd undeb prydain fawr gydag iwerddon wedi creu galw am gryfhau r cysylltiad ymarferol rhwng llundain a dulyn wedi sefydlu pwyllgor seneddol comisiynwyd thomas telford i adeiladu pont dros afon menai ac i wella safon y ffyrdd yr holl ffordd o lundain i gaergybi cychwynnwyd ar y gwaith o adeiladu pont y borth ar awst wrth osod y garreg sylfaen agorwyd y bont i r cyhoedd er bod angen talu toll am am ar ionawr erbyn hyn roedd y rheilffyrdd yn datblygu ac adeiladwyd pont britannia ar gyfer rheilffordd caer a chaergybi rhoddwyd y gwaith i r peiriannydd robert stephenson fel pont y borth roedd rhaid i r bont fod yn ddigon uchel i ganiatu mynediad tani i longau hwylio wedi cychwn ar y gwaith adeiladu ym agorwyd y bont ar mawrth roedd bellach yn bosibl cyrraedd caergybi ar y rheilffordd mewn naw awr o gymharu â rhyw ddeugain awr ar y goets yn peidiodd môn a bod yn sir pan unwyd hi a sir gaernarfon a sir feirionnydd i greu sir newydd gwynedd yn daeth yn sir unwaith eto heddiw llangefni yw prif dref yr ynys ac yno mae pencadlys cyngor sir ynys môn cynghorwyr annibynnol sydd yn y mwyafrif ar y cyngor ers etholiad dim ond plaid cymru a r blaid lafur sydd wedi eu trefnu yn grwpiau pleidiol ar y cyngor mae gweddill y cynghorwyr yn aelodau o bleidiau gwleidyddol eraill ac yn annibynwyr yn ymrannu yn grwpiau neu ffasiynau answyddogol y mwyaf o r ffasiynau hyn ar hyn o bryd ers yw r annibynwyr gwreiddiol gyda o gynghorwyr mae r ynys yn etholaeth cynulliad ac yn etholaeth seneddol ac yn rhan o ranbarth gogledd cymru i r cynulliad cenedlaethol rhun ap iorwerth plaid cymru yw aelod cynulliad ynys môn ac albert owen plaid lafur yw r aelod seneddol ynys môn yw r unig etholaeth yng nghymru i gael ei chynrychioli yn san steffan gan bedair plaid wahanol yn ystod yr g daliodd megan lloyd george y sedd dros y rhyddfrydwyr o hyd yna daliwyd hi gan cledwyn hughes dros y blaid lafur o hyd gan keith best dros y ceidwadwyr o hyd a gan ieuan wyn jones dros blaid cymru o hyd ceir cymuned ym môn y ddau brif ddiwydiant ar yr ynys yw twristiaeth ac amaethyddiaeth er nad yw r rhan fwyaf o dir môn yn arbennig o ffrwythlon mae r tir isel yn eu gwneud yn llawer haws tyfu cynydau nag yn y rhannau cyfagos o r tir mawr oherwydd pwysigrwydd y cymydau a dyfid ar yr ynys mae r ynys wedi bod yn adnabyddus ers canrifoedd lawer fel môn mam cymru ceir y cyfeiriad cynharaf at yr enw sydd ar glawr yn y llyfr hanes y daith trwy gymru gan gerallt gymro mae cadw gwartheg hefyd wedi bod yn elfen bwysig yn amaethyddiaeth yr ynys ers canrifoedd yn y g roedd un o r llwybrau porthmyn yn cychwyn ym môn byddai r gwartheg a gesglid o r ffermydd ar yr ynys gan y porthmyn yn cael eu gyrru i borthaethwy a chyn codi r pontydd presennol byddai rhaid iddynt nofio r fenai gyda gwŷr mewn cychod i ofalu amdanynt erbyn hyn mae cadw gwartheg yn llawer mwy cyffredin na thyfu cnydau ar yr ynys mae sioe fawr amaethyddol sioe môn yn cael ei chynnal ar yr ail ddydd llun a dydd mawrth yn awst bob blwyddyn ar gae primin sydd yn agos i bentref gwalchmai datblygodd twristiaeth o ganlyniad i adeiladu r pontydd oedd yn gwneud mynediad i r ynys yn llawer haws dynodwyd y cyfan o arfordir môn yn ardal o harddwch naturiol eithriadol ac mae llwybr arfordirol ynys môn yn arwain mewn cylch o gwmpas yr ynys mae twristiaeth yn arbennig o bwysig i rai o r trefi arfordirol megis benllech a rhosneigr dyfeisiwyd yr enw hir ar lanfairpwll sef llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch er mwyn annog twristiaeth collwyd cryn nifer o swyddi ar yr ynys yn ystod un o r cyflogwyr mwyaf oedd anglesey aluminium metal ltd a gaeodd ar medi bwriedir i atomfa r wylfa cyflogwr mawr arall yng ngogledd yr ynys roi r gorau i gynhyrchu trydan yn rhagfyr er bod posibilrwydd parhau i gynhyrchu am rai blynyddoedd wedyn mae trafod wedi bod am y posibilrwydd o adeiladu atomfa newydd ar y safle ymhlith cyflogwyr sylweddol eraill yr ynys mae porthladd caergybi a r gwasanaethau fferi oddi yno i dn laoghaire a dulyn a gorsaf llu awyr brenhinol y fali sy n cyflogi rhai cannoedd y gwasanaeth fferi rhwng porthladd caergybi a dn laoghaire a dulyn yn iwerddon yw un o r cysylltiadau pwysicaf rhwng iwerddon a phrydain mae dau gwmni yn cynnig gwasanaeth fferi stena line ac irish ferries ymhlith y llongau a ddefnyddir rhwng caergybi a dulyn mae r ms ulysses fferi yn perthyn i irish ferries sy n medru cario mwy o geir nag unrhyw fferi arall yn y byd gan fod hwn yn un o brif gysylltiadau iwerddon â gweddill yr undeb ewropeaidd mae r cysylltiadau ffyrdd a rheilffyrdd ar draws yr ynys o bont britannia i borthladd caergybi o gryn bwysigrwydd caergybi yw cychwyn rheilffordd arfordir gogledd cymru sy n ei chysylltu â crewe ceir nifer o orsafoedd bychain eraill ar yr ynys yn y fali rhosneigr tŷ croes bodorgan a llanfairpwll ond nid yw pob trên yn aros yn y rhain y brif ffordd ar draws yr ynys oedd yr a ond cymerwyd lle hon yn gan yr a sydd yn awr yn ffordd ddeuol ar draws yr ynys fel yr e ewropeaidd mae n cysylltu caergybi ag ekaterinburg yn rwsia mae r a yn ymestyn fel hanner cylch ar hyd dwyrain a gogledd yr ynys rhwng porthaethwy a r fali trwy bentraeth benllech amlwch a cemaes gan gychwyn a gorffen ar yr a ar ochr de orllewinol yr ynys mae r a yn ymestyn fel hanner cylch o r a yn llanfairpwllgwyngyll trwy niwbwrch aberffraw a rhosneigr ac ail ymuno a r a ger bryngwran ceir hefyd wasanaeth awyr yn cysylltu maes awyr môn yn y fali a dinas caerdydd yn ionawr adroddwyd fod cwmni highland airways sy n cynnal y gwasanaeth mewn trafferthion ariannol mae gan goleg menai gampws yn llangefni tra mae porthaethwy yn gartref i ysgol gwyddorau eigion prifysgol cymru bangor sydd yn defnyddio r pier i gartrefu r llong ymchwil prince madog ceir pum ysgol uwchradd ar yr ynys ysgol uwchradd caergybi oedd yr ysgol gyfun gyntaf yng nghymru a lloegr ceir o ysgolion cynradd ar yr ynys yn cynnwys roedd nifer o feirdd y tywysogion yn frodorion o r ynys yn cynnwys teulu o feirdd a gysylltir â threwalchmai meilyr brydydd fl gwalchmai ap meilyr fl a meilyr ap gwalchmai fl ail hanner y g ymhlith beirdd yr uchelwyr roedd gruffudd gryg a lewys môn o fôn ac ysgrifennodd gruffudd y gerdd gynharaf sydd ar glawr yn clodfori r ynys bu r ynys yn ganolbwynt i adfywiad diwylliannol yn y g pan dyfodd cylch o lenorion ac ysgolheigion o gwmpas morysiaid môn yn wreiddiol o blwyf llanfihangel tre r beirdd ac yn ddiweddarach pentrerianell yr enwocaf o r teulu oedd lewis morris ymhlith y beirdd oedd yn rhan o r cylch yma daeth goronwy owen yn enwog bardd alltud oedd wedi gadael y sir am y tro olaf yn oed ond mae ei gerdd i r ynys yn un o i weithiau enwocaf cynhelir eisteddfod gadeiriol môn yn flynyddol mewn gwahanol fannau ar yr ynys dilyna r un drefn a r eisteddfod genedlaethol yn fras gyda seremonau megis y cadeirio ac mae ganddi ei gorsedd ei hun cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf yng nghaergybi yn mae r eisteddfod genedlaethol wedi bod ym môn bedair gwaith yn ystod yr g caergybi llangefni eisteddfod genedlaethol cymru môn ac eisteddfod genedlaethol cymru môn gyda phrif lys teyrnas gwynedd yn aberffraw mae n debyg fod llawer o frenhinoedd a thywysogion gwynedd wedi eu geni ar yr ynys ond nid oes cofnod o fan geni r rhan fwyaf mae canlyniadau ymchwiliadau dna diweddar sy n cysylltu cyndadau r cymry â r basgwyr yn codi r posibilrwydd bod yr enw môn mona yn yr hen frythoneg yn rhannu r un tarddiad â r gair basgeg amona nain yn llythrennol mam fawr sir yng ngogledd orllewin cymru yw gwynedd mae n ffinio â sir conwy i r dwyrain a gogledd a phowys a cheredigion i r de gwynedd yw y sir sydd â r gyfartaledd uchaf o i phoblogaeth yn siarad cymraeg mae r prif drefi yn cynnwys dinas bangor caernarfon dolgellau harlech blaenau ffestiniog y bala porthmadog pwllheli bethesda a llanberis lleolir prifysgol bangor yn y sir plaid cymru sydd wedi rheoli r cyngor ers ei sefydlu yn yn y gorffennol tybiodd haneswyr megis j e lloyd taw tarddiad celtaidd y gair gwynedd oedd casgliad o lwythau yr un gwraidd â r wyddeleg fine sef llwyth bellach cydnabyddir cysylltiad rhwng yr enw â r wyddeleg fni sef un o enwau cynnar y gwyddelod arnynt eu hunain sy n perthyn i fan mintai o ŵyr yn hela a rhyfela mintai o ryfelwyr dan arweinydd efallai uen uen ymdrechu dymuno hoffi yw r bôn indo ewropeg ymsefydlodd gwyddelod yng ngogledd orllewin cymru ac yn nyfed ar ddiwedd cyfnod y rhufeiniaid venedotia oedd y ffurf ladin ac ym mhenmachno mae carreg goffa o tua r flwyddyn sy n darllen cantiori hic iacit venedotis yma y gorwedd cantiorix dinesydd o wynedd cedwid yr enw gan y brythoniaid pan ffurfiwyd teyrnas gwynedd yn y g a barhaodd hyd oresgyniad edward i adferwyd yr enw hanesyddol hwn pan ffurfiwyd y sir newydd ym roedd yr hen sir gwynedd yn cyfateb yn fras i gwynedd uwch conwy prif diriogaeth teyrnas gwynedd roedd yn cynnwys rhan orllewinol sir conwy yn cynnwys y creuddyn ac ynys môn sef yr hen sir gaernarfon sir fôn a sir feirionnydd mae r hen sir yn bodoli o hyd fel un o siroedd cadwedig cymru at bwrpasau seremonol ceir economi cymysg yn y sir mae rhan bwysig o r economi yn seiliedig ar dwristiaeth gyda nifer o ymwelwyr yn cael eu denu gan y traethau niferus a r mynyddoedd gorwedd rhan sylweddol o r sir ym mharc cenedlaethol eryri sy n ymestyn o arfordir y gogledd i lawr i ardal meirionnydd yn y de ac yn llawer ehangach na r eryri go iawn ond gwaith tymhorol yw twristiaeth ac mae hynny n golygu diffyg gwaith yn y gaeaf problem arall gyda thwristiaeth yw r alwad a greir am dai haf mae hyn yn gwthio prisiau tai i fyny allan o gyrraedd pobl leol ac yn effeithio ar sefyllfa r iaith gymraeg yn yr ardaloedd gwledig mae amaethyddiaeth yn llai pwysig nag yn y gorffennol yn enwedig yn nhermau y nifer o bobl sy n ennill eu bywiolaeth o r tir ond mae n aros yn elfen bwysig y pwysicaf o r diwydiannau traddodiadol yw r diwydiant llechi ond canran isel o weithwyr sy n ennill eu bywoliaeth yn y chwareli erbyn heddiw mae diwydiannau sydd wedi datblygu yn fwy diweddar yn cynnwys stiwdios teledu a sain lleolir pencadlys cwmni recordiau sain yn y sir ceir dau atomfa yng ngwynedd mae atomfa trawsfynydd wedi cau ond ar hyn o bryd mae atomfa wylfa yn dal i redeg mae r sector addysg yn bwysig iawn i r economi lleol hefyd lleolir prifysgol bangor yma a cheir sawl coleg arall fel coleg menai hefyd ar gyfer llywodraeth leol ceir sawl cymuned yng ngwynedd mae nifer o r rhain gyda i chynghorau eu hunain sir yn nwyrain canolbarth cymru sy n ymestyn ar hyd y gororau yw powys a r sir gyda r arwynebedd mwyaf yng nghymru km mi sg cafodd ei henwi ar ôl teyrnas ganoloesol powys mae n cynnwys tiriogaeth hen siroedd maldwyn maesyfed a brycheiniog mae n ardal wledig sy n cynnwys sawl tref farchnad hanesyddol fel machynlleth llanfair ym muallt a r trallwng y drenewydd yw canolfan weinyddol y sir lle ceir prif swyddfeydd yr awdurdod lleol cyngor sir powys yn roedd y boblogaeth yn yng nghyfrifiad roedd o r boblogaeth yn siarad cymraeg mae powys yn rhanbarth mawr yn chwarter arwynebedd cymru ac yn ymestyn o fynyddoedd y berwyn yn y gogledd i fynyddoedd bannau brycheiniog yn y de yn y gorllewin ceir brynia r elenydd tarddle r afonydd hafren a gwy daw enw r sir cyfredol o hen ardal weinyddol gymreig sef teyrnas powys gwêl yr hanesydd y dr john davies gysylltiad rhwng y gair lladin pagus â r ardal honno yng nghanolbarth cymru powys dywed mae n debygol bod perthynas rhwng y gair pagus a r enw powys maent yn gytras felly â r gair pagan credir mai cnewyllyn teyrnas powys oedd pagus neu gefn gwlad teyrnas y cornovii ac i bowys ehangu i gynnwys y diriogaeth honno roedd teyrnas powys yn y g yn cynnwys dau dreuan o r hyn a elwir yn bowys heddiw y ddau dreuan mwyaf gogleddol ynghyd â r rhan fwyaf o swydd amwythig daeth i ben pan gafodd ei uno gyda theyrnas gwynedd dan arweiniad llywelyn ap gruffudd c rhagfyr ceir o lannoedd ym mhowys llefydd sy n cychwyn gyda llan sy n dangos fod yma gryn weithgarwch crefyddol yn y ed a r ed ganrif ond ceir olion pobl ganrifoedd cyn hyn gwyddys hyn oherwydd fod arfau callestr o oes ganol y cerrig y mesolythig wedi i ganfod yma yr hyn sy n allweddol i n dealltwriaeth o olion cynhanes ac wedi hynny powys yw fod ynddi dair prif afon tri dyffryn a thri mynedfa a thrwyddynt y deuai pobl i r ardal mae r rhostiroedd i r de o afon wysg yn debyg iawn i diroedd gogledd morgannwg a thrwyddynt hwy y cysylltwyd de powys gyda dyffryn morgannwg a r môr hafren yng nghanol y sir mae dyffrynoedd yr wysg ac afon gwy hefyd yn fynedfa ac yn ffyrdd tramwy naturiol i r ardal a thrwyddynt hwy y daeth y bobl a r diwylliant celtaidd a gododd gloddfeydd nodedig talgarth ychydig i r gogledd ceir y trydydd mynedfa i bowys dyffryn afon hafren gyda i diroedd ffrwythlon cyfoethog ceir dros o siambrau claddu o wahanol fathau ym mhowys yn dyddio o cc i cc gyda r rhan fwyaf ohonynt yn perthyn i r oes efydd mae ohonynt wedi eu cofrestru fel henebion cofrestredig saif yma fel cerfluniau o r oes efydd o feini hirion gyda wedi u cofrestru mae yma hefyd o fryngaerau o oes yr haearn a lloc tir caeedig ac aneddiadau yn nhalgarth o fewn ardal o tua dwy filltir sgwar ceir siambr claddu o oes ganol y cerrig y mesolythig a ystyrir yn nodedig iawn siambrau hirion yw r rhan fwyaf gyda cherrig anferthol yn eu gorchuddio fel nenfydau mae eu cynlluniau mewnol yn hynod o gymhleth ac yn arwydd fod yma bobl soffistigedig iawn amaethwyr cynnar gyda defodau claddu arbennig canfuwyd yr offeryn cerdd hynaf yng nghymru ym mhenywyrlod talgarth a ddyddiwyd i c bc darganfuwyd y siambr gan ffermwr lleol a r offeryn cerdd ym mehefin ceir siambrau tebyg ym morgannwg ac yn y cotswolds a gelwir y math hwn yn feddrodau hafren cotswold rhwng a cc daeth diwylliant bicer gloch i ynys prydain ond ychydig iawn o u holion sydd ym mhowys gyda r rhan fwyaf tua diwedd y cyfnod yn eu plith mae gallt caebetin ynys hir mynydd epynt a glannau afon tefeidiad ger tref y clawdd carneddi bychain oedd y rhain a oedd yn aml yn cynnwys wrn o lwch un neu ddau person wedi i amlosgi ceir hefyd gylchgoedd neu resi o gerrig o r cyfnod yma ger llyn bugeilyn a phant sychbant fforest fawr yn heyop ac yn llanwrthwl cafwyd casgliadau o dorchau aur a grewyd tua diwedd yr oes efydd mae n debygol iawn iddynt gael eu gwneud yn lleol mewn arddull gwyddelig mae powys yn hynod iawn o ran ei neuaddau canoloesol gan ei bod yn dilyn patrwm arbenng lle ceir neuaddau a godwyd o garreg yn sir frycheiniog neuaddau pren yn sir drefaldwyn a neuaddau o garreg a choed yn sir faesyfed mewn geiriau eraill dyma r patrwm neuaddau carreg i r gorllewin o r sir a phren i ddwyrain y sir ceir nifer o neuaddau sy n dyddio i r g ym mhowys a r tri ym mrycheiniog gan gynnwys neuadd fawr a r neuadd fach coleg crist aberhonddu a phalas yr esgob sant dewi llan ddew yn lled ddiweddar deuthpwyd i ddeall fod tŷ uchaf castell paun sir faesyfed hefyd yn dyddio i r g codwyd tŷ mawr castell caereinion tua o garreg a phren ac felly hefyd cwrt plas y dre y drenewydd y neuadd fawr garreg fwyaf ym mhowys yw tretŵr a oedd yn eiddo i william ap thomas a i deulu ef hefyd oedd perchennog castell rhaglan yng ngwent ymhlith y neuaddau eraill mae porthaml talgarth c yr hen ficerdy y clas ar wy c ceir sawl tŷ ffrâm nenfforch cruck framed houses ym mhowys sef dull o dorri coeden ar i lawr yn fertig coeden gyda thro ynddi er mwyn furfio ffrâm yr adeilad roedd hyn yn hynod o boblogaidd yn y g a r g ceir nifer ohonynt drwy bowys yn sir frycheiniog ceir dros sir drefaldwyn a sir faesyfed dros y tŷ ffrâm nenfforch mwyaf ym mhowys yw tŷ mawr newchurch powys tr ac ymhlith y goreuon mae bryndraenog bugeildy tr a cheir sawl ysgubor ar y ffurf hwn yn maestorglwydd ganol llanigon hen rydycarw trefeglwys wrth i r ffasiwn o godi tai ffrâm nenfforch ddirwyn i ben tua diwedd y g dechreuwyd codi tai ffrâm bren bryndraenog gwernfyda llanllugan a ciliau llandeilo graban codwyd tai hir ledled cymru i gysgodi pobl ac anifeiliaid dan yr un to mae tŷ mawr llanfihangel nant melan yn esiampl gwerth chweil ac felly hefyd cileos penybontfawr a hepste fawr ystradfellte gyda drws yn cysylltu r ddwy ran wedi goroesi r canrifoedd codwyd o gestyll carreg ym mhowys gyda r rhan fwyaf wedi u codi o ganlyniad i frwydro rhwng y cymry a r saeson yn y g cyn hynny cafwyd nifer o gestyll mwnt a beili wrth i r normaniaid geisio cipio tir oddi wrth y cymry brodorol tyrau petrual oedd cestyll carreg y g gan gynnwys castell powys neu weithiau gastell coch ger y trallwng a chestyll y gelli gandryll a chastell dinas brân erbyn gwelwyd tyrau crwn bronllys tretŵr a chastell cwm camlais un o gestyll llywelyn ap gruffudd yn dilyn gwaith cloddio yng nghastell trefaldwyn cafwyd tystiolaeth fod yno borth deudwr porth a wnaed drwy uno dau dŵr y cyntaf o i fath i w adeiladu yng nghymru doedd dim gwahaniaethau mawr rhwng cestyll cymreig a r rhai a godwyd gan y goresgynwyr seisnig fel rheol ond weithiau cododd y tywysogion cymreig gestyll siâp d ee castell coch ac ystradfellte yn y fforest fawr a chastell powys a godwyd gan gruffudd ap gwenwynwyn c ac sydd wedi goroesi r canrifoedd yn y cychwynwodd edward i brenin lloegr ar y gwaith o godi ei unig gastell ym mhowys a hynny ym muellt wedi llofruddio llywelyn ar rhagfyr codwyd waliau i amddiffyn nifer o drefi gan gynnwys tref y clawdd fel yr awgryma r enw maesyfed llanandras a rhaeadr gwy ceir dros o seintiau a roddodd eu henwau i lannoedd ym mhowys ond nid oes unrhyw olion o r eglwysi cynnar g g wedi goroesi ar wahân i un eglwys llanandras lle ceir wal a bwa a all berthyn i arddull sacsonaidd ond ceir dros o gerrig wedi u haddurno gan gynnwys bedyddfaeni yn eu plith mae bedyddfaen pencraig g newchurch powys g neu r g defynnog g a phartrishow g mae bedyddfaen defnnog yn cynnwys addurniadau o ddail ac ysgrifen rwnig a lombardaidd ardal yng ngogledd yr eidal ceir nifer o golofnau cerfiedig hefyd o r g a r g gan gynnwys trallong carreg turpillius maen madog ystradfellte a charreg rustece llanerfyl nifer ohonynt yn cynnwys addurn y groes geltaidd a chlymau celtaidd cain y mwyaf cain efallai yw carreg llywel o r g sydd bellach wedi i werthu i r amgueddfa brydeinig yn llundain am mae r rhan fwyaf o r eglwysi mewn llannau crwn ar gopa bryn neu ar lan afon ac mae r tri ffactor hyn yn dangos eu bod yn perthyn i gyfnod cyn gristnogaeth o r g i r g trodd y mynachlogydd yn glasau gyda phob eglwys yn cyfrannu tuag atynt a phob un yn cynnwys abad offeiriad a chanon parhaodd y rhain yn eitha annibynnol hyd nes iddynt gael eu hymgorffori o fewn yr eglwys gatholig roedd clas ym mhowys llandinam llangurig meifod y clas ar wy glascwm sant harmon a llanddew mae r eglwysi r oesoedd canol yn gymysgedd o bensaerniaeth roedd sarah siddons gorffennaf mehefin nee kemble yn actores gymreig a gofir yn bennaf am ei phortread o lady macbeth fe i hystyrir gan lawer fel actores drasig fwya r g ganwyd sarah yn aberhonddu yn ferch i roger kemble a oedd yn rheolwr cwmni o actorion sef y warwickshire company of comedians roedd ei chwaer ann hatton yn nofelydd poblogaidd yn aberhonddu ceir tafarn o r enw sarah siddons a pheiriant rheilffordd a adeiladwyd gan gwmni metropolitan vickers a oedd yn rhedeg ar rwydwaith trafnidiaeth llundain sy n dwyn ei henw ond a roddwyd i orffwys yn mae r cymdeithas sarah siddons society yn parhau i gyflwyno gwobr the sarah siddons award yn chicago n flynyddol i actores amlwg ar ebrill darlledodd bbc radio y cyntaf bum rhaglen am ei pherthynas hir gyda r arlunydd thomas lawrence sgwennwyd y sgript gan david pownall sir yng ngogledd ddwyrain cymru yw sir y fflint saesneg flintshire llywodraethir y sir gan yr awdurdod llywodraeth leol cyngor sir y fflint crwyd y sir bresennol pan ad drefnwyd llywodraeth leol yng nghymru yn daw r enw sir y fflint o r hen sir a sefydlwyd ym a barodd tan pan gafodd ei diddymu o dan ddeddf llywodraethu lleol cafodd ei hail sefydlu ym o dan ddeddf llywodraethu lleol cymru ond nid yw r ffiniau presenol yn dilyn yr un ffiniau ac mae r sir bellach yn llai nag y bu ymhlith siaradwyr cymraeg yr ardal tueddir i ollwng y fanod yn yr enw wrth gyfeirio at y sir sir fflint mae tafodiaith unigryw iawn yn yr ardal sy bellach dan fygythiad tafodieithoedd gorllewinol y gymraeg roedd yr hen sir yn llawer mwy sylweddol yn cynnwys rhannau o r sir ddinbych bresennol ac alldir darn o r sir ar wahân ar y ffin â lloegr sy n rhan o fwrdeistref sirol wrecsam heddiw gorwedd y sir ar arfordir gogledd ddwyrain cymru ar lannau dyfrdwy gweler hefyd ceir sawl cymuned yn sir y fflint sir yn ne ddwyrain cymru yw sir fynwy saesneg monmouthshire a grewyd wrth ad drefnu llywodraeth leol yn roedd yr hen sir fynwy yn un o r tair sir ar ddeg yng nghymru a ddilwyd gan adrefnu llywodraeth leol yn rhwng a bu r ardal yn rhan o sir gwent trefynwy ar afon mynwy yw prif dref a chanolfan weinyddol y sir mae r sir yn cynrychioli pen deheuol cymru yn yr hen ddywediad o fôn i fynwy h y cymru benbaladr llywodraethir y sir gan gyngor sir fynwy sydd i bencadlys yn nhref brynbuga yn yr oesoedd canol cynnar bu r diriogaeth yn rhan o deyrnas gwent o ymlaen syrthiodd rhan helaeth yr ardal i ddwylo r normaniaid a daeth yn rhan o dir y mers er bod rhannau o r ucheldir yn dal yn nwylo arglwyddi cymreig lleol crwyd yr hen sir fynwy yn y flwyddyn allan o r hen arglwyddiaethau yn yr ardal roedd yn cynnwys casnewydd ac yn ffinio â swydd gaerloyw i r dwyrain swydd henffordd i r gogledd ddwyrain sir frycheiniog i r gogledd a morgannwg i r gorllewin daeth yn rhan o sir gwent yn ffurfwyd y sir newydd yn mae pen y bont ar ogwr yn dref ym mwrdeistref sirol pen y bont ar ogwr ag oddeutu o bobol mae hefyd yn gymuned ei gefeilldref yw langenau yn yr almaen tan yr g tref marchnad oedd hi yn bennaf mae hi bellach yn dref ddiwydiannol oherwydd datblygu ystadau diwydiannol ger yr m sydd wedi denu cwmnau megis sony a ford i r ardal mae pen y bont yn gartref hefyd i bencadlys heddlu de cymru adeiladwyd carchar preifat carchar parc ei mawrhydi yn niwedd y au ar safle hen ysbyty seiciatreg ar gyrion y dref uwchben pentref coety cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw mae afon ogwr yn llifo trwy r dref gyda r nant morfa yn ei chyfarfod ger meysydd y bragdy mae r afon ewenni yn llifo ar gyrion y dref yn nhredŵr i gyfarfod yr ogwr ger castell ogwr ar ben yr aber mae pen y bont yn agos i gyffyrdd a traffordd yr m hanner ffordd rhwng dinas abertawe a dinas caerdydd mae gan pen y bont orsaf rheilffordd ar lein y great western gyda gwasanaethau cyflym i ddinas llundain ac abertawe mae yna orsaf arall ym melin wyllt ar lein maesteg mae gwasanaethau lleol yn rhedeg i gaerdydd a gorllewin lloegr ar y brif lein a lein bro morgannwg i r gorllewin mae gwasanaethau lleol i abertawe a gorllewin cymru hefyd mae gwasanaethau lleol i faesteg gweithredir y gwasanaethau lleol gan trafnidiaeth cymru a r gwasanaethau cyflym gan great western railway yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol ym mhen y bont ar ogwr ym am wybodaeth bellach gweler cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol cymru bro ogwr ym mhencoed mae port talbot yn dref ddiwydiannol o dua o bobol yng nghastell nedd port talbot ar ochr dwyreiniol bae abertawe yn ne cymru saif ar lan afon afan mae caerdydd km i ffwrdd o bort talbot ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy abertawe sy n km i ffwrdd cnewyllyn y dref fodern yw r hen dref aberafan sydd ar ochr orllewinol afon afan yn ogystal â phentrefi hynafol eraill fel baglan a groes crewyd port talbot ei hun ym gydag agoriad y dociau newydd ar ochr ddwyreiniol yr afon gan y teulu talbot o swydd wilton a oedd yn berchen ar abaty margam ar y pryd mae r dref fodern hefyd yn cynnwys ardaloedd taibach traethmelyn margam a felindre felly port talbot yw enw rhan canolog o r dref a hefyd enw r dref gyfan mae llawer yn defnyddio aberafan fel enw cymraeg port talbot er yr enw safonol yw porth talbot enw amgen yw porth afan mae r dref wedi bod yn enwog am ei dociau a gweithio metel yn enwedig y gwaith dur enfawr sydd ar ochr ddwyreiniol y dref yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn sir yng ngogledd cymru yw sir ddinbych saesneg denbighshire mae n ffinio â gwynedd a chonwy i r gorllewin sir y fflint a wrecsam i r dwyrain a phowys i r de mae r sir bresennol yn llawer llai na r hen sir gweler isod ac yn cynnwys rhan o r hen sir y fflint lleolir pencadlys y cyngor sir yn nhref dinbych ceir olion pwysig o gyfnod oes y cerrig yn y diriogaeth a adwaenir fel sir ddinbych heddiw a ddarganfuwyd yn ogof bontnewydd ac yn ogofâu cae gwyn a ffynnon beuno yn oes yr haearn codwyd sawl bryngaer yn cynnwys penycloddiau moel fenlli a moel arthur roedd yr ardal yn rhan o diriogaeth llwyth y deceangli un o lwythau celtaidd cymru goresgynwyd y deceangli gan y rhufeiniaid yn oc ac am bedair canrif bron rheolwyd yr ardal gan rufain ond parhaodd y gyfundrefn frodorol i raddau hefyd ac yn y cyfnod ôl rufeinig daw teyrnas rhos a oroesoedd fel cantref canoloesol i r amlwg dyma oes y seintiau yr enwocaf o seintiau r ardal yw cyndeyrn a gysylltir â llanelwy ond sydd hefyd yn nawddsant glasgow yn yr alban yn yr oesoedd canol roedd yr ardal yn rhan o r berfeddwlad bu dan reolaeth teyrnas gwynedd fel rhan o wynedd is conwy am gyfnodau hir yn yr oesoedd canol dyma r cyfnod pan godwyd adeiladau eglwysig fel abaty glyn y groes a chofebion fel piler eliseg codwyd sawl castell gan y cymry hefyd e e tomen y rhodwydd yn dilyn goresgyniad tywysogaeth cymru gan y saeson yn rhanwyd yr ardal rhwng arglwyddi r mers y mwyaf o r arglwyddiaethau hyn oedd arglwyddiaeth dinbych cafodd yr hen sir ddinbych ei chreu yn parhaodd fel sir weinyddol hyd adrefnu llywodraeth leol yn roedd yn ffinio â sir gaernarfon a sir feirionnydd i r gorllewin sir drefaldwyn i r de a sir y fflint a sir gaer a swydd amwythig y ddwy olaf yn lloegr i r dwyrain daeth yn rhan o sir clwyd pan ad drefnwyd llywodraeth leol unwaith eto yn diddymwyd clwyd fel sir weinyddol a chrwyd y sir ddinbych bresennol sy n llai na r hen sir o r un enw ac yn cynnwys rhan o r hen sir y fflint dyffryn clwyd yw asgwrn cefn y sir gyda bryniau clwyd yn ffin rhyngddo â r dwyrain ac yn weladwy amlwg o bob rhan bron o r sir llifa afon clwyd i lawr trwy r dyffryn o r bryniau i r arfordir lle ceir gwastadedd isel morfa rhuddlan ceir cryn wahaniaeth daearyddol diwylliannol a gwleidyddol rhwng yr arfordir honno a rhannau isaf dyffryn clwyd sy n tueddu i fod yn seisnigedig i gryn raddau yn arbennig o gwmpas y rhyl a phrestatyn a r de sy n llawer mwy gwledig a chymreig o ran iaith a phoblogaeth cymharol ychydig o lynnoedd sydd yn y sir maent yn cynnwys afon clwyd yw r brif afon yn y sir llifa afon dyfrdwy trwy ran ddeheuol y sir ceir sawl afon arall yn cynnwys afon alwen afon ceirw afon elwy afon gele ac afon ystrad bryniau clwyd yw r gadwyn o fryniau canolig eu huchder yng ngogledd ddwyrain cymru sy n ymestyn o gyffiniau llandegla yn iâl yn y de i gyffiniau prestatyn yn y gogledd gan gyrraedd ei phwynt uchaf gyda moel famau y prif drefi yw gweler hefyd rhennir y sir yn sawl cymuned pentref a chymuned ar ynys môn yw llanfairpwllgwyngyll neu llanfair pwllgwyngyll llanfairpwll ar lafar yn lleol fe i lleolir ar ffordd yr a tua milltir i r gorllewin o borthaethwy llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch yw enw gwneud y pentref cyfieithiad i r saesneg st mary s church in the hollow of the white hazel near to the fierce whirlpool of st tysilio of the red cave ei enw gwreiddiol oedd llanfair pwllgwyngyll ond fe i estynnwyd gan ddyn lleol yn y g ar ôl i r rheilffordd gyrraedd yr ynys i geisio denu twristiaid yn ôl syr john morris jones teiliwr lleol a ddyfeisiodd yr enw ond nid yw n ei enwi dyma r enw hiraf yng nghymru a r trydydd hiraf yn y byd does fawr neb ond y bwrdd croeso yn defnyddio r enw hir fel arfer mae r pentref yn cael ei alw yn llanfairpwll gan siaradwyr cymraeg neu llanfair pg gan siaradwyr saesneg pwllgwyngyll oedd enw r dreflan ganoloesol lle safai r eglwys yn yr oesoedd canol pwll yr ansoddair gwyn coed cyll cyfeiria llantysilio at blwyf eglwysig llandysilio yn yr oesoedd canol roedd plwyf llanfair pwllgwyngyll yn rhan o gwmwd dindaethwy yng nghantref menai yn y pentref hwn y dechreuodd mudiad y women s institute yn erbyn heddiw mae yna amgueddfa ar y safle mae gorsaf reilffordd yma ar reilffordd arfordir gogledd cymru ond mae mwyafrif y trenau yn mynd trwyddo i gaergybi neu i fangor heb aros yn roedd llanfairpwll yn ganolbwynt dadl yngylch yr hawl i siarad cymraeg ar ôl i berchennog bwyty carreg môn yn y pentref wahardd ei staff rhag siarad cymraeg tra n gweithio yno gan ddweud mai dim ond saesneg y dylent siarad yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn brenin lloegr o ebrill hyd ei farwolaeth oedd harri viii mehefin ionawr roedd hefyd yn arglwydd iwerddon brenin iwerddon yn ddiweddarach ac yn hawliwr ar deyrnas ffrainc harri oedd yr ail deyrn yn nhŷ r tuduriaid gan olynu ei dad harri vii yn nheyrnasiad harri viii penderfynwyd uno cymru a lloegr fel uned gyfreithiol gweler deddfau uno a harri viii a sefydlodd eglwys loegr ar ei orchymyn ef diddymwyd y mynachlogydd yng nghymru a lloegr yn ganwyd harri viii ym mhalas greenwich ger llundain yn drydydd plentyn i harri vii brenin lloegr ac elisabeth o efrog dim ond tri o frodyr neu chwiorydd harri a oroesodd plentyndod sef arthur tywysog cymru marged a mari y rhai a fu farw oedd elisabeth tudur edmwnd tudur dug somerset a catherine tudur ym ag yntau n ddeuflwydd oed apwyntwyd harri yn gwnstabl castell dover ac arglwydd warden y cinue ports ym crewyd yn ddug efrog apwyntwyd yn ddiweddarach yn iarll marsial lloegr ac arglwydd raglaw iwerddon derbyniodd harri addysg o r safon uchaf gan diwtoriaid blaengar gan ddod yn rhugl mewn lladin ffrangeg a sbaeneg gan y disgwylwyd i w frawd hŷn y tywysog arthur etifeddu r orsedd paratowyd harri ar gyfer gyrfa yn yr eglwys ym bu farw arthur yn oed wedi ei farwolaeth disgynodd ei ddyletswyddau i harri a ddaeth yn dywysgo cymru ail gydiodd harri vii yn ei ymdrechion i greu cynghrair rhwng lloegr a sbaen odan sêl priodas gan gynnig harri yn ŵr i gweddw arthur catrin o aragn sef plentyn ifengaf a oroesodd i fernando ii brenin aragn a isabel i brenhines castilla fel arfer er mwyn i r tywysog newydd briodi gweddw ei frawd buasai n rhaid gwneud cais am ollyngiad gan y pab er mwyn goruwchreoli y rhwystr o affinedd fel y dywed yn llyfr lefiticus os bydd brawd yn priodi gwraig ei frawd byddent yn aros yn ddi blant mynodd catrin nad oedd ei phriodas â r tywysog arthur wedi cael ei gyflawni ond cytunodd lloegr a sbaen y buasai gollyngiad gan y pab yn ddoeth er mwyn cael gwared ar unrhyw amheuaeth ynglyn â chyfreithlondeb y briodas achosodd di amyneddgaraeth mam catrin y frenhines isabel i i r pab iŵl ii addef gollyngad ar ffurf bwla pabaidd felly mis wedi marwolaeth arthur roedd catrin a harri am briodi ond erbyn roedd harri vii wedi colli diddordeb yn y gynghrair a datganodd yr harri ifengaf fod y briodas wedi cale ei drefnu heb ei gytundeb parhaodd symudiadau diplomyddol ynglyn a tynged y briodas a gynnigwyd hyd marwolaeth harri vii ym priododd harri â catrin ag yntau ond yn oed ar mehefin a coronwyd y ddau ar mehefin yn abaty san steffan ychydig ddyddiau wedi ei gorono arestiodd dau o weinidogion mwyaf amhoblogaidd ei dad syr richard empson ac edmund dudley cawsont eu cyhuddo n ddi sail o uwchel frad a dieinyddwyd hwy ym daeth hyn yn un o brif dactegau harri er mwyn ymdrin â r rhai a safai yn ei ffordd roedd harri yn bolymath ac roedd ei lys yn ganolfan ar gyfer datblygiadau newydd celfyddydol ac ysgoliaethol a gormodaeth cyfareddol caiff hyn ei arddangos gan faes y defnydd aur roedd yn gerddor awdur a bardd galluog pastime with good company neu the kynges ballade yw ei gyfansoddiad cerddorol mwyaf adnabyddus roedd yn gamblwr a chwaraewr dis o fri ac roedd yn rhagori mewn chwaraeon yn enwedig ymwanu hela a tenis brenhinol roedd hefyd yn adnabyddus am ei gysegriad cryf i gristnogaeth ym datganodd y pab iŵl ii gynghrair sanctaidd yn erbyn ffrainc tyfod y gynghrair yn gyflym i gynnwys nid yn unig sbaen a r ymerodraeth lân rufeinig ond hefyd lloegr penderfynnodd harri ddefnddio r digwyddiad fel esgus i ymestyn ei ddeiliadau yng ngogledd ffrainc casglodd gytundeb san steffan sef addewid o gymorth cilyddol gyda sbaen yn erbyn ffrainc ym mis tachwedd a paratodd i gymryd rhan yn rhyfel cynghrair cambrai ym goresgynodd harri ffrainc a gorchfygwyd y fyddin ffrengig gan ei luoedd ym mrwydr y spurs goresgynodd ei frawd yng nghyfraith iago iv brenin yr alban loegr yn ôl ewyllys louis xii brenin ffrainc ond ni lwyddodd i ddenu sylw harri oddiar ffrainc cafodd yr albanwyr eu gorchfygu n drychinebus ym mrwydr flodden field ar medi ymysg y marw roedd brenin yr alban a daeth a r frwydr a ymglymiad yr alban yn y rhyfel i ben ar chwefror roddodd y frenhines catrin eni i blentyn cyntaf harri i oroesi genedigaeth mari tywysoges lloegr a deyrnasodd yn ddiweddarach fel mari i brenhines lloegr ganwyd mab harri dug cernyw ym ond goroesodd ychydig wythnosau yn unig gweler hefyd gwlad yng ngogledd orllewin ewrop yw r alban hefyd sgotland gaeleg yr alban alba sgoteg a saesneg scotland perthynai trigolion ei deheudir i r un grŵp ethnig a phobl cymru am gyfnod o fileniwm gyda r frythoneg orllewinol ac yna r gymraeg yn cael ei siarad o lannau r fife i fynwy mae felly n un o r gwledydd celtaidd ac yn un o wledydd prydain enwog am ei wisgi ar medi cynhaliwyd refferendwm annibyniaeth i r alban a flwyddyn yn ddiweddarach cafwyd etholiad cyffredinol lle gwelwyd newid syfrdanol yng nghenedlaetholdeb ei thrigolion sant andreas un o apostolion iesu grist yw nawddsant yr alban tachwedd yw dyddiad dygwyl sant andreas roedd yr alban yn deyrnas annibynnol tan y g ar mawrth unwyd senedd yr alban â senedd lloegr a ffurfiwyd teyrnas unedig prydain fawr ail sefydlwyd senedd yr alban yn fel senedd ddatganoledig o dan lywodraeth llundain siaredir dwy iaith frodorol yn yr alban yn ogystal â r saesneg gaeleg a sgoteg mae gaeleg yn iaith geltaidd hi oedd iaith wreiddiol teyrnas yr alban ac mae n dal yn iaith fyw yn y gogledd orllewin mae sgoteg yn perthyn i r saesneg ac fe i hystyrir yn dafodiaith saesneg gan rai er bod llywodraeth yr alban a siarter ieithoedd lleiafrifol ewrop yn ei chyfrif yn iaith leiafrifol draddodiadol mae n dal i gael ei siarad yn nwyrain a de r alban o ran arwynebedd mae r tir mawr yn draean y gweddill o wledydd prydain sef mae felly tua r un maint â r weriniaeth tsiec yr unig ffin wleidyddol ydy hwnnw yn ne r wlad gyda lloegr sy n rhwng aber yr afon tuedd yn y dwyrain hyd at moryd solway solway firth saif iwerddon i r gorllewin o benrhyn kintyre mae norwy i r gogledd ddwyrain ac mae ynysoedd ffare km i r gogledd mae r alban yn nodedig am ei mynyddoedd yn ystod y cyfnod pleistosen roedd y wlad wedi i gorchuddio o dan rew ac mae olion y rhewlifau i w gweld yn amlwg ar y tirwedd y prif nodwedd ddaearegol yw r ffalt a red o arran hyd at stonehaven ac mae r creigiau sydd i r gogledd o r ffin hwn sef ucheldir yr alban yn hen iawn ac yn perthyn i gyfnod cambriaidd a chyn gambriaidd mae r iseldir yn perthyn i ddau gyfnod gwahanol mae gogledd yr iseldir yn perthyn i r paleogen a r de n perthyn i r cyfnod silwraidd sef miliwn o flynyddoedd yn ôl dyma restr o awdurdodau unedol yr alban a map sy n dangos eu lleoliad yn y wlad y deg prif afon yn yr alban yn nhrefn eu hyd yw dinistriodd y rhewlifoedd parhaus a orchuddiai arwynebedd tir yr alban yn llwyr unrhyw olion o fodolaeth dynol yn ystod y cyfnod oes ganol y cerrig credir i r criwiau cyntaf o helwyr gasglwyr gyrraedd yn yr alban oddeutu o flynyddoedd yn ôl am fod yr iâ wedi diflannu wedi r cyfnod rhewlifol olaf dechreuodd y setlwyr cyntaf adeiladu eu tai parhaol cyntaf yn yr albaen tua o flynyddoedd yn ôl a gwelwyd y pentrefi cyntaf tua o flynyddoedd yn ôl daw r pentref skara brae ar prif dir orkney o r cyfnod hwn mae cynefinoedd neolithig safleoedd claddu a defodau yn gyffredin iawn yn ynysoedd y gogledd ac ynysoedd y gorllewin lle roedd prinder o goed wedi arwain at y rhan fwyaf o adeiladau n cael eu codi o garreg siaradwyd y frythoneg ddwyreiniol o lannau r fife i lannau r hafren a chynfeirdd o ddeheudir yr alban oedd taliesin ac aneirin arweinydd o fanaw gododdin yn nyffryn y forth oedd cunedda yn ôl yr hanes sef sefydlydd teyrnas gwynedd roedd cryn gyfathrach a mynd a dod rhwng cymru a r alban hefyd yn oes y seintiau mae cyndeyrn saesneg mungo yn dal i gael ei gofio yn llanelwy ac yn glasgow roedd harri tudur saesneg henry tudor y brenin harri vii o loegr ionawr ebrill yn frenin teyrnas lloegr o hyd at ei farwolaeth mab edmwnd tudur un o feibion owain tudur a margaret beaufort oedd harri roedd siasbar tudur yn frawd i w dad yng nghastell penfro pencadlys ei ewythr siasbar yn sir benfro y cafodd ei eni a i fagu daeth yn frenin lloegr yn ar ôl ennill brwydr maes bosworth a churo r brenin rhisiart iii a laddwyd ar y maes ar ôl y frwydr cynrychiolai blaid y lancastriaid yn erbyn yr iorciaid yn rhan olaf rhyfeloedd y rhosynnau ond maes o law llwyddodd i uno r ddwy blaid a rhoi terfyn ar y rhyfel drwy briodi aeres iorcaidd elisabeth o efrog bregus iawn oedd ei hawl i fod yn frenin lloegr ond medrai aros mewn grym drwy ei ddoniau gwleidyddol llwyddodd i greu perthynas dda rhwng lloegr â r alban drwy drefnu priodas ei ferch marged â r brenin iago iv brenin yr alban elisabeth o efrog oedd ei wraig defnyddiodd ei gysylltiadau teuluol â chymru i ennill cefnogaeth y cymry i w ymgyrch i gipio r goron ond ni ddefnyddiodd ei ddylanwad wedyn i adfer ymreolaeth y cymry roedd y cymry a i dilynodd i faes bosworth yn gobeithio mai harri oedd y mab darogan fel owain lawgoch ac owain glyn dŵr o i flaen a fyddai n adfer ynys brydain i r brythoniaid sef y cymry erys ar glawr nifer o gerddi darogan neu frudiau o r cyfnod hwnnw sy n dangos mor angerddol oedd y gobaith fod yr amser hir ddisgwyliedig wedi dod wythfed rhan o gymro o ran ei waed oedd harri ac nid oes sicrwydd ei fod yn medru siarad cymraeg er iddo gael ei fagu yn y castell ym mhenfro treuliodd gyfnod mewn alltudiaeth yn llydaw yn ôl yr hanesydd chris skidmore fodd bynnag fe i nyrsiwyd am flynyddoedd gan wraig philip ap howel o gaerfyrddin a fyddai fwy na thebyg wedi ei ddysgu i ddeall a siarad cymraeg rhaid cofio hefyd er mai iorcydd oedd yn rheoli r rhan fwyaf o dde cymru yr adeg honno gan gynnwys castell penfro sef william herbert iarll af penfro ei fod yn ŵr diwylliedig iawn ac yn dipyn o arwr i feirdd yr uchelwyr fel guto r glyn mae skidmore yn ei alw n gymro drwy gydol ei waith mewn llythyr gan louis xi at guillaume compaing deon o orleans dywedodd louis dro ar ôl tro gan gyfeirio at ei ymosodiad aflwyddiannus gyda siasbar pan laniodd tair llong ffrengig yn aber yr afon dyfi pe bai siasbar yn dymuno dychwelyd i gymru i adennill ei diroedd yna byddai n cael ffafrau gen i i gyflawni hynny a sawl tro bu pwysau arno gan bobl yng nghymru i wneud hynny rhoddodd y brenin ffrainc pob ffafr posibl iddo wneud hynny oherwydd clymiadau teuluol agos fel y gallai adennill cadw ac amddiffyn ei ystadau a i diroedd yng nghymru nid unwaith y sonia r y brenin mai ymosodiad ar loegr ydoedd barn rhai haneswyr o loegr yw nad oedd llinach gymreig harri wedi chwarae unrhyw ran ym mrwydr bosworth a gorseddu harri yn frenin lloegr roedd ei dad edmwnd yn hanner brawd i frenin lloegr sef harri vi a bu edmwnd a i frawd siasbar yn driw iddo tan ei ddydd olaf yn eironig yng nghymru y bu farw edmwnd wedi iddo gael ei ddanfon gan y brenin o i gartref yn llundain i roi trefn ar ddeheubarth cymru gan nad oedd llawer o r bobl yn derbyn awdurdod dug efrog a i gynrychiolydd sef william herbert iarll af penfro yng nghymru i arglwyddiaethu drostynt dyma ddechrau r cyfnod a elwir yn rhyfel y rhosynnau gyda r brenin siasbar edmwnd a u tad owain tudur yn ochri gyda lancastriaid a r dug efrog ac eraill gyda r iorciaid fe i carcharwyd am ychydig gan herbert yng nghastell caerfyrddin lle r aeth yn wael ni wyddus yn union beth a achosodd ei farwolaeth ac mae n bosibl mai cael ei wenwyno a wnaeth canodd y beirdd am edmwnd yn frawd i r brenin nai i r dauphin a mab owain bu farw yn ddim ond oed llai na hanner hynny oedd oedran ei ail wraig margaret o anjou pan anwyd harri deuddeg oed ac ar ddiwrnod ei farwolaeth ni wyddai edmwnd fod yn ei chroth blentyn harri a chymerodd brawd edmwnd siasbar ofal ohono a i ystâd enfawr yn dilyn buddugoliaeth yr iorciaid ym mrwydr mortimer s cross gorseddwyd edward iv yn frenin a dihangodd sisbar a mam harri margaret i r alban ffrainc llydaw a gwledydd eraill gan geisio annog ailfeddianu coron lloegr i harri vi ar hydref bu farw edmwnd ar ionawr mis yn ddiweddarach ganwyd harri yng nhastell penfro gan adael ddeufis yn ddiweddarach yn ôl i w cartref yn llundain ond cafodd y plentyn harri lonydd gan y brenin newydd a rhoddwyd ef i w fagu gan william herbert yng nghastell penfro harri oedd unig blentyn margaret yn ôl y croniclwr elis gruffydd y milwr o galais a sgwennodd yn yr g dywedwyd wrtho gan sawl hen berson mai enw canol harri tudur pan gafodd ei fedyddio oedd owain ond gwrthwynebwyd hynny gan y fam a bwysleisio mai enw lancastraidd oedd ei angen dywed un cofianydd cynnar bernard andr mai plentyn eitha gwan oedd harri tudur a oedd wastad yn llawn anhwylder o bob math dywedir iddo dderbyn addysg bersonol o r radd flaenaf gan rai megis philip ap howel edward haseley a ddaeth yn y man yn ddeon warwick andrew scot athro prifysgol mewn diwynyddiaeth ym mhrifysgol rhydychen ac addysg filwrol oddi wrth syr hugh johns tirfeddiannwr lleol ni welais i erioed blentyn mor gyflym am ddysgu ac mor ddwfn ei allu oedd barn scot wrth andr sylweddoddolodd lawer o r beirdd yn yr adeg yma bwysigrwydd harri i gymru gan annog herbert i edrych ar ôl y wennol a i warchod yn ofalus roedd buddugoliaeth edward iv dros y lancastriaid ym mrwydr tewkesbury yn ysgubol lladdwyd nifer o uchelwyr gan gynnwys john beaufort somerset a warwick yn dilyn y frwydr ar mai martisodd edward ei filwyr i lundain gan hawlio coron lloegr a r noson honno bu farw harri vi yn nhŵr llundain yn fwy na thebyg dan orchymyn edward tra ymladdwyd y frwydyr roedd yr harri tudur ifanc yn saff yng nghastell penfro a i ewyrth siasbar tudur pendronodd siasbr beth oedd oblygiadau r frwydr i w deulu ac i r lancastriaid a pha gamau i w cymryd i ddyrchafu harri i r orsedd danfonodd y brenin newydd roger vaughan o dretower i ddal siasbar ond siasbar symudodd gyntaf gan ddienyddio roger yn eironig roger vaughan oedd y person a orchmynodd ladd tad siasbar sef owain tudur ddeg mlynedd ynghynt yn dilyn hyn hwyliodd siasbar a harri i ffrainc ond chwythodd y gwynt eu llong i le conuet penn ar bed finistere llydaw lle croesawyd y ddau gan ffransis ii dug llydaw a chawsant eu cadw yn château de l hermine i ddechrau cyn eu trosglwyddo i château de suscinio morbihan yn hydref credodd harri iddynt gael eu hachub gan sant lleol o r enw sant arthfael sant arfel yn llydaweg sant a oedd a i eglwys yn plouharnel bum milltir o josselin bu farw henry stafford ail ŵr maragret beaufort mam harri o r clwyfau a dderbyniodd ym mrwydr tekesbury ac ar mehefin priododd a iorcydd cyfoethog thomas stanley oedd a thir yng ngogledd cymru sir gaer a swydd gaerhirfryn gwahanwyd harri a siasbar yn llydaw rhoddwyd lloches i harri yn nhref caerog gwened am gyfnod hir ger château de l hermine y dug rhag ofn iddo gael ei gipio yn hydref symudwyd ef i ddyffryn oust ger largoet dan ofal vincent de la landelle yn gwened y bu siasbar hefyd rhwng ac yng ngofal bertrand du parc ceisiodd edward iv brynnu siasbar a harri ar sawl achlysur er mwyn dod â bygythiad y lancastriaid i ben unwaith ac am byth rhoddodd louis xi brenin ffrainc gryn bwysau arno hefyd i drosglwyddo r ddau iddo gan ei fod yn gefnder cyntaf i siasbar penderfyniad ffransis yn oedd gwahanu r ddau gan drosglwyddo siasbar i gastell josselin milltir o gwened vannes lle y bu tan a harri i gastell yr un tŵr ar ddeg ffrangeg château de largot dan ofalaeth jean de rieux pan ddaeth richard iii brenin lloegr yn arglwydd amddiffynnydd ar farwolaeth disyfyd ei frawd edward iv dechreuodd erlyn rai o deulu yng nghyfraith ei frawd y woodvilles a ffôdd syr edward woodville i lydaw gyda mewn darnau aur gan geisio siasbar tudur a harri vii fel cyd gynllwynwyr ymosodiad potensial ar goron lloegr yn nechrau r au trosglwyddwyd harri i ofal jean guillemet ac yn bu gyda louis de kermene a i fab giles yn sant brieg ac yn gyda jean de robichen yng nghastell naoned rhwng costiodd i warchod harri a i warchod siasbar ar farwolaeth edward iv credodd y dug francis fod y perygl drosodd a chaniataodd i r ddau fynd a dod yn gymharol rydd pan oedd harri tua pymtheg oed bu ganddo lydawes yn gariad ni wyddys ei henw ond cafodd blentyn rowland filfel a ddychwelodd efo siasbar a harri i gymru flynyddoedd yn ddiweddarach yn dilyn coroni harri iii cafwyd llawer o fân wrthryfela ledled lloegr gydag ymateb y brenin newydd yn hynod o llawdrwm a dihangodd llawer o bobl i lydaw at harri yn haf cydgordiodd mamau harri ac elisabeth o efrog sef margaret beaufort ac elizabeth woodville wrthryfel arall fyddai n digwydd ar yr un adeg ag ymosodiad harri ar loegr cytunodd y dug francis ii brenin llydaw i ddanfon saith llong gyda o filwyr arfog a gostiodd iddo dros coron ond ar hydref trodd y gwynt yn storm a gorfodwyd y cychod yn ôl i lydaw roedd si o r gwrthryfel wedi cyrraedd richard iii ac aeth ati i ddial daliwyd henry stafford ail ddug buckingham a lladdwyd ef yng nghanol yr amwythig yn dilyn ei farwolaeth priododd siasbar tudur ei weddw catherine methodd y gwrthryfel am ddau reswm yn gyntaf roedd rebeliaid caint wedi codi wythnosau cyn y dyddiad a gytunwyd a thrwy hynny daeth richard i glywed am y cynlluniau yn ail nid ymunodd y cymry gyda r gwrthryfel tyngodd harri tudur lw o ffyddlondeb i elizabeth ar ddiwrnod nadolig yn eglwys gadeiriol gwened vannes gyda thua o i ffyddloniaid wedi ymgynull tyngodd hwythau lw o ffyddlondeb i harri i deuluoedd y woodvilles a r iorciaid roedd hyn yn golygu parhad y gwaed iorcaidd ym mrenhiniaeth lloegr ac yn uno r iorciaid gyda r lancastriaid oherwydd hyn dyfnhaodd y teimlad mai harri oedd gwir frenin lloegr o safbwynt cymru roedd yn uno r iorciaid fel guto r glyn a r lancastriaid ac felly n uno cymru dan faner y tuduriaid drwy r cymro harri tudur ymgasglodd llu enfawr ym mhorthladd ffrengig honfleur yn niwedd gorffennaf tua ohonynt yn saeson a chymru yn hanes john major a gyhoeddwyd yn sonir i siarl viii brenin ffrainc gynnig o filwyr i harri gyda mil o r rheiny n dod o r alban gyda syr alexander bruce yn eu harwain ond nid yw n glir faint yn union o ffrancwyr a ddaeth ar fwrdd y llongau yn rhyfeddol ni sonia r un hanesydd o loegr am yr albanwyr hyn wedi r frwydr fe welwn i harri wobrwyo bruce gyda thaliad blynyddol o mae r hanesydd saesneg chris skidmore yn awgrymu fod dros hanner milwyr y llynges yn ffrancwyr llawer ohonynt o arsiwn phillipe de crevecoeur arglwydd esuerdes cytuna croniclwr crowland gyda hynny pan ddywedodd fod cymaint o ffrancwyr ag oedd o saeson yn ôl commynes roedd y o ffrancwyr a gasglodd ymhlith y dynion mwyaf didrefn normandi cyfan mae n bosibl fod cadw r rhain ar wahân i fyddin rhys ap thomas wedi bod yn ffactor pam y trafeiliodd y ddwy garfan ar wahân drwy gymru gadawodd o longau honfleur ar awst a chafwyd gwynt teg a ffafriol y tu ôl iddynt saith diwrnod yn ddiweddarach cyrhaeddodd y llynges arfordir penfro gan lanio ym mae pont y pistyll ger dale ar awst wedi cyrraedd arfordir penfro ar y fed o awst aeth rhan o r fyddin gan gynnwys harri ar y lan ac ni chafwyd ymosodiad arnynt o fath yn y byd a chysgodd byddin harri o fewn tafliad carreg i gastell dale yn y bore martsiodd y fyddin i hwlffordd dinas weinyddol sir benfro yr adeg honno a chawsant gryn groeso gan y dinasyddion yn enwedig gan fod y gwir iarll penfro sef siasbar tudur yn un o r criw ymunodd y cymro arnold butler gyda harri gan fynegi fod y cyfan o benfro y tu ôl iddo roedd y ddau wedi cyfarfod misoedd ynghynt yn llydaw i drefnu r ymosodiad cyfaill agosaf arnold butler oedd rhys ap thomas ac roedd hyn yn allweddol i lwyddiant y cymry ymunodd dau arall gruffydd rede o gaerfyrddin a i filwyr a john morgan o dredegar gwent ar yr ail o awst dringodd y fyddin drwy fwlch y gwynt a thros mynyddoedd y preselau ac ymlaen i r gogledd tuag at y fagwyr lwyd ychydig i r de o gilgwyn yn hytrach na theithio n uniongyrchol i lundain i ymladd am goron lloegr teithiodd harri i r gogledd i fachynlleth tref a oedd yn orlawn o symboliaeth cenedlaethol gymreig gan mai yno y bu senedd owain glyn dŵr yma hefyd y brwydrodd hynafiaid harri yn erbyn harri iv brenin lloegr ar ei ffordd i fachynlleth casglodd llu enfawr ac yn gyfochrog i w daith teithiodd rhys ap thomas un o uchelwyr mwyaf grymus de cymru gan gasglu dros o gymry wedi cyrraedd machynlleth a thrafod gyda gwyr gwynedd trodd harri ei fyddin tua lloegr ac ar awst unwyd y ddwy fyddin ar gopa bryn gwastad enfawr ychydig i r dwyrain o r trallwng sef cefn digoll ger y ffin â swydd amwythig wedi cyfnod byr yng nghaerlŷr ar y ydd o fedi teithiodd harri a i osgordd i lundain gan arwain prosesiwn o shoreditch i eglwys gadeiriol sant paul gan osod y ddraig goch a dwy faner arall i orffwys wrth yr allor pythefnos yn ddiweddarach daeth wyneb yn wyneb â i fam am y tro cyntaf ers pan oedd yn oed daeth hithau i lundain i fyw yn un o i dai coldharbour ar lan y tafwys yn dilyn y frwydr canodd y beirdd gan gynnwys guto r glyn a ganodd gywydd i rhys ap tomas o abermarlais a i ran ym muddugoliaeth harri roedd nifer o noddwyr eraill guto r glyn yn cefnogi harri ac yn eu plith roedd syr water herbert wiliam ap gruffudd o gochwillan rhys ap llywelyn ap hwlcyn o fôn a mwy na thebyg yr abad dafydd ab owain o ystrad marchell roedd siôn edward o blasnewydd yno ym myddin syr william stanley a chyfeiria guto at y pryder amdano ac yntau wedi teithio i loegr yn awr angen y baedd gwobrwywyd llawer o gefnogwyr cymreig wedi r frwydr gan gynnwys siasbar tudur dug bedford a rhys ap thomas marchog erbyn aeth y rhan fwyaf o swyddi cyhoeddus cymru i ddwylo r cymry ac ehangodd eu cyfle yn lloegr i ddal swyddi a gwneud gyrfa iddynt eu hunain yno dyrchafwyd hefyd lawer o gymry n esgobion a swyddi eraill yn yr eglwys yng nghymru cafwyd esgobion cymreig yn nhyddewi llanelwy a bangor daeth arglwyddi r mers hefyd i ben ac erbyn tri n unig oedd ar ôl buckinham brycheiniog a chasnewydd charles somerset cas gwent cruchywel rhaglan a gŵyr ac edward grey rhan o bowys ymhlith y rhai dderbyniodd anrhydeddau neu nawdd roedd ei dad gwyn thomas stanley a dderbyniodd faenorau yn fflint caer a warwick gwnaed rhys ap thomas yn farchog ac yn siambrlaen de cymru a i ewyrth siasbar yn arglwydd brif ustus de cymru ac adam ap jevan ap jenkins yn dwrnai r brenin yng nghaerfyrddin ac aberteifi gwobrwywyd hefyd lawer o gymry a ymunodd â harri ar eu taith drwy gymru gan gynnwys morris lloyd owen lloyd cwnstablaeth castell aberteifi ac william gruffudd william griffith yn siambrlaen gogledd cymru a william stanley perthynas teulu r stanley yn arglwydd brif ustus gogledd cymru gwobrwywyd meddyg elizabeth woodville sef lewis o gaerleon a heriodd farwolaeth sawl tro yn mynd a negeseuon rhwng elizabeth a margaret beaufort mam harri gyda nawdd blynyddol o yn ôl j m edwards chwaraeodd y telu mostyn ran blaenllaw iawn yn y frwydr dywed i un o r teulu huw conwy o fodrhyddan ddilyn harri i lydaw gyda neges am y trefniadau diweddaraf noda hefyd i richard ap howell mostyn arwain o ddynion i gyfarfod harri ychydig cyn y frwydr am hyn derbyniodd gleddyf a gwregys harri derbyniodd y canlynol hefyd roddion a gwobrau rhydderch ap rhys maurice ap owen a richard owen stiwardiaeth cydweli rhys ap llywelyn ap hulkyn statws sais rhoddwyd rhodd i un o brif filwyr harri a fu gydag ef ar hyd y daith o lydaw sef yr albanwr alexander bruce gwobrwywyd dros o bobl yn ystod y blynyddoedd dilynol y ddwy brif ymgais a wynebodd harri r vii i w orsedd oedd oddi wrth lambert simnel a perkin warbeck elfen gyffredin rhwng y ddau gais hyn i ddiorseddu harri r vii oedd eu bod yn ceisio dynwared neu ffugio bod yn rhywun arall cefnogwyd ymgyrchoedd y ddau am goron lloegr gan un o brif gefnogwyr y iorciaid sef margaret duges burgundy a chwaer ieuengaf rhisiart iii llwyddodd y dduges i ddenu cefnogaeth i w hymdrechion gan rai o brif elynion lloegr sef ffrainc a r alban cyflwynwyd y ddau fel ymgeiswyr oedd â hawl fwy cyfiawn na harri r vii i orsedd lloegr roedd ganddo hefyd blentyn anghyfreithlon ers ei ddyddiau yn llydaw sef roland de velville llydawes oedd ei fam ceir nifer o lyfrau am harri tudur ond ychydig iawn ohonynt sy n edrych ar ei yrfa o safbwynt cymreig ymhlith yr ychydig eithriadau ceir mae gwent yn sir seremonol yn ne ddwyrain cymru bu n sir weinyddol rhwng a fe i cedwir at bwrpasau seremonol sy n ymwneud â swydd uchel siryf gwent fel cynrychiolydd brenhines y du yn unig defnyddir yr enw gan sawl cymdeithas ranbarthol hefyd e e ymddiriedolaeth natur gwent mae hanes hir o ddefnyddio r enw am y rhan hon o gymru ar ochr orllewinol rhan fwyaf deheuol glawdd offa roedd teyrnas gwent yn un o hen deyrnasoedd y cymry mae tiriogaeth sir seremonol gwent yn debyg i diriogaeth yr hen sir fynwy a grwyd adeg y deddfau uno ac am flynyddoedd byddai cyfeirio mewn ffynonellau seisnig at gymru a sir fynwy wales monmouthshire yr unig wahaniaeth rhyngddi a siroedd eraill cymru oedd ei bod yn rhan o gylchdaith llysoedd rhydychen yn hytrach na chymru edrychir ar yr ardal heddiw fel ardal seisnig ond roedd yn ardal gymreig iawn tan ddechrau r chwyldro diwydiannol yn y g a r g roedd beirdd fel guto r glyn a lewis glyn cothi yn cael nawdd gan ŵyr mawr yr ardal cyfeiria dafydd ap gwilym at un o deulu r morganiaid ifor ap llywelyn fel ifor hael gyda dyfodiad y chwyldro diwydiannol ffurfiwyd nifer o gymdeithasau cymraeg yng ngwent yr enwocaf oedd cymdeithas y cymreigyddion y siroedd cyfoes yn ardal gwent yw sir yng ngogledd orllewin cymru yw sir gaernarfon ffurfiwyd y sir ym trwy uno cantrefi arfon arllechwedd a llŷn defnyddwyd sir weinyddol caernarfon ar gyfer llywodraeth leol rhwng a pan adrefnwyd llywodraeth leol yng nghymru heddiw caiff tiriogaeth y sir ei gweinyddu gan gynghorau gwynedd a sir conwy cofrestrwyd baner swyddogol ar gyfer y sir yn bu peth newid yn ffiniau r sir yn pan symudwyd y rhannau hynny o blwyf beddgelert a arferai fod yn sir feirionnydd sef y tir i r de a r dwyrain o r afon gwynant afon glaslyn i fod yn rhan o sir gaernarfon roedd plwyf llysfaen a threfgordd eirias ym mhlwyf llandrillo yn rhos yn ynys fach o sir gaernarfon o fewn ffiniau sir ddinbych hyd pan unwyd hwy â gweddill sir ddinbych dros y blynyddoedd bu rhai yn ceisio dadlau bod ynys enlli yn rhan o sir benfro ond ni chafwyd unrhyw gyfiawnhad dros y fath honiad a dichon mai ymdrech imosgoi talu trethi r sir oedd y tu ôl i r awgrym un o r saith cyfandir yw ewrop sydd yn yr achos hwn yn fwy o gyfandir yn yr ystyr ddiwylliannol a gwleidyddol nag yn ffisioddaearyddol yn ffisegol ac yn ddaearegol mae ewrop yn isgyfandir neu n benrhyn mawr sy n ffurfio r rhan fwyaf gorllewinol o ewrasia ar y ffin i r gogledd ceir y cefnfor arctig i r gorllewin cefnfor iwerydd ac i r de ceir y môr canoldir a r cawcasws mae ffin ewrop i r dwyrain yn amhendant ond yn draddodiadol ystyrir mynyddoedd yr wral a môr caspia i r de ddwyrain fel y ffin dwyreiniol ystyrir y mynyddoedd hyn gan y rhan fwyaf o ddaearyddwyr fel y tirffurf daearyddol a thectonig sy n gwahanu asia oddi wrth ewrop ewrop yw r cyfandir lleiaf ond un yn nhermau arwynebedd sy n cynnwys tua km mi sg neu o arwynebedd y ddaear gyda awstralia yn unig yn llai yn nhermau poblogaeth dyma r trydydd cyfandir mwyaf mae asia ac affrica yn fwy â phoblogaeth o dros neu tua o boblogaeth y byd ym mytholeg roeg roedd ewropa yn dywysoges ffeniciaidd a gafodd ei herwgipio gan zeus ar ffurf tarw a aeth â hi i ynys creta lle rhoddodd hi enedigaeth i minos i r bardd homer roedd eurp hen roeg yn frenhines fytholegol o greta yn hytrach na dynodiad daearyddol daeth europa yn enw am dir mawr groeg ac erbyn cc roedd ei ystyr wedi ehangu i gynnwys gweddill y cyfandir rhannodd ffin ogleddol yr ymerodraeth rhufeinig y cyfandir ar hyd afonydd rhein a donaw am sawl canrif yn dilyn cwymp yr ymerodraeth rhufeinig syrthiodd rhan helaeth o ewrop i r oesoedd tywyll ond parhaodd gwareiddiad y rhufeinwyr i flodeuo ond ar ffurfiau newydd mewn rhannau o dde ewrop ac yn y de ddwyrain dan yr ymerodraeth fysantaidd yn raddol troes yr oesoedd tywyll yn gyfnod goleuach a adnabyddir fel yr oesoedd canol blodeuodd dysg eto ond ar ffurf geidwadol a dueddai i edrych yn ôl i r byd clasurol a r beibl ar ddiwedd yr oesoedd canol cwncwerodd ymerodraeth yr otomaniaid ddinas caergystennin istanbwl gan dod â diwedd yr ymerodraeth fysantaidd a daeth yn bŵer pwysicaf ewrop un canlyniad o hynny oedd y dadeni cyfnod o ddarganfyddiad fforio a chynydd mewn gwybodaeth wyddonol yn ystod y bymthegfed ganrif agorodd portiwgal yr oes o ddarganfyddiadau efo sbaen yn ei dilyn ymunodd ffrainc yr iseldiroedd a phrydain fawr yn y ras i greu ymerodraethau trefedigaethol enfawr yn affrica yr amerig asia ac awstralasia ar ôl yr oes o ddarganfyddiadau dechreuodd cysyniadau democratiaeth gymryd drosodd yn ewrop cafwyd nifer o frwydrau am annibyniaeth er enghraifft yn ffrainc yn ystod cyfnod y chwyldro ffrengig arweiniodd y cynydd hwn mewn democratiaeth i gynydd mewn tensiynau yn ewrop ar ben y tensiynau oedd yn bodoli n barod oherwydd cystadleuaeth â r byd newydd y gwrthdaro mwyaf enwog oedd hwnnw pan daeth napoleon bonaparte i rym a dechrau ar gyfres o oresgyniadau a ffurfiodd yr ymerodraeth ffrengig ac wedyn cwympo n fuan iawn ar ôl y concwestau yma ymsadrodd ewrop ond roedd yr hen sefydliadau eisoes yn ddechrau cwympo dechreuodd y chwyldro diwydiannol ym mhrydain fawr yn hwyr yn y ddeunawfed ganrif ac arweiniodd hyn at symud i ffwrdd o amaeth mwy o ffyniant economaidd a chynydd cyfatebol mewn poblogaeth o ddiwedd yr ail ryfel byd tan ddiwedd y rhyfel oer rhannwyd ewrop yn ddau brif bloc gwleidyddol ac economaidd y gwledydd comiwnyddol yn nwyrain ewrop ac eithrio twrci a gwlad groeg a gwledydd cyfalafol gorllewin a de ewrop o gwmpas yn ddilyn cwymp wal berlin chwalodd y bloc dwyreiniol yn daearyddol mae ewrop yn rhan o r ehangdir fwy a elwir yn ewrasia mae r cyfandir yn dechrau ym mynyddoedd yr wral yn rwsia sy n diffinio r ffin rhwng dwyrain ewrop ac asia nid yw r ffin dde ddwyreiniol ag asia yn cael ei diffinio n gyffredinol gan amlaf mae afon wral neu fel arall afon emba yn cael ei disgrifio fel ffin y cyfandir yn yr ardal yma mae r ffin yn parhau â môr caspia ac yna afon araxes yn y cawcasws ac ymlaen i r môr du mae r bosphorus môr marmara a r dardanelles yn diweddu r ffin ag asia mae môr y canoldir i r de yn gwahanu ewrop ac affrica y cefnfor iwerydd sy n ffurfio r ffin orllewinol ond mae gwlad yr iâ sydd llawer pellach i ffwrdd na r pwyntiau agosaf i r cyfandir yn affrica ac asia fel arfer yn cael ei chynnwys yn ewrop ystyrir y gwladwriaethau annibynnol canlynol i fod yn ewrop mae de america yn gyfandir yn hemisffer y gorllewin rhwng y cefnfor tawel a r iwerydd mae r rhan fwyaf ohono yn hemisffer y de cyfeirir ato yn aml fel yn rhan o r amerig fel a wneir yn achos gogledd america enwyd de america ar ôl amerigo vespucci yr ewropead cyntaf i awgrymu nad india r dwyrain oedd yr amerig ond y byd newydd mae gan de america arwynebedd o km mi sg neu tua o arwynebedd y ddaear yn amcangyfrifwyd fod y boblogaeth yn fwy na dyma r pedwerydd cyfandir o ran arwynebedd ar ôl asia affrica a gogledd america a r pumed o ran poblogaeth ar ôl asia affrica ewrop a gogledd america yr oes agos y cyfandir de america nifer o ynysoedd y rhan fwyaf ohonynt yn perthyn i wledydd ar y gyfandir mae tiriogaethau r carib yn cael eu dosbarthu gyda gogledd america gan ddaearyddwyr mae gwledydd de america sy n ffinio â môr y carib yn cynnwys colombia feneswela gaiana swrinam a guiana ffrengig yn cael eu adnabod fel de america caribaidd mae gogledd america yn gyfandir yn hemisffer gogleddol a hemisffer gorllewinol y ddaear wedi i ffinio i r gogledd gan y cefnfor arctig ar y ddwyrain gan gogledd y cefnfor iwerydd ar y dde dwyrain gan môr y caribi ac ar y dde a r gorllewin gan gogledd y cefnfor tawel mae gan ogledd america arwynebedd o km mi sg neu tua o arwynebedd y ddaear yn credir bod y boblogaeth yn fwy na dyma r trydydd cyfandir o ran arwynebedd ar ôl asia ac affrica a r pedwerydd o ran poblogaeth ar ôl asia affrica ac ewrop yr ewropeaid cyntaf i gyrraedd gogledd america yn sicr newfoundland oedd y llychlynwyr wnaeth galw r ardal yn vinland cyrrhaeddon nhw yna tua er sefydlon nhw rhai gwladfeydd yna ni gadawon nhw ryw lawer o farc ar y gyfandir ar ôl fordaith christopher columbus yn y sbaenwyr oedd yr ewropeaid cyntaf i gyrraedd ac aros ennillon nhw reolaeth o rhan fwyaf o ynysoedd mwyaf y caribi a gorchfygon nhw r aztecs ac felly cymryd dros mecsico a chanolbarth america y gwladfeydd seisnig cyntaf oedd jamestown a plymouth rock yn nhaleithiau virginia a massachusetts heddiw y gwladfeydd llwyddiannus ffrengig cyntaf oedd port royal a dinas ubec yn nhaleithiau nova scotia a ubec heddiw rhannwyd economi gogledd america rhwng canada a r uda dau o wledydd mwyaf cyfoethog a ddatblygol y byd a chenhedloedd canolbarth america a r caribi sydd er nad yn dioddef o economau gwael yn wledydd llai economaidd ddatblygol mae cytundeb masnach rydd canolbarth america cafta yn cytundeb rhwng yr unol daleithiau a r wledydd canolbarth america costa rica gwatemala el salfador hondwras a nicaragwa amcan y gytundeb yw i hybu masnach rydd rhwng yr aelodau mae canada a mecsico yn trafod aelodaeth mae cytundeb masnach rydd gogledd america nafta yn cytundeb rhwng canada mecsico a r unol daleithiau i ddileu tollau ar nwyddau masnachir rhwng ei gilydd affrica neu yr affrig yw r cyfandir mwyaf ond un yn nhermau arwynebedd a phoblogaeth yn dilyn asia mae tua km o dir yn affrica gan gynnwys ei hynysoedd cyfagos sef o arwynebedd y ddaear a o arwynebedd tir y ddaear mae dros o bobl yn byw yng tiriogaeth affrica sef dros o boblogaeth ddynol y byd affrica yw r mwyaf o r tri allaniad deheuol enfawr o brif fs arwynebedd y ddaear mae ganddi arwynebedd o tua km mi sg gan gynnwys yr ynysoedd saif y môr canoldir rhwng affrica ac ewrop tra bod culdir suez yn ei chysylltu ag asia mae camlas suez yn gorwedd rhyngddynt sydd km milltir o led yn nhermau gwleidyddol ystyrir penrhyn sinai yn yr aifft sydd i r dwyrain o gamlas suez fel rhan o affrica hefyd o r pwynt mwyaf gogleddol sef cap blanc ra s al abyad yn tiwnisia g i r pwynt mwyaf deheuol sef penrhyn agulhas yn ne affrica d mae pellter o tua km milltir o r pwynt mwyaf gorllewinol sef cap vert yn senegal gn i r pwynt mwyaf dwyreiniol sef ras hafun yn somalia dn mae pellter o tua km milltir mae arfordir affrica km milltir o hyd wrth gymharu hyn ag ewrop sydd ag arwynebedd o km mi sg yn unig tra bod hyd ei harfordir oddeutu km milltir gwelwn fod siâp amlinelliad affrica yn nodweddiadol rheolaidd tra bod arfordir ewrop yn llawn o ddanheddiadau dwfn mae affrica yn gartref i r tir cyfannedd hynaf ar y ddaear â r hil ddynol yn tarddu o r cyfandir yma yn ystod blynyddoedd canol yr ugeinfed ganrif darganfu anthropolegwyr nifer o ffosilau a thystiolaeth o weithgaredd ddynol mor gynnar â miliwn o flynyddoedd yn ôl efallai darganfu r teulu leakey enwog sydd â chysylltiadau â phrydain ag affrica gweddillion ffosilaidd nifer o rywogaethau o fodau dynol cynnar oedd yn debyg i epaod megis australopithecus afarensis wedi i ddyddio n radiometregol i miliwn o flynyddoedd cc paranthropus boisei miliwn cc a homo ergaster c miliwn cc credir eu bod wedi esblygu n ddyn modern mae r rhain yn ddarganfyddiadau pwysig yn astudiaeth esblygiad dynol datblygodd affrica nifer o wareiddiaid unigryw er enghraifft gwareiddiad yr hen aifft a kush ethiopia simbabwe fawr ymerodraeth mali a theyrnasoedd y maghreb yn sefydlodd y portiwgaliaid y gyntaf o nifer o orsafoedd masnachu ar hyd arfordir gini yn elmina y prif nwyddau a fasnachwyd oedd caethweision aur ifori a sbeisiau cafodd darganfyddiad america yn ei ddilyn gan ddatblygiad mawr yn y fasnach caethweision ond ar yr un pryd roedd caethwasiaeth yn dod i ben yn ewrop ar ddechrau r bedwaredd ganrif ar bymtheg dechreuodd y pweroedd ymerodraethol ewropeaidd ymgiprys am affrica meddiannon nhw ran fwyaf o r cyfandir a chreu nifer o wladwriaethau a chenhedloedd trefedigaethol gan adael ddim ond dwy genedl annibynnol liberia gwladfa r americanwyr duon ac ethiopia parhaodd y feddiannaeth tan ddiwedd yr ail ryfel byd wedi hynny fe enillodd y gwladwriaethau trefedigaethol annibyniaeth yn raddol ac erbyn hyn maent i gyd yn annibynnol heddiw mae affrica n gartref i dros o wledydd annibynnol ac mae gan bob un ond am ddau yr un ffiniau a luniwyd yn ystod oes gwladychiaeth ewropeaidd fe ddi sefydlogodd gwladychiaeth cytbwysedd grwpiau ethnig niferus y cyfandir effaith sydd i w deimlo yng ngwleidyddiaeth affrica hyd heddiw cyn dylanwad ewropeaidd nid oedd ffiniau cenedlaethol yn llawer o broblem ac ar y cyfan fe ddilynodd affricanwyr arferion ardaloedd eraill y byd megis arabia lle r oedd tiriogaeth grŵp yn gyfath â i ddylanwad milwrol neu fasnachol roedd gan yr arferiad ewropeaidd o lunio ffiniau o gwmpas tiriogaethau i w arwahanu o diriogaethau r pŵeroedd trefedigaethol eraill yr effaith o arwahanu grwpiau ethnig cyfagos neu orfodi gelynion traddodiadol i gyd fyw heb wahandir rhyngddynt er enghraifft er bod afon y congo yn ymddangos fel ffin ddaearyddol naturiol roedd pobl y ddwy ochr yn rhannu iaith diwylliant a sawl tebygrwydd arall roedd rhaniad y tir rhwng gwlad belg a ffrainc ar hyd yr afon yn arwahanu r grwpiau yma o i gilydd roedd y rhai oedd yn byw yn y sahara neu r sahel ac wedi arfer masnachu dros y cyfandir am ganrifoedd yn gorfod croesi ffiniau oedd yn bodoli dim ond ar fapiau ewropeaidd affrica yw gyfandir cyfannedd tlotaf y byd darganfu y cenhedloedd unedig o o wledydd caiff safleoedd gambia i sierra leone eu cymryd i gyd gan wledydd affricanaidd fe gafodd affrica trawsnewidiad ansefydlog ac ansicr o wladychiaeth ac mae effeithiau hyn i w gweld o hyd mae cynnydd llygredigaeth ac unbennaeth wedi cyfrannu n sylweddol i r sefyllfa economaidd wael er bod tyfiant cyflym yn tsieina ac india erbyn hyn a thyfiant cymedrol yn america ladin wedi codi miliynau tu hwnt i fywoliaeth ymgynhaliol mae affrica wedi symud tuag yn ôl yn nhermau masnach dramor buddsoddiad ac incwm y pen mae gan y tlodi yma effeithiau eang yn cynnwys disgwyliad oes is trais ac ansefydlogrwydd ffactorau sydd yn eu tro n gwaethygu r tlodi mae llwyddiannau economaidd y cyfandir yn cynnwys botswana a de affrica sydd wedi datblygu cymaint bod ganddo gyfnewidfa stoc aeddfed ei hun mae dwy brif reswm am hyn cyfoeth nwyddau naturiol y wlad prif gynhyrchydd aur a diemyntau r byd a system gyfreithiol sefydledig y wlad hefyd mae gan de affrica mynediad i gyfalaf economaidd nifer o farchnadoedd a llafur medrus mae gwledydd affricanaidd eraill megis ghana yn gwella n gymharol ac mae gan rai megis yr aifft hanes hir o lwyddiant masnachol ac economaidd mae rhan fwyaf o amcangyfrifon yn dweud fod gan affrica dros fil o ieithoedd mae yna bedwar prif deulu ieithyddol sy n frodorol i affrica mae llawer o dir gogledd affrica yn sych iawn ac yn llawn diffeithiwch adnabyddir rhanbarth gorllewinol gogledd affrica fel y maghreb mae canol affrica wedi ei gorchuddio â fforestydd ac mae n boeth a gwlyb iawn yno mae r cyhydedd yn mynd trwy ganol affrica mae cyfandir yn ehangdir enfawr o dir maent yn cael eu diffinio gan ddaearyddiaeth gan amlaf ond hefyd gan wleidyddiaeth gweler daearwleidyddiaeth a diwylliant fel arfer ym mhrydain ceir saith cyfandir mae gwyddonwyr yn credu mai lafa yn llifo i arwyneb y ddaear o r craidd tawdd wnaeth creu r cyfandiroedd ar yr arwyneb ymsolidodd y lafa i gramen a wnaeth erydu n gwaddodion trwy brosesau hindreuliad ffurfiodd chwalodd ac ailffurfiodd y gwaddodion yma tro ar ôl tro wedi u heffeithio gan nwyon poeth yn codi o ganol y ddaear ar ôl caledu trodd y llwyfandiroedd gwaddodol oedd ar ôl yn y cyfandiroedd sydd yn gorchuddio tua o wyneb y ddaear mae daearyddwyr daearegwyr llywodraethau economegwyr hanesyddion a phobl cyffredin i gyd yn dadlau dros ddosbarthiad cyfandiroedd ac nid yw cymdeithas eto wedi penderfynu ar union ffiniau r cyfandiroedd neu hyd yn oed pa rai sydd yn gyfandiroedd a pha rai i ddosbarthu fel uwchgyfandiroedd isgyfandiroedd microgyfandiroedd ac ynysoedd bu n arfer cyffredinol i gyfrif bod yna saith cyfandir yn y byd i gyd ond mae nifer dal yn uno ewrop ac asia a gogledd a de america yn dadlau am wledydd trawsgyfandirol megis rwsia a r aifft ac yn cwestiynu ffiniau statws ac hyd yn oed enw awstralia awstralasia oceania mae n debyg mai antarctica yw r unig gyfandir y mae pawb yn cytuno arno mae r enw cyfandir ei hunan yn awgrymu taw pwnc daearyddol yw dosbarthiad cyfandiroedd ond yn ddiweddar bu rhai yn galw am ailddosbarthiad cyfandiroedd yn ôl rhesymau gwleidyddol e e cefnogaeth am esgyniad annhebygol canada i r undeb ewropeaidd neu am resymau hanesyddol e e cynhwysiad gwledydd megis iwerddon ac angola yn yr amerig nid yw pawb yn cytuno sawl cyfandir sydd nac ar faint a ffiniau r cyfandiroedd defnyddir nifer o fodelau ar draws y byd dysgir y model cyfandir yn tsieina rhannau o orllewin ewrop a r rhan fwyaf o wledydd saesneg dysgir y model chyfandir un america yn america ladin iberia a r rhan fywaf o orllewin ewrop dysgir y model chyfandir ewrasia yn rwsia dwyrain ewrop a japan mae n well gan y gymuned ddaearyddol y model hon gan fod ewrop ac asia yn yr un tir yn ddaearyddol mae rhai haneswyr megis jared diamond yn defnyddio model cyfandir lle gwahanir gogledd affrica o affrica is saharaidd a i chynnwys yn ewrasia tra bo eraill megis andre gunder frank yn ffafrio r model cyfandir affrica ewrasia ni welir y model cyfandir lawrasia yn aml dim ond am resymau diwydiannol neu ddaearegol roedd gogledd america ac ewrasia yn un gyfandir blynyddoedd maith yn ôl y i defnyddir oherwydd symudiadau r platiau bu nifer o gyfandiroedd eraill trwy hanes y ddaear gyda siapiau cwbl wahanol i gyfandiroedd heddiw ac mae o i fyny i ddaearegwyr i benderfynu beth oedd ffurfiau yr eangdiroedd yma rhanbarth mawr o gyfandir yw isgyfandir nid oes cydwelediad ar beth sy n gwneud isgyfandir ond fel arfer gwahanir isgyfandir o weddill y cyfandir gan rhyw tirffurf mawr neu nodwedd ddaearegol megis cadwyn o fynyddoedd neu blât tectonig gwahaniaethir cyfandir o ynys neu orynys nid yn unig gan faint mwy ond hefyd gan strwythur a datblygiad daearegol mae r ardal gyfandirol sef yr holl tir uwchben lefel y môr yn gorchuddio o gyfanswm arwynebedd y ddaear mae mwy na dau draean o arwynebedd y tir cyfandirol i ogledd y cyhydedd ar ben hynny mae r eangdiroedd cyfandirol yn cynnwys yr ysgafellau cyfandirol suddedig sy n goleddu o lannau cefnforol y cyfandiroedd i ddyfnderoedd o dua m ar dua r pwynt yma mae r plymiad mwy sydyn yn dechrau i r ffos gefnforol a elwir yn y llethr cyfandirol os ystyrir yr ysgafellau cyfandirol mae cyfanswm yr ardal gyfandirol yn cynyddu i o arwynebedd y ddaear mae ynysoedd sy n sefyll ar ysgafell gyfandirol rhyw cyfandir yn cael eu hystyried fel rhan o r cyfandir hwnnw mae enghreifftiau yn cynnwys prydain fawr ac iwerddon yn ewrop ynysfor malei a siapan yn asia gini newydd tasmania a seland newydd yn awstralasia a r ynys las yng ngogledd america yn naeareg diffinir cyfandiroedd yn nhermau strwythur cramennol y ddaear a phlatiau tectonig yn hytrach nag arwynebau tir yr antarctig yw cyfandir mwyaf deheuol y ddaear ac mae n cynnwys pegwn y de daearyddol fe i lleolir felly yn hemisffer y de i r de o gylch yr antartig gyda chefnfor y de yn ei amgylchynu caiff ei reoli dan amodau cytundeb yr antarctig ceir iâ dros ohono a hwnnw n km mi tr o drwch ar gyfartaledd ceir ychydig o dir yn y rhan gogleddol eithaf mae ei arwynebedd yn kilometr sgwâr milltir sgwâr a r cyfandir hwn yw r ed mwyaf ar ôl asia affrica gogledd america a de america mewn cymhariaeth mae antartica oddeutu dwywaith yn fwy nag awstralia ar gyfartaledd yrantartig yw r cyfandir oeraf sychaf a mwyaf gwyntog mae cyfartaledd ei uchter uwch y môr yn uwch nag unrhyw gyfandir arall gellir diffion antarctig yn ddiffeithwch gyda glawiad o ddim ond mm mod ar yr arfordir a llai nahynny i fewn i r tir mawr mae r tymheredd yn amrywio gostyngodd i c f ychydig yn ôl ond mae r tymheredd fel arfer rhwng yn y trydych chwarter y chwarter oeraf o r flwyddyn yn c f yn roedd o bobl yn byw yno n barhaol ond ceir rhwng a yn byw yno n achlysurol y rhan fwyaf yn y gorsafoedd ymchwil mae r rhan fwyaf yn wyddonwyr sy n astudio algae bacteria ffwng planhigion protista ac anifeiliaid fel chwain nematodeau pengwiniaid morloi a tardigradau term amrywiol a ddefnyddir i ddisgrifio rhanbarth yn oceania yw awstralasia mae fel arfer yn cyfeirio at awstralia seland newydd ac ynysoedd cyfagos yn y cefnfor tawel bathwyd y term gan charles de brosses yn histoire des navigations aux terres australes daw o r gair lladin am i de asia a nododd brosses y gwahaniaeth rhwng y rhanbarth â pholynesia i r dwyrain a de ddwyrain y cefnfor tawel magellanica mae hefyd yn wahanol i ficronesia i r gogledd ddwyrain yn ddaearwleidyddol defnyddir awstralasia weithiau fel term am awstralia a seland newydd yn unig mae yna nifer o gyfundrefnau gydag enwau sydd wedi u rhagddodi â y gymdeithas awstralasiaidd ar gyfer australasian society for sydd wedi u cyfyngu i awstralia a seland newydd yn y gorffennol mae awstralasia wedi cael ei ddefnyddio fel enw ar gyfer timau chwaraeon cyfunol awstralia seland newydd mae enghreiffitau n cynnwys tennis rhwng ac pan cyfunodd awstralia a seland newydd eu goreuon i gystadlu yng nghwpan davis ac ennillon nhw yn ac ac yng ngemau olympaidd ac yn gyffredinol mae anthroploegwyr er yn anghytuno ar fanylion yn cefnogi theorau sy n priodoli tarddiad de ddwyreiniol asiaidd am frodorion ynysoedd awstralasia ac isranbarthau cyfagos mae oceania weithiau ynysoedd y determinoleg yn rhanbarth daearyddol ac yn aml daearwleidyddol sydd yn cynnwys nifer o diroedd ynysoedd gan mwyaf ond fel arfer yn cynnwys awstralia yn y cefnfor tawel a chyffiniau mae hefyd yn cael ei hystyried yn gyfandir ond mae hyn yn bwnc dadleuol mae diffiniad ystent union oceania yn amrywio gyda dehongliadau yn cynnwys awstralia seland newydd gini newydd ac ynysoedd gwahanol yn ynysfor malei oceania yw r cyfandir lleiaf yn nhermau arwynebedd a r lleiaf ond un yn nhermau poblogaeth yn dilyn yr antarctig mae defnydd pennaf y term oceania yn disgrifio rhanbarth macroddaearyddol sydd rhwng asia a r amerig gyda chyfandir awstralia fel y brif ehangdir ac yn cynnwys rhyw o ynysoedd yn y cefnfor tawel defnyddir yr enw oceania yn hytrach nag awstralia oherwydd yn annhebyg i ddosbarthiadau cyfandirol eraill y cefnfor a r moroedd cyfagos yn hytrach na r cyfandir sydd yn cysylltu r tiroedd at ei gilydd daw oceania o r gair groegaidd okeanis merch nymff y duw okeanos y titan cyntaf anedig daeth y term i r gymraeg trwy r saesneg daw r gair saesneg am gefnfor ocean o okeanos mae oceania yn aml yn cael ei chymysgu â thermau arall am ranbarthau yn y cefnfor tawel defnyddir y term awstralasia i gyfeirio at awstralia seland newydd gini newydd a nifer o r ynysoedd llai sydd yn yr ardal y rhan fwyaf ohonynt yn nwyrain indonesia mae r term yn cynnwys prif ynysoedd oceania ond nid yw n cynnwys yr ynysoedd a chylchynysoedd bychain yn y cefnfor tawel mae awstralasia yn aml yn cael ei ddefnyddio yn y gymraeg i ddisgrifio oceania gan nad yw oceania yn ymddangos fel gair cymraeg mae ynysoedd y de i w gweld ar draws y we fel term cymraeg am oceania ond gan nad yw hyn wedi i sefydlu fel gair safonol defnyddir oceania trwy r erthygl hon bathwyd y gair oceania gan y fforiwr ffrengig dumont d urville yn mae n arfer cyffredinol i rannu oceania yn micronesia melanesia polynesia ac awstralasia ond fel unrhyw rhanbarth mae dehongliadau yn amrywio fwyfwy rhannwyd oceania gan ddaearyddwyr a gwyddonwyr i oceania agos ac oceania bell mae r rhan fwyaf o oceania yn cynnwys gwledydd ynysoedd bychain awstralia yw r unig wlad gyfandirol yn ôl rhai diffiniadau mae gan indonesia gororau tir â papua gini newydd dwyrain timor a maleisia un o wyth ecoranbarth daearol yw oceania sef rhanbarthau ecolegol pennaf y blaned mae ecoranbarth oceania yn cynnwys micronesia i gyd ffiji a pholynesia i gyd ar wahân i seland newydd mae seland newydd gyda gini newydd ac ynysoedd cyfagos awstralia ynysoedd selyf fanwatw a chaledonia newydd yn gwneud ecoranbarth awstralasia mae r mwyafrif eang o bobl yn y cefnfor tawel nid yn cynnwys awstralia a seland newydd yn gweithio yn y diwydiant cynradd mae nifer o wledydd dal yn amaethyddol yn bennaf er enghraifft mae o boblogaeth fanwatw a o boblogaeth ffiji yn gweithio yn amaethyddiaeth prif gynnyrch y rhanbarth yw copra neu gnau coco a thyfir coedwydd cig eidion olew palmwydd coco siwgr a sinsir yn gyffredin ar draws drofannau r cefnfor tawel caiff datgoedwigo coetir hynafol ei ecsbloetio ar ynysoedd mwy yn cynnwys ynysoedd selyf a papua gini newydd mae pysgota yn brif ddiwydiant mewn nifer o ynysoedd a chylchynysoedd llai y cefnfor tawel er caiff nifer o ardaloedd pysgota eu hecsbloitio gan wledydd mwy yn enwedig siapan mwyngloddir adnoddau naturiol megis plwm sinc nicel ac aur yn ynysoedd selyf ac awstralia yng ngorllewin y rhanbarth yn ddiweddar mae twristiaeth wedi bod yn ffynhonnell fawr o incwm am nifer o ynysoedd y cefnfor tawel ar wahân i awstralia a seland newydd er fod ganddyn nhw busnes twristiaeth buddiol iawn mae twristiaid yn dod o awstralia seland newydd siapan y deyrnas unedig a r unol daleithiau ar hyn o bryd mae ffiji yn denu bron i hanner miliwn o dwristiaid y flwyddyn mwy na chwarter ohonynt o awstralia mae hyn yn cyfrannu miliwn i economi ffiji yn ogystal â hyn mae nifer o leoedd yn y cefnfor tawel dal yn dibynnu ar gymorth tramor ar gyfer datblygiad yn ynysoedd selyf talwyd o wariadau r llywodraeth gan roddwyr rhyngwladol sef awstralia seland newydd yr undeb ewropeaidd siapan a gweriniaeth tsieina taiwan un o chwe chydffederasiwn pêl droed o dan nawddogaeth fifa yw cydffederasiwn pêl droed oceania ofc yr ofc yw r unig gydffedrasiwn heb hawl awtomatig i rownd derfynol cwpan y byd ar hyn o bryd mae angen i enillwr yr ofc chwarae play off yn erbyn ochr o gydffederasiwn pêl droed de america mae oceania wedi cael ei chynrychioli mewn tair rownd derfynol yng nghwpan y byd awstralia yn seland newydd yn ac awstralia yn ond nid yw awstralia yn aelod o r ofc bellach gan ymunodd â chydffederasiwn pêl droed asia yn lleolir cymru ar orynys yng ngorllewin prydain mae cymru yn rhan o r deyrnas unedig mae cymru yn ffinio â lloegr i r dwyrain ac amgylchynir y wlad gan y môr ar yr ochrau arall môr hafren i r de sianel san siôr i r de a r môr celtaidd i r gogledd a rhwng gogledd cymru ag iwerddon hyd cymru yw tua km a i lled tua km mae gan yr wlad arwynebedd o km milltir sgwâr mae ganddi dros km o arfordir mae r rhan fwyaf o gymru yn dir cymharol uchel y prif ardaloedd o dir uchel yw mynyddoedd gwynedd sy n cynnwys yr eryri hanesyddol a r mynyddoedd i r de o r ardal yma mynyddoedd elenydd yng nghanolbarth cymru a bannau brycheiniog yn y de yn eryri y ceir y copaon uchaf gyda pymtheg copa dros o droedfeddi y copaon uchaf yw yr wyddfa m troedfedd carnedd llywelyn m troedfedd a carnedd dafydd m troedfedd yr afonydd hwyaf sy n tarddu yng nghymru yw afon hafren afon gwy ac afon dyfrdwy ond mae r tair yma yn llifo trwy loegr yn ogystal a thrwy gymru yr afon hwyaf sydd yng nghymru yn unig yw afon tywi ymhlith y gweddill mae afon wysg afon conwy afon clwyd ac afon teifi llynnoedd naturiol mwyaf cymru yw llyn tegid a llyn syfaddan ceir nifer o gronfeydd dŵr mawr hefyd yn cynnwys llyn trawsfynydd llyn efyrnwy llyn brenig llyn celyn llyn alaw llyn claerwen a llyn clywedog yn ôl cyfrifiad yr oedd o bobl yn byw yng nghymru ohonynt yn wrywod a yn fenywod roedd hwn yn gynnydd o ers cyfrifiad mae gan gymru boblogaeth sy n heneiddio roedd y cyfartaledd oedran yn yn o i gymharu â yn ceir y rhan fwyaf o r boblogaeth yn y de ddwyrain yn ninasoedd caerdydd casnewydd ac abertawe ac yn y cymoedd crewyd patrwm o o siroedd yng nghymru ar ôl deddf uno sir fôn sir frycheiniog sir gaernarfon sir aberteifi sir gaerfyrddin sir ddinbych sir y fflint sir forgannwg sir feirionnydd sir drefaldwyn sir benfro sir faesyfed a sir fynwy y rhain ydyw siroedd hanesyddol cymru yn ad drefnu llywodraeth leol crewyd wyth sir weinyddol clwyd dyfed gwent gwynedd powys morgannwg ganol de morgannwg a gorllewin morgannwg erbyn hyn y rhain yw enwau siroedd seremonol cymru yn crewyd o awdurdodau unedol i gymryd lle r wyth sir weinyddol a u henwau yn cynnwys rhai o enwau r sir hanesyddol a rhai o r wyth sir weinyddol a r ffiniau yn wahanol weithiau mae rhai o r trefi mawrion yn awdurdodau unedol eu hunain e e caerdydd abertawe wrecsam gyda arwynebedd tir o miliwn km a phoblogaeth o tua biliwn asia yw r cyfandir mwyaf yn y byd fe i diffinir yn draddodiadol fel y rhan o ehangdir affrica ewrasia sy n gorwedd i r dwyrain o gamlas suez a mynyddoedd yr ural ac i r de o fynyddoedd y cawcasws môr caspia a r môr du mae tua o boblogaeth ddynol y byd yn byw yn asia dim ond o r boblogaeth honno sydd yn byw yn hanner gogleddol a mewndirol y cyfandir sef siberia mongolia casachstan xinjiang tibet inghai gorllewin wsbecistan a tyrcmenistan mae r arall yn byw yn hanner arall y cyfandir i r de daw r gair asia o r gair groeg asia digwydd y gair am y tro cyntaf yng ngwaith yr hanesydd groeg herodotus c c c sy n cyfeirio at asia leiaf ac asia wrth drafod rhyfeloedd groeg a phersia a r ymerodraeth bersiaidd mae asia yn cynnwys tua thraean o dir y byd miliwn km mae ei hyd eithaf o r gorllewin i r dwyrain yn km ac yn km o r gogledd i r de mae r rhan fwyaf o asia o bell ffordd yn gorwedd yn uwch na r cyhydedd yn hemisffer y gogledd dim ond rhai rhannau o dde ddwyrain asia ac is gyfandir india sydd i r de o r cyhydedd mae r cyfandir yn cyffwrdd â r môr arctig yn y gogledd y cefnfor tawel yn y dwyrain a chefnfor india yn y de yn y gorllewin mae asia yn ffinio ag ewrop y môr canoldir rhan ddwyreiniol gogledd affrica a r môr coch mae môr bering sy n rhan o r cefnfor tawel yn gwahanu siberia yng ngogledd ddwyrain asia a gogledd america gorynys arabia india gorynys malaya corea a kamchatka yw r mwyaf a r pwysicaf o r gorynysoedd niferus ar y cyfandir oddi ar arfordir y gogledd ddwyrain ceir ynys sachalin ynysoedd japan a taiwan yn is i lawr mae de ddwyrain asia yn cynnwys nifer fawr iawn o ynysoedd y pwysicaf ohonynt yw ynysoedd luzon a mindanao yn y y philipinau borneo yr ynysoedd indonesaidd sumatra java a sulawesi timor a gini newydd yr ynysoedd pwysicaf oddi ar arfordir de asia yw ceylon sri lanca y maldives ac ynysoedd andaman mae r moroedd llai sy n perthyn i asia yn cynnwys y môr coch rhwng arabia a gogledd ddwyrain affrica môr arabia rhwng dwyrain arabia a gorllewin india bae bengal rhwng dwyrain india a myanmar môr de tsieina môr dwyrain tsieina rhwng taiwan a japan y môr melyn rhwng gogledd ddwyrain tsieina a corea môr japan rhwng japan a manchuria a môr okhotsk rhwng siberia a kamchatka mae cadwyni mynydd pwysicaf asia yn cynnwys mynyddoedd cawcasws yr hindu kush y karakoram mynyddoedd pamir y tien shan y kunlun shan a r himalaya ei hun sy n cynnwys everest mynydd uchaf y byd mae asia yn gartref i r rhan fwyaf o grefyddau mawr y byd ers canrifoedd lawer mae iddewiaeth cristnogaeth ac islam yn tarddu o r un ardal yng ngorllewin asia india yw crud hindŵaeth siciaeth a bwdiaeth a daw taoaeth a chonffiwsiaeth o tsieina yn y gogledd arctaidd shamaniaeth yw r grefydd frodorol ac yn japan mae shinto yn cydfyw â bwdiaeth yn nhermau cynnyrch mewnwladol crynswth ppp ceir yr economi genedlaethol fwyaf yn asia yn ngweriniaeth pobl tsieina gpch dros y degawd diweddaf mae economau tsieina ac india wedi tyfu n gyflym iawn gyda r ddwy wlad yn mwynhau cyfradd cynydd blynyddol cyfartalog o dros gpch yw r economi ail fwyaf yn y byd ar ôl yr unol daleithiau ac mae n cael ei dilyn gan japan ac india fel economau trydydd a phedwaredd mwyaf y byd yn ôl eu trefn yn nesaf daw economau r gwledydd ewropeaidd er enghraifft yr almaen du ffrainc a r eidal asia yw cyfandir mwyaf y byd ac felly n gyfoethog mewn nwyddau naturiol megis petroliwm a haearn mae cynhyrchiant uchel ym myd amaeth yn enwedig yn achos reis yn cynnal dwysedd poblogaeth uchel yn y gwledydd sydd yn yr ardal gynnes a llaith ar y cyhydedd neu yn ei gyffiniau mae r prif cynhyrchion amaethyddol eraill yn cynnwys gwenith ac ieir mae coedwigaeth i w chael ar raddfa helaeth drwy asia i gyd ac eithrio de orllewin a chanolbarth y cyfandir mae pysgota yn un o brif ffynonellau bwyd asia yn enwedig yn japan yr ynys fwyaf yn y byd yw r ynys las neu r lasynys kalaallisut kalaallit nunaat daneg grnland yng ngogledd môr yr iwerydd rhwng canada a gwlad yr iâ mae brenhines denmarc margrethe ii hefyd yn frenhines ar yr ynys las prifddinas yr ynys yw nuuk mae iâ yn gorchuddio o r tir gorchuddir y rhan fwyaf o r wlad gan gap rhew anferth â nunatakau yn torri trwodd o gwmpas ei ymylon o r cap rhew hwn mae nifer o rewlifoedd neu afonydd iâ yn llifo gan gynnwys rhewlif humboldt ac yn torri i fyny n fynyddoedd iâ wrth gyrraedd y môr nodwedd arall ar dirwedd yr ynys las yw r nifer sylweddol o pingos bryniau crwn gyda rhew yn eu canol a geir yno er gwaethaf yr holl rew mae r enw yn y ddaneg ac mewn ieithoedd almaenaidd eraill yn golygu tir neu wlad glas gweler isod mae r ynys las miliwn km yn ymddangos ar fapiau o dafluniad mercator cymaint ag yr affrig miliwn km cyrhaeddodd pobl yr ynys las am y tro cyntaf tua cc tua r flwyddyn darganfu r morwr o lychlynwr eric goch yr ynys fe i galwodd yr ynys las er mwyn denu pobl yno o wlad yr iâ a norwy cyrhaedodd yr inuit modern o r gogledd orllewin tua am gyfnod bu nifer fach o drefedigaethau llychlynaidd ar yr arfordir ond diflanasant erbyn y g naill ai o ganlyniad i afiechyd neu ymosodiadau gan y brodorion yn creuwyd tref fechan ddanaidd newydd ar yr ynys a hawliodd coron denmarc y tir cafodd yr ynys las ei gwahanu oddi wrth denmarc yn ystod yr ail ryfel byd o ganlyniad i feddiannaeth denmarc gan yr almaen daeth y wlad yn rhan gymathedig o ddenmarc yn yn y flwyddyn y collwyd y refferendwm ar ddatganoli yng nghymru enillodd yr ynys las hunanlywodraeth dan sofraniaeth denmarc gyda i senedd ei hun ar gyfer materion mewnol ers mehefin yr iaith yn swyddogol yw kalaallisut cyn hynny roedd y ddaneg hefyd yn iaith swyddogol yn ieithyddol mae n un deulu r inuit yn roedd yn ei siarad yn fyd eang credir i r iaith gyrraedd yr ynys las pan gyrhaeddodd y thuliaid oddeutu gwlad yn ne orllewin ewrop yw teyrnas sbaen neu sbaen mae n rhannu gorynys iberia gyda gibraltar a phortiwgal ac mae n ffinio â ffrainc ac andorra yn y gogledd madrid yw r brifddinas felipe vi yw brenin sbaen mae sbaen yn wlad yn ne orllewin ewrop sy n llenwi r rhan fwyaf o orynys iberia mae hi n ffinio â portiwgal i r gorllewin gibraltar i r de a ffrainc ac andorra i r gogledd dros y pyreneau mae dinasoedd sbaen yng ngogledd yr affrig ceuta a melilla yn ffinio â moroco ceir llawer o lwyfandiroedd uchel a mynyddoedd fel y sierra nevada rhed sawl afon o r ucheldiroedd afon tajo afon ebro afon duero afon guadiana a guadaluivir er enghraifft dechreua hanes sbaen gyda dyfodiad homo sapiens i benrhyn iberia a r diriogaeth sy n awr yn sbaen tua o flynyddoedd yn ôl yn ddiweddarach meddianwyd y diriogaeth yn eu tro gan y celtiaid y ffeniciaid a r groegiaid dechreuodd gweriniaeth rhufain feddiannu sbaen yn y g cc ac yn ddiweddarach daeth yn rhan bwysig o r ymerodraeth rufeinig wedi cwymp yr ymerodraeth rufeinig yn y gorllewin meddiannwyd sbaen gan y fisigothiaid yn ymosodwyd ar y deyrnas fisigothig gan fyddin islamaidd a chyn pen ychydig flynyddoedd roedd bron y cyfan o sbaen ym meddiant dilynwyr islam heblaw am ran fechan yn y gogledd dan yr enw al andalus datblygodd sbaen islamaidd ei diwylliant unigryw ei hun yn ystod y mlynedd nesaf yn rhannol oherwydd ymraniadau r mwslimiaid gallodd y cristionogion yn y gogledd ddechrau proses o adennill tiriogaeth a elwir y reconuista a ddaeth i ben pan orchfygwyd y deyrnas islamaidd olaf teyrnas granada gyda chwymp dinas granada yn dechreuodd cyfnod newydd yn hanes sbaen oherwydd yr un flwyddyn hwyliodd christopher columbus i r byd newydd hyn oedd dechrau ymerodraeth sbaen goresgynnwyd mecsico gan hernando corts a goresgynnodd francisco pizarro diriogaeth periw gan ddinistrio ymerodraeth yr inca meddiannwyd rhannau helaeth o ganolbarth a de america gyda rhai meddiannau yn asia ac affrica hefyd dechreuodd nerth milwrol sbaen edwino yn y g ac yn nechrau r g rhoddodd napoleon ei frawd jos bonaparte ar orsedd sbaen bu gwrthryfel poblogaidd yn erbyn y ffrancod a chyda chymorth byddin brydeinig gyrrwyd hwy o r wlad dilynwyd hyn gan gyfnod o ansefydlogrwydd a chollodd sbaen ei meddiannau tramor yn dechreuodd rhyfel cartref sbaen a arweiniodd at fuddugoliaeth francisco franco a fu n rheoli sbaen fel unben hyd ei farwolaeth yn wedi ei farwolaeth ef daeth y brenin juan carlos i i r orsedd a chytunwyd ar gyfansoddiad democrataidd yn ymunodd sbaen a r undeb ewropeaidd a gwelwyd tŵf economaidd sylweddol yn derbyniwyd yr euro fel arian ar ionawr roedd poblogaeth sbaen yn yn ôl yr instituto nacional de estadstica ine sbaen yw r bumed wlad yn yr undeb ewropeaidd o ran poblogaeth ond mae dwysder y boblogaeth yn gymharol isel person km sgwar fel llawer o wledydd ewrop mae r boblogaeth yn tueddu i heneddio yn roedd cyfartaledd oedran trigolion sbaen yn roedd o r boblogaeth dan oed rhwng a a dros i raddau mae mewnfudiad wedi gwrthweithio r duedd yma yn roedd disgwyliad bywyd yn sbaen yn ar gyfartaledd i ddynion a i ferched mae dwysder y boblogaeth yn uwch o gwmpas yr arfordir ac o amgylch madrid yng nghanol y wlad mae diboblogi yn broblem yn yr ardaloedd gwledig mae llawer o bentrefi wedi u gadael yr ardaloedd dinesig mwyaf o ran poblogaeth yw yr ynysoedd gyda r boblogaeth fwyaf yw yn ôl cyfrifiad roedd o boblogaeth sbaen yn dramorwyr roedd y mwyafrif o america ladin gorllewin ewrop dwyrain ewrop a r magreb rhennir y wlad yn nifer o gymunedau ymreolaethol comunidades autonomas yn sbaeneg ceir provincia neu ranbarth sy n tarddu nôl i archwiliad tir gwladwriaeth yng ngorllewin ewrop yw ffrainc enw swyddogol gweriniaeth ffrainc mae n ffinio â môr udd gwlad belg a lwcsembwrg yn y gogledd yr almaen y swistir a r eidal yn y dwyrain monaco môr y canoldir sbaen ac andorra yn y de a môr iwerydd yn y gorllewin paris ydy r brifddinas mae r mwyafrif o bobl ffrainc yn siarad ffrangeg unig iaith swyddogol y wlad ond ceir sawl iaith arall hefyd megis llydaweg yn llydaw basgeg yn y rhan o wlad y basg sydd yn ne orllewin ffrainc corseg ar ynys corsica ac ocsitaneg iaith draddodiadol rhan helaeth o r de mae nifer o fewnfudwyr a u teuluoedd o r maghreb yn bennaf yn siarad arabeg yn ogystal yng nghyfnod yr henfyd adnabyddid rhan helaaeth y diriogaeth sy n awr yn ffrainc fel gâl ac fe i preswylid gan nifer o lwythau celtaidd mewn sawl teyrnas frodorol annibynnol yn cc ymosododd y rhufeiniaid ar dde gâl yn dilyn cais am gymorth gan drigolion groegaidd dinas massilia erbyn cc roeddynt wedi concro rhan dde ddwyreiniol gâl yn ddiweddarch daeth y rhan yma yn dalaith rufeinig dan yr enw gallia narbonensis concrwyd gweddill gâl gan iŵl cesar mewn cyfres o ymgyrchoedd rhwng cc a cc y frwydr dyngedfennol oedd brwydr alesia yn cc pan orchfygodd cesar gynghrair o lwythau celtaidd dan arweiniad vercingetorix o lwyth yr arverni daeth gâl yn rhan o r ymerodraeth rufeinig a datblygodd diwylliant galaidd rufeinig nodweddiadol yma daw enw presennol y wlad o r ffranciaid yn wreiddiol yn nifer o lwythau almaenig a ddaeth at ei gilydd mewn cynghrair yn ddiweddarch llwyddasant i greu teyrnas dan yr enw francia mewn ardal sy n cynnwys ffrainc a rhan orllewinol yr almaen bu ffrainc yn rhan o deyrnas siarlymaen a i fab louis dduwiol wedi marwolaeth louis rhannwyd ei deyrnas rhwng ei dri mab yng nghytundeb verdun derbyniodd siarl foel ffrancia orllewinol a ddaeth yn deyrnas ffrainc yn ddiweddarach yn dechreuodd rhyfel am orsedd ffrainc rhwng brenhinllin plantaganet o loegr a brenhinllin valois o ffrainc y rhyfel can mlynedd parhaodd yr ymladd am mlynedd hyd ond gyda nifer o ysbeidiau byr o heddwch a dwy ysbaid hirach bu tua mlynedd o ymladd i gyd diweddodd gyda r saeson yn cael eu gyrru allan o ffrainc heblaw am calais ond roedd rhannau helaeth o ffrainc wedi eu hanrheithio dymchwelwyd y frenhiniaeth gan y chwyldro ffrengig rhwng a cipiwyd grym gan napoleon bonaparte fel yr ymerawdwr napoleon i ac enillodd byddinoedd ffrainc gyfres o fuddugoliaethau daeth y cyfnod o lwyddiannau i ben pan ymosododd napoleon ar rwsia yn collwyd y rhan fwyaf o r fyddin wrth geisio dychwelyd o rwsia alltudiwyd napoleon i ynys elba wedi iddo gael ei orchfygu ym mrwydr leipzig a phan geisiodd dychwelyd gorchfygwyd ef yn mrwydr waterloo a i alltudio i ynys sant helena adferwyd y frenhiniaeth dros dro yna daeth nai napoleon yn ymerawdwr yn y rhyfel byd cyntaf bu ymladd anm flynyddoedd ar diriogaeth ffrainc rhwng yr almaen a ffrainc a i chyngheiriaid ymhlith brwydrau enwocaf byddinoedd ffrainc yn y cyfnod yma mae brwydr y marne a brwydr verdun er i ffrainc a i chyngheiriaid fod yn fuddugol dioddefodd y wlad golledion enbyd yn ystod yr ail ryfel byd bu ffrainc yn un o r cynghreiriaid yn dilyn brwydr ffrainc ym rhannwyd ffrainc fetropolitanaidd yn rhanbarthau a feddiannwyd gan yr almaen a r eidal a rhanbarth llywodraeth vichy oedd yn cydweithio â phwerau r axis yn ystod blynyddoedd y feddiannaeth brwydrodd mudiad y rsistance yn erbyn y meddianwyr a r cydweithredwyr adferwyd sofraniaeth ffrengig ym ac aeth y cynghreiriaid ymlaen i ennill y rhyfel ym tyfir gwenith yng ngogledd ddwyrain ffrainc ac yno hefyd mae r diwydiannau trymion o gwmpas y maes glo sy n ymestyn o bthune hyd at valenciennes mae r diwydiannau haearn a dur cemegau a gweolion mae ffatrioedd y cwmni rwber michelin yn y massif central yn y de ddwyrain tyfir gwinwydd ffrwythau a llysiau ac wrth gwrs mae cynhyrchu gwin yn bwysig yn ffrainc mae gan ffrainc amrywiaeth mawr o ran tirwedd o r gwastadeddau arfordirol yn y gogledd a r gorllewin i fynyddoedd yr alpau a r pyreneau yn y de ddwyrain a r de orllewin yn yr alpau ffrengig y mae mont blanc y mynydd uchaf yng ngorllewin ewrop gydag uchder o m mae ardaloedd mynyddig eraill yn ogystal gan gynnwys y massif central y jura y vosges y massif armoricain a r ardennes mae sawl afon nodedig yn llifo trwy r wlad gan gynnwys afon loire afon rhône sy n tarddu yn y swistir afon garonne sy n tarddu yn sbaen afon seine ac afon vilaine gyda phoblogaeth o miliwn saif ffrainc yn eg ymysg gwledydd y byd mae tŵf naturiol heb gynnwys mewnfudiad y boblogaeth wedi cyflynu yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn tyfodd y boblogaeth o tra yn roedd mwy o enedigaethau nag o farwolaethau yn ymfudodd o bobl i ffrainc ohonynt o wledydd affrica a o ewrob yn ôl y sefydliad cenedlaethol dros ystadegau ac astudiaethau economaidd roedd tua miliwn o bobl wedi ei geni mewn gwledydd eraill yn byw yn ffrainc filiwn ohonynt wedi dod yn ddinasyddion ffrengig er fod poblogaeth y wlad yn cynyddu mae poblogaeth llawer o ardaloedd gwledig yn parhau i leihau yn y cyfnod gostyngodd poblogaeth pymtheg o dpartements gwledig y gostyngiad mwyaf oedd yn creuse dinasoedd mwyaf ffrainc yw rhennir gweriniaeth ffrainc yn rgion mae ohonynt yn ffurfio r ffrainc gyfandirol felly wrth gyfri corsica hefyd mae yna rgion yn ffrainc fetropolitanaidd y rgions tramor guadeloupe martiniue runion mayotte a guiana ffrengig yw r arall rhennir y rgions ymhellach yn dpartement mae pob un o r rgions tramor hefyd yn dpartement ynddi i hun mae rhif gan bob dpartement rhif a ddefnyddir ar gyfer codau post cofrestru ceir ac yn y blaen rhennir pob un o r dpartements metropolitanaidd yn sawl arrondissement a rennir wedyn yn cantons llai rhennir y cantons yn communes mae yna commune ac mae cyngor trefol etholedig gan bob un rhennir communes paris lyon a marseille yn arrondissements trefol yn ogystal yn ogystal â r uchod mae sawl tiriogaeth dramor gan weriniaeth ffrainc gweriniaeth ar ynys iwerddon yw gweriniaeth iwerddon gwyddeleg poblacht na hireann saesneg republic of ireland yn swyddogol ire neu ireland dulyn yw prifddinas y weriniaeth mae n cynnwys o sir iwerddon gelwir pennaeth y wladwriaeth yn uachtarn neu arlywydd ond y taoiseach ydyw pennaeth y llywodraeth neu r prif weinidog nid yw r wladwriaeth wyddeleg yn defnyddio r enw gweriniaeth iwerddon i ddisgrifiio ei hunan o gwbl mewn cytundebau rhyngwladwol a chyfansoddiadol iwerddon ire ireland yw r enw a ddefnyddir yn fras gellir disgrifio nodweddion daearyddol iwerdon fel gwastadeddau eang yng nghanol yr ynys gyda mynyddoedd gerllaw r arfordir yn amgylchynu r gwastadedd hwn y mynydd uchaf yw carrauntoohil gwyddeleg corrn tuathail sy n medr troedfedd o uchder ceir nifer sylweddol o ynysoedd o amgylch yr arfordir yn enwedig oddi ar yr arfordir gorllewinol yr afon fwyaf ar yr ynys yw afon shannon sy n km millir o hyd gydag aber sy n km milltir arall o hyd mae n llifo i fôr iwerydd ychydig i r de o ddinas limerick ceir hefyd nifer o lynnoedd sylweddol o faint mae n anodd penderfynu pryd yn union y sefydlwyd gweriniaeth iwerddon yn llofnodwyd cytundeb rhwng cynrychiolwyr y weriniaeth wyddelig gwyddeleg saorstt ireann a chynrychiolwyr teyrnas unedig prydain fawr ac iwerddon yn sefydlu gwladwriaeth rydd iwerddon saesneg irish free state roedd yr enw saesneg irish freestate yn gyfieithiad llythrennol o enw gwyddeleg y weriniaeth wyddelig ond o dan y cytundeb hwn roedd y wladwriaeth newydd yn rhan o r ymerodraeth brydeinig ac roedd brenin teyrnas unedig prydain fawr ac iwerddon i barhau fel brenin iwerddon arweinodd hyn at ryfel cartref a gollwyd gan y gweriniaethwyr a sefydlwyd gwladwriaeth wyddelig gyda brenin prydain fawr ac iwerddon yn frenin arni yn cynhaliwyd refferendwm i sefydlu cyfansoddiad newydd i iwerddon mae cyfansoddiad iwerddon mewn grym hyd heddiw nid oedd unrhwy son yn y cyfansoddiad hwn am na brenin na chynrychiolydd brenhinol yn iwerddon er ni fu i r cyfansoddiad ddweud bod iwerddon bellach yn wladwriaeth nac yn hollol annibynnol i bob pwrpas roedd y cysylltiad rhwng y deyrnas unedig a r wladwriaeth rydd ar ben o dan y cyfansoddiad hwn iwerddon ire ireland oedd enw r wlad nid y weriniaeth rydd a dyma r sefyllfa gyfreithiol hyd heddiw yn pasiwyd deddf gan senedd iwerddon o r enw deddf gweriniaeth iwerddon a ddatganodd yn glir bod iwerddon yn weriniaeth ni newidiodd y ddeddf hon gyfansoddiad ac mewn gwirionedd nid oedd ynddi ond datganiad clir a diamwys o r sefyllfa fel y roedd mewn gwirionedd nid yw r ddau derm hyn yn gyfystyr â i gilydd defyddir yr enw y weriniaeth wyddelig saesneg the irish republic i gyfeirio at y wladwriaeth chwildroadol a sefydlwyd yn gyda gwrthryfel y pasg yn nulyn a mannau eraill yn iwerddon dyma r wladwriaeth a anfonodd gynrychiolwyr i negodi gyda chynrychiolwyr prydain fawr ac iwerddon yn gwrthododd nifer helaeth o r boblogaeth a r dil senedd iwerddon dderbyn bod y wladwriaeth hon wedi dod i ben pan sefydlwyd y wladwriaeth rydd ac mae rhai n mynnu bod y wladwriaeth hon yn parhau i fodoli n de jur yn ôl y gyfraith o hyd dyma r wladwriaeth a roddodd byddin weriniaethol iwerddon ei theyrngarwch iddi tan yn ddiweddar iawn ac mae rhai carfanau milwriaethus yn honni bod y wladwriaeth hon yn bodoli o hyd er yn guddiedig a bod pob gwladwriaeth arall ire ireland a gogledd iwerddon yn anghyfreithlon defnyddir yr enw gweriniaeth iwerddon saesneg the republic of ireland ar lafar gwlad i gyfeirio at ire iwerddon wedi pasio deddf gweriniaeth iwerddon yn draddodiadol rhennir ynys iwerddon yn o siroedd o r rhain mae yng ngweriniaeth iwerddon a chwech yng ngogledd iwerddon sylwer nad yw r siroedd hyn yn cyfateb ym mhob achos i r unedau gweinyddol presennol nodyn mae r hen swydd ddulyn yn awr yn dair swydd newydd i contae tha cliath theas county of south dublin ii contae fine gall county of fingal iii contae dn laoghaire rth an din county of dn laoghaire rathdown un o r gwledydd celtaidd yng ngogledd orllewin ewrop ac un ynys ym môr iwerydd yw iwerddon gwyddeleg ire a saesneg ireland gwyddeleg iaith geltaidd yn perthyn i aeleg a manaweg ydyw r iaith gynhenid ond saesneg a siaredir gan y mwyafrif ers y g mae dwy uned wleidyddol yn rhannu r ynys gweriniaeth iwerddon a gogledd iwerddon darn o r deyrnas unedig yn y cyfnod cynnar nid oedd iwerddon yn ynys gan fod tir yn ei chysylltu ag ynys prydain ac ag ewrop mae r olion cyntaf sydd wedi eu darganfod hyd yn hyn yn dyddio i tua cc mae llawer mwy o olion o r cyfnod neolithig gyda nifer o feddau neu gromlechi enwog o r cyfnod yma megis newgrange credir i r cenhadon cristionogol cyntaf gyrraedd yr ynys tua dechrau neu ganol y g gyda sant padrig yn arbennig o amlwg erbyn tua roedd yr hen grefydd wedi diflannu i bob pwrpas o tua bu llawer o ymosodiadau gan y llychlynwyr a bu difrod fawr ar y mynachlogydd o ganlyniad ymsefydlodd rhai o r llychlynwyr ar arfordir dwyreiniol iwerddon a thyfodd dulyn yn ganolfan bwysig yn y byd llychlynaidd roedd yna gysylltiadau cryf rhwng gwŷr dulyn a brenhinoedd gwynedd erbyn yr oesoedd canol ganwyd gruffudd ap cynan yn nulyn a i fagu yn swords gerllaw roedd yn fab i cynan ap iago a ragnell ferch olaf arnaid brenin daniaid dulyn ac yn ystod ei ymdrechion i ennill rheolaeth dros wynedd cafodd gruffudd lawer o gymorth o iwerddon yn ymosodwyd ar yr ynys gan arglwyddi normanaidd llawer ohonynt o arglwyddiaethau normanaidd cymru megis eu harweinydd richard de clare il iarll penfro a elwid yn strongbow roedd y rhain yn ddeiliaid y goron seisnig ond dim ond yn raddol y daeth brenhinoedd lloegr i lwyr reoli iwerddon am ganrifoedd dim ond y rhanbarth seisnig yr oeddynt yn ei reoli gyda ffiniau hwn yn amrywio yn ôl llwyddiant milwrol y ddwy ochr bu cyfres o ymgyrchoedd milwrol rhwng a yn cynnwys ymgyrch gan oliver cromwell yn pan laddwyd miloedd o wyddelod yn yr un cyfnod trawsblannwyd miloedd o ymfudwyr o loegr a r alban i iwerddon yn y cyfnod yma roedd gan iwerddon ei senedd ei hun er nad oedd gan y mwyafrif o r brodorion oedd yn gatholigion unrhyw ran mewn llywodraeth bu gwrthryfel yn gyda rhywfaint o gymorth o ffrainc ond cafodd ei orchfygu a lladdwyd miloedd lawer yn gwnaed i ffwrdd a senedd iwerddon a chafodd yr ynys ei hymgorffori yn y deyrnas unedig yn dechreuodd cyfreithiwr catholig daniel o connell ymgyrch i sicrhau r bleidlaid i gatholigion a llwyddwyd i sicrhau hyn yn yn y cyfnod effeithiwyd ar yr ynys gan y newyn mawr gwyddeleg an gorta mr credir i tua miliwn o bobl farw o newyn a gorfodwyd i nifer llawer mwy ymfudo o iwerddon i geisio bywoliaeth lleihaodd poblogaeth iwerddon o miliwn cyn y newyn i miliwn yn yn rhannol oherwydd hyn ac hefyd oherwydd effaith ysgolion saesneg eu hiaith dechreuodd y ganran o r boblogaeth a fedrai r iaith wyddeleg leihau a diflannodd yn hollol o rai ardaloedd parhaodd cenedlaetholdeb yn gryf a bu nifer o wrthryfeloedd yn ystod hanner cyntaf y g bu hefyd ymgyrchoedd am hunanlywodraeth trwy ddulliau seneddol ac yn y au daeth hyn yn bwnc llosg trwy ymdrechion charles stewart parnell cyflwynodd y prif weinidog prydeinig william ewart gladstone ddau fesur i roi hunanlywodraeth i iwerddon yn a ond gorchfygwyd hwy yn nhy r cyffredin yn roedd y blaid seneddol wyddelig dan john redmond mewn sefyllfa gref yn nhy r cyffredin gyda r rhyddfrydwyr yn dibynnu ar eu cefnogaeth i barhau mewn grym yn cyflwynwyd mesur arall i roi hunanlywodraeth i iwerddon o fewn y deyrnas gyfunol ond gwrthwynebwyd hyn yn gryf gan y protestaniaid yn y gogledd ddwyrain rhoddodd dechreuad y rhyfel byd cyntaf yn derfyn ar y mesur am y tro yn bu gwrthryfel arall gwrthryfel y pasg gydag ymladd ffyrnig yn ninas dulyn dros wythnos y pasg gorchfygwyd y gwrthryfel gan y fyddin brydeinig a dienyddiwyd nifer o r arweinwyr yn cynnwys padraig pearse a james connolly fodd bynnag trodd hyn lawer o boblogaeth iwerddon o blaid annibyniaeth lwyr yn ethloliad cyffredinol collodd y blaid seneddol wyddelig oedd yn ceisio hunanlywodraeth bron y cyfan o u seddau yn iwerddon i sinn fin oedd yn hawlio annibyniaeth lwyr roedd llawer o r rhai a gymerodd ran yn y gwrthryfel ymysg y rhai a sefydlodd y dil cyntaf yn yn eu plith amon de valera a michael collins datblygodd rhyfel rhwng byddin weriniaethol iwerddon yr i r a a r fyddin brydeinig a i hunedau cynorthwyol megis y black and tans yn arwyddwyd cytundeb rhwng yr arweinwyr gwyddelig arthur griffith a michael collins a r llywodraeth brydeinig dan david lloyd george roedd y cytundeb yma yn rhoi annibyniaeth i o siroedd iwerddon gan greu gweriniaeth iwerddon ond gyda chwech sir yn y gogledd ddwyrain lle roedd y mwyafrif o r boblogaeth yn brotestaniaid yn parhau yn rhan o r deyrnas unedig yn fras gellir disgrifio nodweddion daearyddol iwerdon fel gwastadeddau eang yng nghanol yr ynys gyda mynyddoedd gerllaw r arfordir yn amgylchynu r gwastadedd hwn y mynydd uchaf yw corrn tuathail saesneg carrauntoohil ym mynyddoedd macgillycuddy s reeks yn swydd kerry yn y de orllewin sy n medr troedfedd o uchder ymhlith mynyddoedd eraill yr ynys mae mynyddoedd wicklow ceir nifer sylweddol o ynysoedd o amgylch yr arfordir yn enwedig oddi ar yr arfordir gorllewinol yr afon fwyaf ar yr ynys yw afon shannon sy n km millir o hyd gydag aber sy n km milltir arall o hyd mae n llifo i fôr iwerydd ychydig i r de o ddinas limerick ceir hefyd nifer o lynnoedd sylweddol o faint lough neagh yn y gogledd yw r mwyaf loch coiribe yn y gorllewin yw r ail o ran maint a llyn mwyaf gweriniaeth iwerddon trydydd llyn iwerddon o ran maint yw loch deirgeirt lough derg ar afon shannon mae gan iwerddon nifer o ynysoedd yn enwedig oddi ar yr arfordir gorllewinol y fwyaf o r ynysoedd hyn yw ynys achill mae ynysoedd arann hefyd yn nodedig ymhlith yr ynysoedd eraill mae ynysoedd blasket ynys rathlin ac ynys toraigh amon de valera ganwyd edward george de valera enw gwyddeleg amonn de bhailara hydref awst oedd un o arweinyddion y mudiad dros annibyniaeth iwerddon oddi wrth brydain ar ddechrau r ugainfed ganrif cymerodd ran yng ngwrthryfel y pasg yn a bu bron iddo gael ei ddienyddio gydag arweinwyr eraill y gwrthryfel gwrthododd arwain y ddirprwyaeth a aeth i lundain i gael cytundeb gyda llywodraeth prydain arhosodd yn ôl yn nulyn ond roedd yn anghytuno n llwyr gyda r teledau a arwyddwyd ar ei ran gan michael collins arthur griffith a r dirprwyaeth ac yn flin na wnaethant gysylltu a thrafod ag ef cyn arwyddo achosodd teledau r cytunedb a arwyddwyd cytundeb eingl wyddelig iddo ymddiswyddo fel arlywydd iwerddon yn ddiweddarch daeth yn arweinydd yr wrthblaid weriniaethol yn ystod y rhyfel cartref iwerddon wedi methiant y rhyfel cartref i newid polisi y wladwriaeth newydd fe sefydlodd de valera blaid weriniaethol newydd fianna fil a ddaeth fewn i rym yn yn ddiweddarach daeth yn brif weinidog dair gwaith y tro cyntaf fel ail arlywydd y cyngor gweithredol ac fel y taoiseach cyntaf teitl y prif weinidog yn ôl cyfansoddiad gorffennodd ei yrfa wleidyddol fel trydydd arlywydd gweriniaeth iwerddon gwyddeleg uachtarn na hireann rhwng mehefin a mehefin de valera oedd prif awdur a symbylydd ysgrifennu cyfansoddiad iwerddon ar ddiwedd yr au rhoddodd y cyfansoddiad statws a threfn i wladwriaeth rydd iwerddon er bod pwyslais fawr ar ddysgeidiaeth grefyddol catholig mae n ymwerthod â gwneud catholigiaeth yn grefydd swyddogol y wladwriaeth newydd bu sawl newid i r cyfansoddiad dros y degawdau ond mae n dal i fod yn ei hanfod yn arwydd o lwyddiant gwaddol de valera gweriniaeth ffederal yr almaen neu r almaen almaeneg bundesrepublik deutschland gweriniaeth ffederal yng nghanol ewrop yw r almaen mae n ffinio â môr y gogledd denmarc a r môr baltig almaeneg ostsee sef môr y dwyrain yn y gogledd gweriniaeth tsiec a gwlad pwyl yn y dwyrain y swistir ac awstria yn y de a ffrainc lwcsembwrg gwlad belg a r iseldiroedd yn y gorllewin berlin yw r brifddinas ni chafwyd chwyldro almaenig ond y mae r modd yr ymatebodd y tiroedd almaenig i her chwyldroadol y chwyldro ffrengig gan addasu syniadau wedi llunio datblygiad gwleidyddol a chymdeithasol yr almaen hyd at yr g y cofnod cyntaf a geir o hanes yr almaen yw am nifer o lwythau almaenig a oedd yn byw yn y diriogaeth sy n awr yn wladwriaeth yr almaen gorchfygwyd rhai o r rhain gan y rhufeiniaid a daeth y rhannau i r gorllewin o afon rhein yn rhan o r ymerodraeth rufeinig bu r rhufeiniaid yn ymgyrchu tu hwnt i afon rhein hefyd ond ni lwyddasant i w gwneud yn rhan o r ymerodraeth yn oc gorchfygwyd byddin rufeinig dan publius uinctilius varus gan gynghrair o lwythau almaenig dan arminius ym mrwydr fforest teutoburg dinistriwyd tair lleng rufeinig yn llwyr dilynwyd y frwydr gan saith mlynedd o ymladd cyn i r ffin gael ei sefydlogi ar hyd afon rhein sefydlwyd yr ymerodraeth lân rufeinig yn y g a pharhaodd hyd yr almaen oedd cnewyllyn yr ymerodraeth er ei bod ar adegau yn cynnwys awstria slofenia gweriniaeth tsiec gorllewin gwlad pwyl yr iseldiroedd dwyrain ffrainc y swistir a rhan o ogledd yr eidal collwyd llawer o r tiriogaethau hyn erbyn canol y g a daeth i w galw yn ymerodraeth lân rufeinig y genedl almaenig rhwng a effeithiwyd yn fawr ar yr almaen gan frwydrau r rhyfel deng mlynedd ar hugain dechreuodd y rhyfel fel anghydfod crefyddol rhwng y protestaniaid a r catholigion o fewn yr ymerodraeth lân rufeinig yn raddol tynnwyd y rhan fwyaf o wledydd ewrop i mewn i r ymladd llawer ohonynt am resymau nad oedd yn gysylltiedig â chrefydd ymladdwyd y rhan fwyaf o r brwydrau yng nghanolbarth ewrop yn enwedig yr almaen gwneid llawer o ddefnydd o fyddinoedd o hurfilwyr ac anrheithiwyd tiriogaethau eang ganddynt credir i boblogaeth y gwladwriaethau almaenig ostwng o tua yn ystod y rhyfel yn brandenburg roedd y colledion tua hanner y boblogaeth diweddodd y rhyfel gydag arwyddo cytundeb mnster rhan o heddwch westphalia ffurfiwyd y conffederasiwn almaenig yn yna ffurfiwyd ymerodraeth yr almaen yn gydag otto von bismarck yn ffigwr allweddol daeth yr ymerodraeth i ben ar ddiwedd y rhyfel byd cyntaf a ffodd yr ymerawdwr wilhelm ii i r iseldiroedd sefydlwyd gweriniaeth weimar yn ond dilynwyd y rhyfel gan gyni mawr a wnaed yn waeth gan y teimlad gan ran o r boblogaeth o ddarostyngiad cenedlaethol oherwydd cytundeb versailles yn daeth adolf hitler yn ganghellor daeth diwedd ar weriniaeth weimar a dechreuodd y drydedd reich arweiniodd hyn at yr ail ryfel byd wedi i r almaen gael ei gorchfygu rhannwyd y wlad yn ddwy gorllewin yr almaen a dwyrain yr almaen parhaodd hyn hyd pan adunwyd y wlad gwastadedd yw rhan helaeth o ogledd yr almaen rhan o wastadedd canolbarth ewrop mae r de yn llawer mwy mynyddig yn enwedig yn yr alpau lle mae r copa uchaf y zugspitze yn cyrraedd medr o uchder ac eithrio afon donaw yn y de mae afonydd yr almaen yn llifo tua r môr tawch a r môr baltig gan gynnwys afon rhein afon elbe afon weser ac afon ems sy n llifo tua r gogledd y llyn mwyaf yw r bodensee er nad ydyw yn ei gyfanrwydd yn gyfan gwbl o fewn ffiniau r almaen gyda phoblogaeth o tua rhagfyr yr almaen yw r wlad fwyaf o ran poblogaeth sy n gyfan gwbl o fewn ewrop a r eg fwyaf poblog yn y byd o r rhain mae tua miliwn heb fod o dras almaenig gyda phobl o dras tyrcaidd y mwyaf niferus o r rhain yn nid yw r boblogaeth yn cynyddu ar hyn o bryd gelwir pedwar grŵp o bobl yn lleiafrifoedd cenedlaethol y daniaid frisiaid roma a sinti a r sorbiaid wedi r ail ryfel byd symudodd tua miliwn o almaenwyr ethnig i r almaen o ddwyrain ewrop ac ers y au bu mewnfudo almaenwyr ethnig o casachstan rwsia a r wcrain er i r rhan fwyaf o iddewon yr almaen gael eu llofruddio yn yr holocost mae r niferoedd wedi cynyddu yn ddiweddar gyda thros wedi ymfudo i r almaen o ddwyrain ewrop ers dinasoedd mwyaf yr almaen gyda ffigyrau poblogaeth ar gyfer rhagfyr yw y prif enwadau a chrefyddau yw ceir y rhan fwyaf o gatholigion yn y de ddwyrain yn ne bafaria ac yn ardal cwlen tra bo protestaniaid yn fwyaf niferus yn y gogledd mae r almaen yn weriniaeth ffederal sy n cynnwys o daleithiau ffederal a elwir yn lnder unigol land mae teyrnas denmarc daneg kongeriget danmark neu denmarc daneg yn deyrnas lychlynnaidd fach yng ngogledd ewrop mae môr y gogledd yn amgylchynu r wlad ag eithrio r ffin ddeheuol â r almaen unwyd denmarc yng nghyfnod y llychlynwyr yn y g gan y brenin harald ddantlas a drodd y wlad at gristnogaeth yn yr g cymerodd denmarc feddiant ar loegr am gyfnod yn unodd a sweden a norwy parhaodd yr undeb a sweden hyd a r undeb a norwy hyd arferai gwlad yr iâ fod ym meddiant denmarc hefyd hyd nes iddi ddod yn annibynnol yn o hyd meddiannwyd denmarc gan yr almaen yn daeth yn rhan o r undeb ewropeaidd denmarc yw r fwyaf deheuol o wledydd llychlyn mae n cynnwys y rhan fwyaf o orynys jylland jutland a thua o ynysoedd y mwyaf o r rhain yw sjlland fyn lolland falster langeland als mn bornholm ac amager tir isel yw bron y cyfan o r wlad gyda mwy na yn dir amaethyddol y copa uchaf yw mllehj medr saif y brifddinas ar ynys sjlland seeland sydd a chulfor resund yn ei gwahanu oddi wrth sweden cysylltir copenhagen a dinas malm yn sweden gan bont resund a thwnel yr unig ffin ar dir sych yw r ffin a r almaen yn y de ynys ar gwr gogleddol bae ceredigion sy n gorwedd i r gorllewin o benrhyn llŷn yng ngwynedd yw ynys enlli rhaid croesi r swnt sef y môr rhwng aberdaron ac enlli i fynd i r ynys sefydlwyd mynachlog ar enlli yn y bumed ganrif gan sant cadfan dichon bod meudwyon clas aberdaron yn croesi i r ynys er mwyn ymneilltuo o r byd yn yr oesoedd cynnar yn ystod yr oesoedd canol daeth yr ynys yn gyrchfan pererindota enwog roedd tair pererindod i ynys enlli yn cyfateb i un i rufain yn ôl traddodiad mae ugain mil o saint wedi eu claddu yno yn ddiweddarach disodlwyd yr hen fynachlog geltaidd gan abaty r santes fair abaty awstinaidd mae olion yr hen abaty i w gweld yno o hyd galwodd gerallt gymro yn nefyn ar ei daith trwy gymru yn dyma ei ddisgrifiad o r ynys codwyd goleudy ar bwynt deheuol yr ynys yn mae r goleudy o siâp sgwâr anghyffredin ac yn gant troedfedd o uchder fel yn achos ynys lawd joseph nelson oedd y pensaer costiodd i godi mae r goleudy yn otomatig bellach ac yn cael ei redeg o ganolfan gwylio r glannau caergybi mae gwylfa adar ar yr ynys sy n bwysig fel man nythu i nifer o rywogaethau yn enwedig aderyn drycin manaw yn ystod y tymor mudo yn yr hydref gellir gweld adar anarferol iawn ar yr ynys mae r ynys yng ngofal ymddiriedolaeth ynys enlli ceir fferm weithredol ar yr ynys o hyd ac mae hi n boblogaidd gan ymwelwyr sy n ceisio tawelwch ar dywydd braf gellir croesi r swnt iddi ar gychod sy n hwylio o aberdaron enlli yw cartref gwreiddiol afalau ynys enlli a elwir weithiau yr afal mwyaf prin yn y byd credir i r coed afalau gael eu tyfu yno aers y g gan y mynachod goroesoedd rhai enghreifftiau dros y canrifoedd ond ni chafodd ei hadnabod yn rhywogaeth arbennig tan pan anfonodd ian sturrock sampl i r casgliad ffrwythau cenedlaethol yn brogdale caint mae coed afalau enlli ar werth mewn sawl man erbyn heddiw daeth un o ddyddiaduron william jones enlli gweinidog gyda r methodistiaid calfinaidd ar yr ynys i r fei yn dyddiadur y flwyddyn ydoedd ac yn ogystal â i drefniadau yn y gwahanol gapeli ym mhen llŷn roedd o hefyd yn cofnodi r glaw a ddisgynodd ar yr ynys ddiwrnod olaf pob mis neu r diwrnod cynt os digwyddai i r diwrnod olaf ddisgyn ar y sabboth dilyna cofnodion wj graff uchaf y stadegau swyddogol cymru a lloegr y flwyddyn honno yn agos ionawr mehefin a thachwedd oedd yr eithriadau gyda ffigyrau r gweinidog yn is o dipyn na r cyfartaledd ehangach mae hyn yn nodweddiadol o ynysoedd sydd yn aml gyda u hinsawdd eu hunain er i offeiriaid yr eglwys anglicanaidd ragori fel naturiaethwyr dros tair canrif er gwell neu waeth i w dyletswyddau bugeiliol eraill ychydig o dystiolaeth sydd yna am weinidogion anghudffurfiol yn ymddiddori yn y byd o u cwmpas ai ar y byd nesaf oedd eu bryd ymddengys felly bod william jones yn eithriad hn hyn o beth mae prydain fawr yn ynys oddi ar arfordir gogledd gorllewinol ewrop hi ydyw r fwyaf o r ynysoedd prydeinig mae tair cenedl o fewn yr ynys sef cymru yr alban a lloegr mae rhai pobl yn ystyried cernyw yn bedwaredd genedl nas cydnabyddir yn swyddogol yn wleidyddol ystyrir bod yr ynysoedd llai sydd yn rhannau o gymru lloegr neu r alban fel ynys enlli er enghraifft yn rhannau o brydain fawr hefyd llywodraethir yr ynys gan senedd yn llundain fel rhan o wladwriaeth teyrnas unedig prydain fawr a gogledd iwerddon er bod mesur o hunanlywodraeth gan gymru a r alban erbyn hyn sylwer nad ydyw talaith gogledd iwerddon yn rhan o brydain fawr mae r enw ei hun yn bur ddiweddar ynys prydain neu brydain oedd yr enw gwreiddiol ac fe i gelwid felly am ei bod yn gartref i r brythoniaid er bod lle i ddadlau fod yr enw brythoneg prydein a r enw goideleg cyfystyr cruithenn yn cyfeirio at y pictiaid yn wreiddiol britannia oedd enw r rhufeiniaid ar yr ynys yn seiliedig ar y gair brythoneg dan bwysau r goresgynwyr o r almaen sef y sacsoniaid yr eingl a llwythi germanaidd eraill ymfudodd nifer o frythoniaid rhannau deheuol yr ynys dros y môr i lydaw mae r enw llydaweg breizh a r ffrangeg bretagne yn adlewyrchu r mudo hwnnw gair arall am brydain yw breizh bretagne ac felly er mwyn gwahaniaethu rhwng llydaw ac ynys prydain dechreuodd yr arfer o alw prydain yn brydain fawr mae n debyg mai cyfieithiad o r ffrangeg grande bretagne ydyw r saesneg great britain nid oes unrhyw arlliw gwleidyddol i r enw yn wreiddiol felly doedd prydain fawr ddim yn wlad a doedd yr ansoddair mawr ddim yn golygu great chwaith dim ond yn ddiweddarach gyda thwf yr ymerodraeth brydeinig y daeth yr arlliw gwleidyddol i fod diddorol nodi hefyd mai prydain fach yw ystyr yr enw gwyddeleg am gymru sef an bhreatain bheag y tir llai oedd dal ym meddiant y brythoniaid ar ôl i r saeson gipio r hyn a elwir yn lloegr heddiw a prydain yw ystyr yr enw llydaweg am lydaw sef breizh yn y chwedegau bathwyd y term hwn fel cywiriad gwleidyddol ac fe i defnyddir ar lafar a gan y cyfryngau torfol yn eithaf rheolaidd bellach mae n dwyshau r ymdeimlad hwnnw fod cymru yn wlad ac nid yn rhan o wlad prydain sef y du gweler y dystiolaeth brydeinig gan owain owain yn y faner ac athroniaeth ddiweddarach yr athro j r jones yn ei gyfrol prydeindod ceir peth amwysedd yn y defnydd a wneir o r enw gwledydd prydain i rai mae n golygu tair gwlad prydain fawr sef yr alban cymru a lloegr yn unig ond fe i defnyddir hefyd fel enw amgen am y du a gamenwir yn brydain yn aml ond dydy prydain ddim yn cynnwys gogledd iwerddon nac yn ddaearyddol am ei bod yn rhan o ynys iwerddon nac yn gyfansoddiadol o fewn y du gweler uchod sianel dŵr hallt neu gulfor yng ngogledd orllewin cymru rhwng ynys môn ac arfon gwynedd ar y tir mawr yw afon menai ei hyd yw tua milltir mae lled y fenai yn amrywio o lai na chwarter milltir ger porthaethwy lle mae pont y borth yn ei chroesi a ger llanfairpwll lle mae pont britannia yn ei chroesi i tua milltir a hanner yn ei phen gorllewinol yn y gorllewin ceir nifer o lagwnau bychain y foryd ar y tir mawr a thraeth melynog ar dir môn i r gogledd ddwyrain o r pontydd mae r fenai yn ymledu dros draeth lafan rhwng penmon ac ynys seiriol yn y gogledd a phenmaenmawr yn y de ac yn mynd yn rhan o fae conwy mae r llanw yn rhedeg yn gyflym trwyddi weithiau ac yn gallu bod yn beryglus yn arbennig yng nghyffiniau trobwll pwll ceris ceir sawl tref a phentref ar ei glannau ar lannau gwynedd ceir caernarfon y felinheli a llanfairfechan ac ar yr ynys ceir porthaethwy a biwmares mae r afon yn mynd i ddwy lle sef pont grog y borth sydd yn cario r a a robert stephenson pont britannia roedd pont britannia yn cario rheilffordd oedd yn symud bocsys mawr allan o heuan ond ar ôl tan fawr wnaeth dinistrio r lle yn doedd yna bron iawn dim byd ar ôl yno ond cafodd i ail adeiladu a rŵan hefo rheilffordd a ffordd traffig sef y a rhwng y ddwy pont mae yna ynys fach yno ynys gored goch hefo tai bach wedi cael ei adeiladu arno a thrap pysgod sydd ddim yn cael ei defnyddio dim mwy mae r enw menai yn dod o men aw neu main wy sydd yn meddwl dŵr cul yng nghwrs hanes cymru gwelid sawl brwydr ar y fenai neu ar ei glannau o gyfnod y rhufeiniaid pan wynebwyd lleng suetonius paulinus gan derwyddon a gwragedd môn i oes y tywysogion un o fwriadau r saeson wrth godi castell biwmares a chastell caernarfon oedd gwarchod y fynedfa i r fenai o r ddau ben yn yr canrif daeth dwy ffrind gyda i gilydd i dwyn o gymru ond wrth iddyn nhw wneud hynny dechreuodd y ddwy ffraeo a chawsant nhw frwydr yn yr afon menai ei enwau oedd echmarcach mac ragnaill ac guttorm gunnhildsson curodd guttorm wrth weddo i r sant olaf ac roedd echmarcach wedi cael ei lladd yn yr canrif roedd yna frwydr arall yn yr afon menai gan iarll o r enw magnus erlendson sant magnus yn y dyfodol roedd yn cael ei nabod oherwydd bod yn grefyddoldeb a thirionder roedd yn gwrthod i ymladd yn y frwydr yn ynys môn mi wnaeth aros yn ei chwch ac mae r digwyddiad yma wedi troi i nofel o r enw magnus ac opera o r enw the martyrdrome of sant magnus ac mae r naw darn cyntaf wedi cael ei enwi the battle of menai strait roedd yna ddigwyddiad gyda awyren roedd yn stormus iawn ac er roedd y ddynes eisiau trio pasio trwyddo roedd yr awyrennwr yn gwybod bysant nhw ddim yn gwneud o drwy r storm oherwydd y storm mi wnaethom gael ddamwain i mewn i bont ond mi wnaeth neb byw os rydach yn mynd yno rŵan ac yn edrych yn agos ar y bont a r tai o amgylch rydach yn gallu gweld hoelion o r digwyddiad mae r afon rydem yn weld heddiw yn ganlyniad o achosiad erydiad rhewlifol o r creigwely ymlaen llinell gwan roedd mewn cysylltiad gyda nam yn y system yn yr afon menai trwy r gyfres o gynfas o rew ac oherwydd hynny symudodd o gogledd ddwyrain ar draws ynys môn a llefydd cyfagos arfon ac yn ysgwrfa r graig ar y gwaelod a gronyn hefyd yn teithio r un ffordd y canlyniad oedd cyfres o greigwely llinol tyno trwy r frodir roedd y rhan dwfn wedi cael ei orlifo gan y môr ar y diwedd o r oes rhew pan gorffennodd am fod y llanw mor anghyffredin a i dyfroedd mor gysgodedig mae gan y fenai ecoleg amrywiol ac unigryw ceir nifer o ysbynau môr yno sefydlwyd ysgol gwyddorau r môr prifysgol cymru bangor yn rhannol er mwyn ei hastudio gobeithir troi r rhan fwyaf o r fenai yn warchodfa morwrol yn y dyfodol agos mae llawer o r tir ar lannau menai ar ochr ynys môn rhwng ynys llanddwyn a phorthaethwy eisoes yn ardal o harddwch naturiol eithriadol mae r effaith rydach yn weld mae r llanw yn cael yn gallu fod yn ddryslyd weithiau wrth i godiad llanw dynesu o r de orllewin sydd yn achosi r dŵr i ddilyn a mynd gogledd ddwyrain ac wrth i hynny digwydd mae n achosi r lefelau r dŵr i godi hefyd mae r llanw yn llifo o amgylch ynys môn hyd nes ar ôl ychydig o amser mae n dechrau llifo i r afon a mynd i r cyfeiriad de orllewin o biwmares erbyn yr amser mae hwn yn digwydd mae r llanw o ddiwedd caernarfon yn gwanhau ac mae r llanw yn cario mlaen i godi mewn taldra ond mae r ffordd mae r llanw n mynd yn newid mae n bosib mai tarddiad y gair menai ydyw men sef mynd gwlad a theyrnas ar lan môr y gogledd yng ngorllewin ewrop sy n ffinio â r almaen i r dwyrain a gwlad belg i r de yw r iseldiroedd iseldireg amsterdam yw r brifddinas a r iseldireg yw prif iaith y wlad a i hiaith swyddogol cyfaneddwyd tiriogaeth presennol yr iseldiroedd yn hen oes y cerrig mae r oes hanesyddol yn dechrau yng nghyfnod yr ymerodraeth rhufeinig gan gynhwyswyd y rhannau o r wlad i r de o afon rhein yn nhalaith rufeinig gallia belgica ac yn ddiweddarach germania inferior cyfaneddid y wlad ar y pryd gan amryw o lwythi germanaidd a chyfaneddid y de gan y gâliaid a gyfunodd gyda newydd ddyfodiaid yn perthyn i lwythau germanaidd yn ystod cyfnod yr ymfudo ymfudodd ffranciaid salia i âl o r ardal yma gan sefydlu llinach pwerus y merovingiaid erbyn y g dechreuodd ymerodraeth drefedigaethol yr iseldiroedd gyda sefydlu cwmni iseldiraidd dwyrain india yn gan sefydlu presenoldeb cryf yn ynysfor indonesia roedd y trefedigaethau iseldiraidd hefyd yn cynnwys curaao yn y carib de affrig mauritius seland newydd a tasmania o hyd at roedd gan yr iseldiroedd fonopoli ar fasnach gyda siapan rhennir yr iseldiroedd yn ddeuddeg o daleithiau fel a ganlyn gyda i prifddinasoedd rhennir pob talaith y gymunedau neu gemeenten mae ohonynt i gyd nodweddion pwysicaf daearyddiaeth yr iseldiroedd yw fod y tir yn isel a dwysder y boblogaeth yn uchel mae tua o r wlad yn cynnwys rhan helaeth o ardaloedd poblog y gorllewin yn is na lefel y môr ffurfir de orllewin y wlad gan ddelta anferth sydd wedi ei greu gan dair afon fawr afon rhein afon waal ac afon schelde yn fuan wedi croesi r ffn rhwng yr almaen a r iseldiroedd mae afon rhein yn ymrannu yn dair cangen fawr llifa dwy o r rhain afon waal a r nederrijn tua r gorllewin tra mae r drydedd afon ijssel yn llifo tua r gogledd i ymuno a r ijsselmeer y man uchaf yn yr iseldiroedd yw bryn y vaalserberg sydd medr uwch lefel y môr y pwynt isaf yw man yng nghymuned nieuwerkerk aan den ijssel yn nhalaith zuid holland sydd medr islaw lefel y môr gyda poblogaeth o ac arwynebedd y wlad yn km mae dwysedd poblogaeth yr iseldiroedd yn uchel saif yn ain ymysg gwledydd y byd o ran dwysedd poblogaeth a dim ond bangladesh a de corea sy n wledydd mwy ac a dwysder poblogaeth uwch un o nodweddion poblogaeth yr iseldiroedd yw mai hwy ar gyfartaledd yw r bobl dalaf yn y byd gyda chyfartaledd uchder o m troedfedd i ddynion a m troedfedd modfedd i ferched mae r gyfradd genedigaethau yn plentyn i bob merch cymharol araf yw tŵf y boblogaeth gyda genedigaeth y fil o boblogaeth a marwolaeth y fil o boblogaeth fel yn y rhan fwyaf o wledydd ewrop mae r boblogaeth yn heneiddio ond i raddau llai na r rhan fwyaf o wledydd eraill ewrop ceir cryn dipyn o fewnfudo i r iseldiroedd a hefyd gryn dipyn o allfudo o r trigolion heb fod yn iseldirwyr ethnig y grwpiau mwyaf yw indonesiaid almaenwyr twrciaid a swrinamiaid dinasoedd mwyaf poblog yr iseldiroedd yw mae nifer o r dinasoedd yng ngorllewin a gogledd canolbarth y wlad yn ffurfio cytref fawr a elwir y randstad dinas yr ymyl yr yr iseldireg mae n cynnwys pedair dinas fwya r iseldiroedd amsterdam rotterdam den haag ac utrecht a r ardaloedd a r mân drefi o u cwmpas fel almere delft dordrecht gouda haarlem hilversum leiden a zoetermeer mae dinasoedd y randstad yn llunio hanner gylch neu gilgant ac mae r enw yn tarddu o r siap hwnnw daeth yr iseldiroedd yn enwog trwy r byd am ei harlunwyr yn y g yng nghyfnod gweriniaeth yr iseldiroedd roedd arlunwyr megis rembrandt van rijn johannes vermeer jan steen jacob van ruysdael ac eraill dilynwyd hwy yn y eg a r g gan vincent van gogh a piet mondriaan ymhlith athronwyr enwog yr iseldiroedd mae erasmus o rotterdam a spinoza ac yn yr iseldiroedd y gwnaeth ren descartes ei waith pwysicaf mae gwyddonwyr o r iseldiroedd yn cynnwys christiaan huygens darganfyddwr titan un o leuadau sadwrn a dyfeisiwr y cloc pendil ac antonie van leeuwenhoek y cyntaf i ddisgrifio organebau un gell gyda meicroscop ymhlith awduron pwysicaf yr iseldiroedd mae joost van den vondel a p c hooft o r g multatuli yn y g ac yn yr g awduron fel harry mulisch jan wolkers simon vestdijk cees nooteboom gerard van het reve a willem frederik hermans cyfieithwyd dyddiadur anne frank i lawer o ieithoedd mae teyrnas norwy neu norwy yn wlad ar ochr ddwyreiniol môr y gogledd ynghyd a i chymydog sweden i r dwyrain mae n un o wledydd llychlyn prif erthygl hanes norwy o dan y llychlynwyr vikings yn saesneg unwyd y wlad erbyn yr g ym bu farw brenin olaf y llinell norwyaidd a daeth y wlad o dan reolaeth denmarc gelwid yr adeg yma yn noson mlynedd gan y norwywyr gan fod norwy yn bartner gwan yn yr undeb ym ar ôl i ddenmarc gefnogi napoleon yn y rhyfeloedd ewropeaidd daeth sweden i reoli norwy blinodd y norwywyr ar reolaeth sweden ac ym daeth norwy yn annibynnol wrth i r llywodraeth gynnig brenhiniaeth y wlad i dywysog carl o ddenmarc a ddaeth yn frenin y wlad newydd gan gymeryd yr enw haakon vii yn yr ail ryfel byd fe wnaeth byddinoedd yr almaen o dan adolf hitler oresgyn norwy ac oherwydd hyn daeth y wlad yn aelod o nato ym er mwyn diogelwch roedd hefyd yn aelod o r cenhedloedd unedig o r dechrau mae norwy yn aelod o efta ac ardal economaidd ewrop ond mae r etholaeth wedi pleidleisio dwywaith ym ac ym yn erbyn ymuno a r undeb ewropeaidd prif erthygl gwleidyddiaeth mae norwy yn frenhiniaeth ond mae r pŵer gwleidyddol yn nwylo r senedd y storting mae r gyfundrefn yn debyg i r hyn a gaed yn y deyrnas unedig gan fod ambell i swyddogaeth pwysig gan y brenin ond fe u defnyddir trwy gyngor y cabinet fel arfer mae o aelodau gan y storting fe etholir yr aelodau drwy gynrychiolaeth gyfrannol o r sir yn y wlad am gyfnodau o bedair mlynedd ar ôl etholiadau mae r storting yn rhannu n ddau siambr yr odelsting a r lagting sydd weithiau n cwrdd ar wahan ac weithiau gyda i gilydd yn ôl y deddfwriaeth sy n cael ei ddadlau rhennir norwy n sir fylke lluosog fylker sydd yn eu tro yn cael eu rhannu n cymuned kommuner dyma restr o r siroedd yn ogystal â hyn mae gan norwy nifer o diriogaethau ar draws y byd ystyrir ynysoedd svalbard a jan mayen i r gogledd a r gogledd ddwyrain o r wlad yn rannau o r deyrnas ar y llaw arall ystyrir ynys bouvet i r de o affrica fel trefedigaeth ar wahan i r deyrnas ei hunan mae norwy yn hawlio rhan o dir antarctica dronning maud land ac ynys pedr i ond mae r hawliau hyn bellach yn cael eu anwybyddu ar ôl cytundeb rhyngwladol prif erthygl daearyddiaeth norwy mae tua dwy rhan o dair o dir norwy yn fynyddoedd ac mae rhyw o ynysoedd yn eistedd ger yr arfordir troellog sydd dros km o hyd mae olion oes yr iâ i w weld gyda sawl ffiord a nifer o rewlifoedd mae norwy yn rhannol o fewn cylch yr arctig sydd yn golygu nad yw r haul yn machlud yno am ran o r haf serch hyn mae r hinsawdd yn cael ei gadw n gynnes oherwydd dylanwad llif y gwlff sef llif cynnes o ddŵr a daw o r trofannau mannau uchaf norwy yw mynyddoedd glittertinden m a galdhpiggen m yng nghadwyn jotunheimen prif erthygl economi norwy mae norwy yn wlad llewyrchus yn bennaf efallai oherwydd fod digonedd o adnoddau naturiol ganddi ceir llawer o nwy naturiol ac olew crai yn o dan môr y gogledd ac mae r wlad yn dibynnu n gryf ar y diwydiant olew hwn sy n creu o holl allforion y wlad ond mae diwydiannau eraill pwysig gan norwy er enghraifft y diwydiant pysgota ceisiodd norwy ymuno âr undeb ewropeaidd ue dwywaith ond methodd y cynlluniau am na fod norwy am ildio rheolaeth ar y diwydiant hwn serch hyn mae norwy yn aelod o farchnad cyffredin yr ue drwy cytundeb ardal economaidd ewrop mae gan norwywyr safon uchel o fyw yn bennaf oherwydd yr arian o r diwydiant olew roedd pryder felly beth fyddai n digwydd ar ôl i r olew ddiflannu i ddatrys y broblem mae llywodraeth norwy wedi bod yn buddsoddi rhan o i hennillion o r diwydiant mewn cronfa dramor sy n cynnwys ym mis tachwedd biliwn doler americanaidd prif erthygl diwylliant norwy mae o boblogaeth norwy yn perthyn i eglwys swyddogol norwy sy n eglwys lwtheraidd dethlir diwrnod cenedlaethol norwy ar mai ar y diwrnod hwnnw mae llawer o r norwyiaid yn gwisgo bunad gwisg draddodiadol ac yn gwylio gorymdeithiau ar hyd y strydoedd norwywyr enwog mae dau ffurf ysgrifenedig i r iaith norwyeg bokml iaith llyfr a nynorsk norwyeg newydd enw r wlad yw norge yn bokml a noreg yn nynorsk er fod y ddwy iaith yn swyddogol y bokml traddodiadol sy n fwy cyffredin yn y gogledd siaredir sawl iaith saami gan bobl y saami mae r iaith hon yn gwbl wahanol i r norwyeg ynys ym môr hafren yw ynys echni saesneg flat holm fe i lleolir tua thair milltir a hanner o larnog bro morgannwg mae steep holm ynys ronech yn agos iddi mae ynys echni yn cael ei gweinyddu fel rhan o gymru a hi felly ydyw r lle mwyaf deheuol yn y wlad gan fod ynys ronech yn rhan o loegr mae r ynys yn hafan i fywyd gwyllt a blodau gwyllt prin gan gynnwys gwylanod cefnddu lleiaf gwylanod y penwaig cwningod hwyaid yr eithin a nadredd defaid mae tywarch arforol yr ynys yn cynnal glaswellt arforol byr sy n cynnwys planhigion prin megis cennin gwyllt a phys y ceirw mae ynys echni wedi i ddynodi n safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig yng nghymru soddga neu sssi ers ionawr fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle mae ei arwynebedd yn hectar cyfoeth naturiol cymru yw r corff sy n gyfrifol am y safle dynodwyd y safle n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad er enghraifft efallai i r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â r stratigraffeg ei hun h y haenau o greigiau o bwys cenedlaethol sefydlwyd clas math o fynachlog gynnar ar ynys echni rywbryd yn oes y seintiau adeiladwyd goleudy ar yr ynys yn y g ac roedd dynion goleudy yn byw yno tan pryd cafodd y goleudy ei awtomeiddio daeth ffermio i ben hefyd ym defnyddiwyd yr ynys fel safle milwrol yn ystod y g ac unwaith eto yn ystod yr ail ryfel byd heddiw does neb yn byw ar yr ynys yn barhaol ac mae hi bellach yn safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig ac yn warchodfa natur o dan reolaeth cyngor dinas caerdydd derbyniwyd y neges radio gyntaf ar ynys echni fe i gyrrwyd o larnog ar mai gan guglielmo marconi gyda chymorth george kemp peiriannydd swyddfa r post o gaerdydd cynnwys y neges a ddanfonwyd mewn côd morse oedd are you ready mae caernarfon yn dref yng ngwynedd yng ngogledd orllewin cymru mae n enwog yn bennaf oherwydd castell caernarfon sy n gastell mawr o feini a godwyd gan edward i o loegr daw enw r dref o gaer gynharach sef segontium y gaer rufeinig sydd ar dir uwch ar gyrion y dref y gaer hon a roddodd yr enw caer seiont yn arfon neu caer saint yn arfon a ddaeth yn ddiweddarach yn gaernarfon mae gan y dref boblogaeth o gyda yn siaradwyr cymraeg yn yr oedran yn ôl cyfrifiad cofi y gelwir rhywun a aned yn y dre mae caerdydd km i ffwrdd o gaernarfon ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sy n km i ffwrdd mae caernarfon yn safle hanesyddol sydd wedi tyfu dros y canrifoedd i fod yn un o brif drefi gwynedd a gogledd orllewin cymru darganfuwyd olion o waith amddiffynnol cyn rufeinig ar safle twthill ger y castell presennol roedd yn well gan y rhufeiniaid ddewis safle fymryn i r de o r dref i godi eu caer newydd segontium yn oc o r safle hwnnw roeddent yn medru rheoli r mynediad i benrhyn llŷn a chadw golwg ar afon menai ac eryri mae eglwys llanbeblig ger y gaer yn perthyn i ddiwedd y cyfnod rhufeinig yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu gan peblig un o feibion macsen wledig a gysylltir ag elen luyddog a chaernarfon yn y chwedl cymraeg canol breuddwyd macsen wledig yng nghainc gyntaf pedair cainc y mabinogi cysylltir y dref â branwen ferch llŷr ychydig a wyddys am hanes y dref yn y canrifoedd ar ôl i r rhufeiniaid ymadael cododd yr arglwydd normanaidd hugh d avranches iarll caer gastell mwnt a beili yng nghaernarfon tua ar safle r castell presennol ond fe i cipiwyd gan y cymry a bu caernarfon yn nwylo tywysogion gwynedd hyd y goresgyniad seisnig yn credir fod gan y tywysogion un o u llysoedd yno ymwelodd gerallt gymro â chaernarfon yn ystod ei daith trwy gymru yn codwyd castell caernarfon gan edward i o loegr ar ôl iddo feddiannu gwynedd fe i cynlluniwyd ar batrwm muriau dinas caergystennin a thyfodd bwrdeistref seisnig yn ei chysgod yn gosodwyd y castell a r muriau ar restr safleoedd treftadaeth y byd unesco fel rhan o r safle cestyll a muriau trefi r brenin edward yng ngwynedd gwnaethpwyd difrod helaeth i r castell yn ystod y gwrthryfel cymreig dan arweiniad madog ap llywelyn ymladdwyd brwydr twthil ger y dref ym rhwng llu owain glyndŵr ac amddiffynwyr y dref ac ymosododd rhyfelwyr glyn dŵr ar y dref a r castell yn a ond heb lwyddo i w cipio ar ddechrau r g roedd caernarfon yn dref gymreig fywiog a dyfodd yn gyflym fel porthladd ar gyfer allforio llechi codwyd cei newydd ar lan afon seiont ac agorwyd rheilffordd nantlle i gludo llechi o chwareli dyffryn nantlle gan robert a george stephenson yn erbyn heddiw mae caernarfon yn dref farchnad brysur gydag un o r canrannau uchaf o siaradwyr cymraeg yn y wlad mae gwasanaeth bws rheolaidd bob munud yn ystod y dydd yn cysylltu r dref gyda r felinheli bangor ac ymlaen i landudno mae gwasanaethau rheolaidd hefyd yn cysylltu caernarfon gyda porthmadog pwllheli a dyffryn nantlle sy n golygu bod tua bws yr awr yn cysylltu bontnewydd gyda r dref mae gwasaneth bws bod hanner awr yn mynd i fethel llanrug a llanberis ers sefydlu sc yn yr au cynnar mae r diwydiant teledu wedi dod a gwaith i dref y cofis er bod dylanwad y diwydiant yn y dref wedi dirywio ers yr au cynnar mae nifer o gwmniau teledu yn parhau i fod â swyddfeydd yn y dref mae pencadlysoedd y cwmnau canlynol yng nghaernarfon mae gan y cwmnau hyn hefyd swyddfeydd yn y dref mae r dref hefyd yn gartref i safle stiwdio cwmni barcud derwen lle mae rhaglen uned antena dime goch a rhaglen bêl droed sgorio yn cael eu darlledu unwaith yr wythnos rhaglenni eraill sy n cael eu cynhyrchu yn gyson yn y dref yw y sioe gelf cwmni da cnex griffilms cwmni da a sgorio cymru rondo ar lan doc fictoria saif adeilad ar batrwm hen waarws ond a godwyd fel adeilad pwrpasol ym sydd yn bencadlys gwasanaeth archifau gwynedd mae yna lecyn creigiog ar ben twtil caernarfon sydd yn fan chwarae traddodiadol i r cofis grachan gam i w ei enw ar lafar heddiw tybed beth yw tarddiad y fath enw crachan scab posib y graith ar y graig efallai gwrachen y pysgodyn wrasse loach ond na dyma holi t meirion hughes bardd ac un o wybodusion tref caernarfon a chael mai gwrach sydd yma yn ôl chwedl beth bynnag a bod rhywun rhywdro wedi trio i saethu gan adael olion y bwled yn y graig ni wyddys pwy oedd y wrach a pham ceisio ei saethu mae c p d tref caernarfon yn chwarae yn y gynghrair undebol mae dau glwb lleol arall yn y dref sef caernarfon wanderers sy n chwarae yn nghyngrair gwynedd a caernarfon borough sy n chwarae yn adran gyntaf cynghrair caernarfon a r cylch mae tm pêl droed merched caernarfon yn chwarae yng uwchgynghrair merched cymru a sefydlwyd yn nhymor cartref c p d tref caernarfon a r tm merched yw r ofal mae caernarfon borough yn chwarae ar ffordd yr aber tra bod caernarfon wanderers yn defnyddio cae top cartref bryncoch utd ar y gyfres c mon midffild mae clwb rygbi caernarfon yn chwarae yn adran gogledd cymru cynghrair swalec ac mae ail dm y clwb yn chwarae yng nghyngrair gwynedd cartref y clwb rygbi yw r morfa a u clwb cymdeithasol oedd clwb y bont ar gyfres tipyn o stad clybiau chwaraeon eraill yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yng nghaernarfon ym a am wybodaeth bellach gweler llanelli yw tref fwyaf sir gaerfyrddin a de orllewin cymru wedi i lleoli ar aber afon lliedi rhyw ddeuddeng milltir i r gorllewin o abertawe ac rhyw ugain milltir i r de o gaerfyrddin mae caerdydd km i ffwrdd o llanelli ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy abertawe sy n km i ffwrdd tyfodd y dref yn y g o amgylch y pyllau glo a r gweithfeydd tun mae r dref yn enwog am ei thraddodiad rygbi balch mae llanelli hefyd wedi i hamgylchynu gan nifer o drefi a phentrefi bach a adwaenir fel llanelli wledig mae r rhan fwyaf o r rhain yn cael eu hystyried yn rhan o dref llanelli tyfodd llanelli yn gyflym yn ystod y g a r g gyda r diwydiant glo ac ar ôl hynny fel man cynhyrchu tunplat roedd y dref yn lle cynhyrchu tun arwyddocaol ar lefel ranbarthol a chafodd ei henwi n tinopolis ers i r diwydiannau ddechrau cau yn yr au fe ddioddefodd y dref ddirywiad economaidd parhaus er hynny gwelir buddsoddiad mawr ym meysydd adloniant a thwristiaeth sefydlwyd yr ysgol benodedig gymraeg gyntaf gan awdurdod lleol yn llanelli yn sef ysgol gymraeg dewi sant llanelli yn y au bu trefor ac eileen beasley yn ceisio cael papur treth cymraeg gan gyngor gwledig llanelli drwy wrthod talu r dreth hyd y caent un ymateb y cyngor oedd eu herlyn gan anfon y bwmbeili i mewn a gwerthu eu celfi er mwyn cael arian at y dreth prynnodd cyfeillion gelfi iddynt bu raid aros tan ganol y au cyn cael statws cyfartal i r gymraeg pan dderbyniodd y cynghorau fod yn rhaid iddynt ddarparu rhai dogfennau yn gymraeg cynhaliwyd yr eisteddfod genedlaethol yn llanelli ym a ar o awst yn ystod yr streic rheilffordd ledled prydain roedd gwrthdaro rhwng milwyr rheolaidd o gatrawd swydd gaerwrangon a picedi ar y llinell rheilffordd pwysig llanelli wedi achosi marwolaeth o ddau wrthwynebwyr ifanc roedd yr trais a r ysbeilio oedd wedi mynd ymlaen am nifer o oriau o ganlyniad i difrod i siopau a ochrau r rheilffordd ac roedd pedwar mwy o farwolaethau pan aeth wagen ar dan a ffrwydrodd roedd nifer o erlyniadau yn dilyn ac roedd cwestiynau wedi cael ei ofyn yn y senedd ysgrifennodd keir hardie pamffled yn ymosod y defnydd o lluoedd arfog mewn gwrthwynebau diwydiannol serch hyn ni chafodd lawer o effaith ar y gwleidyddiaeth lleol yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn ffurfiwyd clwb rygbi llanelli yn gynnar yn yr au ac mae i r clwb hanes anrhydeddus trechwyd tm cenedlaethol seland newydd gan dm rygbi llanelli a dyma r unig dm lleol yng ngwledydd prydain sydd wedi gwneud hynny mae gan llanelli dm pêl droed o r enw c p d llanelli sy n chwarae yng nghynghrair cymru maen nhw n chwarae ar barc stebonheath o dan reolaeth peter nicholas mae gan ardal llanelli dri chwrs golff yn cynnwys clwb golff a gwledig machynys sydd yn gartref i gampwriaeth merched ewrop cymru gelwir cylchdaith penbre pembrey circuit yn gartref i chwaraeon modur yng nghymru mae hanes crefydd a r capeli yn ganolog i hanes diwylliannol llanelli roedd david rees y cynhyrfwr yn weinidog yng nghapel als jubilee young yn seion llanelli a gwyndaf yn tabernacl llanelli mae gan y dref orsaf radio o r enw scarlet fm y llanelli star yw r unig bapur wythnosol yn y dref sydd wedi goroesi roedd tri yn cael eu cyhoeddi yn y dref ar un adeg gan gynnwys llanelli mercury yng nghanol y au dechreuwyd cyhoeddi llanelli news ond ni pharhaodd mwy nag ychydig flynyddoedd mae llanelli n gartref i gwmni teledu tinopolis sydd yn un o r cynhyrchwyr annibynnol mwyaf yn y deyrnas unedig dyma r cwmni sy n cynhyrchu r rhaglen deledu wedi a ddarlledir ar yn fyw yn ddyddiol ar sc theatr elli yw r unig theatr yn y dref sy n rhan o ganolfan adloniant llanelli cynhelir nifer o sioeau yn y theatr yn cynnwys nifer o gynyrchiadau cerddorol a dramâu gan grwpiau lleol cysylltir y dref â thraffordd yr m gan yr a i gyrraedd y dref oddi ar yr m deler oddi arni ar gyffordd bws mae llanelli yn cael ei gwasanaethu yn gyson gan wasanaethau bws lleol rhwng abertawe a chaerfyrddin lleolir yr orsaf drenau rhyw filltir i r de o ganol y dref mae trenau llundain i abergwaun yn mynd drwy r orsaf hon a hefyd llinell drenau calon cymru o abertawe i amwythig mae tref llanelli o fewn etholaeth seneddol llanelli ac etholaeth cynulliad llanelli cynrychiolydd san steffan yw nia griffith ac un y cynulliad yw keith davies llafur yn enillodd ymgeisydd llafur james griffiths y mwyafrif mwyaf yn hanes etholiadau seneddol prydeinig caiff rhan o r dref ei llywodraethu ar lefel leol gan gyngor tref llanelli a rhan gan gyngor gwledig llanelli a r cwbl gan gyngor sir caerfyrddin ar lefel sirol daeth cyngor tref llanelli i rym ar af ebrill rhennir ei hardal weinyddiaeth i ward bigyn elli glanymor lliedi a tyisha sy n cael eu cynrychioli gan cynghorydd gefeilldref llanelli yw agen yn ffrainc dyma restr o frenhinoedd a breninesau gwledydd prydain yr alban cymru a lloegr ynghyd â phrydain fawr a r deyrnas unedig gan fod y sefyllfa yn y gymru annibynnol yn fwy cymhleth o lawer na r gwledydd eraill ym mhrydain gweler y rhestrau o frenhinoedd a thywysogion a r ymdriniaeth a geir yn yr erthyglau ar y teyrnasoedd cynnar a chanoloesol a hefyd yn yr erthygl ar hanes cymru wiliam i wiliam ii mab gwilym i harri i mab gwilym i steffan ŵyr gwilym i harri ii ŵyr harri i rhisiart i mab harri ii john mab harri ii harri iii mab john edward i mab harri iii edward ii mab edward i edward iii mab edward iii rhisiart ii ŵyr edward iii harri iv ŵyr edward iii harri v mab harri iv harri vi a mab harri v edward iv gor gorŵyr edward iii edward v mab edward iv rhisiart iii brawd edward iv harri vii gor gorŵyr edward iii harri viii mab harri vii edward vi mab harri viii yr arglwyddes jane grey gorwyres harri vii mari i merch harri viii elisabeth i merch harri viii kenneth i donald brawd kenneth cystennin i mab kenneth aedh mab kenneth eochaid nai aedh a giric cefnder aedh donald ii mab cystennin i cystennin ii mab aedh malcolm i mab donald ii indulf mab cystennin ii dubh mab malcolm i culen mab indulf kenneth ii mab malcolm i cystennin iii mab culen kenneth iii mab dubh malcolm ii mab kenneth ii duncan i ŵyr malcolm ii macbeth ŵyr malcolm ii lulach ŵyr kenneth iii malcolm iii mab duncan i donald iii a mab duncan i duncan ii mab malcolm iii edgar mab malcolm iii alexander mab malcolm iii dafydd i mab malcolm iii malcolm iv ŵyr dafydd i wiliam ŵyr dafydd i alexander ii mab gwilym i alexander iii mab alexander ii marged wyres alexander iii john balliol gor gor gorwyr dafydd i robert i gor gor gor gorwyr dafydd i dafydd ii mab robert i edward balliol mab john balliol robert ii ŵyr robert i robert iii mab robert ii iago i mab robert iii iago ii mab iago i iago iii mab iago ii iago iv mab iago iii iago v mab iago iv mari i merch iago v iago vi o r alban mab mair gorwyr harri vii o loegr iago brenin lloegr i a r alban vi mab mari i brenhines alban gorwyr harri vii brenin lloegr siarl i brenin lloegr a r alban mab iago vi i cyfnod gwerinlywodraeth lloegr interregnum siarl ii brenin lloegr a r alban mab siarl i iago ii vii brenin lloegr a r alban brawd siarl ii wiliam iii ii brenin lloegr a r alban a mari ii brenhines lloegr a r alban mab yn nghyfraith a merch iago vii ii anne brenhines prydain fawr chwaer mari ii anne chwaer mari ii siôr i gorwyr iago vi i siôr ii mab siôr i siôr iii ŵyr siôr ii siôr iii ŵyr siôr ii siôr iv mab siôr iii william iv brawd siôr iv victoria nith gwilym iv edward vii mab victoria siôr v mab edward vii edward viii mab siôr v siôr vi brawd edward viii elisabeth ii merch siôr vi aberaeron aberdâr aberdaugleddau aberfan abergele abergwaun aberhonddu abermaw aberpennar abertawe aberteifi abertyleri aberystwyth amlwch arberth bae colwyn y bala bangor bargoed y barri bedwas benllech betws y coed bethesda biwmares blaenafon blaenau ffestiniog y bont faen brynaman brynbuga brynmawr bwcle caerdydd caerfyrddin caerffili caergybi caerllion caernarfon cas gwent casllwchwr casnewydd castell newydd emlyn castell nedd cefn bychan cei connah cei newydd cil y coed clydach coed duon conwy corwen cricieth crucywel cwmbrân cydweli dinbych dinbych y pysgod dolgellau y drenewydd y dyfnant y fenni ffestiniog y fflint y gelli gandryll glanaman glyn ebwy glyn nedd gorseinon gwauncaegurwen harlech hendy gwyn ar dâf hirwaun hwlffordd llanandras llanbedr pont steffan llanberis llandeilo llandrindod llandudno llandysul llanelwy llanelli llanfair ym muallt llanfairfechan llanfairpwllgwyngyll llanfyllin llangefni llangollen llangrannog llanidloes llanilltud fawr llanrwst llanrhidian llansawel llantrisant llanwrtyd llanymddyfri machynlleth y maerdy maesteg merthyr tudful mostyn y mwmbwls niwbwrch penarlâg penarth pencoed penfro penmaenmawr pen y bont ar ogwr y pl pontardawe pontarddulais pontycymer pontypridd pont y pŵl port talbot y porth porth tywyn porthaethwy porthcawl porthmadog prestatyn pwllheli ueensferry rhaeadr gwy rhisga rhiwabon rhosllannerchrugog rhuddlan rhuthun rhydaman y rhyl rhymni sanclêr talgarth tonypandy y trallwng tredegar trefaldwyn trefdraeth treforys trefyclawdd trefynwy treffynnon tregaron tregwyr treherbert treorci tyddewi tywyn y waun wrecsam yr wyddgrug ystalyfera ystradgynlais ystrad mynach tref a chymuned yn nyffryn teifi yng ngheredigion yw llanbedr pont steffan hefyd llambed a llanbed saesneg lampeter mae yno farchnad dwy archfarchnad a nifer o siopau lleol yno hefyd mae prifysgol cymru llanbedr pont steffan ysgol ffynnonbedr ac ysgol gyfun llanbedr pont steffan saif hen domen llanbedr pont steffan sef hen domen o r oesoedd canol ar ochr ddwyreiniol i r dref yng nghyfrifiad poblogaeth llambed oedd mae hyn yn golygu mai llambed ydy tref brifysgol lleiaf gwledydd prydain sefydlwyd prifysgol cymru llanbedr pont steffan yn gan esgob burgess o dyddewi er mwyn hyfforddi darpar offeiriaid yn yr eglwys anglicanaidd yn cafodd yr hawl drwy siarter i gynnig gradd bd a siarter arall i roi r hawl i r brifysgol gynnig gradd ba yn y celfyddyda roedd yn rhan o brifysgol cymru hyd at sylfaenwyd pensaerniaeth y prif adeilad ar ddull petrual rhydgrawnt saesneg oxbridge ac a gynlluniwyd gan c r cockerell enw newydd ar y coleg yw prifysgol cymru y drindod dewi sant tim rygbi r brifysgol oedd y cyntaf drwy gymru wedi i un o r darlithwyr rowland williams ddod a r gêm o gaergrawnt roedd lleoliad cartref hen bobl hafan deg yn arfer bod yn wyrcws a gafodd ei ddymchwel yn y au pan godwyd y cartref newydd papur bro yw papur bro llanbedr pont steffan a r plwyfi o gwmpas y dref cyhoeddir rhifyn yn fisol ac mae gwefan yn brosiect bywiog gan nifer o wirfoddolwyr lleol dan faner y papur bro a yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol cymru yn llambed ym i gael gwybodaeth bellach gweler tref arfordirol yng ngheredigion yw aberaeron saif ar briffordd yr a tua hanner ffordd rhwng aberteifi ac aberystwyth mae lôn arall yr a yn cysylltu r dref â llanbedr pont steffan i r dwyrain mae caerdydd km i ffwrdd o aberaeron ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy abertawe sy n km i ffwrdd adeiladwyd y dref gan y parch alban thomas jones gwynne ym mae r tai wedi u gosod mewn patrwm ffurfiol o dan ddylanwad y pensaer john nash medd rhai crwyd harbwr ar geg afon aeron ac yn fuan daeth y dref yn ganolfan bysgota bwysig erbyn hyn cychau hwylio sydd i w gweld yn harbwr aberaeron mae r traeth yn braf ac wedi ennill baner las am ei lendid gan fod aberaeron rhwng de a gogledd ceredigion yma bellach mae pencadlys cyngor sir ceredigion mae o bobl yn byw yn y dref ac mae tua ohonynt yn siaradwyr cymraeg un o r canrannau uchaf ar arfordir ceredigion heddiw yr aelod lleol o senedd cymru yw a r aelod seneddol yw gerllaw ceir plasdy hynafol llannerch aeron sy n eiddo i r ymddiriedolaeth genedlaethol lleolir ysgol gyfun aberaeron yn y dref yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae r fenni saesneg abergavenny yn dref farchnad yn sir fynwy lleolir tua milltir km i r gorllewin o drefynwy ar yr a ac ar yr a a thua milltir km i r de orllewin o r ffin â swydd henffordd a lloegr o i wreiddiau yn gaer rhufeinig deuai n dref gaerog ganol oesol o fewn y mers mae gan y dref adfeilion castell carreg a adeiladwyd yn sgil dyfodiad y normaniaid hysbysebir y dref fel porth i gymru gateway to wales fel yr awgrymir gan yr enw saesneg lleolir y fenni ar aber afon gafenni ar afon wysg amgylchynir y dref gan ddau fynydd sef blorens m a pen y fâl m a phum bryn ysgyryd fawr ysgryd fach deri rholben a mynydd llanwenarth cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw roedd gobannium yn gaer rufeinig a oedd yn amddiffyn y ffordd ar hyd dyffryn wysg a oedd yn cysylltu burrium brynbuga ac isca augusta caerllion yn y de â cicucium y gaer a r canolbarth adeiladwyd hefyd er mwyn trechu r silwriaid brodorol cafwyd hyd i adfeilion y gaer hon yn y au pan adeiladwyd y swyddfa bost newydd daw r enw y fenni o r hen enw abergafenni enwyd afon gafenni ar ôl y gaer rufeinig gobannium a enwyd ar ôl yr hen dduw celtaidd gobannos mae hwnnw n gyfarwydd i ni heddiw fel gofannon fab dôn yn culhwch ac olwen mae ei enw n gytras â r gair gof yn awgrymu cysylltiadau hynafol rhwng gofaint ag ardal y fenni tyfai r fenni n dref o dan reolaeth arglwyddi r fenni hamelin de balun o ballon maine anjou ger le mans ffrainc oedd y barwn cyntaf sefydlodd abaty benedictaidd yn y g lle saif eglwys y santes fair erbyn hyn derbyniai r eglwys honno degwm gan y castell a chan y dref ceir cerfluniau diddorol yno oherwydd ei lleoliad ar y ffin gwelai r dref sawl rhyfel yn ystod y fed a r g ym lladdwyd holl benaethiaid cymreig yr ardal gan wilym brewys tad y gwilym brewyd a geid yn hanes siwan gan saunders lewis gwahoddodd gwilym y penaethiaid lleol i w gastell am wledd ddydd nadolig rhoes y cymry ei arfau iddo er mwyn dod i mewn i r castell ond yn lle datrys y problemau a oedd ganddynt fe u bradychwyd gan wilym a u lladd mae gerallt gymro yn adrodd i r cymry gipio r castell o frewys ym ymosododd owain glyndŵr â r dref ym yn ôl yr hanes daeth gwŷr glyn dŵr i mewn i r dref â chymorth cymraes leol a adawodd iddynt ddod i mewn drwy borth ar stryd y farchnad liw nos agorodd y drws a daeth y fyddin i mewn yn llosgi r dref ond yn gadael y castell i fod gelwir stryd y farchnad traitors lane hyd heddiw sefydlwyd ysgol y brenin harri viii ym yn ystod rhyfel cartref lloegr daeth y brenin siarl i i r fenni er mwyn cymryd rhan yn achos llys syr trefor williams a seneddwyr eraill sefydlwyd cymdeithas cymreigyddion y fenni ar tachwedd yn y sun inn yn y fenni ac yn y dref cynaliwyd eisteddfodau r fenni o i carcharwyd rudolph hess yng nghwrt maindiff yn ystod yr ail ryfel byd ar ôl iddo hedfan i r alban cynhelir marchnad wartheg yn y fenni ar y safle bresennol ers rhwng a cynhelid marchnad ddefaid ar stryd y castell er mwyn atal y preswylwyr rhag gwerthu eu defaid ar hyd strydoedd y dref mae r farchnad yn cael ei rheoli heddiw gan abergavenny market auctioneers ltd sydd yn cynnal arwerthiannau rheolaidd yno gwerthir defaid a phorthiant ar ddydd mawrth ac weithiau gwerthir gwartheg ar ddydd gwener wrth i farchnad wartheg casnewydd gau cynhelir y farchnad honno yn y fenni bob dydd mercher ceir amryw farchnadoedd yn y neuadd farchnad ceir yma nifer o eglwysi eglwys y santes fair yw prif eglwys y dref ac mae n un o r eglwysi mwyaf yng nghymru ceir dwy eglwys a gysegrwyd i sant teilo gerllaw y cyntaf yn llandeilo bertholau a r ail yn llandeilo gresynni mae tŵr cam eglwys cwm iou yn nodedig ychydig filltiroedd o aberhonddu gerllaw saif priordy llanddewi nant hodni priordy awstinaidd ger pentref llanddewi nant hodni yng nghymuned crucornau yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref hynafol a ward yn sir gaerfyrddin ar lan y ddwy afon gwendraeth afon gwendraeth fach ac afon gwendraeth fawr yw cydweli saesneg kidwelly mae cydweli n adnabyddus drwy gymru am yr hwiangerdd draddodiadol hen fenyw fach cydweli mae r ward hefyd yn cynnwys pentref mynyddygarreg ar lannau r gwendraeth fach roedd y canolwr rygbi a darlledwr enwog ray gravell neu grav yn frodor o r pentref cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw rhoddwyd siarter i r dref tua gan y brenin harri i o loegr mae castell cydweli yn un o r esiamplau gorau o i fath yn ne cymru ac yn un o gadwyn a adeiladwyd ar draws y wlad i geisio gorchfygu r cymry yn gwnaeth y dywysoges gwenllian chwaer owain gwynedd arwain brwydr yng nghydweli yn erbyn y normaniaid mae maes y gad yn cael ei adnabod hyd heddiw fel maes gwenllian ymwelodd gerallt gymro â chydweli yn ystod ei daith trwy gymru yn tyfodd cydweli yn ddirfawr yn ystod y chwyldro diwydiannol roedd yno waith briciau a gwaith tin mawr ac mae yno erbyn hyn amgueddfa ddiwydiannol yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref yng nghwm cynon ym mwrdeistref sirol rhondda cynon taf cymru yw aberdâr saesneg aberdare cyfeirnod os so lluosog derwen ydy dâr ac mae r enghraifft ysgrifenedig gyntaf o r gair yn dyddio o ceir hefyd yng ngogledd cymru aberdaron sydd hefyd yn ymwneud â choed derw ym roedd poblogaeth y dref yn mae aberdâr bedair milltir o ferthyr tudful a thua milltir o gaerdydd ar afon cynon mae gwasanaeth rheilffordd rhwng aberdâr a chaerdydd trwy gwm cynon cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw roedd aberdâr yn sir hanesyddol morgannwg yng nghwmbach aberdâr y ffurfiwyd y gangen gyntaf o r gymdeithas gydweithredol yng nghymru ym yn wreiddiol ddechrau r bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd pentref aberdâr mewn ardal amaethyddol ond pan ddarganfuwyd llawer o lo a mwyn haearn yn yr ardal cynyddodd y boblogaeth yn gyflym iawn sefydlwyd gweithdai haearn yn llwydcoed ac abernant ym a wedi u dilyn gan eraill yn gadlys ac aberaman ym a nid yw r rhain wedi gweithio ers cyn câi r rhan fwyaf o r glo ei ddefnyddio yn lleol yn bennaf yn y gweithdai haearn ond wedyn dechreuwyd allforio glo o dde cymru yn ail hanner y g gwellodd y dref yn fawr aberdâr oedd cartref un o feirdd yr ail ryfel byd alun lewis ac mae dyfyniad o i gerdd the mountain over aberdare i w weld yn y dref dyma gartref y stereophonics hefyd sy n dod o gwmaman fel mae n digwydd mae yna aberdare yn ne cymru newydd awstralia sydd hefyd yn cynnwys pyllau glo ar un adeg yr oedd nifer fawr o gapeli anghydffurfiol yn aberdâr a r cyffiniau ond mae r mwyafrif ohonynt wedi cau erbyn hyn y bedyddwyr oedd y mwyaf dylanwadol o r enwadau anghydffurfiol yn aberdâr ac fe sbardunwyd eu tŵf gan y parch thomas price a ddaeth i aberdâr ym fel gweinidog calfaria eglwys a sefydlwyd yn wreiddiol yn ceir tm pêl droed yn y dref c p d tref aberdâr bu r tm yn llwyddiannus iawn ar ddechrau r g mae wedi bod drwy sawl newid enw a strwythur mae nawr yn chwarae yn adrannau cynghrair cymru y de cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn aberdâr ym a am wybodaeth bellach gweler tref fechan a chymuned yn ardal meirionnydd gwynedd yw r bala cyfeirnod os sh does dim ond un stryd fawr yn y dref mae r dref ar yr a rhwng dolgellau milltir i r de orllewin a llangollen milltir i r dwyrain cyn ad drefnu llywodraeth leol roedd hi yn yr hen sir feirionnydd mae ganddi boblogaeth o llyn naturiol mwyaf cymru ydyw llyn tegid sydd ar gyrion y dref mae afon tryweryn yn llifo heibio i r dwyrain ac yn ymuno ag afon dyfrdwy sy n llifo drwy lyn tegid ac yn dod allan ar ochr ddeheuol y bala cynhaliyd gŵyl gerddoriaeth boblogaidd wa bala ar gyrion y dref ym mis medi gair cyffredin cymraeg yn golygu adwy neu fwlch oedd bala gynt a ddaeth i olygu r fan lle bydd afon yn llifo allan o lyn yn yr achos hon cyfeiria enw r dref yn benodol at y fan lle rhed afon dyfrdwy o lyn tegid ymddengys yr elfen bala mewn enwau lleoedd eraill ar draws cymru megis baladeulyn yn unol ag enghreifftiau eraill o enw cyffredin a arferir yn enw lle cafodd y fannod ei gosod o i flaen i w wneud yn benodol ceir dros ddeg lle drwy r byd sydd wedi eu galw ar ôl y bala gan gynnwys bala cynwyd ym mhennsylvania a bala ontario ar un adeg roedd y bala yn ganolfan bwysig i r diwydiant gwlân ond dirwynodd i ben yn y g yn y sgwâr yng nghanol y dref saif cerflun er cof am tom ellis as meirionnydd ar ddiwedd y g a aned yng nghefnddwysarn nepell o r bala yno hefyd mae plac yn coffhau r parch thomas charles o r bala methodist blaenllaw ac un o selogion y gymdeithas feiblau a symbylwyd gan daith mary jones yn droednoeth i r bala yr holl ffordd o llanfihangel y pennant yn ym mhen gogleddol y dref gwelir y green gyda cherrig yr orsedd o eisteddfod genedlaethol ger llaw y mae tomen y bala sy n fwnt a beli normanaidd efallai o r bala daeth nifer o r ymfudwyr a aethant i r wladfa ym mhatagonia yn yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn y bala ym a am wybodaeth bellach gweler mae pentref bala yn nhalaith ontario canada yn efeilldref swyddogol i r bala mae llanelwy saesneg st asaph yn ddinas yn sir ddinbych yn gynt roedd yn yr hen sir draddodiadol sir y fflint mae ganddi boblogaeth o tua cyfrifiad fe i lleolir rhwng afon elwy ac afon clwyd ar yr a milltir i r de o r rhyl a i r gogledd o ddinbych mae r a yn osgoi r dref i r gogledd mae esgobaeth llanelwy yn sedd esgob llanelwy gyda i eglwys gadeiriol ei hun y lleiaf yng nghymru ceir sawl adeilad hanesyddol yn y dref e e yr elusendai o r g ar y stryd fawr lle treuliodd henry morton stanley gyfnod annedwydd iawn credir y lleolwyd caer rufeinig varis yn llanelwy ond hyd yn hyn mae ei lleoliad yn ansicr gorweddai ar fryn polyn efallai ger y dref gwyddys fod tref rufeinig fechan yn llanelwy ar diriogaeth y deceangli dywedir fod cyndeyrn sant esgob ystrad clud yn yr hen ogledd canolbarth yr alban heddiw wedi sefydlu clas yn llanelwy tua r flwyddyn pan ddychwelodd y sant i r alban gadawodd y clas yng ngofal ei ddisgybl asaph neu asa ac mae r enw saesneg yn dod o r cysylltiad hwnnw codwyd eglwys gadeiriol ar y safle presennol tua ymwelodd gerallt gymro â llanelwy yn ystod ei daith trwy gymru yn cynhaliodd y gwyneddigion eisteddfod yn y dref yn enillydd y fedal arian oedd y bardd dafydd ddu eryri am ei awdl rhyddid codwyd eglwys gadeiriol yn llanelwy tua cafodd ei llosgi i lawr yn gan luoedd edward i o loegr ac eto yn yng ngwrthryfel owain glyndŵr dioddefodd dân yn y rhyfel cartref hefyd cafodd ei hanewyddu n sylweddol gan george gilbert scott yn gweler eglwys gadeiriol llanelwy mae eglwys y plwyf yn hynafol hefyd fe i codwyd ar ddiwedd y g a i chysegru i r seintiau pawl a chyndeyrn ond mae r rhan fwyaf o r adeiladwaith presennol yn dyddio o r g ger y dref ceir ogofâu cae gwyn a ffynnon beuno ogofâu calchfaen a breswylid yn hen oes y cerrig ar mawrth cyhoeddwyd bod llanelwy i gael ei rhoi statws dinas gan y frenhines i nodi ei jiwbil diemwnt ynghyd â chelmsford a pherth yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn harri iii hydref tachwedd oedd brenin lloegr o tachwedd hyd ei farw roedd yn fab i john brenin lloegr a r frenhines isabella o angouleme roedd yn frawd i siwan gwraig llywelyn fawr etifeddodd yr orsedd pan oedd yn ddim ond naw oed yn ystod rhyfel cyntaf y barwniaid arweiniwyd milwyr harri gan william marshal iarll af penfro gan drechu r gwrthryfelwyr ym mrwydr lincoln a sandwich yn william marshal oedd ei ymgeleddwr wedi marwolaeth y brenin john cymerodd harri lw y byddai n ffyddlon i siarter mawr a oedd yn cyfyngu hawliau r brenin ac yn dyrchafu hawliau r barwniaid ar ddechrau ei frenhiniaeth roedd gan hubert de burgh ac yna peter des roches lle flaenllaw yn ei lywodraethu a wnaeth dro pedol gan drosglwyddo r hawliau yn ôl i r brenin ceisiodd y brenin yn aflwyddiannus i drechu ffrainc y rhan a fu ar un tro n eiddo i w dad yn gwrthryfelodd mab william marshal yn erbyn y brenin ond daeth yr eglwys i gymodi rhyngddynt a chafwyd cyfnod o heddwch fe i ganwyd yng nghaerwynt priododd eleanor o provence yn ionawr harri iv neu henry bolingbroke ebrill mawrth oedd brenin lloegr o medi hyd ei farwolaeth harri oedd mab john o gaunt a i wraig blanche o lancaster cafodd ei eni yng nghastell bolingbroke daeth i rym yn y flwyddyn wedi iddo lwyddo i orchfygu r brenin blaenorol rhisiart ii a bu n teyrnasu yn lloegr adeg gwrthryfel owain glyn dŵr priododd mary de bohun ym bu farw mary ym ar ôl dod yn frenin priododd harri juana o navarra gweddw dug llydaw doedd dim blant o r briodas hon ysgrifennodd y dramodydd seisnig enwog william shakespeare gyfres o dair drama amdano sef richard ii sy n croniclo gwrthryfel bolingbroke yn erbyn rhisiart ii henry iv rhan i sy n croniclo gwrthryfel owain glyn dŵr yn erbyn bolingbroke henry iv rhan ii sy n croniclo marwolaeth bolingbroke a dyfodiad ei fab harri v i r orsedd ystyrir y dramâu yn rhai o r enghreifftiau gorau o ddramâu hanes yn y traddodiad saesneg ac mae henry iv rhan i yn cael ei gweld fel un o ddramâu gorau shakespeare planhigyn lluosflwydd o r genws narcissus yw r genhinen bedr lluosog cennin pedr mae gan y rhan fwyaf o r math hwn flodau melyn mawr allan o fylbiau y maent yn egino a u tyfu a hynny fel arfer yn y gwanwyn cynnar y genhinen bedr yw blodyn cenedlaethol cymru dim ond yn ddiweddar y daeth y cennin pedr yn rhyw fath o arwyddlun cenedlaethol inni y genhinen leek ydi r un go iawn aeth pobl barchus ddiwedd y g i ystyried y genhinen braidd yn gomon ac fe aeth llawer yn enwedig y merched i wisgo cenhinen bedr ar ddygwyl dewi yn hytrach na r genhinnen draddodiadol fe wnaeth lloyd george ei ran hefyd oherwydd dyna oedd o yn ei wisgo ar fawrth af ymddangosodd yn gyffredin ar ddogfennau swyddogol oedd yn ymwneud â chymru o hynny ymlaen bywydeg weithiau bioleg yw r maes gwyddonol sy n ymdrin â bywyd ac organebau byw mae n cynnwys astudiaethau ar sut mae organebau yn gweithio datblygu ac esblygu mae bywydeg yn ymdrin ag ystod eang o feysydd academaidd sy n edrych ar bob rhan o natur yn draddodiadol mae r pwnc yn cael ei rannu n is feysydd yn ôl grŵp tacsonomaidd er enghraifft mae botanegwyr yn astudio planhigion sŵolegwyr yn astudio anifeiliaid mycolegwyr yn astudio ffyngau a meicrofiolegwyr yn astudio bacteria mae rhannu bywydeg yn ôl trefn fiolegol yn ffordd fwy cyfoes o wahaniaethu meysydd er enghraifft drwy edrych ar foleciwlau a chelloedd organebau cyfan a phoblogaethau gellir hefyd rhannu bywydeg yn ôl dull gwaith maes bioleg damcaniaethol bioffiseg paleontoleg ac ati mae bywydeg fel maes modern o astudiaeth wyddonol yn ddatblygiad cymharol ddiweddar defnyddiwyd y term bioleg neu air tebyg sy n deillio o r gair groeg bios bywyd a r ôl ddodiad logia astudiaeth o am y tro cyntaf o gwmpas dechrau r g defnyddiwyd gan y ffisiolegydd thomas beddoes yn y gwyddonydd karl friedrich burdach yn a r gwyddonydd gottfried reinhold treviranus yn ond er tarddiad diweddar y pwnc fel y i adnabyddir heddiw gellir olrhain hanes bywydeg yn ôl i amseroedd hynafol bu aristoteles yn astudio hanes naturiol anifeiliaid a phlanhigion yng ngroeg yn henfyd oddeutu cc roedd gan brentis aristoteles theophrastus hefyd ddiddordeb mawr mewn byd natur ac fe ysgrifennodd yn helaeth am blanhigion bu nifer o ddisgyblion y byd islamaidd canoloesol yn astudio bywydeg yn cynnwys al jahiz al dnawar a ysgrifennodd am fotaneg ac al razi a ysgrifennodd am ffisioleg ac anatomeg yn dilyn gwaith arloesol antonie van leeuwenhoek ar wella a datblygu r microsgop yn yr g tyfodd y maes yn sydyn darganfyddwyd celloedd sberm bacteria ac organebau bychain eraill megis algâu fe helpodd datblygiadau fel hyn nodi pwysigrwydd y gell i organebau byw erbyn y g yn cyhoeddodd y gwyddonwyr almaenig matthias jakob schleiden a theodor schwann dri syniad sydd erbyn hyn yn cael eu derbyn yn gyffredinol mai r gell yw uned sylfaenol organebau fod gan gelloedd unigol holl nodweddion bywyd a fod pob cell wedi dod o gelloedd eraill yn rhannu gelwir y syniadau hyn heddiw yn theori cell yn yr g a r g dechreuodd haneswyr naturiol ganolbwyntio ar dacsonomeg a dosbarthu bywyd cyhoeddodd y botanegydd swolegydd a meddyg o sweden carolus linnaeus argraffiad cyntaf ei systema naturae yn er mwyn dosbarthu organebau yn y byd naturiol mae ei gyfundrefn o enwau deuenwol yn cael eu defnyddio ar gyfer enwi rhywogaethau hyd heddiw yn y g roedd nifer o wyddonwyr yn dechrau cysidro esblygiad cyhoeddodd y biolegydd ffrengig jean baptiste de lamarck ei waith philosophie zoologiue ac adnabyddir y gyfrol hon fel y gwaith cyntaf i gynnig damcaniaeth gydlynnol ar gyfer esblygiad syniad lamarck oedd fod anifeiliaid yn esblygu oherwydd straen amgylcheddol wrth i anifail ddefnyddio organ yn amlach ac yn fwy manwl byddai r organ yn dod yn fwy cymhleth ac effeithlon creda lamarck y gallai r anifail wedyn basio r rhinweddau hynny ymlaen ac y gall y genhedlaeth nesaf wella nodweddion yr organ ymhellach ond cynigwyd damcaniaeth fwy llwyddiannus yn gan y naturiaethwr o loegr charles darwin yn dilyn ei deithiau i ynysoedd y galapagos a i ddealltwriaeth o faes geoleg gan ddefnyddio detholiad naturiol i egluro esblygiad ar yr un pryd daeth y cymro alfred russel wallace i r un casgliad wrth ddefnyddio tystiolaeth debyg o dde ddwyrain asia yn yr g bu llawer o ymdrech i geisio deall natur etifeddeg roedd y mynach o forafia gregor mendel wedi dangos y gall nodweddion pennodol gael eu hetifeddu yn ond ni chafodd ei waith sylw rhyngwladol nes yn cynnigiodd nikolai koltsov fod nodweddion yn cael eu hetifeddu drwy foleciwl etifeddol gyda dau edafedd y naill yn datblygu gan ddefnyddio r llall fel templed dangoswyd yn y au mai dna oedd y moleciwl hwn drwy r arbrawf avery macleod mccarty mewn bacteria a cadarnawyd hyn mewn firwsau yn yn yr arbrawf hershey chase defnyddir system o r enw tacsonomeg linnaeaidd i ddosbarthu organebau mewn grwpiau mae n cynnwys rhenciau ac enwau deuenwol caiff sut enwir organebau ei reoli gan gytundebau rhyngwladol megis cod ryngwladol cyfundrefn enwau botanegol icbn cod ryngwladol cyfundrefn enwau sŵolegol icon a chod ryngwladol cyfundrefn enwau bacteria icnb trwy ddosbarthiad biolegol gallwn weld sut mae anifeiliaid wedi esblygu ac addasu i w cynefinoedd mae prif ddarganfyddiadau bioleg yn cynnwys astudiaeth wyddonol o r bydysawd y tu allan i atmosffer y ddaear yw seryddiaeth gan gynnwys y sêr cysawd yr haul a r planedau mae n cynnwys arsylwi ac egluro digwyddiadau tu hwnt i r ddaear ac astudio tarddiad a datblygiad gwrthrychau a welir yn yr awyr ynghyd a u priodoleddau ffisegol a chemegol i r dyn cyntefig roedd y sêr yn rhyfeddod llwyr roedd yn addoli r haul a r lleuad gan edrych arnynt fel duwiau am filoedd o flynyddoedd credid mai r ddaear oedd canolbwynt y greadigaeth a bod y nen yn troi o amgylch y byd unwaith y dydd ac fe grewyd calendrau gan y swmeriaid a r babyloniaid a r eifftiaid a r groegiaid yn ddibynnol ar y symudiadau yn y ffurfafen aristotle c c c c c c yw r dyn cyntaf a brofodd nad oedd y byd yn wastad er mae n debyg bod pobl yn deall hyn ymhell cyn hynny ac fe awgrymwyd bod y ddaear yn cylchdroi o gwmpas yr haul gan aristarchus o mosa tua c c c hyd at yr ail ganrif ar bymtheg yr oedd seryddwyr yn arsyllu â r llygad noeth ond gyda dyfodiad y telesgop derbyniwyd nad y ddaear oedd canolbwynt y bydysawd tref a chymuned yng nghonwy yn yr hen sir ddinbych cyn hynny ar yr a rhwng bae colwyn a r rhyl yw abergele saif ar lannau afon gele mae n dref farchnad wledig ac yn ganolfan siopa i r cylch gyda gorsaf ar reilffordd arfordir gogledd cymru i r dwyrain o r dref ceir gwlybdir eang morfa rhuddlan a rhuddlan tua phedair milltir i ffwrdd a dynnwyd oddeutu delwedd o mae caerdydd o ddeutu km i ffwrdd o abergele ac mae llundain o ddeutu km y ddinas agosaf ydy llanelwy sy n tua km i ffwrdd tref gymharol fodern yw abergele a dyfodd o gwmpas yr hen eglwys bu damwain difrifol ar y rheilffordd yn pan darwyd yr irish mail gan dri wagen petrol oedd wedi rhedeg yn rhydd i lawr y trac collodd o bobl eu bywydau ac mae eu beddau i w gweld ym mynwent yr eglwys heddiw lladdwyd dau aelod o r grŵp cudd mudiad amddiffyn cymru sef william alwyn jones a george francis taylor yn abergele pan daniodd y defnyddiau ffrwydrol yr oeddynt yn eu cludo ar gorffennaf diwrnod arwisgiad tywysog siarl gelwir y ddau n ferthyron abergele ac mae eu beddau n gyrchfan i genedlaetholwyr a chynhelir seremoni flynyddol yno codwyd eglwys fihangel sant yn y g ar safle eglwys hŷn cafodd ei hadnewyddu yn mae r bedyddfaen yn dwyn y dyddiad yn rhan o r llawr ger yr allor mae hen garreg â chroes arni sy n dyddio o r g credir ei bod yn garreg fedd abad ceir dwy ogof paleolithig nepell o r dref ogof bontnewydd cyfeirnod os sj a chefn ogo mae ogof pontnewydd yn un o r ddwy ogof bwysicaf yng ngwledydd prydain o ran olion dyn a dyn neanderthal darganfuwyd dant dynol yma sydd oddeutu o flynyddoedd oed cafwyd hyd i lawfwyeill neanderthalaidd hefyd ac esgyrn anifeiliaid gydag olion cigydda arnynt metr i r de ddwyrain ar yr un ochr i r afon mae ogof cefnmeiriadog neu cefn ogo gyda cheg yr ogof mor anferthol fel y i galwyd unwaith gan william davis yn ei lyfr hand book for the vale of clwyd fel one of the most spacious and magnificent caverns in europe mae ceg yr ogof yn troedfedd o uchter gyda stalactites yn diferu o r nenfwd mewnol mae parc y meirch gerllaw yr ochr de orllewinol i r dref safai bryngaer dinorben a ddinistriwyd yn llwyr gan y chwarel gyfagos ond ceir tystiolaeth fod pobl wedi byw yno n ddi baid o ddiwedd yr oes efydd hyd at y ed ganrif yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd yr eisteddfod genedlaethol yn abergele ym tref arfordirol yng ngogledd sir benfro ar fae ceredigion yw abergwaun sy n perthyn i gymuned abergwaun ac wdig yma y mae priffordd yr a o lundain a r rheilffordd yn terfynu mae gwasanaeth fferi rheolaidd i rosslare iwerddon o wdig tua milltir i r gogledd orllewin o abergwaun llifa afon gwaun i r môr yn y dref gan roi iddi ei henw cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw mae swyddfa menter iaith sir benfro yn abergwaun mae yna gangen cyd yn abergwaun sy n cwrdd yn y dderwen frenhinol yn y dref mae llawer o ddosbarthiadau cymraeg i oedolion yn abergwaun a r cyffiniau tra bod tarddiad abergwaun yn amlwg o r hen norseg fiskigarr sef lle i ddal pysgod y daw r enw saesneg fishguard a sillafwyd hefyd fel fiscard hyd at y eg ganrif cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn abergwaun ym a am wybodaeth bellach gweler edward iv ebrill ebrill oedd brenin lloegr o mawrth i hydref ac o mai hyd ei farwolaeth roedd yn fab i rhisiart plantagenet dug efrog cafodd ei eni yn rouen ffrainc ei wraig oedd elizabeth woodville pan goronwyd edward iv yn llac oedd ei afael ar gymru y de ddwyrain yn unig oedd yn ddiogel dan awdurdod iarll warwick a herbert a phrin oedd ei ddilynwyr yn y gorllewin a r gogledd yn dilyn brwydr towton ym mawrth dyrchafwyd wiliam herbert i safle uwchben pob unigolyn arall yng nghymru yn ustus siambrlen stiward a phrif fforestydd siroedd aberteifi a chaerfyrddin gyda i frawd rhisiart yn ddirprwy a chomisiynwyd wiliam herbert a i frawd yng nghyfraith walter devereux i feddiannu iarllaeth penfro a r tiroedd a gysylltid â hi tiroedd siasbar tudur a i nai harri tudur yna meddiannodd herbert diroedd teulu buckingham yng nghymru gan gynnwys brycheiniog a gwynllwg ffodd siasbar tudur hanner brawd harri vi rhagddynt i r gogledd a syrthiodd castell penfro i ddwylo herbert yno roedd y bachgen pedair oed harri tudur mab i frawd siasbar cymerwyd ef gan herbert i raglan ac yno y magwyd harri tudur hyd trechwyd siasbar ym mrwydr twthill ger caernarfon a ffôdd am ei fywyd i iwerddon prin oedd awdurdod edward iv yn nhair sir y gogledd a bu raid i herbert ddod â byddin anferthol i wynedd cyn llwyddo i ddarostwng y trigolion ildiodd castell harlech iddo ar awst a chanodd guto r glyn gywydd i longyfarch herbert gan ofyn ar yr un gwynt iddo ddangos trugaredd tuag at uchelwyr gwynedd un o r gwledydd celtaidd yw cernyw cernyweg kernow saesneg cornwall yn ne orllewin prydain mae hefyd yn sir hanesyddol lloegr ac yn sir seremonol y rhanbarth de orllewin lloegr gyda i dref gweinyddol yn truro mae n ffinio â dyfnaint ar y tir ac yn gorwedd rhwng môr iwerddon a r môr udd ystyrir ynysoedd syllan neu scilly hefyd yn rhan o gernyw truro yw r unig ddinas a hefyd y brifddinas mae prif drefi r wlad yn cynnwys newuay bodmin st austell camborne redruth a padstow mae cernyw yn enwog am fod yn lle dda i fynd am wyliau am ei fod yn dwymach ar gyfartaledd nac unrhyw le arall yng ngwledydd prydain ac am ei fod yn lle arbennig am syrffio mae cernyw hefyd yn enwog am ei phasteiod cig a i mwynfeydd alcam ac am senedd y stanorion neu fwynwyr sy n dal i fynnu mai ganddi hi mae r hawl i reoli r wlad piran yw nawddsant cernyw a i faner yn groes wen ar gefndir du mae mudiad cenedlaethol gwleidyddol yng nghernyw ond nid yw r pleidiau megis mebyon kernow a phlaid genedlaethol cernyw wedi gwneud fawr o farc hyd yma er iddynt gipio ambell sedd ar gynghorau lleol cynhelir gorseth kernow gorsedd cernyw yn flynyddol i hyrwyddo r iaith gernyweg a diwylliant cernyw mae r tywysog siarl hefyd yn dal y teitl dug cernyw pentir sylweddol ym mhen de orllewinol eithaf prydain fawr sy n ymestyn allan i r cefnfor iwerydd rhwng y môr celtaidd i r gogledd a r môr udd i r de yw cernyw penrhyn pedn an wlas neu land s end yw pwynt mwyaf deheuol cernyw a phrydain john o groats yn yr alban yw pwynt mwyaf gogleddol yr ynys nodweddir yr arfordir gan nifer o faeau creigiog a thraethau braf mae arfordir y gogledd yn llawer mwy ysgythrog a chreigiog nag arfordir y de lle ceir baeau mawr agored mae r poblogaeth oddeutu ac mae ei arwynebedd yn km mi sg creigiau hen dywodfaen coch a defonaidd sy n nodweddi daeareg solid yr ardal mae r creigiau hyn yn torri trwodd yn fryniau isel yma ac acw yn enwedig ger yr arfordir ac ar waun bodmin lle ceir bron wennyly brown willy m pwynt uchaf cernyw mae hanes cernyw fel gwlad fasnach yn dechrau gyda i chysylltiadau â marsiandwyr môr y canoldir a oedd yn cael eu denu yma gan y mwynfeydd tun roedd tun yn cael ei gynhyrchu yng nghernyw ers oes yr efydd roedd y metel yn arbennig o bwysig gan ei fod yn cael ei gymysgu â chopr i gynhyrchu efydd gelwid cernyw yn cornubia gan y rhufeiniaid ond nid oes llawer o olion rhufeinig wedi eu darganfod yma erbyn y cyfnod yma roedd tun i w gael yn haws o benrhyn iberia felly roedd pwysigrwydd economaidd yr ardal yn llai wedi i r rhufeiniaid adael ymddengys fod cernyw yn rhan o deyrnas frythonig dumnonia neu dyfnaint erbyn yr g roedd dyfnaint wedi ei goresgyn gan yr eingl sacsoniaid enillodd y brythoniaid frwydr yn hehil yn ond yn gorchfygwyd cynghrarir o frythoniaid a daniaid gan egbert brenin wessex yn nodir i athelstan osod afon tamar fel ffin orllewinol wessex erbyn ystyrid cernyw yn rhan o deyrnas lloegr ond roedd ganddi rywfaint o annibyniaeth yn parhau fel is deyrnas diorseddwyd brenin olaf cernyw cadog gan y normaniaid bu gwrthryfel yn gan ddechrau ymhlith y mwynwyr tun oedd yn gwrthwynebu cynnydd yn y trethi dywedir i ugain y cant o boblogaeth cernyw gael ei lladd yn y gwrthryfel yma yn tarawyd arfordir cernyw gan tsunami a achoswyd gan ddaeargryn mawr lisbon ffurfiwyd plaid genedlaethol mebyon kernow yn i geisio ennill hunanlywodraeth nid yw r blaid wedi llwyddo i ennill sedd yn nhy r cyffredin hyd yma nid yw r sir wedi i rhannu n ardaloedd awdurdod lleol gweinyddir y sir gyfan fel awdurdod unedol sef cernyw awdurdod unedol rhennir cernyw yn chwe etholaeth seneddol yn san steffan mae tua mil o bobl yn siarad fersiynau cyfoes o r iaith gernyweg mae r rhan fwyaf o siaradwyr yn defnyddio kernewek kemmyn sydd wedi i seilio ar lenyddiaeth gernyweg canol gydag orgraff i gynrychioli r seiniau tybiedig hefyd mae defnyddwyr kernewek unyes cernyweg unedig a kernewek unyes amendys cu adolygedig gydag orgraff cernyweg canol wedi i safoni gwell gan rai siaradwyr ddefnyddio cernyweg diweddar sef iaith yr eg a r goedd bu farw dolly pentreath siaradwr uniaith olaf y gernyweg yn ôl y chwedl yn ond mae tystiolaeth i siaradwyr dwyieithog eraill fyw tan ddechrau r g gwnaeth yr iaith oroesi ar dafodau pysgotwyr i ryw raddau hyd ddiwedd y g ni wnaed yr ymchwil angenrheidiol ar y pryd mae peth adferiad yn digwydd nawr o r chwe iaith geltaidd cernyweg ydyw r debycaf i r gymraeg er iddi serch hynny fod yn nes at y llydaweg mewn rhai pethau tref arfordirol a chymuned yng ngwynedd yw abermaw y bermo abermo bermo neu abermawddach yn lleol fe i lleolir ger aber afon mawddach ar lan bae ceredigion yn ardal meirionnydd mae pont reilffordd fawr yn croesi r afon yn ymyl y dref ceir hefyd yma ganolfan bad achub i ymwelwyr sydd bellach yn arddangosfa erys yr harbwr bychan yn brysur yn arbennig yn yr haf mae ras llongau hwylio r tri chopa yn galw yno n flynyddol tyfodd y dref o gwmpas y diwydiant adeiladu llongau ond erbyn heddiw tref glan môr dwrsitaidd ydyw n bennaf mae adeiladau hanesyddol y dref yn cynnwys y tŷ gwyn sy n dyddio o r oesoedd canol ac sy n gysylltiedig â siasbar tudur ewythr harri tudur a r carchardy tŷ crwn sy n dyddio o r g roedd y bardd william wordsworth yn ymwelydd cyson ag abermaw ac yn edmygu r golygfeydd gwych o gwmpas ym cyflwynodd fanny talbot un o drigolion y dref dinas olau darn o dir creigiog uwchben y dref i r ymddiriedolaeth cenedlaethol cymynrodd gyntaf y mudiad mae pont reilffordd abermaw sy n cludo rheilffordd arfordir cymru dros afon mawddach sydd hefyd yn bont droed yn un o bontydd pren hiraf ym mhrydain cafodd y coed ei fygwth gan bry genwair toredo ond fe i adferwyd gan alluogi r trenu i w rhedeg hyd bwllheli ger pen deuheuol y bont sydd bron i filltir o hyd roedd cyffordd abermaw a ailenwyd yn morfa mawddach lle ymunai cangen rheilffyrdd y cambrian o dref dolgellau ac felly yr holl lein o orsaf rhiwabon a oedd yn rhedeg trwy r bala a dolgellau ym mhen deheuol y bont cychwynna llwybr dyffryn mawddach o iard gorsaf morfa mawddach mae r briffordd a yn rhedeg trwy abermaw mae gorsaf abermaw ar reilffordd arfordir cymru sy n cysylltu r dref ag aberystwyth i r de trwy tywyn ac aberdyfi lle gellir newid i ddal trên i gyfeiriad amwythig a pwllheli i r gogledd trwy ddyffryn ardudwy harlech a phorthmadog mae gwasanaeth bws arriva dolgellau caernarfon bangor yn rhedeg trwy abermaw a cheir hefyd y gwasanaeth x rhwng y dref a dolgellau yn yr haf mae gwasanaeth llong fferi bach yn cysylltu abermaw â phwynt penrhyn oddi yno gellir dal un o drênau bach rheilffordd fairbourne neu r friog i gyfeiriad tywyn yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae gallt y bermo yn safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig gwaith gwirfoddol wedi ei ymgymryd gan hugh griffith roberts er budd abermaw cymdeithasau n gyntaf pobl y dref boed yn drigolion neu n alltud sy n sicrhau llwyddiant y gwaith eglwys sant tudwal abermaw tref farchnad hanesyddol yn ne ceredigion yw aberteifi saesneg cardigan saif ar lôn yr a hanner ffordd rhwng aberaeron i r gogledd ac abergwaun i r de fel mae r enw yn ei awgrymu saif y dref ar lan ogleddol afon teifi ger aber yr afon honno ym mae ceredigion yr ochr arall i r aber mae pentref hanesyddol llandudoch yn roedd gan y dref boblogaeth o cyfrifiad codwyd castell yn aberteifi tua dechrau r g yn ôl pob tebyg mae peth dryswch yn y cofnodion cynnar rhwng y castell yn y dref a r castell cynharach ar ei gyrion a elwir hen gastell aberteifi yn y flwyddyn cynhaliodd yr arglwydd rhys o ddeheubarth eisteddfod yn ei lys yno adeg y nadolig yr eisteddfod gyntaf sy n hysbys ymwelodd gerallt gymro ag aberteifi yn ystod ei daith trwy gymru ym arhosodd y castell a r dref fechan yn nwylo arglwyddi deheubarth y rhan fwyaf o r amser hyd pan syrthiodd i r saeson cipiodd owain glyndŵr y castell o ddwylo r saeson ym tyfodd y dref yn borthladd prysur yn y g erbyn dechrau r g roedd dros o longau hwylio yn gofrestredig yno cofnodir i tua o longau gael eu hadeiladu mewn pump iard adeiladu ar lan yr afon allforid llechi cilgerran o r porthladd fodd bynnag dechreuodd yr afon siltio i fyny ac erbyn dechrau r g roedd dyddiau r porthladd ar ben adeiladwyd y bont bum bwa ar draws afon teifi yn un o adeiladau mwyaf adnabyddus y dref yw r guildhall rhai o r gweinidogion george hughes y parchg j arthur jones y parchg dr leighton james y parchg roland bevan y parchg david p kingdon y parchg ifan mason davies y parchg dr gareth edwards dyma enwau rhai o r gweinidogion robert roberts penllwyn daeth y parchg w meidrym jones ar hydref mydrim jones griffith davies y parchg j g moelwyn hughes ma phd o gastell nedd ion r r williams y parchg currie hughes ba y parchg richard jones ma bsc charing cross ion y parchg thomas roberts y parchg ifor ap gwilym dyma rhai o r gweinidogion y parchg daniel davies david owen david owen arall y parchg william davies y parchg t j morris y parchg t esger james y parchg d j roberts y parchg ieuan davies y parchg j arwyn phillips y parchg irfon roberts rhannu â bethania adeiladwyd y capel gwreiddiol ym ail adeiladwyd ym ail agorwyd medi adeiladwyd y festri ym a thŷ r capel ym roedd gan y capel o aelodau dyma enwau r gweinidogion david phillips richard hancock robert breeze david jones john newman richards lewis beynon melchizedek evans t c evans garro jones evan evans morda evans w whittington t j walters t e morris chwe thomas perkins ailadeiladwyd mis hydref agorwyd yr eglwys bresennol ar gorffennaf joseph higgins john tole wilfred brodie basil rowlands thomas williams joseph wedlake thomas canning james mcaniff j b o connell phillip dwyer william andrews albin kaltenbach george a anwyll raymond joyce curad john mchugh arthur davies seamus cunanne augustine paikkatt jason jones yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn galwyd gŵyl fawr aberteifi yn wreiddiol yn eisteddfod gadeiriol is genedlaethol aberteifi a gynhaliwyd yn gyntaf yn cynhaliwyd yr eisteddfod mewn pafiliwn pren mewn cae tu ôl i gapel bethania enillodd j r phillips wobr o am sgrifennu hanes cilgerran côr felindre drefach yr unig gystadleuwyr enillodd yn achub fi o dduw bu cystadlu rhwng côr brynberian ac aberteifi am wobr o am ganu blessed be thou lord god of israel aberteifi enillodd bu r eisteddfod yn fethiant ariannol oherwydd salwch colera yn yr ardal cynhaliwyd mewn pafiliwn yn dal y llywydd oedd t e lloyd coedmore as a david davies as y fwrdeistref y côr buddugol oedd bargoed teifi bell court tu ôl pendre pafiliwn yn dal prif fardd oedd thomas davies llwynysgaw ysgawenydd mai enillwyd y gadair gan james nicholas cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn aberteifi ym a am wybodaeth bellach gweler tref ym mlaenau gwent de cymru yw abertyleri saif y dref mi i r gogledd orllewin o gasnewydd ar y great western railway yn wreiddiol cododd ei phoblogaeth yn dra chyflym yn ystod y cyfnod o ddatblygu mwyngloddio yn ne cymru gyda o breswylwyr yn ôl cyfrifiad ac wedyn i ddeng mlynedd diweddarach yn gorwedd yn yr ardal fwyngloddio fynyddig o r hen siroedd o sir fynwy a sir forgannwg yng nghwm ebwy fach roedd y preswylwyr fel arfer yn gweithio yn y glofeydd gwaith haearn a gwaith tunplat mae sawl ysgol gynradd fach ysgol uwchradd a chanol tref traddodiadol gan abertyleri heddiw mae poblogaeth o ganddi ac yn ôl cyfrifiad mae o r boblogaeth yn medru r gymraeg mae o bobl yn gallu siarad cymraeg mae yn gallu darllen cymraeg ac mae yn gallu ysgrifennu cymraeg yn roedd o r boblogaeth yn medru r gymraeg yn roedd tai rhataf y deyrnas unedig yn abertyleri yn ôl arolwg y halifax gyda phris cyfartalog o yn boblogaidd oherwydd ei golygfeydd gwledig mae r ardaloedd o aber bg llanhiledd cwmtyleri a chwe chloch ar ei phwys mae r enw n ymddangos gyntaf mewn argraffiad ym a tharddiad y gair yw aber ceg afon ac enw r afon fechan teleri a ymddangosodd gyntaf ym mae r gair hwnnw hefyd yn air cyfansawdd sef tŷ ac eleri enw person roedd coedwig enfawr gerllaw r dref ers talwm o r enw glyn teleri ond cwmtyleri ydy r enw sydd bellach ar yr ardal hon yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref fach yng ngogledd môn yw amlwch ar lôn yr a tua milltir i r gogledd o borthaethwy hanner ffordd rhwng cemaes a moelfre mae caerdydd km i ffwrdd o amlwch ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sy n km i ffwrdd mae enw amlwch yn cyfeirio at safle harbwr y dref sef porth amlwch yn deillio o r gymraeg am o gwmpas a llwch hen air sy b golygu inlet creek yn debyg i r gair gaeleg loch ar gyfer corff o ddŵr tref sy n gorwedd ar lan y môr yw hi heb draeth ond gyda chlogwynni arfordirol trawiadol mae twristiaeth yn elfen bwysig yn yr economi leol ar un adeg roedd yn borthladd eithaf prysur gyda llongau yn hwylio oddi yno i ynys manaw a lerpwl mae nifer o r tai yn dyddio o r g ac yn ychwanegu at awyrgylch y dref yr arwydd yw papur bro benllech a gweddill cylch mynydd bodafon tyfodd amlwch yn gyflym yn y g oherwydd y cloddio copr ar fynydd parys y mwyaf o i fath yn y byd ar un adeg erbyn diwedd y ganrif honno roedd gan amlwch boblogaeth o tua gan ei gwneud yr ail dref yng nghymru ar ôl merthyr tudful dyna pryd yr estynwyd yr harbwr gwreiddiol i wneud lle i longau mwy ar gyfer y fasnach cludo mwyn copr dirywiodd y diwydiant copr lleol ar ganol y au ond parhaodd amlwch i fod yn ganolfan bwysig i r diwydiant adeiladu ac atgyweirio llongau a gwaith arall cysylltiedig â r môr yn agorwyd gwaith cemegol i dynnu bromin o ddŵr môr ond cafodd ei gau yn mae cau atomfa wylfa gerllaw yn debyg o gael effaith andwyol ar yr economi lleol hefyd mae siamber gladdu yn amlwch o r enw barcloddiad y gawres yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref arfordirol a chymuned ym mwrdeistref sirol conwy yw bae colwyn mae priffordd yr a yn pasio drwy r dref ac mae ganddi orsaf ar reilffordd arfordir gogledd cymru mae n dref wyliau gyda phromenâd braf pier a pharciau mae r traeth yn llydan a diogel gyda thywod braf a rhimyn o gerrig mân mae n dal i fod yn ganolfan siopa brysur er gwaethaf y gystadleuaeth o du r archfarchnadau mawr lleolir pencadlys heddlu gogledd cymru ym mharc eirias ceir yn ogystal nifer o swyddfeydd llywodraeth leol a r gwasanaeth sifil yn y dref gan gynnwys rhai o swyddfeydd rhanbarthol cynulliad cenedlaethol cymru cyn ad drefnu llywodraeth leol yng nghymru yn ebrill roedd bae colwyn yn fwrdeisdref ddinesig yn yr hen sir ddinbych gyda phoblogaeth o tua ond yn ddiddymwyd yr hen awdurdod i adael pum cymuned seiledig ar y plwyfi mae gan bae colwyn yn ôl y diffiniad hwnnw boblogaeth o poblogaeth y cymunedau eraill a fu n rhan o r hen fwrdeisdref yw mochdre llandrillo yn rhos hen golwyn a llysfaen erbyn heddiw mae r pum plwyf yn un ardal drefol mewn gwirionedd gyda phoblogaeth o o bobl yr uchaf yng ngogledd cymru ac eithrio wrecsam cnewyllyn y dref oedd hen golwyn colwyn yn wreiddiol a llysfaen i r dwyrain a llandrillo yn rhos i r gorllewin tyfodd y dref rhwng y ddau le hynny sy n rhan o fae colwyn o safbwynt llywodraeth leol fel yn achos llandudno a r rhyl tyfodd bae colwyn yn gyflym yn ail hanner y g yn sgl dyfodiad y rheilffordd yn a dechrau r g fel tref gwyliau glan môr hawdd i w chyrraedd o drefi poblog gogledd orllewin lloegr roedd y dref yn sir clwyd hyd a bu n rhan o r sir ddinbych hanesyddol hyd mae r dref wedi dioddef problemau cymdeithasol ers y au gyda nifer o bobl ddiwaith o ogledd lloegr symud i mewn a r canran hŷn o r boblogaeth gynyddu ar yr un pryd wrth i bobl symud yno ar ôl ymddeol lleolir theatr colwyn yn y dref dyma r sinema hynaf yng ngwledydd prydain sy n dal i weithredu ar gyrion y bae ceir parc eirias gyda phwll nofio a meysydd chwarae gwasanaethir ardal bae colwyn gan ddwy ysgol uwchradd sef mae nifer o ddisgyblion yr ysgolion hyn yn mynd ymlaen i ddilyn cyrsiau addysg uwch yng ngholeg llandrillo cymru yn llandrillo yn rhos cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol ym mae colwyn ym hen golwyn a am wybodaeth bellach gweler yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref a chymuned ym mwrdeisdref sirol conwy ym mharc cenedlaethol eryri yw betws y coed gerllaw mae r bont waterloo haearn yn cario r a dros afon conwy mae afon llugwy sy n rhedeg trwy r pentref yn ymuno ag afon conwy gerllaw mae caerdydd km i ffwrdd o betws y coed ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sy n km i ffwrdd un o r hen enwau ar y pentref oedd betws wyrion iddon fe i gelwid hefyd llanfihangel y betws yn ôl y parochiale wallicanum plwyfi cymru a gyhoeddwyd yn ystyr betws yw capel anwes tŷ gweddi neu eglwys fach ac mae n air cymraeg canol sy n fenthyciad o r gair hen saesneg bede hs bead house ystyr yr enw betws y coed felly yw y tŷ gweddi yn y coed er bod bead house yn gallu golygu elusendy hefyd yn saesneg mae r pentref presennol yn wasgaredig ar ddwy lan afon llugwy lle egyr y dyffryn allan wrth ymuno â dolydd isel gwastad dyffryn conwy mae r ardal yn goediog iawn ond erbyn heddiw mae r hen goedwigoedd cysefin wedi ildio lle i goedwigoedd pinwydd trwchus y comisiwn coedwigaeth sy n gorchuddio r bryniau i r gogledd ac i r de o fetws y coed tu draw i goedwig gartheryr i r de mae llyn elsi yn gorwedd hyd at y g roedd betws yn rhan o blwyf llanrhychwyn a honno yn ei thro yn rhan o gwmwd nant conwy yn nghantref arllechwedd ymddengys fod eglwys wedi sefyll ym metws ers oes y seintiau mae cwrs ffordd rufeinig a elwir sarn helen fel cynifer o i thebyg yn pasio n agos i r pentref ar ei ffordd o gaer caerhun canovium i ddyfryn lledr ac mae cangen ohoni n rhedeg i fyny dyffryn afon llugwy i gapel curig roedd rhys gethin un o gapteiniad pennaf owain glyndŵr yn byw yn hendre rhys gethin ym mhlwyf betws y coed roedd ei frawd hywel coetmor oedd hefyd yn wrthryfelwr a noddwr beirdd yn byw yng nghastell cefel yng nghoedmor gerllaw yn ôl syr john wynn o wydir ceir beddfaen eu taid gruffudd ap dafydd goch yn yr eglwys gweler isod rhywbryd yn y g codwyd pont y pair dros afon llugwy gweler isod tyfodd y pentref yn gyflym yn ail hanner y g daeth yn fangre boblogaidd iawn gan arlunwyr o dros glawdd offa ac am gyfnod roeddynt yn ffurfio cylch artistaidd tebyg i r un a gafwyd yn st ives yng nghernyw mae nifer o dai yn y pentref yn dyddio o r cyfnod hwnnw a blynyddoedd cynnar yr g mae eglwys fihangel sant neu llanfihangel yn hen iawn mae n sefyll rhwng yr orsaf rheiffordd ac afon conwy ar ochr ddwyreiniol y pentref mae r rhannau hynaf o r adeilad presennol yn dyddio o r g neu n gynnar yn y g dichon ei bod wedi i chysegru i sant lleol ar un adeg cyn cael ei ail gysegru i sant fihangel efallai yng nghyfnod y normaniaid mae bedyddfaen yr eglwys yn perthyn i r g yn ôl pob tebyg y tu ôl i r allor ceir beddfaen cerfiedig gruffudd fab dafydd goch un o wyrion dafydd brawd llywelyn ap gruffudd tywysog cymru mae r cerflun yn dangos gruffudd yn ei arfwisg lawn ac yn dwyn yr arysgrif tyfa tair ywen hynafol ym mynwent yr eglwys mae r hen borth yn dyddio o yn nyfroedd afon conwy ger yr eglwys gellir gweld hen gerrig camu a ddefnyddid ar un adeg i groesi r afon yn ymyl yr eglwys yn ogystal ceir pont grog haearn a phren ar gyfer cerddwyr saif eglwys y santes fair yn neoniaeth arllechwedd esgobaeth bangor eglwys anglicanaidd ydyw h y yr eglwys yng nghymru ac mae ei drysau ar agor yn wythnosol cofrestrwyd yr adeilad gan cadw fel adeilad rhestredig gradd ii oherwydd y cynnydd yn nifer yr ymwelwyr roedd eglwys mihangel sant yn rhy fach a phenderfynwyd codi eglwys newydd eglwys y santes fair rhwng a yng nghanol y pentref wrth ochr y brif ffordd fe i cysegrwyd yng ngorffennaf a cheir lle i person ar gost o sy n gyfwerth â heddiw cwbwlhawyd y tŵr yn rhywbryd yn y g efallai codwyd pont gerrig pont y pair dros afon llugwy fe i priodolir i inigo jones weithiau ond mae hi n hŷn na hynny mae ganddi bump bwa â r un yn ei chanol yn rhychwantu r geunant ddofn islaw mae pont y pair yn denu nifer o bobl yn yr haf ac mae rhai pobl yn neidio i r afon o r bont neu o r creigiau yn ei hymyl ers canrif a mwy mae betws wedi bod yn boblogaidd gan ymwelwyr ac yn ganolfan hwylus ar gyfer ymweld ag eryri mae nifer o westai yn y pentref a cheir sawl siop offer dringo a cherdded yn y stryd fawr mae r rhan fwyaf o r tai wedi u hadeiladu â cherrig lleol mae gan y pentref boblogaeth o cyfrifiad ceir amgueddfa a chanolfan ymwelwyr yn yr hen orsaf yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn hanner ffordd rhwng betws a chapel curig mae r tŷ hyll cyn cyraedd y tŷ rhyw filltir o r pentref mae r rhaeadr ewynnol swallow falls yn saesneg pentref a chymuned yng ngwynedd yn nyffryn ogwen a enwyd ar ôl capel bethesda mae ei thrigolion yn aml yn cyfeirio ati fel pesda cyfeirnod os sh mae caerdydd km i ffwrdd o bethesda ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sy n km i ffwrdd bu pobl yn byw yn nyffryn ogwen am ganrifoedd cyn i fethesda ei hun ddyfod gyda phlwyf llanllechid yn un o r mannau mwyaf poblog ni dyfodd yr ardal nes agor chwarel y penrhyn yn yr g gyda theulu warburton yn berchen arni hyd heddiw hi yw r chwarel mwyaf yn y byd a wnaed heb beiriannau ac yn ei hanterth cyflogai tua o weithwyr ac allforiai llechi o amgylch y byd roedd rheilffordd chwarel y penrhyn yn cysylltu r chwarel a dociau porth penrhyn ger bangor er y bu sawl streic yn y chwarel yn yr au a r au mae r dref yn enwog am y streic fawr a fu rhwng wrth i weithwyr gael eu cau allan o r chwarel wedi ffrae am gyflogau ym gadawyd unrhyw un a hoffai weithio ddychwelyd gan greu rhwyg chwerw yn y pentref rhwng y streicwyr a r cynffonwyr er y daeth y streic i ben ym ni adfywiodd y pentref wrth i r diwydiant llechi ddirywio ac wrth i tua hanner ei phoblogaeth allfudo yn ôl cyfrifiad yr oedd o bobl yn byw yng nghymuned bethesda sy n cynnwys pentref rachub ac ardal gerlan gyda ohonynt yn medru r gymraeg ym roedd y ffigur hwn yn uwch gydag oddeutu o r boblogaeth yn ei medru mae r boblogaeth a r canran sy n medru r gymraeg wedi dirywio dros y ganrif ddiwethaf ym yn ystod adeg y streic fawr roedd tua deng mil o bobl yn byw yn yr ardal gyda ohonynt yn siarad cymraeg sef y ffigur uchaf yng nghymru ar y pryd ffugenw pobl bethesda yw r how gets mae hyn yn deillio o r ystrydeb bod pobl bethesda â saesneg gwael a byddent wastad yn gofyn i deithwyr di gymraeg how get you here yn ddiweddarach mae gan ei phobl enw am fod ag acen ymosodol a chaletach na gweddill y cyffuniau heddiw mae gan bobl bethesda ymwybyddiaeth gref am hanes eu pentref yn enwedig o r streic fawr bydd yr enw penrhyn yn cyfeirio at deulu penrhyn dal yn corddi r trigolion a hyd yn oed canrif wedi r streic gwrthoda llawer ymweld â hen gartref y teulu hwnnw yng nghastell penrhyn hyd heddiw chwarel y penrhyn yw un o brif gyflogwyr y pentref gyda thua o weithwyr mae ffatri austin taylor s hefyd yn gyflogwr pwysig serch hyn nid oes fawr o gyfleon i bobl ifanc yn y pentref a bydd nifer yn gadael am lefydd fel caerdydd a manceinion mae llawer o r boblogaeth yn gorfod comiwtio i w gwaith gan fod bangor yn fan poblogaidd iddynt cymraeg yw prif iaith y pentref a fe i gwelir a i chlywir ymhobman mae bethesda yn enwog am ddau beth yn benodol sef y nifer o dafarndai yno a r nifer o gapeli mae gan gymuned bethesda wyth o dafarndai chwech ohonynt yn y stryd fawr a mae tri lle arall lle y gellid yfed yn wahanol i r arfer noson prysuraf bethesda yw r nos sul mae nifer rhyfeddol o lefydd yn gwerthu prydau parod mae hefyd tair caffi yn y stryd fawr mae tair ysgol gynradd yn y gymuned ac un ysgol uwchradd sef ysgol dyffryn ogwen sydd â thua o ddisgyblion a o athrawon llais ogwan yw r papur bro lleol ac mae n gwerthu tua o gopau pob mis heblaw am y bethesda wreiddiol yn y beibl mae yna un ar hugain o drefi o r enw bethesda yn unol daleithiau america a chanada y mwyaf enwog ohonynt yw bethesda maryland gweler bethesda gwahaniaethu yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae biwmares saesneg beaumaris yn dref hanesyddol yn ne ddwyrain ynys môn ar lan afon menai enw ffrangeg normanaidd sydd i r dref a i ystyr yw morfa deg yn ôl cyfrifiad roedd o bobl yn byw yn y gymuned hon a sef o r boblogaeth dros dair oed a hŷn yn gallu siarad cymraeg roedd yn ddi waith sef o r rhai o fewn yr oedran priodol cyfuniad o ddau air ffrangeg normanaidd yw r enw a roddwyd ar y dref newydd gan y saeson sef beaumarais beau teg marais morfa neu gorsdir yr enghraifft gynharaf o r enw cymraeg am y dref yw y bew mareis a gofnodir ym mrut y tywysogion ar ddiwedd y g mae iethegwyr yn cydnabod fod hyn yn cynrychioli r ynganiad ffrangeg normanaidd gwreiddiol bô mar fyddai r ynganiad ffrangeg heddiw roedd beirdd yr oesoedd canol fel lewys môn a tudur aled yn aml yn defnyddio r ffurf duwmares erbyn ganol y g cawn lenorion fel lewis morris yn defnyddio r ffurfiau bewmares ceir enghraifft o bewmares mewn cywydd i thomas bulkeley a ysgrifennodd yn a biwmares erbyn heddiw mae biwmares wedi i hen sefydlu fel y sillafiad cymraeg swyddogol ar lafar yn lleol ceir y ffurf bliwmaras neu y bliw sefydlwyd biwmares ar safle hen dref gymreig llan faes wedi concwest gan edward i o loegr bu cychwyn nifer o brosiectau gan y brenin i roi diwedd ar annibyniaeth y cymry un o r prosiectau hyn oedd adeiladu castell biwmares a adeiladwyd yn a r dref ei hun nid oedd yn gastell hawdd i w gipio gan fod modd derbyn bwyd ac arfau o r môr mae n enghraifft o gastell consentrig sef o gastell o fewn castell mae arch garreg y dywysoges siwan gwraig llywelyn fawr tywysog cymru â i delw arni i w gweld yn eglwys y santes fair a sant nicolas cafodd ei symud yno o fynachlog llan faes lle y i claddwyd symudwyd trigolion llan faes i bentref newydd yng ngorllewin yr ynys yn y new borough a ddaeth i gael ei alw yn niwbwrch yn gymraeg am gyfnod wedi hyn saeson yn unig oedd yn cael trigo tu fewn i waliau r dref gydag adeiladu r castell daeth biwmares i fod yn brif dref y sir fôn newydd a sefydlwyd yn sgl y goresgyniad yn yr g agorwyd y llys sirol yno a bu mewn defnydd hyd y au yn adeiladwyd carchar wedi ei gynllunio gan joseph hansom ym miwmares yn ôl safonau r dydd roedd y carchar hwn yn beth gyfforddus roedd toiled a golau nwy ym mhob cell sydd yn hynod o fodern gan ystyried fod carcharorion strangeways ym manceinion yn dal i ddefnyddio bwced yn y au dienyddwyd dau garcharor yn y carchar rhwng a r au pan gaewyd y carchar a i newid i fod yn orsaf heddlu ym dienyddwyd william owen am ladd ei wraig ac yn ôl yr hanes aeth i r crogbren dan gicio a strancio ac fe i claddwyd y tu fewn i furiau r carchar ni ddienyddwyd neb wedyn tan pan ddienyddwyd richard rowlands dic rolant am ladd ei dad yng nghyfraith bu cryn ddadlau am yr achos ac mae nifer o bobl hyd heddiw yn credu fod rolant yn ddi euog mae chwedl amdano sy n dweud ei fod wedi addo ar y crogbren y byddai cloc yr eglwys dros y ffordd i r wal a oedd yn dal y crogbren yn dweud yr amser anghywir nid oes swyddogaeth weinyddol mor bwysig gan fiwmares erbyn hyn mae cyngor yr ynys wedi symud i langefni er hyn mae biwmares yn dal i fod yn un o brif benteithiau twristiaeth môn gan ddenu miloedd o ymwelwyr bob blwyddyn ac yn gyrchfan ar lwybr arfordirol ynys môn yn eglwys y santes fair a sant nicolas y mae beddrod y dywysoges siwan ferch y brenin john o loegr a gwraig llywelyn fawr i w weld cafodd ei symud yno o adfeilion mynachlog llan faes mae yna nifer o dai bwyta o safon tafarndai clyd ac ambell i siop sy n gwerthu gemwaith a hen bethau mae r ysgol yn un o rai mwyaf y sir mae r a yn cysylltu r dref â phorthaethwy yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn y bedwaredd blaned oddi wrth yr haul yw mawrth mewn rhai ffyrdd mae n debyg i r ddaear mae iddo ddiwrnod awr y sol ac mae n cymeryd o ddyddiau i fynd o amgylch yr haul sy n golygu bod ei blwyddyn bron ddwywaith hirach na r un ddaearol oherwydd ei bod yn bellach na ni o r haul mae ei hwyneb yn oerach ac yn amrywio o c yn y pegynnau rhewllyd i c yn llygad yr haul ar y cyhydedd er nad yw pwysedd yr awyr ond yn mb llai na o bwysedd atmosfferig y ddaear mae hynny n dal yn ddigon i beru gwyntoedd cryfion sy n achosi stormydd llwch amlwg iawn ar adegau a rheiny n medru para am wythnosau mae r aer dennau yn carbon deuocsid â r gweddill yn neitrogen argon ac ychydig bach bach o ocsigen ac anwedd dŵr ar y llaw arall prin fod y tymheredd yn codi dros y rhewbwynt ac mae r awyr yn denau iawn heb fawr o ocsigen mae gan fawrth ddwy leuad neu loeren sef phobos a deimos mawrth yw r unig blaned i roi ei henw i un o ddyddiau r wythnos yn ogystal a un o fisoedd y flwyddyn am na fu r prosesau erydu sydd wedi llunio tirwedd y ddaear cyn gryfed ar fawrth fe erys rhai o i mynyddoedd yn eithriadol o uchel a garw a cheir ceunentydd enfawr a serth sydd sawl gwaith dyfnach a hirach na r grand canyon ceir hefyd losgfynyddoedd e e olympus mons sydd lawer iawn mwy na dim a geir ar y ddaear a sawl crater amlwg lle bu gwrthdrawiadau â sêr gwib o r gofod yn y gorffennol nodwedd amlwg iawn yw r pegynnau gwynion sydd yn gapiau rhew carbon deuocsid a dŵr heblaw am y pegynnau ni cheir dŵr ar yr wyneb ar hyn o bryd ond yn ddiweddar daeth llawr o dystiolaeth ffotograffig y bu dŵr yn llifo yma ar un adeg ni fedr rai o r nentydd sychion a rhai nodweddion eraill fod wedi cael eu creu gan ddim byd arall yn ôl y farn wyddonol mae wyneb y blaned yn dangos gwahaniaeth sylfaenol rhwng y gogledd a r de yn hemisffer y gogledd mae diffyg craterau a nodweddion tebyg yn awgrymu bod wyneb y blaned yn gymharol ifanc yn yr hemisffer deheuol fodd bynnag mae digonedd o graterau dyffrynoedd ac yn y blaen sy n awgrymu hen wyneb rhwng yr hemisfferau mae dyffryn mawr o r enw valles marineris nodweddion pwysig eraill yw r llosgfynyddoedd olympus mons pavonis mons ascraeus mons ac arsia mons mae statws y llosgfynyddoedd yma yn ansicr cafwyd digonedd o dystiolaeth o ddŵr ar wyneb y blaned yn y gorffennol awgrymir bod llifogydd wedi siapio nifer o ddyffrynoedd ar y blaned gweler y llun dde a chredir bod y basn hellas yn cynnwys môr miliynau o flynyddoedd yn ôl heddiw mae r capiau iâ yn cynnwys carbon deuocsid a dŵr ac mae n debyg bod y pridd mawrthaidd yn cynnwys cryn dipyn o iâ dŵr cadarnhaodd phoenix y glaniwr nasa hyn yn ar ôl palu ffos yn y pridd gyda i fraich robotig a thynnu lluniau o iâ ar ochrau y ffos ers canrifoedd mae seryddwyr wedi awgrymu bod bywyd yn bodoli ar y blaned ym cyhoeddodd y seryddwr giovanni schiaparelli ei ddarganfyddiad o gamlesi ar y blaned cafodd yr adroddiad ei gadarnhau gan seryddwyr eraill roedd opteg fodd bynnag yn sylfaen iawn ar y pryd ac mae n debyg bod hyn yn enghraifft o dwyll llygaid ym anfonodd nasa ddau chwiliedydd gofod sef viking a viking i r blaned glaniodd y ddau ar y blaned a chafodd arbrofion eu gwneud ar y pridd i chwilio am ficro organebau ond roedd y canlyniadau yn amhendant yn ddiweddar fodd bynnag mae chwiliedyddion gofod wedi darganfod methan yn yr awyr arwydd sydd efallai yn awgrymu bod micro organebau yn goroesi hyd heddiw o dan y pridd mae presenoldeb dŵr yn codi r cwestiwn dyrus a oes neu a fu bywyd ar fawrth ym mehefin cyrhaeddodd viking wyneb y blaned ac arni lwy fecanyddol i godi samplau o bridd a u dadansoddi n gemegol am olion bywyd pan roddwyd maeth hylifol ar rai o r samplau bu cyffro mawr pan gynhyrchwyd ocsigen yn union fel y gellid ei ddisgwyl petae bacteria cyntefig yn y pridd gwaetha r modd doedd y prawf ddim digon manwl oherwydd gallasai prosesau di fywyd roi r un canlyniad ers hynny cynhaliodd cerbyd bach crwydrol y mars pathfinder a dau arall y spirit ac opportunity brofion tebyg ond eto amhenodol fu r canlyniadau mae r ddadl yn parhau felly pan ddaeth giovanni schiaparelli i r canlyniad yn bod patrymau ar ffurf llinellau i w gweld ar wyneb mawrth canali fel y u gelwid yn yr eidaleg buan y daeth pobl gan gynnwys y seryddwr enwog percival lowell ddechrau r g i gredu mai camlesi enfawr oeddent wedi cael ei hadeiladu gan wareiddiad datblygiedig i drosglwyddo dŵr o r pegynnau i ddyfrio r anialdiroedd o ganlyniad aeth dychymyg pobl yn rhemp am fywyd ar blanedau eraill a buan y daeth nofelwyr i sgwennu am deithiau gofodol gan gyfuno ychydig o wyddoniaeth stori antur dda a chryn dipyn o wreiddioldeb esgorwyd ar genre newydd o sgwennu ddaeth yn adnabyddus fel ffuglen wyddonol e e percy gregg â i across the zodiac ddisgrifiodd daith mewn llong ofod drwy system yr haul yn ymweld a r planedau gan gynnwys y fawrth boblog yna yn cyhoeddodd h g wells ei nofel enwog war of the worlds a the first men in the moon yn daeth war of the worlds i amlygrwydd byd eang yn pan y i ddarlledwyd ar y radio yng ngogledd america gan orson welles roedd cyflwyniad welles ar ffurf adroddiad newyddion mor ddramatig nes yr achosodd banic llwyr ymysg llawer o i wrandawyr gan beri iddynt ffoi yn eu degau o filoedd o efrog newydd rhag llongau gofod dinistriol y marshans gan achosi r tagfeydd traffig a r llanast mwyaf welodd y ddinas erioed o r au hwyr daeth cylchgronau a nofelau ffuglen wyddonol i werthu yn eu cannoedd o filoedd a daeth y dynion bach gwyrdd efo cyrn malwen ar eu pennau yn eiconau llenyddol poblogaidd mewn comics dramâu radio cyffrous a rhai o ffilmiau byrrion fflash gordon a sawl ffilm wael hirach yn y au ni chafwyd ymdriniaeth gall o fawrth yn y maes hwn tan the sands of mars arthur c clarke sy n weddol agos at ei le o ran yr amgylchedd mae n bortreadu ar y blaned goch dim ond yn raddol wrth i delescopau gwell gael eu datblygu y gwelwyd mai twyll llygad oedd wedi rhoi r argraff o linellau neu ganali ac mai anialwch orchuddiai wyneb y blaned goch trawsnewidiwyd ein gwybodaeth pan lwyddodd y lloeren mariner fu n cylchdroi o amgylch mawrth yrru lluniau manwl yn ôl i r ddaear yn y chwiliedydd cyntaf i ymweld â r blaned oedd mariner a lansiwyd gan nasa ym wnaeth o hedfan heibio r blaned yn yn dychwelyd o luniau wnaeth y rhain ddangos wyneb y blaned i fod yn debyg i r lleuad gyda nifer mawr o graterau yn y diwedd darganfuwyd y gwnaeth mariner hedfan heibio r ardal hynaf ar y blaned trwy ddamwain a hap mae tirlun y blaned yn fwy amrywiol nac yr awgrymwyd gan y lluniau cyntaf yma wnaeth mariner gylchu r blaned o ymlaen yn creu r mapiau cyflawn cyntaf o i wyneb cyn diwedd ei daith y flwyddyn wedyn ac yn dangos amrywiaeth yn nhirlun y blaned roedd mariner hefyd yn gyfrifol am ddarganfod valles marineris y dyffryn mwyaf i w darganfod yng nghysawd yr haul roedd yr undeb sofietaidd yn gyfrifol am lanio r chwiliedydd cyntaf ar y blaned mars ym ond wnaeth y chwiliedydd gyrraedd yn ystod storm llwch a methodd yn ystod ei ddarllediad cyntaf heb ddychwelyd unrhyw ddata o bwysigrwydd wnaeth y chwiliedyddion viking ehangu ac ymestyn y data a gasglwyd gan mariner yn y au hwyr ers yr au ar ôl mwy na degawd ers ei daith olaf i r blaned penderfynodd nasa wneud fforio mawrth roedd mars observer a lansiwyd ym yn gais i roi chwiliedydd mewn orbit ond methodd cyn cyrraedd roedd mars pathfinder a lansiwyd ym yn fwy llwyddiannus glaniodd y chwiliedydd ar y blaned a llwyddodd i ddanfon lluniau o wyneb y blaned am y tro cyntaf ers yr au cynnar yn ôl i r ddaear erbyn hyn mae dau chwiliedydd yn weithredol ar wyneb y blaned spirit ac opportunity cerbydau gyda r gallu i deithio dros wyneb y blaned ond ers mae spirit wedi bod yn sownd mewn pridd meddal mae tri arall yn cylchu r blaned yn monitro tywydd y blaned ac yn dychwelyd data eraill lawnsiwyd cerbyd arall y mars science laboratory yn ac mae gan yr asiantaeth ofod ewropeiaidd gynllun i lawnsio cerbyd exomars yn mae cynllun ar y gweill i anfon chwiliedydd i fawrth gyda r bwriad o ddychwelyd pridd mawrthaidd yn ôl i r ddaear ond bydd taith o r math hon yn gymhleth iawn o safbwynt technoegol ac mae n yn annhebyg i gael ei lawnsio cyn y au cynnar cymaint oedd dylanwad ffuglen wyddonol ar bobl ifanc ddechrau r g nes yr ysgogwyd rhai i chwilio am ddulliau o gyrraedd y gofod ac i arbrofi efo rocedi darllen war of the worlds ysbrydolodd yr americanwr ifanc robert goddard i ddyfeisio a lawnsio r roced danwydd hylif gynta yn darllen deunyddiau tebyg yn yr almaeneg gychwynodd yrfa werner von braun a ddyfeisiodd rocedi i adolff hitler a r americanwyr yn ddieddarach ac yr un oedd cefndir fredrik tsander fu n gyfrifol am lawnsio rocedi cynta rwsia cri tsander i ysbrydoli ei gyd weithwyr fyddai ymlaen i fawrth lliw coch y blaned neu r seren symudol hon fu n gyfrifol am iddi gael ei henwi ar ôl mawrth duw rhyfel y rhufeiniaid sy n cyfateb âg ares duw rhyfel terfysg a thywallt gwaed y groegiaid a nergal y duw o mesopotamia sy n lladd drwy ryfel a phla yn tsieina cysylltir y blaned â thân a gwaed roedd gan y celtiaid sawl duw a chwlt lleol fyddai n cyfateb i r mawrth rhufeinig ond yn hytrach na chyfyngu ei hun i fod yn dduw r milwyr ac un ffyrnig a didostur oedd o hefyd yn cynrychioli rhyfel er mwyn rhyfel roedd y mawrth celtaidd yn ehangach ei fryd byddai n amddiffyn rhag drygioni ag afiechydon yn ogystal cafwyd delwau ac arysgrifau o r cyfnod rhufeinig i mars nodeus yn iachawr gysylltir â lydney yn ne lloegr mars camulos gysylltir â camulodunum colchester a camuloressa yn ne r alban mars lenus oedd yn iachawr ac amddiffynwr yr ifanc sy n gysylltiedig â ffynhonnau yng ngâl ac y cafwyd delw iddo yng nghaerwent portreadir lenus fel milwr efo gŵydd wrth ei droed aderyn sy n aml yn cael ei gysylltu â duw rhyfel y celtiaid oherwydd ei natur ymosodol a r ffaith y bydd yn rhybuddio rhag peryg cafwyd yr enw mars ocelus hefyd yng nghaerwent efo ocelus mae n debyg yn enw gan y silwriaid lleol am y mawrth celtaidd mae gan fawrth ddwy leuad fechan deimos arswyd a phobos ofn sydd ddim ond rhyw chydig gilomedrau ar eu traws ac yn debyg o fod yn asteroidau wedi eu dal yn hytrach na lleuadau go iawn fe u gelwid ar ôl meibion ares ac aphrodite duw rhyfel a duwies cariad y groegiaid mae cylchdro phobos yn lleihau n raddol ryw ddwy fedr y flwyddyn sy n golygu y bydd yn disgyn gan achosi craith ar wyneb ei dad ond ymhen miliwn o flynyddoedd mae blaenau ffestiniog yn dref yng ngwynedd sydd gerllaw parc cenedlaethol eryri cyfeirnod os sh mae ganddi boblogaeth o cyfrifiad mae caerdydd km i ffwrdd o flaenau ffestiniog ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sydd km i ffwrdd roedd y dref yn ganolfan bwysig iawn yn y diwydiant llechi mae r wlad o gwmpas y dref yn rhan o barc cenedlaethol eryri ond dyw r dref ei hunan ddim fe i heithrwyd oherwydd yr olion diwydiannol sy n amlwg o amgylch y dref dywedir ei bod yn bwrw llawer o law yno lleolir y moelwynion yn agos i r dref uwchben pentref tanygrisiau mae r cylch yn cael ei wasanaethu gan bapur bro o r enw llafar bro sy n cael ei gyhoeddi unwaith y mis yn hanesyddol roedd yn rhan o sir feirionnydd tyfodd y blaenau yn gyflym o gwmpas y chwareli llechi yn ystod y g wedi i ŵr o r enw methusalem jones ddarganfod llechfaen yn yr ardal yn yr au agorwyd rheilffordd fach rheilffordd ffestiniog heddiw i gludo llechi o r blaenau i borthmadog oedd yn borthladd bach prysur yn y eg ganrif yn anterth y diwydiant llechi ar droad yr g cododd poblogaeth y dref i yn ôl cyfrifiad gan ei gwneud yn ail dref fwyaf gogledd cymru ar ôl wrecsam ar y pryd cynhaliwyd yr eisteddfod genedlaethol ym mlaenau ffestiniog ym mae rhestr faith o fandiau chwyldroadol cymraeg sy n dod o flaenau ffestiniog yn eu plith anweledig llwybr llaethog mim twm llai frizbee dau boi o blaena llan clan a gwibdaith hen fran er enghraifft saif blaenau ar un pen rheilffordd dyffryn conwy sy n ei chysylltu â chyffordd llandudno a llandudno trwy dirlun prydfrerth dyffryn lledr a dyffryn conwy ceir lein arall sydd ar gyfer twristiaid yn bennaf heddiw ond yn y gorffennol a fu n dwyn llechi i r cei ym mhorthmadog sef reilffordd ffestiniog mae r a yn mynd trwy r dref cyn dringo bwlch y gorddinan mae gwasanaethau bws cyson b i borthmadog sy n cysylltu â r gwasanaeth i fangor ac mae gwasanaethau bysus eraill i landudno a dolgellau mae gwasanaeth bws lleol hefyd sy n cysylltu tanygrisiau a rhiwbryfdir gyda chanol y dref mae r dref yn cael ei gwasanaethu gan dair ysgol gynradd sef ysgol manod ysgol maenofferen ac ysgol tanygrisiau mae r ysgolion hyn yn bwydo r ysgol uwchradd leol ysgol y moelwyn er fod y diwydiant chwareli llechi yn parhau i gyflogi nifer o bobl yn y dref mae r diwydiant hwn wedi cael ei ddisodli fel prif gyflogwyr gan ffatri blaenau plastics sydd â staff o tua rhai o gyflogwyr mawr eraill y dref yw ffatri metcalfe sy n creu offer arlwyo a phwerdy trydan dŵr tanygrisiau mae dau gwmni cludiant ffyrdd mawr wedi eu lleoli yn yr ardal hefyd sef roberts ffestiniog o lan ffestiniog a e hughes o r manod mae glaw y blaenau yn ddihareb mae r graff canlynol yn seiliedig ar ddata o hanes plwyf ffestiniog yn dangos nad dihareb go iawn yw liuid sun brolia rhai trigolion y dref seicoleg yw r astudiaeth or meddwl ddamweni yn rhannol o astudiaeth ymddygiad mae gan seicoleg y cyferchnod uniongyrchol o ddeall unigolion a chyrchfanau trwy sefydlu egwyddorion cyffredinol ac ymchwilio achosion penodol ac yn eithafol mae sicoleg yn amcanu i llesio cymdeithas ddefnyddir seicolegwyr dulliau empeiraidd i awgrymu perthynas achlysurol a cydberthynanol rhwng newidynau seico cymdethasol yn ychwanegol neu yn gwrthblaid i defnydd o ddylliau empeiraidd a ddiwytho ymddiredau rhai seicolegwyr clinigol a cwnsela yn enwedig yn rhannol ar dehongliad symbolaidd ac dulliau anwythol arall ymgorfforwyd ymchwil o wyddoniaethau cymdethasol ag naturiol ac or dynoliaethau fel athroniaeth tra fod adnayddiaeth seicolegol yn aml yn cael ei cymhwyso ir assesiad ar triniaeth o problemau iechyd meddyliol hefyd gall seicoleg cael ei cymhwso i ddeall a datrys problemau yn nifer o wahanol cronnellau o weithgareddau dynol mae r mwyafrif o seicolegwyr yn ghlwm ag rhyw fath o rhan therapiwtig yn ymarferu yn clinigol cwnsela neu amgylchedd ysgol ymchwiliadau nifer o seicolegwyr mewn i amrediad eang o testunau sydd yn gysylltiedig i fwythiant meddyliol ag ymddygiad ac yn debygol yn weithio mewn adran seicoleg mewn prifysgol neu yn dysgu mewn amgylchedd academaidd mae rhai wedi ei cyflogi mewn ddiwidiant ac adranau cyfluniaeth neu mewn adranau arallbureau of labor statistics u s department of labor occupational outlook handbook edition psychologists on the internet at fel datblygiad dynol ac heneddi chwarenon iechyd ar cyfryngau yn ychwanegol i dadalfniad fforensig ac adranau arall or gyfraith mae ffiseg o r groeg naturiol a natur neu anianeg term hynafol am ddeddfau neu drefn natur yn gainc o r astudiaeth wyddonol o fyd natur er mwyn deall sut mae r bydysawd yn gweithio astudiaeth o fater ydyw ynghyd a chysyniadau perthnasol eraill e e ynni a grym a i amcan yw canfod y deddfau sylfaenol sy n llywodraethu mater ynni gofod ac amser mae ffiseg yn gwneir defnydd helaeth o gydberthnasau mathemategol i ddisgrifio deddfau ffiseg mae ffisegwyr yn cymryd yn ganiataol bodolaeth mas hyd amser cerrynt trydanol a thymheredd ac oddi wrth y rhain yn gallu diffinio pob maint ffiseg arall ffiseg yw r wyddoniaeth o mater ymddygiad y mater a mudiant dyma un o r disgyblaethau gwyddonol hynaf yr hen roegwr aristotlys a gyfansoddodd y gwaith ysgrifenedig cyntaf am ffiseg yng nghymru sefydlwyd cadair ffiseg ym mhrifysgol aberystwyth yn caerdydd yn a bangor yn mae ffiseg yn cwmpasu ffenomenau eang o r gronynnau is atomig bychan i r galaethau anferthol mae r gwrthrychau mwyaf syml yn cael eu cynnwys mewn ffiseg ac felly dywedir fod ffiseg yn wyddoniaeth sylfaenol mae ffiseg yn ceisio disgrifio ffenomena amrywiol sy n digwydd mewn natur mewn termau syml felly mae ffiseg yn bwriadu cysylltu r pethau pob dydd yr ydym yn eu gweld o n cwmpas i darddiad yr achos yn y gobaith o ffeindio r rheswm eithafol ar gyfer ein bodolaeth er enghraifft roedd y tsieineaid hynafol wedi arsylwi bod yna rymoedd anweledig rhwng mathau gwahanol o greigiau adnabyddir yr effaith yma erbyn hyn fel magneteg neu magnetedd yn gynharach darganfu r groegwyr hynafol drydan wrth rwbio gwefr efo ffwr roedd datblygiadau technoleg yn yr g wedi dangos cysylltiad rhwng y ddwy theori gelwir hyn yn electromagnetedd mae gan ffiseg berthynas agos â r gwyddorau naturiol eraill yn enwedig cemeg gelwir cemeg ar sawl maes yn ffiseg yn enwedig mecaneg cwantwm thermodynameg ac electromagnetedd er hynny mae ffenomenau cemeg yn ddigon amrywiol a chymhleth i drin cemeg fel disgyblaeth ar wahân sut bynnag derbyniwyd yn gyffredinol gan gemegwyr a ffisegwyr taw deddfau ffiseg sy n disgrifio camau sylfaenol pob rhyngweithiad cemegol clwstwr o beli o nwy sydd yn cael eu rhyddhau gan adweithiau niwclear y tu mewn iddynt yw seren ac mae hyn yn gwneud iddi oleuo n llachar yn y nen y lluosog yw sêr mae r gair yn tarddu o r gwreiddyn proto celteg ster sy n tarddu o r proto indo ewropeg hstr yr haul yw r seren agosaf at y ddaear yr enw ar astudiaeth o r sêr a gwrthrychau seryddol eraill yw seryddiaeth mae seren yn cael ei hynni o r adweithiau thermoniwclear yn ei chanol poeth mae ein haul ni yn seren o fath cyffredin mae ms sêr yn amrywio o i gwaith ms yr haul mae ms seren yn penderfynu ei disgleirdeb tymheredd ei wyneb ei maint a phriodoliaethau eraill ynghyd â i chwrs esblygol a i hoes uched y ms disgleiriach poethech a mwyaf y seren yn ystod eu hoes mae sêr yn esblygu proses a elwir yn esblygu seryddol mae seren ifanc yn esblygu o r cyflwr o fod yn egin seren i r cyflwr lle maent yn cynhyrchu ynni trwy r broses o ymasiad niwclear lle mae niwclei hydrogen yn asio ac yn ffurfio heliwm mae r broses elfennol hon yn parhau am tua o flynyddoedd yn achos seren o fs tebyg i r haul ond dim ond am ychydig o filiynau o flynyddoedd yn achos sêr anferth pan gaiff y hydrogen ei losgi n gyfan gwbl mae sêr yn troi n sêr cawraidd a r rhai o fs tebyg i r haul yn troi n gewri coch mae sêr o fs isel ar y llaw arall yn tueddu troi n gorachod gwynion ar ddiwedd eu hoesau mae rhai o r sêr mwyaf yn gorffen eu rhawd mewn uwchnofa anferth gyda r hyn sy n weddill ohonynt yn ffurfio naill ai sêr niwtron neu dyllau duon yn ôl eu ms ni ddosberthir sêr yn gyson trwy r bydysawd ond yn hytrach y cânt eu cynllunio mewn cynulliadau anferth a elwir galaethau mewn canlyniad i rymusterau disgyrchiant mae ein seren ni yr haul yn rhan o n galaeth leol y llwybr llaethog a leolir ar un o freichiau allanol yr alaeth mae r seren agosaf i r haul yn blwyddyn goleuni i ffwrdd tref fechan a chymuned yn sir fynwy de ddwyrain cymru yw brynbuga cyfeirnod os so saesneg usk mae afon wysg yn llifo trwy r dre sef tarddiad yr enw saesneg i r dref hen enw brythoneg ar gaer rhufeinig y dref oedd burrio sef caer cadarn cryf enfawr ac efallai i r gair hwn newid yn buga sefydlwyd y dref gan y rhufeiniaid ym oc gyda r enw lladin burrium cynrychiolir brynbuga yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw yn yr oesoedd canol diweddar daeth yn ganolfan arglwyddiaeth brynbuga llosgwyd brynbuga gan fyddin owain glyndŵr ym ond cafodd y saeson fuddugoliaeth yn erbyn glyn dŵr ym mrwydr pwll melyn yn agos i frynbuga ym yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn erthygl pedia trefynwy tref farchnad ym mlaenau gwent de cymru ydy brynmawr saif y dref weithiau fe i dyfynnir yn dref uchaf cymru rhyw i traed uwchlaw lefel y môr ar ben cymoedd de cymru tyfodd hi yn ystod cyrhaeddiad y gweithfeydd glo a diwydiannau haearn yn y eg ganrif gynnar mae caerdydd km i ffwrdd o frynmawr ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy casnewydd sy n km i ffwrdd yn wreiddiol roedd hi n anheddiad pentrefol bach o r enw gwaen helygen cors helygen mewn cymraeg cyfoes neu marsh of the willow yn saesneg a oedd yn gorwedd yn y sir flaenorol o sir frycheiniog gydag ehangiad gwaith haearn nant y glo roedd angen tai ar y gweithwyr a throdd frynmawr yn dref ffyniannus er gwaethaf y cloddio glo yn dirywio mae amgueddfa mwyngloddio fawr ar bwys y dref ym mlaenafon o r enw pwll mawr heddiw mae gan frynmawr boblogaeth o fwy na o bobl yn ôl cyfrifiad mae o r boblogaeth yn medru r gymraeg mae o bobl yn gallu siarad cymraeg mae yn gallu darllen cymraeg ac mae yn gallu ysgrifennu cymraeg yn o r boblogaeth yn medru r gymraeg roedd gan y dref yr unig ysgol gynradd gymraeg o r enw ysgol gymraeg brynmawr gyda o ddisgyblion tan pan symudwyd yr ysgol i r blaenau i ysgol sydd wedi i hadeiladu n bwrpasol newydd sbon o r enw ysgol gymraeg bro helyg yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn caerfyrddin saesneg carmarthen yw tref sirol sir gaerfyrddin cymru tref a saif ar lan afon tywi rhyw milltir km i r gogledd o aber yr afon mae hefyd yn gymuned yng nghyfrifiad roedd ganddi boblogaeth o ac mae ei harwynebedd yn hr yn ôl cyngor y dref caerfyrddin yw r dref hynaf yng nghymru gwyddom i waliau r dref gael eu codi oddeutu oc mae ganddi nifer o safleoedd treftadaeth sydd wedi goroesi dros y blynyddoedd mae rhain yn cynnwys yr amffitheatr rufeinig a rheilffordd y gwili mae gan yr ardal gyfran uchel o siaradwyr cymraeg ac mae r ardal yn gartref i bencadlys heddlu dyfed powys pencadlys y coleg cymraeg cenedlaethol cyngor sir gaerfyrddin gwasanaeth tân ac achub canolbarth a gorllewin cymru campws prifysgol cymru y drindod dewi sant ac ysbyty cyffredinol gorllewin cymru yn penderfynwyd adleoli swyddfeydd sc i gaerfyrddin cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw mae r cofnod cyntaf o r enw n ymddangos rhwng a fel chaermerthin yna yn fel cairmerdin adeiladwyd caerfyrddin ar safle caer rufeinig moridunum a sillafwyd yng ngwaith ptolemy ac ers hynny yn maridunum moridnon oedd yr hen air brythoneg fodd bynnag sy n gyfuniad o môr a din neu ddinas mae r môr heddiw tua dau ddeg km i gyfeiriad y de mae n bosibl mai o r gair brythoneg hwn môr ddin y daw r gair myrddin ni sonir am myrddin tan i sieffre o fynwy bersonoli r enw credir bod y gaer rufeinig yn dyddio o tua o c darganfuwyd swp o arian rhufeinig yn ymyl safle r gaer yn ger y gaer hefyd mae un o r unig saith amffitheatr sydd wedi goroesi yng ngwledydd prydain bu cloddio archaeolegol yno yn ac mae r gaer yn wrth medr o faint gyda r eisteddle yn m wrth m credir bod patrwm strydoedd y dref wedi i seilio ar yr hen gaer rufeinig hon adeiladodd y norman william fitz baldwin gastell yma rywbryd o gwmpas dinistrwyd y castell gan lywelyn fawr yn ond ail adeiladwyd y castell yn a chodwyd mur o gwmpas y dref yn cipiwyd y dref a r castell gan owain glyn dŵr ymwelodd gerallt gymro â chaerfyrddin yn ystod ei daith trwy gymru yn erbyn y g roedd yn gyfuniad o r hen a r newydd yr hen dref gymreig ei natur o amgylch y priordy awgwstinaidd ac eglwys sant pedr a r dref seisnig newydd o amgylch y castell cyfunwyd y ddwy ran yn pan grewyd un fwrdeisdref a ddaeth yn sir ymhen blynyddoedd yn cynhaliwyd eisteddfod yn y castell yn dim ond y porthdy deudwr a godwyd ar ddechrau r g sydd ar ôl bellach gan fod y rhan fwyaf o r castell y tu ôl i swyddfeydd cyngor sir caerfyrddin tua ysgrifennwyd llyfr du caerfyrddin un o r llawysgrifau cymraeg hynaf fwy na thebyg ym mhriordy ieuan efengylwr a theulyddog sefydliad crefyddol awstinaidd a godwyd yn yn cafodd y tywysog ifanc rhys gryg o ddeheubarth ei glwyfo n angheuol mewn brwydr ger y dref a bu farw ymhen ychydig yn llandeilo roedd caerfyrddin erbyn hyn yn nwrn coron lloegr ac yn ganolfan weinyddol bwysig ac oddi yma y rheolwyd ac y gorfodwyd ffordd newydd o fyw ar gymry r de orllewin oherwydd hyn tyfodd y dref yn y cyfnod hwn yn sefydlwyd priordy arall gan y brodyr cardod y ffransisgiaid ac yno y claddwyd tad harri vii sef edmwnd tudur rhys ap thomas a thudur aled y bardd m symudwyd nifer o r beddau i eglwys gadeiriol tyddewi wedi diddymu r priordy hwn yn yn ystod cyfnod y pla du diwedd y au daeth y pla i gaerfyrddin o ganlyniad i r holl fasnachu llewyrchus oedd ar yr afon mae haneswyr lleol yn lleoli safle claddu r meirw adeg y pla yn y fynwent sydd ger maes yr ysgol a llys model tu ôl i stryd catherine cysylltiwyd y dref â r dewin chwedlonol myrddin un o i broffwydoliaethau oedd y byddai r dref yn sefyll tra bod y goeden dderwen hynafol oedd yng nghanol y dref yn sefyll ond y byddai r dref yn boddi pe byddai n syrthio mae r hen dderwen bellach yn amgueddfa sir gaerfyrddin yn abergwili ceir cyfeiriadau at myrddin yn llyfr du caerfyrddin yn cynnwys ymddiddan myrddin a thaliesin ac o bosibl at arthur ei hun pa ŵr yw r porthor yn dilyn y ddeddfau uno cymru daeth caerfyrddin yn bencadlys cyfreithiol llys y sesiwn fawr yn ne orllewin cymru ar mawrth yn nheyrnasiad mari tudur cafodd robert ferrar esgob tyddewi ei losgi wrth y stanc yn sgwâr y farchnad sgwar nott erbyn hyn ar ôl cael ei gyhuddo o heresi a dangos gormod o gariad tuag at y cymry pan agorwyd ysgol ramadeg y frenhines elizabeth yn roedd dwy fil o drigolion yn byw yn y dref argraffwyd yr ail bapur newydd wythnosol cymru yng nghaerfyrddin the carmarthen journal a daeth y dref yn ganolfan bwysig i argraffu gydag argraffwyr fel john ross a theulu r spurrells yn cartrefu yno adlewyrchir pwysigrwydd caerfyrddin ym myd amaeth cymru gan y ffaith y cafodd undeb amaethwyr cymru ei sefydlu yn y dref yn mae campws caerfyrddin prifysgol cymru y drindod dewi sant yn y dref bu yma weithfeydd tunplat a haearn ar ddechrau r fed ganrif yn ogystal â ffatri gwneud rhaffau bu helyntion beca yn yr ardal a rhoed nifer o i merched o flaen eu gwell yn llys y dref yn ymosododd nifer o wrthdystwyr ar y tlodty lleol yn y eg ganrif roedd yn y dref dros gant a hanner o dafarnau caniatawyd agor y tafarnau hyn ar bob diwrnod marchnad ac roedd yr oriau agor o r herwydd yn gyfandirol iawn yn gosodwyd ffordd osgoi ddwyreiniol gan leihau r tagfeydd agorwyd canolfan sc yr egin pencadlys newydd sc yno ym mis hydref mae gyferbyn â phrif gampws prifysgol cymru y drindod dewi sant ar ffordd y coleg yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yng nghaerfyrddin ym a am wybodaeth bellach gweler rhisiart iii hydref awst oedd brenin lloegr o gorffennaf hyd ei farwolaeth ar faes y gad ym mrwydr bosworth a hynny gan rhys ap thomas yn ôl y bardd guto r glyn pan ddywedodd lladd y baedd eilliodd ei ben fe i ganwyd yng nghastell fotheringay yn fab i rhisiart plantagenet dug efrog a i wraig cecily neville rhisiart oedd brawdd y brenin edward iv brenin lloegr siôr dug clarens a marged duges bwrgwyn cafodd ei ladd ar faes bosworth ar awst a chipiodd harri tudur goron lloegr yn ôl jean molinet o fwrgwyn ataliwyd ceffyl richard gan gors cafodd ei dowly neu ei fwrw o i geffyl a i ladd gan filwyr o gymru pan farwodd ei frawd edward iv o strôc roedd eisoes wedi cyfarwyddo yn ei ewyllus y dylai ei frawd richard lywodraethu ar ran ei fab edward fel arglwydd amddiffynnydd ond cipiodd richard yr awenau oddi wrth y bachgen mlwydd oed gyda o i filwyr wedi teithio i lundain o ogledd lloegr gwnaeth hyn drwy gyhoeddi fod priodas edward iv ac elizabeth woodville yn anghyfreithiol ac felly nad oedd hawl cyfreithiol gan edward i ael ei goroni flynyddoedd ynghynt roedd edward iv wedi dychryn pawb drwy briodi elizabeth un o deulu cyffredin yn hytrach nag o dras uchelwrol rhoddwyd cyfoeth a swyddi bras i lawer o deulu r woodvilles gan ffyrnigo llawer pan ddaeth richard i lundain fel arglwydd amddiffynnydd dechreuodd erlyn rai o r teulu a ffôdd syr edward woodville i lydaw gyda gan geisio siasbar tudur a harri vii fel cyd gynllwynwyr ymosodiad potensial ar goron lloegr un o r newidiadau cyntaf a wnaeth richard ychydig cyn ei goroni oedd penodi buckingham yn brif ustus ar gymru ac yn gwnastabl a stiward ar o gestyll cymru roeddent yn fygythiad i richard wrth gwrs ar ddiwrnod ei goroni chwarae ar lawnt y tŵr oedd y ddau blentyn edward a rhisiart dug efrog plant edward v roedd y mab hynaf edward v wedi bod yn frenin mewn enw am diwrnod diflanodd y ddau o r tŵr ac mae r rhan fwyaf o haneswyr yn beio eu hewyrth richard yn ôl thomas more cawsant eu mygu gyda chlustog yn ôl shakespeare yn ei ddrama richard iii gwneir hynny gan tyrrell ar orchymyn richard iii roeddent y ddau wrth gwrs yn fygythiad i barhad cais richard am orsedd lloegr ar medi cafwyd hyd i w weddillion o dan maes parcio ceir lle gynt y safodd abaty greyfriars yng nghaerlŷr gan archeolegwyr o brifysgol caerlŷr ac eraill roedd nam ar yr asgwrn cefn a blygai ar siap pladur a olygai i r person fod wedi dioddef o scoliosis golyga hyn fod ysgwydd dde r person hefyd yn uwch na r ysgwydd chwith profodd profion dna a dyddio carbon mai hwn oedd ysgerbwd rhisiart mae oed y sgerbwd a gredir i fod yn sgerbwd dyn rhwng a oed hefyd yn ffitio r patrwm gan mai oedd oed richard yn marw gwayw fwyell neu halberd a thrawiad gan gleddyf a i lladdodd ac mae hyn yn cadarnhau disgrifiad guto r glyn i rhys siafio i ben roedd gwaelod y penglog wedi i hacio i ffwrdd gan y wayw fwyell gan dreiddio sawl centimetr i mewn i r ymenydd golyga hyn y byddai richard wedi i fwrw n anymwybodol ar unwaith gan farw ychydig wedyn roedd anafiadau eraill i w gweld yn y penglog a mannau eraill nifer ohonynt gan gleddyfau a chyllyll cariwyd ei gorff noeth o faes y gad ar gefn ceffyl ac yna i arddangos yn abaty greyfriars dywedodd yr osteoarchaeolegwr dr jo appleby fod ôl crafiad gan gleddyf ar ganol y clun yn union o dan llinell yr asgwr cefn a i fod wedi i wneud ar ôl tynnu r arfwisg oddi amdano mae n bosib felly meddai i hyn ddigwydd pan oedd y corff wedi i osod ar y ceffyl fel rhan o r dathliadau gwthio cleddyf i fyny tin y brenin edward vi hydref gorffennaf oedd brenin lloegr rhwng ionawr a i farwolaeth yn pan oedd yn oed coronwyd ef yn frenin ar chwefror pan oedd yn naw mlwydd oed edward oedd mab harri viii a jane seymour a theyrn cyntaf lloegr a gafodd ei fagu n brotestant yn ystod ei deyrnasiad byr rheolwyd y deyrnas gan gyngor rhaglywiaeth oherwydd nad oedd yn ddigon aeddfed i reoli yn annibynnol arweiniwyd y cyngor hwn yn gyntaf gan ei ewythr edward seymour af iarll gwlad yr haf ac yna gan john dudley iarll af warwick a oedd hefyd yn ddug northumberland o ymlaen yn ystod ei deyrnasiad wynebodd edward broblemau economaidd ac anfodlonrwydd cymdeithasol a gyrhaeddodd benllanw yn pan fu terfysg a gwrthryfel profodd rhyfel gyda r alban yn gostus yn ariannol ac er i r rhyfel fod yn llwyddiannus ar y dechrau bu n rhaid i fyddin lloegr dynnu n ôl o r wlad er mwyn sicrhau heddwch trowyd eglwys loegr yn eglwys fwy protestannaidd ei hedrychiad adeg teyrnasiad edward gan fod llawer o ddiddordeb gan y brenin mewn materion crefyddol yn ystod teyrnasiad edward cafodd y ffydd brotestannaidd ei sefydlu yn fwy cadarn yn lloegr gyda newidiadau crefyddol yn cael eu gweithredu i sicrhau hyn er enghraifft diddymu statws di briod y glerigaeth newidiadau i r cymun a chyflwyno gwasanaethau yn y saesneg yn pan oedd edward yn mlwydd oed cafodd afiechyd difrifol a olygai y byddai ei fywyd yn fyrhoedlog yn sgil hynny trefnodd y cyngor rhaglywiaeth bod cynllun o r enw dyfais ar gyfer yr olyniaeth yn cael ei lunio a fyddai n sicrhau nad oedd y deyrnas yn dychwelyd i gatholigiaeth enwebodd edward ei gyfnither cyntaf y fonesig jane grey fel ei etifedd ac anwybyddwyd hawliau ei hanner chwiorydd mari ac elisabeth cafodd y penderfyniad dadleuol hwn ei gwestiynu ar ôl marwolaeth edward a chafodd jane ei diorseddu gan mari wedi i jane fod ar yr orsedd am naw diwrnod yn ystod teyrnasiad mari cafodd diwygiadau protestannaidd edward eu dadwneud a sefydlwyd y ffydd gatholig yn ei theyrnas er hynny bu diwygiadau protestannaidd edward yn sail i gytundeb crefyddol elisabeth a gyflwynwyd ganddi ar ei hesgyniad hithau i r orsedd yn yn dilyn marwolaeth mari caergybi saesneg holyhead yw tref fwyaf sir fôn efo poblogaeth o tua saif ar ochr orllewinol ynys gybi ar lan bae caergybi sy n fraich o fôr iwerddon mae r dref yn borthladd mawr mae sawl fferi yn teithio rhwng caergybi a dulyn a dn laoghaire yn iwerddon mae llwybr arfordirol ynys môn yn cychwyn ac yn gorffen yn y dref mae yna pont droed fodern yn cystylltu y porthlardd gyda r gyda r tref yng nghaergybi mae yna lawer o fwytai fel standing stones kfc mcdonalds a jambos chinese yn ogystal mae yno lawer o siopau fel tesco poundland wilkos pets at home new look a cancer research wedi u lleoli yn y dref mae olion yn dyddio o c c ar gopa caer y twr gyda nifer o gytiau gwyddelod ar y llethrau deheuol mae n amlwg bod masnach aur a bwyaill cerrig rhwng prydain ac iwerddon roedd caer rufeinig caer gybi ar y safle yma o ddiwedd y g bellach mae eglwys y plwyf a i mynwent ar safle r gaer ond mae r muriau n dal i sefyll hyd at uchder o bedair medr credir bod y gaer yma at ddefnydd llynges rufeinig ym muchedd sant cybi mae cyfeiriad at frenin gwynedd maelgwn gwynedd yn rhoi r tir yma iddo i adeiladu mynachlog ar ben mynydd twr adeiladodd y rhufeiniaid y goleudy cyntaf yn yr ardal heddiw nid oes ond y seiliau i w gweld mae goleudai newydd yn gweithio ar ynys lawd wrth y mynydd trwyn y morglawdd yn y porthladd ynys halen yn y porthladd ac ynysoedd y moelrhoniaid yn bellach allan yn y môr i r gogledd cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yng nghaergybi ym yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn caergybi yw man cychwyn rheilffordd arfordir gogledd cymru sy n ei chysylltu â crewe mae cwmnau fferi yn rhedeg gwasanaethau rheolaidd rhwng caergybi a dulyn a dn laoghaire yn iwerddon ceir nifer o fysus yn rhedeg yn ardal caergybi sy n ei chysylltu â llefydd eraill ar yr ynys y pwysicaf yw r gwasanaethau i fangor a llangefni mae r a yn dechrau yn y dref fel yr e ewropeaidd mae n cysylltu caergybi ag ekaterinburg yn rwsia iau yw planed fwyaf cysawd yr haul mae n gawr nwy a r mwyaf amlwg hefyd i w gweld o r ddaear dyma frenin y planedau y pumed o r haul ac mae n anferth dros ddwywaith cymaint a r holl blanedau eraill efo i gilydd gellid ffitio planed o faint ein daear ni fel pŷs mewn pot jam o i mewn o ran cyfansoddiad mae n wahanol i r planed carregog sydd agosaf i r haul mercher gwenner y ddaear a mawrth iau yw r cyntaf a r mwyaf o o blanedau mawrion a ddisgrifir fel y cewri nwy iau sadwrn iwranws a neifion a gyfansoddir yn bennaf o heidrogen heliwm dŵr methên ag ammonia mae n ymddangos bod cnewyllyn eiriasboeth iau wedi ei amgylchu gan haen drwchus o heidrogen metalaidd ac yna haen hylifog o heidrogen a heliwm troia r heidrogen yn fetalaidd dan ddylanwad pwysedd disgyrchiant enfawr a gwres aruthrol iau amcanir bod y cnewyllyn tua c mewn gwirionedd petae r blaned ychydig yn fwy byddai n ddigon i gynneu ymasiad fusion niwclear fyddai n ei throi yn ail haul wrth lwc ni ddigwyddodd hynny neu fe fyddai bywyd yn amhosib ar ein daear ni o amgylch y cyfan ceir atmosffer o nwyon heidrogen a heliwm yn bennaf â chyfansoddion eraill megis dŵr methên ag ammonia yn ffurfio sawl haen o gymylau trwchus lliwgar am fod iau yn troi ar ei echel bob awr sy n llawer cyflymach na r un blaned arall cyflymder o mya yng nghysawd yr haul ceir tywydd amlwg iawn efo gwyntoedd cryfion hyd at mya ar y cyhydedd yn rhuthro n ddi baid gan roi cyfres o wregysau lliwgar o gymylau terfysglyd yn ymestyn i r pegynnau lle bydd y gwyntoedd wedi arafu i tua mya ceir patrymau tonnog hardd ar y ffiniau rhwng y gwregysau a dim rhyfedd chwaith oherwydd mae cyfeiriad y gwynt yn newid o un i r llall gan lifo n groes i w gilydd bob yn ail yn union fel y gwnant ar ein daear ni ond yn llai nerthol o gryn dipyn nodwedd amlwg iawn rhwng y cyhydedd a r pegwn deheuol yw r smotyn coch enwog hyricên enfawr hirgron a pharhaus yw hwn sydd tua milltir o hyd a chymaint a phedair gwaith cymaint a n daear ni am fod patrymau r cymylau yn newid yn gyson mae iau wedi ennyn cryn chwilfrydedd ymysg seryddwyr astrolegwyr ac artistiaid o bob math cyfansoddodd mozart a holst symffoinae neu rannau ohonynt i r blaned a seiliodd yr awdur arthur c clarke rai o i nofelau ffug wyddonol e e meeting with medusa a a space odessey ddaeth hefyd yn ffilm adnabyddus ar ddigwyddiadau dychmygol yng nghyffiniau r blaned fawr pioneer oedd y chwiliedydd gofod cyntaf i ymweld â r blaned ym ond roedd ei offerynnau gwyddonol yn gymharol ansoffistigedig ac roedd rhaid i wyddonwyr aros tan a chyrhaeddiad voyager a voyager tan iddynt dderbyn lluniau a mesuriadau gwell yn fwy diweddar ymwelodd galileo â r blaned yn gwneud mesuriadau gwyddonol o i erbyn roedd wyth o chwiliedyddion gofod wedi ymweld ag iau bydd y chwiliedydd nasa juno y cerbyd nesaf i ymweld â r blaned lawnsiwyd juno yn bydd o n cyrraedd y blaned yn mae cynllun arall ar y gweill i r asiantaeth ofod ewropeaidd esa anfon chwiliedydd gofod newydd y jupiter icy moon explorer yn y dyfodol er mwyn darganfod mwy am loerennau iau yn cynnwys ganymede a ewropa sydd gan wyneb o iâ credir bod yna fôr o ddŵr odan y gwyneb sydd efallai yn cynnwys organeddau byw ni disgwylir lawnsiad o r jupiter icy moon explorer yn gynharach na cymera iau mlynedd i gylchdroi rownd yr haul golyga hynny ei fod wrth ddilyn llwybr y planedau ar draws y wybren yn symud yn araf drwy r cytserau sy n rhoi inni arwydd y sidydd yn eu tro gan gymeryd tua blwyddyn i groesi bob un dim rhyfedd felly bod maint a rheoleidd dra r blaned iau yn golygu ei bod yn fawr ei dylanwad mewn cyfundrefnau astrolegol ar draws y byd e e yn astroleg tsieina cynrychiola gyfraith a threfn ddwyfol sy yn ei dro yn dylanwadu ar ffawd ac yn rhoi arweiniad i gyfreithwyr daearol ddwy fil o flynyddoedd cyn crist yr enw ar y blaned iau ym mytholeg mesopotamia oedd marduk ef oedd y duw greawdwr a fu n gyfrifol am ladd y dduwies tiamat a i anghenfilod anhrefn cyn ei hollti n ddwy ran i wneud y ddaear a r awyr ac yna defnyddio ei phoer i wneud glaw gwynt a chymylau o ganlyniad daeth marduk yn brif dduw y mesopotamiaid ac yn gyfrifol yn arbennig am amaethyddiaeth a r ffrwythlondeb ddeilliai o lawogydd a llifogydd tymhorol yr afonydd ceir adlais gref o stori marduk yn y fytholeg gynnar am zeus prif dduw r groegiaid ddaeth i gynrychioli cyfraith trefn ac awdurdod roedd yr hen zeus yn enwog iawn am ei anturiaethau rhywiol niferus ac yn gyfrifol am dadogi llu o dduwiau eraill ac arwyr daearol dim rhyfedd felly i r pedwar lleuad oedd yn hysbys i seryddwyr cyn dyddiau telescopau modern gael eu henwi ar ôl rhai o i gariadon io ewropa ganymede a callisto gelwir rhain y lleuadau galileaidd oherwydd mai galileo a u darganfyddodd yn yn dilyn ymweliadau lloerennau megis galileo yn ac yn arbennig cassini yn cynyddodd niferoedd lleuadau iau erbyn hyn i dros canfyddwyd nodweddion arbennig iawn ar wynebau rhai ohonynt ac enwyd un o graterau amlwg ewropa yn pwyll ar ôl pendefig dyfed y mabinogion cafodd llawer o chwedloniaeth zeus y groegiaid ei fabwysiadu a i addasu ar gyfer iau y rhufeiniaid neu jupiter pluvalis duw y glaw cynrychiolai iau awdurdod trefn a chyfiawnder ac roedd hefyd yn athronydd yn rhoi cyngor doeth ac yn athro ceir rhywbeth tebyg yn rhai o grefyddau r dwyrain enw r blaned iau i hindwiaid yn yr india yw guru sy n golygu athro ysbrydol yn y byd celtaidd y duw gyfatebai agosa i iau oedd duw r awyr ddeuai mewn sawl ffurf gyda sawl enw lleol arno yn amlycaf mae n debyg oedd taranis neu r taranwr a gariai daranfollt yn un llaw ac olwyn yn y llall cynrychiolai r olwyn droiad y rhod y tymhorau ac roedd hefyd yn symbol o r haul cysylltir duw r awyr â rhyfel stormydd a ffrwythlondeb y ddaear fel yn achos duw r haul ceid perthynas agos rhwng duw r awyr a r dderwen fe barhaodd hynny mewn llên gwerin tan yn lled ddiweddar er enghraifft ceid coel fod y dderwen yn cynnig noddfa i r cyfiawn rhag mellt ond nid i r anghyfiawn fel y profwyd yn nhŷb rhai pan laddwyd gan fellten y crogwr fu n gyfrifol am ddienyddio o rebeliaid yr iarll mynwy gondemniwyd gan y cymro gorfrwdfrydig hwnnw y barnwr jeffreys wedi r brawdlys gwaedlyd yn roedd y crogwr wedi llochesu dan dderwen ar y pryd bu farw jeffreys yn nhŵr llundain ond efallai mai r delweddau grymusaf o r duw awyr celtaidd yw r rheiny gafwyd ar bennau colofnau cerrig anferth yn ffrainc a de r almaen yno mor uchel yn yr awyr a phosib fe i portreadir yn carlamu ar draws y wybren ar ei geffyl efo i glogyn yn chwirlo fel banner o i ôl mae n dal olwyn neu fellten yn ei law ac o dan garnau ei geffyl ddraig anhrefn neu anghenfil gyda choesau fel seirff cynrychiola hyn y frwydr barhaus rhwng yr awyr a r dyfnder rhwng bywyd a marwolaeth da a drwg goleuni a thywyllwch drwy hynny deuwn yn ein holau yn daclus at marduk y duw mesapotamaidd a i frwydr yntau â dreigiau bu elisabeth i medi mawrth yn frenhines teyrnas lloegr a theyrnas iwerddon rhwng tachwedd hyd at ei marwolaeth ym roedd yn ferch i harri viii ac anne boleyn sef ail wraig harri viii ac yn hanner chwaer i edward vi a mari i dienyddiwyd anne boleyn pan oedd elisabeth yn blentyn cyhoeddwyd bod elisabeth yn blentyn anghyfreithlon ac ar farwolaeth edward vi ym trosglwyddwyd y goron i r fonesig jane grey ac anwybyddwyd hawl ei chwiorydd i r orsedd sef mari ac elisabeth disodlwyd jane grey ar ôl naw diwrnod ac esgynnodd mari i i r orsedd yn ystod teyrnasiad mari carcharwyd elisabeth yn nhŵr llundain am bron i flwyddyn oherwydd drwgdybiwyd ei bod yn cefnogi gwrthryfelwyr protestannaidd ond pan fu farw mari i enwodd elisabeth fel ei hetifedd daeth elisabeth yn frenhines pan oedd hi n mlwydd oed wedi iddi ddod i r orsedd ailsefydlodd y ffydd brotestannaidd ac felly protestaniaeth oedd crefydd swyddogol y deyrnas dibynnai n drwm ar gyngor cylch mewnol o gynghorwyr a arweiniwyd gan william cecil barwn af burghley roedd teyrnasiad elisabeth neu oes elisabeth fel y i gelwir yn gyfnod cythryblus roedd cyffro ac anghytuno crefyddol a llygaid brenin ffrainc a brenin sbaen ar deyrnas lloegr gan fod elisabeth yn ddibriod ac yn ddietifedd ym esgymunwyd hi gan y pab a gyhoeddodd hefyd ei bod yn blentyn anghyfreithlon ac nad oedd yn rhaid i w deiliaid fod yn ffyddlon iddi fel eu brenhines arweiniodd hyn at nifer o gynllwynion i beryglu ei bywyd a ddarganfuwyd gan wasanaeth cudd ei phrif ysbwr syr francis walsingham yn ystod ei theyrnasiad bu bygythiadau i geisio cipio ei choron yn gyson adeg ymosodiad yr armada sbaenaidd gan felipe ii brenin sbaen a bygythiad o r gogledd gan mari brenhines yr alban mae elisabeth yn enwog am beidio priodi er bod nifer o ddynion wedi gofyn iddi eu priodi roedd yn wleidydd craff a chlyfar yn annibynnol ei phersonoliaeth ac yn benderfynol o ddangos bod ganddi fel menyw y sgiliau i reoli a theyrnasu n gadarn lawn cystal â dyn bu farw elisabeth ym gan ddod â diwedd i oes y tuduriaid oherwydd ni chafodd elisabeth blentyn daeth iago i yn frenin ar ôl elisabeth pan fu elisabeth i farw ym hi oedd yr aelod olaf o linach y tuduriaid i reoli a daeth oes y tuduriaid i ben roedd pobl oedd â chysylltiadau â chymru ymhlith ei phrif gynghorwyr a i chylch mewnol o ffrindiau daeth william cecil un o ddisgynyddion y teulu seisyllt o went yn brif gynghorydd i elisabeth i fe i olynwyd gan ei fab robert a ddarganfu gynllwyn y powdr gwn yn erbyn iago i prif gydymaith elisabeth oedd blanche parry o sir faesyfed dyn dylanwadol arall yn y llys oedd john dee mathemategydd seryddwr astrolegydd a dewin fe gynghorodd y frenhines i sefydlu trefedigaethau seisnig dramor a chredir mai ef a fathodd y term yr ymerodraeth brydeinig mewn materion polisi tramor roedd elisabeth yn bwyllog ac yn aml yn ceisio cadw r ddysgl yn wastad rhwng y prif bwerau ar gyfandir ewrop sef ffrainc a sbaen simsan oedd ei hymdrechion i gefnogi r protestaniaid yn yr iseldiroedd gydag adnoddau milwrol ond mae ei buddugoliaeth yn erbyn armada sbaen ym yn cael ei chlodfori fel un o r buddugoliaethau milwrol pwysicaf yn hanes lloegr clodforwyd ei theyrnasiad fel yr oes elisabethaidd oherwydd y llewyrch ym marddoniaeth a dramâu william shakespeare a christopher marlowe a llwyddiannau morwrol francis drake a walter raleigh tuag at ddiwedd ei theyrnasiad lleihawyd ei phoblogrwydd oherwydd problemau economaidd a milwrol ond roedd yn bersonoliaeth garismataidd a oedd wedi llwyddo i gadw a chynnal undod ei theyrnas mewn oes pan oedd rhwygiadau mewnol wedi peryglu sefydlogrwydd brenhinoedd mewn gwledydd eraill bu ei mlynedd ar yr orsedd yn gyfnod a ddaeth â chadernid i w theyrnas ac a helpodd i ffurfio hunaniaeth genedlaethol ganwyd elisabeth i ym mhalas greenwich ac enwyd hi ar ôl ei dwy fam gu elisabeth o efrog ac elisabeth howard bedyddiwyd hi ar medi ac roedd yr archesgob cranmer ymhlith ei rhieni bedydd un o r rhai a gariodd y canopi dros y plentyn tri diwrnod oed adeg y gwasanaeth bedyddio oedd yr arglwydd howard o effingham pan oedd elisabeth yn ddyflwydd ac wyth mis oed dienyddiwyd ei mam ar mai a phedwar mis yn flaenorol roedd catrin o aragon wedi marw oherwydd afiechyd yn syth wedi dienyddiad ei mam cyhoeddwyd bod elisabeth yn blentyn gordderch ac felly collodd ei lle yn yr olyniaeth i r orsedd un ar ddeg diwrnod wedi dienyddiad anne boleyn priododd harri viii ei drydedd wraig sef jane seymour a fu farw n fuan wedi genedigaeth eu mab edward ym edward oedd etifedd diamheuol yr orsedd bellach penodwyd elisabeth fel aelod o lys edward a hi gariodd y fantell fedydd yng ngwasanaeth bedydd edward ym penodwyd catherine champernowne yn athrawes gartref elisabeth a bu n un o ffrindiau elisabeth hyd iddi farw ym dysgodd champernowne bedair iaith i elisabeth sef ffrangeg fflemeg eidaleg a sbaeneg erbyn bod william grindal wedi ei benodi yn diwtor iddi ym roedd elisabeth yn medru ysgrifennu yn y saesneg lladin ac eidaleg o dan gyfarwyddyd grindal daeth yn hyddysg mewn groeg hefyd yn ystod ei hieuenctid roedd yn cyfieithu gweithiau o r saesneg i eidaleg lladin a ffrangeg ac yn medru cyfieithu gweithiau mewn lladin a groeg gan wahanol awduron clasurol yn dilyn marwolaeth grindal ym derbyniodd ei haddysg oddi wrth roger ascham a oedd hefyd yn diwtor i w brawd edward pan ddaeth ei haddysg ffurfiol i ben ym roedd elisabeth yn un o fenywod mwyaf dysgedig ei chenhedlaeth ar ddiwedd ei hoes credwyd hefyd bod elisabeth yn medru siarad cymraeg cernyweg gaeleg a gwyddeleg yn ogystal â r ieithoedd eraill roedd yn rhugl ynddynt yn barod dywedodd y cennad fenetiaidd ym bod elisabeth mor rhugl yn yr ieithoedd hyn fel ei bod yn eu siarad gystal â i mamiaith yn ôl yr hanesydd mark stoyle mae n ddigon posib mai william killigrew gwas y siambr gyfrin ac yna canghellor y trysorlys yn ddiweddarach oedd wedi dysgu cernyweg iddi wrth i mari i orymdeithio i lundain ar ddiwrnod ei choroniad roedd elisabeth ei chwaer wrth ei hochr ond ni fyddai r chwaergarwch yn para n hir oherwydd roedd mari yn gatholig pybyr ac yn benderfynol o ddiddymu r ffydd brotestannaidd roedd elisabeth wedi ei thrwytho yn y ffydd brotestannaidd ond gorchmynnodd mari bawb i fynychu r offeren gatholig roedd yn rhaid i elisabeth gydymffurfio n allanol os oedd am oroesi lleihaodd poblogrwydd mari ym pan gyhoeddodd ei bod yn priodi felipe o sbaen brenin catholig brwdfrydig a mab yr ymerawdwr rhufeinig siarl v lledaenodd anfodlonrwydd ar draws teyrnas mari a daeth elisabeth yn ffocws i r gwrthwynebiad yn erbyn polisau crefyddol mari i chwalwyd gwrthryfel wyatt rhwng ionawr a chwefror a dygwyd elisabeth i r llys oherwydd amheuon ynghylch ei rôl yn y gwrthryfel carcharwyd hi yn nhŵr llundain ym mis mawrth er iddi brotestio n daer ei bod yn ddieuog bu cynghorwyr agosaf mari yn ceisio ei pherswadio i ddod ag elisabeth gerbron llys er mwyn ei chwestiynu ond erbyn roedd mari yn sâl ac wythnos cyn ei marwolaeth ar tachwedd cydnabu mai elisabeth oedd ei hetifedd roedd elisabeth yn mlwydd oed pan esgynnodd i r orsedd ym ac fel cydnabyddiaeth o i statws newydd daeth ei chyngor a boneddigion eraill i hatfield house i dyngu llw o ffyddlondeb iddi wrth iddi orymdeithio drwy lundain ar y noson cyn ei choroniad rhoddwyd croeso cynnes a thwymgalon iddi gan ddinasyddion y ddinas ar y diwrnod canlynol ionawr sef dyddiad a ddewisiwyd gan ei astrolegydd john dee coronwyd ac eneiniwyd elisabeth yn frenhines gan owen oglethorpe esgob catholig caerliwelydd yn abaty westminster yna cyflwynwyd hi ar gyfer cael ei derbyn gan y bobl yng nghanol ffanffer o drympedi drymiau clychau organau a phibau cafodd groeso fel brenhines lloegr ond roedd y deyrnas yn parhau i boeni am y bygythiad honedig oddi wrth y catholigion ym mhrydain a thramor ac roedd y cwestiwn ynghylch pwy fyddai elisabeth yn ei briodi yn destun trafod blaenllaw ymhlith deiliaid ei theyrnas o ddechrau ei theyrnasiad roedd pwy fyddai elisabeth i yn ei briodi yn bwnc llosg a dadleuol er ei bod wedi cael sawl cynnig i briodi ni wnaeth erioed briodi na chael plant tra byddai priodi yn golygu y byddai n colli ei phŵer ac awdurdod fel y digwyddodd ym mhriodas ei chwaer mari i gyda felipe ii o sbaen roedd priodi yn cynnig y cyfle i gael etifedd ymhlith ei charwriaethau mwyaf difrifol roedd robert dudley iarll af caerlŷr a fu n ffefryn yn llys elisabeth am hyd at mlynedd bu elisabeth yn ystyried o ddifri priodi dudley ond mynegodd ei chynghorwyr william cecil nicholas throckmorton a rhai o r arglwyddi eraill eu bod yn meddwl y byddai hyn yn gamgymeriad roedd y cwestiwn ynghylch priodi yn elfen bwysig ym mholisi tramor elisabeth gwrthododd briodi felipe o sbaen ym a bu n ystyried cynnig y brenin eric xiv o sweden am sawl blwyddyn bu hefyd yn ystyried ymgais cefnder felipe sef yr archddug siarl o awstria am nifer o flynyddoedd ond erbyn roedd perthynas lloegr gyda r habsbwrgiaid wedi dirywio cymaint fel bod elisabeth wedi ystyried priodi dau dywysog o ffrainc sef henry dug anjou ac yna rhwng a ei frawd francis dug anjou roedd y cynnig priodas gan francis yn gysylltiedig â chynllun i gynghreirio yn erbyn rheolaeth sbaen dros dde r iseldiroedd daeth mater priodi yn destun trafod mwy difrifol pan fu elisabeth bron â marw ym pan gafodd y frech wen daeth mater yr olyniaeth yn destun trafod yn y senedd ac anogwyd y frenhines naill ai i briodi neu benodi olynydd er mwyn osgoi rhyfel cartref pan fyddai n marw gwrthododd elisabeth wneud y naill na r llall erbyn roedd unigolion blaenllaw yn llywodraeth elisabeth wedi derbyn na fyddai r frenhines yn debygol iawn o briodi nac ychwaith yn debygol o enwi olynydd roedd william cecil yn chwilio n gyson am ddatrysiadau i broblem yr olyniaeth cyhuddwyd elisabeth o fod yn anghyfrifol ond eto ei distawrwydd oedd cryfder ei sefydlogrwydd gwleidyddol ar yr orsedd sylweddolai os byddai n enwi etifedd y byddai ei choron yn agored i wrthryfel roedd yn cofio n ôl i r cyfnod pan mai hi oedd olynydd ei chwaer mari i daeth cymru a lloegr yn swyddogol brotestannaidd pan esgynnodd elisabeth i i orsedd lloegr ym ac yn dilyn cyflwyno r cytundeb protestannaidd cadarnhawyd mai protestaniaeth fyddai crefydd swyddogol teyrnas newydd elisabeth credai elisabeth a i chynghorwyr bod y catholigion yn cynllwynio crwsâd yn erbyn lloegr sef gwlad hereticaidd yn eu golwg hwy ceisiodd elisabeth felly chwilio am ddatrysiad protestannaidd na fyddai n digio r catholigion yn ormodol tra ar yr un pryd yn plesio dymuniadau protestaniaid lloegr roedd elisabeth yn ddiamynedd ei hagwedd gyda phiwritaniaid radicalaidd a oedd yn ei golwg hi yn gwthio am ddiwygiadau rhy eithafol o ganlyniad dechreuodd y senedd drafod deddfwriaeth ar gyfer eglwys newydd elisabeth a fyddai n seiliedig ar gytundeb protestannaidd edward vi gyda r brenin brenhines yn bennaeth ond a oedd yn cynnwys elfennau catholig fel gwisg offeiriaid roedd eglwys brotestannaidd elisabeth yn gyfaddawd cymhedrol a oedd yn troedio n ofalus rhwng y ddwy grefydd mewn oes pan oedd crefydd yn achos cynnen a gwrthdaro rhwng gwahanol garfannau yn y gymdeithas erbyn y au roedd rhyfel cartref crefyddol ffrainc wedi dechrau rhwng yr hiwgenotiaid a r catholigion ac roedd hwn yn rybudd clir i elisabeth am yr anhrefn a allai gael ei achosi gan bwnc llosg crefydd pasiwyd y ddeddf oruchafiaeth ym mis mai a oedd yn sefydlu eglwys brotestannaidd elisabeth yn swyddogol gyda r deddfwriaeth hon penodwyd elisabeth yn llywodraethwr goruchaf eglwys loegr supreme governor of the church of england ac roedd yn rhaid i swyddogion cyhoeddus dyngu llw o ffyddlondeb i r frenhines fel y llywodraethwr goruchaf neu byddent yn cael eu diswyddo cafodd y cyfreithiau hereticiaeth eu diddymu er mwyn osgoi r erledigaeth erchyll yn erbyn anghydffurfwyr crefyddol a oedd mor gyffredin adeg teyrnasiad mari i rhan arall o r ddeddfwriaeth newydd oedd deddf unffurfiaeth a wnai hi n orfodol mynychu r eglwys a chyhoeddwyd y byddai r beibl y gwasanaethau a r llyfrau gweddi yn y saesneg fersiwn ddiwygiedig o lyfr gweddi gyffredin fyddai n cael ei defnyddio mewn gwasanaethau ac roedd hwn yn gyfaddawd rhwng barn y protestaniaid a chatholigion ar y cymundeb er hynny nid oedd y dirwyon neu r gosb am reciwsantiaeth neu methu mynychu a chydymffurfio yn ormodol nac yn eithafol ar y cyfan gwrthododd rhai catholigion blaenllaw gytuno ar y trefniant hwn er enghraifft cardinal william allen a wrthododd dyngu llw o ffyddlondeb yn ôl y ddeddf oruchafiaeth ac a ffodd i rufain fel ei chyndeidiau sylweddolai elisabeth ei bod yn bwysig iddi sefydlu ei hawdurdod o gychwyn cyntaf ei theyrnasiad yn wyneb hynny roedd crefydd yn fygythiad i w theyrnasiad o r cychwyn mewn cyfnod pan oedd crefydd yn destun a oedd yn creu tensiynau anghytuno a gwrthdaro gwaedlyd yn aml daeth elisabeth yn darged ar gyfer cynllwynion catholig yn negawd cyntaf ei theyrnasiad cafodd ei hesgymuno gan y pab o r eglwys gatholig ym ac felly teimlai r frenhines fwy o dan berygl oddi wrth y bygythiad catholig oherwydd hynny roedd elisabeth felly n cosbi ei gelynion catholig yn llym er enghraifft ym cafodd dau gymro edward jones a thomas salisbury eu dienyddio am eu rhan yng nghynllwyn babington wynebodd elisabeth fygythiadau i w gorsedd oddi wrth ei chyfnither gatholig sef mari brenhines yr alban ac oddi wrth y brenin felipe ii o sbaen pan lansiwyd yr armada ym roedd mari yn gyfnither i elisabeth ond yn ystod teyrnasiad elisabeth daeth mari yn fwy o fygythiad i elisabeth gan ei bod hi n ffocws cynyddol i nifer o gynllwynion catholig i ddiorseddu elisabeth daeth mari yn frenhines yr alban yn dilyn marwolaeth ei thad iago v pan oedd hi n wythnos oed a magwyd hi yn y ffydd gatholig yn ffrainc pan oedd hi n oed priododd frenin ifanc ffrainc sef y dauphin gyda i gŵr yn dod yn frenin ffrainc daeth mari yn frenhines ffrainc a r alban fel cyfnither i elisabeth roedd ganddi hawl ar goron lloegr drwy chwaer harri viii sef margaret a oedd wedi priodi iago iv brenin yr alban ystyriwyd mari gan lawer yn enwedig catholigion fel yr etifedd cyfiawn i orsedd coron lloegr ym priododd mari â henry stuart arglwydd darnley a oedd hefyd yn gallu hawlio gorsedd lloegr roedd darnley yn unigolyn amhoblogaidd a llofruddiwyd ef yn chwefror gan gynllwynwyr a oedd yn fwy na thebyg dan arweiniad james hepburn ydd iarll bothwell yn fuan wedi r llofruddiaeth priododd mari a bothwell ar mai oherwydd amheuon bod mari yn rhan o gynllwyn i lofruddio ei gŵr a oedd hefyd yn gefnder iddi cafodd ei charcharu yng nghastell loch leven roedd y bonedd yn yr alban yn mynd yn fwy gelyniaethus tuag ati ac wrth iddi adael yr alban gorfodwyd hi i ildio ei hawl ar goron yr alban a i roi i w mab bach sef iago vi a anwyd ym mehefin aethpwyd ag iago i gastell stirling er mwyn iddo gael ei fagu fel protestant dihangodd mari o gastell loch leven ym ym wedi iddi ddianc o r castell ffodd mari i loegr gan obeithio cael lloches gan elisabeth i i ddechrau bwriad elisabeth oedd bod mari ei chyfnither a i chyd frenhines yn dychwelyd i r alban gyda chefnogaeth byddin o loegr ac yn adfer ei hawl ar orsedd yr alban dewis arall oedd ei hanfon i ffrainc ac i blith gelynion catholig lloegr ond roedd hyn yn ormod o fygythiad i loegr penderfynodd elisabeth felly ei chadw yn lloegr carcharwyd hi yno am bron i mlynedd ac yn ystod y blynyddoedd hynny darganfuwyd bod ganddi rôl ganolog mewn llawer o gynllwynion catholig i ddiorseddu elisabeth cadwyd llygad barcud ar mari tra r oedd hi yn y carchar yn lloegr gan brif ysbwr elisabeth i sef syr francis walsingham a oedd yn raddol yn crynhoi tystiolaeth yn ofalus ac yn drylwyr er mwyn medru ei chyhuddo o deyrnfradwriaeth chwiliwyd am dystiolaeth o i rôl yng nghynllwyn ridolfi ym ac yn y diwedd cafwyd hi n euog o fod yn rhan o gynllwyn babington ym cafwyd hi n euog o deyrnfradwriaeth a dedfrydwyd hi i r gosb eithaf roedd elisabeth wedi gorfod plygu yn y diwedd i r dystiolaeth a r ohebiaeth ddiamheuol ynghylch cyfraniad mari at y cynllwyn ac er ei bod hi n anfodlon bu n rhaid iddi lofnodi gwarant dienyddio ei chyfnither a i chyd frenhines ym ar chwefror dienyddiwyd mari yng nghastell fotheringay swydd northampton wedi dienyddiad mari honnodd elisabeth nad oedd hi wedi bwriadu llofnodi r warant dienyddio a rhoddodd y bai ar ei hysgrifennydd william davison am weithredu r warant heb yn wybod iddi hi mae n amlwg bod penderfyniad mor derfynol yn pwyso ar ei chydwybod a i bod o bosib wedi difaru canlyniadau ei phenderfyniad yr her fwyaf bygythiol o dramor a wynebodd elisabeth yn ystod ei theyrnasiad oedd yr armada roedd yr armada yn fflyd o longau sbaenaidd a hwyliodd i loegr ym o dan arweiniad medina sidonia gyda r bwriad o ddiorseddu r frenhines brotestannaidd elisabeth i ar ôl blynyddoedd o densiwn penderfynodd felipe ii ymosod ar loegr gyda i lynges yr armada roedd yr armada yn llynges bwerus iawn gyda o longau a thua o filwyr a morwyr ar fwrdd y llongau yn barod i ymosod ar gorffennaf hwyliodd fflyd o longau r armada sbaenaidd ar draws môr udd o ffrainc tuag at loegr a bwriad y sbaenwyr oedd y byddai fflyd o longau sbaenaidd dan arweiniad dug parma yn dod draw o r iseldiroedd i gynorthwyo r armada gyda r goresgyniad roedd gan elisabeth nifer o forwyr profiadol yn eu plith francis drake martin frobisher john hawkins a r arglwydd howard o effingham yn ffodus i r saeson penderfynodd y sbaenwyr ymosod yng nghanol stormydd a gwyntoedd cryfion ynghyd â r stormydd roedd tactegau francis drake rheolwr llynges lloegr i anfon llongau tân i ganol yr armada ar gorffennaf wedi golygu bod y galiynau sbaenaidd wedi gorfod ffoi mewn braw i fôr y gogledd ac wedi cael eu gwasgaru i ganol tywydd garw chwalwyd yr armada a hwyliodd gweddillion yr armada yn ôl i sbaen gyda llawer o r llongau yn cael eu colli ar hyd arfordir iwerddon roedd rhai wedi ceisio mynd o gwmpas arfordir gogledd yr alban a hwylio drwy fôr y gogledd ac yna yn ôl ar hyd arfordir gorllewinol iwerddon i gyfeiriad y de yn ddiarwybod bod yr armada wedi dioddef y fath anffawd casglwyd milisia ynghyd yn lloegr o dan arweiniad iarll caerlŷr yn barod ar gyfer amddiffyn y deyrnas gwahoddodd elisabeth i arolygu eu lluoedd yn tilbury yn essex ar awst gan wisgo brestblad breastplate arian dros ffrog felfed wen traddododd elisabeth un o i anerchiadau mwyaf enwog i r lluoedd oedd wedi crynhoi o i blaen fy mhobl annwyl gwn fod gennyf gorff gwan ac eiddil menyw ond mae gennyf galon a stumog brenin a hwnnw n frenin lloegr hefyd ac sy n wfftio n ddirmygus at parma neu sbaen neu unrhyw dywysog yn ewrop a feiddia oresgyn ffiniau fy nheyrnas pan na ddaeth ymosodiad bu llawenydd mawr a gorfoledd ar draws teyrnas elisabeth roedd ysblander gorymdaith fuddugoliaethus elisabeth i ar ei ffordd draw i wasanaeth o ddiolch yn eglwys gadeiriol sant pawl llundain yn cyfateb i r hyn a welwyd ar achlysur ei choroni gan hynny roedd elisabeth wedi llwyddo i wrthsefyll yr ymosodiad gydag armada sbaen yn colli o i llongau allan o gyfanswm o bu trechu r armada yn fuddugoliaeth bwysig o ran propaganda i elisabeth fel brenhines ac i loegr fel teyrnas brotestannaidd gwelai r saeson eu buddugoliaeth fel symbol o ffafr duw a sancteiddrwydd y deyrnas o dan arweinyddiaeth y frenhines wyryf ond er bod y goresgyniad wedi ei ddryllio roedd y rhyfel ehangach rhwng lloegr a sbaen yn parhau gan fod y sbaenwyr yn parhau i reoli taleithiau deheuol yr iseldiroedd roedd y bygythiad o oresgyniad yn dal i fodoli ym flwyddyn wedi r armada sbaenaidd anfonodd elisabeth yr armada seisnig neu r gwrth armada i sbaen gyda o ddynion a o longau o dan arweiniad syr francis drake fel llyngesydd a syr john norreys fel cadfridog cafodd y saeson golledion enbyd gyda rhwng a yn cael eu lladd eu hanafu neu n marw oherwydd afiechyd suddwyd neu cipiwyd o longau collwyd y manteision roedd lloegr wedi eu hennill drwy ddinistrio r armada sbaenaidd ym ac roedd buddugoliaeth y sbaenwyr ym yn dynodi adferiad ym mhŵer milwrol felipe a wnaeth barhau am y degawd nesaf wynebodd elisabeth wrthwynebiad chwyrn yn iwerddon i w heglwys brotestannaidd roedd y gwyddelod yn glynu n dynn wrth eu ffydd gatholig ac yn herio ei hawdurdod drwy gynllwynio gyda i gelynion ymateb elisabeth i hyn oedd rhoi tir i w gwŷr llys er enghraifft humphrey gilbert a walter raleigh yn iwerddon o gwmpas ardal ulster a munster ei bwriad oedd sefydlu trefedigaethau i wladychu r wlad ac atal y gwrthryfelwyr rhag darparu lleoliad parod i sbaen er mwyn ymosod ar loegr yn sgil cyfres o wrthryfeloedd mabwysiadodd coron lloegr dactegau llosgi tir gan ddinistrio r tir a lladd y trigolion oedd yn byw arno adeg gwrthryfel yn munster ym o dan arweinyddiaeth gerald fitzgerald fed iarll desmond amcangyfrifwyd bod tua o wyddelod wedi newynu i farwolaeth cafodd y gyflafan fawr a thorcalonnus ei disgrifio gan y bardd edmund spenser roedd yn gyfnod cythryblus yn iwerddon a adnabuwyd fel y rhyfel naw mlynedd roedd hwn yn wrthryfel a ddigwyddodd pan oedd y tensiynau rhwng lloegr a sbaen ar eu hanterth a phan oedd sbaen yn gefnogol i arweinydd y gwrthryfel sef hugh o neill iarll tyrone yng ngwanwyn anfonodd elisabeth robert devereux il iarll essex i chwalu r gwrthryfel ond bu hwnnw n aflwyddiannus a dychwelodd i loegr er gwaethaf gorchmynion elisabeth iddo beidio penodwyd charles blount arglwydd mountjoy yn ei le a chymerwyd tair blynedd i chwalu r gwrthryfel ildiodd o neill ym ychydig ddiwrnodau ar ôl marwolaeth elisabeth ac yn fuan wedyn llofnodwyd cytundeb heddwch rhwng lloegr a sbaen roedd teyrnasiad elisabeth i yn gyfnod pwysig o ran fforio a masnach ryngwladol erbyn cyfnod y tuduriaid roedd lloegr ynghyd â phortiwgal sbaen ffrainc a r iseldiroedd ymhlith gwledydd morwrol mwyaf pwerus y byd ymfalchai r gwledydd hyn bod ganddynt forwyr abl oedd yn medru lansio teithiau fforio er mwyn perchnogi a chipio cyfoeth tiroedd ar draws y byd roedd lluoedd morwrol oedd yn cynnwys fflyd o longau yn hollbwysig er mwyn dod â sbeisys perlysiau cotwm a nwyddau gwerthfawr eraill yn ôl o r tiroedd hynny defnyddiodd elisabeth i chwedloniaeth gymreig hyd yn oed i hyrwyddo ei chefnogaeth i fforio dyna a wnaeth pan ddefnyddiodd y chwedl am y tywysog canoloesol madog ap owain o wynedd a i daith i america ddiwedd y fed ganrif i gyfiawnhau anfon ymsefydlwyr o brydain i sefydlu trefedigaethau yn america defnyddiai john dee un o gynghorwyr elisabeth stori madog fel propaganda i sefydlu ymerodraeth brydeinig yng ngogledd america un o fforwyr a chapteiniaid môr enwocaf elisabeth i oedd francis drake enillodd drake enwogrwydd iddo i hun ac i loegr fel pŵer morwrol wedi iddo fod y cyntaf i hwylio o gwmpas y byd rhwng a ar fwrdd y golden hind roedd elisabeth yn awyddus i gefnogi mordeithiau drake a walter raleigh fel eu bod yn sefydlu trefedigaethau dramor i loegr sefydlwyd y cwmni yn ardal môr india a tsieina a rhoddodd elisabeth i siarter i sefydlu r cwmni ar rhagfyr rhoddwyd awdurdod a rheolaeth i r cwmni fasnachu ar ran lloegr â gwledydd i r dwyrain o benrhyn gobaith da ac i r gorllewin o gulfor magellan am tua mlynedd ar ddechrau r eg ganrif daeth thomas myddleton o ddinbych yn arglwydd faer llundain roedd hefyd oedd un o sylfaenwyr yr east india company a oedd yn un o gwmnau cyfoethocaf y byd yn y fed ganrif roedd y cwmni yn rheoli hanner masnach y byd a thir sylweddol yn india yn ystod y fed a r eg ganrif gwelodd oes elisabeth i fri mawr ar bwysigrwydd llenyddiaeth gyda hwn yn gyfnod cynhyrchiol iawn o ran cerddoriaeth dramâu a barddoniaeth hwn oedd oes aur dramodwyr fel william shakespeare christopher marlowe ac edmund spenser ac agoriad theatr y globe yn llundain lle perfformiwyd dramâu shakespeare bu ei theyrnasiad yn gyfnod pwysig o nawdd i weithgareddau cerddorol gyda cherddoriaeth eglwys a madrigalau yn cael eu poblogeiddio a cherddorion fel thomas tallis william byrd a thomas morley yn amlygu eu hunain fel cyfansoddwyr cerddoriaeth o r safon uchaf gydag elisabeth wedi sefydlu r grefydd brotestannaidd yn ei theyrnas ar ôl iddi esgyn i r orsedd ym roedd yn awyddus i sicrhau bod cymaint â phosib o gefnogaeth i r grefydd honno drwy ei theyrnas er mwyn ceisio gwireddu hynny roedd hi n bwysig bod y bobl yn deall y gwasanaethau yn eu mamiaith eu hunain a dyna r prif reswm pam y pasiwyd deddf senedd roedd elisabeth felly n creu protestaniaid ufudd na fyddai n gwrthryfela yn erbyn ei chyfundrefn grefyddol roedd y ddeddf hon yn rhoi gorchymyn i esgobion holl esgobaethau cymru ac esgob henffordd drefnu bod y beibl a r llyfr gweddi gyffredin yn cael eu cyfieithu i r gymraeg erbyn mawrth cyfieithwyd y rhan fwyaf o r testament newydd a r llyfr gweddi gyffredin gan william salesbury cyhoeddwyd cyfieithiad cyntaf y testament newydd yn y gymraeg yn llundain ym ac ym cyhoeddwyd llyfr hollbwysig yn hanes yr iaith gymraeg sef beibl cymraeg william morgan bu r blynyddoedd ar ôl trechu r armada ym yn gyfnod lle wynebodd elisabeth broblemau newydd a barhaodd tan ddiwedd ei theyrnasiad bu r gwrthdaro gyda sbaen ac yn iwerddon yn achos cynnen gyson ar adeg pan oedd yr economi n dioddef oherwydd cynaeafau gwael a chostau rhyfel cynyddodd prisiau dirywiodd safon byw a bu cynnydd yn nifer y diwaith a r digartref bu farw prif gynghorydd elisabeth sef william cecil barwn af burghley ar awst olynwyd ef yn ei rôl wleidyddol gan ei fab robert cecil a ddaeth yn ddiweddarach yn arweinydd y llywodraeth un o r tasgau a gafodd robert cecil oedd sicrhau bod yr olyniaeth ar ôl marwolaeth elisabeth yn ddidrafferth a diffwdan nid oedd elisabeth am enwi pwy fyddai ei holynydd ac felly bu n rhaid i cecil gynnal trafodaethau cudd gydag iago vi o r alban oedd â hawl gref ar yr orsedd cynghorodd cecil iago i siarad ag elisabeth a i diddanu er mwyn ei pherswadio a rhoi cyfle iddi ymgyfarwyddo â r syniad mai ef fyddai ei holynydd bu iechyd elisabeth yn weddol dda tan dymor yr hydref ym pan fu farw nifer o i ffrindiau ac achosodd hyn iselder ysbryd yn elisabeth bu marwolaeth catherine carey iarlles nottingham nith i gyfnither elisabeth yn chwefror yn ergyd drom i elisabeth bu farw elisabeth ar mawrth ym mhalas richmond rhwng dau a thri o r gloch y bore ychydig oriau n ddiweddarach cyhoeddwyd gan robert cecil a r cyngor mai iago vi o r alban a mab mari brenhines yr alban fyddai n dod yn iago i brenin lloegr gyda hynny cychwynnodd cyfnod y stiwartiaid fel rheolwyr teyrnas lloegr a barhaodd rhwng a cludwyd arch elisabeth mewn bad wedi ei oleuo gyda thorchau i lawr yr afon yn ystod y nos tuag at whitehall ar ddiwrnod ei hangladd ar ebrill aethpwyd â r arch i abaty westminster ar elor a dynnwyd gan bedwar ceffyl wedi eu haddurno â melfed du claddwyd elisabeth yn abaty westminster mewn bedd a rannai gyda i hanner chwaer mari i i lawer o i deiliaid roedd hiraeth am gyfnod elisabeth i ar yr orsedd ond roedd eraill yn falch o weld diwedd ar ei theyrnasiad roedd disgwyliadau uchel o iago pan esgynnodd i r orsedd ond bu dirywiad yn ei boblogrwydd ac erbyn y au roedd dyhead sentimental i adfer cwlt elisabeth clodforwyd elisabeth gan y protestaniaid ac fel rheolwr oes euraidd tra bod iago yn cael ei bortreadu fel cefnogwr i r catholigion a phen ar lys llygredig daethpwyd i ystyried teyrnasiad elisabeth i fel cyfnod pan oedd y goron yr eglwys a r senedd yn cydweithio n gytbwys adferwyd ei delwedd unwaith yn rhagor adeg y rhyfeloedd napoleanaidd pan oedd teyrnas lloegr ar drothwy goresgyniad arall yn ystod oes fictoria defnyddiwyd y chwedloniaeth elisabethaidd at bwrpas imperialaidd yr ymerodraeth brydeinig ac yng nghanol yr fed ganrif roedd elisabeth yn cael ei gweld fel symbol rhamantus o wrthsafiad cenedlaethol pan wynebai r deyrnas fygythiad o dramor mae haneswyr sy n arbenigo ar y cyfnod fel j e neale ac a l rowse yn dehongli teyrnasiad elisabeth fel oes euraidd o gynnydd mae r ddau yn delfrydu personoliaeth elisabeth gan ei phortreadu fel rhywun oedd wastad yn gywir ac yn ddoeth tra bod nodweddion mwy annifyr ei phersonoliaeth yn cael eu hanwybyddu ac yn cael eu hesbonio fel arwyddion o straen er hynny mae haneswyr mwy diweddar wedi mabwysiadu barn fwy cymhleth a chywir ohoni mae ei theyrnasiad yn enwog am iddi drechu r armada ac am gyrchoedd llwyddiannus yn erbyn y sbaenwyr fel y rhai ar cadiz ym a ond mae rhai haneswyr yn cyfeirio hefyd at ei methiannau ar y tir a r môr roedd y tactegau a ddefnyddiwyd yn iwerddon wedi dwyn anfri ar ei henw ni welwyd hi ychwaith fel amddiffynnydd cadarn y gwledydd protestannaidd rhag sbaen a r habsbwrgiaid oherwydd roedd ei pholisi tramor yn bwyllog ac yn ofalus iawn ychydig iawn o gymorth a gynigiodd i brotestaniaid dramor a methodd ddarparu digon o arian i w harweinyddion i wneud unrhyw wahaniaeth mawr dramor ond er bod ei pholisi tramor yn ofalus llwyddodd yn ystod ei theyrnasiad i godi proffil lloegr dramor yn ystod oes elisabeth cynyddodd hunanhyder ei theyrnas ac roedd gwledydd fel ffrainc a sbaen yn dangos math o barchedig ofn tuag ati biolegydd a naturiaethwr cymreig oedd alfred russel wallace ionawr tachwedd cafodd ei eni yn llanbadog ger brynbuga mynwy roedd yn naturiaethwr daearyddwr anthropolegydd ac yn fiolegydd bydenwog yn bennaf gan iddo ddatblygu r cysyniad o esblygiad o flaen neu ar yr un pryd â charles darwin er mai darwin a gafodd y clod roedd yn sosialydd ac roedd yn gefnogol i hawliau merched dechreuodd ei waith ar afon amazon gyda r naturiaethwr henry walter bates ond cafwyd tân ar fwrdd y llong wrth ddychwelyd a chollodd ei samplau a r arian o u gwerthu teithiodd yn ddiweddarach i archipelago malay unwaith eto i gasglu samplau o fywyd gwyllt masnachol yno y disgrifiodd yr hyn a elwir bellach yn llinell wallace sef dosraniad pwysig rhwng indonesia ac awstralia adnabyddir ef hefyd fel tad bioddaearyddiaeth bu farw yn oed cafodd ei eni yn llanbadog ger brynbuga sir fynwy i thomas vere wallace a mary anne greenell y seithfed o naw plentyn hanai ei fam o hertford yn lloegr a symudodd y teulu yno pan oedd yn bump oed ac aeth i ysgol hertford grammar school hyd at honnai ei dad ei fod yn wreiddiol o r alban ac yn perthyn i william wallace ar un o r lluniau a dynnodd ysgrifennodd yn gymraeg merch gymraeg yn cario dwfr a defnyddiodd ei wybodaeth am y gymraeg yn rhan o i gysyniadau blaenllaw ar esblygiad symudodd i lundain i weithio fel prentis efo i frawd john a oedd yn adeiladwr oed codwyd plac iddo yn yn ffordd sant pedr croydon i gofio hyn symudodd eildro i weithio fel prentis i w frawd hynaf william fel arolygydd tir yn mynychodd ddarlithoedd yn y london mechanics institute sef prifysgol birkbeck erbyn hyn a daeth yn ddarlithydd yno dan ddylanwad y sosialydd robert owen a thomas paine yn symudodd i kington sir henffordd gan ymsefydlu yng nghastell nedd ym morgannwg a gweithio hyd at fel syrfwr yng nghymru gan amlaf dywed rhai haneswyr fod wallace yn nodi ei genedligrwydd fel sais yn hytrach na chymro ac mae sylwadau helaeth ganddo fe am y cymry cymraeg yn ei hunangofiant my life cymry cymraeg iddo ef oedd y werin o gwmpas castell nedd cofier daeth yn athro yng nghastell nedd ac wedyn yng nghaerlŷr lle treuliodd gryn amser yn llyfrgell y dref yno hefyd y cyfarfu henry walter bates bu farw ei frawd yn a chymerodd wallace ofal o fusnes ei frawd john ond aeth yr hwch drwy r siop a chymerodd swydd fel syrfwr yn cynllunio rheilffordd drwy ddyffryn nedd roedd y gwaith hwn yn caniatu iddo ymwneud â i brif ddiddordeb sef casglu pryfed dilynodd yn nhraddodiad alexander von humboldt william henry edwards a charles darwin ym pan deithiodd wallace a henry bates i frasil i hel samplau daearyddol ac i werthu a chasglu tystiolaeth am rywiogaethau n esblygu enwodd oddeutu o rywogaethau newydd ar y daith hon ymunodd y botanegydd richard spruce a brawd iau wallace herbert gyda r daith ym astudiodd afon rio negro am bedair blynedd a ffawna fflora a r brodorion lleol yn indonesia am mlynedd gan nodi llawer am eu harferion a u hieithoedd dychwelodd ar gwch o r enw helen ar gorffennaf ond bu tân ar fwrdd y llong a suddodd ar yr ymweliad hwn ag indonesia yr esgorodd ar y syniad fod gan rywogaethau un hynafiad cyffredin er fod y rhywogaeth honno wedi diflannu un enghraifft a nododd oedd y glyn aden aderyn nododd fod rhywogaethau n perthyn i w gilydd yn hytrach nag yn cael eu creu gan dduw a chyhoeddodd bapur the decent with modification danfonodd y papur i lundain yn disgrifiad o r broses esblygol oedd y papur hwn mewn gwirionedd er gwaethaf colli ei holl stoc ar wahân i w ddyddiadur ei bapurau a i arian ysgrifennodd chwech o bapurau academaidd gan gynnwys on the monkeys of the amazon palm trees of the amazon and their uses a travels on the amazon erbyn roedd ei syniadau n aeddfed ac roedd ganddo dystiolaeth gadarn i brofi ei ddamcaniaethau ac felly anfonodd hwy at darwin cyhoeddwyd ei bapur helaeth a nodiadau byr ar y gweill gan darwin mewn cyfarfod arbennig o r linnaean society of london danfonodd bapur arall lle nododd fod esgyrn traed cornylfinir a r si yn union yr un fath ac felly n perthyn i r un teulu dechreuodd wallace lythyru gyda darwin gan nodi ei ddarganfyddiadau i r manylyn eithaf o hyn ymlaen newidiodd syniadau darwin gan adlewyrchu darganfyddiadau wallace treuliodd ddeunaw mis yn llundain yn byw ar y taliadau yswiriant a dderbyniodd o i yn oed roedd e yn y malay archipelago a adnabyddwn heddiw fel singapôr malaysia ac indonesia lle casglodd dros o rywiogaethau dros o chwilod enwyd rhacophorus nigropalmatus fel wallace s flying frog ar ei ôl dychwelodd i brydain o malaysia ym gan aros gyda i chwaer fanny sims ac anerchodd nifer o r cymdeithasau gwyddonol lu yn llundain fel cymdeithas swolegol llundain a chymdeithasodd gyda darwin yn down house charles lyell a herbert spencer ym priododd annie mitten a chawsant dri o blant herbert violet a william bu farw ar tachwedd yn oed dywedodd y new york times mewn coffâd amdano the last of the giants belonging to that wonderful group of intellectuals that included among others darwin huxley spencer lyell and owen whose daring investigations revolutionized and evolutionized the thought of the century ar gorffennaf bu arwerthiant o o lythyrau olaf wallace gan yr arwerthwr dominic winter a r wythnos ganlynol gwerthwyd nodiadau ar gyfer llyfr yr oedd wallace a i olygydd syr james marchant yn bwriadu cyhoeddi o r enw darwin a wallace disgrifiwyd y casgliad hwn yn facinating gan y dr george beccaloni cyfarwyddwr prosiect llythyrau alfred russel wallace galwyd dwy rywogaeth o adar sy n frodorol o indonesia ar ei ôl sef rhegen wallace ac aderyn paradwys wallace semioptera wallacei a r gwalcheryr wallace sy n frodorol o indonesia brwnei gwlad tai myanmar a maleisia cyhoeddodd llyfr llawn o weithiau llai a o bapurau gwyddonol y papur gwreiddiol yn llawn sylwer nid alfred russel wallace llyfryddiaeth llawn gan bu mari i neu mari tudur chwefror tachwedd yn frenhines lloegr ac iwerddon o gorffennaf hyd at ei marwolaeth ym hi oedd unig ferch harri viii brenin lloegr a i wraig gyntaf catrin o aragon i fod yn oedolyn yn yr g bathwyd yr enw mari waedlyd i w disgrifio gan iddi ganiatu lladd cannoedd o brotestaniaid ei hanner brawd edward vi edward vi mab henry viii a jane seymour olynydd harri a hynny yn pan y deallodd na fyddai n byw yn hir oherwydd afiechyd ceisiodd sicrhau na fyddai mari yn ei olynu ar yr orsedd gwnaeth hyn oherwydd fod ganddynt grefydd wahanol ac felly gor gyfnither yr arglwyddes jane grey a orseddwyd casglodd mari fyddin yn nwyrain anglia a llwyddodd i ddiorseddu jane grey a thorrwyd ei phen yn coronwyd mari n frenhines ar ôl ennill y goron yn ailsefydlodd mari catholigiaeth rufeinig yng nghymru lloegr ac iwerddon yn sgil ei phenderfyniad gorfodwyd i lawer o brotestaniaid encilio i r cyfandir gan gynnwys nifer o gymry blaenllaw megis yr esgob richard davies tachwedd llosgwyd bron tri chant o ferthyron protestannaidd yn ystod ei theyrnasiad gan gynnwys tri yng nghymru rawlins white yng nghaerdydd robert ferrar yng nghaerfyrddin a william nichol yn hwlffordd priododd mari felipe ii brenin sbaen ar y gorffennaf ond roedd yn briodas amhoblogaidd iawn yn lloegr pan ddaeth e n frenin sbaen yn gwnaed hi n frenhines gydweddog habsburg sbaen ar ôl marwolaeth sydyn mari ym ailgyflwynodd ei hanner chwaer elisabeth y grefydd brotestannaidd yng nghymru lloegr ac iwerddon yn danfonwyd hi i r gororau i fyw er mwyn iddi dderbyn addysg drwy drefniant cyngor cymru a r gororau roedd ganddi lys ei hun o fewn muriau castell llwydlo a galwyd hi n answyddogol yn dywysoges cymru gan rai er nad oedd mewn gwirionedd bu yno am dair blynedd brenin lloegr o ebrill tan ei farwolaeth oedd john rhagfyr hydref ganwyd yn rhydychen yn bumed mab a r ieuengaf i harri ii brenin lloegr a i wraig eleanor o auitaine cafodd ei yrru gan ei dad i iwerddon yn ond bu rhaid i harri ei alw n ôl am fod cwynion am ei ymddygiad yno cafodd ei goroni n frenin lloegr yn abaty san steffan ar mai yn priododd ag isabella o gaerloyw merch ac etifedd william fitz robert ail iarll caerloyw nid oedd iddynt blant ac fe gawsant ysgariad tua r adeg y daeth john ar yr orsedd ailbriododd john ag isabella d angoulême a oedd ugain mlynedd yn iau nag ef ar awst gorfodwyd ef i lofnodi r siarter fawr magna carta gan y barwniaid a r eglwys ar mehefin priododd ei ferch siwan â r tywysog llywelyn fawr bu farw yn newark hydref tref farchnad yng ngogledd orllewin sir gaerfyrddin yw castellnewydd emlyn neu castellnewi fel y i gelwir yn lleol ceir y ffurf castell newydd emlyn hefyd saif ar lan ddeheuol afon teifi weithiau ystyrir pentref adpar ar y lan ogleddol yng ngheredigion yn rhan o r dref hefyd er bod gan adpar hanes hir fel hen fwrdeistref o fewn ceredigion yno y saif castell trefhedyn hen domen o r oesoedd canol cynrychiolir castellnewydd emlyn yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw safai castellnewydd emlyn yng nghantref emlyn ac fe i henwir ar ôl y cantref hwnnw adeiladwyd y castell sydd nawr yn adfeilion gan y normaniaid cafodd ei chyfeirio ati gyntaf ym mrut y tywysogion ym pan gipwyd hi gan llywelyn ap iorwerth ymwelodd gerallt gymro ag emlyn yn ystod ei daith trwy gymru ym bellach mae castellnewydd emlyn yn dref farchnad brysur yn y dref mae neuadd tref oriel gelf theatr attic theatre ac ysgol uwchradd ysgol gyfun emlyn lleolir amgueddfa wlân cymru a rheilffordd dyffryn teifi gerllaw yn wahanol i nifer o drefydd gwledig cymru mae castellnewydd emlyn wedi llwyddo i gadw ystod helaeth o wasanaethau lleol ar ffurf busnesau teuluol yn bennaf lleolir y dref mewn ardal amaethyddol ac adlewyrchir hyn gan gyflogwr mwyaf y dref sef ffatri saputo sy n cynhyrchu caws mozzarella maen nhw n un o r cynhyrchwyr mwyaf o gaws mozzarella ym mhrydain hyd at y au roedd ymhell dros o boblogaeth castellnewydd emlyn yn gymry cymraeg a r gymraeg oedd iaith gwaith ac aelwyd yn y dref ond fel mewn sawl rhan arall o r wlad cafwyd mewnlifiadau sylweddol o bobl o r tu allan i gymru saeson yn bennaf ac mae sefyllfa r iaith wedi newid o ganlyniad er hynny erys y gymraeg yn iaith y mwyafrif sef tua o r boblogaeth o ac fe i siaredir gan o r bobl yno a anwyd yng nghymru cyfrifiad mae chwedl gwiber castellnewydd emlyn yn adrodd hanes gwiber ffyrnig gydag adain a oedd yn anadlu tân a mwg yn glanio ar furiau r castell a disgyn i gysgu yno ymledodd ofn i gychwyn ond yn fuan dechreuodd pobl y dref gynllwynio i ddinistrio r bwystfil dyfeisiodd milwr gynllun i rydio i r afon teifi a cheisio saethu r wiber mewn rhan gwan o i gorff disgynnodd y wiber i r afon wedi iddo gael ei saethu gwenwynwyd yr afon gan y corff a lladdwyd yr holl bysgod yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn prif dref blaenau gwent yw glynebwy weithiau glyn ebwy dyma r enw cymraeg sydd hefyd ar y plwyf eglwysig sydd â phoblogaeth o tua cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw yn y au datblygwyd safle r hen waith dur ac yn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol cymru yno mae r datblygiad yn cynnwys cartrefi safle manwerthu swyddfeydd gwlypdir ysbyty newydd ysbyty aneurin bevan a mwy yn cael eu lleoli ar y safle fe wnaeth yr ŵyl garddio genedlaethol cymru denu dros ddwy filiwn o bobl i lynebwy ym cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yng nglynebwy ym fe i chynhaliwyd yn y dref yn hefyd gweler eisteddfod genedlaethol cymru blaenau gwent a blaenau r cymoedd yn ôl cyfrifiad y deyrnas unedig mae o r boblogaeth yn medru r gymraeg mae o bobl yn gallu siarad cymraeg mae yn gallu darllen cymraeg ac mae yn gallu ysgrifennu cymraeg yn roedd o r boblogaeth yn medru r gymraeg arferai bod clwb pêl droed safon uwch cymru yn y dref roedd c p d glyn ebwy yn gymharol llwyddiannus yn uwch gynghrair cymru yn yr au ond daeth y clwb i ben yn tref yn nyffryn sirhywi blaenau gwent yw tredegar mae caerdydd km i ffwrdd o tredegar ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy casnewydd sy n km i ffwrdd cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw wedi i leoli o fewn ffiniau hanesyddol yr hen sir fynwy fe ddaeth yn ganolfan gynnar y chwyldro diwydiannol yn ne cymru ym adeiladwyd ffwrnais haearn yn sirhywi gan thomas atkinson a william barrow a ddaeth i r ardal o lundain roedd angen tanwydd ar gyfer y ffwrnais felly cyflogwyd dynion i gloddio glo ym mryn bach a nant y bwch dyma r mwyngloddio cyntaf ar raddfa fach yn yr ardal methodd y ffwrnais yn yn adeiladodd samuel homfray gyda i bartneriaid richard fothergill a monkhouse matthew ffwrnais newydd gan brydlesu r tir o stâd tredegar yng nghasnewydd creodd hyn waith haearn sirhywi a oedd yn y pendraw i ddod yn waith haearn tredegar a enwyd er anrhydedd ystâd tŷ tredegar yn nhredegar a pharc tredegar yng nghasnewydd yn ne r sir mae adrian vaughn yn ei lyfr grub dŵr a relief yn crybwyll mai yn y cymerodd john gooch swydd reolwr yng ngweithfeydd haearn tredegar bu sawl o epidemig colera yn y dref yn ystod y g a chrwyd mynwent benodedig ar gyfer y rhai a fu farw o golera yng nghefn golau mae tŷ bedwellty a i ardd yn adeilad rhestredig gradd yn wreiddiol roedd yr adeilad yn fwthyn to gwellt isel ac fe gafodd yr hen dŷ ei adnewyddu ym fe adeiladwyd yr adeilad presennol ym fel tŷ i samuel homfray a oedd yn brif gyflogwr yr ardal am y rhan fwyaf o r g trwy ei weithiau glo a haearn yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn un o brif nodweddion tredegar yw cloc y dref sydd yn dominyddu ochr ddeheuol canol y dref syniad mrs r p davies gwraig rheolwr gwaith haearn tredegar oedd cyflwyno cloc oleuedig aruchel ei phenderfyniad hi oedd i adeiladu r cloc yng nghylch canol y dref yn ôl cyfrifiad y deyrnas unedig mae o r boblogaeth yn medru r gymraeg mae o bobl yn gallu siarad cymraeg mae yn gallu darllen cymraeg ac mae yn gallu ysgrifennu cymraeg yn roedd o r boblogaeth yn medru r gymraeg trefynwy monmouth yw prif dref sir fynwy yn ne ddwyrain cymru mae n dref hanesyddol ar lannau afon mynwy tua filltir km o r ffin â lloegr saif y dref milltir km i r gogledd ddwyrain o gaerdydd a m km i r gorllewin o lundain mae n fwy na thebyg mai aber mynwy oedd yr enw gwreiddiol a cheir cofnod ohonno n dyddio nôl i aper myngui ac aper mynuy yn ôl cyfrifiad roedd y boblogaeth yn ymroella llwybr treftadaeth trefynwy drwy r dref enw r papur bro lleol ydy newyddion mynwy sy n cael ei gyhoeddi yn achlysurol gan cymdeithas gymraeg trefynwy a r cylch cynrychiolir trefynwy yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw nodweddir oes newydd y cerrig neu r cyfnod neolithig yng nghymru gan ddechrau ffermio credir fod hyn yn dyddio o tua cc yn tra n tyllu mewn ystâd o dai o r enw parc glyn dŵr yng nghanol trefynwy darganfu martin tuck o gymdeithas archaeoleg trefynwy olion crannog tŷ enfawr hir mae r ystâd o dai hwn ar dir fferm crofft y bwla yn datgelwyd fod yr olion yn mynd yn ôl i r oes efydd ac y bu yno waith adeiladu cychod mewn llyn enfawr sydd wedi diflannu ers ychydig cyn dyfodiady rhufeiniaid darganfuwyd ffosydd twfn metr o led yn sianeli hirion dros bridd a losgwyd ac a ddyddiwyd i oes newydd y cerrig gan system dyddio radiocarbon o flynyddoedd yn ôl cc mae hyn yn golygu fod y crannog hwn yn nhrefynwy yn o flynyddoedd yn hŷn nag unrhyw anhediad llyn drwy gymru a lloegr gorweddai teyrnas erging yn bennaf yn yr hyn sydd erbyn heddiw yng ngorllewin swydd henffordd yn lloegr canol y deyrnas oedd yr ardal rhwng afonydd mynwy a gwy swydd henffordd ond ymestynnai hefyd i r sir fynwy fodern ac i r dwyrain o afon gwy lle ceir safle tref rufeinig ariconium yn weston under penyard heddiw credir fod yr enw erging yn deillio o enw r dref honno a oedd mae n bosibl yn brifddinas y deyrnas fechan roedd gan y rhufeiniaid gaer yma a alwyd yn blestium cysylltwyd y dref gyda plethwaith o ffyrdd i drefi cyfagos glefiwm caerloyw ac isca augusta caer rufeinig caerllion credir fod mwyngloddio haearn gerllaw yn gobaniwm y fenni ac ariconiwm rhosan ar wy yn codwyd castell normanaidd yn y canol oesoedd ffurfiai r afon un o ffiniau rhwng gwy a hafren yn y cyfnod yma gallai llongau gyrraedd cyn belled a threfynwy mae pont mynwy yn bont sydd wedi i chryfhau n filwrol yn unigryw yng ngwledydd prydain yn ddiweddarach daeth y dref o fewn goruchwyliaeth y lancastriaid a hi ydy tref genedigol harri v brenin lloegr mawrth yn fe i gwnaed yn dref weinyddol sir fynwy mae trefynwy n ganolfan dwristaidd eitha poblogaidd gan ei bod wed i lleoli yn nyffryn afon gwy a ddynodwyd yn safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig mae hefyd yn ardal gadwraeth arbennig yn bennaf oherwydd yr amrywiaeth eithriadol o blanhigion dŵr a geir yn ei dalgylch ceir hefyd amrywiaeth o bysgod sy n cynnwys poblogaeth sylweddol o eogiaid ac ymhlith y rhywogaethau llai cyffredin poblogaeth o r gwangen alosa fallax yn nhalgylch afon gwy y ceir y boblogaeth fwyaf o r dyfrgi yng nghymru nid oes llawer o broblemau llygredd ar hyd yr afon yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn bu rhisiart i medi ebrill yn frenin lloegr o gorffennaf hyd at ebrill roedd yn fab i r brenin harri ii a i wraig eleanor o auitaine ganed ef yn rhydychen ei wraig oedd berengaria o navarra roedd yn cael ei adnabod gan sawl llysenw richard coeur de lion oc et no melek ric rhisiart lewgalon ynghyd â r ymerodr glân rhufeinig ffrederic barbarossa a r brenin philippe ii roedd rhisiart coeur de lion yn un o arweinwyr y drydedd groesgad pan ddaliwyd rhisiart yn wystl yn yr almaen gan harri vi ymerawdwr rhufeinig cododd ei fam eleanor bridwerth i w ryddhau cyfansoddodd gerddi yn null y trwbadwriaid yn ffrainc yn ogystal roedd eleanor o auitaine ebrill neu mawrth yn frenhines yn ei thro i louis vii brenin ffrainc a harri plantagenet brenin lloegr a comte d anjou sef harri ii brenin lloegr petronilla iarlles vermandois oedd ei chwaer iau alia aenor neu aliaenor yw ei henw go iawn ond fe i hadnabyddir fel eleanor o auitaine roedd eleanor yn wraig i louis vii rhwng a roedd hi n wraig ar ôl hynny i harri ii rhwng a marwolaeth harri yn ond cadwodd hi dan arestiad ar ôl gwrthryfel ym trwy ei phriodasau dynastig daeth yr ymerodraeth angevin i fodolaeth eleanor oedd mam y brenhinoedd rhisiart i a john ar loegr pan ddaliwyd rhisiart yn wystl yn yr almaen cododd bridwerth i w ryddhau roedd eleanor yn adnabyddus fel gwraig ddiwylliedig a noddai feirdd a llenorion fel y trwbadŵr bernard de ventadour mae r democratiaid rhyddfrydol yn blaid wleidyddol ryddfrydol gymdeithasol sy n gweithredu yn y deyrnas unedig ac a elwir ar lafar yn lib dems hyd at hi oedd y drydedd blaid fwyaf o r pleidiau gwleidyddol yn y deyrnas unedig etholwyd nick clegg yn arweinydd y democratiaid rhyddfrydol yn ac yn etholiad cyffredinol y deyrnas unedig cipiwyd o r seddi ganddynt a nhw felly oedd y drydedd blaid fwyaf o ran nifer yr aelodau seneddol roedd gan y ceidwadwyr a llafur as a gan nad oedd gan yr un blaid y mwyafrif clir ymunodd y democratiaid rhyddfrydol gyda r ceidwadwyr i ffurfio cynghrair a phenodwyd clegg yn ddirprwy brif weinidog y du yn etholiad cyffredinol y deyrnas unedig lleihawyd nifer ei haelodau seneddol i ac ymddiswyddodd clegg fel arweinydd ei blaid ffurfiwyd y democratiaid rhyddfrydol ar mawrth pan unwyd y blaid ryddfrydol gyda r democratiaid cymdeithasol ond daeth i gytundeb gyda i gilydd saith mlynedd ynghynt pan ffurfiwyd y cynghrair yr sdp rhyddfrydwyr sdp liberal alliance tarddiad y blaid ryddfrydol oedd y chwigiaid y radicaliaid a r peelites yn roedd yr sdp cryn dipyn yn iau fe i crewyd yn gan gyn aelodau seneddol y blaid lafur gydag ambell geidwadwr a newidiodd ei liw sylweddolodd yr sdp a r rhyddfrydwyr yn gam neu n gymwys nad oedd lle i bedair plaid yng ngwleidyddiaeth gwledydd prydain a daethpwyd i gytundeb neu gynghrair na fyddent yn sefyll yn erbyn ei gilydd mewn etholiad arweinyddion y gynghrair oedd david steel o r rhyddfrydwyr a roy jenkins ar ran yr sdp cyn hir daeth david owen i gymryd lle jenkins roedd gan y ddwy blaid eu polisiau eu hunain ond cyflwynwyd un maniffesto ar gyfer etholiad cyffredinol y deyrnas unedig democratiaid rhyddfrydol cymru y blaid yng nghymru mae r blaid geidwadol ac unoliaethol saesneg the conservative and unionist party yn blaid wleidyddol canol dde yn y deyrnas unedig fe i hadnabyddir hefyd fel y blaid geidwadol ceidwadwyr y blaid doraid neu n llai ffurfiol toraid sefydlwyd y blaid yn ei ffurf bresennol pan unodd gyda r rhyddfrydwyr unoliaethol liberal unionist party a newidiwyd yr enw i blaid geidwadol ac unoliaethol sy n parhau i fod yr enw swyddogol a chyfreithiol yn hanesyddol fe i hystyrir yn brif blaid yr asgell dde gymhedrol yn roedd ganddi fwy o aelodau seneddol yn nhŷ r cyffredin ac yn llywodraethu mewn clymblaid gyda r rhyddfrydwyr democrataidd yn ystod yr g hi oedd un o r ddwy blaid gryfaf bu n llywodraethu am mlynedd gan gynnwys dan arweinyddiaeth winston churchill a margaret thatcher erbyn diwedd yr g y ceidwadwyr hefyd oedd y prif wrthwynebydd i r senedd ewropeaidd yn yr etholiad cyffredinol collodd y blaid bob un o i seddi yng nghymru ond yn yr etholiad cyffredinol fe ailgipiwyd tair ohonynt yn dilyn etholiad cynulliad cenedlaethol cymru bu gan y blaid o r sedd ar ol hi oedd ail blaid fwyaf cymru o ran nifer yr aelodau seneddol gyda phlaid cymru n drydedd cafodd y blaid etholiad cyffredinol ysgubol yn rhagfyr gan ennill sedd allan o r sedd gymreig yn y tŷ r cyffredin dyma gynnydd o sedd o r blaid llafur i r blaid geidwadol torrwyd wal goch llafur yn y gogledd ddwyrain gan adael un fricsen goch sef etholaeth alun a glannau dyfrdwy yn ôl nifer dyma berfformiad gwaethaf llafur ers dyddiau margaret thatcher yn y au plaid wleidyddol brydeinig ganol chwith yw r blaid lafur a sefydlwyd ar chwefror gellir ei hystyried yn brif gynrychiolydd y canol chwith gwleidyddol ym mhrydain ers y au pan esblygodd o r undebau llafur a phleidiau sosialaidd y g symudodd tua r canol o dan bolisi y drydedd ffordd dan arweinyddiaeth tony blair ac o ganlyniad cyfeirir ati yn y au fel llafur newydd mae r blaid lafur yng nghymru gweler isod yn rhan o blaid lafur y du yr un sefyllfa a r alban yn roedd gan y blaid oddeutu o aelodau fe i sefydlwyd yn gan oddiweddwyd y blaid ryddfrydol ddechrau r au a ffurfiodd lywodraeth leiafrifol dan arweinyddiaeth ramsay macdonald yn ac eto yn ffurfiodd rhan o glymblaid yng nghyfnod yr ail ryfel byd rhwng a ac ar ddiwedd y rhyfel ffurfiodd lywodraeth eto y tro hwn o dan arweinyddiaeth clement attlee a daliodd ei gafael fel y brif blaid rhwng a gyda harold wilson wrth y llyw ac yna i olynydd james callaghan mark drakeford prif weinidog cymru yw arweinydd presennol y blaid lafur gymreig llafur cymru mae gan y blaid allan o aelodau o r senedd yn senedd cymru ers etholiad mai pan ddewisodd y blaid i ffurfio clymblaid gyda dau aelod arall kirsty williams y democratiaid rhyddfrydol a dafydd elis thomas annibynnol mae plaid cymru the party of wales hefyd plaid yn blaid wleidyddol sosialaidd a chymreig sydd yn galw am annibyniaeth i gymru mewn erthygl yn y llenor o r enw mae r gwylliaid ar y ffordd lluniai w j gruffydd linell rhwng hitler a r pab a thrwy hynny fe awgrymai cysylltiad os nad cyfystyredd rhwng ffasgaeth a chatholigiaeth gan fod saunders lewis arweinydd deallusol amlyca r blaid yn babydd roedd y cyhuddiad yn amlwg yn ddiweddarach adleisiai r un cyhuddiad gan golofnwyr a ddefnyddiai r ffugenw john pennant yn y western mail a r gwleidyddion ness edwards jim griffiths leo abse a kim howells ac hyd yr g gan y welsh mirror tynnir sylw yn aml at sylwadau gwrth semitaidd gan saunders lewis ac edmygedd ambrose bebb am charles maurras arweinydd l action franaise fel tystiolaeth honedig o wreiddiau ffasgaidd y blaid yn ei lyfr diffiniol ar y pwnc hwn ysgrifennai richard wyn jones bod y dystiolaeth mor dila a r dadleuon mor simsan fel petai r cyhuddiad o ffasgaeth yn ymdrech i alltudio plaid cymru o gylch trafodaeth wleidyddol yng nghymru i w hesgymuno o sffêr y derbyniol nodai bod tair o elfennau pwysicaf ffasgaeth gwladwriaeth addoliad mawrygu trais a mawrygu arweinydd carismataidd yn absennol o ideoleg a thraddodiad y blaid os nad yn hollol groes iddi gwelai elfen gref o wrth gatholigiaeth mewn cyhuddiadau gwilym davies ac w j gruffydd yn sicr ceir sawl sylwad gwrth semitaidd yn ysgrifau saunders lewis ond nodai richard wyn jones bod y fath ragfarn yn gyffredin ymhlith nifer o drigolion gwledydd prydain yn ystod yr oes honno ac os cyhuddir lewis yn ffasgwr ar sail hynny n unig bu rhaid labelu winston churchill george orwell a w j gruffydd ei hun yn ffasgwyr hefyd yn daeth gwynfor evans yn arweinydd cafwyd cynhadledd stormus ym gyda rhai aelodau adain chwith yn teimlo fod gormod o bwyslais ar yr iaith gymraeg a r ardaloedd gwledig a rhai yn beirniadu heddychaeth gwynfor evans yn dilyn y gynhadledd hon sefydlwyd plaid weriniaethol cymru ni chafodd y blaid newydd lawer o lwyddiant etholiadol a daeth i ben tua chanol y au ond cafodd gryn ddylanwad ar bolisau plaid cymru erbyn llwyddodd y blaid i ymladd ugain o seddi a chael o bleidleisiau yn yr etholiad cyffredinol yn dilyn helynt boddi cwm tryweryn gan gorfforaeth lerpwl er y gwrthwynebiad gan bron pob aelod seneddol o gymru cynyddodd y gefnogaeth i blaid cymru enillodd y blaid ei sedd seneddol gyntaf mewn is etholiad ar y gorffennaf pan enillodd gwynfor evans llywydd y blaid ar y pryd methodd gadw y sedd yn etholiad collodd o pleidlais yn etholiad cyffredinol gaeaf ond fe enillodd y sedd yn etholiad cyffredinol y deyrnas unedig hydref collodd y sedd wedyn yn bu r blaid yn agos iawn i ennill is etholiadau seneddol yn y rhondda a chaerffili ddiwedd y au ac roedd yn rheoli merthyr tudful am gyfnod daeth datganoli i frig yr agenda gwleidyddol ym mhrydain yn y chwedegau yn dilyn buddugoliaeth gwynfor evans yn is etholiad caerfyrddin yn a winifred ewing dros yr snp yn hamilton ym a hefyd is etholiadau glasgow pollock rhondda fawr a chaerffili o ganlyniad sefydlwyd comisiwn crowther a ddaeth yn gomisiwn kilbrandon ar ôl marwolaeth yr arglwydd crowther cyflwynodd plaid cymru y dystiolaeth ar ffurf pump memorandwm byr cenedlaetholdeb gwleidyddol gwynfor evans cenedligrwydd cymru chris rees yr achos economaidd dros ymreolaeth phil williams cyfansoddiad cymru hunan lywodraethol dewi watcyn powell a perthynas gyllidol gwledydd prydain dafydd wigley enillodd dafydd wigley etholaeth arfon a dafydd elis thomas etholaeth meirionnydd yn etholiad chwefror ac yn eu tro daeth y ddau yn llywydd i r blaid yn etholiad cyffredinol y deyrnas unedig enillodd ieuan wyn jones ynys môn i r blaid ac yna yn etholiad cyffredinol y deyrnas unedig enillwyd etholaeth ceredigion a gogledd penfro gan cynog dafis yn dilyn buddugoliaeth mewn refferendwm a gynhaliwyd ym mis fedi sefydlwyd cynulliad cenedlaethol cymru yn etholiad y cynulliad cenedlaethol cymru ym enillodd y blaid dir enfawr gan gipio etholaethau nad oedd wedi ennill erioed o r blaen conwy llanelli y rhondda ac islwyn hyd yn oed roedd hefyd yn rheoli cynghorau lleol unedig gwynedd caerffili a rhondda cynon taf plaid cymru oedd y brif wrthblaid yn nhymor cyntaf cynulliad cenedlaethol cymru gyda sedd collwyd etholaeth ynys môn yn etholiad san steffan ond fe enillwyd dwyrain caerfyrddin a dinefwr gan adam price collodd y blaid dir yn yr etholiadau aeth hi lawr i sedd serch hynny parhaodd fel y gwrth blaid swyddogol yn y cynulliad yn dilyn yr etholiad camodd ieuan wyn jones lawr fel llywydd y blaid ond i gael ei ail ethol fel yr arweinydd yn y cynulliad o drwch blewyn yn mabwysiadodd y blaid logo newydd y pabi cymreig yn lle r triban enillodd plaid cymru sedd yn yr etholiad a wedi r buddogoliaethau ffurfiodd clymblaid gyda r blaid lafur y tro cyntaf i r blaid lywodraethu cymru yn ei hanes etholwyd ieuan wyn jones fel dirprwy brif weinidog cymru yn sgil addewid yng nghytundeb cymru n un rhwng plaid cymru a r blaid lafur cynhaliwyd refferendwm ar ymestyn pwerau deddfu cynulliad cenedlaethol cymru yng nghymru ar mawrth enillwyd y refferendwm gyda mwyafrif sylweddol pleidleisiodd ydw a nac ydw collodd plaid cymru seddi yn etholiadau r cynulliad cynhaliwyd ymchwiliad i mewn i r canlyniadau a arweiniodd at ail strwythuro r arweinyddiaeth enillodd plaid cymru un sedd ychwanegol o etholiadau yn ogystal â chynyddu canran y bleidlais etholaethol a ranbarthol ar ôl yr etholiadau daeth plaid cymru yn wrthblaid swyddogol y cynulliad cipiodd leanne wood arweinydd ar y pryd sedd rhondda oddi wrth leighten andrews llafur daeth hyn a syndod mawr i nifer gan gynnwys aelodau blaenllaw llafur yn ogystal daeth plaid cymru yn agos iawn i ennill llanelli blaenau gwent ac aberconwy rhoddwyd leanne wood ymlaen i bleidlais prif weinidog cymru yn y senedd yn erbyn carwyn jones pleidleisiwyd ukip ceidwadwyr a phlaid cymru dros leanne roedd y bleidlais yn gyfartal yr un roedd rhaid gohirio r sesiwn gan arwain at drafodaethau at sut i ddatrys y llwyrglo dewiswyd y blaid i beidio parhau gyda r enwebiad gan dynnu nôl enw leanne ar y papur rhwng a mae dau aelod wedi dod yn annibynnol o blaid cymru neil mcevoy a dafydd elis thomas cafodd dafydd elis thomas lle clymbleidiol yn y llywodraeth fel dirprwy weinidog diwylliant chwaraeon a thwristiaeth ac roedd neil mcevoy yn eistedd fel aelod annibynnol cyn troi n welsh national party cyn etholiad cyffredinol cyhoeddodd adam price y byddai n sefydlu comisiwn i edrych ar ymarferoldeb annibyniaeth cymru a sut y byddai llywodraeth blaid cymru yn cynnal refferendwm annibyniaeth cyhoeddodd y comisiwn dan arweiniad cyn aelod seneddol plaid dwyfor meirionydd elfyn llwyd ei adroddiad ar medi mae n argymell i blaid cymru nod allweddol gan gynnwys mae hefyd yn argymell y dylid cael un refferendwm amlddewis i fesur barn ac i berswadio llywodraeth san steffan i gytuno i refferendwm ar yr opsiwn a ffefrir cafodd yr adroddiad ei feirniadu gan y ddemocratiaid rhyddfrydol cymru sy n gofyn am prydain ffedral cafwyd ymgyrch etholiadol gan y tri ymgeisydd yn ystod awst a medi cyhoeddwyd mai adam price fyddai r arweinydd newydd ar medi enillodd price pleidlais yn y rownd gyntaf gyda ap iorwerth yn ail gyda pleidlais a wood yn drydydd gyda yn yr ail rownd cafodd price pleidlais a derbyniodd ap iorwerth pleidlais ar hyn o bryd mae gan blaid cymru un cynrychiolydd yn senedd ewrop sef jill evans mae plaid cymru yn aelod o gynghrair rhydd ewrop efa mae dyffryn clwyd yn ddyffryn eang sy n gorwedd yn sir ddinbych yng ngogledd ddwyrain cymru llifa afon clwyd drwyddo ar lawr y dyffryn drwy drefi rhuthun dinbych a llanelwy i aberu ym môr iwerddon ger y rhyl ar ochr ddwyreiniol y dyffryn ceir bryniau clwyd sy n ardal o harddwch naturiol eithriadol er mai o r gogledd i r de y llifa r dyffryn mae r ffyrdd yn aml yn croesi o r gorllewin i r dwyrain gyda phump o fryngaerau neolithig yn gwarchod pob bwlch e e moel fenlli n gwarchod bwlch pen barras ar y cyfan bywyd cefn gwlad sydd yma ond yn y gogledd ceir trefi twristaidd y rhyl a phrestatyn yn y gogledd hefyd mae un o brif ysbytai gogledd cymru ysbyty glan clwyd ceir llawer o olion bywyd a diwylliant yma drwy oes y cerrig ac oes yr efydd gan gynnwys olion neanderthaliaid yn ogof bontnewydd yng ngogledd orllewin y dyffryn a dynol yn ogof llandegla yn wir caiff gogledd orllewin cymru ei gyfrif yn un o r llefydd pwysicaf yng ngorllewin ewrop am dystiolaeth o weithgaredd dynol paleolithig yn yr oesoedd canol roedd cantref dyffryn clwyd yn cyfateb yn fras i r dyffryn daearyddol ac roedd oddi fewn i r hyn a elwid y berfeddwlad rhwng afon conwy a r ddyfrdwy mae pontypridd yn dref yn rhondda cynon taf de cymru mae wedi ei lleoli tua deuddeg milltir i r gogledd o gaerdydd a chanddi boblogaeth o tua mae llundain yn km yn ôl cyfrifiad mae o boblogaeth pontypridd yn medru r gymraeg ag un neu ragor o fedrau yn gymraeg a thua chwarter plant oedran addysg gynradd y dref yn mynychu ysgolion cymraeg deillia enw r dref o pont y tŷ pridd yn ôl hanes lleol safai tŷ traddodiadol wedi ei wneud o bren gwrysg a phridd ar lan afon taf a dyma r enw a roddwyd i r nifer o bontydd a godwyd dros yr afon gweler ifor williams enwau lleoedd tud erbyn heddiw ponty yw r enw a ddefnyddir gan drigolion yr ardal wrth gyfeirio at y dref ar lafar mae hi hefyd yn efeilldref gyda nrtingen yn yr almaen honnir i bont pontypridd fod ymhlith y rhai enwocaf yng nghymru ac yn yr oedd hi n dathlu o flynyddoedd ers ei chodi pan y i codwyd hi hon oedd y bont rhychwant sengl hiraf yn y byd adeiladwyd y bont gan ŵr o r enw william edwards a oedd yn weinidog anghydffurfiol a saer maen hunan ddysgedig pont pontypridd oedd ei greadigaeth fwyaf poblogaidd a adeiladwyd rhwng a roedd hi n bont mor hir yn pontio troedfedd nes iddi gymryd tair neu bedair ymgais i w chodi yn llwyddiannus yn ôl rhai dyma oedd tarddiad y dywediad tri chynnig i gymro golchwyd y gyntaf a wnaed o bren i ffwrdd gan lifogydd a chwympodd yr ail a r drydedd a wnaed o gerrig wrth eu hadeiladu oherwydd y pwysau cafodd y bont olaf ei gwneud o gerrig yn ogystal ond y tro hwn yr oedd hi n llawer ysgafnach ynddi roedd chwe thwll mawr tri bob ochr gyda diamedr o a troedfedd cafodd william edwards dâl o ar yr amod y byddai r bont yn sefyll am saith mlynedd adeiladwyd camlas morgannwg ar ddiwedd y g gan gyrraedd pontypridd yn dyma oedd dechrau datblygiad diwydiannol pontypridd cafwyd twf aruthrol ym mhontypridd yn sgil twf diwydiannau cymoedd rhondda pontypridd wrth aber afon rhondda a ddaeth yn brif dref farchnad yr ardal prif ffatri r dref oedd gwaith cadwynau brown lenox a ddechreuwyd yn mae clwb y bont yn glwb cymdeithasol ar ffurf tafarn a gafodd ei sefydlu yn ac wedi ei leoli ar lan afon taf sefydlwyd y clwb i hybu cymreictod yr ardal ydoedd gan roi cyfle i siaradwyr cymraeg yr ardal gwrdd â i gilydd ceir llawer o fandiau yn chwarae yno ar benwythnosau mae ystafell gyfarfod uwchben y clwb lle cynhelir gwersi cymraeg a dosbarthiadau llên mae côr godre r garth yn gôr cymysg gyda o aelodau mae r côr yn ymarfer yn efail isaf a daw r aelodau o ardaloedd pen y bont ar ogwr caerdydd y rhondda a chwm rhymni yn ogystal â thaf eli ffurfiwyd y côr yn gyda r nod o hybu cymreictod mewn ardal oedd yr adeg honno ar fin colli r iaith yn llwyr denwyd nifer o ddysgwyr i rengoedd y côr a bu n fodd i nifer i loywi eu hiaith sefydlwyd cangen pontypridd o ferched y wawr yn y flwyddyn rhyw o aelodau sydd i r gangen yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol ym mhontypridd ym am wybodaeth bellach gweler yr astudiaeth wyddonol o iaith yw r ieithyddiaeth cynhwysa r ddisgyblaeth yn bennaf ymchwil strwythur ac ystyr ieithyddol gelwir yr ail faes ymchwil yn semanteg gramadeg yw r enw a roddir ar ymchwil strwythur ieithyddol ac fe gynhwysa dri is faes sef morffoleg yr astudiaeth o ffurfiad a chyfansoddiad geiriau cystrawen yr astudiaeth o r rheolau a phenderfynant sut y cyfunir geiriau i ffurfio ymadroddion a brawddegau a ffonoleg yr astudiaeth o systemau sain ac unedau sain mewn iaith astudiaeth berthnasol i r olaf yn ymwneud â phriodweddau ffisegol seiniau llafar yw seineg fe elwir unigolyn a wna ymchwil ieithyddol yn ieithydd mae ieithyddiaeth fel pob cangen o wyddoniaeth yn faes rhyngddisgyblaethol fe dynna ar waith mewn meysydd megis seicoleg gwybodeg cyfrifiadureg athroniaeth bywydeg niwrowyddoniaeth cymdeithaseg anthropoleg ac acwsteg prif amcan ieithyddiaeth fodern yw disgrifio ac egluro natur iaith golyga hyn uwchlaw popeth ddod i ddealltwriaeth o r hyn sydd yn gyffredin i bob iaith yr hyn sydd yn amrywio rhwng ieithoedd a r modd mae pobl yn dysgu ieithoedd yn enwedig eu mamieithoedd gall pob bod dynol heblaw am rai achosion patholegol gyrraedd cymhwysedd ym mha bynnag iaith a siaredir neu arwyddir o i hamgylch yn ystod plentyndod heb angen cyfarwyddant uniongyrchol neu ymwybodol er y gall anifeiliaid eraill ddysgu systemau cyfathrebu eu hunain ni lwyddant i ddysgu iaith ddynol yn yr un modd tybia ieithyddion felly mai potensial cynhenid yw r gallu i ddysgu a defnyddio iaith yn debyg i r gallu i gerdded anghytunir fodd bynnag ynglŷn ag ehangder y potensial hwn a i gyfyngiad i iaith yn unig cred rhai fod nifer helaeth o osodiadau haniaethol ieithyddol wedi eu hamgodio yn yr ymennydd cred eraill mai cynnyrch gwybyddiaeth gyffredinol ddynol yw iaith cytunir serch hynny nad oes gwahaniaethau genetig cryf tu ôl i r gwahaniaethau ieithyddol a fodolant gall unrhyw blentyn iach ddysgu unrhyw iaith ddynol a i hamgylchyna pa bynnag gefndir teuluol neu ethnig sydd ganddo datblygodd ieithyddiaeth yr g i fod yn strwythuriaethol gan ei bod yn trin iaith fel system gymhleth na chaiff elfen ohoni ystyr neu hunaniaeth ond mewn perthynas ag elfennau eraill y system dechreuodd y ddealltwriaeth hon o iaith efo gwaith ferdinand de saussure ddiwedd y g a ddechrau r ugeinfed dominyddwyd ieithyddiaeth ail hanner yr g gan theori gramadeg cynhyrchiol sydd yn dilyn gwaith noam chomsky a etifeddodd lawer gan y traddodiad strwythuriaethol er nad ydyw yn hollol strwythuriaethol yn ystyr llawn saussure mae gramadeg cynhyrchiol yn honni y genir bodau dynol efo gwybodaeth gymhleth ieithyddol a rheola n gyfyng y broses o ddysgu iaith neu ieithoedd ym mhlentyndod mae r theori yn fodiwlaethol gan y honna fod y wybodaeth hon yn benodol ieithyddol fe fodola felly fodiwl ieithyddol yn yr ymennydd a elwir yn ddyfais caffaeliad iaith yn hytrach na fod yn gyffredin i wybyddiaeth ddynol parha gramadeg gynhyrchiol i ddominyddu r ddisgyblaeth ddechrau r unfed ganrif ar hugain serch hynny mae theorau ieithyddol eraill rhai ohonynt yn anfodiwlaethol wedi ennill poblogaeth dros y degawdau diwethaf mae ieithyddiaeth wybyddiaethol yn enghraifft amlwg a chymharol lwyddiannus sir seremonol a sir hanesyddol yn ne orllewin lloegr yw dyfnaint cernyweg dewnans llydaweg devnent saesneg devon caerwysg yw r ddinas sirol mae r sir yn ffinio â chernyw gwlad yr haf dorset môr hafren a r môr udd er i r ardal gael ei goresgyn a i gwladychu gan sacsoniaid wessex yn yr oesoedd canol cynnar mae r enw yn gysylltiedig ag enw hen deyrnas geltaidd dumnonia dyfnaint ydyw r unig sir yn lloegr i fod â dau arfodir ar wahân heb gyffwrdd â i gilydd mae baner dyfnaint yn dyddio o fe i mabwysiadwyd ar ôl cystadleuaeth a gynhaliwyd gan y bbc mabwysiadwyd y briallu fel blodyn y sir hefyd ceir sawl enw lle o darddiad brythonig yn nyfnaint er enghraifft combe cwm tor twr pen pen ond mae nhw n fwy cyffredin ar ôl croesi afon tamar ffin cernyw yn y gorllewin y dosbarth lluosocaf o r enwau lleoedd hyn yw enwau r celtiaid ar afonydd rhennir y sir yn wyth ardal an fetropolitan a dau awdurdod unedol rhennir y sir yn etholaeth seneddol yn san steffan corff eang o ddŵr hallt yw môr mae cefnfor yn ehangach na môr cilfach fôr gyda thir ar hyd at dair ochr iddi yw bae trwyn o dir gyda môr ar ddwy neu dair ochr iddi yw pentir neu benrhyn tir gyda môr o i gwmpas yw ynys mae n bosib teithio r môr ar long a chael bwyd o r môr er enghraifft pysgod pysgod cragen neu wymon gair arall am y môr neu r cefnfor yw weilgi mae hwn yn hen air sydd yn ôl geiriadur y brifysgol yn dyddio o leia i r g e e eistedd yd oedynt ar garrec hardlech uch penn y weilgi ystyr gweilgi yw blaidd ac yn ôl y geiriadur math o bersonoliad o r môr yw gweilgi neu ryw syniad mytholegol amdano fel anifail yn udo neu yn delweddu r môr fel blaidd mae n bosib mai o r hen goel fod y blaidd yn greadur tywyllodrus a pheryglus y cododd hyn yn cynrychioli stormydd ceir arwydd tywydd o ardal clynnog fawr gwynedd yn cyfeirio at y bwlff neu wlff woolf fel enw ar y pytiau bach o enfys welir weithiau y nail ochr i r haul ac sydd yn aml iawn yn arwydd bod storm ar ei ffordd enwau eraill ar y rhain yw ci drycin neu cyw drycin ac o glynnog y cyfeiriad arferol i w gweld yw i r gorllewin dros y môr rhyw ddwy neu dair awr cyn y machlud rhywbeth i w barchu fu r môr inni r cymry erioed ac fel pob cenedl arfordirol arall mae ein llên gwerin morol yn gyfoethog iawn yn enwedig ym mysg morwyr a physgotwyr i r sawl y dibynnai ei fywoliaeth a i fywyd arno byddai defodau a choelion a pharch tuag at y môr yn yswiriant rhag trychineb mae gan marie trevelyan yn ei folk lore and folk stories of wales gasgliad o straeon a choelion o r fath er enghraifft dywed fod y seithfed neu r nawfed ton yn gryfach na thonnau eraill ac os llwyddith dyn sy n boddi i ddal un o r rhain mae siawns dda y caiff ei achub ar y llaw arall os yw rhywun yn nofio tua r lan mae ei fywyd mewn peryg os caiff ei oddiweddyd gan un o r tonnau hyn byddai ymdrochi yn y môr a r naw bore canlynnol yn iachau rhywun sâl a byddai ymdrochi naw gwaith ar yr un bore yn dda i rywun sy n diode â i nerfau dywed hefyd y byddai rhywun a yfai ychydig o ddŵr y môr bob bore o i blentyndod yn sicr o fyw i oedran mawr a bod pobl a aned ger y môr yn naturiol ddewr ar un adeg chydig o bysgod a fwyteid yng nghymru oherwydd credid bod pysgod yn byw ar gyrff pobl a foddwyd byddai tonnau gwynion yn cael eu hystyried â pharchedig ofn a chredid mai ysbrydion rhai a foddwyd oeddent yn codi i r wyneb ar wynt i gael hwyl yn marchogi eu cesyg gwynion gelwid y tonnau gwynion gwylltion oddiar trwyn yr as ger sain dunwyd ym morgannwg y merry dancers daeth cwpwrdd dafydd jones neu davy jones locker yn enw adnabyddus am y môr dyddia r enw o tua canol y g yn ôl geiriadur rhydychen ac mae ei darddiad yn ansicr o blith morwyr o gymru y death yn ôl marie trevelyan ond does gan neb glem pwy oedd y dafydd jones gwreiddiol chwaith môr leidr yn ôl rhai weithiau gwelid goleuadau rhyfedd yn dawnsio o gwmpas y mast a r rigin cannwyll yr ysbryd neu gannwyll yr ysbryd glân oedd enwau r morwyr cymraeg arnynt st elmo s fire i r saeson a morwyr y cyfandir byddai gweld un o r goleuadau hyn ar ben ei hun yn anlwcus dau yn arwydd o dywydd braf a mordaith lwyddiannus a llawer ohonynt yn ystod storm yn arwydd fod y gwaetha drosodd ac y deuai hindda n fuan hen stori o forgannwg oedd bod y diafol ar un adeg yn hwylio oddi ar glannau cymru mewn llong dri mast i gasglu eneidiau pechaduriaid fe i hadeiladwyd o goed a dorrwyd yn anwfn ac roedd yr aroglau swlffwr a ddeuai ohoni yn erchyll gorfoleddai r hen ddiafol bob tro y cawsai gargo newydd o eneidiau ond fe wylltiodd hynny dewi sant yn ôl rhai neu sant dynnwyd yn ôl eraill nes iddo drywannu r llong â phicell fawr prin y llwyddodd y diafol i ddianc ac fe ddryllwyd y llong ar greigiau gŵyr lle gwnaeth rhyw gawr mawr bric dannedd o i mast a hances boced o i hwyl ceir nifer fawr o ofergoelion yn ymwneud â r môr dyma ddyrnaid bychan ohonynt roedd y môr yn bwysig iawn yng nghrefydd yr hen geltiaid ac os edrychwn ar achau duwiau ac arwyr y mabinogi gwelwn fod llŷr duw r môr yn dad i bendigeidfran branwen a manawydan i r hen gymry duw crefft oedd manawydan yn bennaf ond yn chwedlau iwerddon roedd ef manannn mac lir fel ei dad yn dduw r môr fyddai n marchogi r tonnau ar ei geffyl gwyn ef amgylchynodd iwerddon â môr i w hamddiffyn ac a roddodd ei enw i ynys manaw ceir aml i foeswers yn codi o eigion y môr cymerwch yr hen stori gyfarwydd am pam fod y môr yn hallt y creadur dwl hwnnw ddwynodd y felin halen hud oedd yn gyfrifol roedd yn cofio n iawn y swyn i gael y felin i gynhyrchu ond anghofiodd y swyn i wneud iddi stopio pan suddodd ei long dan bwysau r holl halen doedd dim modd adfer na rhoi stop ar y felin byth wedyn y foeswers yn naturiol yw i beidio a bod mor farus yn y lle cyntaf a bod canlyniadau pellgyrhaeddol iawn i esgeulustod syml weithiau a beth am stori sinbad y morwr pan neidiodd hen ddyn y môr ar ei gefn ddeuai hwn byth oddi arno wedyn ac roedd yn amhosib ei dynnu na i ysgwyd i ffwrdd chwaith yn y diwedd rhoddodd sinbad win iddo nes i r hen ddyn feddwi a llacio ei afael fel y gallodd sinbad ddianc ceir hen ddywediad os wyt ti am dynnu stanc neu bolyn ffens waeth iti heb a i gurro ar ei ben hefo gordd sigla di o yn ôl ac ymlaen ac fe ddaw o r ddaear yn ddi lol os na fydded gryf bydded gyfrwys mewn geiriau eraill ceir stori o ardal clynnog a cheir fersiynau tebyg o r un hanes yn nefyn a môn am bysgotwyr penwaig dros ddwy ganrif yn ôl yn cael helfeydd toreithiog iawn am rai blynyddoedd roeddent yn dal a dal a dal lawer mwy na ellid eu gwerthu na u halltu na u sychu at y gaeaf ond dal i bysgota wnai r dynion gan wasgaru r pysgod hyd y caeau fel gwrtaith hydynoed wel yng ngwyneb yr holl wastraff ac am fod drewdod y pysgod pydredig ar y caeau yn chwythu dros dir rhyw hen wrach oedd yn byw gerllaw dyma honno yn melltithio r pysgotwyr gan ddweud na ddaliai neb yr un pysgodyn arall oddiar y rhan hwnnw o r arfordir am ddau can mlynedd gwir y gair oherwydd o hynny ymlaen fe beidiodd yr heigiau penwaig ddod ar gyfyl clynnog a bu raid i r pysgotwyr a u teuluoedd symud oddiyno dyma yn ôl rhai sy n cyfrif am y murddynod ar y traeth ger ty n y coed efallai bod elfen o wirionedd hanesyddol yn y stori hon oherwydd mae n wir bod penwaig yn newid eu llwybrau ymfudo o bryd i w gilydd ond hefyd roedd diwedd y g yn gyfnod o newid yn y diwydiant pysgota bryd hynny fe danseilwyd bywoliaeth y pysgotwyr bach bron ymhobman wrth i gychod mwy ddechrau gweithio allan o borthladdoedd cyfagos gan gipio r farchnad oddiarnynt beth bynnag am hynny y wrach yn cosbi r pysgotwyr am eu gwastraff gaiff y bai a r stori wedi goroesi am fod ynddi foeswers a rhybudd am ganlyniadau bod yn wastraffus ceir llawer o ddefodau a choelion yn gysylltiedig â llongau ceir stori o gernyw am forwr glywodd gloch yn canu a r sŵn yn codi o fedd hen gapten foddwyd yn y môr boddwyd y morwr hwnnw ar ei fordaith nesa harri ii o loegr mawrth gorffennaf oedd brenin lloegr o hydref hyd at ei farw roedd yn fab i r ymerawdres matilda a geoffrey plantagenet cafodd ei eni yn anjou ei wraig oedd eleanor o auitaine harri oedd tad y brenhinoedd rhisiart i brenin lloegr a john brenin lloegr derbyniodd ddugiaeth normandi gan ei dad yn yna ar farwolaeth ei dad yn etifeddodd anjou a maine yn daeth yn ddug auitaine trwy briodi eleanor o auitaine yna yn etifeddodd goron lloegr bu farw yn y castell chinon llysenwau curt mantle fitz empress y llew cyfiawnder ceisiodd harri ii oresgyn teyrnas gwynedd a gweddill cymru yn ac eto yn a ym ymunodd y gymru rydd gyfan sef teyrnasoedd gwynedd powys a deheubarth ynghyd ag arglwyddi cymreig rhwng gwy a hafren ag owain gwynedd yn ei ryfel dros gadw annibyniaeth cymru yn erbyn harri ii ar ôl buddugoliaethau gan y cymry yn ardal tegeingl paratôdd brenin lloegr fyddin fawr i ymosod ar gymru cynulliodd byddin y saeson yn arglwyddiaeth croesoswallt yn haf tra arosai r cymry yr ochr arall i r berwyn ceisiodd harri ii arwain ei fyddin i fyny dyffryn ceiriog gyda r bwriad o groesi r berwyn a thorri r llinell rhwng gogledd a de cymru ond roedd y tywydd yn ei erbyn glawiodd yn drwm a suddai ei farchogion ar eu meirch rhyfel trwm i r llaid ac felly hefyd y milwyr traed roedd y cymry yn aros eu cyfle ar ôl aros i r saeson gyrraedd man cyfyng a choediog yng nghrogen ger tregeiriog ymosodasant ar golofnau blaen y fyddin seisnig a u dinistrio ffôdd gweddill y fyddin yn ôl i r gororau ac roedd ymgyrch brenin lloegr ar ben cyfeirir at y frwydr fel brwydr crogen mae cernyweg kernewek kernowek neu curnoack yn iaith geltaidd bu r iaith farw ond mae wedi cael adfywiad dros y ganrif ddiwethaf ac mae tua mil o bobl yng nghernyw yn siarad cernyweg mae n bosibl gwrando ar y newyddion yn gernyweg ar bbc radio cornwall bob nos sul mae n hynod ddiddorol i siaradwyr cymraeg wrando arno gan ei bod ar adegau n swnio fel cymraeg mae n bosib dysgu r iaith drwy r rhyngrwyd drwy ddefnyddio kernewek dre lyther lle ceir nifer o wersi ar ffurf adobe acrobat mae r gernyweg yn hanu o iaith brythoniaid de orllewin prydain a gafodd eu gwahanu o frythoniaid y gorllewin y cymry wedi brwydr deorham ym aeth tiriogaeth y brythoniaid yn y de orllewin yn llai ac yn llai nes oddeutu pan goncrwyd dyfnaint gan y sacsoniaid gan adael cernyw yn unig yn nwylo r brythoniaid concrodd athelstan brenin y sacsoniaid gernyw tua ond ni wladychwyd y wlad gan saeson fel y digwyddodd yn y rhan fwyaf o loegr ac athelstan a wnaeth afon tamar yn ffin rhwng y saeson yn nyfnaint a r brythoniaid yng nghernyw er hyn parhaodd yr iaith i fyw hyd o leiaf y ddeunawfed ganrif gan gyrraedd uchafbwynt o oddeutu o siaradwyr amcangyfrif ken george yn y drydedd ganrif ar ddeg astudiwyd cernyweg modern cynnar yn y au gan yr ieithydd o gymro edward lhuyd erbyn hyn roedd yr iaith yn diflannu n gyflym mae chwedl yn dweud mai r person olaf i siarad yr iaith fel mamiaith oedd dolly pentreath a fu farw ym ond mae tystiolaeth bod rhai siaradwyr brodorol wedi parhau tan y g er iddi ddweud yn ôl y chwedl my ny vydn kewsel sowsnek dwi ddim isio siarad saesneg roedd hi yn gallu ychydig o saesneg o leiaf mae n bosibl mai r person olaf i siarad cernyweg yn unig oedd chesten marchant a fu farw ym canrif yn ddiweddarach ysgrifennodd william bodinar lythyr byr dwyieithog i r hynafiaethydd daines barrington y darn olaf o gernyweg draddodiadol rugl a wyddys yn ôl pob tebyg dyma ei ddiweddglo na ges moye vel pager po pemp en dreau nye ell clapia cornoack leben poble coath pager egance blouth cornoack ewe oll naceaves gen poble younk does dim mwy na phedwar neu bump yn ein tre ni sy n gallu sgwrsio cernyweg ar hyn o bryd hen bobl pedwar ugain blwydd cernyweg yw angofiedig yn hollol wrth y bobl ieuanc ar ddechrau r ugeinfed ganrif gwelwyd adfywiad yn yr iaith erbyn y dauddegau sefydlwyd gorsedh kernow gorsedd cernyw i sicrhau fod yr iaith yn parhau yn debyg i fudiad yr eisteddfod yng nghymru ym sefydlwyd kesva an taves kernewek bwrdd yr iaith gernyweg mudiad gwirfoddol pwrpas y bwrdd oedd cynorthwyo pobl cernyw ac eraill i ddysgu a siarad y iaith ym sefydlwyd kowethas an yeth kernewek cymdeithas yr iaith gernyweg i gynrychioli y rhai sy n siarad a dysgu yr iaith i gyd a i hybu mewn sefyllfaoedd pob dydd mae r gowethas yn gymdeithas agor i bawb o blaid y gernyweg a i haelodau yn ffurfio etholaeth am y gesva bwrdd yr iaith mae r cofnod cynharaf yn y gernyweg sydd wedi goroesi i w ganfod mewn llawysgrif lladin a luniwyd yn y g ond ni ddatblygodd orgraff safonol yn y gernyweg fel ag a ddigwyddodd yn y gymraeg erbyn hyn mae pedair ffordd o ysgrifennu cernyweg mae r rhan fwyaf o siaradwyr yn defnyddio kernewek kemmyn sydd wedi i seilio ar lenyddiaeth cernyweg canol gydag orgraff i gynrychioli r seiniau tybiedig kernewek unyes cernyweg unedig y ffurf a ddyfeisiwyd gan robert morton nance yn bennaf gydag orgraff cernyweg canol wedi i safoni oedd y ffurf a ddefnyddiwyd dros y rhan fwyaf o r g hyrwyddwyd y ffurf hon gan agan tavas ym datblygodd ken george awdur gerlyver kernewek sawsnek kernewek kemmyn yn llythrennol cernyweg cyffredin fe fabwysiadwyd y system gan fwrdd yr iaith gernyweg ac mae hyd at o ddysgwyr a siaradwyr cernyweg yn ei ddefnyddio yn y au datblygwyd ffurf adolygedig o kernewek unyes ucr unified cornish revised gan nicholas williams wedi i seilio ar destunau o gyfnod ychydig yn ddiweddarach yn yr g cyhoeddwyd geiriadur mewn ucr yn ac yn olaf gwell gan rai siaradwyr ddefnyddio cernyweg diweddar sef iaith yr eg a r goedd dyma r ffurf a adferwyd yn yr au o dan yr enw curnoack nowedga cernyweg modern gan richard gendall ac eraill mae orgraff cernyweg diweddar yn edrych yn aml yn debycach i orgraff y saesneg mae r testament newydd wedi i gyfieithu i kernewek kemmyn ac i ucr mae r dadlau sydd wedi bod rhwng cefnogwyr y ffurfiau gwahanol wedi i ganoli yn helaeth ar y cwestiwn i ba raddau wrth adfer iaith farw y dylid glynu wrth orgraff y testunau ysgrifenedig sydd ar gael o r cyfnod pan oedd yr iaith yn fyw ac i ba raddau mae n deg i sillafu geiriau er mwyn dangos eu seiniau tybiedig ar ôl cyfnod o ymgynghori cyhoeddoedd partneriaeth yr iaith gernyweg orgraff i gael ei defnyddio n swyddogol o r enw r ffurf ysgrifenedig safonol yn ac fe i hadolygwyd yn mae r rhestr yma yn cymharu cernyweg mewn furv scrifys savonek ffurflen ysgrifenedig safonol gyda r ddwy iaith frythoneg arall cymraeg a llydaweg mae gwyddeleg gaeilge yn iaith geltaidd mae tua o bobl yn iwerddon yn siarad gwyddeleg i raddau yng ngweriniaeth iwerddon cyfrifiad a yng ngogledd iwerddon cyfrifiad datblygodd yr iaith wyddeleg allan o iaith geltaidd hynafol a elwir goideleg arferir yr enw celteg yn ogystal rhan o gelteg p oedd brythoneg rhagflaenydd y gymraeg gaeleg a manaweg ydyw r ieithoedd goideleg eraill maent yn fwy tebyg i w gilydd nag ydyw r gymraeg i r gernyweg a r llydaweg bu ymfudo rhwng iwerddon a gorllewin yr alban am ganrifoedd ac mae traddodiad llenyddol y wyddeleg a r aeleg yn tarddu o r traddodiad hen wyddeleg ac orgraff y ddwy iaith yn rhannu nodweddion cyffredin fel yn achos y gymraeg mae n arfer rhannu hanes yr iaith yn dri chyfnod sef gwyddeleg diweddar gwyddeleg canol a hen wyddeleg mae r wyddeleg wedi cilio fel iaith gymunedol naturiol llawer mwy na r gymraeg ond mae gan yr ardaloedd lle mae gwyddeleg yn dal yn iaith lafar gymunedol gydnabyddiaeth swyddogol nifer o ardaloedd bach gwledig ydynt wedi u gwasgaru ar draws saith sir a elwir gyda i gilydd yn ardaloedd y gaeltacht sail iwerddon gyfan at y weriniaeth ers hynny iaith geltaidd sy n frodorol i r alban yw gaeleg yr alban neu gaeleg gaeleg gidhlig mae n gangen goidelig o r ieithoedd celtaidd datblygodd gaeleg yr alban fel gwyddeleg a manaweg o wyddeleg canol ac felly mae n tarddu o hen wyddeleg dangosodd cyfrifiad y deyrnas unedig fod o boblogaeth yr alban tair oed a throsodd o bobl yn y alban yn medru r aeleg i ryw raddau bryd hynny ynysoedd allanol heledd yw cadarnle r iaith yn ôl y cyfrifiad bu gostyngiad o yn siaradwyr yr aeleg ers mae ymdrechion i wella r sefyllfa ac mae r nifer o bobl ifanc sy n medru r iaith wedi codi nid yw r aeleg yn iaith swyddogol yn yr undeb ewropeaidd nac yn y deyrnas unedig ychwaith lle nad oes iaith swyddogol de jure hyd yn oed serch hynny cydnabyddir yr iaith yn iaith frodorol yn ôl y siarter ewropeaidd ar gyfer ieithoedd rhanbarthol neu ieithoedd lleiafrifol european charter for regional or minority languages sydd wedi i gadarnhau gan lywodraeth y du yn ogystal mae deddf gaeleg yr alban yr alban yn rhoi cydnabyddiaeth swyddogol i r iaith drwy hynny yn sefydlu corff datblygu iaith swyddogol sef brd na gidhlig bwrdd gaeleg yr alban tu allan i r alban mae tafodieithoedd o r iaith a elwir yn aeleg canada yn bodoli yng nghanada ar ynys cape breton ac ardaloedd arunig yn nova scotia mae gan yr amrywiad yma ryw o siaradwyr sy n cyfrannu at o boblogaeth yr ynys yn y tabl isod data r cyfrifiad yw ffigurau a ddyfynnir gan macauley daw ffigurau siaradwyr gaeleg o dabl kssc cyfrifiad a ffigurau r boblogaeth gyfan o dabl kssc sylwer mai ffigurau am rai oed a throsodd yw rhai r siaradwyr a chyfrifir y canrannau gan ddefnyddio r boblogaeth oed a throsodd ond am gaeleg yr alban gellir cyfeirio at yr iaith hefyd yn gaeleg yn yr alban yngenir y gair gaelic wrth gyfeirio at aeleg yr alban yn benodol yn galyg ond tu allan i r alban yngenir y gair fel arfer yn geilyg ni ddylid cymysgu gaeleg yr alban gyda sgoteg sy n cyfeirio at fath o r saesneg a siaredir yn draddodiadol yn iseldiroedd yr alban cyn y fed canrif cyfeiriwyd at y math o iaith yma yn inglis saesneg english a chyfeiriwyd at aeleg yr alban yn scottis gaeleg yr alban scottish ond ers y fed canrif hwyr daeth yn fwyfwy cyffredin i gyfeirio at aeleg yr alban yn erse gwyddeleg irish ac iaith frodorol iseldiroedd yr alban yn scottis heddiw cydnabyddir gaeleg yr alban yn iaith wahanol i wyddeleg felly na ddefnyddir y gair erse wrth gyfeirio at aeleg yr alban ragor mae gan y mwyafrif o dafodieithodd gaeleg rhwng wyth a naw prif lafariad a all fod naill ai n hir neu n fur hefyd dwy lafariad wannach sydd a fydd yn fyr bob tro er bod rhai llafariaid yn drwynol iawn mae trwynoldeb gwahaniaethol yn brin mae rhyw naw deusain ac ambell deirsain mae gan y rhan fwyaf o gytseiniaid ffurfiau daflodol a didaflodi gan gynnwys system doreithiog o seiniau tawdd trwynol a chrych tair sain l gyferbyniol tair n gyferbyniol a thair r gyferbyniol mae r ffrwydrolion a fu n lleisiol wedi colli eu lleisio felly mae r cyferbyniad erbyn hyn yn un anadlu rhwng dianadl a anadlog mewn llawer o dafodieithoedd caiff y ffrwydrolion hyn eu lleisio drwy ynganu eilaidd ar ôl gytsain drwynol e e doras drws ond an doras y drws as neu mewn rhai ymadroddion sefydlog collwyd y ffurfiau cysefin fel an drsta nawr o an trth sa yr amser ynghanol ac ar ddiwedd gair mae r ffrwydrolion anadlog yn rhaganadlog yn hytrach nag anadlog yn debyg i r gymraeg a r ieithoedd celtaidd eraill mae gan aeleg yr alban nifer o nodweddion teipolegol diddorol rhan allweddol o ramadeg yr aeleg yw r treigladau nodir y treiglad meddal drwy ychwanegu h ar ôl llythyren nid yw r orgraff yn dangos treiglad meddal l n nac r ac nid yw n effeithio ar eiriau sy n dechrau â llafariad nac ar eiriau sy n dechrau ag sg sm sp nac st ar y llaw arall mae meinhau neu daflodoli yn newid cytsain ar ddiwedd gair drwy ysgrifennu r llythyren i o i blaen fel arfer bydd meinhau yn aml yn newid llafariad sillaf olaf gair hefyd nid yw meinhau n effeithio ar eiriau sy n gorffen â llafariad e g bta boat neu ar gytseiniaid sydd eisoes yn fain e g srid street gellir esbonio y rhan fwyaf o achosion o feinhau cytsain yn hanesyddol fel dylanwad taflodol llafariad blaen megis i o flaen y gytsain yng nghyfnodau cynnar yr iaith er bod y llafariad hon wedi diflannu erbyn hyn mae r effaith ar y gytsain ar ei hôl yn parhau yn yr un modd y câi cytsain gychwynnol ei threiglo n feddal gan lafariad olaf y gair blaenorol ond nid yw hon yn dal i fod yn yr iaith fodern mae llawer o gytseiniaid ar ddiwedd geiriau wedi diflannu yn natblygiad gaeleg yr alban hefyd ac mae olion y cytseiniaid hyn i w gweld wrth ychwanegu llythrennau megis n h a t at eiriau ar ôl y fannod a r rhagenwau meddiannol er enghraifft athair tad a h athair ei thad ar n athair ein tad an t athair y tad iaith geltaidd gynhenid ynys manaw yw manaweg manaweg gaelg gailick mae n perthyn yn agos i ieithoedd celtaidd iwerddon a r alban gwyddeleg a gaeleg fel rhan o r is deulu ieithyddol celteg neu goideleg sydd gyda r frythoneg yn rhan o deulu mwy sef celteg ynysig credir i r iaith fanaweg gael ei chyflwyno i r ynys gan ymsefydlwyr o iwerddon yn y g neu r ed o c ymsefydlai llwythi eraill o iwerddon mewn rhannau gorllewinol o gymru a r alban yn yr un cyfnod mae milewniwm gyntaf ei bodolaeth yn dywyll does dim llenyddiaeth o r cyfnod wedi goroesi a rhaid dibynnu ar dystiolaeth enwau lleoedd a phersonol am ein gwybodaeth dim ond yn y g a r eg y daw r dystiolaeth ysgrifenedig gyntaf i r golwg ac eithrio ambell arysgrifiad a chofnod byr ar ffurf cyfieithiadau crefyddol geiriaduron a gramdegau yn ogystal â cherddi llafar a baledi â i gwreiddiau yn yr g efallai daeth yr iaith i ben fel iaith gymunedol naturiol yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif bu farw siaradwr cynhenid olaf y fanaweg ned maddrell yn ond mae r iaith wedi profi ychydig o adfywiad yn ddiweddar fe i siaredir gan rai cannoedd o fanawiaid rhai sydd wedi dysgu r iaith o ddiddordeb a rhai o u plant yn ogystal agorwyd yr ysgol fanaweg gyntaf y bunscoill ghaelgagh yn yn ôl cyfrifiad mae yn gallu ei siarad ei darllen a i hysgrifennu fel pob iaith celtaidd ceir treigladau mae ganddi ddau dreiglad boggaghys math o dreiglad meddal a stronnaghys math o dreiglad trwynol mae dau fath o boggaghys i w gweld mewn sefyllfoedd gwahanol dydyn nhw ddim yn gweithio fel treigladau r gymraeg dyma dreigladau manaweg mae ffurfiau lluosog i w weld ar ôl llawer o rifau fel yn y gymraeg gellir rhedeg arddodiaid manaweg yn ôl y person mae ganddynt ansoddeiriau meddianol hefyd dyma ffurfiau gan a r ansoddeiriau meddianol yn italaidd pentref ger caerdydd yw gwaelod y garth ym mhlwyf pentyrch mae wedi bod yn rhan o ddinas caerdydd ers a bu n rhan o sir morgannwg ganol rhwng a fe i lleolir rhwng caerdydd a phontypridd yn yr g roedd gwaelod y garth yn enwog am ei mwyngloddfeydd haearn agorwyd y gweithfeydd haearn cyntaf rhwng a yn ystod y g ailagorwyd gweithfeydd yno gan gmwni blackmoor booker agorwyd gwaith glô y lan yn gan tw booker a gyflogodd tua o weithwyr ar rhagfyr oherwydd diffyg awyru bu ffrwydriad a laddodd o fechgyn dyma r ddamwain waethaf o i bath yn ne cymru yn y flwyddyn honno a r waethaf yn ardal caerdydd erioed yn mlynedd yn ddiweddarach rhoddwyd torch o flodau yn y fan i nodi r drychineb bu ymgyrchu i gadw r gweithfeydd yn y au lleolir ysgol gynradd gwaelod y garth ar y briffordd yn y pentref sef ysgol gynradd ddwyieithog gyda unedau cymraeg a saesneg arwahan derbyniai dros o r plant eu addysg drwy gyfrwng y gymraeg sefydlwyd côr godre r garth yn y pentref yn er nad yw r côr yn ymarfer yn y pentref mwyaf mae n dal i arddel yr enw ac yn denu cantorio n o r ardal gyfagos gwleidydd seisnig yw susan sue essex ganed awst a chyn aelod o lywodraeth cynulliad cymru ganed essex yn cromford swydd derby a magwyd yn tottenham llundain symudodd i gymru yn dechreuodd ei gyrfa wleidyddol fel cynghorydd sir ar gyngor caerdydd gan ddod y ddynes gyntaf i arwain y cyngor yn ddiweddarach essex oedd yr aelod cynulliad dros ogledd caerdydd o hyd roedd hefyd yn weinidog yn llywodraeth cynulliad cymru bu n weinidog dros yr amgylchedd trafnidiaeth a chynllunio o hyd a r gweinidog dros gyllid llywodraeth leol a gwasanaethau cyhoeddus o hyd ni safodd i gael ei hail ethol yn gwleidydd cymreig yw edwina hart ganwyd ebrill roedd hi n aelod cynulliad gŵyr dros y blaid lafur rhwng a bu n weinidog dros gyfiawnder cymdeithasol ac adfywio yn llywodraeth cymru rhwng a yna aeth yn weinidog dros iechyd a gwasanaethau cymdeithasol rhwng a ei swydd olaf yn y cynulliad oedd gweinidog dros fusnes menter technoleg a gwyddoniaeth rhwng a ni gystadlodd yn etholiad cynulliad cyn cael ei hethol i r cynulliad bu n gweithio ym myd bancio ac yn llywydd undeb y bifu sy n awr yn rhan o undeb amicus priod edwina yw bob hart charles stuart brenin siarl i tachwedd ionawr oedd tywysog cymru o hyd ac wedyn brenin lloegr yr alban ac iwerddon o mawrth tan ei ddienyddiad yn sgil rhyfel cartref lloegr roedd ei deyrnasiad yn gyfnod o frwydro am rym rhwng y brenin a r senedd yn bleidiwr brwd dros hawl ddwyfol brenhinoedd gweithredai siarl i gryfhu ei rymoedd ei hun gan reoli heb y senedd am gyfnod helaeth o i deyrnasiad yn ail fab i r brenin iago vi o r alban a i wraig anne o ddenmarc cafodd siarl ei eni ym mhalas dunfermline yn yr alban ar tachwedd ar farwolaeth elizabeth i o loegr yn mis mawrth dyrchafwyd ei dad i orsedd lloegr roedd siarl yn blentyn eiddil ac ar y dechrau fe i gadawyd yn yr alban yng ngofal nyrsys rhag ofn i w iechyd waethygu ar y daith hir i lundain esgynodd siarl i orsedd lloegr a r alban ar farwolaeth ei dad ar mawrth ar mehefin o r un flwyddyn priododd henrietta maria yn absenoldeb y ddau gymar roedd ei senedd gyntaf oedd wedi agor ym mis mai yn erbyn y briodas o r cyntaf am mai pabyddes oedd hi ac ofnid y byddai siarl yn lleddfu mesurau yn erbyn pabyddion a thanseilio protestaniaeth fel crefyddol swyddogol y deyrnas roedd siarl yn brwydo â r senedd yn ystod rhan helaeth o i deyrnasiad cyhuddiwyd siarl o uchel frad ac uchel droseddau eraill ar ionawr gwrthododd siarl bledio gan fynnu nad oedd gan lys mo r hawl i ddwyn achos yn erbyn brenin fe i cafwyd yn euog a llofnodwyd warant marwolaeth gan o r comisiynwyr gan gynnwys john jones maesygarnedd ar ionawr fe i dienyddiwyd y diwrnod wedyn ar lain o dir o flaen y banueting house yn llundain gwleidydd seisnig yw jane hutt ganwyd rhagfyr mae n aelod o r blaid lafur ac yn cynrychioli bro morgannwg yn nghynulliad cenedlaethol cymru ganwyd hutt yn epsom lloegr daeth ei nain a i thaid a oedd yn gymry cymraeg rhugl o gymru mae jane hithau n mynychu gwersi cymraeg cafodd ei haddysg ym mhrifysgol caint ysgol economeg a gwyddor gwleidyddiaeth llundain a phrifysgol bryste daeth yn weinidog dros iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ar ei hethol i gynulliad cymru a daliodd y swydd tan ionawr er gwaethaf tipyn o feirniadaeth wedyn symudwyd hi i fod yn drefnydd busnes y cynulliad ac yna daeth yn weinidog plant addysg dysgu gydol oes a sgiliau ers i carwyn jones ddod yn brifweinidog yn hi oedd gweinidog dros gyllid a busnes yna daeth yn arweinydd y tŷ a phrif chwip ar tachwedd gadawodd lywodraeth cymru wedi gwasanaethu yn y cabinet am mlynedd dychwelodd i r cabinet yn rhagfyr fel dirprwy weinidog a prif chwip o dan arweinyddiaeth mark drakeford mae rhuthun yn dref fach oedd â phoblogaeth o yn gwryw benyw oed cyfartaledd hi yw tref sirol sir ddinbych ac fe i lleolir ar lan afon clwyd yn ne dyffryn clwyd cyfeirnod os sj mae r a a r a yn rhedeg drwyddi mae rhuthun wedi ei hefeillio â thref brieg llydaw ceir dwy ysgol uwchradd ysgol brynhyfryd a ysgol rhuthun neu ruthin school sy n ysgol breifat yr enw lleol ar yr ysgol breifat ydy ysgol y capie cochion cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw mae gan y dref hen gastell a adeiladwyd tuag ond cafodd ei ddymchwel ar ôl y rhyfel cartref ac fe i ail adeiladwyd fel gwesty mawr yn y g arferai fod yn brif dref dogfeiling yn yr oesoedd canol cynnar a fu yn ddiweddarach yn un o ddau gwmwd a ffurfiai cantref dyffryn clwyd mae stryd yn y dref yn dal i gael ei galw n dog lane neu stryd dogfael ar ei ôl mae maen huail yn garreg o flaen banc barclays ac sy n coffau torri pen brawd gildas yn ôl y chwedl dafydd ap gruffudd a gododd y castell cyntaf i gael ei gofnodi ar y safle hwn er bod tystiolaeth fod yma gastell cyn hyn cryfhawyd y castell yn helaeth gan edward i o loegr tua r flwyddyn enw gwreiddiol y dref oedd castell coch yng ngwern fôr oherwydd y tywodfaen coch yn waliau r castell ar medi llosgodd owain glyndŵr dref rhuthun yn ulw heblaw r castell mae plac yn nodi r ffaith hon ar fanc y nat west yr adeilad o flaen yr un presennol a losgwyd gyntaf gan owain ar y plac mae dyfyniad o waith y prifardd robin llwyd ab owain yn dy galon di glyn dŵr ymunodd llawer o drigolion rhuthun gydag owain gan ymosod wedyn ar ddinbych rhuddlan ac yna fflint gall y cyhoedd hefyd ymweld â r a adferwyd yn ddiweddar dyma r carchar a enwogwyd yn y gerdd yn ôl yr hanesydd peter smith tan y g roedd y rhan fwyaf o drefi cymru yn frith o dai du a gwyn megis tŷ nantclwyd y dre bellach dim ond rhuthun sydd ar ôl dylid ei gwarchod yn ofalus fel cofeb genedlaethol fel yr atgof olaf sydd gennym capel hynaf y dref yw pendref agorwyd drysau tŷ nantclwyd neu nantclwyd y dre i r cyhoedd ar droad y mileniwm adeilad hynod sy n dyddio nôl i oddeutu hwn yw r tŷ trefol ffrâm bren hynaf yng nghymru ceir canolfan grefftau yn rhuthun sy n cael ei ariannu gan gyngor sir ddinbych mae wedi ennill nifer o wobrau yn enwedig am ei bensaerniaeth cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn rhuthun ym am wybodaeth bellach gweler yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae r codau canlynol yn cysylltu n uniongyrchol ag erthyglau ar y wicipedia cymraeg yn ychwanegol at y rhain mae arall sy n cysylltu gyda r erthygl hon mae rhuthun wedi i gefeillio â mae brycheiniog a sir faesyfed yn etholaeth wledig ym mhowys canolbarth cymru sy n cynnwys hen siroedd brycheiniog a maesyfed yw r aelod seneddol presennol roedd hi n sedd diogel i lafur o tan ond ers hynny mae hi wedi bod yn sedd ymylol rhwng y toraid a r democratiaid rhyddfrydol collodd llafur oherwydd y daeth y diwydiant trwm yn nhe orllewin brycheiniog i ben yn y au a r au ar mawrth plediodd davies yn euog i gyhuddiadau o dwyll wrth gyflwyno hawliad am dreuliau seneddol roedd yr euogfarn yn cychwyn deiseb awtomatig yn yr etholaeth i weld os oedd yr etholwyr am iddo barhau i w cynrychioli yn y senedd ar mehefin cyhoeddwyd bod o bleidleiswyr wedi deisebu i adalw davies gan fod hyn yn fwy na r trothwy o datganwyd bod ei sedd yn wag a bod angen isetholiad cafodd davies ei ddewis gan y blaid geidwadol i ail sefyll yn yr isetholiad fel ymgeisydd y blaid penderfynodd plaid cymru a r blaid werdd i beidio â chodi ymgeisydd i sefyll yn erbyn davies er mwyn gwella cyfle jane dodds o r democratiaid rhyddfrydol i ennill roedd plaid cymru y blaid werdd a r democratiaid rhyddfrydol yn cefnogi aros yn yr undeb ewropeaidd y gred oedd mai r rhyddfrydwyr democrataidd oedd y blaid aros mwyaf tebygol o ennill yr etholiad a fellu fu gyda dodds yn cipio r sedd gwleidydd cymreig yw alun ffred jones ganwyd hydref roedd yn aelod cynulliad plaid cymru dros etholaeth arfon etholwyd i r cynulliad cenedlaethol am y tro cyntaf ym mis mai bu n weinidog dros dreftadaeth yn llywodraeth cymru ganed alun ffred jones ym mrynaman ym mae n adnabyddus am gyd ysgrifennu a chyfarwyddo c mon midffild rhaglen gomedi fwyaf llwyddiannus sc cyn dod yn gyfarwyddwr a chynhyrchydd teledu gyda ffilmiau r nant caernarfon bu n athro ysgol a phennaeth adran yn y gymraeg ac yn newyddiadurwr gyda htv mae n gyn arweinydd cyngor gwynedd yn gadeirydd antur nantlle ac yn gadeirydd clwb pêl droed dyffryn nantlle ar gorffennaf fe i penodwyd yn weinidog treftadaeth yn llywodraeth glymblaid llafur a phlaid cymru cymru n un ar yr mai cyhoeddodd na fyddai yn sefyll am sedd yn y cynulliad yn yr etholiadau nesaf yn yn gyn gadeirydd cyfle a bwrdd rheoli tac mae ganddo ddiddordeb a gwybodaeth am ddarlledu ac hyfforddi ymysg ei ddiddordebau eraill mae datblygu cymunedol theatr chwaraeon a beicio ar tachwedd gwnaeth alun ffred jones hanes drwy ddefnyddio r gymraeg mewn cyfarfod o gyngor gweinidogion undeb ewrop am y tro cyntaf erioed siaradodd fel gweinidog dros dreftadaeth cymru yn rhan o ddirprwyaeth y du i r cyfarfod cyfieithwyd araith y gweinidog mewn canlyniad i gytundeb rhwng llywodraethau cymru a r du ac undeb ewrop a gytunwyd yng ngorffennaf gwleidydd llafur yw carwyn jones ganwyd mawrth a wasanaethodd fel prif weinidog cymru ac arweinydd llafur cymru rhwng a gwasanaethodd fel cwnsler cyffredinol yn llywodraeth cynulliad cymru rhwng a mae n aelod o r cynulliad dros ben y bont ar ogwr ers gwasanaethodd jones fel gweinidog yn barhaol o chwefror hyd ei ymddeoliad fel prif weinidog ar rhagfyr cyfanswm o diwrnod gan ei wneud y gweinidog llafur a wasanaethodd hiraf yn hanes y deyrnas gyfunol ganwyd carwyn yn abertawe ac fe i magwyd ym mhen y bont ar ogwr mewn teulu o siaradwyr cymraeg roedd yn ddisgybl yn ysgol gyfun brynteg ym mhen y bont ar ogwr ac aeth ymlaen i astudio ym prifysgol cymru aberystwyth lle ymunodd a r blaid lafur yn ystod streic y glowyr graddiodd o brifysgol cymru aberystwyth yn gyda gradd yn y gyfraith ac aeth ymlaen i ysgol y gyfraith inns of court yn llundain i hyfforddi fel bargyfreithiwr ff i galwyd i r bar yn gray s inn yn a treuliodd flwyddyn pellach yng nghaerdydd ar dymor prawf wedi ei ddilyn gan mlynedd yn ymarfer yn siambrau gower abertawe ar gyfraith teuluol troseddol ac anafiadau personol gadawodd i fynd yn diwtor ym mhrifysgol caerdydd am ddwy flynedd ar y cwrs bar galwedigaethol cystadlodd carwyn yn anllwyddiannus am enwebiad llafur yn sedd brycheiniog a sir faesyfed yn a dywedodd yn ddiweddarach mewn cyfweliad gyda r bbc ei fod wedi ystyried ceisio dod yn aelod seneddol ond yn cafodd gyfle i sefyll dros etholaeth pen y bont ar ogwr yn etholiadau cyntaf cynulliad cenedlaethol cymru ac mae wedi dal y sedd ers hynny yn ionawr fe i benodwyd yn athro r gyfraith rhan amser ym mhrifysgol aberystwyth enillodd carwyn jones y ras i olynu rhodri morgan fel arweinydd y blaid lafur yng nghymru ar rhagfyr gyda o r bleidlais gan drechu edwina hart a huw lewis enwebwyd ef gan y cynulliad i olynu rhodri morgan fel prif weinidog cymru ar y o rhagfyr a chymerodd y llw drenydd sef ddydd iau rhagfyr mewn seremoni ffurfiol dan arweiniad y barnwr mr ustus nigel davis yn swyddfa carwyn jones ym mharc cathays caerdydd ad drefnodd cabinet llywodraeth y cynulliad ar ôl dod yn brif weinidog penododd leighton andrews rheolwr ei ymgyrch fel gweinidog dros blant addysg a dysgu gydol oes ers ymddiswyddiad gordon brown yn carwyn ydy r gweinidog uchaf ei swydd yn y blaid lafur drwy wledydd prydain ei daith dramor gyntaf fel prif weinidog oedd i gynhadledd newid hinsawdd y cenhedloedd unedig yn copenhagen ar rhagfyr gadawodd y gynhadledd yn gynnar y diwrnod canlynol oherwydd marwolaeth ei fam janice jones yn etholiad cynulliad cenedlaethol cymru cynyddodd y blaid lafur y nifer o aelodau oedd ganddynt i un yn llai na r hyn oedd ei angen i fod yn y mwyafrif penderfynodd carwyn weithredu fel ac i ffurfio llywodraeth yn hytrach na pharhau efo r glymblaid mewn araith yng nghynhadledd llafur cymru ar ebrill cyhoeddodd y byddai n sefyll lawr fel arweinydd llafur cymru a phrif weinidog yn yr hydref yn dilyn etholiad mark drakeford fel arweinydd llafur cymru cyhoeddodd y byddai n ymddiswyddo fel prif weinidog ar rhagfyr mae carwyn yn briod â lisa a mae ganddynt ddau o blant gwleidydd cymreig yw victoria kirstyn williams neu kirsty williams ganwyd mawrth hi yw aelod cynulliad brycheiniog a maesyfed ar rhagfyr cafodd ei hethol yn arweinydd y democratiaid rhyddfrydol cymreig gan ddod y ferch gyntaf erioed i arwain plaid wleidyddol yng nghymru ganed kirsty williams yn taunton gwlad yr haf yn i rieni o gymry dychwelodd y teulu i gymru yn ac ymsefydlu ym mhentref bynea yn sir gaerfyrddin lle magwyd kirsty addysgwyd yn ysgol annibynnol mihangel sant llanelli yna graddiodd o brifysgol victoria ym manceinion gyda gradd anrhydedd mewn astudiaethau americanaidd gan gynnwys cyfnod yn astudio ym mhrifysgol missouri yna dychwelodd i weithio i adran adnoddau dysgu coleg sir gaerfyrddin yn llanelli cyn ymgymryd â swydd fel swyddog gweithredol marchnata a chysylltiadau cyhoeddus ar gyfer busnes bach yng nghaerdydd erbyn hyn mae kirsty yn byw ar fferm y teulu ger aberhonddu gyda i gŵr a u tair merch ifanc ymunodd williams â democratiaid rhyddfrydol cymru yn oed yn etholiad cyffredinol bu n cystadlu yn etholaeth ogmore gan ddod yn drydydd am gyfnod hir bu n eiriolwr brwd dros gynulliad cymru a bu n ymgyrchu n galed yn refferendwm dros greu cynulliad cenedlaethol cymru wedi hynny fe i penodwyd i grŵp cynghori r cynulliad cenedlaethol gan ysgrifennydd cymru ron davies fe i hetholwyd yn aelod cynulliad ar gyfer etholaeth brycheiniog a sir faesyfed ym mis mai yn ei thymor cyntaf daeth yn llefarydd iechyd ei phlaid gwasanaethodd hefyd fel cadeirydd pwyllgor iechyd a gofal cymdeithasol cynulliad cymru rhwng a mae williams wedi bod yn rhan o ymgyrch hirsefydlog mwy o nyrsys sy n gofyn am gyfraith ar lefelau staffio diogel ar gyfer nyrsys mewn ysbytai cymru llwyddodd kirsty williams i gael balot deddfwriaethol mae bil a basiwyd gan aelod sengl yn brin ar rhagfyr a chafodd ganiatâd i fwrw ymlaen â i bil yn bil lefelau staff nyrsio fe i pasiwyd a daeth yn gyfraith yng nghymru ar mawrth ym mai yn dilyn canlyniadau trychinebus ei phlaid hi oedd yr unig aelod yn etholiad cynulliad cenedlaethol cymru ymddiswyddodd williams fel arweinydd ar ddiwrnod cyntaf y cyfarfod llawn pleidleisiodd gyda r llywodraeth ar benodi r prif weinidog pe bai wedi pleidleisio dros leanne wood byddai wedi dod yn brif weinidog penododd y prif weinidog ar y pryd carwyn jones williams i gabinet cymru fel ysgrifennydd addysg mae angen sedd ar gyfer mwyafrif yng nghynulliad cymru roedd gan lafur felly creodd williams fwyafrif gweithredol mae hi ar flaen y gad o ran diwygio r cwricwlwm yng nghymru a chyflwynodd y bil cwricwlwm ac asesu cymru i r senedd ar gorffennaf cafodd ei beirniadu n eang am y ddefnydd o algorithm i ddyfarnu graddau arholiad yn yn yr hyn a elwid yn fiasco arholiadau roedd rhaid iddi gwneud tro pedol ac ymddiheuro o flaen pwyllgor senedd am yr sefyllfa ond mae hi n briodol fy mod i n ymddiheuro n uniongyrchol ac yn ddi ben draw i n pobol ifanc ar hydref cyhoeddodd na fyddai n sefyll yn etholiad senedd gan ddweud ei bod hi n edrych ymlaen at dreulio mwy o amser gyda fy nheulu ac rwy n parhau i fod yn ymrwymedig i m rôl ym mrycheiniog a sir faesyfed ac edrychaf ymlaen at barhau i ymgyrchu gyda fy olynydd i sicrhau bod brycheiniog a sir faesyfed yn dychwelyd llais democratiaid rhyddfrydol cymru mewn ieithyddiaeth morffoleg yw r astudiaeth o adeiladwaith geiriau am y rhyngwyneb rhwng ffonoleg a chystrawen mae cydrannau yn eiriau sy n cael eu hadnabod fel morffemau gwahaniaethir rhwng morffoleg ffurfdroadol a morffoleg darddiadol mae morffoleg ffurfdroadol yn ymdrin â sut mae geiriau n newid eu siâp i fynegi nodweddion gramadegol megis rhif unigol neu luosog a chyflwr mewn enwau neu amser presennol neu gorffennol a pherson mewn berfau mae morffoleg darddiadol ar y llaw arall yn ymdrin â sut mae morffemau yn clymu wrth ei gilydd i fynegi gwahaniaethau geirfaol fel er enghraifft y gellir creu ansoddeiriau yn y gymraeg drwy ychwanegu r olddodiad og at fôn enw megis haul og heulog fel arfer mae morffemau ffurfdroadol yn digwydd yn agosach at fôn gair na morffemau tarddiadol gwelir hyn yn y gymraeg mewn ffurf megis lleihaodd sy n cynnwys tair morffem llai ha peri odd trydydd unigol gorffennol morffem darddiadol yw ha sy n creu berf yn golygu peri i fod yn allan o ansoddair a morffem ffurfdroadol yw odd gan ei bod hi n mynegi nodwedd ramadegol amser gorffennol mae r drefn yn yr achos hwn felly yn adlewyrchu r tueddiad cyffredinol mewn iaith astudiaeth seiniau iaith lafar yw seineg ac fe ystyrir yn un o brif feysydd ieithyddiaeth yr astudiaeth wyddonol o iaith yn seineg astudir priodweddau r seiniau eu hunain y modd y caent eu cynhyrchu eu clywed a u deall mae n wahanol felly i ffonoleg sef yr astudiaeth o systemau seinegol haniaethol mae seineg yn ymdrin â r seiniau eu hunain yn hytrach na u cyd destyn mewn iaith ni thrafodir semanteg sef astudiaeth ystyr ieithyddol ar y lefel hon o ddadansoddiad mae tair prif gangen i seineg astudiwyd seineg cyn gynhared â mlynedd yn ôl yn yr india gydag eglurhad y gramadegydd pini o leoliad a natur ynganiad cytseiniaid yn ei draethawd gramadegol ar sansgrit cystrawen o r lladin construenda yw r drefn y rhoddir geiriau mewn cymal neu frawddeg mewn gramadeg mewn ieithyddiaeth gall gyfeirio at reolau cyffredinol ar gyfer pob iaith ddynol neu at gystrawen iaith benodol e e cystrawen y gymraeg mewn mathemateg rhesymeg a gwyddor cyfrifiaduron mae gan ieithoedd ffurfiol cystrawen arbennig eu hunain yn y bedwaredd ganrif cyn crist yn gandhara ysgrifennodd pini ei adhyy astudiaeth gynhwysfawr o ramadeg y sanscrit dechreuodd yr astudiaeth o ramadeg yn ewrop gyda dionysius thrax cc ym cyhoeddodd antoine arnauld ei grammaire gnrale et raisonne llyfr mawr ei ddylanwad defnyddiodd dulliau rhesymeg glasurol a u cymhwyso i iaith honnodd fod iaith yn adlewyrchiad uniongyrchol o brosesau meddwl ac mai r iaith ffrangeg oedd y ffordd fwyaf naturiol o fynegi syniadau yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg daeth tro ar fyd diolch i ganfyddiadau ym maes ieithyddiaeth gymharol daeth ieithyddion i sylweddoli maint amrywiaeth ieithoedd y byd am y tro cyntaf a herwyd y berthynas rhwng cystrawen a rhesymeg daeth i r amlwg nad oedd un ffordd arbennig o fynegi syniad yn fwy naturiol na r lleill i gyd ar lefel haniaethol mae sawl ffordd o ymdrin â chystrawen yn ôl rhai noam chomsky yn eu plith astudiaeth o r wybodaeth ieithyddol sydd wedi i ymgorffori yn y meddwl dynol yw cystrawen a i fod felly yn gangen o fioleg mae gerald gazdar ac eraill yn fwy platonistig ac yn honi mai astudiaeth o sustem ffurfiol haniaethol yw cystrawen yn olaf mae rhai ieithyddion fel joseph greenberg yn defnyddio cystrawen yn bennaf i ddosbarthu a chymharu ieithoedd dyma r mathau mwyaf poblogaidd o ddamcaniaethau cystrawennol blaid wleidyddol yng nghymru oedd cymru ymlaen esblygodd o blaid annibynnol john marek a sefydlwyd gan y cyn aelod llafur wrecsam yn y cynulliad ar tachwedd ailenwyd y blaid yn cymru ymlaen roeddynt yn arddel polisau sosialaidd yng nghymru fel dewis amgen i r blaid lafur a oedd yn cael ei weld wedi pellhau oddi wrth sosialaeth ymunodd cyn aelod llafur o r cynulliad a chyn ysgrifennydd gwladol cymru ron davies â r blaid ond collodd ei ernes pan ymladdodd etholiad ewropeaidd ar ran y blaid gadawodd nifer o aelodau y blaid yn ystod haf gan gynnwys y cynghorydd dave bithell a r ysgrifennydd cyffredinol oherwydd eu bod yn teimlo nad oedd y blaid yn ddigon radical diddymwyd y blaid yn mair o teck y dywysoges victoria mary o teck mai mawrth oedd tywysoges cymru rhwng a a brenhines y deyrnas unedig rhwng a gwraig siôr v brenin y deyrnas unedig cafodd ei chyflogi i fod yn dywysog albert victor mab hynaf tywysog cymru bu farw albert victor fel dyn ifanc ym priododd mair y tywysog siôr brawd iau ei chynghrair daliodd y teitl duges efrog yn ystod oes y frenhines fictoria mamgu siôr v daeth yn dywysoges cymru yn pan esgynnodd ei thad y brenin edward vii yng nghyfraith yr orsedd tref ym mwrdeistref sirol castell nedd port talbot de cymru yw castell nedd mae n gorwedd ar lan chwith yr afon nedd roedd ganddi boblogaeth o yn man croesi r afon oedd castell nedd i ddechrau ac ymsefydlodd pobl yma yng nghyfnod y rhufeiniaid ond at dri lle yn unig yng nghymru y mae r llenor rhufeinig tacitus yn cyfeirio atynt yn ei historiae hanes ac mae castell nedd yn un ohonynt ceir tystiolaeth am aneddiadau hynafol yn y bryniau sy n amgylchynu r dref ac mae n debyg mai aneddiadau celtaidd ydynt ond nid ydynt wedi cael eu dyddio canfuwyd gweddillion dynol km i ffwrdd yn ogof paviland ar benrhyn gŵyr yn dyddio o cc gan brofi bod pobl yn byw yn yr ardal yn ystod oes yr iâ ddiwethaf er y i hadnabyddir fel arglwyddes goch paviland gweddillion dyn nid menyw ydy roedd castell nedd wedi ei leoli ar ymyl deheuol y cynfas o iâ ac roedd glyn nedd yn ddyffryn rhewlifol daeth llystyfiant ac anifeiliaid i r ardal yn dilyn enciliad y rhew tua o flynyddoedd yn ôl roedd trigolion castell nedd cyn dyfodiad y rhufeniaid yn perthyn i lwyth celtaidd y silwriaid nidum yw r enw ar y gaer rufeinig a ganfuwyd yn agos i r ystad dai a adnabyddir fel roman way ar lan orllewinol afon nedd roedd y gaer yn gorchuddio ardal eang sy n gorwedd dan feysydd chwarae ysgol gyfun dŵr y felin heddiw mae adfeilion castell bychan normanaidd sef y castell nedd gwreiddiol ger canol y dref roedd yn dref farchnad a chychwynodd diwydiant newydd yna yn ystod y g sef haearn dur ac alcam mwyngloddid llawer o lo yn yr ardal a daeth y dref yn ganolfan bwysig i gludiant ar reilffyrdd a chamlesi mwyngloddid hefyd silica adeiladwyd goethdŷ i betrol yn yr ed ganrif roedd y dref yn borthladd hyd yn ddiweddar mae atyniadau i ymwelwyr yn cynnwys abaty nedd parc y gnoll a r farchnad rhannau amlwg o r dref yw tonna i r gogledd cimla i r dwyrain bryncoch a sgiwen i r gorllewin a llansawel i r de yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol cymru yng nghastell nedd ym a am wybodaeth bellach gweler canwr ac actor ffilm a theatr unol daleithiau oedd paul leroy robeson ebrill ionawr ganwyd yn princeton new jersey yn fab i weinidog a chyn gaethwas o r enw william robeson a i wraig maria mynychodd brifysgol rutgers ac yna ysgol y gyfraith columbia lle derbyniodd radd ll b chwaraeodd bêl droed americanaidd ar lefel uchel yn y ddau goleg dechreuodd ar ei yrfa fel actor llwyfan yn yn efrog newydd lle bu n byw am saith mlynedd gyda i wraig essie yn ystod y cyfnod hwn serenodd yn y ffilm the proud valley a dorrodd dir newydd o ran dangos y dyn croenddu fel ag yr oedd yn hytrach nag fel caricature daeth yn enwog fel canwr caneuon gospel hefyd bu paul robeson yn gysylltiedig gyda glwyr de cymru am mlynedd bron daeth ar eu traws yn gyntaf yn llundain ym lle roedd nifer ohonynt yn ddiwaith ac yn canu am eu bara menyn fe ddilynodd eu protest a dechreuodd canu emyn donau ysbrydol iddynt cyfranodd at eu hachos drwy gronfa gymorth y glwyr ac ymwelodd â sawl tref a chwm yn ne cymru gan gynnwys castell nedd aberdâr a phont y clun roedd robeson yn perfformio mewn cyngerdd yng nghaernarfon ym pan ddaeth newyddion trychineb glofa gresffordd rhodd ei dâl o i berfformiad i r gronfa ar gyfer teuluoedd y meirw ffilmiwyd the proud valley ym mhont y pridd a sanders of the river yn tiger bay caerdydd dywedodd robeson it s from the miners in wales i first understood the struggle of negro and white together yn eisteddfod y glwyr ym mhorthcawl perfformiodd robeson drwy ganu ar y ffôn o efrog newydd ac ymunodd â chôr meibion treorci i ganu hen wlad fy nhadau yn canodd yn eisteddfod genedlaethol cymru glyn ebwy gydag aneurin bevan yn ei gyflwyno gofynnwyd iddo os oedd am gael rodd i gofio r eisteddfod a gofynnodd paul am lyfr emynau cymraeg cefnogodd y gweithiwr a mynegodd ei farn ynglŷn â rhyfel cartref sbaen yn ystod yr ail ryfel byd cefnogodd ei wlad a chanodd a pherfformiodd i r milwyr ac fel othello yn broadway er hyn ar ddiwedd y rhyfel rhoddwyd ef ar restr o bobl pro sofiet gan yr fbi brwydrai dros hawliau r duon a chymerwyd ei basbort oddi wrtho gan lywodraeth uda oherwydd ei ddaliadau comiwnyddol ac o r herwydd lleihaodd ei incwm yn fawr treuliodd ei flynyddoedd olaf yn philadelphia bu mari ii ebrill rhagfyr yn frenhines ar loegr a r alban o ymlaen teyrnasai ar y cyd gyda i phriod gwilym iii ii o loegr a r alban daeth mari a i gŵr i r orsedd yn sgil chwyldro a welodd ddisodli r brenin catholig iago ii iago vii yr alban a rhoi gwilym a mari oedd yn brotestaniaid yn ei le ar y ddwy orsedd fel cyd reolwyr gwilym a fyddai n rheoli y rhan fwyaf o r amser ond byddai r grym gan mari pan fyddai gwilym allan o r wlad yn cymryd rhan mewn ymgyrchoedd milwrol bu farw mari ii yn rheolodd gwilym yn frenin ar ei ben ei hun nes iddo farw yn digwyddodd cyflafan glen coe yn yr alban yn ystod teyrnasiad mari ii bardd yn yr iaith saesneg a pheintiwr oedd john dyer rhagfyr a aned yn llanfynydd sir gaerfyrddin ac a ymfalchiai yn ei linach gymreig fe i gwnaed yn offeiriad yn eglwys lloegr yn cyfeirir ato mewn soned gan y bardd wordsworth to the poet john dyer mae john dyer yn adnabyddus yn bennaf am ei gerdd grongar hill a hefyd the ruins of rome the fleece a written at ocriculum ymhlith ei luniau sydd wedi goroesi mae llun dyfrlliw o gastell caerffili byr iawn oedd ei boblogrwydd wedi cyhoeddi ei gerdd fwyaf grongar hill er i r bardd john gray frolio i ddychymyg a i arddull more of poetry in his imagination than almost any of our number but rough and injudicious fe i anwyd y pedwerydd plentyn allan o chwech i robert a catherine cocks dyer yn abersanen llanfynydd sir gaerfyrddin pum milltir o gastell ar fryn o r enw grongar hill ni wyddys union ddyddiad ei eni ond gwyddom iddo gael ei fedyddio ar awst ac felly y byddai wedi i eni rywdro yn y pythefnos cyn y diwrnod hwnnw roedd ei daid yn warden yn eglwys llanfynydd a i dad yn gyfreithiwr llwyddiannus a oedd yn berchen ar sawl adeilad yn yr ardal oherwydd fod iddynt chwech o blant symudodd y teulu i fyw i blasdy aberglasni sonia john dyer am y fan hon yn ei gerdd the country walk ysgol fonedd yn llundain yw coleg brenhinol sant pedr a adwaenir fel ysgol westminster saesneg westminster school fe i lleolir yn westminster ger yr abaty ac i r ysgol honno y danfonwyd john rhwng a ysgol roedd yn ei chasau oddi yno dychwelodd i gymru fel prentis cyfreithiwr yn swyddfa i dad pan fu farw ei dad aeth yn ddisgybl at jonathan richardson awdur cyfrol theory of painting cyhoeddwyd yn teithiodd drwy dde cymru a r gororau yn paentio ac oddi yno i r eidal i ddatblygu ei ddawn fel arlunydd yn trodd ei olygon tua lloegr lle y daeth yn gyfaill i r dramodydd james thomson a richard savage ar un cyfnod dechreuodd ffermio yn mapleton swydd henffordd ond ni pharodd yno n hir a phriododd miss ensor ac fe i ordeiniwyd yn yr eglwys wedi hynny bu mewn sawl swydd gwahanol yng nghaerlŷr a lincoln erbyn roedd yn offeiriad yn eglwys mihangel sant coningsby lle claddwyd ef ar rhagfyr nofelydd cymreig oedd islwyn ffowc elis tachwedd ionawr yn bennaf ond roedd hefyd yn fardd yn llenor yn weinidog yr efengyl yn ddarlledwr yn swyddog ac yn ymgeisydd dros blaid cymru yn ddarlithydd ac yn athro cymraeg ail iaith derbyniodd ddisgrifiad ohono ef ei hunan fel cyfathrebwr mewn cyfweliad teledu ar rhaglen nia cafodd ei eni yn wrecsam a i fagu yn nglynceiriog pentref cwbl gymraeg a chymreig bryd hynny tan ei fod yn bump oed ac wedyn ar fferm y teulu aberwiel ychydig tu allan i r pentref a dwy filltir o ffin lloegr priodolai islwyn ffowc elis ei sêl dros feithrin y gymru gymraeg i r ffaith y cawsai ei fagu mor agos i ffin lloegr aeth i ysgol gynradd nantyr cyn mynd i ysgol uwchradd llangollen ac wedyn i goleg prifysgol cymru bangor cofrestrodd fel gwrthwynebwr cydwybodol yn ar sail heddychiaeth gristnogol dechreuodd lenydda n oed yn ysgol llangollen gan gynhyrchu barddoniaeth storau a dramâu tra yng ngholeg bangor enillodd gadair eisteddfod lewis s lerpwl tra yn y coleg y dechreuodd berfformio a darlledu yng nghwmni ei gyd fyfyrwyr gan ysgrifennu caneuon a llunio rifiwiau cyn mynd i r weinidogaeth bu yng ngholegau diwinyddol aberystwyth a bangor bu n weinidog gyda r methodistiaid calfinaidd o hyd yn llanfair caereinion ac yna niwbwrch tra n weinidog enillodd y fedal ryddiaith yn eisteddfod genedlaethol llanrwst am gyfres o ysgrifau a gyhoeddwyd wedyn gan wasg gomer yn y gyfrol cyn oeri r gwaed cyhoeddwyd ei nofel gyntaf cysgod y cryman yn ar yr un pryd roedd yn magu anfodlonrwydd gyda chrefydd gyfundrefnol fel y mae n egluro yn ei ysgrifau lludw r weinidogaeth y dysgedydd ac y colledigion yr hen gyfundrefn annwyl a machlud a gwawr y fugeiliaeth y drysorfa at hynny nid oedd yn gysurus yn ei waith mewn cyfweliad yn mabon dywedodd ymddiswyddodd o r weinidogaeth yn gan fentro ar gyfnod o chwe mlynedd a hanner heb swydd gyflogedig i w gynnal ef a i deulu sef ei wraig eirlys a i ferch siân yn hytrach enillai ei damaid o i gynnyrch llenyddol o i waith darlledu ac ambell i gyfnod o waith cynhyrchu i r bbc ef oedd y cyntaf i geisio cynnal ei hunan fel llenor cymraeg proffesiynol a phrin yw r rhai hynny a lwyddodd i efelychu ei gamp ers hynny o leiaf hyd at ddyddiau twf sc dyma ddau gofnod yn nyddiadur adar y parch harri williams ma bangor diolch i deulu catrin evans yn awgrymu peth o hanes ei fywyd yn y cyfnod hwn ers yr ail ryfel byd roedd nofelau saesneg ysgafn poblogaidd clawr papur diwylliant america a dulliau newydd cyfathrebu yr g wedi bod yn denu r ifainc ledled ewrop gan gynnwys y cymry cymraeg roedd islwyn ffowc elis ymhlith y rhai a welent fod yn rhaid creu diwylliant poblogaidd cyfoes rhag i r ifainc droi eu cefn ar y gymraeg roedd ei nofel gyntaf cysgod y cryman llawn cymeriadau ifainc byw yn stori afaelgar oedd yn ymdrin â bywyd a themâu cyfoes dyma r nofel a osododd sail y nofel gymraeg fodern trwy r nofel hon denwyd darllenwyr ifainc newydd i r nofel gymraeg mae r ffaith mai cysgod y cryman yw r nofel gymraeg sydd wedi gwerthu orau yn tystio i w llwyddiant cysgod y cryman enillodd gystadleuaeth llyfr y ganrif yn ar gyfer llyfr cymraeg mwyaf poblogaidd yr ugeinfed ganrif dewiswyd cysgod y cryman hefyd yn un o ddeg o lyfrau r ganrif yn mewn ymgyrch a drefnwyd gan sc roedd peth o i gynnyrch ysgafnaf hefyd wedi tynnu llid rhai beirniaid llenyddol yn ei ben yn enwedig y gromlech yn yr haidd ac eira mawr a ysgrifennodd yn ystod ei ail gyfnod o lenydda llawn amser rhwng a yn ogystal â nofelau ysgrifennai hefyd ganeuon a sgriptiau radio a theledu i gyd yn cyfrannu at ddiwylliant poblogaidd ymhlith ei sgriptiau roedd rhai yn fugeiliaid sef y ddrama gyfres gymraeg gyntaf ar gyfer y teledu cynhyrchodd lenyddiaeth heblaw am nofelau yn gyfieithiadau megis efengyl mathew trosiad i gymraeg diweddar yn ysgrifau yn llyfrau academaidd gan olygu cyfrolau eraill megis edward tegla davies llenor a phroffwyd yr un sêl dros y gymru gymraeg a lywiau ei gynnyrch llenyddol a ysgogai ei waith dros blaid cymru bu n ymgeisydd seneddol ym maldwyn ym a ef oedd swyddog cyhoeddiadau plaid cymru adeg is etholiad caerfyrddin ef oedd yn gyfrifol am lenyddiaeth a chyhoeddusrwydd plaid cymru gan gynllunio strategaeth gyhoeddusrwydd ymwthgar i blaid cymru a ddefnyddiwyd am y tro cyntaf adeg ymgyrch caerfyrddin yn ogystal â bod ei lenyddiaeth yn ysbrydoli eraill i fynd ati i lenydda bu hefyd yn hybu llenorion ifainc drwy ei waith fel athro bu n athro ar gyrsiau ar gyfer darpar awduron bu n ddarlithydd ac yna n uwch ddarlithydd yn adran y gymraeg yng ngholeg y drindod caerfyrddin ac eto yng ngholeg prifysgol dewi sant llanbedr pont steffan lle bu hefyd yn ddarllenydd er bu n gyfarwyddwr cyfieithu a chynhyrchu i r cyngor llyfrau cymraeg o cyfrannodd hefyd at y gwaith o ddysgu cymraeg fel ail iaith bu n cynnal cyrsiau cymraeg fel ail iaith yng ngholeg bangor o hefyd yn yr un cyfnod bu n paratoi deunydd cyrsiau ar gyfer dysgwyr ar gyfer y radio ac ar gyfer coleg harlech a r national extension college cyflwynodd teulu ffowc elis y gadair a enillodd yn eisteddfod lewis s lerpwl i gyngor llyfrau cymru cadair yr eisteddai r awdur arni i ysgrifennu nifer o i nofelau gan gynnwys cysgod y cryman fe berthyn swahili i deulu ieithyddol yr ieithoedd niger congo ac is deulu r ieithoedd bantu gyda geirfa helaeth wedi ei fenthyg o r arabeg a nifer o ieithoedd eraill mae swahili yn iaith frodorol i lwythau r swahili sy n byw ar nifer o r ynysoedd ger dwyrain affrica gan gynnwys sansibar a pemba a mayotte ac ar arfordir dwyrain affrica o ddeheudir somalia trwy cenia a tansana hyd at ogledd mosambic mae hefyd yn famiaith i lawer sy n byw yn nwyrain affrica nad ydynt o dras swahili yn enwedig yn y dinasoedd a r trefi mawrion amlhiliol yn sgil twf diweddar y trefi mae swahili yn disodli ieithoedd brodorol gwreiddiol y trefi a r dinasoedd yn tansana yn enwedig mae r iaith hefyd wedi ymfudo gydag ymfudwyr o ddwyrain affrica i bedwar ban byd gan gynnwys cymunedau yn oman yr emiradau arabaidd unedig de affrica ac unol daleithiau america mae r amcangyfrif o r rhai sydd â swahili yn famiaith iddynt yn amrywio o miliwn i miliwn o bobl siaredir swahili fel lingua franca yn helaeth trwy ddwyrain affrica yn bennaf yn tansana cenia iwganda dwyrain congo rwanda a bwrwndi mae r amcangyfrif o r sawl sy n siarad swahili fel ail iaith yn amrywio o miliwn hyd at miliwn fe addysgir trwy gyfrwng swahili yn ysgolion cynradd tansana fe astudir swahili mewn nifer o brifysgolion dros y byd swahili a saesneg yw ieithoedd swyddogol cenia a tansana dechreuodd swahili yn iaith frodorol i r bobl swahili sy n byw ar arfordir dwyrain affrica dilyna datblygiad yr iaith ddatblygiad masnach ar hyd cefnfor india trwy gysylltiadau â masnachwyr o persia india portiwgal ac yn bennaf arabia rhoi benthyg geiriau i swahili a wnaeth yr ieithoedd eraill hyn o r arabeg yn bennaf yn hytrach na dylanwadu ar ei gramadeg rhyw o eirfa swahili sydd o dras arabeg credir bod swahili yn iaith eang ei ddefnydd erbyn ail hanner y pymthegfed ganrif ehangai r defnydd o swahili ar hyd y ffyrdd masnach a arweiniai o r arfordir tuag at y gorllewin byddai carafannau taith masnach yn cynnwys cannoedd os nad miloedd o borthorion ysgrifennwyd swahili yn gyntaf yn yr orgraff arabaidd yn ogystal â chadw cofnodion masnachol a gweinyddol ysgrifennwyd llenyddiaeth yn swahili yn enwedig barddoniaeth datblygodd yr iaith ymhellach o dan ddylanwad gweinyddiaethau almaenig ac i raddau llai prydeinig hybwyd swahili gan genhadon cristnogol y g a ddechreuodd ysgrifennu r iaith yn yr orgraff rufeinig a chreu geiriaduron a llyfrau gramadeg ar gyfer swahili ludwig krapf a ysgrifennodd y gramadeg a r geiriadur cyntaf tua cyhoeddwyd y papur newydd cyntaf yn swahili habari ya mwezi yn gan genhadon erbyn heddiw yr orgraff rufeinig a ddefnyddir i ysgrifennu swahili modern cafwyd benthyg peth geirfa o r almaeneg a llawer yn rhagor o r saesneg mae swahili yn dal i fenthyca o r saesneg on hyd yn hyn cymharol fychan yw cyfran y geiriau bath newydd o dras saesneg yn swahili o i gymharu â chyfran y geiriau bath newydd o dras saesneg yn aml i iaith yn ewrop yn ystod yr ymgyrch am annibyniaeth ar dir mawr tanganica yr oedd defnydd swahili yn chwarae rhan sylweddol yn uno r bobl oherwydd ei bod eisoes yn lingua franca ni chysidrwyd ei bod hi n iaith oedd yn perthyn i r bobl swahili yn unig nac o i ddefnyddio yn rhoi mantais i r llwythau swahili dros yr oddeutu o lwythau eraill wedi i tanganica ennill ei hannibyniaeth ym mabwysiadwyd hi n iaith genedlaethol a pharhawyd i ddefnyddio swahili yn fodd i uno r bobl yn un genedl ym mabwysiadwyd polisi o addysgu trwy gyfrwng y swahili yn ysgolion cynradd tansana ar yr un pryd peidiwyd â chefnogi ymdrechion i ysgrifennu rhai o r ieithoedd brodorol eraill am y tro cyntaf ni laciwyd y polisi hwn yn sylweddol tan y au mae saesneg hefyd yn iaith swyddogol y llywodraeth ond yn swahili y cynhelir bywyd cyhoeddus ar lafar swahili yw iaith y mosgau a r eglwysi a r iaith ehangaf ei defnydd ar y cyfryngau er bod swahili yn iaith swyddogol yn ogystal â saesneg saesneg yw prif iaith y llywodraeth ar y cyfan mae statws saesneg yn uwch na statws swahili nid yw defnydd yr iaith wedi treiddio r boblogaeth cystal ag yn tansana yn rhannol oherwydd mai saesneg yw cyfrwng addysg cenia serch hynny mae swahili yn bwnc gorfodol yn ysgolion uwchradd cenia ers nid pawb sy n derbyn addysg uwchradd yn nwyrain affrica ac fe i defnyddir gan yr heddlu a r fyddin ceir un papur newydd yn swahili a rhai rhaglenni radio a theledu defnyddir saesneg yn helaeth gan y cyfryngau a hefyd rhai o ieithoedd brodorol eraill cenia mae r ffaith bod rhai llwythau niferus o ran canran y boblogaeth e e y kikuyu a r luo a nifer sylweddol o bobl yng ngogledd gorllewin cenia yn siarad ieithoedd nad ydynt yn rhan o r teulu iaith bantu yn rhwystro r iaith swahili rhag treiddio n rhwydd fel ail iaith cyffredin yn cenia er bod swahili yn lingua franca yn wganda nid yw wedi bod yn boblogaidd gyda thrwch y boblogaeth dywedir bod swahili yn arfer cael ei gysylltu â r fasnach caethweision ag islam ac â r lluoedd arfog a r heddlu adeg gormes y llywodraethau milwrol cyn annibyniaeth yr oedd y weinyddiaeth brydeinig eisoes wedi ceisio defnyddio swahili yn iaith swyddogol ochr yn ochr â saesneg gan ddysgu swahili yn yr ysgolion i r diben hwn ond rhoddwyd y cynlluniau hyn heibio yng ngwyneb gwrthwynebiad pobl y baganda adeg llywodraeth idi amin bu swahili yn iaith swyddogol ac mae statws iaith genedlaethol wedi ei roi i swahili unwaith eto ers mae cynlluniau ar y gweill i ddechrau dysgu swahili yn bwnc gorfodol yn yr ysgol mewn rhai ardaloedd mae swahili yn iaith masnach bob dydd mae kiswahili yn un o bedair iaith swyddogol yn y congo ac yn iaith y fyddin yng ngorllewin y wlad roedd kiswahili wedi cyrraedd dwyrain y congo gyda r masnachwyr o zanzibar ac arfordir tanganica ymledodd ei ddefnydd yn nhalaith katanga yn y de ddwyrain pan yr agorwyd mwyn gloddiau yno ar droad y g gan ddenu gweithwyr o wahanol lwythau at ei gilydd ymdrechwyd i hybu statws rhyngwladol swahili trwy nifer o gyrff rhyngwladol e e yr undeb affricanaidd a r cenhedloedd unedig a thrwy astudiaeth o r iaith mewn prifysgolion ledled y byd swahili a ddewiswyd yn iaith y trafodaethau yn uwch gyfarfod yr undeb affricanaidd yng ngorffennaf sefydlwyd sefydliad ymchwil swahili ym mhrifysgol dar es salaam rhan o waith y sefydliad yw bathu termau swahili yn rhan o r ymdrech i gystadlu â r saesneg fel iaith safonol y gellid dysgu drwyddi hyd at lefel prifysgol mae yn dasg enfawr i ddatblygu digon o adnoddau dysgu i gynnal addysg trwy gyfrwng swahili ymhob pwnc hyd at lefel prifysgol hyd yn hyn trwy r saesneg yr addysgir hyd yn oed yn y dosbarthiadau uwch yn yr ysgolion uwchradd yn tansania yn cenia ac yn tansana mae swahili a saesneg ill dwy yn ieithoedd swyddogol mae tynfa yn bodoli rhwng yr awydd i ddefnyddio iaith affricanaidd yn hytrach nag iaith imperialaidd gynt fel prif iaith y wlad a r awydd i ddefnyddio a dysgu saesneg er mwyn cystadlu n well yn economaidd yn y byd mae nifer o orsafoedd radio rhyngwladol yn cynnal gwasanaethau yn swahili gan gynnwys voice of america y bbc deutschewelle radio moscow rhyngwladol radio china rhyngwladol all india radio a radio iran mae rhyw tafodiaith yn perthyn i r swahili dim ond tair o r rhain kiunguja amu a mwita sydd wedi ymledu n eang kiunguja yw tafodiaith tref sansibar dyma r dafodiaith a ysgrifennwyd fwyaf pan aethpwyd ati i ysgrifennu yn yr orgraff rufeinig ac erbyn y au hi a fabwysiadwyd yn sylfaen y geiriaduron a r gramadegau oddi wrthi hi felly y tardd swahili safonol ceir tipyn o wahaniaeth rhwng y swahili safonol a siaredir yn gyffredinol yn tansania ac yn cenia yn fras mae swahili tansania wedi cadw rhai o r rhag ddodiaid sydd wedi eu colli yng nghenia ceir hefyd rhai gwahaniaethau mewn geirfa yn nairobi mae tafodiaith sheng wedi datblygu sy n gymysgedd o swahili saesneg kikuyu a rhai ieithoedd brodorol eraill mae traddodiad barddonol swahili yn un cryf yn ogystal â barddoni ar lafar mae cerddi ysgrifenedig swahili ar gael ers tair canrif cred ysgolheigion yr iaith bod rhai o r llawysgrifau cynharaf i oroesi yn arddangos patrymau iaith cyfnod cynharach o rai canrifoedd credant bod traddodiad o ysgrifennu swahili yn bodoli ers y g ond nad oes llawysgrifau wedi goroesi o r cyfnod cynnar gan fod defnydd ysgrifennu yn dirywio yng ngwres a lleithder a thrychfilod arfordir dwyrain affrica cerddi maethion yw trwch y cerddi cynharaf mae r gerdd cynnar hwyaf oll yn farwnad i r proffwyd mohamed ac yn llinell o hyd mae barddoni yn dal i ffynnu mewn papurau newydd ac ar y radio yn cenia a tansana un o r beirdd swahili modern enwocaf yw robert shaaban a oedd hefyd yn awdur ysgrifau mae llenyddiaeth modern swahili yn cynnwys storau a nofelau a llyfrau chwedlau gan gynnwys cyfieithiadau i r swahili o chwedlau brodorol dwyrain affrica n gyffredinol un o r caneuon swahili mwyaf adnabyddus tu allan i ddwyrain affrica yw malaika o cenia yn arbennig yn y fersiwn a recordiwyd gan miriam makeba yn ogystal â cherddi ushairi ceir yn swahili drysorfa helaeth o ddiarhebion methali dywediadau misemo damhegion mafumbo a phosau vitendawili mae n arfer i gyfansoddi penillion i ddathlu achlysur arbennig yn aml caiff cyfres o gerddi moliant mashairi eu datgan mewn dathliad a pharti yn datgan y cerddi ar lafar neu ar gân a phob un yn datgan pennill yn ei dro gyda chytgan i w adrodd gan bawb mae swahili wedi cael benthyg llawer iawn o eiriau o ieithoedd eraill ac mae wedi talu r pwyth yn ôl trwy roi benthyg ambell air i ieithoedd eraill mae geiriau benthyg ac ymadroddion cyfarwydd o r swahili yn cynnwys daw r pwyslais ar eiriau swahili ar y sill cyn yr olaf fel yn gymraeg heblaw am eithriadau ar gyfer rhai geiriau benthyg o r arabeg ac ieithoedd eraill gan amlaf os gwelwch ddwy lafariad wedi eu hysgrifennu un ar ôl y llall maent yn cyfrif fel dwy sill felly yn y gair kioo drych ceir sill ac mae pwyslais y gair ar yr o gyntaf mae m o flaen cytsain arall ar ddechrau gair weithiau yn sill wrth ei hunan ysgrifennir swahili yn ôl y sain yngenir y cytseiniaid yn ddigon tebyg i r un cytseiniaid yn saesneg heblaw am r sy n debycach i r gymraeg mae w ac y yn gytseiniaid yn swahili yngenir ng yn ng g yngenir ng rhywbeth yn debyg i ng gymraeg e e ng ombe buwch yngenir dh fel dd gymraeg yngenir gh rhywle rhwng ch gymraeg a sŵn garglio yngenir llafariaid swahili a e i o u yn ddigon tebyg i lafariaid y gymraeg heblaw bod u yn cael ei ynganu fel w gymraeg mae r llafariaid fel arfer yn weddol fyr ond bod u ryw hanner ffordd rhwng yr w yn y gair twr a r gair tŵr yn gymraeg pan dyblir llafariaid maent yn hir yr wyddor swahili mae ieithoedd cyflynol yn adeiladu geiriau cyfansawdd trwy ychwanegu rhag ac ôlddodiaid at gnewyllyn gair ceir nifer fawr o ragddodiaid yn swahili o flaen berfau enwau ac ansoddeiriau er enghraifft ki yw r rhagddodiad mewn nifer o ieithoedd bantu sy n dynodi ymhlith pethau eraill iaith m yw r rhagddodiad sy n dynodi person neu anifail u yw r rhagddodiad sy n dynodi tir neu enw haniaethol felly nid yw swahili yn air sy n bod ar ei ben ei hun o gwbl gyda llaw mae r cnewyllyn swahili yn dod o r arabeg as sawahili sydd yn golygu rhywbeth yn debyg i drigolion yr arfordir fe allwch gael hyd at rhagddodiad cyn cnewyllyn berf yn swahili oherwydd hyn mae darganfod gair mewn geiriadur swahili yn gallu creu cryn benbleth i ddysgwyr bu wiliam i glasenw gwilym y gorchfygwr neu wiliam y concwerwr yn frenin lloegr o hydref hyd at ei farwolaeth ar medi wiliam oedd brenin normanaidd cyntaf lloegr roedd yn ddisgynnydd i r arweinydd llychlynnaidd rolo ac yn ddug normandi ers roedd ei afael ar normandi yn gadarn erbyn wedi brwydr hir yn ceisio sefydlogi ei afael ar yr orsedd lansiodd ymdrech i reoli lloegr chwe blynedd yn ddiweddarach pan drechodd harold brenin lloegr ym mrwydr hastings yn wiliam oedd mab robert i dug normandi a anwyd i w feistres herleva yn ystod ei blentyndod a i ieuenctid bu brwydro rhwng aelodau gwahanol deuluoedd aristocrataidd normandi er mwyn ennill rheolaeth dros y dug pan oedd yn blentyn yn llwyddodd wiliam i chwalu gwrthryfel a rhoddodd hyn y cyfle iddo sefydlogi ei awdurdod dros y ddugiaeth proses na chwblhaodd tan tua rhoddodd ei briodas yn y au â matilda o fflandrys gefnogwyr pwerus iddo yn fflandrys a oedd yn ffinio ar normandi erbyn ei briodas roedd wiliam wedi trefnu pwy fyddai n eu penodi i swyddi pwysig fel esgobion ac abadau yn yr eglwys normanaidd galluogodd ei bŵer iddo ehangu ei orwelion ac o ganlyniad sefydlogodd ei awdurdod dros maine yn a oedd hefyd yn ffinio ar normandi yn y au a dechrau r au daeth i r amlwg bod wiliam yn ymgeisydd oedd â hawl ar orsedd lloegr a oedd ar y pryd ym meddiant edward y cyffeswr ei gefnder cyntaf roedd ymgeiswyr posibl eraill hefyd gan gynnwys yr iarll seisnig harold godwinson a enwyd gan edward y cyffeswr ar ei wely angau fel ei olynydd yn ionawr er hynny dadleuodd wiliam fod edward wedi addo r goron iddo ef a bod harold godwinson wedi tyngu ei gefnogaeth i w hawl ar y goron ar sail hynny penderfynodd wiliam adeiladu fflyd fawr o longau a goresgyn lloegr yn cafodd fuddugoliaeth gadarn yn erbyn harold godwinson ym mrwydr hastings lle lladdwyd harold ar hydref wedi sawl brwydr arall coronwyd wiliam yn frenin lloegr ar ddiwrnod nadolig yn llundain bu nifer o wrthryfeloedd aflwyddiannus yn erbyn wiliam fel brenin ond erbyn roedd gafael gadarn gan wiliam ar loegr a galluogodd hyn iddo i dreulio r mwyafrif o i deyrnasiad ar gyfandir ewrop bu ymdrechion cychwynnol y normaniaid o dan arweinyddiaeth wiliam i reoli r tiroedd a oedd ym meddiant rheolwyr cymru yn fethiant i raddau ond wedi marwolaeth wiliam yn dechreuodd y normaniaid ddangos eu rheolaeth dros y cymry gan greu brwydr am bŵer a fyddai n para am ganrifoedd nodweddwyd blynyddoedd olaf wiliam ar yr orsedd gan drafferthion yn ei diroedd ewropeaidd problemau gyda i fab robert a r daniaid hefyd yn bygwth goresgyn lloegr yn gorchmynnodd arolwg arbennig o r holl diroedd yn lloegr dyma gynnwys llyfr dydd y farn bu farw ym medi wrth arwain ymgyrch yng ngogledd ffrainc a chladdwyd ef yn caen yn ystod ei deyrnasiad yn lloegr adeiladwyd cyfres o gestyll sefydlwyd cenhedlaeth newydd o aristocratiaid normanaidd ar dir lloegr a bu newidiadau yng nghyfansoddiad y glerigaeth yn lloegr ni lwyddodd i gyfuno ei holl diroedd mewn un ymerodraeth ond ceisiodd weinyddu a rheoli pob uned yn annibynnol rhannwyd ei diroedd wedi ei farwolaeth rhoddwyd normandi i robert ac etifeddwyd lloegr gan ei ail fab ganedig a oroesodd sef wiliam cyfansoddyn cemegol gwyn yw halen a r enw cemegol arno yw sodiwm clorid fformiwla nacl defnyddir halen i roi blas ar fwyd ac i gadw neu brisyrfio cigoedd mae ychydig ohono n hanfodol i gynnal dyn ac anifeiliaid byw ond mae gormod yn wael i r iechyd neu hyd oed angheuol defnyddir ef i ddadlaith rhew ar y ffyrdd dyma gofnod yn nyddiadur william jones moelfre aberdaron mae n son llawer am nôl halen fel arfer yn yr hydref ond hau halen beth a olygai a r dyddiad ynghanol y tymor a thybed a oes a wnelo tyddyn cae halen bach ym mhlwyf llandwrog rhywbeth â r cwestiwn mae yna lawer o enghreifftiau o enwau tebyg ar hyd a lled cymru anatomeg o r groeg anatomia sef gwahanu a thorri i fyny yw astudiaeth adeiladwaith a threfniant organebau byw astudiaeth anatomeg anifeiliaid yw sŵtomeg ac astudiaeth anatomeg planhigion yw ffytonomeg canghennau pwysicaf anatomeg ydy anatomeg gymharol ac anatomeg ddynol mae r gair anatomi fodd bynnag yn cyfeirio at rannau o r corff dynol yn hytrach na r pwnc yr astudiaeth wyddonol o sut mae r corff dynol yn gweithio ydy anatomeg ddynol hefyd anatomi dynol mae dwy ran i r asudiaeth hon dros y blynyddoedd mae anatomeg wedi datblygu drwy disectio cofnodi a llunio cronfa o wybodaeth am yr organau defnyddiwyd a defnyddir heddiw hefyd gyrff anifeiliaid a chyrff marw dynol i ychwanegu at y wybodaeth hon ni ddylid fodd bynnag gymysgu anatomeg gyda anatomeg patholegol neu histopatholeg sef asudio meinweoedd microscopic organau wedi u heintio ar wyneb y corff ceir nifer o wrthrychau hawdd eu hadnabod fel cerrig milltir ar draws y corff cyfan mae lawfeddygon a milfeddygon yn defnyddio r wybodaeth hon o wyneb y corff fel canllaw pwysig i wybod beth sydd o dan y croen cymharu r gwahanol strwythurau o fewn gwahanol anifeiliaid y mae anatomeg gymharol roedd syr richard owen sefydlydd yr amgueddfa brydeinig yn un o brif arbenigwyr ewrop ar y pwnc cymharu gwahanol genedligrwydd a hil bodau dynol y mae anatomeg anthropolegol astudiaeth artistig o r anatomi dynol ac anifail ydyw anatomeg artistig o r groeg y tardd y gair anatomeg neu anatomi anatom dyrannu saesneg dissection o anatmn torri fyny a ddaw o r gair an fyny a tmn torri yn yr g y mwyaf nodedig a thad anatomeg efallai yw rhannodd claudius galenus a enwir yn ddiweddar yn galen neu galen o bergamon twrci heddiw rhannodd y corff dynol yn sawl maes gan gynnwys anatomeg ffisioleg patholeg fferylliaeth a niwroleg yn ogystal ag athroniaeth a rhesymeg anifeiliaid a ddyranwyd gan mwyaf yn y cyfnod hwn ystyrir y de humani corporis fabrica llyfr yn yr iaith ladin am ffisioleg gan andreas vesalius yn garreg filltir bwysig yn hanes anatomeg rhennir y gyfrol yn saith llyfr yn alexandria yr henfyd y gwnaed y gwaith o gofnodi r corff fwyaf trylwyr gyda herophilus ac erasistratus g yn gynhyrchiol iawn dyma r ddau a ddechreuodd ddyranu r corff er mwyn ei astudio n wyddonol erasistratus a praxagoras a sylweddolodd fod gwahaniaeth rhwng gwythienau veins a r rhydweliau arteries bardd emynydd ac awdur rhyddiaith grefyddol oedd william williams tua chwefror ionawr neu williams pantycelyn roedd yn frodor o blwyf llanfair ar y bryn sir gaerfyrddin mae n cael ei adnabod fel pantycelyn ar ôl enw y ffermdy y bu n byw ynddo yn y bryniau ger pentre tŷ gwyn cafodd droedigaeth wrth wrando ar howel harris yn pregethu yn nhalgarth yn er iddo fod yn gurad i theophilus evans am gyfnod gwrthodwyd ei urddo yn offeiriad yn eglwys loegr yn oherwydd ei gysylltiadau â r methodistiaid ar ôl hynny canolbwyntiodd ar weithio dros y mudiad methodistaidd roedd yn bregethwr teithiol a daeth yn enwog am ei allu arbennig i arwain seiadau ef ynghyd â daniel rowland a howel harris oedd prif arweinwyr y methodistiaid yng nghymru yn y ddeunawfed ganrif trwy ei emynau yn enwedig ef yw un o r dylanwadau pwysicaf ar y diwylliant cymraeg yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a r ugeinfed ganrif saif capel coffa william williams pantycelyn yn llanymddyfri claddwyd ef yn eglwys llanfair ar y bryn ar gyrion tref llanymddyfri roedd yn awdur toreithiog yn y gymraeg cyhoeddodd gyfres o gasgliadau o emynau dwy gerdd hir uchelgeisiol sef golwg ar deyrnas crist a bywyd a marwolaeth theomemphus ynghyd â nofer o lyfrau rhyddiaith cyfieithiadau a marwnadau daethpwyd i w adnabod wrth enw r fferm a fu n gartref iddo pantycelyn ond fe i hadnabyddir hefyd fel y pêr ganiedydd oherwydd dwysder a melysder ei ganu mae r enw hwn yn seiliedig ar y cyfeiriad at dafydd y salmydd yn y beibl fel peraidd ganiedydd israel ysgrifennodd rai emynau saesneg mae ei emyn guide me o thou great jehovah sy n cynnwys y geiriau bread of heaven feed me now and evermore ac a genir fel arfer ar yr emyn dôn cwm rhondda yn parhau yn hynod boblogaidd yn fyd eang gwleidydd cymreig aelod o blaid cymru ac aelod o gynulliad cenedlaethol cymru yw helen mary jones ganwyd mehefin etholwyd dros etholaeth llanelli ar ddyfodiad y cynulliad ym collodd afael ar y sedd etholaethol o pleidlais yn etholiad ond fe i hetholwyd i gynrychioli rhanbarth gorllewin a chanolbarth cymru dros blaid cymru ail etholwyd jones dros etholaeth llanelli yn ond collodd y sedd unwaith eto yn dychwelodd i r cynulliad yn yn dilyn ymddiswyddiad simon thomas fe i ganwyd yn colchester a derbyniodd ei haddysg yn colchester county high school for girls yn ysgol uwchradd llanfair caereinion ym mhowys ac ym mhrifysgol cymru aberystwyth mae hi n chwaer i r awdur a digrifwr myfanwy alexander cyn dod yn wleidydd bu n gweithio ym maes addysg arbennig gan ddal gwahanol swyddi mewn gwaith cymdeithasol a chymunedol a chyda phobl ifainc mae ei diddordebau gwleidyddol yn cynnwys materion amgylcheddol cyfiawnder cymdeithasol cyfleoedd cyfartal hawliau plant a chyflogaeth fe fu hi n aelod o r grŵp ymgynghorol ar sefydlu r cynulliad cenedlaethol ymladdodd hi am sedd seneddol islwyn yn etholiad cyffredinol yn erbyn neil kinnock arweinydd y blaid lafur ar y pryd ac am sedd sir drefaldwyn yn etholiad cyffredinol yn daeth helen yn ail i ieuan wyn jones yn etholiad arweinyddiaeth plaid cymru mae jones wedi dal nifer o swyddi gwleidyddol ar lefel cangen etholaeth ac yn genedlaethol o fewn plaid cymru a bu yn fyfarwyddwraig cyfleoedd cyfartal y blaid cyn cael ei hethol i r cynulliad roedd hi n uwch reolwraig datblygiad gyda r comisiwn cyfleoedd cyfartal yng nghymru yn y cynulliad bu n gysgod weinidog dros addysg ac yn gysgod weinidog iechyd ac roedd yn aelod o bwyllgor yr amgylchedd cynllunio a thrafnidiaeth y pwyllgor cyfleoedd cyfartal pwyllgor partneriaeth y sector wirfoddol a phwyllgor ardal de orllewin cymru roedd hi n gadeirydd plaid cymru rhwng a yn dilyn ymddiswyddiad simon thomas yng nghorffennaf cynigiwyd y sedd i helen mary jones fel y nesaf ar y rhestr rhanbarthol ac ar awst cadarnhawyd y byddai n cymryd y sedd a dychwelyd i r cynulliad cyn hynny roedd hi n gyfarwyddwr cynorthwyol yn academi morgan prifysgol abertawe gwleidydd cymreig ac aelod o blaid cymru yw rhodri glyn thomas ganwyd ebrill bu n aelod cynulliad ac dros etholaeth dwyrain caerfyrddin a dinefwr ers sefydlu r cynulliad ym ond ni safodd fel ymgeisydd yn etholiad cynulliad cenedlaethol cymru ganwyd thomas yn wrecsam gweinidog o langadog oedd tadcu rhodri glyn thomas magwyd ei dad yn llangadog a bu n athro yn ysgol ramadeg y gwendraeth aeth rhodri i ysgol bodhyfryd wrecsam ac yna i ysgol morgan llwyd wrecsam cyn gadael am brifysgol cymru aberystwyth ym i astudio am radd yn y gymraeg wedi graddio ym astudiodd am radd bd mewn diwinyddiaeth ym mhrifysgol cymru bangor ym astudiodd rhodri am radd mth ym mhrifysgol cymru llanbedr pont steffan yn darllen diwinyddiaeth americanaidd ym ymladdodd hen sedd seneddol caerfyrddin yn yr etholiad cyffredinol dros y blaid yn etholiad cyffredinol safodd yn etholaeth dwyrain caerfyrddin a dinefwr ym ymladdodd yr un etholaeth yn etholiadau r cynulliad gan ennill o o bleidleisiau a chynyrchu gogwydd enfawr o yn erbyn y blaid lafur cadwodd y sedd yn etholiadau r cynulliad yn a ei brif ddiddordebau gwleidyddol yw materion gwledig materion cymdeithasol busnes ac economeg trafnidiaeth fe yw gweinidog yr wrthblaid ar iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn y cynulliad cenedlaethol ac yn ddirprwy arweinydd grwp plaid cymru yn y cynulliad ac yn aelod o r pwyllgor iechyd a r pwyllgor materion ewropeaidd daeth yn weinidog treftadaeth llywodraeth cymru yn ond bu rhaid iddo ymddiswyddo fel gweinidog yn dilyn cyfres o gamgymeriadau honedig dywedir iddo gerdded i mewn i dafarn gerllaw adeilad y cynulliad gyda sigâr yn ei law pan oedd ysmygu mewn adeiladau yn anghyfreithiol derbyniwyd ei ymddiswyddiad gan ieuan wyn jones arweinydd plaid cymru roedd richard price chwefror ebrill yn athronydd radicalaidd ac yn awdur galwyd ef yn gyfaill dynolryw ac roedd yn ddyn hynod o boblogaidd yn ei amser cafodd ei eni ar ffermdy o r enw tynton neu tyn ton yn llangeinwyr tua milltir i r gogledd o dref pen y bont ar ogwr priododd ei dad rees price ddwywaith yr ail dro gyda mam richard catherine roedd hi n ferch i dr richards o ben y bont ar ogwr roedd y teulu n ddysgedig ag yn eitha cyfoethog dau o hoff ddiddordebau richard oedd cerdded a marchogaeth cyfnither richard price oedd ann thomas ne madox sef y ferch o gefn ydfa sentar neu anghydffurfiwr oedd ei dad gŵr a gredai mewn disgyblaeth lem yn y cartref yr adeg yma gadawai llawer o glerigwyr eu heglwysi gan na fedrant dderbyn y llyfr gweddi fel gair duw ac roedd un o r rhain y parch samuel jones yn ficer yn llangynwyd roedd yntau n ŵr dysgedig iawn a phan adawodd yr eglwys fe i dilynwyd gan nifer o deuluoedd yr ardal gan gynnwys teuluoedd tynton a chefn ydfa sefydlodd samuel goleg yn ei dŷ ym mrynllywarch ac un o i ddisgyblion gloywaf oedd rees price a afaelodd yn yr awennau pan fu farw samuel jones symudwyd y coleg neu r academi fel y cafodd ei alw i tynton a daeth price yn weinidog drwy ei ysbrydoliaeth ef a i oruchwyliaeth codwyd dau gapel i gynnal cyfarfodydd anghydffurfiol yn y betws ac wrth droed gallt castell newydd pen y bont ar ogwr rhagwelodd rees y byddai ei fab richard yn disgleirio mewn busnes ac i r perwyl hwnnw yn bymtheg oed danfonwyd ef i goleg yn nhalgarth cafodd ei addysg ym mhentwyn gan samuel jones yn chancefield gan vavasor griffiths ac yna yn moorfields gan john eames pan fu farw ei fam catherine yn newidiwyd bywyd richard roedd ei dad eisioes wedi marw flwyddyn ynghynt yn un deg saith oed aeth i lundain ble roedd ewyrth iddo n byw y parch samuel price myfyriwr arall a elwodd o r addysg ym mrynllywarch wedi pedair blynedd mewn coleg yn llundain ordeiniwyd richard price yn gaplan yn fuan fe i ystyriwyd yn bregethwr medrus ac ymddiddorai mewn rhyddid gwledydd a phobl bu n weinidog yn newington a hackney yn mlwydd oed cyhoeddodd review of the principal uestions in morals gyda i syniadau ar foeseg felly n rhagflaenu rhai immanuel kant ar wahân i w bwysigrwydd fel athronydd moeseg ac ym myd actiwariaeth dylanwadodd ar y chwyldro americanaidd gan gysylltu yn aml gyda benjamin franklin adams a thomas jefferson dylanwadodd hefyd ar gyfansoddiad america roedd yn gryf ei syniadau dros hawliau merched a dylanwadodd ar y ffeminist mary wollstonecraft a ddatblygodd ei syniadau ef ar egalitariaeth ffrengig cyhoeddodd lawer ym myd ystadegau ac arian hefyd a chafodd ei dderbyn gan y gymdeithas frenhinol oherwydd y cyfraniadau hyn roedd yn ffrind i r mathemategydd thomas bayes golygodd ei waith enwocaf sef essay towards solving a problem in the doctrine of chances sy n cynnwys theori bayes un o theoriau pwysicaf a sgwennwyd ar debygolrwydd roedd ei gyflwyniad i r gyfrol yn cynnwys rhan o gonglfeini r theori hwn ar ystadegau bayesaidd pan ddechreuodd rhyfel annibyniaeth america ar fed ebrill daeth ei awr fawr a daeth i boblogrwydd byd eang cyhoeddodd observations on the nature of civil liberty the principles of government and the justice and policy of the war with america yn a gwerthwyd o gopiau o fewn dyddiau ailgyhoeddwyd rhifyn rhatach a gwerthwyd dros ddwywaith cymaint roedd y pamffled yn condemnio cynnig shelburne a deddfau dros goloneiddio america fe i beirniadwyd yn hallt fodd bynnag gan adam ferguson yr esgob william markham john wesley ac edmund burke rhoddwyd iddo ryddid dinas llundain a chredir i w bamffled ddylanwadu ar ddatganiad annibyniaeth yr unol daleithiau yng ngwanwyn cyhoeddodd ail bamffled am ddyledion prydain i america a r rhyfel yno mae r undeb ewropeaidd ue yn gymuned wleidyddol ac economaidd sydd â nodweddion goruwchgenedlaethol a rhyng lywodraethol mae n cynnwys o aelod wladwriaethau sefydlwyd yr ue ym gan gytundeb maastricht er i r broses o integreiddio ewropeaidd gychwyn gyda r gymuned economaidd ewropeaidd cee a luniwyd gan chwe gwlad ewropeaidd ym creodd yr ue farchnad sengl sy n ceisio gwarantu r rhyddid i symud pobl nwyddau gwasanaethau a chyfalaf yn ddirwystr rhwng yr aelod wladwriaethau mae r ue yn cynnwys polisau cyffredin dros fasnach amaethyddiaeth pysgodfeydd a datblygiad rhanbarthol ym cyflwynodd yr ue arian cyfredol cyffredin sef yr ewro a fabwysiadwyd gan aelod wladwriaeth mae hefyd wedi datblygu rôl mewn materion polisi tramor a chyfiawnder a materion cartref gyda bron miliwn o ddinasyddion cynhyrchodd yr ue gynnyrch mewnwladol crynswth y pen o triliwn triliwn yn mae n cynrychioli ei aelodau o fewn sefydliad masnach y byd ac mae n bresennol fel sylwedydd yn uwch gynadleddau r g mae o aelodau r ue yn aelodau o nato mae gan yr ue bum sefydliad swyddogol sef senedd ewrop cyngor yr undeb ewropeaidd y comisiwn ewropeaidd llys cyfiawnder ewrop a llys archwilwyr ewrop yn ogystal â gwahanol gyrff eraill er enghraifft banc canolog ewrop a phwyllgor y rhanbarthau mae dinasyddion yr ue yn ethol aelodau senedd ewrop bob pum mlynedd yn y deyrnas unedig cafwyd refferendwm yn ar y cwestiwn a ddylai r du adael yr ue neu aros yn aelod roedd mwyafrif pleidleisiau yr alban a gogledd iwerddon i aros yn ogystal a ardaloedd eraill fel llundain caerdydd gwynedd a cheredigion er hynny roedd mwyafrif ar draws y du i adael o i ganwyd yr undeb ewropeaidd fel cydffederasiwn o wledydd i ail adeiladu ewrop ar ôl yr ail ryfel byd ac er mwyn rhwystro hunllef rhyfel arall cymuned ewropeaidd economaidd neu marchnad gyffredin oedd enw cyntaf yr ue newidiwyd yr enw i cymuned ewropeaidd ac wedyn i undeb ewropeaidd wedi dechrau fel undeb masnach datblygodd yr ue i fod yn undeb economaidd a gwleidyddol ers gorffennaf mae o aelod wladwriaethau yn yr undeb ewropeaidd ond dim ond o wledydd sefydlodd y cee ym ymunodd saith gwladwriaeth â r cee ar ôl y cychwyn ffurfiwyd yr ue yn wreiddiol yn gan wladwriaethau r cee mae o wladwriaethau pellach wedi ymuno â r ue erbyn hyn cafodd yr ynys las ymreolaeth gan denmarc ym a gadawodd yr ue ym ar ôl refferendwm gweler hefyd y brif erthygl ehangu r undeb ewropeaidd gadawodd y du ym ar ôl refferendwm mae pum gwlad yn ymgeiswyr swyddogol i fod yn rhan o r ue gwlad yr iâ cyn weriniaeth iwgoslafaidd macedonia montenegro serbia a thwrci mae albania a bosnia hertsegofina yn cael eu ystyried yn swyddogol fel ymgeiswyr potensial rhestrir cosofo fel ymgesiydd potensial hefyd ond ni ystyrir cosofo fel gwlad annibynnol gan y comisiwn ewropeaidd gan nad yw pob gwlad yn cydnabod cosofo fel gwlad gwbl ar wahân i serbia heb fod yn aelod wladwriaethau o r ue nac yn ymgeiswyr am aelodaeth mae perthynas arbennig â r ue gan sawl gwlad e e monaco ac andorra mae maint holl dirwedd aelod wladwriaeth yr ue yn kmsup petasai r ue yn un wlad byddai n seithfed fwyaf yn y byd roedd poblogaeth yr ue sef poblogaeth aelod wladwriaethau r ue o dan delerau cytundeb maastricht yn miliwn ym mis mawrth ac felly petasai n un wlad yn drydedd ar ôl india a tsieina yr undeb ewropeaidd yw r gyfundrefn ryngwladol fwyaf pwerus yn y byd mae nifer o aelod wladwriaethau wedi rhoi hawliau sofraniaeth genedlaethol i r ue er enghraifft arian polisi ariannol marchnad fewnol masnach dramor ac felly mae r ue yn datblygu yn rhywbeth tebyg i wladwriaeth ffederal beth bynnag nid ydyw n wlad ffederal ond mae n pwysleisio subsidiarity term arbennig sy n disgrifo r egwyddor o benderfynu pethau mor agos â phosib i r bobl sy n cael eu heffeithio gan y penderfyniadau mae r aelod wladwriaethau yn rheoli r cytundebau ac ni all yr ue drosglwyddo hawliau ychwanegol o r aelod wladwriaethau i r ue mae gan yr ue bum sefydliad swyddogol sefydliadau gwleidyddol yw r senedd y cyngor a r comisiwn sy n dal grym gweithredol a deddfwriaethol yr undeb mae r senedd yn cynrychioli r dinasyddion mae r cyngor yn cynrychioli eu llywodraethau ac mae r comisiwn yn cynrychioli r budd ewropeaidd cyffredinol y comisiwn yn unig sydd â r hawl i ddrafftio deddfwriaeth cyflwynir deddfwriaeth ddrafft i r senedd a r cyngor y mae rhaid iddynt ei chymeradwyo er bod y weithdrefn benodol yn dibynnu ar bwnc y ddeddfwriaeth dan sylw unwaith wedi i chymeradwyo ac wedi i llofnodi mae r ddeddfwriaeth yn dod i rym dyletswydd y comisiwn yw sicrhau y cydymffurfir â chyfraith yr undeb deg gwlad mwyaf eu heconomi gan gyfrif yr undeb ewropeaidd fel un wlad mwyaf o ran cynnyrch mewnwladol crynswth yn mae hefyd nifer o gyrff ac asiantaethau pwysig eraill nad ydynt yn sefydliadau swyddogol mae r rhain yn cynnwys dau bwyllgor ymgynghorol sef pwyllgor y rhanbarthau a r pwyllgor economaidd a chymdeithasol sy n rhoi eu cyngor ynghylch materion rhanbarthol economaidd a chymdeithasol mae cyrff ac asiantaethau eraill yn cynnwys bydd cytundeb lisbon yn gwneud nifer o newidiadau i fframwaith sefydliadol yr undeb daw r cyngor ewropeaidd a banc canolog ewrop yn sefydliadau llawn a chaiff llys y gwrandawiad cyntaf ei ailenwi yn lys cyffredinol dechreuodd yr ue fel grŵp o wledydd yn cydweithredu n economaidd ar ôl yr ail ryfel byd datblygodd wedyn i gynnwys cydweithredu gwleidyddiol fel hynny roedd pŵer gwleidyddiol yn symud o r aelod wladwriaethau i sefydliadau r ue beth bynnag mae hynny n cael ei cydbwyso gan y ffaith bod gan nifer o aelod wladwriaethau draddodiad o lywodraeth gryf yn eu rhanbarthau mae pwysigrwydd rhanbarthau ewrop yn cynyddu a sefydlwyd pwyllgor y rhanbarthau trwy gytundeb maastricht ers blynyddoedd mae unigolion a grwpiau wedi bod yn pwyso ar yr undeb a llywodraeth y deyrnas unedig i godi statws swyddogol yr iaith gymraeg o fewn yr undeb ar tachwedd gwnaeth alun ffred jones hanes drwy ddefnyddio r gymraeg mewn cyfarfod o gyngor gweinidogion undeb ewrop am y tro cyntaf erioed siaradodd fel gweinidog dros dreftadaeth cymru yn rhan o ddirprwyaeth y du i r cyfarfod cyfieithwyd araith y gweinidog mewn canlyniad i gytundeb rhwng llywodraethau cymru a r du ac undeb ewrop a gytunwyd yng ngorffennaf coginio yw r broses o baratoi bwyd drwy osod gwres dewis mesur a chyfuno amrys o gynhwysion mewn modd trefnus er mwyn cynhyrchu bwyd diogel a bwytadwy mae r broses yn cynnwys amryw helaeth o ddulliau offer a chyfuniadau o gynhwysion i newid blas golwg ansawdd neu dreuliadedd bwyd mae r ffactorau sy n effeithio ar y canlyniad yn cynnwys amrywiaethau yn y cynhwysion amodau r awyrgylch offer a r person gallus sef y cogydd sy n gwneud y coginio mae amrywiaeth eang coginio yn fyd eang yn adlewyrchu r amrywiaethau mewn diwylliant amaethyddiaeth esthetig economi cymdeithas a chrefydd ar draws y byd mae gosod gwres ar fwyd fel arfer ond nid bob tro yn ei newid yn gemegol gan effeithio ar y blas golwg ansawdd a i werth maeth mae dulliau o goginio sy n cynnwys berwi gyda hylif mewn llestr wedi cael ei ymarfer ers y fed mileniwm cc yn dilyn dyfodiad crochenwaith mae r rhyl yn dref glan môr yn sir ddinbych sir y fflint yn draddodiadol yng ngogledd cymru fe i lleolir i r dwyrain o r foryd aber afon clwyd ar hyd yr arfordir i r gorllewin mae bae cinmel a milltir i r dwyrain mae prestatyn filltir i r de mae tref rhuddlan ei phoblogaeth yw cyfrifiad mae gan y rhyl un o r traethau gorau yn y gogledd sy n denu ymwelwyr lu yn yr haf i ymdrochi a mwynhau r tywod euraidd mae r prom llydan yn enwog am ei barlwrs gemau neuaddau bingo a siopau cofroddion rhad yr atyniad mawr heddiw yw canolfan yr haul a i thŵr trawiadol ar ben gorllewinol y prom ceir y ffair hwyl a i holwynion a big dipper gerllaw mae r llyn morwrol marine lake a r trên bach i blant sy n rhedeg oddi amgylch iddo yn harbwr y foryd lle rhed afon clwyd i r môr ceir nifer o gychod pysgota a hamdden a gorsaf y bad achub y brif ardal siopio yw r stryd fawr sy n ymestyn rhwng y prom a r orsaf drenau darganfuwyd matog wedi i wneud o gorn carw yn nechrau r g yn ystod archwiliad o olion cyn hanes a ellir ei weld pan fo r môr ar drai mae dyddio carbon wedi ei osod yn y g cc cyfeirir at y lleoliad fel splash point nid nepell o r heulfan modern a gellir gweld hen foncyffion fforest a arferai dyfu yno rhwng a o flynyddoedd yn ôl does dim sôn am y rhyl yn llyfr thomas pennant yn nac ychwaith gan william bingley yn ond mae sawl dogfen yn cyfeirio at dŷ o r enw hill house neu hillouse a hullhouse o r gair hill am allt a hynny ynmor bell yn ôl â mae n bosib felly i r dref gael ei ho r tŷ hwn gan nad oes yr un gallt i w weld am rai milltiroedd ac mae n bosib y cyfeirir at motte rhyw gaer a oedd yn arfer amddiffyn aber afon clwyd cyfeirir at ddyn o r enw gronou del hull yn er enghraifft dywed lewis yn ei lewis s topographical dictionary argraffwyd yn previously to the year rhyl consisted only of a few scattered dwellings yn ei lyfr wanderings and excursions in north wales gan thomas roscoe a gyhoeddwyd yn dywed yr awdur the place owes it s prosperity to its contiguity to liverpool from which town it is only distant three or four hours sail to its being the outlet of the vale of clwyd and the northern point from which travellers start on their excursions to the beautiful scenery of wales and to its fine and extensive beach yn roedd y boblogaeth yn o drigolion a llai yn o drigolion roedd y rhyl yn dechrau datblygu fel canolfan gwyliau glan môr ac roedd y llongau o lerpwl yn angori ger traeth y rhyl a byddai pysgotwyr lleol yn cludo r teithwyr i r lan erbyn roedd gwasanaeth llongau ager rheolaidd yn bodoli ac felly codwyd pier bychan yn y foryd hwyliai gwasanaeth paced rhwng lerpwl a rhuddlan byddai nwyddau fel grawn yn cael eu cludo hefyd yn ogystal â theithwyr arhosodd y foryd y brif ffordd i deithwyr o ogledd orllewin lloegr gyrraedd y rhyl tan pan agorodd gorsaf reilffordd y rhyl cofnodir i dros o longau hwyliau gael eu hadeiladu yn y foryd yn hanner cyntaf y g fel yn achos nifer o drefi glan môr eraill yng nghymru tyfodd y rhyl yn gyflym yn y g gwestai preifat megis y royal hotel a r mostyn arms hotel y new inn a r manchester arms y belvoir a r family hotel a thai gwely a brecwast yw llawer o r tai a godwyd yno erbyn heddiw ceir ambell enghraifft o bensaernaeth briciau coch fictoraidd o r cyfnod hwnnw hefyd er enghraifft neuadd frenhinol y blodau sy n farchnad dan do heddiw a neuadd y dref mae r rhyl wedi dioddef dwy broblem fawr yn y degawdau diwethaf sef methu cystadlu yn y farchnad gwyliau poblogaidd a r mewnlifiad o bobl ddi waith o drefi gogledd orllewin lloegr mae nifer o r hen westai a r tai teras yn fflatiau rhad erbyn hyn ac mae r dref yn dioddef problemau cymdeithasol o u herwydd yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae gorsaf drenau rhyl ar orsaf reilffordd arfordir gogledd cymru mae nifer fawr o fysus lleol yn rhedeg yn y dref ei hun ac i r trefi cyfagos cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol cymru yn y rhyl ym a ymgyrchydd hawliau iaith oedd eileen beasley ebrill awst gyda i gŵr trefor beasley mae hi n enwog am eu hymgyrch i fynnu papur treth cymraeg neu ddwyieithog gan gyngor dosbarth gwledig llanelli yn ystod pumdegau r ugeinfed ganrif yr adeg honno nid oedd statws i r gymraeg o gwbl dim ffurflenni swyddogol gan gyrff cyhoeddus nac arwyddion ffyrdd dwyieithog mae eileen beasley wedi ei galw yn fam gweithredu uniongyrchol yng nghymru ac yn rosa parks cymru ysgrifennodd angharad tomos lyfr am ymgyrch eileen sef darn bach o bapur un o ardal hendy gwyn ar daf yn sir gaerfyrddin oedd catherine eileen james aeth i goleg prifysgol caerdydd a daeth yn athrawes glwr ym mhwll y morlais llangennech oedd trefor fe wnaethant gwrdd yng nghyfarfodydd plaid cymru a daethant o dan ddylanwad d j davies a r wea priododd y ddau ar gorffennaf a phrynu tŷ yn yr allt llangennech ym ar ôl priodi a symud i langennech y gwnaethant benderfynu y dylent wrthod talu r dreth ar y tŷ oni chaent gais yn gymraeg buont yn y llys gwaith ac fe fu r bwmbeilaid yno bedair gwaith gan fynd â mwyafrif eu dodrefn o r tŷ ar rai achlysuron ar ôl wyth mlynedd o ymgyrchu fe gawsant eu papur treth dwyieithog ym nid yn unig roedd y gymraeg yn anweledig fel iaith ar gyfer materion swyddogol yn y cyfnod hwn roedd ymgyrchu mor uniongyrchol er mwyn defnyddio r gymraeg gyda r wladwriaeth yn beth newydd ac yn gwbl anarferol meddai dafydd iwan er mai cymraeg oedd iaith gyntaf mwyafrif llethol pobl llanelli ar y pryd fel mwyafrif swyddogion cyngor dosbarth gwledig llanelli y farn gyffredinol yn y dref yr adeg honno a gweddill cymru oedd bod y teulu yn afresymol yn eu gofynion roedd statws y gymraeg yn isel tu hwnt a i siaradwyr cyffredin yn barod i amddiffyn lle r saesneg fel yr unig iaith swyddogol yng nghymru fodd bynnag ysbrydolwyd rhai gan ymgyrch y beasleys meddai saunders lewis yn anterth ei ddarlith enwog tynged yr iaith ym a fu n ysbrydoliaeth i sefydlu cymdeithas yr iaith gymraeg yn yr un flwyddyn roedd y gweithredu uniongyrchol torfol a welwyd gan aelodau cymdeithas yr iaith gymraeg yn y chwedegau a r degawdau dilynol wedi u hysbrydoli i raddau helaeth gan weithredu unig teulu r beasleys yn ystod y degawd blaenorol ddechrau r au bu trefor yn annerch cyfarfod o gangen coleg prifysgol cymru aberystwyth o blaid cymru drwy weithgarwch plaid cymru y bu iddynt gwrdd yn y lle cyntaf yn etholiad seneddol safodd trefor beasley dros blaid cymru yn etholaeth aberdâr safodd y ddau dros ward llangennech yn etholiad cyngor dosbarth gwledig llanelli a chafodd y ddau yr un faint o bleidleisiau sef a oedd yn ddigon i w hethol ar y pryd nid oedd gan adeiladau r cyngor dai bach i fenywod hyd yn oed bu farw trefor beasley ym bu farw eileen beasley yn ar achlysur gan gymdeithas yr iaith gymraeg talu teyrnged i eileen beasley yn canodd gerallt lloyd owen gywydd iddi yn moli ei chyfraniad i sicrhau parhad y gymraeg roedd deddfau uno a sy n derm camarweiniol yn ddwy ddeddf a basiwyd yn san steffan i gorffori cymru n wleidyddol â theyrnas lloegr yngyd â i huno a i chysylltu â hi ac i ddileu r iaith gymraeg saesneg o hyn ymlaen oedd iaith swyddogol y gyfraith a gweinyddiaeth a pharhaodd felly hyd at ddiwedd y au oherwydd cweryl harri viii gyda r pab yr oedd yn ofni y byddai gwrthryfel yn dod o ffrainc drwy iwerddon ac yna cymru ac felly fe benderfynnodd y byddai rhaid uno cymru â lloegr cyfyngwyd ar ryddfreintiau yng nghymru iwerddon lloegr a calais mae hefyd yn debygol fod elw ariannol wrth wraidd y penderfyniadau hyn roedd hefyd yn gweld yr iaith gymraeg yn fygythiad ac er fod o bobl cymru yn siarad cymraeg yn unig gwaharddwyd y gymraeg o r llysoedd a i hamddifadu o statws swyddogol gan y ddeddf dienyddiwyd rhys ap gruffudd sef ŵyr rhys ap thomas yn gan adael chwerwder tuag at y cymry fe i cyhuddwyd ar gam o frad yn erbyn harri ac fe i dienyddiwyd fel rebel hyd hynny roedd cyngor cymru a r gororau wedi llwyddo i gadw rhywfaint o drefn drwy ddulliau mwy traddodiadol dan arweiniad yr rowland lee ymgais oedd deddf i gysoni r system gyfreithiol yn y ddwy wlad drwy sefydlu egwyddorion ar gyfer gweinyddu cyfraith a chyfiawnder yng nghymru yn yr un modd ag a wneir yn y deyrnas hon roedd yr ail ddeddf yn ddatblygiad o hyn a thrwy hynny daeth perthynas wleidyddol gweinyddol a chyfreithiol y ddwy wlad yn nes creodd deddf bump o siroedd newydd sir drefadwyn sir ddinbych sir faesyfed sir frycheiniog a sir fynwy yn ychwanegol at y chwe sir oedd eisoes yn ffurfio tywysogaeth cymru sir aberteifi sir feirionnydd sir fôn sir gaerfyrddin sir gaernarfon a sir y fflint a r siroedd palatin neu r arglwyddiaethau penfro a morgannwg a oedd eisoes yn rhan o r mers gwnaeth deddf y cymry n ddinasyddion cydradd a r saeson mae hyn yn un o r rhesymau pam y bu i gymry dylanwadol yr oes groesawu r deddfau hyn yr hyn a wnaeth tad harri sef harri tudur oedd gwobrwyo rhai cymry gan roi statws dinesydd cyflawn iddynt wedi r ddeddf hon nid oedd angen hynny gan fod pob un yn ddinesydd cyfartal er bod cyfraith gyffredin lloegr yn araf dros ddwy ganrif wedi disodli cyfraith hywel hi bellach oedd cyfraith swyddogol cymru cyhoeddodd y ddeddf y byddai un aelod seneddol yn cael ei benodi ym mhob sir yng nghymru gyda dau ym mynwy rhoddwyd cynrychiolaeth seneddol i bob tref oddigerth i harlech a ystyriwyd yn rhy dlawd i gynnal aelod roedd disgwyl i r bwrdeistrefi hyn gynnal yr aelod seneddol yn ariannol rhoed yr hawl i bob dyn rhydd a oedd ag eiddo gwerth swllt y flwyddyn bleidleisio yn y bwrdeidrefi roedd pleidlais gan bob rhyddfreiniwr creodd ddeddf ynadon heddwch yng nghymru gan ddod ag awdurdod cyfreithiol arglwyddi r mers i ben ac o gofio cysylltiad harri tudur a i ewyrth siasbar gyda hwlffordd rhoddwyd statws sir i r dref roedd nifer yr aelodau seneddol o gymru felly yn nid etholwyd yr aelodau seneddol cyntaf cymru tan sefydlwyd llys chwarter ym mhob sir gydag wyth ynad heddwch ym mhob llys newidiwyd rol cyngor y gororau i arolygu gwaith cyfreithiol yng nghymru trefnwyd deuddeg sir drwy deddf yn bedair cylchdaith cysylltwyd mynwy fodd bynnag gyda chylchdaith rhydychen achosodd hyn gryn gamddealltwriaeth yn ddiweddarach ynghylch perthynas y sir â chymru gelwid hi ar adegau yn wales and monmouthshire bwyd a wneir goco a siwgr yw siocled mae siocled yn frown fel arfer ond mae rhai mathau o siocled yn felyn gwyn neu n ddu po uchaf yw canran y coco y gorau yw ansawdd y siocled caiff siocled ei greu o gnau y goeden coco theobroma cacao sydd yn hanu o goedwigoedd yr amazon mae astudiaethau genetig yn awgrymu bod coed coco wedi cael eu tyfu gan bobl am bron i o flynyddoedd yn ne a chanolbarth america ac ymddengys y cawsant eu defnyddio i wneud diod mae r enw siocled yn tarddu o r gair aztec am y math hwn o ddiod xocoltl sydd yn golygu dŵr chwerw heddiw mae bron i o gynnyrch siocled y byd yn dod o affrica gyda hanner y cynnyrch hwn yn dod o arfordir ifori mae llawer o bobl ym mhrydain fawr yn hoff iawn o siocled maent yn siocoholig dywedir mae hi n bosib yfed siocled poeth hefyd bardd a flodeuodd yn hanner olaf y g oedd aneirin c un o r cynfeirdd cynnar mae n debyg mai neirin oedd ffurf gynharach ei enw sy n tarddu o r gair brythoneg tybiedig naer sydd efallai n gytras â r gair gwyddeleg nr naill ai nobl neu wylaidd yn ôl ifor williams ef yw awdur y gododdin cyfres o englynion arwrol a gedwir yn llyfr aneirin mae r enw personol cymraeg aneurin yn ffurf ddiweddarach ar yr enw aneirin yn ôl historia brittonum tua testun lladin a briodolir weithiau i nennius roedd aneirin yn enwog am ei ganu yn yr hen ogledd de r alban a gogledd lloegr heddiw ynghyd â i gyfoeswr taliesin a chynfeirdd eraill priodolir y gerdd arwrol hir y gododdin iddo mae r testun cynharaf o r gerdd honno ar glawr yn y llawysgrif llyfr aneirin tua sy n dechrau gyda r datganiad hwn yw e gododin aneirin ae cant hwn yw y gododdin aneirin a i canodd mae r ffaith fod y gerdd yn coffhau arwyr hen deyrnas manaw gododdin oedd a i phrifddinas yng nghaeredin yn awgrymu bod aneirin yn perthyn i r ardal honno ceir cyfeiriad at farwolaeth aneirin mewn pennill o r gododdin sy n amlwg yn ychwanegiad diweddarach i r testun er pan aeth daear ar aneirin nu neut ysgaras nat a gododdin er pan roddwyd daear ar aneirin mae barddoniaeth wedi gadael y gododdin yn yr un pennill cyfeirir at guarchan mab dwywei cân mab dwywei ac awgryma r cyd destun fod hyn yn cyfeirio at aneirin yn yr hen achau cymreig mae dwywei yn chwaer i gwallog mab llenog brenin elmet efallai awgryma ifor williams fod aneirin yn nai gwallog ac felly n frawd i ddeiniol sant mae cyfeiriad arall yn y gododdin yn cyplysu aneirin â thaliesin mi na vi aneirin ys gwyr talyessin ovec kywrenhin neu chein t e ododin o r awen daw y gododdin yn hytrach nag o aneirin ei hun fi nid fi aneirin mae taliesin nerthol ei ysbrydoliaeth yn gwybod hyn fe genais i r gododdin coffheir aneirin yn trioedd ynys prydain fel aneirin gwawdrydd mechdeyrn beirdd sef aneirin rhwydd ei farddoni brenin y beirdd triawd mae testun triawd yn llwgr ond yn triawd dywedir bod aneirin wedi cael ei ladd gan heiddyn â bwyall bvyallavt eidyn ym pen aneiryn yw un o teir anvat vwyallavt enys prydein tri thrawiad bwyall anffodus ynys prydain yn y gerdd anrec uryen g efallai ceir fformiwla cyffelyb i r hwnnw yn y trioedd aneirin gwawdryd awenyd ceir sawl cyfeiriad ato hefyd yng ngwaith beirdd y tywysogion e e dafydd benfras sy n dymuno bendith yr awen i ganu moliant mal aneirin gynt dydd y cant ododin serch hynny mae r cyfeiradau ato yn gymharol brin mewn cymhariaeth â r rhai niferus at daliesin a myrddin diwrnod pan nad ydy penblwydd ydy dibenblwydd o r saesneg nbirthday bathwyd y term gan lewis carroll yn through the looking glass yn y ffilm animeiddiad alice in wonderland a wnaed yn gan disney cafwyd cân gyfan ar hyn sef the unbirthday song yn through the looking glass mae humpty dumpty yn gwisgo craft y mae alice ar y dechrau yn ei gamgymryd am wregys y dywed iddo ei gael yn anrheg heb ben blwydd gan y brenin gwyn a r frenhines wen yna mae n gofyn i alice gyfrifo nifer y pen blwyddi mewn blwyddyn mae r tabl hwn yn dangos y nifer o benblwyddi a dibenblwyddi yn y flwyddyn blwyddyn gyffredin hynny yw nid blwyddyn naid a ddechreuodd ar ddydd mercher yng nghalendr gregori ac ar ddydd sul yng nghalendr iŵl oedd ynganer mil saith saith saith neu un saith saith saith rhifolion rhufeinig mdcclxxvii hon oedd y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain wedi r fil a saith gant fed yn ôl trefn oed crist y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain wedi r saith gant fed yn yr il fileniwm y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain fed yn y g a r wythfed flwyddyn yn negawd y au ar gychwyn mi oedd calendr gregori diwrnod o flaen calendr iŵl enw difyr arni yw blwyddyn y tair caib siôr v george frederick ernest albert mehefin ionawr oedd tywysog cymru o hyd a brenin y deyrnas unedig o mai hyd cafodd siôr ei eni yn ty marlborough llundain yr ail fab y tywysog cymru wedyn edward vii brenin y deyrnas unedig a i wraig alexandra o denmarc ei frawd hŷn tywysog albert victor oedd etifedd eu tad ond bu farw albert victor cyn ei dad gwraig siôr v oedd mair o teck a oedd wedi bod yn ymladd ei frawd priododd mair ar gorffennaf mewn gapel frenhinol palas sant iago un o wledydd llychlyn yng ngogledd ewrop yw teyrnas sweden neu sweden swedeg sverige er ei bod yn un o wledydd mwyaf ewrop o ran arwynebedd yn mesur cilometr sgwâr mae r boblogaeth yn gymharol isel ac wedi ei chrynhoi yn y trefi a r dinasoedd ar y cyfan stockholm yw r brifddinas sweden yw r fwyaf o wledydd llychlyn yng ngogledd orllewin ewrop mae n ffinio ar norwy yn y gorllewin ac ar y ffindir yn y dwyrain yn y de orllewin mae culforoedd y kattegat a r skagerrak yn ei gwahanu oddi wrth denmarc mae llawer o dde a dwyrain sweden yn dir cymharol isel ond mae r gorllewin yn fynyddig yn enwedig o gwmpas y ffn â norwy y copa uchaf yw kebnekaise medr uwch lefel y môr gorchuddir tua o r wlad gan fforestydd ac mae gan y wlad tua o lynnoedd y mwyaf o r rhain yw llyn vnern a llyn vttern llyn vnern yw r trydydd fwyaf yn ewrop mae gan sweden nifer o ynysoedd y ddwy fwyaf yw gotland ac land yn y môr baltig dinasoedd a threfi mwyaf sweden yw cododd sweden gyfoes o r undeb kalmar a ffurfiwyd yn ac o uno r wlad gan y brenin gustav vasa yn yr g yn yr fed ganrif ymledaenodd sweden ei thiriogaethau i ffurfio r ymerodraeth swedaidd yn y g bu rhaid i sweden ildio r rhan fwyaf o r tiriogaethau yr oedd wedi eu goresgyn collwyd y ffindir a r tiriogaethau a oedd yn weddill tu allan i benrhyn llychlyn yn gynnar yn y g yn dilyn diwedd y rhyfel olaf rhyngddynt yn daeth sweden yn rhan o undeb gyda norwy a barhaodd hyd ers mae sweden wedi bod yn wlad heddychlon gan fabwysiadu bolisi tramor o niwtraliaeth yn ystod cyfnodau o heddwch a rhyfel roedd kate roberts chwefror ebrill yn llenor enwog yn y gymraeg fe i ganed ym mhentref rhosgadfan yn yr hen sir gaernarfon gwynedd a bu farw yn ninbych gelwir kate roberts yn frenhines y stori fer kate roberts oedd plentyn cyntaf owen a catrin roberts roedd ei thad yn chwarelwr roedd ganddi hi ddwy hanner chwaer a dau hanner brawd hŷn o briodasau cyntaf ei rhieni john evan mary jane ac owen a thri brawd iau richard evan a david ganed hi yn y bwthyn teuluol cae r gors yn rhosgadfan ar lethrau moel tryfan yn ddiweddarach byddai r bywyd yng nghae r gors a r pentref yn gefndir hollbwysig yn ei gwaith llenyddol cynnar mae ei chyfrol hunangofiannol y lôn wen yn bortread cofiadwy o r ardal yn y cyfnod hwnnw prynodd roberts yn a i gyflwyno i r genedl ond nid oedd digon o arian i w adfer ar y pryd nis adferwyd tan ar ôl brwydr hir i w ariannu ac mae erbyn hyn o dan ofal cadw ac yn amgueddfa i r awdures aeth hi i ysgol y cyngor rhosgadfan ac wedyn i ysgol sir caernarfon astudiodd gymraeg yng ngholeg prifysgol cymru bangor rhwng a o dan john morris jones ac ifor williams bu n athrawes yn ysgol elfennol dolbadarn ysgol sir ystalyfera de cymru a ysgol sir y genethod aberdâr priododd kate roberts a morris t williams g argraffydd yn gyda i gilydd roeddent yn rhedeg gwasg gee yn ninbych bu ei gŵr farw ym a bu n rhedeg gwasg gee am mlynedd ar ei phen ei hun yn ei lyfr kate cofiant kate roberts awgryma alan llwyd fod gan roberts dueddiadau hoyw yn ei blynyddoedd cynnar fel llenor ysgrifennai nofelau a storau byrion am dlodi a chaledi ardal y chwareli yng ngogledd cymru yn ddiweddarach ar ôl symud i ddinbych a phriodi troes at ysgrifennu nofelau a straeon mwy seicolegol gydag unigrwydd yn thema amlwg ynddynt cyfieithwyd rhai o u gweithiau i r saesneg ac i ieithoedd eraill gwlad yng ngogledd ddwyrain ewrop yw gweriniaeth estonia neu estonia estoneg eesti mae estonia yn ffinio â latfia i r de â llyn peipus ac â rwsia i r dwyrain gwahanir y wlad oddi wrth y ffindir gan gwlff y ffindir i r gogledd ac oddi wrth sweden gan y môr llychlyn i r gorllewin un o r gwledydd baltig yw estonia ynghyd â latfia a lithwania mae estonia wedi bod yn aelod o r undeb ewropeaidd ers mai ac o sefydliad cytundeb gogledd yr iwerydd scgi ers mawrth iaith wralaidd yw r estoneg sy n rhannu llawer o nodweddion â ffinneg a r ieithoedd saamaidd ac sy n perthyn o bell i hwngareg credir bod enw modern estonia yn tarddu o r hanesydd rhufeinig tacitus a ddisgrifiodd yn ei lyfr germania bobl a alwyd yn aestii yn gyffelyb mae sagâu hynafol sgandinafaidd yn cyfeirio at wlad o r enw eistland mewn ffynonellau lladinaidd a ffynonellau cynnar eraill galwyd y wlad yn estia neu hestia mae tiriogaeth estonia yn cynnwys o ynysoedd yn y mor baltig yn ogystal â r tir mawr a mae cyfanswm ei harwynebedd yn cilomedr sgwar milltir sgwar mae pobl wedi byw yn nhiriogaeth estonia ers o leiaf o flynyddoedd dros y canrifoedd fe reolwyd rhannau o r wlad gan farchogion ellmynaidd denmarc sweden pwyl lithwania a rwsia yn eu tro bu deffroad cenedlaethol yn estonia yn y g ac arweiniodd hynny at sicrhau annbyniaeth oddi wrth ymerodraeth rwsia yn yn ystod yr ail ryfel byd cafodd estonia ei meddiannu gan yr undeb sofietaidd yn ac yna yr almaen naziaidd y flwyddyn ganlynol hyd nes iddi gael ei hadfeddiannu gan yr undeb sofietaidd yn a hynny fel y weriniaieth sofiet sosialaidd estonaidd adennillodd estonia ei hannibyniaeth ar awst mae bellach yn weriniaeth seneddol unedol ddemocrataidd sydd wedi i rhannu yn bymtheg sir y brifddinas a r ddinas fwyaf yw tallinn gyda phoblogaeth o miliwn estonia yw un o aelod wladwriaethau lleiaf poblog yr undeb ewropeaidd a dim ond yr islandeg sy n iaith lai ei siaradwyr a ddefnyddir i redeg gwladwriaeth gyfan mae estonia yn wlad ddatblygiedig gydag economi flaengar incwm uchel sydd ymhlith y rhai sy n tyfu gyflymaf yn yr undeb ewropeaidd mae ei mynegai datblygiad dynol yn uchel iawn ac mae n perfformio n uchel iawn ar fesuriadau rhyddid economaidd rhyddfreiniau a rhyddid y wasg roedd prawf pisa yn gosod ysgolion uwchradd estonia yn drydydd yn y byd ar ol singapôr a japan mae dinasyddion estonia yn derbyn gwasanaeth iechyd addysg am ddim a r cyfnod mamolaeth hiraf gyda thâl yn yr oecd ers iddi gael ei hannibyniaeth mae r wlad wedi datblygu ei sector technoleg gwybodaeth yn gyflym gan ddod yn un o gymdeithasau digidol mwyaf blaengar y byd yn estonia oedd y genedl gyntaf i gynnal etholiadau ar y rhyngrwyd ac yn y genedl gyntaf i ddarparu e breswyliad poblogaeth yw r nifer o bobl sy n byw mewn man penodol megis gwlad tref neu ardal ceir poblogaeth fawr lle mae adnoddau da ac ond ychydig o bobl mewn ardal heb lawer o adnoddau er enghraifft all pobl ddim byw yng nghanol y sahara neu antarctica gall poblogaeth gynyddu pan fo mwy o bobl yn mewnfudo i rywle nag sydd yn allfudo gall hefyd gynyddu oherwydd twf naturiol sef bod mwy yn cael eu geni nag sydd yn marw ac fel arall wrth gwrs mae poblogaeth y byd yn tyfu n gyflym iawn yn roedd tua hanner miliwn yn byw yng nghymru erbyn roedd wedi dyblu i dros filiwn roedd wedi mwy na dyblu eto erbyn gyda o bobl yn byw yng nghymru awdures ac ymgyrchydd o gymraes yw angharad tomos ganed gorffennaf fe i ganed ym mangor gwynedd ym a chafodd ei magu yn un o bum chwaer yn llanwnda ger caernarfon mynychodd ysgol gynradd bontnewydd ac ysgol dyffryn nantlle cychwynodd ei haddysg uwch ym mhrifysgol cymru aberystwyth ond bu iddi adael er mwyn gweithio i gymdeithas yr iaith cafodd radd ym mhrifysgol cymru bangor yn ddiweddarach mae n ymgyrchydd iaith digyfaddawd yn llenor disglair ac wedi gwneud cyfraniad enfawr gyda i llyfrau i blant bu n gadeirydd cymdeithas yr iaith enillodd goron eisteddfod yr urdd â i chyfrol hen fyd hurt ym mae hi n ysgrifennu a darlunio llyfrau i blant gan gynnwys ei chyfres rwdlan a leolir yng ngwlad y rwla rala rwdins oedd y gyfrol gyntaf yn y gyfres hon cyhoeddwyd gan y lolfa ym ym derbyniodd wobr yr academi gymreig am ei nofel yma o hyd sydd am fywyd carchar y cafodd hi ei hun brofiad ohnno fel ymgyrchydd iaith enillodd fedal ryddiaith yr eisteddfod genedlaethol ddwywaith ym ac ym a gwobr tir na n og ddwywaith yn ogystal ym ac enillodd wobr mary vaughan jones yn am ei chyfraniad tuag at llenyddiaeth plant yng nghymru mae hi n briod â ben gregory ac yn byw ym mhen y groes gwynedd mae tomos yn ymgyrchydd sydd wedi cefnogi sawl achos yn ogystal ag ymgyrchoedd dros y gymraeg mae hi wedi gweithredu dros heddwch a gwrth ryfelac yn erbyn cerflun henry morton stanley yn ninbych awdur hen wlad fy nhadau anthem genedlaethol cymru oedd evan james o bontypridd ieuan ap iago medi ei fab james james oedd y cyfansoddwr gwydd oedd james wrth ei waith a roedd yn cyflogi sawl gweithiwr yn ei felin ar lan afon rhondda roedd hefyd yn berchen tafarn yr ancient druid yn argoed bedwellte sir fynwy yn ôl chwedl deuluol roedd ei fab james james yn cerdded un diwrnod ar lan yr afon pan ddaeth alaw hen wlad fy nhadau i w feddwl pan roddodd yr alaw i w dad cyfansoddodd evan james y geiriau a ddaeth i fod yn anthem cenedlaethol cymru mae n debyg fod evan wedi ei ysbrydoli gan y ffaith fod dau o i frodyr wedi ymfudo i r unol daleithiau ac wedi ysgrifennu yn canmol eu gwlad mabwysiedig a i annog i ymuno â nhw mae cofeb i evan james a i fab ar ffurf dau ffigwr yn cynrychioli barddoniaeth a cherddoriaeth yn sefyll ym mharc ynysangharad pontypridd dangosir wyneb evan nesaf at ei dad ond mae n ymddangos yn ifancach am fod y ffotograffau oedd ar gael i r cerflunydd goscombe john wedi eu cymryd blynyddoedd ar wahan mae japan japaneg nihon nippon neu nihon koku hefyd yn gymraeg siapan yn wlad sy n cynnwys o ynysoedd yn nwyrain asia y fwyaf yw honshu hokkaido kyushu a shikoku fe i hamgylchynnir gan y cefnfor tawel taiheiy setonaikai a môr japan nihonkai gorwedda i r de ddwyrain o rwsia i r dwyrain o tsieina a chorea ac i r gogledd ddwyrain o ynys taiwan ecsonym yw r gair japan a ddatblygodd trwy lwybrau masnach cynnar yn debygol iawn o ynganiad tseiniaidd wu neu mandarin cynnar o r gair gwreiddiol japaneg yr enw japaneg ar y wlad yw nihon neu yn llai aml defnyddir yr hen enw nippon mae gan y ddau enw yr un ystyr sef tarddiad yr haul a chaiff y ddau eu hysgrifennu gan ddefnyddio r ddau kanji ystyr y kanji cyntaf ni yw dydd neu haul ystyr yr ail hon yw gwraidd tarddiad neu lyfr prifddinas japan yw tokyo tky canolbwynt wleidyddol ac economaidd y wlad ger tokyo mae dinas fawr yokohama ynghyd â rhannau helaeth o daleithiau cyfagos yn ffurfio ardal tokyo fwyaf un o ardaloedd dinesig mwyaf poblog y byd gyda phoblogaeth o tua miliwn yn mae cerddoriaeth japan yn amrywiol iawn ac yn adlewyrchu r hen a r newydd ceir llawer o hen offerynau fel y koto sy n mynd yn ôl i r fed a r g mae canu gwerin yn mynd nol i r fed canrif dau o u cyfansoddwr modern gora nhw yw toru takemitsu a rentar taki ers yr ail ryfel byd mae cerddoriaeth america ac ewrop wedi dylanwadu n fawr ac mae carioci n bwysig iawn ganddynt yn japan oedd ail economi fwyaf y byd ar ôl yr unol daleithiau mae bancio yswiriant eiddo diriaethol masnach trafnidiaeth telathrebu ac adeiladwaith i gyd yn ddiwydiannau mawr mae gan japan gynhwysedd sylweddol i gynhyrchu ar raddfa fawr ac mae n gartref i nifer o ddatblygiadau a newyddbethau technogol yn y meysydd moduro electroneg offer peiriannau haearn a metelau anfferrus llongau sylweddau cemegol tecstiliau a bwyd wedi eu prosesu mae r sector gwasanaethau yn cyfri fel dros dri chwarter o i cmc llawer mwy nac amaethyddiaeth a gwneuthuriaeth gan fod prinder o adnoddau yn y wlad mae n rhaid mewnforio deunyddiau crai a mwynau fel olew a haearn mae r wlad yn allforio cynhyrchion technologol er enghraifft ceir neu gynhyrchion trydanol a chemegol mae mwyafrif y bobl yn japaneaid a r iaith swyddogol yw japaneg yng ngogledd y wlad mae grŵp o bobl a elwir yr ainu yn byw pobl wreiddiol ardal gogledd ddwyrain siapan mae mwyafrif y tramorwyr sy n byw yn siapan yn dod o frasil a korea mae talaith saesneg prefecture yn ffurffio japan pob un â llywodraethwr etholedig ynghyd â deddfwrfa a biwrocratiaeth weinyddol mae taleithiau yn cyfuno i greu rhanbarth ac yn is rannu i greu dinasoedd trefi a phentrefi fforiwr seisnig oedd capten james cook hydref chwefror ganwyd ym marton cleveland lloegr teithiodd o gwmpas y byd dair gwaith er mwyn darganfod tiroedd newydd fe luniodd fapiau manwl er enghraifft o arfordiroedd ynysoedd y môr tawel awstralia seland newydd a gogledd america roedd y fordaith gyntaf yn yr hm bark endeavour i dahiti er mwyn gwylio r blaned gwener yn symud o flaen yr haul ond doedd hi ddim yn bosibl cael canlyniadau cywir gyda r offer seryddol ar y pryd ar ôl gwylio gwener aeth cook i chwilio am terra australis arfordir cyfiniol y môr tawel ac i fapio arfordiroedd seland newydd ac awstralia roedd yr ail fordaith ar hms resolution ac hms adventure roedd yn daith arall i ddod o hyd i terra australis a r cynnig cyntaf i long o ewrop hwylio i fôr antarctica ar y daith hon profodd cook nad oedd terra australis yn bodoli ond darganfu lawer o ynysoedd roedd y drydedd fordaith ar y llongau hms resolution ac hms endeavour i chwilio am lwybr môr o r môr iwerydd i r môr tawel o gwmpas gogledd canada sef y tramwyfa gogledd orllewin ar ôl gwneud mapiau o arfordir gorllewin america bu n rhaid iddo droi yn ôl i hawaii lle cafodd ei ladd gan brodorion yr ynys ar ôl brwydro i gael yn ôl cwch a oedd wedi i ddwyn roedd y cymro david samwell dafydd ddu feddyg yn feddyg ar drydedd fordaith y capten cook roedd yn fab i r llenor edward samuel gŵr o benmorfa yn edeirnion a fu n berson llangar o tan cadwodd ddyddiadur am y fordaith a chyhoeddodd y llyfr a narrative of the death of captain james cook yn mae cook yn adnabyddus am ei sgiliau gwneud mapiau am fod yn lwyddiannus wrth atal afiechydion morwyr ac wrth ddatblygu dulliau mordwyo newydd wilhelmus van nassouwe gwilym o nassau neu yn fyr het wilhelmus y gwilym yw anthem genedlaethol yr iseldiroedd ers mai cafodd geiriau r gân eu hysgrifennu rhwng a i anrhydeddu gwilym o orange neu nassau arweinydd yr iseldiroedd yn erbyn sbaen yn y rhyfel pedwar ugain mlynedd felly hon yw anthem genedlaethol hynaf y byd yn wreiddiol roedd yr anthem yn cynnwys pymtheg o bennillion gyda llythyren gyntaf pob pennill yn sillafu willem van nassav ond heddiw dim ond y pennill cyntaf ac weithiau y chweched pennill sydd yn gael ei ganu wilhelmus van nassouwe ben ik van duitsen bloed den vaderland getrouwe blijf ik tot in de dood een prins van oranje ben ik vrij onverveerd den koning van hispanje heb ik altijd geerd mijn schild ende betrouwen zijt gij o god mijn heer op u zo wil ik bouwen verlaat mij nimmermeer dat ik doch vroom mag blijven uw dienaar t aller stond de tirannie verdrijven die mij mijn hart doorwondt gwilym o nassau ydwyf i o gwaed iseldireg gwir i r mamwlad fyddaf i tan fy marwolaeth tywysog orange ydwyf i rhydd a di ofn y brenin o sbaen rydwyf wedi anrhydeddi o hyd fy nharian a ffyddlondeb wyt ti o duw fy arglwydd ar ti adeiladaf byth gadael fi felly fyddai n dal yn duwiol dy wâs am pob amser gwrthyrru r gormes sy n gwanu fi yn fy nghalon milwr archaeolegydd ac awdur oedd y cyrnol thomas edward lawrence cb dso awst mai a wasanaethodd yn y fyddin brydeinig mae n adnabyddus fel lawrence o arabia oherwydd ei ran yng ngwrthryfel yr arabiaid yn erbyn ymerodraeth yr otomaniaid yn y rhyfel byd cyntaf hanai hynafiaid lawrence o loegr ac iwerddon ond fe i ganed mewn tŷ mawr o gerrig llwyd o r enw gorphwysfa a newidiwyd yn ddiweddarach yn snowdon lodge yn nhremadog gwynedd syr thomas robert tighe chapman barwnig eingl wyddelig oedd ei dad a sarah lawrence albanes ac athrawes syr thomas oedd ei fam astudiodd archaeoleg yn ngholeg yr iesu rhydychen lle cafodd radd dosbarth cyntaf ar ôl gorffen ei astudiaethau aeth i arabia i weithio fel archaeolegydd ac astudio arabeg unwaith i r rhyfel byd cyntaf ddechrau yn awst ymunodd lawrence ag adran ddaearyddol y swyddfa rhyfel yn llundain ac anfonwyd i r dwyrain canol fel rhan o adran gudd wybodaeth y fyddin brydeinig yng nghairo yr aifft lansiwyd y gwrthryfel arabaidd gan hussein bin ali sharif mecca a i meibion ali abdullah faisal a zeid ym mehefin aeth lawrence i arabia ym mis hydref i sylwi ar y gwrthryfel a daeth yn gynghorwr i feisal bwriadodd lawrence a feisal i symud lluoedd feisal i ogledd y hejaz nod bersonol lawrence oedd i ennill annibyniaeth i r arabiaid wedi diwedd y rhyfel a daeth lawrence yn arweinydd a strategydd herwfilwrol iddynt targedwyd rheilffordd hejaz gan yr arabiaid gan dorri cyflenwadau r tyrciaid cipiodd lluoedd feisal borth aaba yng ngorffennaf gyda chymorth arweinyddiaeth lawrence a llwyddodd lawrence i berswadio r cadfridog syr edmund allenby o bwysigrwydd y gwrthryfel arabaidd i ymgyrch prydain yn y dwyrain canol yn erbyn yr otomaniaid tyrciaid o ganlyniad i lwyddiant yr arabiaid wrth dynnu sylw ac adnoddau r tyrciaid trwy ddifrodi rheilffordd hejaz roedd lawrence yn benderfynol o dargedu rheilffyrdd y tu ôl i gefn y gelyn tua r gogledd gadawodd lawrence aaba ar hydref gyda chriw o arabiaid â r bwriad o deinameitio r bont yn yarmuk gan dorri r rheilffordd rhwng deraa ac haifa methodd y cyrch hwn pan ollyngodd un arab ei wn gan atseinio o amgylch y ceunant a thynnu sylw r gwarchodwyr tyrcaidd wedi iddynt ddianc ffrwydrodd lawrence drên ar ran ogleddol rheilffordd hejaz cafodd lawrence ei anafu gan filwyr tyrcaidd ond unwaith eto llwyddodd i ddianc gan fynd i azrak â i griw o gerilas yna ym mis tachwedd bu un o r digwyddiadau mwyaf ddrwg enwog ym mywyd lawrence yn ôl lawrence yn seven pillars of wisdom aeth ar ymweliad cudd o azrak i deraa mewn gwisg arabaidd cafodd ei gamadnabod gan y tyrciaid yn deraa am enciliwr o r fyddin otomanaidd ond honnodd lawrence yr oedd yn gircasiad mewn ymgais i egluro lliw ei groen a i lygaid cafodd ei gymryd i r bey lleol oedd yn dymuno cael rhyw â lawrence gwrthododd a chafodd ei guro gan y gwarchodwyr a i dreisio yn ôl aelodau staff syr ronald storrs roedd lawrence wedi newid ar ôl iddo ddychwelyd o deraa yn ôl bywgraffiad gan y seiciatrydd john e mack cafodd brofiad lawrence yn deraa effaith sylweddol ar ei gyflwr seicolegol ond yn ôl bywgraffwyr eraill nid oedd lawrence yn dweud yr holl wir ac mae n bosib ni aeth lawrence o azrak i deraa o gwbl yn ôl adrian greaves dywedodd lawrence i w gyfaill george bernard shaw nad oedd y stori am deraa yn wir mae ysgolheigion eraill wedi nodi anghysondebau rhwng dyddiadur lawrence â i hanes yn seven pillars hyd heddiw dadleuol yw gwirionedd y digwyddiad wedi buddugoliaeth y cynghreiriaid ym mrwydr megiddo symudodd ymgyrch sinai a phalesteina yn agosach at damascus ar medi daeth reolaeth y tyrciaid dros y ddinas i ben a threchodd prydain y fyddin dyrcaidd olaf ar y ffordd i damascus codwyd y faner arabaidd dros neuadd y dref a phenododd y llywodraethwr tyrcaidd djemal pasha uchelwr arabaidd lleol o r enw mohammed said i w olynu y edd frigâd geffylod ysgafn awstraliaidd oedd lluoedd cyntaf y cynghreiriaid i mewn i r ddinas ar doriad gwawr hydref awr yn hwyrach dilynodd rhagor o farchfilwyr awstraliaidd ac ildiodd y garsiwn dyrcaidd lawrence a r arabiaid oedd y drydedd fintai yn damascus y bore hwnnw gorchmynnodd hwy i gyngor said wneud lle am lywodraethwr ffyddlon i r arabiaid ond collodd y weinyddiaeth newydd hon reolaeth ar y ddinas o fewn ychydig o ddiwrnodau o ganlyniad i ddiffyg cefnogaeth leol mynychodd cynhadledd heddwch paris mewn gwisg arabaidd gan siarad yn erbyn creu mandad ffrengig o syria a libanus ym mis mawrth dychwelodd i r dwyrain canol i gynghori gweinidog y trefedigaethau winston churchill ar faterion arabaidd unwaith i drafodaethau dod i ben yng nghairo gwrthododd lawrence i ddal unrhyw swydd arall yn y llywodraeth ymunodd lawrence â r awyrlu brenhinol dan yr enw john hume ross ar awst ar rhagfyr y flwyddyn honno datgelodd y daily express taw lawrence o arabia oedd john hume ross gan godi cywilydd braidd ar yr awyrlu a chafodd lawrence ei ryddhau y mis nesaf ymunodd â r gatrawd danc frenhinol ar mawrth fel preifat t e shaw mabwysiadodd yr enw hwnnw yn gyfreithiol ym cafodd ei ddanfon i wersyll bovington yn dorset ac yno prynodd y bwthyn clouds hill a ddaeth yn gartref iddo am weddill ei oes yno bu n trefnu ei waith llenyddol i w gyhoeddi yn hwyrach gadawodd lawrence y gatrawd danc frenhinol ac ail ymunodd â r awyrlu brenhinol ni chafodd ganiatâd i hedfan ond gweithiodd mewn canolfannau ar draws y wlad ger môr udd a môr y gogledd yn dylunio badau tra chyflym i dendio awyrennau a u profi a chreu llawlyfr technegol ar eu cyfer anafwyd lawrence mewn damwain ffordd ar ei feic modur brough superior ss ger ei fwthyn clouds hill yn dorset de lloegr ar mai oherwydd pant yn y ffordd ni welodd dau fachgen ar eu beiciau a phan gwyrodd i w osgoi nhw fe daflwyd lawrence o i feic bu farw chwe niwrnod yn ddiweddarach ar mai claddwyd ym mynwent moreton ar mai danfonwyd trenau ychwanegol o lundain i orsaf reilffordd moreton ar gyfer yr holl bobl oedd yn dymuno mynychu r angladd yn eu plith roedd syr winston churchill yr arglwyddes astor y cadfridog archibald wavell a fu n hedfan o aldershot mewn awtogyro a r awdur henry williamson y niwrofeddyg hugh cairns oedd un o r meddygon a wnaeth drin lawrence o ganlyniad i w farwolaeth ymchwiliodd cairns i ddamweiniau beiciau modur gan arwain at ddeddfwriaeth i wneud helmedau yn orfodol ar feicwyr modur yn y deyrnas unedig plannwyd coeden yn yr union fan lle digwyddodd y ddamwain ffordd i gofio lawrence a saif cofeb garreg gerllaw crewyd cerflun o lawrence mewn gwisg arabaidd gan ei ffrind eric kennington sydd i w weld yn eglwys sant martin yn wareham dorset ar ionawr dadorchuddiwyd penddelw o lawrence a wnaed gan kennington ym yn eglwys gadeiriol sant pawl mewn seremoni gan yr arglwydd halifax bellach mae cartref lawrence yn dorset clouds hill yn amgueddfa a gedwir gan yr ymddiriedolaeth genedlaethol gwnaed ffilm ar ei fywyd ffilm a enillodd saith gwobr oscar ffilmiwyd sawl golygfa anialwch ym merthyr mawr ger pen y bont ar ogwr lle mae r twyni tywod mwyaf yn ewrop anfarwolwyd lawrence yn y ffilm gan yr actor peter o toole mae castell benthyciad o r lladin castellum llydaweg canol castell gwyddeleg canol caisel lluosog cestyll yn adeilad sydd wedi i amddiffyn yn gryf math arbennig o amddiffynfa a ddatblygwyd yn yr oesoedd canol yw castell ond mae ei gynseiliau n gorffwys yng nghyfnod pobl fel y celtiaid yn oes yr haearn a godai fryngaerau niferus a r rhufeiniaid a godai gaerau ledled ewrop a r môr canoldir ceir traddodiad o godi cestyll mewn nifer o wledydd eraill hefyd er enghraifft yn tsieina a siapan dros y canrifoedd newidiodd y cestyll o wneuthuriad pren i gestyll cerrig ac yn ddiweddarach o fod yn amddiffynfa i fod yn blas neu gartref bellach maen nhw wedi newid o fod yn adeiladau milwrol i fod yn henebion ac yn atyniadau twristaidd ceir gwahanol fathau o gestyll wrth gwrs megis cestyll y normaniaid a r cestyll cymreig llefydd milwrol ac amddiffynfeydd oedd cestyll yn yr oesoedd canol yn aml ar dir uchel gyda muriau trwchus a thyredau uchel ac yn aml hefyd rhagfuriau a ffos o gwmpas byddai r ffenestri yn gul a r drysau yn drymion roedd y castell yn rheolir dref hefyd yn aml gyda mur o gwmpas y dref yn ogystal a barbican hefyd i fynd i mewn i r castell yr oedd rhaid mynd dros bont godi a thrwy borthdy cryf â chlwydi a phorthcwlis roedd donjon carchar dan ddaear mewn llawer o r cestyll weithiau byddai r castell dan warchae am gyfnod hir a byddai rhaid ildio oherwydd diffyg bwyd roedd y castell yn lle i drigo yn ogystal â bod yn amddiffynfa roedd ward fewnol llety ystafelloedd byw ac siambrau cysgu rhai ohonyn nhw n gyfforddus iawn cegin bwtri i gadw gwin neu gwrw canolfan weinyddol a chapel roedd stablau i r meirch ac ysguborau i gadw bwyd iddynt ond y peth pwysicaf i gyd oedd ffynnon neu ffynhonnell dŵr arall i gadw r amddiffynwyr yn fyw adeg gwarchae gwarchae oedd un o r bygythiadau gwaethaf i gastell a dyna pam yr oeddent yn ceisio bod mor hunangynhaliol â phosibl roedd hi n anodd i godi r cestyll hyn weithiau am eu bod yn aml yn cael eu codi ar dir estron yn achos y cestyll seisnig yng nghymru yr oedd rhaid cael gweithwyr a chrefftwyr o loegr neu gyfandir ewrop ac fe i gorfodid i adael eu cartrefi i weithio yng nghymru efallai am flynyddoedd roedd rhaid codi llawer o arian i godi r cestyll hefyd y goruchwylwyr oedd yn gofalu am yr ochr ariannol ac yn talu r gweithwyr y pensaer oedd yn gyfrifol am gynllunio r castell a dewis safle i w adeiladu y nesaf at y pensaer mewn pwysigrwydd oedd y saer maen roedd yn bwysig cael chwarel yn gyfleus i gael meini i r muriau byddent yn hollti r cerrig yn y chwarel i arbed cludo cerrig diwerth heb eisiau roedd rhaid cael cerrig da a fyddai n gorwedd yn esmwyth ar ei gilydd er mwyn gwneud y muriau allanol yn gadarn cafodd nifer o gestyll eu codi gan y tywysogion cymreig yn arbennig yn y cyfnod rhwng yr g a thrydydd chwarter y g yn eu plith mae castell dolbadarn castell dolwyddelan dinas emrys castell y bere castell cricieth castell carreg cennen castell dinefwr castell y dryslwyn a castell dinas brân adeiladwyd llawer o gestyll yng nghymru yn y drydedd ganrif ar ddeg gan y normaniaid a hefyd gan y saeson yn bennaf gan edward i o loegr er mwyn cadarnhau ei goncwest megis castell harlech castell conwy a chastell caernarfon yng ngwynedd neu castell biwmares yn ynys môn a chastell rhuddlan yn y berfeddwlad clwyd y rhain oedd y cylch haearn o gestyll o amgylch gogledd cymru edward viii edward albert christian george andrew patrick david wettin mehefin mai oedd brenin teyrnas unedig prydain fawr a gogledd iwerddon rhwng ionawr a rhagfyr dydd ei ymddiswyddiad yn fab i siôr v a mair o teck ef oedd tywysog cymru rhwng a marwolaeth ei dad bu rhaid iddo ymddiswyddo am ei fod am briodi r weddw o americanes wallis warfield simpson a oedd wedi cael ysgariad nid oedd y sefydiad seisnig yn barod i gael brenin a oedd yn briod â rhywun oedd wedi cael ysgariad wedi r ymddiswyddiad fe briododd yr americanes gyfoethog wallis warfield simpson ac fe adawodd y wlad a byw yn ffrainc planhigyn bach o r genws primula yw r friallen mae gan friallu gwyllt flodau melyn a briallu r ardd flodau porffor melyn coch pinc neu wyn maen nhw n hoffi tymheredd o tua c yr enw lladin yw primula vulgaris l primula bachigol o prima y cyntaf yn nodi mai hwn yw un o flodau cyntaf y gwanwyn vulgaris cyffredin blodau melyn gwelw yn tyfu n dusw a dail crychog blewog i w gweld rhwng chwefror ag ebrill mae r friallen yn tyfu ar elltydd cysgodol o dan goed yn aml neu yng ngodreon gwrychoedd mae nifer o lindys gwyfynod o r teulu noctuidae yn bwyta briallu fel rhan o u deiet isadain felen fach noctua comes yr isadain felen leiaf noctua interjecta clai engreilyd diarsia mendica xestia triangulum xestia baja xestia xanthographa d davies a gwen aubery briallen gyffredin brillig llysiau pawl symwl symylen tewbanog fechan blodau mis mawrth caerfyrddin brieill enw barddonol dail y dewbanog llysieu lyfr teuluaidd r price e griffiths dd arg amrywiaethau enwau g aubery briellu mon caerfyrddin penfro brycheiniog morgannwg brellu arfon a meirion brallu arfon biarllu ceredigion bierllu caerfyrddin a morgannwg briella brialla morgannwg brigellu penfro mrialle maldwyn miariluimerllu merllig ceredigion ierlu ceredigion caerfyrddin mae n bosibl i r gair briallen darddu o brial esboniad mwy modern ond camarweiniol yw mai ebrill lu oedd y gwreiddiol noder bod symwl symylen a tewbanog fechan hefyd yn enwau ar friallu mair p veris mae n werth nodi nad yw r elfen graidd a roes briallen i ni wedi ei phriodoli yn gyson i primula vulgaris cawn brial y gors parnassia palustris briallu r hwyr oenothera biennis ac yn y llydaweg brulu bysedd y cŵn y gair briallen sydd wrth wraidd yr enwau brilley swydd amwythig cae briallu dir y gyfyng llanfihangel y pennant arfo bryn briallu cti cf fferm a thyddyn steffan ab owain mae briall a briallu yn enwau ar ferched gydag ymyl troetffordd gul a rannai r ardd yn ddwy roedd gan fy mam ei border bach o flodau perta r plwy gwreiddyn bach gan hwn a hon yn awr ac yn y man fel yna n ddigon syml y daeth yr eden fach i w rhan dwy neu dair briallen ffôl a daffodil bid siwr a r cyfan yn y border bach yng ngofal rhyw hen wr medd briallen yn y cysgod hoff gan bawl ei hwyneb hi blentyn llonnaf haul a chawod eifion wyn y friallen oherwydd mai blodeuo yn y gwanwyn wna yn arwydd o ieuenctid yng ngogledd cymru plenid gwahanol flodau ar feddau i arwyddo oed y claddedig blodau r gwanwyn briallu eirlysiau fioledau ar fedd plentyn rhosyn roced gwyddfid i oedolyn a r tansi ryw serenllys i r hen nodweddir teulu r briallu gan ddwy ffurf i r blodyn sef bod canol rhai blodau yn diwb gwag tra bo r tiwbiau yng nghanol y blodau eraill wedi eu llenwi a phen y stigma benywaidd sydd yn edrych fel pen pin dim ond un math o flodyn geir ar un planhigyn a r math arall ar blanhigyn gwahanol darwin oedd y cyntaf i egluro pam fo gwahaniaeth o r fath esboniodd mai dim ond pryfed a thafodau hir fedr gyrraedd y neithdar yng y tiwbiau a bod ffurf y blodau yn adlewyrchu r ffaith bod rhannau gwrywaidd a benywaidd y blodau yn gallu bod mewn llefydd gwahanol o fewn y tiwbiau rhwng un planhigyn a r llall bydd hyn yn sicrhau mai fel arfer dim ond paill o blanhigyn gwahanol fedr beillio unrhyw flodyn cyflwynir hyn fel un o r enghreifftiau safonol o groes beillio i fyfyrwyr mewn gwersi llysieuegol mae castell dinas brân yn fryngaer uchder m ac yn gastell canoloesol ger llangollen sir ddinbych cafodd y castellated ei wneud han eric bran saif y castell ar gopa mynydd uwchlaw dyffryn afon dyfrdwy maint yr safle tua ha credir mai gruffudd maelor ii a elwir hefyd yn gruffudd ap madog a gododd y castell carreg yn wreiddiol clawdd a ffos wedi eu hadeiladu yn oes yr haearn yw r unig olion sydd i w gweld heddiw mae n bosibl bod adeiladau pren yn y bryngaer yn yr g ond does dim olion ohonynt heddiw mae yna ddamcaniaeth fod eliseg yn meddiannu castell dinas brân yn y cyfnod hwnnw mae r fryngaer hon yn un o sawl caer yng nghymru a elwir yn ddinas e e dinas emrys dinas dinorwig hen ystyr y gair hwnnw yw caer ac mae n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd ond yn enw benywaidd heddiw adeiladwyd y castell yn wreiddiol gan gruffydd maelor ii y castell tua diwedd y au a datblygwyd ef ymhellach gan nifer o dywysogion powys fadog llosgwyd ef gan y cymry yn ystod y rhyfeloedd rhwng llywelyn ap gruffudd tywysog cymru ac edward i brenin lloegr cipiwyd y castell gan henry de lacey iarll lincoln yn bwriadai henry de lacey oed ailadeiladu r castell ond nid oedd edward yn cytuno â hynny ym yn ystod ail ymgyrch edward i i feddiannu cymru cipiwyd castell dinas brân oddi wrtho gan dafydd ap gruffydd brawd llywelyn yn ôl traddodiad yn cafodd y castell ei feddiannu gan iarll arundel ymgeisodd owain glyndŵr ei gipio ond roedd ei ymdrechion yn aflwyddiannus yn ôl rhai ysgrifenwyr ar y traddodiad arthuraidd dinas brân yw r castell corbenic corbin vicus y sonnir amdano yn y chwedlau am y greal mae safle dinas brân wedi i ddynodi n safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig yng nghymru soddga neu sssi ers ionawr fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle mae ei arwynebedd yn hectar cyfoeth naturiol cymru yw r corff sy n gyfrifol am y safle mae soddga yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd gan gynnwys ffeniau bach dolydd ar lannau afonydd twyni tywod coetiroedd ac ucheldiroedd mae n ddarn o dir sydd wedi i ddiogelu o dan ddeddf bywyd gwyllt a chefn gwlad am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig llenor cymraeg oedd eirug wyn rhagfyr ebrill cafodd ei eni ym mhentref llan ger llanbryn mair sir drefaldwyn powys yn fab i weinidog y parch john price wynne yn symudodd y teulu i ddeiniolen arfon mynychodd ysgol gynradd eglwys llandinorwig ac wedyn ysgol brynrefail llanrug yn fachgen ysgol fe ddechreuodd yr ymgyrch i roi plat d am ddysgwr gyrru ar gar yn lle y plât l a oedd yn anghyfreithlon ar y pryd fe enillwyd y frwydr yn astudiodd yng ngholeg y drindod caerfyrddin ac yn sefydlodd siop y pentan yng nghaerfyrddin gyda dau bartner arall wyn thomas a william lloyd wedyn symudodd i r gogledd a sefydlu siop y pentan yng nghaernarfon yn ac wedyn ym mangor enillodd y fedal ryddiaith ym eisteddfod bro ogwr yn am blodyn tatws ac yn eisteddfod genedlaethol cymru llanelli am tri mochyn bach enillodd wobr goffa daniel owen yn eisteddfod genedlaethol cymru nedd a r cyffiniau am smoc gron bach ac yn eisteddfod genedlaethol cymru tyddewi am bitch ysgrifennodd o lyfrau a chyhoeddodd lyfrau dan y ffugenw derek tomos barddoniaeth a myfi derek hunangofiant astudiaeth o ddigwyddiadau r gorffennol yw hanes a chasglu gwybodaeth am y digwyddiadau hynny a rhoi trefn arnynt eu casglu a u cyflwyno mae hefyd yn ddehongliad o weithgarwch daearegol organig a chosmig ond fel arfer mae n ymwneud â hanes dyn ar y ddaear gelwir yr ysgolheigion sy n ysgrifennu am hanes yn haneswyr ceisiant archwilio analeiddio a gosod mewn trefn cyfres o ddigwyddiadau gan geisio yn wrthrychol weld patrwm achos ac effaith mae haneswyr yn defnyddio gwahanol fathau o ffynonellau gan gynnwys cofnodion ysgrifenedig cyfweliadau llafar arteffactau ac archaeoleg disgrifir digwyddiadau cyn hanes ysgrifenedig yn gynhanes yn aml mae haneswyr yn trafod natur hanes a pha mor ddefnyddiol ydyw disgyblaeth academig diddim didda yn ôl rhai tra bod eraill yn credu ei fod yn rhoi perspectif gwahanol ac iach ar y presennol casgliad o bedair chwedl yn seiliedig ar y traddodiad llafar cymreig yw r mabinogi eu henw traddodiadol yw pedair cainc y mabinogi mae cainc yn golygu cangen sef chwedl o fewn chwedl oherwydd i r arglwyddes charlotte guest gamddeall y gair cymraeg canol mabynogion sy n digwydd unwaith yn unig mewn testun o chwedl pwyll mewn dwy o r llawysgrifau fe ddefnyddir y gair mabinogion ers iddi hi gyhoeddi ei chyfieithiad saesneg dylanwadol o r pedair cainc ac wyth chwedl arall i gyfeirio at y chwedlau mytholegol cymreig yn eu crynswth mae rhai o r chwedlau hynny n chwedlau llafar sy n cynnwys elfennau hanesyddol o r oesoedd canol yng nghymru ond ceir ynddynt hefyd elfennau cynharach o lawer sy n deillio yn y pen draw o fyd y celtiaid a u mytholeg cedwir testunau pwysicaf y chwedlau mewn dwy lawysgrif ganoloesol arbennig sef llyfr gwyn rhydderch a ysgrifennwyd rywbryd oddeutu a llyfr coch hergest a ysgrifennwyd rywbryd rhwng tua a casgliad o bedair chwedl sy n perthyn i r un cylch yw pedair cainc y mabinogi y pedair chwedl yw cawsant eu llunio gan lenor dawnus tua chanol yr g o bosibl y llinyn sy n eu cydio wrth ei gilydd er yn denau braidd mewn mannau yw hanes pryderi mab pwyll pendefig dyfed a rhiannon cyfieithodd a chyhoeddodd yr arglwyddes guest saith chwedl arall yn ei chasgliad mae pedair ohonynt yn chwedlau sy n cynnwys deunydd o chwedloniaeth a thraddodiadau cymreig ac am y rheswm hynny yn cael eu galw yn y chwedlau brodorol gan ysgolheigion eu teitlau yw gan fod traddodiadau cynnar am y brenin arthur i w cael yn culhwch ac olwen a breuddwyd rhonabwy mae r storau hyn o ddiddordeb arbennig i ysgolheigion arthuraidd culhwch ac olwen yw r chwedl cymraeg canol gynharaf ar glawr tra bod breuddwyd rhonabwy yn chwedl fwrlesg o ddiwedd yr oesoedd canol sy n fath o barodi o r chwedlau cynharach mae breuddwyd macsen wledig yn adrodd hanes yr ymerawdwr rhufeinig magnus maximus ac yn ei gysylltu â segontiwm y gaer rufeinig ger caernarfon mae dylanwad historia regum britanniae sieffre o fynwy i w gweld yn amlwg yn cyfranc lludd a llefelys mae r tair stori a adnabyddir wrth yr enw y tair rhamant yn chwedlau arthuraidd sydd i w cael yn rhannol yng ngwaith yr awdwr ffrangeg chrtien de troyes yn ogystal erbyn hyn cred ysgolheigion fod y ddau gylch o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn y tair rhamant yw mae r tair rhamant yn perthyn i fyd sifalri a i defodau ac mae lleoliad yr anturiaethau niferus yn amwys fel rheol mewn cyferbyniaeth â daearyddiaeth y pedair cainc yn ogystal â r chwedlau hyn mae r arglwyddes guest yn cynnwys wythfed chwedl nad yw yn y llyfr gwyn na r llyfr coch nid yw n arfer ei chynnwys mewn argraffiadau diweddarach chwaith hanes geni a mabolaeth y taliesin chwedlonol yw r chwedl a adwaenir fel ceir nifer o gerddi sy n gysylltiedig â r chwedl gyda rhai ohonynt i w cael yn y testun ei hun gwnaed y ffilm animeiddiedig y mabinogi munud cyfarwyddwr derec hayes ym awdur nofelau a storau byrion a llenor ar gyfer y sgrn oedd roald dahl medi tachwedd roedd yn enwog am ei lyfrau ar gyfer oedolion a phlant yn arbennig ganwyd dahl yng nghaerdydd i rieni norwyaidd cafodd ei fedyddio yn yr eglwys norwyaidd ar bwys y bae mynychodd ysgol repton yn swydd derby daeth i r amlwg yn yr au gyda i waith ar gyfer plant ac oedolion gan ddod yn un o awduron mwyaf poblogaidd y byd datgelwyd yn y au iddo weithio fel asiant ddirgel ar gyfer mi gwasanaeth cudd wybodaeth dramor prydain gan wasanaethu yn yr unol daleithiau i hybu diddordebau prydain ac i frwydro yn erbyn symudiad america first gan weithio ar y cyd gydag ian fleming a david ogilvy mae r llyfr hanesyddol the irregulars gan jennet conant simon and schuster yn disgirfio r cyfnod hwn ym mywyd dahl a i gyfoeswyr mae llyfrau mwyaf poblogaidd dahl yn cynnwys y twits charlie a r ffatri siocled james a r eirinen wlanog enfawr matilda y gwrachod a yr cmm pan oedd yn bedwar mis oed cafodd theo dahl anafiadau drwg pan drawodd tacsi ei bram fe ddioddefodd o hydrocephalus ac fel canlyniad daeth dahl i ymwneud gyda datblygiad y falf wade dahl till neu r falf wdt dyfais i leddfu r cyflwr priododd dahl yr actores americanaidd patricia neal ar gorffennaf yn eglwys y drindod dinas efrog newydd parhaodd y briodas mlynedd a chawsont bump o blant olivia a fu farw o frech wen encephalitis yn saith oed tessa theo ophelia a lucy cysegrwyd y llyfr the bfg i olivia yn dioddefodd neal dri ebychiad aneurysm ymenyddol tra n feichiog gyda u pumed plentyn lucy fe gymerodd dahl reolaeth o i adferiad ac fe ailddysgodd sut i gerdded a siarad yn y diwedd ar ôl priodas dryblus cawsant ysgariad yn ac fe ail briododd dahl felicity liccy d abreu crosland ganwyd rhagfyr a oedd mlynedd yn iau nag ef mae ophelia dahl yn gyfarwyddwr ac yn gyd sefydlydd gyda paul farmer cymdeithas ddi elw partners in health sy n darparu gofal iechyd i rai o gymunedau tlotaf y byd mae lucy dahl yn llenor ar gyfer y sgrn yn los angeles mae merch tessa sophie dahl a ysbrydolodd dahl i greu cymeriad sophie prif gymeriad y cmm yn fodel ac yn awdures mae hi n cofio roald dahl fel dyn anodd iawn cryf iawn dominyddol ddim yn anhebyg i tad y chwiorydd mitford yn rhuo o gwmpas y tŷ yn dweud ei farn yn swnllyd gan wahardd rhai bechgyn rhag ymweld â r tŷ mae un o nifer o wyrion dahl yn mynychu r royal palm academy yn ddiweddar mae diwrnod pen blwydd dahl medi wedi cael ei ddathlu yn eang fel diwrnod roald dahl ar benwythnos medi cynhaliwyd cyfres o ddigwyddiadau yng nghaerdydd i ddathlu canmlwyddiant geni dahl daeth torf o filoedd i weld y digwyddiadau annisgwyl oedd wedi eu seilio ar waith llenyddol yr awdur a gynhyrchwyd ar y cyd rhwng national theatre wales a chanolfan mileniwm cymru roedd mam dahl yn arfer adrodd staeon iddo ef a i chwiorydd am greaduriaid mytholegol norwyaidd ac mae nifer o i lyfrau n cyfeirio at y rhain neu wedi cael eu hysbrydoli gan y straeon megis y cewri yn the bfg darlunwyd nifer o i lyfrau gan uentin blake castell ger llandeilo sir gaerfyrddin yw castell carreg cennen mae r castell ym mharc cenedlaethol bannau brycheiniog o dan y castell mae rheddfa ac ogof mae r castell yn sefyll rhai milltiroedd i r dwyrain o gastell dinefwr castell pwysicaf tywysogion deheubarth a safle eu llys adeiladwyd y castell cyntaf gan y cymry efallai gan rhys ap gruffudd o ddeheubarth ond roedd pobl yn defnyddio r safle uwchben craig galchfaen yn yr oesau cynhanesyddol ac yng nghyfnod y rhufeiniaid ceir y cyfeiriad cyntaf at y castell yn pan ailgipiodd rhys y castell o ddwylo r saeson yn cipiodd maredudd ap rhys gryg oedd yn gynghreiriad pwysig i r tywysog llywelyn ap gruffudd yn y de y castell oddi ar rhys yn ei dro ac am gyfnod roedd yn safle pwysig ym mrwydrau r cymry am annibyniaeth dan y tywysog hwnnw cafodd y castell cyntaf ei ddifetha n llwyr ac adeiladwyd y castell sydd yno heddiw gan edward i brenin lloegr yn y blynyddoedd ar ôl ac ychwanegwyd iddo yn y bedwaredd ganrif ar ddeg cafodd y castell ei ddifrodi yn ystod gwrthryfel owain glyn dŵr a i ddifetha ym yn ystod rhyfeloedd y rhosynnau mae yna chwedl fod y castell wedi ei adeiladu gan urien rheged a i fab owain a bod yna farchog efallai r brenin arthur yn cysgu o dan y castell mae castell carreg cennen sn ar rhestr cadw mae n gorwedd ger bentref trapp milltir a hanner ar hyd y ffordd yno o dref llandeilo mae r graig y saif y castell arni sef carreg cennen a r tir o i chwmpas yn safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig ers castell yng nghanol tref caerffili a adeiladwyd rhwng a yw castell caerffili castell tua ha cydganol yw e gyda ffos o i gwmpas hwn yw r castell mwyaf yng nghymru a r ail fwyaf yng ngwledydd prydain adeiladwyd y castell ar safle hen gaer rufeinig gynharach gan gilbert de clare arglwydd morgannwg a oedd o dras normanaidd yr amcan oedd rhwystro r tywysog llywelyn ap gruffudd rhag ychwanegu r tiroedd i w dywysogaeth llwyddodd llywelyn gipio r castell yn ond mewn blwyddyn roedd de clare yn dechrau ailadeilad r castell eto yn ystod gwrthryfel llywelyn bren yn ymosododd y cymry ar y castell ymosododd rhan o fyddin owain glyndŵr arno hefyd chafodd y castell ddim llawer o ddifrod adeg rhyfel cartref lloegr ar wahân i r tŵr de orllewinol a ddechreuodd wyro mae caerffili yn gastell consentrig a amgylchynir gan ffosydd dŵr a chylchoedd o dir mae r tŵr de orllewinol yn troedfedd o uchder ond yn gwyro allan troedfedd mae castell caerffili ar rhestr cadw ac yn hawdd i gyrraedd o ganol tref caerffili castell canoloesol rhestredig gradd yn harlech gwynedd yw castell harlech fe i hadeiladwyd gan edward i yn ystod ei oresgyniad o gymru rhwng a ar gost gymharol gymedrol o mae n un o r pedwar castell consentrig sef caernarfon biwmares a chonwy a adeiladwyd yn dilyn lladd llywelyn ap gruffydd yn cryfder cestyll consentrig oedd y ddau fur sef y mur allanol a r mur mewnol roedd hwn yn gynllun a fabwysiadwyd yn ewrop wedi iddo gael ei weld yn y dwyrain canol adeg y croesgadau chwaraeodd y castell ran bwysig yn hanes cymru yn y canrifoedd dilynol yn gosododd gwrthryfelwyr madog ap llywelyn gastell harlech dan warchae fodd bynnag derbyniodd y saeson gyflenwadau o iwerddon diolch i fynedfa i r môr yn y castell a diddymwyd y gwrthryfel yn ystod gwrthryfel owain glyndŵr roedd y castell wedi syrthio i ddwylo glyndŵr a daeth yn gartref ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd yn gosododd lluoedd seisnig o dan awdurdod y gŵr a gafodd ei goroni yn harri v yn ddiweddarach warchae ar y castell syrthiodd harlech yn y pen draw ym mis chwefror roedd y castell hefyd yn ased milwrol pwysig yn ystod rhyfeloedd y rhosynnau a r rhyfel cartref mae r castell heddiw yng ngofal cadw fe i cynhwyswyd ar restr safleoedd treftadaeth y byd unesco yn fel rhan o safle cestyll a muriau trefi r brenin edward yng ngwynedd ym mhedair cainc y mabinogi castell harlech yw castell bendigeidfran a i chwaer branwen ferch llŷr y dduwies y ceir ei hanes yn ail gainc y mabinogi ond nid oes tystiolaeth archeolegol bod amddiffynfa gymreig wedi ei hadeiladu ar y safle cyn y castell presennol roedd brenhinoedd lloegr a thywysogion cymru wedi ymgiprys am reolaeth dros ogledd cymru ers y au ailgychwynnodd y gwrthdaro yn ystod y drydedd ganrif ar ddeg gan arwain edward i i ymyrryd yng ngogledd cymru yn am yr ail waith yn ystod ei deyrnasiad aeth edward i ati i adeiladu ac adnewyddu cyfres o gestyll cadarn fel cadarnleoedd grym a diogelwch roedd castell harlech yn un o saith castell a adeiladwyd ar draws gogledd cymru fel rhan o i gylch haearn o gestyll roedd y rhain yn ganolfannau ar gyfer ei fyddinoedd lle gallai lansio ymosodiadau yn erbyn y cymry yn dechreuodd madog ap llywelyn wrthryfel yn erbyn y saeson a ymledodd yn gyflym ar draws cymru gosododd y gwrthryfelwyr gastell harlech dan warchae y gaeaf hwnnw o iwerddon anfonwyd cyflenwadau ffres dros y môr a chawsant eu cludo drwy lifddorau harlech gan ddod â r gwrthryfel i ben yn ystod gwrthryfel owain glyndŵr erbyn dim ond llond llaw o gestyll gan gynnwys harlech a lwyddodd i ddal eu tir yn erbyn y gwrthryfelwyr doedd dim digon o offer na staff yn y castell i wrthsefyll gwarchae ac mae r cofnodion yn dangos mai dim ond tair tarian wyth helmed chwe gwaywffon deg pâr o fenig a phedwar gwn oedd gan y garsiwn ar ddiwedd roedd y castell wedi syrthio i ddwylo glyndŵr a daeth yn gartref ac yn bencadlys milwrol iddo am bedair blynedd yn gosododd lluoedd seisnig o dan awdurdod y gŵr a gafodd ei goroni yn harri v yn ddiweddarach a i gadlywydd edmund mortimer warchae ar y castell gwnaed difrod mawr i rannau deheuol a dwyreiniol y waliau allanol gan fagnelau a chanonau ar ôl methu â chipio r castell cafodd john talbot ei adael gan harri i fod yn gyfrifol am y gwarchae ac aeth harri yn ei flaen i gastell aberystwyth ar ôl i mortimer a llawer o i ddynion farw o flinder syrthiodd harlech yn y pen draw ym mis chwefror yn y bymthegfed ganrif roedd harlech yn gysylltiedig â chyfres o ryfeloedd cartref a elwir yn rhyfeloedd y rhosynnau rhwng carfannau gelyniaethus teulu lancaster a theulu iorc yn yn dilyn brwydr northampton fe wnaeth y frenhines marged o anjou a i baban y tywysog edward ffoi i r castell rhwng ac roedd yn nwylo cefnogwyr teulu lancaster o dan awdurdod dafydd ap ieuan oherwydd ei amddiffynfeydd naturiol a r llwybr cyflenwi ar y môr daliodd castell harlech ei dir unwaith eto ac wrth i gestyll eraill syrthio hwn oedd yr olaf o r prif gadarnleoedd a oedd yn dal i fod o dan reolaeth teulu lancaster mae r gân rhyfelgyrch gwŷr harlech yn cyfeirio at warchae r adeg honno daeth y castell yn ganolfan ar gyfer eu hymgyrchoedd ar draws y rhanbarth ymosododd syr richard tunstall o gastell harlech yn a glaniodd siaspar tudur ewythr harri tudur yno gyda milwyr ychwanegol o ffrainc yn yn sgil dyfodiad siaspar tudur gorchmynnodd edward iv william herbert i drefnu byddin o bosibl hyd at o ddynion er mwyn cipio r castell unwaith ac am byth ar ôl mis ildiodd y garsiwn ar awst ar ôl dechrau rhyfel cartref lloegr yn cipiwyd y castell gan luoedd a oedd yn deyrngar i siarl i nid oedd y castell wedi cael ei drwsio yn dilyn gwarchae ac roedd wedi mynd â i ben iddo ac eithrio r porthdy a oedd yn cael ei ddefnyddio fel y llys lleol yn penododd rupert tywysog y rhein y cyrnol william owen yn gwnstabl y castell a rhoddwyd y dasg o drwsio r gaer i r cyrnol owen bu gwarchae hir rhwng mis mehefin a mis mawrth pan ildiodd y garsiwn o dyn i r cadfridog thomas mytton y castell oedd y gaer frenhinol olaf ar y tir i ildio gan nodi diwedd cam cyntaf y rhyfel doedd dim angen y castell bellach i sicrhau diogelwch gogledd cymru ac i atal y brenhinwyr rhag ei ddefnyddio eto gorchmynnodd y seneddwyr y dylid ei ddinistrio ond dim ond yn rhannol y dilynwyd y gorchmynion hyn dinistriwyd grisiau r porthdy a difrodwyd y castell i r fath raddau fel na ellid ei ddefnyddio ond ni chafodd ei ddinistrio n llwyr cafodd cerrig y castell eu defnyddio i godi tai yn y dref meistr james o st george yn rhanbarth safwy savoy oedd yng ngofal y gwaith cynllunio ac adeiladu roedd y castell bron â i gwblhau erbyn diwedd am tua sef tua o r a wariodd edward ar adeiladu cestyll yng nghymru adeiladwyd y castell o garreg leol ac roedd o gynllun consentrig gan gynnwys porthdy enfawr a oedd unwaith yn llety uchel ei statws i gwnstabl y castell ac ymwelwyr pwysig ar y pryd roedd y môr yn cyrraedd yn nes o lawer at harlech ac roedd llifddor â grisiau hir yn arwain i lawr o r castell at y lan gan olygu bod modd dod â chyflenwadau i r castell o r môr yn ystod gwarchae yn wynebu r môr roedd murfylchau harlech yn ymestyn o wyneb y graig serth byddai unrhyw ymosodwr o r tir yn gyntaf yn gorfod wynebu r porthdy enfawr gyda dau dŵr mae r môr fel mynyddoedd eryri yn allweddol i leoliad harlech mae waliau mewnol a thyrrau enfawr y gaer yn dal i sefyll i w huchder llawn ar ôl gwrthryfel madog ap llywelyn rhwng a adeiladwyd amddiffynfeydd ychwanegol o amgylch y llwybr i lawr at y môr gwnaed mwy o waith rhwng a ar ôl rhyfel despenser pan gafodd edward ii ei fygwth yn y rhanbarth gan ddau o arglwyddi r gororau roger a humphrey de bohun gorchmynnodd ei siryf syr gruffydd llwyd i ymestyn yr amddiffynfeydd a oedd yn arwain at y porthdy a chodi tyrau ychwanegol astudiaeth wyddonol o hanes a diwylliant dyn drwy ddatguddio a dadansoddi olion ffisegol yw archaeoleg gall yr olion fod yn bensaernol yn olion dynol neu r dirlun hyd yn oed nod yr archaeolegydd yw rhoi goleuni ar hanes ac ymddygiad dyn dros dymor hir gall anthropoleg fod o help i r archaeolegwr hefyd o r eg ymlaen rhoddwyd gogwydd pur wyddonol ar waith yr achaeolegydd mae r dechnoleg ddiweddaraf gan gynnwys dulliau dyddio radiometrig a charbon ddyddio yn dangos fod bywyd dynol wedi bodoli yng nghymru ers dros chwarter miliwn o flynyddoedd mae r gwaith diweddaraf ar genynnau n dangos fod cysylltiad rhwng y pobl cynharaf a thrigolion presennol y wlad mae archaeolegydd yn cloddio safleoedd hanesyddol ac yn dehongli r gorffennol oddi wrth beth a ddarganfyddir ganddynt wrth gloddio a dod o hyd i bethau fel crochenwaith a darnau arian ymhlith y darganfyddiadau pwysicaf yng nghymru mae ogof pen y fai neu paviland a ddarganfuwyd yn gan william buckland ac ogof bont newydd dyffryn elwy a ddarganfuwyd yn yr au gan boyd dawkins mae r darganfyddiadau hyn yn dangos fod olion pobl o r hen oes y cerrig neu r oes paleolithig yma sy n mynd yn ôl mor bell a o flynyddoedd yn achos dyffryn elwy a yn achos y dyn ifanc oed a gafwyd hyd iddo ym mhen y fai yng nghymru ceir pedair ymddiriedolaeth archaeoleg ceir hefyd corff a sefydlwyd yn sy n cofnodi safleoedd fesul sir sef y comisiwn brenhinol henebion cymru gwasanaeth amgylchedd hanesyddol cymru yw cadw sy n rhan o adran economi gwyddoniaeth a thrafnidiaeth llywodraeth cymru mae n chwarae rôl debyg i english heritage yn lloegr a historic scotland yn yr alban fe i sefydlwyd ym lleolir ei bencadlys yn nhrefforest mae n rhestru henebion ac yn sicrhau eu bod yn cael eu cynnal ac yn agored i r cyhoedd mae henebion rhufeinig tai hanesyddol cestyll ac abatai i gyd ymhlith yr adeiladau yng ngofal cadw rhoddir isod restr o rai ohonynt yn nhrefn yr wyddor gyda dolen i dudalennau ar wefan cadw gwaith cadw yw amddiffyn amgylchedd hanesyddol cymru a i wneud yn hygyrch i r diben hynny mae ganddo bedwar nod castell ar lan yr afon yng nghanol tref penfro sir benfro yw castell penfro cychwynnwyd ar y gwaith o i godi ym gan roger o drefaldwyn yn gastell pren fel rhan o ymdrech y normaniaid i oresgyn cymru ceir ogof o dan y castell a gafodd ei defnyddio fel storfa dywedir fod pobl wedi darganfod darnau arian rhufeinig ynddo ni chipiwyd y castell gan y cymry er gwaethaf sawl ymosodiad o gastell penfro y lansiodd y normaniaid eu hymdrech i oresgyn iwerddon ym cafodd gilbert de clare iarll af penfro y castell ar ôl hynny roedd siasbar tudur yn ei feddiannu ym ganwyd harri tudur yn y castell a fyddai n ddiweddarach yn frenin lloegr a sefydlydd llinach frenhinol y tuduriaid ei fam oedd margaret beaufort chwaer yng nghyfraith i weddw siaspar tudur yn ystod ail ryfel cartref lloegr cafodd y castell ei warchae a i ddifrodi ond chafodd o ddim ei gipio mewn brwydr mae r castell ar rhestr cadw ac yn ei ofal castell sydd yng nghanol tref caernarfon gwynedd ac ar lannau afon seiont ac afon menai yw castell caernarfon roedd yn safle strategol a phwysig iawn yn ystod goresgyniad y normaniaid y sacsoniaid a r saeson fe i codwyd gan edward i brenin lloegr rhwng a mae n gastell consentrig wedi ei gynllunio gan james o st george a r muriau wedi cael eu cynllunio i edrych fel muriau amddiffynnol caergystennin y ddinas enwog rufeinig yn y castell hwn y ganwyd edward ii brenin lloegr ym cyn i r castell gael ei gwblhau cyn hynny roedd yma gaer rufeinig yn segontium y tu allan i r dref bresennol a chastell normanaidd yn ogystal roedd castell caernarfon yn un o saith castell a adeiladwyd gan edward i ar draws gogledd cymru fel rhan o i gylch haearn o gestyll adeiladwyd hwy fel canolfannau ar gyfer ei fyddinoedd petai angen lansio ymosodiadau yn erbyn y cymry a chlustnodwyd castell caernarfon fel pencadlys ei lywodraeth roedd mawredd a maint y castell yn adlewyrchu ei bwysigrwydd fel canolfan filwrol a gweinyddol ac yn bresenoldeb grymus i ddangos awdurdod coron lloegr yng ngogledd cymru mae r castell wedi bod yn dyst i ddigwyddiadau hanesyddol ers ei adeiladu o ymgyrchoedd owain glyndŵr ar ddechrau r fed ganrif hyd yr fed ganrif ac arwisgiad y tywysog edward yn a siarl yn     heddiw mae r castell yng ngofal cadw mae n gampwaith ymhlith cestyll gogledd cymru ac fel un o r cestyll hynny fe i gosodwyd ar restr safleoedd treftadaeth y byd unesco yn fel rhan o safle cestyll a muriau trefi r brenin edward yng ngwynedd mae amgueddfa catrawd y ffiwsilwyr brenhinol cymreig i w gweld mewn rhan o r castell adeiladwyd yr amddiffynfeydd cyntaf yng nghaernarfon gan y rhufeiniaid galwyd y gaer a adeiladwyd ganddynt yn segontium ac mae hi wedi ei lleoli ar gyrion y dref fodern sy n bodoli heddiw safai r gaer ar lannau afon seiont ac yn fwy na thebyg adeiladwyd hi yn y fan honno oherwydd lloches y lleoliad ac oherwydd mynediad rhwydd at afon seiont er mwyn cyflenwi adnoddau mae gwreiddiau r enw caernarfon yn deillio o r amddiffynfeydd rhufeinig hyn yn y gymraeg ei henw oedd y gaer yn arfon ar draws y tir o ynys môn wedi i r rhufeiniaid adael prydain yn y ed ganrif ychydig iawn o wybodaeth sy n bodoli i esbonio ffawd segontium a r anheddau sifilaidd o amgylch yn dilyn y goncwest normanaidd yn lloegr trodd edward i ei olygon tuag at gymru yn ôl llyfr dydd y farn rhoddwyd gogledd cymru gyfan dan ofal y norman robert o ruddlan lladdwyd ef gan y cymry yn ceisiodd ei gefnder hugh d avranches iarll caer ail sefydlu rheolaeth y normaniaid dros ogledd cymru drwy adeiladu tri chastell un ym meirionnydd mewn lleoliad anhysbys un yn aberlleiniog ar ynys môn a r llall yng nghaernarfon adeiladwyd y castell cynnar ar benrhyn oedd yn ffinio ar afon seiont a r fenai byddai r castell hwn wedi bod yn gastell mwnt a beili gyda phalis pren a gwrthglawdd pridd yn ei amddiffyn cafodd y domen bridd ei hamlyncu yn ddiweddarach gan gastell edward ond mae ansicrwydd ynghylch lleoliad y beili gwreiddiol mae n ddigon posib ei fod wedi ei leoli i r gogledd ddwyrain o r mwnt ni ddarganfuwyd olion bod pobl wedi bod yn byw yno yn y canol oesoedd ar sail ymchwiliadau ar y mwnt yn er hynny mae n ddigon posib bod unrhyw dystiolaeth wedi ei chwalu mae n debygol bod y mwnt wedi cael ei amgylchynu gan dŵr pren ailfeddiannwyd gwynedd gan y cymry yn ac felly daeth castell caernarfon i feddiant y tywysogion cymreig yn ôl cofnodion cyfoes a ysgrifennwyd yn y castell bu llywelyn fawr a llywelyn ap gruffydd yn aros yn y castell yn sgil cyfres o wrthdrawiadau rhwng llywelyn ap gruffydd a brenin lloegr edward i daeth yr ymladd i benllanw gyda rhyfeloedd a cychwynnodd y rhyfel a arweiniodd at ladd llywelyn ap gruffydd ar mawrth cyn diwedd y flwyddyn lladdwyd llywelyn yng nghilmeri ger llanfair ym muallt ar lannau afon irfon gan un o filwyr edward sef stephen de frankton parhaodd ei frawd dafydd ap gruffydd i ymladd yn erbyn lluoedd edward ond erbyn roedd edward wedi sicrhau buddugoliaeth yn erbyn y cymry gorymdeithiodd edward drwy ogledd cymru gan feddiannu castell dolwyddelan a sefydlogi ei gastell ei hunan yng nghonwy erbyn mai cipiwyd y castell olaf oedd ym meddiant dafydd ap gruffydd sef castell dolbadarn yn fuan wedi hynny dechreuodd edward adeiladu ei gadwyn o gestyll yng ngogledd cymru sef harlech a chaernarfon daeth y cestyll yn arwydd gweledol iawn o oruchafiaeth coron lloegr dros y tywysogion cymreig ac yn symbolau o ormes lloegr ar drigolion cymru roedd cestyll caernarfon conwy a harlech ymhlith cestyll mwyaf sylweddol cymru ar y pryd ac roedd maint eu hadeiladwaith yn ddatganiad clir o reolaeth lloegr yng nghymru y prif bensaer a oedd yn gyfrifol am gynllunio ac adeiladu castell caernarfon oedd meistr james o st george pensaer profiadol a pheiriannydd milwrol a fu n unigolyn allweddol yng nghydlynu rhaglen adeiladu cestyll edward yng nghymru yn ôl flores historiarum darganfuwyd corff yr ymerawdwr rhufeinig macsen wledig adeg cloddio ac adeiladu r castell a r dref amgylchynol ar orchymyn edward i cafodd ei gorff ei ail gladdu mewn eglwys leol roedd adeiladu r castell carreg newydd yn rhan o raglen adeiladu a weddnewidiodd dref caernarfon ychwanegwyd muriau r dref i gysylltu â r castell ac adeiladwyd cei newydd ger y castell mae r cyfeiriad cynharaf at y gwaith adeiladu oedd yn digwydd yng nghaernarfon wedi ei gofnodi ar mehefin pan gloddiwyd ffos a oedd yn gwahanu safle r castell oddi wrth y dref a oedd i r gogledd cludwyd prennau ar long o lerpwl a daeth y cerrig o chwareli cyfagos fel yn ynys môn ac o gwmpas y dref bu gweithlu o gannoedd yn cloddio r ffos ac yn cloddio r seiliau ar gyfer y castell wrth i r safle ehangu dechreuwyd tresmasu ar y dref a bu n rhaid clirio tai ar gyfer yr adeiladwaith newydd aeth tair blynedd heibio cyn y talwyd iawndal i r trigolion a gollodd eu tai tra r oedd seiliau ar gyfer y castell yn cael eu creu adeiladwyd ystafelloedd o bren ar gyfer edward i a i wraig y frenhines eleanor o castile cyraeddasant gaernarfon naill ai ar neu gorffennaf ac aros yno am tua mis parhaodd y gwaith adeiladu ar gastell caernarfon drwy gydol gaeaf credai r hanesydd pensaernol arnold taylor bod tŵr yr eryr wedi cael ei gwblhau erbyn i edward ac eleanor ymweld â r castell adeg pasg yn dilyn pasio statud rhuddlan ar mawrth rhoddwyd statws bwrdeistref i gaernarfon a phenodwyd hi n ganolfan weinyddol teyrnas gwynedd yn ôl traddodiad ganwyd edward ii yng nghaernarfon ar ebrill a rhoddwyd teitl tywysog cymru iddo yn gyda rheolaeth dros gymru a i hincwm ers hynny mae arferiad yn golygu bod y teitl yn cael ei roi i fab hynaf y teyrn yn ôl chwedloniaeth cyflwynodd edward ei fab newydd anedig i r cymry wedi iddo addo iddynt y byddai n rhoi i gymru dywysog na fedrai air o saesneg er hynny dim ond yn ôl i r eg ganrif y mae modd olrhain yr hanesyn hwn yn roedd caernarfon yn cael ei hamddiffyn gan garsiwn o ddeugain o filwyr o gymharu â r deg ar hugain o ddynion oedd yn amddiffyn conwy a harlech hyd yn oed yn ystod cyfnodau o heddwch pan fyddai r mwyafrif o gestyll yn cael eu hamddiffyn gan ychydig o filwyr byddai rhwng ugain a deugain yn gwarchod castell caernarfon oherwydd ei bwysigrwydd erbyn roedd rhan helaeth o furiau r castell wedi eu cwblhau ond parhau wnaeth y gwaith ar y castell ychydig iawn a wariwyd ar y castell o ymlaen gyda r cofnodion ariannol yn dod i ben yn roedd rhaglen adeiladu cestyll edward wedi costio rhwng a a rhwng a erbyn roedd wedi cael ei wario ar adeiladu castell caernarfon a muriau r dref a amgylchynai r castell gan fod y mur deheuol a muriau r castell yn cwblhau cylch amddiffynnol o gwmpas caernarfon y cynllun oedd adeiladu ffasâd gogleddol y castell ddiwethaf yn cododd madog ap llywelyn mewn gwrthryfel yn erbyn rheolaeth coron lloegr gan mai caernarfon oedd pencadlys gweinyddol gwynedd ac yn symbol o ormes pŵer lloegr daeth yn darged i wrthryfeloedd gan y cymry meddiannwyd y dref gan filwyr madog ym mis medi ac yn y cyfnod hynny difrodwyd muriau r dref yn sylweddol roedd y castell yn cael ei amddiffyn gan ffos a baricêd dros dro yn unig cipiwyd y castell yn sydyn a llosgwyd unrhyw beth oedd yn fflamadwy lledaenodd y tân ar draws caernarfon gan adael difrod a llanast yn ystod haf penderfynodd y saeson eu bod am adfeddiannu caernarfon ac erbyn mis tachwedd roeddent wedi dechrau ailgryfhau amddiffynfeydd y dref rhoddwyd blaenoriaeth uchel i ailadeiladu muriau r castell a gwariwyd bron i hanner y swm a wariwyd ar y muriau yn y lle cyntaf yn cwblhau r gwaith tua deufis ar y blaen i r amserlen yn dilyn hynny trodd yr adeiladwyr eu sylw at gwblhau r gwaith a oedd wedi dod i ben yn ar ôl trechu gwrthryfel madog dechreuodd edward adeiladu castell biwmares ar ynys môn a chafodd y gwaith ei arolygu gan feistr james o st george walter o henffordd ymgymerodd â r gwaith fel prif saer maen y cyfnod newydd hwn o adeiladu erbyn diwedd roedd yn ychwanegol wedi cael ei wario ar y gwaith gan ganolbwyntio ar y mur gogleddol a r tyrrau mae bwlch yn y cofnodion rhwng tachwedd a medi sydd o bosibl yn dangos bod oedi wedi bod yn y gwaith tra r oedd y gweithlu wedi cael ei symud i r gogledd er mwyn helpu gyda rhyfel lloegr yn yr alban mae cofnodion yn dangos bod walter o henffordd wedi gadael caernarfon a i fod yng nghaerliwelydd yn hydref ac wedi aros yn yr ardal honno tan dymor yr hydref pan ailgydiwyd yng ngwaith adeiladu caernarfon bu walter farw yn ac olynwyd ef fel y prif saer maen gan henry o ellerton parhaodd y gwaith adeiladu ar gyfradd gyson a phwyllog tan rhwng a pan mae r cofnodion yn dod i ben gwariwyd rhwng a ar gastell caernarfon a muriau r castell roedd swm o r fath yn anferthol ac yn wariant eithriadol o uchel o gymharu â chostau adeiladu r cestyll yn dover a chateau gaillard a oedd ymhlith amddiffynfeydd pwysicaf a drutaf diwedd y fed ganrif a dechrau r eg ganrif ychwanegiadau bach a wnaed i r castell wedi hynny ac mae r castell a welir heddiw fwy neu lai wedi goroesi fel y byddai yng nghyfnod edward i er y symiau anferthol o arian a wariwyd ar y castell ni chafodd y cynlluniau gwreiddiol ar gyfer y castell eu cwblhau n llwyr ni chwblhawyd cefn porth y brenin sef y fynedfa o ochr y dref nac ychwaith borth y frenhines y fynedfa o r de ddwyrain ac mae seiliau tu mewn i r castell yn dynodi lle byddai adeiladau wedi sefyll pe bai r gwaith wedi parhau parhaodd y trefniadau a gyflwynwyd gan edward i ar gyfer rheoli cymru am tua dwy ganrif yn ystod y cyfnod hwn roedd milwyr parhaol yn amddiffyn y castell yn gyson gan mai caernarfon mewn gwirionedd oedd prifddinas gogledd cymru at ei gilydd roedd y swyddi gweinyddol pwysicaf yng nghymru ar gau i r cymry ac arweiniodd y tensiynau cynyddol rhwng y cymry a r concwerwyr seisnig at sawl enghraifft o wrthdaro gyda r un mwyaf difrifol yn ystod y fed ganrif gyda gwrthryfel glyndŵr adeg y gwrthryfel roedd castell caernarfon yn un o dargedau byddin owain glyndŵr yn rhoddwyd y castell o dan warchae ac ym mis tachwedd ymladdwyd brwydr twthill rhwng amddiffynwyr caernarfon a r lluoedd gwarchae yn a roedd caernarfon o dan warchae milwyr cymreig gyda chefnogaeth oddi wrth luoedd ffrengig roedd y garsiwn oedd yn amddiffyn y castell ar y pryd tua mewn nifer gan fod gwreiddiau r tuduriaid yng nghymru croesawyd esgyniad y teulu i r orsedd yn a chyfrannodd hyn at leihad yn y tensiynau a r gwrthdaro rhwng cymru a lloegr o ganlyniad roedd castell caernarfon a oedd wedi bod yn bencadlys gweinyddol diogel i goron lloegr yn flaenorol bellach wedi lleihau mewn pwysigrwydd cafodd llawer o gestyll yng nghymru eu hesgeuluso er bod gwneuthuriad castell caernarfon a r muriau a amgylchynai r dref yn gadarn roedd cyflwr y toeon wedi dirywio a llawer a r trawstiau pren wedi pydru erbyn dim ond tŵr yr eryr a phorth y brenin oedd â thoeon arnynt ac roedd deunyddiau gwerthfawr fel gwydr a haearn wedi cael eu tynnu o r adeiladau domestig tu mewn i r castell er hynny roedd cyflwr y castell yn ddigon da fel bod gan y castell garsiwn y brenhinwyr yno adeg y rhyfel cartref rhwng a cafodd castell caernarfon ei roi o dan warchae dair gwaith yn ystod y rhyfel cartref ildiodd y cwnstabl john byron y barwn af byron gaernarfon i luoedd y seneddwyr yn a dyma r tro diwethaf i frwydro fod yng nghyffiniau r castell ar draws y canrifoedd er bod gorchymyn wedi bod yn i ddifrodi r castell a r muriau ac er iddo gael ei esgeuluso tan ddiwedd y eg ganrif llwyddodd y castell i oroesi treigl amser o r au ymlaen ariannwyd atgyweiriadau i gastell caernarfon gan y llywodraeth arolygwyd y gwaith gan y dirprwy gwnstabl llewellyn turner a chafodd sawl rhan o r castell eu hadfer a u hailadeiladu yn hytrach na dim ond ceisio cadw r gwaith carreg a fodolai neu a oedd wedi goroesi atgyweiriwyd grisiau cylchfuriau a thoeon ac er gwaethaf protestiadau lleol cliriwyd yr adeiladau canoloesol yn y ffos i ogledd y castell ers mae r castell wedi cael ei warchod gan swyddfa r gweithfeydd oherwydd ei arwyddocâd hanesyddol yn cafodd y castell ei ddefnyddio am y tro cyntaf fel lleoliad arwisgiad y tywysog edward edward viii sef mab hynaf y brenin siôr v fel tywysog cymru cynhaliwyd y seremoni yn y castell yn sgil dylanwad david lloyd george brodor o sir gaernarfon a changhellor y trysorlys ar y pryd yn y llywodraeth ryddfrydol cynhaliwyd arwisgiad siarl mab hynaf elisabeth ii yno fel tywysog cymru yn er mai r goron sy n berchen ar gastell caernarfon mae gwaith cynnal ac atgyweirio r castell yn nwylo cadw sef adran amgylchedd hanesyddol llywodraeth cymru mae cadw yn gyfrifol am gynnal a chadw safleoedd ac adeiladau hanesyddol o bwys yng nghymru yn ychwanegwyd caernarfon at restr safleoedd treftadaeth y byd unesco fel rhan o gestyll a muriau trefi r brenin edward yng ngwynedd roedd hyn yn gydnabyddiaeth o bwysigrwydd byd eang y safle a r angen i w gadw a i ddiogelu ar gyfer y dyfodol mae r castell hefyd yn gartref i amgueddfa r ffiwsilwyr brenhinol cymreig yn ystod adeiladwyd mynedfa bafiliwn newydd a gynlluniwyd gan gwmni donald install associates erbyn heddiw mae castell caernarfon yn gyrchfan dreftadaeth bwysig i ymwelwyr gyda thros yn ymweld â r safle yn ysbrydolwyd cynllun castell caernarfon gan awydd edward i i greu adeilad a oedd yn symbol gweledol pwerus o awdurdod a rheolaeth lloegr yng nghymru pwysleisiwyd hynny oherwydd mai caernarfon oedd pencadlys llywodraeth coron lloegr yng ngogledd cymru penderfynwyd ar gynllun y castell yn rhannol oherwydd gorweddiad y tir a chafodd mwnt y castell blaenorol ei ymgorffori yn y castell newydd roedd y castell ar ffurf rhif wyth rhannwyd y castell yn ddwy ran y wardiau uwch ac is yn y dwyrain a r gorllewin gyda r wardiau dwyreiniol yn cynnwys y llety byw brenhinol er na chafodd y rhan hon ei chwblhau ar hyd cysylltfur y castell mae nifer o dyrrau polygonaidd neu amlochrog a ddefnyddiwyd ar gyfer saethu roedd bylchfuriau ar ben y muriau a r tyrrau ac ar hyd yr wyneb deheuol roedd galerau saethu yn ôl un hanesydd milwrol allen brown roedd y cyfuniad hwn o nodweddion yn golygu bod castell caernarfon yn un o bwerdai tanio a saethu gorau r oesoedd canol tŵr yr eryr ar gornel gorllewinol y castell oedd un o dyrrau mwyaf trawiadol a mwyaf crand y castell mae ganddo dair tyred sydd â cherflun o eryr ar frig pob un roedd y tŵr yn llety moethus a adeiladwyd yn fwy na thebyg ar gyfer prif ustus cyntaf cymru sef syr otton de grandson roedd seler y tŵr yn cynnwys giât ddŵr lle byddai ymwelwyr oedd yn teithio ar hyd afon seiont yn gallu dod i mewn i r castell roedd dŵr yn cael ei dynnu o ffynnon tŵr y ffynnon roedd ymddangosiad y castell yn wahanol i gestyll edwardaidd eraill oherwydd y defnydd o garreg lliwiau gwahanol wedi eu hadeiladu ar ffurff llorweddol ym muriau r castell a siâp polygonaidd y tyrrau yn hytrach na rhai crwn dadleua rhai haneswyr bod cynllun muriau r castell yn cynrychioli muriau caergystennin ac mae n ddigon posib bod cynllun cestyll y dwyrain canol wedi dylanwadu ar waith y croesgadwyr a ddychwelodd ar ôl ymladd yn ystod y croesgadau gwelai edward i y castell fel yn nyddiau ymerodraeth rufeinig caergystennin fel arwydd o awdurdod a bu r chwedl am freuddwyd macsen wledig yr ymerawdwr rhufeinig yn ddylanwad pwysig ar ei feddylfryd dehonglodd edward freuddwyd macsen fel cymhariaeth â i gastell yng nghaernarfon a ffurfiodd edward gysylltiad imperialaidd rhwng segontium a oedd ym mreuddwyd magnus a chastell caernarfon pan oedd yn cael ei adeiladu yn ôl ymchwil diweddar gan haneswyr fel abigail whaetley awgrymwyd bod edward wedi defnyddio delweddau o wahanol safleoedd rhufeinig ym mhrydain a bod castell caernarfon yn cyfeirio at ddylanwad arthuraidd er mwyn cyfiawnhau ei awdurdod fel brenin roedd dwy brif fynedfa i r castell roedd un yn arwain o r dref sef porth y brenin ac roedd un arall yn rhoi mynedfa uniongyrchol i r castell heb orfod teithio drwy r dref porth y frenhines roedd y ddau yn nodweddiadol o r cyfnod sef rhodfa rhwng dau dŵr pe bai porthdy r brenin wedi cael ei gwblhau byddai ymwelwyr i r castell wedi croesi r ddwy bont godi mynd drwy bum drws ac o dan chwe phorthcwlis cyn cyrraedd y llawr amgaedig is roedd tyllau saethu a thyllau llofruddio wedi eu lleoli ar hyd y llwybrau hyn tra bod mwyafrif helaeth y cysylltfur a r tyrrau wedi goroesi dim ond seiliau r adeiladau a arferai fodoli y tu fewn i r castell sydd i w gweld heddiw pe bai castell caernarfon wedi cael ei gwblhau fel y bwriadwyd byddai wedi cynnwys llys brenhinol a fyddai n agos at saith cant mewn nifer cyn cwnstabl y castell oedd yn gwasanaethu hefyd fel maer caernarfon mae rhestr lawn o r cwnstabliaid rhwng a i w weld ar safle cyngor brenhinol tref caernarfon rheolwr yr ymerodraeth rufeinig orllewinol oedd macsen wledig lladin magnus maximus tua gorffennaf o gwymp yr ymerodraeth ym tan ei farwolaeth ym celt iberiad celt o r sbaen rufeinig oedd macsen wledig a ddaeth i ynysoedd prydain yn y au cafodd ei orseddu yn ymerawdwr gan ei fyddin tra roedd ef a hwy yn gwasanaethu yng ngwledydd prydain gorchfygodd ei brif elyn gratianus ger paris ac ar ôl hynny fe i lladdwyd ganddo mewn brwydr yn lyons ar awst cododd macsen wledig brifddinas yn augusta treverorum almaeneg trier ac roedd yn gristion cafodd macsen wledig ei ddal a i ladd gan ei gyn noddwr theodosius i yn auileia ger trieste yn nhalaith illyria ar gorffennaf yn ôl y chwedl gymreig ganoloesol breuddwyd macsen wledig priododd macsen elen luyddog merch eudaf o ardal segontium y gaer rufeinig ger caernarfon ac mae peth tystiolaeth bod y stori yn wir yn yr achau cymreig nodir sant peblig ac owain fab macsen wledig yn feibion macsen ac elen yn ôl y traddodiad cymreig macsen oedd yn gyfrifol am ymadawiad lluoedd rhufain o gymru mlynedd cyn gweddill prydain gadawodd macsen diroedd cymru yn nwylo r bobl frodorol gan gyflwyno trefn o hunanlywodraeth a barodd tua naw cant o flynyddoedd am y rheswm hwnnw mae macsen wedi ei ystyried yn dad y genedl gymreig dywed gwynfor evans mai r cymry yn unig o holl bobloedd yr ymerodraeth wrthsafodd y germaniaid yn llwyddiannus yn dilyn cwymp yr ymerodraeth rufeinig a bu r drefn a gyflwynodd macsen yn un o r rhesymau pennaf dros hynny mae gan dafydd iwan gân enwog sy n cyfeirio at macsen sef yma o hyd castell ar gyrion tref biwmares ynys môn yw castell biwmares cafodd ei gynllunio gan james o st george yn gastell consentrig gyda ffos o i gwmpas fe i adeiladwyd ar lan afon menai gan edward i brenin lloegr rhwng a ar ôl gwthryfel madog ap llywelyn dinistriwyd tref llan faes yn y gwrthryfel hwnnw a chafodd rhai o r cerrig o r fynachlog enwog eu defnyddio i godi r castell am ryw reswm chafodd y castell byth ei gwblhau cipiwyd y castell gan gefnogwyr owain glyndŵr yn ystod gwrthryfel y tywysog ar gorffennaf cafodd yr offeiriad catholig o gymro william davies a gofir am ei ran yng nghyhoeddi y drych cristianogawl y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng nghymru ei ddienyddio yn y castell trwy ei grogi diberfeddu a chwarteru canoneiddwyd william davies gan y pab yn adeg rhyfel cartref lloegr roedd castell biwmares mewn man allweddol gan ei fod yn rheoli rhan o r daith rhwng iwerddon a lloegr roedd teulu thomas bulkeley wedi bod yn ymwneud a rheoli r castell am ganrifoedd ac roedd thomas bulkeley yn gefnogol i r brenin erbyn roedd y pengryniaid wedi cael buddugoliaeth ar luoedd y brenin gwrthryfeloedd ynys môn yn erbyn y senedd eto yn ond bu rhaid iddyn nhw ildio yr ail waith yn yr hydref cynhaliwyd eisteddfod yng nghwrt y castell yn mae r castell yng ngofal cadw ac mae n un o r atyniadau pennaf i dwristiaid ym môn fe i gosodwyd ar restr safleoedd treftadaeth y byd unesco yn fel rhan o r safle cestyll a muriau trefi r brenin edward yng ngwynedd castell canoloesol yn nhref conwy ar lan afon conwy yw castell conwy cynllunwyd y castell gan y pensaer ffrengig james o st george ac fe i adeiladwyd gan edward i brenin lloegr er fod rhisiart o gaer yn gyfrifol yn y dechrau adeiladwyd y castell a r dref gaerog ar ben adfeilion abaty aberconwy a ddinistrwyd gan edward er mwyn defnyddio r safle ac mae mur o gwmpas y dref gyfan gan mai saeson oedd trigolion y dref newydd roedd castell conwy yn wahanol i nifer o gestyll eraill james o st george heb fod yn gonsentrig ond yn cael ei godi yn ôl cynllun llinellol oherwydd ffurf y safle creigiog mae r wyth tŵr anferth gyda u tyredau a r muriau cysylltu i gyd yn gyfan mae r castell yng ngofal cadw fe i gosodwyd ar restr safleoedd treftadaeth y byd unesco yn fel rhan o r safle cestyll a muriau trefi r brenin edward yng ngwynedd codwyd castell conwy gan frenin lloegr ar ôl iddo orchfygu teyrnas gwynedd calon tywysogaeth cymru annibynnol yn roedd yn un o gylch o gestyll newydd yn cynnwys castell caernarfon castell biwmares a chastell harlech a godwyd gan y saeson o amgylch gwynedd i w gwarchod yn nwylo r brenin rhag y cymry gwrthryfelgar ym yn ystod gwrthryfel owain glyndŵr cipiodd ei gefnogwyr rhys ap tudur a i frawd gwilym ap tudur y castell a llosgwyd y dref gefeilliwyd castell conwy â chastell himeji japan mewn seremoni ffurfiol yn himeji ar hydref castell o flaen bwlch yn y mynyddoedd ger pentref dolwyddelan yn nyffryn lledr gwynedd yw castell dolwyddelan mae r castell yn sefyll mewn lle strategol yn amddiffyn y fynediad i wynedd o r dwyrain ac o gyfeiriad conwy mae ar restr safleoedd treftadaeth cadw amddynnai rhannau uchaf cwmwd nant conwy cyn i r castell presennol gael ei godi roedd y dyffryn yn cael ei amddiffyn gan gastell llai a adwaenir heddiw fel tomen y castell ar y safle ceir craig gydag olion aneglur muriau twr amddiffynol sy n gorwedd chwarter milltir i r de ddwyrain o r castell presennol codwyd castell dolwyddelan gan dad llywelyn fawr iorwerth drwyndwn mae n bosibl bod llywelyn fawr wedi cael ei eni yma neu yn tomen castell tua roedd yn safle pwysig iawn i llywelyn ein llyw olaf roedd un o r ddau gastell dolbadarn oedd y llall a etifeddodd roedd y tir o i gwmpas yn safle ar gyfer cadw gwartheg i fwydo r fyddin un o gyfres o vaccaria tywysogaidd yn eryri roedd llywelyn yn cadw rhan o i drysor yn y castell yn ogystal er mwyn diogelwch o bryd i w gilydd byddai llys ar gylch y tywysog yn cael ei gynnal yno yn ogystal fel y bu ar awst er enghraifft felly tyfodd y castell i fod yn llawer mwy nag amddiffynfa yn unig chwareai ran bwysig yn economi a gweinyddiaeth tywysogaeth gwynedd hefyd cipiwyd y castell gan edward i a i luoedd ar y ionawr roedd y saeson yn canolbwyntio ar y cestyll ar yr arfordir ac ni ddefnyddiwyd dolwyddelan ar ôl mae gan y castell dau dŵr codwyd y gorthwr keep gwreiddiol ar ddiwedd y g neu ar ddechrau r g yr oedd iddi seler ynghyd â stafell ar y llawr cyntaf gyda grisiau cerrig allanol yn arwain iddi roedd y fynedfa i r gorthwr yn cael ei amddiffyn gan bont godi ac adeilad blaen mae llenfur o gerrig lleol yn amylghynu r safle heddiw ond mae n bosibl bod hwnnw wedi disodli palis pren cynharach efallai yn gynnar yn y g ymddengys i r ail dwr ar y safle gail ei godi gan llywelyn ap gruffudd rhywbryd rhwng a mae n dwr petryal cadarn yng nghornel ogledd orllewinol y castell ac mae n wynebu r gogledd ychwanegwyd llawr arall at y gorthwr gwreiddiol yn y bymthegfed ganrif gan maredudd ab ieuan uchelwr o ddolwyddelan yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg cafodd y gorthwr ei atgyweirio n sylweddol y twr hwn yw r mwyaf amlwg o r ddau dwr heddiw ond yn yr oesoedd canol buasai r twr gorllewinol wedi bod yn llawer mwy trawiadol mae r castell yng ngofal cadw ac ar agor i r cyhoedd ceir maes parcio wrth ymyl yr a ar y ffordd i flaenau ffestiniog ar ôl gadael dolwyddelan mae llwybr yn dringo o r maes parcio i r castell aelod uchaf mamolion deudroed yw braich wedi i lleoli rhwng yr ysgwydd a r llaw mae r gair cymraeg braich yn gytras â brech yn yr hen gernyweg a breac h yn llydaweg ac mae r tri gair hyn yn tarddu o r gair lladin bracchium fe i cofnodir yn gymraeg mor bell yn ôl â hyd nes y cyrhaeddodd at hyd braich mae r fraich yn cynnwys asgwrn cymalau cyhyrau a gwythiennau gwaed mae r rhan fwyaf o r cyhyrau n cael eu defnyddio n ddyddiol i wneud tasgau dyddiol arferol yn rhan uchaf y fraich ceir asgwrn a elwir yn humerws mae n cyfarfod y sgapiwla ychydig yn uwch na chymal yr ysgwydd a chyda r wlna a r radiws yn y cymal penelin mae r humerws yn asgwrn cryf iawn a gall godi ar gyfartaledd pwys castell canoloesol cymreig yw castell cricieth sy n sefyll ar glogwyn ar lan bae tremadog ar ymyl tref cricieth gwynedd yng ngogledd cymru mae gan y castell dŷ porth cadarn a thri thŵr a gysylltir gan fur amgylchynnol mae wedi i gofrestru gan fel gradd ac yn cael ei warchod a i gynnal gan cadw codwyd y castell yn y drydedd ganrif ar ddeg gan lywelyn ap iorwerth llywelyn fawr tywysog gwynedd a i ŵyr llywelyn ap gruffydd dechreuodd llywelyn fawr ar y gwaith tua r flwyddyn gan godi tŷ porth trawiadol tŵr petryal de ddwyreiniol a llenfur oddi amgylch y cwrt mewnol ymddengys na ddefnyddiwyd y safle cyn hynny mae un traddodiad yn honni fod llywelyn ap iorwerth wedi cael ei garcharu yn y castell am gyfnod byr gan ei frawd dafydd yn ystod y brwydro dros olyniaeth coron gwynedd ychwanegodd llywelyn ap gruffudd y llenfur oddi amgylch rhan o r ward allanol a r tŵr de orllewinol lle cafwyd enghreifftiau cain o gerfwaith carreg pan archwilwyd y safle gan archaeolegwyr cynhelid ei lys ar gylch yn y castell ar chwefror a diau iddo gael ei ddefnyddio at y perwyl hwnnw ganddo fo a i ragflaenwyr sawl gwaith cyn hynny cafodd y castell ei gipio gan edward i brenin lloegr yn ystod ei ail ryfel ar gymru cryfhaodd edward y castell yn bennaf y tŷ porth prif amddiffyn y castell nid yw n sicr os dylir priodolir y trydydd tŵr i edward i ynteu llywelyn ein llyw olaf yn erbyn ei ddyddio i gyfnod edward y mae r ffaith ei fod yn dŵr hirsgwar tebyg i dyrrau eraill a geir mewn rhai o r cestyll cymreig yn ail hanner y g y marchog enwog syr hywel y fwyall oedd cwnstabl ceidwad y castell yn ystod gwrthryfel owain glyn dŵr cafodd y castell ei gipio ac ei losgi disgrifir y digwyddiad a r amgylchiadau lleol yn nofel hanesyddol cofiadwy j g williams betws hirfaen gw isod canodd y bardd iolo goch gywydd i syr hywel y fwyall rywbryd yn y au efallai erbyn yr amser hynny roedd y castell wedi troi n llys i r uchelwr lleol o gymro disgrifia iolo r castell uwchben tonnau geirw r môr y gwŷr wrth y byrddau n chwareu gemau a r merched yn llunio brodwaith wrth i r haul disgleirio trwy r ffenestri gwydr peth prin iawn yn y cyfnod hwnnw oedd gwydr chwaraewr snwcer o gymru yw terry griffiths ganwyd hydref cafodd ei eni yn llanelli cyn troi yn chwaraewr snwcer proffesiynol roedd yn bostman yn y dre ac o fewn blwyddyn yr oedd wedi ennill pencampwriaeth y byd curodd eddie charlton yn y rownd gyn derfynol a dennis taylor yn y rownd derfynol o ganlyniad ef oedd y chwaraewr cyntaf erioed i ennill pencampwriaeth snwcer y byd a oedd wedi dechrau r bencampwriaeth yn y rowndiau rhagbrofol mae yn rhedeg ei glwb snwcer ei hun yn llanelli a chaerfyrddin ac wedi hyfforddi mark williams stephen hendry a matthew stevens mae gwaed yn hylif coch sy n cylchredeg yng ngwythiennau rhydwelau a chalon bodau dynol a fertebratau eraill mae n cynnwys yr hylif plasma a chelloedd sy n llifo drwyddo celloedd coch erythrocytes platennau thrombocytes a chelloedd gwyn leukocytes dyma r brif system drafnidiaeth o fewn y corff sy n darparu ocsigen i holl organau a chelloedd y corff swydd y celloedd coch yw cludo ocsigen o amgylch y corff i roi egni i r cyhyrau celloedd coch yw r unig gelloedd yn y corff sydd ddim yn cynnwys cnewyllyn swydd y celloedd gwyn yw ymladd heintiau a saldra sy n ceisio ymosod ar y corff mae plasma yn gyfrifol am gludo carbon deuocsid mae nifer o dermau meddygol yn dechrau gyda hemo neu hemato yn dod o r gair hen roeg am waed haima caiff gwaed ei bwmpio trwy r corff gan y galon mae rhwng pedwar a hanner i bum litr o waed yng nghorff dyn cyffredin mae lliw gwaed dynol yn dibynnu ar faint o ocsigen sydd ynddo oherwydd bod hyn yn effeithio ar gyflwr ocsideiddio yr atomau haearn yn yr hemoglobin ac mae hyn yn dibynnu ar le r gwaed yn y system gylchredol yn y rhydwelau a r capilarau mae lefelau r ocsigen yn uchel ac mae r gwaed yn goch llachar yn y gwythiennau mae r gwaed yn cynnwys llai o ocsigen ac mae ei liw yn goch tywyll bae yn sianel san siôr yng ngorllewin cymru yw bae ceredigion mae r siroedd gwynedd ceredigion a gogledd sir benfro yn ffinio â bae ceredigion gorwedd penrhyn llŷn i r gogledd ceir tir amaeth da ar lannau r bae nodweddir arfordir y bae gan nifer o draethau braf gyda thywod gwyn mae bywyd gwyllt yr ardal yn unigryw ac yn cynnwys poblogaeth bwysig o ddolffinau a nifer o adar môr mae sawl afon yn llifo i r bae y pwysicaf yw er nad oes llawer o ynysoedd yn y bae mae n cynnwys un o ynysoedd pwysicaf ynys enlli ynghyd ag ynysoedd tudwal yn y gogledd ac ynys aberteifi ac ynys lochdyn yn y de hyd at yr g roedd trefi a phorthladdoedd bae ceredigion yn gartref i ddiwydiant morol pur sylweddol hwyliai llongau o borthmadog dros gefnfor iwerydd ac i ewrop a bu aberteifi yn bwysicach na chaerdydd fel porthladd ar un adeg yn llên gwerin cymru cysylltir y bae â sawl chwedl y fwyaf adnabyddus yn ddiau yw chwedl cantre r gwaelod y cantref a foddiwyd gan y môr ar noson stormus diolch i esgeulusdod seithenyn ceir yn ogystal sawl traddodiad am fôr forwynion yn arbennig yng ngheredigion bae yn sianel san siôr ar arfordir gorllewin sir benfro yw bae sain ffraid fe i diffinir gan ynys dewi a penmaen dewi yn y gogledd ac ynys skomer a phenrhyn marloes yn y de mae r glannau i gyd yn rhan o barc cenedlaethol arfordir penfro ac yn cynnwys nifer o draethau tywodlyd braf mae r pentrefi a ganlyn ar lannau r bae o r de i r gogledd er nad yw ar lan y bae ei hun mae dinas hanesyddol tyddewi yn agos iddo hefyd yn ei ben gogleddol enwyd penmaen dewi ar fap hynaf y byd sef map ptolemi o r g ô c yr un enw â llwyth celtaidd y brigantes sydd yma bae ar lannau gogledd orllewinol môr hafren rhwng siroedd abertawe a chastell nedd port talbot yw bae abertawe amgylchynnir y bae yn wrth glocwedd gan y trefi porthcawl port talbot llansawel abertawe y mwmbwls a phenrhyn gŵyr mae r afon nedd tawe afan a nant blackpill yn llifo i r bae mae bae abertawe yn profi un o r ystodau mwyaf o donnau yn y byd gydag uchafswm o tua m yn y au crewyd cynllun i harneisio ynni carbon isel ym mae abertawe sef lagŵn bae abertawe a fydd y mwyaf o i fath drwy r byd ar ôl ei gwbwlhau arferid pysgota am wstrys fod yn ddiwydiant pwysig yn abertawe gan gyflogi o bobl yn ystod y au fodd bynnag o ganlyniad i or bysgota afiechydon a llygredd diflannodd yr wstrys bron yn llwyr erbyn yn cyflwynwyd cynllun er mwyn ail gyflwyno r diwydiant ym mis medi roedd y bae yn lleoliad i lofruddiaeth ben bellamy y cefnfor mwyaf yn y byd yw r cefnfor tawel saesneg pacific ocean sy n gorwedd rhwng asia yn y gorllewin a de a gogledd america yn y dwyrain ceir ynysoedd niferus yn y cefnfor hwn sydd yn cael eu dosbarthu fel melanesia polynesia a micronesia dosbarthiad diwyllianol yn hytrach na dosbarthiad daearyddol ymysg y moroedd sydd yn perthyn i r cefnfor tawel y mae môr bering môr okhotsk môr japan y môr melyn môr dwyreiniol tsieina môr de tsieina môr bismarck môr solomon y môr cwrel a môr tasman mae llawer o wledydd ar arfordir y cefnfor hwn rwsia japan taiwan y philipinau indonesia papua gini newydd awstralia seland newydd ffiji ciribati ynysoedd marshall taleithiau ffederal micronesia nawrw palaw samoa ynysoedd solomon tonga twfalw fanwatw unol daleithiau america canada mecsic gwatemala el salfador hondwras nicaragwa costa rica panama colombia ecwador periw a tsile mae ganddo arwynebedd o miliwn km o arwynebedd y ddaear ac mae n cynnwys tua miliwn km o ddŵr mae dyfnder cyfartalog y cefnfor tawel oddeutu m ac mae n cynnwys y lle dyfnaf yn y byd dyffryn hollt marianas sydd m o dan lefel cymedrig y môr mae km milltir o bellter rhwng y môr bering yn y gogledd a môr ross yn antarctica yn y dde a km milltir o indonesia i glannau colombia o r cefnfor tawel gellir mynd i gefnfor arctig trwy fôr bering i gefnfor iwerydd trwy gamlas panam neu rownd yr horn neu yn yr haf ym roedd yn bosib heibio gogledd canada does dim llwybr trwy r iâ yn arferol ac i gefnfor india o gwmpas awstralia neu drwy ynysoedd de ddwyrain asia a chulfor melaka un o r dyfrffyrdd prysuraf yn y byd parc cenedlaethol yn ne cymru yw parc cenedlaethol bannau brycheiniog mae r parc yn gorwedd rhwng trefi llandeilo llanymddyfri aberhonddu y gelli pont y pŵl a merthyr tudful ffurfiwyd y parc cenedlaethol ym canolbwynt y parc yw mynyddoedd uchel bannau brycheiniog yng ngorllewin y parc mae r fforest fawr a r mynydd du rhostir eang ac yn y dwyrain y tu draw i fannau brycheiniog mae mynyddoedd o r un enw mynydd du ar y ffin â lloegr yn y parc mae nifer o lwybrau cerdded a lonydd beicio mae arwynebedd o km ganddo gwelir sawl rhaeadr yn y parc gan gynnwys sgŵd henrhyd sydd medr o uchder yn ardal ystradfellte ceir sawl ogof nodedig megis ogof ffynnon ddu gwelir merlod mynydd cymreig yn pori yn y parc cerddor yw john cale ganwyd mawrth efe a sefydlodd y band arbrofol the velvet underground gyda lou reed yn cafodd ei eni yn y garnant sir gaerfyrddin yn enwocaf am ei gerddoriaeth roc mae cale hefyd wedi gweithio mewn amryw o genres yn cynnwys drôn a chlasurol astudiodd yng ngholeg goldsmith prifysgol llundain ers gadael the velvet underground mae cale wedi rhyddhau dros ddwsin o recordiau hir unigol ac wedi gweithio gyda rhai o enwau mawrion y byd roc yn cynhyrchu neu n chwarae offerynnau ymhlith y rhai mae cale wedi cydweithio â nhw yw lou reed nico la monte young john cage terry riley hector zazou cranes nick drake mike heron kevin ayers brian eno patti smith the stooges lio the modern lovers art bergmann manic street preachers james dean bradfield super furry animals catatonia manchild big leaves derrero tystion fernhill gorky s zygotic mynci marc almond element of crime sueeze happy mondays lcd soundsystem the replacements a siouxsie and the banshees fe i ganwyd yn ardal cwmaman i will cale a margaret davies roedd ei fam yn athrawes a i dad yn lwr fe i magwyd yn uniaith gymraeg hyd nes iddo ddechrau dysgu saesneg wrth fynychu ysgol gynradd er bod ei dad yn ddi gymraeg mae cale a oedd yn unig blentyn yn cofio pedwar brawd ei fam yn glir yn eu plith davey davies a gynhyrchai gyda i wraig mai jones sioe radio adloniant ysgafn bbc wales welsh rarebit hi a gyfansoddodd y gerddoriaeth i we ll keep a welcome a glywyd gyntaf yn dyma beth oedd adloniant o ddifri meddai cale cale a bockris roedd ewythr arall dylanwad mawr iawn arnaf yn canu r ffidil ac o ganlyniad dechreuodd cale ddysgu r piano a r fiola yn y man roedd cerddoriaeth ac addysg o i gwmpas ym mhobman wrth iddo dyfu ac aeth yn ei flaen o ysgol gynradd sirol y garnant i ysgol ramadeg dyffryn aman bu cyfres o drafferthion personol pan oedd oddeutu r oed yn rhwystr i w yrfa academaidd ond maes o law enillodd cale le i hyfforddi fel athro yng ngholeg goldsmiths yn ne llundain lle bu n astudio rhwng ac yn ystod ei blentyndod fe ymosodwyd arno n rhywiol gan ddau dyn gwahanol un ohonynt yn weinidog anglicanaidd o fewn eglwys wedi darganfod ei dalent yn chwarae r fiola astudiodd gerddoriaeth ym mhrifysgol goldsmiths llundain yno cyfrannodd at gyflwyno cerddoriaeth fodernaidd ac avant garde ei ddydd gan gynnwys ei waith ei hun yn sgil cyfarfod ag aaron copland cafodd le yng nghanolfan gerddoriaeth berkshire yn tanglewood massachusetts ond buan y symudodd i efrog newydd a fu ers hynny n ganolbwynt daearyddol i w fywyd cydweithiodd â r mudiad avant garde fluxus gan drefnu un o u cyngherddau cynnar ym gyda chymorth y cyfansoddwr americanaidd enwog aaron copland fe deithiodd i r unol daleithiau i barhau ei astudiaethau cerddorol yn efrog newydd cyfarfu â nifer o gyfansoddwyr dylanwadol gan gymryd rhan mewn cyngerdd piano awr o vexations gan erik satie yn dilyn y gyngerdd fe ymddangosodd ar y rhaglen deledu i ve got a secret ei gyfrinach ei fod o wedi perfformio mewn cyngerdd awr bu hefyd yn chwarae mewn ensemble theatre of eteranal music dream syndicate roedd eu cerddoriaeth drôn yn ddylanwad ar y velvet underground yn ddiweddarach un o i gydweithwyr cynnar oedd sterling morrison a ddaeth yn gitarydd y velvet underground yn gynnar ym cyd sefydlodd band gyda lou reed yn recriwtio angus maclise a oedd yn rhannu fflat ar y pryd a sterling morrison fe ddefnyddwyd yr enwau the primatives a r falling spikes cyn dewis y velvet underground a ysbrydolwyd gan lyfr am arferion rhywiol yn fuan cyn eu gig cyntaf am ffi o mewn ysgol gynradd gadawodd maclise y grŵp ac fe gymerwyd ei le gan maureen tucker ar ddrymiau er iddi ond cael ei recriwtio am y noson honno daeth hi n aelod sefydlog gyda i steil dyrnu elfennol yn dod yn rhan annatod o sŵn y band er gwaethaf amheuon cale ar y dechrau y recordiad cyntaf a rhyddhawyd oedd trac offerynnol o r enw loop ar ddisg fflecsi a gynhwtswyd am ddim gyda r cylchgrawn tanddaearol aspen magazine cafwyd ar y trac arbrawf atborth feed back a ysgrifennwyd gan cale a chwaraeodd y fiola rhyddhawyd ei ed albwm unigol m fans yn ionawr roedd yn cynnwys fersiynau newydd o ganeuon o i albwm music for a new society mewn cyfweliad gyda huw stephens yn chwefror cyhoeddodd ei fod am ddechrau cyfansoddi yn y gymraeg a fod ganddo rhai syniadau am ganeuon yn ei famiaith yn barod astudiaeth o r ddaear ffisegol yw daeareg neu geoleg groeg sef ge y ddaear a sef logos gwyddoniaeth mae n cynnwys astudiaeth o greigiau solid a chramen y ddaear gellir dyddio r creigiau hyn a rhennir hanes y ddaear yn gyfnodau daearegol gall y gair daeareg hefyd gyfeirio at yr astudiaeth o greigiau a cherrig planedau a ffurfiau eraill yn y gofod e e daeareg y lleuad drwy r maes hwn ceir cip cliriach o hanes y ddaear mae daeareg yn astudiaeth o dystiolaeth cynradd o blatiau tectonig esblygiad bywyd ar y ddaear a newid yn hinsawdd y ddaear fe i defnyddir hefyd yn yr astudiaeth o fwynau eu cloddio a u marchnata felly hefyd gyda phetroliwm a hydrocarbonau eraill mae r astudiaeth o ddŵr y môr a dŵr croyw hefyd yn seiliedig ar astudiaeth o r maes hwn yn ogystal â pheryglon naturiol daearyddol a phroblemau gyda r amgylchedd mae daeareg ynysoedd prydain yn enwog am ei amrywiaeth gyfoethog o greigiau a cheir enghreifftiau o bron yr holl oedoedd daearegol o r archaean ymlaen mae ymchwil seismograffig yn dangos bod crwst y ddaear rhwng a km i milltir o drwch mae r creigiau hynaf i w cael yng ngogledd orllewin yr alban ac maent yn fwy na hanner oed blaned credir bod y creigiau hyn i w cael hefyd yn isel o dan llawer o brydain dim ond y cilometrau cyntaf y mae tyllau turio wedi eu treiddio gwelir yr un creigiau yn llydaw ac felly credir eu bod yn rhedeg yn isel dan yr wyneb o r ardal i lydaw mae r creigiau ieuengaf i w cael yn ne ddwyrain lloegr mae r cyfoeth naturiol cymru yn dewis safleodd pwysig er mwyn eu gwarchod ac yn eu rhestru ar yr arolwg cadwraeth daearegol acd mae dau fath o safle sef safle daearegol rhanbarthol pwysig sdrhp a safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig sdga hefyd mae unesco wedi dynodi dau geoparc yng nghymru sef fforest fawr a geomôn mae geoparc fforest fawr y tu mewn i barc cenedlaethol bannau brycheiniog yn ne cymru mae geomôn yn cynnwys ynys môn i gyd ar sail y ffaith fod môn yn ynys tectonig ceir creigiau hynaf y byd a elwyr yn cyn cambriaidd ar ynys môn sydd dros miliwn o flynyddoedd oed hyd at y creigiau ieuengaf heblaw am greigiau yr oes juraisg ac oes y calchfaen tiriogaeth sy n cynnwys un neu fwy o leoliadau o bwysigrwydd gwyddonol sydd o werth archeolegol ecolegol a diwylliannol yn ogystal a bod o ddiddordeb daearegol yw geoparc mae yna dros geoparc yn ewrop mae r tri rhaniad neu gyfnod wedi eu henwi ar ôl hynafiaethau cymreig neu geltaidd sef y cyfnodau caiff llosgfynydd mynydd tân ei greu lle mae craig tawdd magma yn codi i wyneb y ddaear gan achosi echdoriadau folcanig craig wedi ei doddi mwy na km o dan wyneb y ddaear yw magma sydd wedyn yn dechrau codi tuag at wyneb y ddaear pan gyrhaedda r magma wyneb y ddaear fe lifa neu fe dasga o r ddaear ar ffurf lafa neu lludw folcanig ar wahân i graig tawdd mae lafa yn cynnwys nwy lleolir llosgfynyddoedd y ddaear lle mae platiau tectonig yn cwrdd neu uwchben mannau poeth ar hyn o bryd mae r mwyafrif o ffrwydriadau llosgfynyddoedd a daeargrynfeydd y ddaear yn digwydd o gwmpas y môr tawel yn dilyn ymylon plât tectonig y môr tawel llosgfynydd yng ngwlad yr iâ ydy eyjafjallajkull ac fe achosodd gryn anhwylustod i deithio awyr drwy ewrop yng ngwanwyn chwythodd gwynt y gogledd ei lwch dros wledydd prydain yn ebrill a mai pan waharddwyd awyrennau rhag hedfan ym mai ffrwydrodd llosgfynydd arall ynn ngwlad yr iâ sef grmsvtn rhyddhawyd mwy o ludw yn ystod y awr cyntaf na wnaeth eyjafjallajkull drwy gydol ei echdoriad roedd y cymylau lludw n codi hyd at km mesurodd vei ar y raddfa berthnasol dyma rai o r llosgfynyddoedd enwocaf nid oes llosgfynyddoedd yn ffrwydro yng nghymru heddiw ond fe oedd miliynau o flynyddoedd yn ôl o ganlyniad mae n bosib gweld creigiau a lludw folcanig yng nghymru er enghraifft ar rhobell fawr fe ddefnyddir y creigiau hyn ar gyfer adeiladu gwleidydd o gymro ac arweinydd plaid cymru yw adam price ganwyd medi ac aelod o r senedd dros ddwyrain caerfyrddin a dinefwr ers mae n gyn aelod seneddol plaid cymru yn cynrychioli etholaeth dwyrain caerfyrddin a dinefwr enillodd y sedd oddi wrth y blaid lafur yn etholiad cyffredinol fe i etholwyd yn arweinydd plaid cymru yn medi ac ef yw r person hoyw agored cyntaf i arwain plaid wleidyddol yn y deyrnas unedig ganwyd adam robert price yng nghaerfyrddin yn fab i rufus cyn lowr a phaffiwr ac angela fe i magwyd yn y tymbl yna tŷ croes ger rhydaman er fod ei rieni yn siarad cymraeg iaith yr aelwyd oedd saesneg am eu bod yn meddwl fod hyn yn fwy manteisiol mewn bywyd penderfynodd ei frawd hyn adrian ddysgu cymraeg ei hunan a pasiodd ei angerdd at yr iaith i w frawd dysgodd adam gymraeg yn eithaf rhugl o fewn mis yn blentyn roedd yn gristion efengylol ac roedd ganddo dalent am siarad cyhoeddus roedd ei ddaliadau crefyddol yn gwrthdaro gyda i ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth ac yn ddiweddarach ei rywioldeb penderfynodd yn y diwedd i ddilyn y trywydd gwleidyddol aeth drwy gyfnod o anffyddiaeth ond daeth i gyfaddawd gyda i ffydd lle mae n galw ei hun yn gristion ond yn dal i chwilio am atebion cafodd ei addysg yn ysgol dyffryn aman ac aeth ymlaen i brifysgol caerdydd lle graddiodd gyda bsc mewn economeg safodd yn etholiad cyffredinol yn etholaeth gŵyr ond yn anllwyddiannus etholwyd ef yn aelod seneddol dros ddwyrain caerfyrddin a dinefwr yn ar awst cyhoeddodd price ei fod am ddechrau proses o uchelgyhuddiad impeachment yn erbyn tony blair gyda chefnogaeth aelodau seneddol plaid cymru a r snp doedd uchelgyhuddiad ddim wedi cael ei ddefnyddio yn y du am o flynyddoedd pe buasai n llwyddiannus buasai n rhaid i blair sefyll achos yn nhŷ r arglwyddi ond methiant oedd y mesur ar mai cafodd ei ailethol yn as dwyrain caerfyrddin a dinefwr gyda chynnydd yn ei fwyafrif ar hydref agorodd ddadl tair awr ar y ymchwiliad i r rhyfel yn irac y ddadl gyntaf ar y pwnc mewn dros ddwy flynedd cynigiodd yr snp a phlaid cymru sefydlu pwyllgor o saith as blaenllaw i adolygu y ffordd y cafodd dyletswyddau r llywodraeth eu cyflawni ynglŷn â r rhyfel yn irac collwyd y cynnigiad o pleidlais i mwyafrif tenau o i r llywodraeth ond enillodd gefnogaeth sawl as gan gynnwys glenda jackson ac asau llafur rebel eraill yng ngorffennaf sefodd fel ymgeisydd i fod yn arweinydd newydd plaid cymru gan gystadlu yn erbyn rhun ap iorwerth a r deiliad leanne wood fe i etholwyd yn arweinydd y blaid ar medi enillodd price pleidlais yn y rownd gyntaf gydag ap iorwerth yn ail gyda pleidlais a wood yn drydydd gyda yn yr ail rownd cafodd price pleidlais a derbyniodd ap iorwerth pleidlais cyn wleidydd o gymro yw simon thomas ganwyd rhagfyr a oedd yn aelod blaenllaw o blaid cymru bu n aelod seneddol dros etholaeth ceredigion rhwng a enillodd y sedd mewn is etholiad yn ar ôl i cynog dafis ymddiswyddo i ganolbwyntio ar ei waith fel aelod o r cynulliad dros geredigion yn etholiad cynulliad cenedlaethol cymru fe i etholwyd yn aelod dros ranbarth canolbarth a gorllewin cymru ond ymddiswyddodd fel aelod cynulliad ac o blaid cymru yng ngorffennaf mae thomas yn hannu o gwmaman a mynychodd ysgol ramadeg bechgyn aberdâr yn nhrecynon ger aberdâr enillodd baglor y celfyddydau yn yr iaith gymraeg o brifysgol aberystwyth ym a diploma ôl raddedig o goleg llyfrgellyddiaeth cymru yn llanbadarn fawr aberystwyth ym bu n guradur cynorthwyol yn llyfrgell genedlaethol cymru o o bu n swyddog polisi ac ymchwil ar gyfer cyngor bwrdeistref tâf elai ac o bu n reolwr datblygaeth cefn gwlad ar gyfer yr asiantaeth datblygu jigso ymddiswyddodd fel aelod cynulliad ac fel aelod o blaid cymru ar gorffennaf yn sgl ymchwiliad heddlu i honiadau o natur ddifrifol cadarnhaodd yr heddlu eu bod wedi arestio unigolyn ar amheuaeth o fod â delweddau anweddus yn ei feddiant cynigiwyd y sedd i r nesaf ar y rhestr rhanbarthol sef helen mary jones ac ar awst cadarnhawyd y byddai n cymryd y sedd a dychwelyd i r cynulliad ymddangosodd thomas yn llys ynadon aberystwyth ar hydref lle plediodd yn euog i dri chyhuddiad o greu delweddau anweddus o blant ar hydref yn llys ynadon yr wyddgrug cafodd ddedfryd o wythnos o garchar wedi ei ohirio fe i roddwyd ar y gofrestr troseddwyr rhyw am saith mlynedd mae n briod â gwen merch y bardd a r academydd gareth alban davies mae ganddynt mab a merch brenin teyrnas y deheubarth yn ne orllewin cymru oedd hywel dda ap cadell tua roedd yn ŵyr i rhodri fawr drwy ei dad cadell ef fu n gyfrifol am uno ceredigion ystrad tywi a dyfed i greu teyrnas newydd y deheubarth erbyn ei farwolaeth yn roedd yn rheoli gwynedd a r rhan fwyaf o gymru gyda i deyrnas yn ymestyn o brestatyn i benfro fel ei dad cu rhodri mawr llwyddodd i greu ymwybyddiaeth o genedligrwydd yng nghymru a i gyfraniad nodedig at hynny oedd creu cyfraith unffurf gyntaf y wlad a adnabuwyd fel cyfraith hywel dda fel disgynnydd i rhodri mawr roedd hywel yn aelod o linach frenhinol dinefwr cofnodwyd ef fel brenin y brythoniaid yn yr annales cambriae ac annals of ulster mae n cael ei ystyried ymhlith rheolwyr mwyaf nodedig cymru yn ystod yr oesoedd canol roedd ei waith yn trefnu cyfreithiau traddodiadol cymru yn gyfraniad neilltuol i helpu i greu a diffinio elfen o hunaniaeth cymru yn yr oesoedd canol enwyd y cyfreithiau yn gyfraith hywel dda ac roedd y cyfeiriad at yr ansoddair da yn ei enw yn adlewyrchu r ffaith bod y cyfreithiau yn cael eu hystyried yn rhai cyfiawn a theg roedd yr hanesydd dafydd jenkins yn eu gweld fel cyfreithiau trugarog yn hytrach nag fel cosbau gyda phwyslais ar synnwyr cyffredin wrth weinyddu r gyfraith a chydnabyddiaeth o hawliau merched yng nghyd destun y gyfraith roedd hywel dda yn ddyn dysgedig hyd yn oed yn ôl safonau modern yn gyfarwydd iawn â r gymraeg lladin a saesneg mae adeilad swyddfeydd a chartref gwreiddiol y senedd wedi cael ei enwi n tŷ hywel er anrhydedd i hywel dda ac mae siambr wreiddiol y cynulliad bellach yn cael ei adnabod fel siambr hywel mae bwrdd iechyd de orllewin cymru wedi cael ei enwi ar ei ôl hefyd bu farw elen gwraig hywel yn a ganwyd pedwar o blant iddynt sef owain rhodri edwin ac angharad hywel oedd mab y brenin cadell o seisyllwg etifeddodd hywel a i frawd clydog geredigion ac ystrad tywi ar farwolaeth cadell ond bu farw clydog ac felly etifeddodd deyrnas gyfan seisyllwg ceredigion ac ystrad tywi yn bu farw ei dad yng nghyfraith llywarch ap hyfaidd brenin dyfed tua a thrwy ei briodas ag elen merch llywarch ap hyfaidd merch y brenin llywarch o ddyfed ychwanegodd ddyfed at diroedd seisyllwg ychwanegodd deyrnas brycheiniog at ei diroedd tua a dyma r tiroedd a greodd deyrnas newydd y deheubarth ychwanegodd gwynedd a phowys at honno ac erbyn diwedd ei deyrnasiad yn roedd y rhan helaethaf o gymru o dan ei reolaeth heblaw am forgannwg roedd tad hywel sef cadell wedi cael ei osod fel brenin seisyllwg gan ei dad yntau sef rhodri mawr o wynedd yn dilyn boddi gwgon brenin diwethaf seisyllwg a oedd yn ddi etifedd yn roedd rhodri yn frawd yng nghyfraith i gwgon gan ei fod yn briod â i chwaer angharad ac yn dilyn marwolaeth gwgon daeth rhodri yn stiward ar ei deyrnas rhoddodd hyn y cyfle i rhodri hawlio teyrnas seisyllwg iddo i hun ac roedd felly n gallu rhoi ei fab cadell yn frenin ddeiliad yno ac yntau n atebol i rhodri bu farw cadell tua ac mae n ymddangos bod ei diroedd wedi cael eu rhannu rhwng ei ddau fab sef hywel a clydog ni chofnodir unrhyw frenin arall yn nyfed yn dilyn marwolaeth llywarch yn a thrwy ei briodas gyda merch llywarch elen sef unig etifedd honedig llywarch roedd hywel wedi llwyddo i sicrhau bod y deyrnas gyfan o dan ei reolaeth ef defnyddiodd hywel y cysylltiad teuluol hwn i gyfiawnhau ei hawl dros y deyrnas mae n ddigon posib bod hywel a clydog wedi rheoli seisyllwg gyda i gilydd yn dilyn marwolaeth eu tad gan eu bod wedi cyflwyno eu hunain i edward yr hynaf brenin lloegr yn pan fu farw cadell yn gan adael y deyrnas gyfan i hywel roedd hywel wedyn yn medru uno seisyllwg o i ochr ef gyda dyfed a etifeddodd o ochr ei wraig i fod yn un deyrnas a adnabuwyd fel y deheubarth hwn oedd digwyddiad arwyddocaol cyntaf teyrnasiad hywel yn neu aeth hywel ar bererindod i rufain a thrwy wneud hynny ef oedd y tywysog cyntaf o gymru i ymgymryd â thaith debyg ar ei ddychweliad sefydlodd berthynas agos ag athlestan o loegr bwriad athlestan oedd sicrhau ymostyngiad brenhinoedd eraill prydain iddo ef yn wahanol i r disgwyliad roedd hywel yn fodlon ufuddhau ac ymostwng i loegr ond roedd hefyd yn defnyddio hynny i w fantais pryd bynnag roedd hynny n bosibl llwyddodd hywel i ddefnyddio ei sgiliau gwleidyddol i gadw ei gysylltiad ag athelstan a choron lloegr i w fantais ei hun wrth lunio ei uchelgais a i amcanion yng nghymru yn penderfynodd cefnder hywel sef idwal foel brenin gwynedd ei fod am dorri n rhydd o dra arglwyddiaeth lloegr a chododd arfau yn erbyn y brenin edmund o loegr lladdwyd idwal a i frawd elisedd mewn brwydr yn erbyn lluoedd edmund ac yn ôl arfer dylai coron idwal fod wedi cael ei hetifeddu gan ei feibion ond ymyrrodd hywel yn y sefyllfa alltudiwyd iago a ieuaf gan hywel a sefydlodd hywel ei hun yn rheolwr gwynedd a oedd hefyd yn rhoi teyrnas powys o dan ei reolaeth gan fod powys o dan awdurdod gwynedd o ganlyniad roedd hywel wedi sefydlu ei hun fel brenin rhan helaethaf o gymru heblaw am forgannwg a gwent yn y de bu teyrnasiad hywel yn gyfnod treisgar yn hanes cymru ond roedd y gyd ddealltwriaeth rhyngddo ef ac athelstan yn golygu bod hywel ac athelstan wedi rheoli rhannau o gymru ar y cyd cymaint oedd y dyfnder y ddealltwriaeth rhyngddynt fel bod hywel wedi cael caniatâd i ddefnyddio bathdy athelstan yng nghaer i greu ei geiniogau arian ei hun sef houael rex roedd cysylltiadau agos rhwng hywel a llys wessex dilynodd hywel bolisi o gyfeillgarwch ag athelstan brenin y sacsoniaid gorllewinol a r grym mwyaf ar ynys prydain yn y cyfnod hwnnw roedd athelstan yn wŷr i alffred fawr gyda i fryd ar barhau i ymestyn cryfhau ac adeiladu ar sylfeini awdurdod ei gyndeidiau ar draws prydain cofnodir i hywel ymweld â llys athelstan nifer o weithiau a i fod wedi llofnodi nifer o ddogfennau gydag athelstan er enghraifft rhwng a lle disgrifiwyd ef yn rhai ohonynt fel subregulus neu is frenin mewn seremoni ar lan afon gwy yn roedd hywel wedi cydnabod ei fod yn is frenin i athelstan a oedd drwy r cytundeb yn ben arglwydd ar hywel arwydd arall o r berthynas rhwng y ddau reolwr oedd bod hywel wedi bod yn bresennol yng nghoroniad brawd athelstan sef eadred yn pan ymladdwyd brwydr brunanburh yn rhwng athelstan a byddin cynghrair rhwng olaf iii guthfrithson brenin llychlynnaidd dulyn causantn mac eda ii brenin yr alban ac owain i brenin ystrad clud ni chofnodir i r cymry gymryd rhan yn y frwydr mae n debyg mai oherwydd dylanwad hywel y bu hyn fodd bynnag nid oedd polisi hywel at ddant pob un o i ddeiliaid mae r gerdd ddarogan wladgarol armes prydein a gyfansoddwyd yn ystod y cyfnod hwn yn galw am gynghrair rhwng y cymry a r bobloedd eraill yn erbyn y saeson ond anwybyddwyd ei ymbil gan hywel mae safbwyntiau amrywiol ynghylch pam roedd hywel mor awyddus i gadw cysylltiad clos â llys athlestan honnai r hanesydd j e lloyd bod hywel yn edmygydd o wessex tra bod d p kirby yn awgrymu bod hynny n dangos bod hywel yn bragmataidd ac ymarferol ei agwedd a i fod yn cydnabod realiti pŵer ym mhrydain ganol y fed ganrif mae n ddiddorol nodi ei fod wedi rhoi enw eingl sacsonaidd sef edwin ar un o i feibion ac roedd llawer o nodweddion cyffredin rhwng hywel ac athlestan roedd y ddau wedi datblygu eu harian eu hunain roedd y ddau yn rheoli teyrnasoedd ac roedd y ddau wedi llunio llyfr cyfraith i w teyrnasoedd priodol yn draddodiadol cysylltir enw hywel â chyfreithiau r cymry yn ystod y canol oesoedd a gelwir hwy oherwydd hynny yn gyfraith hywel dda neu gyfraith hywel tua r flwyddyn galwodd hywel ap cadell hywel dda bobl o bob rhan o gymru yn cynnwys cyfreithwyr a chlerigwyr ynghyd yn hendy gwyn ar daf dyfed i gydweithio i ad drefnu r gyfraith yn y cyfarfod hwn cytunwyd ar drefn gyfreithiol ar gyfer cymru oedd yn cael ei galw n gyfraith hywel dda roedd y cyfreithiau n cynnwys gwybodaeth am sut byddai gwahanol droseddau fel llofruddiaeth a dwyn yn cael eu cosbi er enghraifft sarhad a galanas a hawliau pobl o safbwynt y gyfraith er enghraifft hawliau merched a dulliau profi euogrwydd pwrpas y rhaglithiau i r cyfreithiau oedd pwysleisio cefndir a tharddiad brenhinol a christnogol y cyfreithiau roedd hyn yn bwysig yn wyneb ymosodiadau ar y gyfraith o r tu allan i gymru yn enwedig yn ystod cyfnod john peckham fel archesgob caergaint dilynodd y cymry gyfraith hywel dda tan yr eg ganrif pan basiwyd deddfau uno gan harri viii a honnai ei fod yn ddisgynnydd i hywel dda drwy rhodri mawr yn dilyn ei farwolaeth yn rhannwyd teyrnas hywel yn dair rhan ail feddiannwyd gwynedd a phowys gan feibion idwal foel tra etifeddwyd y deheubarth gan ei fab owain erbyn diwedd cyfnod hywel roedd cymru yn wlad unedig fwy neu lai gyda ffiniau pendant â lloegr roedd ganddi ei hiaith ei hun ei heglwys ei hun ei llenyddiaeth a i chyfreithiau ei hun a i system lywodraethu ei hun yn anffodus yn dilyn marwolaeth hywel bu r gwahanol frenhinoedd yn ymladd yn erbyn ei gilydd tan i gruffudd ap llywelyn gor or ŵyr hywel dda ddod yn benarglwydd ar y cymry yn yr eg ganrif lladdwyd ef mewn brwydr yn erbyn tostig a harold godwin yn roedd hywel dda yn wleidydd craff a oedd yn troedio n ofalus yn enwedig yn ei berthynas gyda lloegr ac yn sylweddoli bod yn rhaid iddo gadw r ddysgl yn wastad gydag athelstan roedd cynghreirio gyda llys wessex yn dacteg strategol graff a defnyddiol yn erbyn y llychlynwyr os oedd am sicrhau ei amcanion hirdymor sef creu cymru unedig roedd yn ddeddf roddwr a fu n ffigwr allweddol o ran trefnu a chydlynu pobl a dysgedigion o bob rhan o gymru yn hendy gwyn ar daf er mwyn sefydlu un gyfraith gydnabyddedig i gymru yn yr un modd â gwledydd eraill yn ewrop ar y pryd roedd perchnogi cyfraith gwlad yn rhan bwysig o droi brenhiniaeth yn wladwriaeth heddiw mae prifysgol cymru yn rhoi gwobr goffa hywel dda am ymchwil i gyfraith a defod cymru yn y canol oesoedd ceir copi o un o destunau enwocaf y gyfraith llawysgrif peniarth yn llyfrgell genedlaethol cymru yn aberystwyth a gellir darllen y llawysgrif ar lein hefyd math o graig fetamorffig sy n unigryw i fynydd preseli sir benfro yw r garreg las mae n garreg ddolerit sydd yn cynnwys rhyolytau tywodfaen a lludw folcanig defnyddwyd cerrig gleision i godi cylch canol côr y cewri ond mae n ddirgewlch sut yr aethant yno o bosib cludiwyd nhw i loegr yn ystod oes yr iâ gan y rhewlifau damcaniaeth arall yw iddynt gael eu symud yno ar foncyffion a rhafftiau defnifwyd carreg las i godi nifer o adeiladau eraill enghraifft arall yw r bwyeill neolithig a ddarganfuwyd ar frynoedd carn menyn a charn alw yn y preselau fil o flynyddoedd cyn symud y meini i gôr y cewri cylch cerrig yw côr y cewri a godwyd yn oes newydd y cerrig ar wastadedd salisbury i r gogledd o ddinas caersallog wiltshire yn ne lloegr mae ar restr unesco o safleoedd treftadaeth y byd ers credir bellach iddo gael ei godi tua cc mae mwyafrif y cerrig yn dod o r marlborough downs ond mae cerrig gleision y cylch canol yn dod o fryniau r preseli sir benfro ac wedi u cludo yno bum mil o flynyddoedd yn ôl pan oedd y trigolion lleol yn cychwyn amaethu mor gynnar â mynnodd john aubrey mai r derwyddion â gododd y cerrig ac mae r farn honno n dal yn boblogaidd heddiw gwleidydd cymreig ac aelod o blaid cymru yw cynog glyndwr dafis ganwyd ebrill enillodd etholaeth sir aberteifi a gogledd penfro a ddaeth yn etholaeth ceredigion yn i blaid cymru a r blaid werdd ar y cyd yn etholiad cyffredinol y deyrnas unedig bu n athro am flynedd ym mhontardawe yn dysgu cymraeg a saesneg cyn cael swydd pennaeth saesneg yn ysgol uwchradd emlyn ym medi yn daeth yn aelod o gynulliad cenedlaethol cymru dros etholaeth rhanbarth canolbarth a gorllewin cymru ymddiswyddodd fel aelod seneddol yn ac ymddeolodd o r cynulliad yn cydnabyddir ef fel un o brif ffurfwyr polisi plaid cymru yn ystod y cyfnod hwn craig waddod ddu neu frown yw glo mae mwy na phumdeg y cant wrth ei bwysau a mwy na saithdeg y cant wrth ei gyfaint yn garbon hyd yn oed wrth gyfri r dŵr sydd ynghlwm ynddo mae n bwysig fel tanwydd ffosil er mwyn cynhyrchu gwres gellir defnyddio glo i gynhyrchu trydan cynhyrchwyd glo yn ystod y cyfnod carbonifferaidd mewn fforestydd mawr gwernydd y fforestydd glo trowyd planhigion wedi marw yn fawn ar diroedd gwlyb ac o i wasgu am filiynau o flynyddoedd trowyd y mawn yn lo planhigion pennaf y fforestydd glo oedd cnwpfwsoglau coedredyn a marchrawn i gyd yn blanhigion llysieuol a dyfent cymaint â choeden y pryd hynny ond sy n tyfu n llai o faint heddiw yn anffodus mae glo yn creu nifer o broblemau i r amgylchfyd o ganlyniad i losgi glo mae carbon deuocsid y prif nwy tŷ gwydr sylffur deuocsid a llwch yn cael eu gollwng i r awyr yng nghymru ceir dau faes glo sef maes glo gogledd cymru sydd yn ran o r un maes a maes glo sir gaerhirfryn yn lloegr a maes glo de cymru maes glo mwyaf prydain yn ymestyn o sir benfro bron i r ffn â lloegr ffurfiwyd y meysydd glo pan oedd cymru yn ran o uwchgyfandir pangea ac yn wlad gwernydd yn agos i r cyhydedd mae r glo yn haen drwchus iawn ond mae n cynnwys haenau o dywodfaen a siâl hefyd cloddir glo cymru ers canrifoedd ond daeth yn danwydd pwysig iawn adeg y chwyldro diwydiannol o ganlyniad datblygodd llawer o byllau glo a ffatroedd yn ne cymru gan ddwyn newid ysgubol i fywyd a diwylliant yr ardal honno wedi r ail ryfel byd roedd tua trideg y cant o weithwyr cymru yn gweithio yn y diwydiant glo neu dur ond erbyn heddiw mae llawer o r pyllau glo a r ffatroedd wedi cau yn sgil y crebachu ar ddiwydiant trwm cafwyd streiciau a phroblemau cymdeithasol yn ne cymru yn y au a au mae blaenafon wedi ei restru fel safle treftadaeth y byd gan yr unesco achos ei fod yn dref diwydiant glo a haearn pwysig yn y dref mae n bosib gweld pwll glo yn amgueddfa lofaol genedlaethol cymru glofa pwll mawr ar lafar yn gyff wvbd ar lafar yn y de cyfnod o newid mewn cymdeithas a datblygiad diwydiant a ddechreuodd yn y ddeunawfed ganrif oedd y chwyldro diwydiannol dyfeisiwyd y peiriant stêm gan james watt ac adeiladu ffatroedd roedd eisiau tanwydd glo i weithio r peiriannau ac yr oedd llawer o adnoddau megis haearn yn cael eu defnyddio i gynhyrchu llawer o nwyddau ymhlith achosion y chwyldro diwydiannol oedd y boblogaeth yn symud i r trefi o r wlad oherwydd tlodi yn yr ail ganrif ar bymtheg cynnydd yn y boblogaeth a rhyfeloedd y g y rhyfel saith mlynedd rhyfel annibyniaeth america a rhyfeloedd napoleon yn dilyn y chwyldro ffrengig dechreuodd y chwyldro diwydiannol yn lloegr ond ymledodd i wledydd eraill ewrop ac i r unol daleithiau yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg sbardynodd dyfais y rocket gan george stephenson a lledaeniad rhwydwaith rheilfyrdd yn ogystal a r ddyfais stêmar gan robert fulton newid cymdeithasol a masnachol yn y byd o ganlyniad i r chwyldro diwydiannol cododd poblogaeth cymru a lloegr o miliwn ym i miliwn ym roedd cymru yn dal i fod yn wlad wledig ym hanner gyntaf y g a hi oedd yr ail wlad lle bu r chwyldro diwydiannol gan ddilyn lloegr erbyn y g roedd diwydiant y gogledd a r de yn datblygu gyda diwydiannau megis haearn crochenwaith plwm glo a llechi ar yr un pryd roedd technoleg amaethyddiaeth yn datblygu fodd bynnag daeth de cymru yn ganolfan diwydiannol pennaf y wlad yn ystod hanner cyntaf y g gyda r diwydiannau dur glo a copr er mwyn trosglwyddo r holl nwyddau cafodd ffyrdd reilffyrdd porthladdoedd a chamlesi eu hadeiladu ledled cymru roedd henry hussey vivian arglwydd cyntaf abertawe william thomas lewis arglwydd merthyr a david davies llandinam ymhlith diwydianwyr mwyaf llwyddiannus de cymru ynys ym môr hafren yw ynys wair saesneg lundy neu lundy island fe i gweinyddir fel rhan o ardal torridge yn sir seremonol dyfnaint de orllewin lloegr hi ydyw ynys fwyaf môr hafren mae hi tua km o hyd o r gogledd i r de a thua km o led ynys wair ydyw r unig warchodfa natur forol yn lloegr mae o bobl yn yn byw ar yr ynys y rhan fwyaf mewn pentre bach yn y rhan ddeheuol ceir hen oleudy yno mae r llong ms oldenburg yn dod â theithwyr i r ynys tuag at pum gwaith bob dydd yn ystod yr haf mae o fythynnod ar gael i deithwyr i r ynys gwelir tua rhywogaeth o adar ar yr ynys ac mae hyd at ohonynt yn nythu yno perchnog yr ynys yw r ymddiriedolaeth genedlaethol gwarantwyd y pwrcas gan yr ymddiriedolaeth landmark a chyfrannodd jack hayward at y cost cytunodd yr ymddiriedolaeth landmark i adfer yr adeiladau ac yn sicrhau bod yr ynys ar gael i r cyhoedd cyblhawyd y gwaith papur ar ain medi un o ddiwydiannwyr mwyaf llwyddiannus cymru yn y g oedd david davies llandinam rhagfyr gorffennaf fe i ganwyd yn llandinam sir drefaldwyn a chafodd ei alw n top sawyer neu davies yr ocean ar ôl the ocean coal company yn ogystal â i llysenw mwy adnabyddus roedd yn aelod seneddol dros geredigion ac aberteifi o hyd a chefnogodd sefydliad coleg prifysgol yn aberystwyth roedd david davies yn dod o deulu eithaf tlawd a ddechreuodd weithio fel llifiwr coed ond llwyddodd i wneud digon o arian ar gyfer adeiladu rheilffordd rhwng llanidloes a r drenewydd wedyn cafodd dir gan deulu r crawshay yng nghwm rhondda ac agorodd bwll glo yno fodd bynnag nid oedd ei ymdrechion i ddod o hyd i wythen lo yn llwyddiannus a daeth ei arian i ben wrth chwilio amdani cytunodd y gweithwyr i weithio am wythnos arall heb gyflog ac fe ddarganfuwyd glo yn ystod yr wythnos honno sefydlwyd pyllau glo r parc treorci a maendy gan davies a thrwy hyn dechreuodd cwm rhondda ddatblygu i fod yn faes glo pwysig iawn gan fod ardalydd bute yn dal i godi taliadau yn nociau caerdydd adeiladodd david davies ddociau glo newydd yn y barri porthladd mwyaf cymru erbyn mae casgliad celf ei wyresau gwendoline davies a margaret davies i w gweld gan y cyhoedd yn amgueddfa genedlaethol caerdydd heddiw saif cerflun david davies ar bwys yr a yn llandinam ac yn nociau y barri tref a chymuned ym mro morgannwg cymru yw llanilltud fawr saesneg llantwit major cyfeirnod os ss ceir olion hen fila rhufeinig tua filltir o r dref mae hen eglwys sant illtud yn enwog iawn mae n sefyll ar safle r hen fynachlog clas a sefydlwyd yno gan y sant yn y g daeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr oesoedd canol cynnar roedd yn mwynhau nawdd brenhinoedd fel hywel ap rhys brenin glywysing m a gladdwyd yno cafodd mynachlog llanilltud ei hanreithio gan y llychlynwyr yn daeth yr eglwys yn eiddo abaty tewkesbury tua ar ôl i r normaniaid orsegyn teyrnas morgannwg mae n bosibl fod y bardd lewys morgannwg fl wedi byw yn llanilltud fawr er ei fod yn frodor o dir iarll canodd gerdd i illtud sant sydd ar glawr heddiw yn y flwyddyn yr ymddengys y gair yn gyntaf yn ysgrifenedig llan iltut sy n dangos yn amlwg mai illtud yw tarddiad y gair nid twit llantwit major ydy r gair yn saesneg mae gan y dref glwb pêl droed sy n chwarae yn uchel lefelau y gêm yng nghymru bu c p d llanilltud fawr chwarae yn nhymor agoriadol cynghrair cymru south sef ail lefel system byramid pêl droed yng nghymru yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cyfnod o oerfel eithriadol yn hanes y ddaear sy n gallu parhau am gannoedd neu filoedd o flynyddoedd yw oes yr iâ yn ystod cyfnod fel hyn mae haen iâ trwchus yn gorchuddio rhannau o r cyfandiroedd rhenir llinell amser daearegol y ddaear yn bedair eon y cyntaf yw r eon hadeaidd a i chychwyn yw ffurfio r ddaear fel yr awgryma r gair a ddaw o r hen roeg hades roedd y ddaear yn aruthrol o boeth gyda llosgfynyddoedd byw ymhobman ond yn araf oeroedd y ddaear ac erbyn y ydd eon y proterosig daeth y tymheredd mewn rhai mannau o r ddaear yn is na rhewbwynt a chafwyd haenau trwchus o rewlifau n ffurfio ers hynny cafwyd o leiaf oes yr iâ sylweddol y rhewlifiad hwronaidd huronian y rhewlifiad cryogenaidd cryogenian y rhewlifiad andea saharaidd andean saharan oes iâ karoo a r rhewlifiant cwaternaidd sef yr oes iâ rydym yn byw ynddi heddiw ar wahân i r cyfnod hyn mae n fwy na phosibl nad oedd rhew ledled y ddaear gyfan credir i gapiau rhew yr arctig a r antartig gael eu ffurfio rhwng a miliwn o flynyddoedd cyn y presennol cp ers tua miliwn o flynyddoedd yn ôl mae hinsawdd cymharol oer yn gyffredinol wedi parhau gyda chyfnodau oer a chyfnodau cynnes yn dilyn ei gilydd am gyfnodau o tua o flynyddoedd fel rheol yn ystod oesoedd yr iâ roedd rhewlifau n gorchuddio r rhan helaeth o ewrop gogledd asia gogledd america a japan am fod yr iâ yn ddwfn iawn roedd lefelau y môr sawl troedfedd yn is na heddiw ar ôl oes yr iâ roedd lefel y môr yn codi drachefn gan gyrraedd y lefel presennol tua o flynyddoedd yn ôl yn ogystal mae r tir yn codi ar ôl i bwys yr iâ gael eu cymryd i ffwrdd e e mae r alban yn dal i godi flynyddoedd ar ôl i r iâ diweddaraf doddi cymhwysiad isostatig mae r rhewlifau yn creu mynyddoedd trwy gludo tywod a cherrig ac oherwydd y dŵr ychwanegol o r iâ toddedig mae dyffrynnoedd ac afonydd newydd yn ffurfio mae anifeiliaid nodweddiadol o oes yr iâ yn cynnwys mamothau a rhinoserosau gwlanog o ganol y g hyd y eg cafwyd cyfnod o oerfel a adnabyddir fel yr oes iâ fach ymddangosodd yr iâ cyntaf ar yr hyn a elwir heddiw n ynys brydain tua miliwn cp oherwydd newid ysbeidiol yng nghylchdro r haul ceir newidiadau hefyd yn nhymheredd y ddaear a hynny n dilyn mewn patrwm eitha rheolaidd cafwyd yr oes iâ fwyaf ddiweddar tua o flynyddoedd yn ôl pan gafwyd haen iâ o drwch hyd at km gyda thua o r tir o dan iâ y cyfran heddiw yw tua a r dymheredd ar gyfartaledd yn c yn is na heddiw golygai hyn wrth gwrs fod unrhyw olion o bobl wedi cael ei grafu ymaith a i ddileu oni bai eu bod o dan y ddaear mewn ogofâu dyma sut y bu i olion y dyn neanderthal mwyaf gogleddol yn ewrop gael ei gadw yn ogof bontnewydd ger llanelwy ond ni orchuddiwyd y cyfan o ynys prydain ac roedd rhannau o dde lloegr yn rhydd o rew roedd hi n gwbwl bosibl i berson gerdded o orllewin iwerddon i norwy dywedir fod astudio r hyn a ddigwyddodd ugain mil o flynyddoedd yn ôl yn y rhan yma o ewrop yn paratoi daearegwyr i gynllunio ar gyfer y dyfodol pe doddir holl rew r arctig a r antartig yn ystod y blynyddoedd nesaf oherwydd cynhesu byd eang yna amcangyfrifir y byddai lefel y môr yn codi troedfedd dros metr un o r daearegwyr mwyaf blaenllaw r byd yn y maes hwn ydy bethan davies prifysgol holloway brenhinol llundain cyfnod daearegol a ddechreuoedd tua miliwn o flynyddoedd yn ôl ac y daeth i ben tua miliwn o flynyddoedd yn ôl yw r cyfnod silwraidd roedd yn dilyn y cyfnod ordofigaidd a daeth y cyfnod defonaidd ar ôl y cyfnod silwraidd mae n gyfnod a welodd ddifodiant o anifeiliaid a phlanhigion môr disgrifiodd y daearegydd syr roderick murchison y cyfnod silwraidd am y tro cyntaf pan gyhoeddodd y llyfr the silurian system ym ar ôl gweld creigiau yn nhraethau marloes de cymru enwyd y cyfnod ar ôl y silwriaid llwyth celtaidd a oedd yn byw yn yr ardal yn ystod y cyfnod silwraidd roedd uwchgyfandir gondwana yn dal i fod yn y de ond ffurfiodd y cyfandiroedd eraill yr uwchgyfandir mawr laurasia cwrelau a brachiopodau yw r ffosilau a geir mewn creigiau o r cyfnod silwraidd un o brif nodweddion y cyfnod hwn yw datblygiad esgyrn mewn pysgod yn ail gwelwyd bywyd yn dod i r lan ar y tir mewn ffurfiau fel mwsogl planhigion fasgwlaidd yn tyfu ar lan llynnoedd nentydd ac arfordiroedd dyma r cyfnod hefyd pan welwyd arthropodau ar y tir fodd bynnag mae n rhaid aros tan y cyfnod defonaidd cyn gweld esblygiad pellach ar y tir a r amrywiaeth enfawr a ddaeth wedi r cyfnod silwraidd ceir pedair israniad o fewn y cyfnod silwraidd a elwir yn epocau cyfnod daearegol rhwng y cyfnod silwraidd a r cyfnod carbonifferaidd roedd y cyfnod defonaidd dechreiodd tua miliwn o flynyddoedd yn ôl a daeth i ben tua miliwn o flynyddoedd yn ôl enwyd ar ôl dyfnaint yn lloegr yn ystod y defonaidd roedd uwchgyfandir gondwana yn y de a cyfandir mawr yn cynnwys gogledd america ac ewrop ewramerica ger y cyhydedd roedd gwedill yr ewrasia fodern yn y gogledd roedd lefel y môr yn uchel iawn gyda môr bas yn gorchuddio ewramerica cyfandir lle bu llawer o newid am fod yr hinsawdd yn boeth iawn dywed rhai gwyddonwyr mai cyfnod tŷ gydr ydoedd ffurfiwyd yr hen dywodfaen coch o waddodion afonydd yn ystod y defonaidd mae ffosilau r cyfnod yn cynnwys y planhigion hâd cyntaf a r amffibiaid cynharaf tref fechan yng nghanolbarth ceredigion yw tregaron mae ganddi o drigolion a ohonynt yn siarad cymraeg cyfrifiad gerllaw y dref ceir cors caron daeth tregaron yn dref ym mae twf y dref wedi dibynnu ar leoliad yr ardal yn nyffryn teifi daeth yn dref farchnad i r cymunedau amaethyddol a oedd wedi eu gwasgaru ar hyd y wlad tua r de a r tirfeddiannwyr cyfoethog oedd a ffermydd mawr yn yr ucheldir tua r dwyrain cartref i lawer o ddefaid a phrin bobl tua r gogledd roedd cors caron tir ffrwythlon pan fyddai wedi ei ddraenio tua r gorllewin mae ardal fryniog a ffermwyr yn piau ffermydd bach o ond rhai erwau daw r bobl yma i dregaron i r farchnad wythnosol a r ffair flynyddol ffair garon lle gwerthwyd ieir moch gwartheg a cheffylau cynhelir ffeiriau defaid ym mai a mehefin a dwy ffair arall yn nhachwedd roedd nifer fawr o dafarndai yn y dref a fyddai n darparu ar gyfer yr holl bobl a ddaw o r wlad yn ystod y digwyddiadau hyn yng nghanol y g cadwai matthew evans dafarn yn y dref roedd ganddo ddau fab ac un merch lladron adnabyddus a adnabyddwyd fel plant mat buont yn byw mewn ogof yn ymyl pontarfynach am sawl mlynedd roedd yn anodd dal y tri am i fynediad i r ogof fod yn rhy gul wedi sawl mlynedd o lwyddiant fe gyflawnodd y tri lofruddiad ac felly fe u dedfrydwyd i farwolaeth ac fe u lladdwyd roedd tregaron yn brif fan cwrdd i borthmyn a fyddai cyn sefydliad cludiant trennau yn cymryd niferoedd mawr o wartheg defaid ac hyd yn oed gwyddau cannoedd o filltiroedd i farchnadoedd yn ne ddwyrain lloegr roedd llawer o ddynion tregaron yn gwneud hyn ac yn gwneud llawer o arian wrth wneud roeddent yn actio fel dynion post answyddogol neu negeswyr ac roedd llawer yn medru osgoi y tollbyrth roedd sawl melin wlan a redwyd gan ddwr i w cael yn nhregaron ac roedd yn ganolbwynt i wneuthuriad sannau roedd dynion menywod a phlant yn gweu sannau yn eu cartrefi ac yn eu gwerthu yn y farchnad i ddelwyr a fyddai n eu gwerthu ymlaen yng nghymoedd de cymru yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn dengys y tabl cyfnodol yr holl elfennau cemegol a u grwpiau ar ffurf un tabl hwylus datblygwyd y tabl yn wreiddiol ym gan gemegydd o rwsia sef dmitri mendeleev gweler hefyd rhestr o r elfennau yn nhrefn eu rhifau atomig yn nhrefn eu darganfod ac yn nhrefn yr wyddor y tabl cyfnodol yw un o seiliau hanfodol yr wyddor cemeg trwy gynnig dull o ddosbarthu trefnu a chymharu r elfennau mae r tabl hefyd yn ddefnyddiol iawn yn ffiseg bioleg peirianneg a diwydiant dangosir yr elfennau yn ôl trefn eu rhif atomig ac mae r elfennau sydd â phriodweddau tebyg yn gorwedd mewn colofnau gelwir y colofnau fertigol hyn yn grwpiau ac yn aml defnyddir rhif rhufeinig ar eu cyfer gelwir y rhesi yn gyfnodau datblygwyd y tabl cyfnodol modern gan y gwyddonydd dmitri mendeleev cyn i wyddonwyr ddarganfod electronau na r niwclews defnyddiodd y dystiolaeth oedd i w gael i roi r elfennau mewn patrymau synhwyrol defnyddiodd bwriad mendeleev oedd dangos y patrymau ym mhriodweddau r elfennau eu cyfnodedd mae adeiledd y tabl wedi datblygu ers hynny wrth i elfennau newydd gael eu darganfod datblygwyd sawl gwahanol ffurf o arddangos y wybodaeth er mwyn pwysleisio agweddau gwahanol o ymddygiad yr elfennau ond maent oll wedi eu seilio ar y patrwm gwreiddiol gan mendeleev rhoddodd mendeleev yr elfennau yn nhrefn eu masau sydd yn rhoi r un patrwm a threfn eu rhifau atomig ar gyfer y mwyafrif o r elfennau trefnodd y rhesi fel eu bod yn cynnwys elfennau gyda phriodweddau cyffelyb yn yr un golofn grŵp sylwodd mendelev fod y patrymau yn holl bwysig felly er mwyn sicrhau fod yr elfennau yn y llefydd addas gadawodd bylchau am elfennau y credai yr oeddent heb eto eu darganfod a wnaeth gwrthdroi parau o elfennau er mwyn sicrhau fod eu priodweddau cemegol yn gywir i r grŵp mae datblygiadau yn theori atomig wedi dangos bod ei syniadau am leoliadau r elfennau yn gywir gyda r datblygiadau mewn theorau mecaneg cwantwm modern sy n cynnwys trefniant electronau tu fewn i r atomau mae n amlwg bod bob rhes lorwedd cyfnod yn y tabl yn cyfateb i lenwi un plisgyn cwantwm o electronau yn nhabl gwreiddiol mendeleev roedd y rhesi cyhyd â i gilydd mae tablau modern yn cynnwys rhesi sy n cynyddu mewn hyd wrth ddisgyn y tabl maent yn dosbarthu r elfennau i blociau s p d ac f i adlewyrchu eu hadeiledd electronig mae tablau ysgrifenedig yn rhestri enw bob elfen a i symbol gyda i rif atomig mae nifer o fersiynau yn rhestri data ychwanegol yn aml gwelir ms atomig cymharol neu rif ms ac weithiau adeiledd electronig electronegatifedd a rhifau falens cyffredin mae r tabl presennol yn cynnwys elfen gemegol sydd wedi eu cydnabod gan iupac gyda ohonynt yn elfennau naturiol a r gweddill yn elfennau synthetig prif werth y tabl cyfnodol yw ei allu i ragfynegi priodweddau cemegol elfen ar sail ei lleoliad yn y tabl dylid nodi bod y priodweddau hyn yn newid yn wahanol wrth fynd ar draws cyfnod rhes i r newidiadau wrth symud i lawr grŵp ystyrir grwpiau yn un o brif nodweddion defnyddiol y tabl cyfnodol mae bron pob grŵp yn cynnwys elfennau tebyg gyda phatrymau ym mhriodweddau r elfennau wrth fynd i lawr grŵp rhoddir enwau i nifer o r grwpiau hyn yn cynnwys y metelau alcalaidd grŵp yr halogenau grŵp a r nwyon nobl grŵp mae rhai grwpiau yn enwedig yn y bloc p yn dangos llai o debygrwydd ymysg yr elfennau felly nid oes enw ychwanegol e e grŵp a grŵp gall theorau mecaneg cwantwm modern o adeiledd atomig egluro r patrymau hyn mae pob elfen yn yr un grŵp yn cynnwys yr un nifer o electronau yn eu plisg falens y plisg allanol sy n rheoli eu priodweddau cemegol nid yw r patrymau ymysg elfennau yn yr un cyfnod mor amlwg â r patrymau a welir yn y grwpiau fertigol yn y bloc s a r bloc p yn y bloc d metelau trosiannol ac yn enwedig yn y bloc f actinadau a lanthanidau mae r elfennau yn yr un cyfnod yn dangos priodweddau cyffelyb sylweddol defnyddiwyd y term blociau yn gyntaf gan y ffrancwr charles janet ceir bloc ac mae r elfennau wedi eu gosod yn y blociau hyn yn ôl lleoliad yr electron olaf sydd ganddynt yn yr is gragen allanol y blociau ydyw bloc s bloc p bloc d a bloc f y nwyon nobl yw holl elfennau grŵp neu os ni chynhwysir y metelau trosiannol sydd yn elfennau gyda phlisg falens llawn nid oes angen iddynt adweithio er mwyn cyrraedd adeiledd electronig sefydlog felly maent yn elfennau monatomig anadweithiol maent oll yn nwyon gyda i berwbwyntiau yn cynyddu i lawr y grŵp heliwm yw r elfen leiaf adweithiol gydag adweithedd yr elfennau yn cynyddu lawr y grŵp felly mae modd achosi adweithiau gyda r nwyon nobl trymaf ond rhaid defnyddio sylweddau adweithiol iawn fel fflworin mae grŵp neu r halogenau yn elfennau sydd angen un electron ychwanegol er mwyn cyrraedd plisgyn falens llawn mae electronegatifedd yr elfennau yn uchel a fflworin yw r elfen fwyaf electronegatif o r holl elfennau ac felly mae ganddynt y tuedd i ffurfio anionau halid sef f cl br ac i yn y metelau trosiannol grwpiau i nid yw r gwahaniaethau rhwng y grwpiau yn sylweddol ac mae r adweithiau r elfennau yn dangos cyffelybrwydd rhwng yr elfennau yn yr un cyfnod yn ogystal â r cyffelybrwydd rhwng yr elfennau yn yr un grŵp mae r lanthanidau elfennau a r actinidau elfennau yn gyfresi o elfennau ym mloc f y tabl cyfnodol mae r elfennau yn cael eu darganfod gyda i gilydd yn eu mwynau gan eu bod yn elfennau tebyg mae priodweddau r holl lanthanidau yn gyffelyb a welir yr un cyffelybrwydd ym mhriodweddau r actinidau mae hwn yn fwy nodweddiadol na r cyffelybrwydd ym mhriodweddau r metelau trosiannol mae eu priodweddau tebyg yn gwneud arunigo r metelau o u cymysgeddau yn anodd iawn y prif ffactor sy n rheoli priodweddau cemegol unrhyw elfen yw ffurfwedd electromagnetig yr atomau ynddi yn enwedig yr electronau yn y plisgyn falens bydd unrhyw atom gyda phedwar electron falens yn ei is blisgyn p yn ymddwyn yn debyg gyda bloc yr elfen yn cael ei reoli gan yr is blisgyn a r grŵp yn cael ei reoli gan y nifer o electronau yn y plisgyn falens mae r nifer o blisg sy n cael eu defnyddio mewn atom yn rheoli cyfnod yr elfen caiff pob plisgyn ei rannu i is blisg sy n cael eu llenwi yn y drefn ganlynol yn ôl egwyddor aufbau a hwn sy n arwain at adeiledd y tabl cyfnodol cyfnod daearegol rhwng y cyfnodau cambriaidd a silwraidd yw r cyfnod ordofigaidd dechreuoedd tua miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd at oddeutu miliwn o flynyddoedd yn ôl yn ystod y cyfnod ordofigaidd difodwyd y cant o anifeiliaid a phlanhigion y ddaear enwyd y cyfnod hwn ar ôl yr ordoficiaid llwyth celtaidd a roedd yn byw yng nghymru disgrifiwyd ym gan charles lapworth ac mae cyfnod gyda chreigiau nodweddol o r cofnodau cambriaidd a silwraidd angen egluro hyn yn ystod y cyfnod hwn roedd cyfandiroedd y dde yn ffurfio r uwchgyfandir gondwana ac roedd y rhain yn drifftio i gyfeiriad pegwn y de roedd môr bas yn gorchuddio r rhan fwyaf o gyfandiroedd america ewrop a gondwana mae llawer o ffosilau môr o r cyfnod gan gynnwys graptolitau trilobitau a brachiopodau cyfnod daearegol rhwng y cyfnodau neoproterosig ac ordofigaidd oedd y cambriaidd dechreuodd tua miliwn o flynyddoedd yn ôl a gorffennodd tua miliwn o flynyddoedd yn ôl mae r cyfnod cyntaf gyda ffosiliau mawr a chymhleth mae n gyfnod cynnydd sydyn yr amrwyiaeth o anifeiliaid a phlanhigion enwyd ar ôl yr enw lladin ar gymru am fod adam sedgwick yn ymchwilio creigiau o r cyfnod yng nghymru yn y au achos fod y cambriaidd diwethaf yn darnguddio r silwraidd cyntaf roedd charles lapworth yn diffinio r ordoficaidd yn ystod y cyfnod cambriaidd roedd y uwchgyfandir rhodinia yn torri a roedd y hinsawdd yn eithaf cynnes mae ffosilau nodwedig y cyfnod yn cynnwys trilobitau am y pentref ym mhowys gweler llandysul powys tref fechan ar lan afon teifi yn ne ceredigion yw llandysul mae ganddi o drigolion a ohonynt yn siarad cymraeg cyfrifiad lleolir gwasg gomer un o weisg a chyhoeddwyr mwyaf cymru yno gorwedd ar yr a mae r pentref hefyd yn boblogaidd ymysg canŵ wyr a cherddwyr afon adeilad hynaf y pentref ydy r hen eglwys a adeiladwyd yn y g fodd bynnag fe i hadeiladwyd ar sylfeini hynafol a enwyd ar ôl sant tysul a sefydlodd yr eglwys wreiddiol yn y g roedd sant tysul yn fab i corun a oedd yn fab i ceredig ap cunedda a roddodd ei enw i r deyrnas sef enw presennol y sir sef ceredigion roedd gan ceredig fab arall hefyd sant a oedd yn dad i nawddsant cymru dewi sant o ganlyniad roedd dewi a tysul yn gefndryd cyntaf arferwyd chwarae r gêm y cnapan rhwng pentrefi llandysul a llanwenog y gôliau oedd drws eglwys llandysul a drws eglwys llanwenog chwe milltir i ffwrdd o ganlyniad i or yfed a thrais ataliodd y ficer enoc james y gêm yn yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn sefydlwyd calon tysul ym mis tachwedd mae r safle n cynnwys pwll nofio m x m pwll nofio teifiside ynghynt sefydlwyd ac yna canolfan dŵr llandysul a chanolfan hamdden llandysul sefydlwyd mae bwrdd ymddiriedolwyr gwirfoddol yn gyfrifol am lywodraethu r ganolfan mae amrywiaeth eang o weithgareddau hamdden ac addysgol yn digwydd yn y ganolfan megis nofio caiacio parton pen blwydd i blant cynllun ailgyfeirio ymarfer corff cenedlaethol dosbarthiadau ffitrwydd badminton tenis bwrdd dringo a phêl droed mae brynaman yn bentref yn ne ddwyrain sir gaerfyrddin ger y mynydd du a datblygodd oherwydd y diwydiannau glo a haearn yn y eg ganrif rhennir y pentref yn ddwy gan afon aman i r gogledd mae brynaman uchaf yn sir gaerfyrddin tra i r de mae brynaman isaf ym mwrdeistref sirol castell nedd port talbot yn morgannwg gynt cyn adeiladu r rheilffordd i fyny dyffryn aman o dref rhydaman enw traddodiadol y pentref oedd y gwter fawr a dyna sut yr adnabyddir brynaman gan george borrow yn ei lyfr wild wales ym daw r enw presennol o brynamman house cartref john jones adeiladwr y rheilfordd mae sinema brynaman yn dal i fod ar agor tref fechan hanesyddol yng ngorllewin sir gaerfyrddin yw r hendy gwyn saesneg whitland neu r hendy gwyn ar daf hefyd hendy gwyn ar daf roedd yn adnabyddus yn yr oesoedd canol fel safle y tŷ gwyn ar daf canolfan eglwysig a noddwyd gan dywysogion teyrnas deheubarth cynrychiolir hendy gwyn yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw sefydlwyd yr abaty enwog yma fel cangen gymreig o abaty clairvaux yn ffrainc un o abatai mawr y sistersiaid yn y flwyddyn er mai sefydliad normanaidd oedd yr abaty ar y dechrau gyda r mynachod wedi dod drosodd o ffrainc dan nawdd yr arglwydd rhys o ddeheubarth daeth yn sefydliad trwyadl gymreig a fu n gefnogol iawn i ymdrechion tywysogion cymru i gadw annibyniaeth y wlad ond talodd y pris am ei gefnogaeth yn pan gafodd ei anrheithio gan filwyr seisnig a lladd llawer o r brodyr claddwyd y bardd dafydd nanmor fl ym mynwent y tŷ gwyn yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae llandeilo yn dref ac yn gymuned yng nghanol sir gaerfyrddin fe i henwir ar ôl yr hen eglwys i sant teilo yn yr oesoedd canol roedd yn cael ei hadnabod fel llandeilo fawr a gorweddai yng nghwmwd maenor deilo heb fod ymhell o safle castell dinefwr sedd frenhinol tywysogion y deheubarth mae gorsaf reilffordd llandeilo ar linell rheilffordd calon cymru cynrychiolir llandeilo yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw roedd llandeilo fawr yn sedd esgobaeth gymreig a mynachlog enwog mae n debyg i lyfr sant chad gael ei hysgrifennu yno yn hanner cyntaf yr g cynhaliwyd yr eisteddfod genedlaethol yn llandeilo ym am wybodaeth pellach gweler yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref farchnad a chymuned yng ngogledd ddwyrain sir gaerfyrddin yw llanymddyfri seisnigiad llandovery saif y dref ar lan afon tywi lle mae r priffyrdd a ac a yn cyfarfod enwyd epoc sy n rhaniad o amser daearegol ar ôl y dref epoc llanymddyfri mae capel coffa william williams pantycelyn yn y dref mae ef wedi ei gladdu yn llanfair ar y bryn gerllaw yma hefyd mae ysgol breswyl beifat coleg llanymddyfri cynrychiolir llanymddyfri yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw adeiladwyd castell llanymddyfri gan y normaniaid yn ond cipiwyd ef gan y cymry bron yn syth newidiodd ddwylo nifer o weithiau yn y ganrif a hanner nesaf yn ystod gwrthryfel owain glyn dŵr defnyddiwyd y castell gan harri iv brenin lloegr a ddienyddiodd llywelyn ap gruffudd fychan yn y dref ymosododd byddin glyn dŵr ar y castell yn ac mae wedi bod yn adfail ers hynny roedd rhys prichard yr hen ficer neu y ficer prichard yn enedigol o lanymddyfri ac yn ficer yma sefydlwyd banc yr eidion du gan borthmon lleol yn llanymddyfri yn yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae rhydaman saesneg ammanford yn dref a chymuned yn ne ddwyrain sir gaerfyrddin mae ganddi o drigolion cyfrifiad ohonynt yn siarad cymraeg yn ôl cyfrifiad mae r dref wedi i leoli ar ddiwedd dyffryn aman roedd rhydaman yn dref cloddio glo ond erbyn heddiw mae n ganolbwynt i r ardal wrth gynnwys amrywiaeth o siopau bwytai a pharc mae rhydaman wedi gefeillio gyda â breuillet essonne mae r prif heolydd a a a yn rhedeg i rydaman mae gorsaf reilffordd rhydaman ar llinell rheilffordd calon cymru gyda threnau yn teithio i lanelli abertawe un ffordd a r amwythig i r ffordd arall cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw datblygodd yr enw rhydaman ar dachwedd ond mae r gymuned yn deillio nôl i r g roedd y prif heolydd yn teithio trwy r dref yn hytrach i r dref roedd un heol yn deillio o landeilo a llandybie tuag at fetws a r heol arall o r dyffryn aman tuag at benybanc a thŷ croes roedd y ddwy brif heol yn croesi sydd nawr yn cael ei adnabod fel sgwâr rhydaman datblygodd sawl tafarndy ar gyfer y teithwyr ac roedd y cross inn yn ddylanwadol iawn y sgwâr roedd yr ardal yn cael ei hadnabod fel cross inn canolbwynt cymuned cross inn oedd yr heol trwy r sgwâr a phobl yn carregaman isaf roedd betws rhan o r ardal yn fwy gydag eglwys st david s yn ganolbwynt roedd yr ardal ar ochr arall yr afon aman yn cael ei chynnwys yn llandybie roedd pentref arall o r enw cross inn yn bodoli yn sir gaerfyrddin felly roedd angen ail enwi r dref cynhaliwyd cyfarfod er mwyn newid yr enw roedd gan aelodau r eglwys a chapel teimladau cryf i gadw r enw oherwydd enw r capel mwyaf yn yr ardal oedd cross inn chapel gwelwyd yr enw ar arreg yno o hyd ond gellimanwydd yw r capel erbyn heddiw ar af hydref rhyddhawyd yr erthygl yn y papur newydd lleol ar ôl sawl cyfarfod arall penderfynwyd anfon y penderfyniad at grŵp o urddasiaethau lleol ar fed hydref aeth aelod o r pwyllgor i gyfarfod yn neuadd ivorites ar stryd yr heol penderfynwyd gan bobl leol a phwysig fod yr ardal nawr o dan yr enw rhydaman ammanford roedd cadeirydd y cyfarfod a phennaeth ysgol leol watkin hezekiah williams watcyn wyn yn hapus iawn gyda r newid roedd galw mawr am glo oherwydd y chwyldro diwydiannol am ei fod yn angenrheidiol i gynnal peiriannau stêm cychwynnodd glo diddordeb i gwmnau ac arwain at reilffordd llanelli crwyd system trafnidiaeth arbennig agorodd y rheilffordd gyntaf yn gan gysylltu llanelli a rhydaman a n cyrraedd brynaman erbyn datblygodd ymhellach i gyrraedd llandeilo a n bellach gwelwch ammanford railway station am fwy dechreuodd nifer o weithwyr glo oherwydd gwaith llaw oedd yr holl waith roedd pobl angen tai gwasanaethau adloniant ac ysgolion yn gyflym iawn datblygodd y dref ddiwydiannol i dref prysur iawn cynyddodd niferoedd poblogaidd a niferoedd o siaradwyr saesneg yn mewnfudo roedd rhydaman yn rhan o gyngor sir gaerfyrddin hyd at pan rannodd y sir ac roedd yn rhan o barti r rhyddfrydwyr hyd at parti llafur sydd yn llanelli ers yn roedd rhydaman yn rhan o ddwyrain caerfyrddin a dinefwr dan blaid cymru gydag adam price yn roedd rhydaman yn rhan o gyngor sir gaerfyrddin ers hyd at ac fel arfer o dan gynghorwyr llafur daeth yn rhan o gyngor dyfed yn hyd at ar ôl cael gwared ar ddyfed daeth yn rhan o sir gaerfyrddin eto hyd heddiw yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn rhydaman ym a am wybodaeth bellach gweler papur bro rhydaman a r cylch yw glo mân tref gaerog lan y môr ym mae caerfyrddin yn ne sir benfro yw dinbych y pysgod mae n bosib y cafodd y lle ei sefydlu gan y llychlynwyr datblygodd fel harbwr pysgota a phorthladd masnachu a thyfodd tref o amgylch y castell sydd bellach yn adfeilion heddiw mae dinbych yn gyrchfan wyliau boblogaidd mae r atyniadau lleol yn cynnwys km o draethau tywod muriau hynafol y dref sy n dyddio o r g ac yn cynnwys porth y pum bwa eglwys fair sy n dyddio o r g tŷ r marsiandwr tuduraidd eiddo r ymddiriedolaeth genedlaethol amgueddfa r dref â i oriel a rhan o lwybr arfordirol sir benfro mae cychod bach yn hwylio n rheolaidd o harbwr dinbych i ynys bŷr a i mynachlog enwog gellir cyrraedd ynys catrin yn y bae gyferbyn â r dref ar hyd sarn pan fo r llanw n isel cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw mae r cyfeiriad cyntaf i r dref i w ganfod mewn cerdd o r ed ganrif a geir yn llyfr taliesin ymddengys mai bryngaer oedd y dref yn y dyddiau hynny twristiaeth yw sail yr economi lleol mae r dref yn denu miloedd o ymwelwyr o bob cwrdd o wledydd prydain a thu hwnt yn yr haf yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref farchnad yng nghanol sir benfro yw hwlffordd cafodd waldo williams yr actor christian bale a r cerddor gruff rhys eu geni yn y dref ymwelodd gerallt gymro â hwlffordd yn ystod ei daith trwy gymru yn mae clwb pêl droed y dref yn chwarae yn uwchgynghrair cymru sef sir hwlffordd cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw daw r enw hwlffordd mae n debyg o r enw saesneg haverfordwest ystyr haverford neu harford ar lafar gwlad yw rhyd y bychod gafr ychwanegwyd yr elfen west tua r fed ganrif er mwyn osgoi dryswch gyda henffordd yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn hwlffordd ym am wybodaeth bellach gweler creaduriaid gyda llawer o gelloedd yw organebau amlgellog creaduriaid gyda ddim ond un gell yw organebau ungellog yr mwyafrif anifeiliaid planhigion a ffyngau mae amlgellog ond mae nifer o organebau ni ungellog ni amlgellog hefyd mae r gellau organebau amlgellog yn rhannu r waith a mae sawl grŵp ohonyn gyda tasg arbennig grwpiau o gelloedd fel hyn yw meinweoedd er enghraifft mae cellau n gyfryfol am atgenhedliad a rhai yn ffurfio r corff dym ond y gellau yn gyfryfol am yr atgenhedliad gall rhannu gyda organebau amlgellog a felly bywyd am byth heb marw yn unig fel y organebau ungellog mae pob gell o fath arall yn marw ar ôl cyfnod o amser uned sylfaenol pob organeb fyw yw cell y gell yw r uned fiolegol leiaf sy n gallu dyblygu n annibynnol drwy broses cellraniad bioleg cell yw r gangen o r gwyddorau bywyd sy n astudio celloedd mae rhai nodweddion cyffredin i bob cell a nifer o gelloedd arbennig yn dangos nodweddion ychwanegol mae i bob cell cytoplasm y tu mewn i gellbilen sy n cynnwys biomoleciwlau megis proteinau ac asidau niwclig y gellbilen sy n amddiffyn y gell ac yn gweithredu fel hidlydd o i hamgylch gan adael sylweddau i ddianc o r gell neu ddod i mewn iddi trwy broses o drylediad neu osmosis cludir sylweddau hanfodol ar draws y gellbilen trwy gludiant actif sef proses sy n defnyddio ynni i symud sylwedd yn erbyn y graddiant crynodiad mae i bob cell hefyd dna sy n cynnwys ei wybodaeth genetig yn ogystal â chellraniad mae tasgau cyffredin sylfaenol y gell yn cynnwys metabolaeth sy n newid defnydd newydd i ynni ac yn gwaredu defnydd gwastraff a synthesis protinau trwy drawsgrifio dna i mrna ac mrna i brotinau dosbarthir organebau yn fodau ungellog ac amlgellog organebau ungellog procaryotig megis bacteria oedd y ffurf gyntaf ar fywyd ar y ddaear mae planhigion anifeiliaid ffyngau protosoaid llwydni llysnafeddog ac algâu i gyd yn ewcaryotau gall ewcaryot fod yn ungellog neu n amlgellog ond y peth sy n ei hynodi yw r cnewyllyn amrywia r nifer o gelloedd o un rywogaeth i r llall er enghraifft mwy na triliwn sydd gan y corff dynol mae angen microsgop i weld y mwyafrif o gelloedd planhigion ac anifeiliaid sy n mesur rhwng a micrometr mae celloedd anifeiliaid a chellau blanhigion dipyn yn wahanol ond dyma r prif organynnau y tro cyntaf i rywun ddod o hyd i gelloedd oedd ym pan ddarganfu robert hooke gelloedd pren corc ac wedyn celloedd planhigion byw roedd yn defnyddio r un o r microsgopau cyntaf i wneud hynny ac erbyn roedd anton van leeuwenhoek yn dadansoddi gwaed a deunydd cyffelyb yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg darganfu theodor schwann gelloedd anifeiliaid a phlanhegion darganfu louis pasteur nad yw r celloedd yn dod o r dim generatio spontanea a rudolf virchow fod pob cell yn geni o gell arall omni cellula ex cellula moleciwl polymer yw dna sef asid deocsiriboniwcleig sy n cynnwys wybodaeth etifeddol popeth byw y côd genetig mae dna wedi i wneud o r elfennau carbon hydrogen ocsigen ffosfforws a nitrogen gydag rna mae n un o r asidau niwcleig darganfu friedrisch miescher dna ym heb ddeall ei pwrpas darganfu james watson a francis crick ynghyd a maurice wilkins adeiledd dna ym mae dwy gadwyn o niwcleotidau gyda r dna a mae niwcleotid sy n moleciwlau llai monomerau a wedi i wneud o siwgr pentos bas nitrogenaidd a grŵp ffosffad mae r dwy gadwyn o niwcleodidau yn ffurfio helics dwbl a chadwyd y dwy gyda i gilydd gan bondiau hydrogen sy n cysylliau r basau y dwy gadwyn yn wan paru basau cyflenwol adenin a thymin t gwanin g a cytosin c yw r pedair bas y dna mae adenin o hyd yn cysylltu trwy dai bondiau hydrogen a thymin a mae gwanin o hyd yn cysylltu trwy tri bondiau hydrogen a cytosin mae llawer o baru basau cyflenwol mewn dna ond fod pob tri ohonyn yn côd tripled fel hynny mae nifer o godau tripled a pob un ym golygu un o r asid amino asid sy n cael ei cynnwys mewn proteinau o ganlyniad mae r trefn y basau a r codau tripled hefyd yn achosi r trefn asid amino mewn proteinau a mae hynny n golygu fod y wybodaeth am adeiledd prodeinau mewn y dna gall y dna trawsgrifio r wybodaeth hwn i r mrna i wneud proteinau mwen ribosomau y cell mae angen dyblygiad dna wrth i gellau rannu mitosis gall y dna cynhyrchu copi ei hyn trwy ensymau a moleciwlau cludo arbennig i wneud hynny mae ensym yn rhannu r dna i r dwy niwcleotidau ac ar un pryd mae pob niwcleotid yn dechrau cynhyrchu niwcleotid newydd wedi r gorffen y proses hyn mae dwy dna newydd pob un gyda un niwcleotid hen ac un niwcleotid newydd camgymeriadau dybligiad yw n achosi mwtaniadau llinyn dna a geir yng nghnewyllyn y gell yw cromosom mae n cynnwys bron y cyfan o gôd genetig organeb byw nid yw fel arefr i w ganfod ar ei ben ei hun yn hytrach fe i ceir wedi lapio ei hun o gwmpas y niwcleosôm sef casglaid o brotinau ac sy n cynnwys histonau yn ystod mitosis rhaniad cell mae n bosib gweld cromosomau gyda chymorth meicroscop yn y cromosom dynol ceir pâr o gromosomau cyfanswm cromosom mewn gametau sbermau a ŵyau dynol mae cromosomau o r groeg y daw r gair cromosom chromosome chroma lliw a soma corff mae n ddigon hawdd staenio chromatin a chromosomau drwy wneud hyn daeth virchow a btschli i fod ymhlith y gwyddonwyr cyntaf i adnabod y strwythur iconic a adnabyddwn heddiw fel y cromosom ond heinrich wilhelm gottfried von waldeyer hartz a fathodd y gair gan gyfeirio at cromatin wrth wneud hynny gair a oedd wedi i fathu gan walther flemming ychydig cyn hynny mewn cyfres o arbrofion a gychwynwyd yng nghanol y au dangosodd theodor boveri mai r cromoson yw fector etifeddeg dangosodd ddau egwyddor dilyniant cromosomau a u hunigolrwydd roedd yr ail o r rhain yn gysyniad cwbwl newydd awgrymodd wilhelm roux fod y cromosom yn cario llwyth genetig gwahanol ac ymchwiliodd i fewn i r cysyniad hwn a i brofi ychwanegodd at ei ddarganfyddiad y wybodaeth a oedd newydd gael ei ailddarganfod sef gwaith gregor mendel a chyhoeddodd fod cysylltiad agos rhwng rheolau etifeddeg ac ymddygiad y cromosom mae gwyddoniaeth ecoleg yn cynnwys popeth o brosesau bydol megis biomau brig yr astudiaeth o gynefinoedd morol a daearol canol i ryngweithio rhwng gwahanol rywiogaethau e e ysglyfaethu a pheillio gwaelod mae n astudiaeth o gyfoeth yr amrywiaeth bywyd a sut mae nhw n ddibynol ar ei gilydd astudiaeth o r berthynas rhwng organebau a u hamgylchedd yw ecoleg groeg oikos yw tŷ a logos ydy gwyddoniaeth mae esblygiad ac ecosystem yn dermau perthnasol mae ecoleg yn delio efo ynni a i ffynhonnell yr haul a phrosesau ffotosynthesis mae ecoleg bioleg a gwyddorau byw arall yn gorgyffwrdd efo sŵoleg a daearyddiaeth sy n disgrifio r pethau mae ecoleg yn ceisio u rhagdybio gan fod planhigion gwyrdd yn rhyddhau r rhan fwyaf o ocsigen moleciwlar yn fyd eang gellir eu hystyried yn rhan hanfodol o ecoleg yn enwedig ar y tir mae r berthynas rhwng anifeiliaid a phlanhigyn yn allweddol i hyn oherwydd yr ailgylchu nwyon sy n digwydd drwy resbiradaeth dros y degawdau diwethaf mae ecolegwyr wedi dangos diddordeb a phryder mewn newid hinsoddol a chynhesu byd eang mae crucywel seisnigiad crickhowell neu weithiau crughywel a crug hywel yn dref yn ne ddwyrain powys ar afon wysg ac ar y ffordd a tardda r enw o r bryn crug hywel a i fryngaer drawiadol gerllaw mae r dref yn sefyll ar afon wysg ar ochr ddeheuol y mynydd du yn rhan ddwyreiniol parc cenedlaethol bannau brycheiniog mae poblogaeth o ryw yn byw yn y dref mae adeiladau sydd o ddiddordeb arbennig yn y dref yn cynnwys eglwys blwyf st edmund sy n dyddio o r g gweddillion castell crucywel ar y twmp a r bont o r g mae gan y bont ddeuddeg bwa ar un ochr a thri bwa ar ddeg ar yr ochr arall yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref fwyaf powys ydy r drenewydd saesneg newtown ar lannau afon hafren ger y ffin â lloegr mae r dref yn enwog fel un o ganolfannau hanesyddol diwydiant gwlân cymru ond fe i hadnabyddir yn bennaf fel tref enedigol robert owen ym mae r tŷ lle i magwyd yn hanesyddol bwysig ac wedi i droi n amgueddfa yma hefyd mae theatr hafren ac oriel davies gallery yr enw swyddogol yn y drenewydd roedd pencadlys cwmni syr pryce pryce jones y cwmni cyntaf yn y byd i werthu drwy r post mae n debyg y bu r cwmni yn gwerthu dillad isaf i r frenhines victoria hefyd mae amgueddfa syr pryce jones yn y dref cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn y drenewydd ym am wybodaeth bellach gweler mae llandrindod yn dref a chymuned yng nghanolbarth powys tyfodd y dref yn y g pan gyrhaeddodd y rheilffordd gan ddod â llawer o ymwelwyr i brofi r dyfroedd arbennig o r ffynhonnau sydd yn y dref dyma pryd bathwyd yr enw saesneg llandrindod wells er mwyn denu rhagor o ymwelwyr ffasiynol i brofi rhin y dŵr erbyn hyn mae llandrindod yn gartref i gyngor sir powys sydd yn un o brif gyflogwyr y dref cynhelir nifer o gynadleddau yn y dref gan bod cynifer o westai yn y dref a phafiliwn sy n addas ar gyfer digwyddiadau mawr mae cwm y gof saesneg rock park yn barc pert rhwng y dref ac afon ieithon yn y parc mae man uchel uwchben yr afon o r enw llam y cariadon saesneg lovers leap yn ôl hen chwedl oddi yno y neidiodd dau oedd yn gariadon cudd mae gan landrindod hefyd lyn adnabyddus gydag ynys fechan yn ei ganol cynhelir marchnad yn y dref bob dydd gwener gerllaw yr orsaf drên ar ddydd iau cynhelir marchnad ffermwyr yn stryd middleton ble gwerthir cynnyrch lleol ceir hefyd nifer o siopau bach annibynnol a dau archfarchnad yn y dref mae gorsaf drên llandrindod yn arhosfa ar linell calon cymru sy n rhedeg o abertawe i r amwythig yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae llanfair ym muallt weithiau buallt saesneg builth wells neu builth yn dref yng nghanolbarth powys ar afon gŵy mae n debyg mai sillafiad gwreiddiol buallt oedd buellt am ei bod yn gorwedd yn y cantref canoloesol buellt sef bu a gwellt sef porfa gwartheg yr un bu sydd yn buwch bustach a buarth ac roedd gwellt yn wreiddiol yn gallu golygu porfa fel ag yn glaswellt llurguniad ar y gair buallt yw r saesneg builth tyfodd y dref o gwmpas y castell anferth a godwyd yno o tua diwedd y au ymlaen gerllaw ceir tomen mwnt a beili o r enw castell buallt yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn llanelwedd llanfair ym muallt ym am wybodaeth bellach gweler eisteddfod genedlaethol cymru llanelwedd tref fechan a chymuned yng ngogledd powys yw llanfyllin ond hi hefyd yw r dref fwyaf yng ngogledd sir drefaldwyn mae n gorwedd ym masn afon cain i r de o fryniau r berwyn ar y briffordd a yn ardal maldwyn mae wedi i lleoli milltir km i r de orllewin o groesoswallt a milltir km o drefaldwyn llifa dwy afon i lawr y dyffryn afonydd cain ac abel gan ymuno â r efyrnwy yn llansantffraid ym mechain mae n blwyf eglwysig a fu n blwyf sifil am gyfnod hefyd ac yn adnabyddus am ei ffynnon sanctaidd a gysegrir i sant myllin yng nghyfrifiad roedd y boblogaeth yn gyda dim ond wedi u geni yng nghymru bu n dref farchnad ers canrifoedd mae n debyg oherwydd ei lleoliad strategol rhwng yr amwythig a r bala gerllaw tua milltir a hanner o lanfyllin saif castell bodyddon un o gestyll tywysogion powys castell mwnt a beili pur sylweddol a elwir hefyd yn domen yr allt ond ceir olion hŷn na hyn o r oes efydd a ffordd rufeinig sy n nadreddu yr holl fordd i glawdd offa hen domen neu fwnt o r oesoedd canol ydy tomen y cefnlloer neu domen foel fochras c m mewn diametr a m o uchder ac mae olion y domen i w gweld heddiw mae yma ffynnon ffynnon coed y llanin a gysegrwyd i sant myllin gwyddel o r enw molling mae n debyg ac eglwys a godwyd yn wreiddiol yn y g arferid bedyddio pobl yn y ffynnon mae r eglwys bresennol fodd bynnag yn eglwys frics a godwyd yn ac sy n ddwywaith maint yr hen eglwys rheithor yma oedd yr esgob william morgan medi codwyd un o gapeli cyntaf yr annibynwyr capel pen dref yma yn llanfyllin yn ond fe i llosgwyd gan y jacobitiaid yn a chodwyd yr adeilad presennol ddwy flynedd yn ddiweddarach dwy dref drwy gymru gyfan a dderbyniodd siarter gan y tywysogion cymreig y trallwng a llanfyllin a dderbyniodd ei statws yn yn ôl gwyddoniadur cymru gan llywelyn ap gruffudd ap gwenwynwyn arglwydd mechain uwch y coed a mochnant uwch rhaeadr yn nheyrnasiad edward i cadarnhawyd y siartr gan edward de charlton dan harry v a ddiffiniodd llanfyllin yn dref farchnad yn treuliodd charles i y diwrnod yma ar ei ffordd i r brithdir ac yna ymlaen i gastell y waun ceir sawl tŷ o ddiddoredeb hanesyddol yn yr ardal yn llanfyllin ei hun ceir manor house gyda i bump bae ffenestr a godwyd yn i r gogledd ddwyrain o r dref saif neuadd bodfach hen gartref teulu kyffin codwyd y neuadd yn wreiddiol wedi i einion efell etifeddu r ystâd yn oddi wrth ei dad madog ap maredydd tywysog powys codwyd y tŷ gwreiddiol wedi i r hen fwnt a beili tomen yr allt gael ei ddymchwel yn ceir stori garu anghyffredin yn yr ardal yn dilyn rhyfeloedd napoleon rhwng a pan ddaeth carcharor rhyfel ffrengig pierre augeraud i lanfyllin a syrthio dros ei ben a i glustiau â merch y rheithor lleol mary williams mewn ystafell gyferbyn a r eglwys frics uwch ben y fferyllfa heddiw ceir ystafell gyda o luniau rhamantaidd a beintiwyd tua gan pierre ac sy n gorchuddio r waliau n gyfangwbwl roedd wedi i ddal yn yn badajoz sbaen yn un o o swyddogion a ddygwyd i lanfyllin fel carcharorion rhyfel roedd yn mlwydd oed yn dal gyda gwallt brown a llygaid glas pan glywodd tad mary am y garwriaeth sicrahodd alltudiad pierre ac ni chlywyd rhagor amdano bu farw r rheithor ond yn hydref daeth cnoc ar ddrws y tŷ a dyna lle safai pierre wedi dychwelyd fel capten ar ôl iddo dderbyn y lgion d honneur gan napoleon ei hun gyda sêl bendith ei mam aeth y ddau i ffrainc i fyw yn daeth ffrancwr i lanfyllin ar ymweliad william augeraud gor ŵyr pierre yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref ym maldwyn powys ar lan afon hafren yw llanidloes mae caerdydd km i ffwrdd o lanidloes ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy henffordd sy n km i ffwrdd gorsaf reilffordd caersws yw r un agosaf milltir i ffwrdd crewyd lwybr yn sef sarn sabrina milltir o hyd a semi sabrina milltir yn dechrau o lanidloes cyfeirir y dref ar lafar yn aml fel llani yn ôl traddodiad sefydlwyd llan ar safle llanidloes gan sant idloes fl ed g canodd y bardd canoloesol gruffudd ab adda ap dafydd gywydd i r fedwen a dorrwyd i wneud pawl haf yn llanidloes mae n un o r cywyddau canoloesol mwyaf adnabyddus mae n cyferbynu harddwch ac urddasrwydd byd natur â hyllni ac anghyfiawnder y dref a phopeth a gynrychiolir ganddi tref lle gosodwyd y fedwen ddifethiedig yn ymyl y pilori cyhoeddus llanidloes oedd y pentref lle magwyd y merthyr rhisiart gwyn erbyn diwedd y g roedd y dref yr un bwysicaf ym maldwyn ar rhan cynhyrchu gwlan a gwlanen ond yn raddol daeth y drenewydd yn bwysicach a hefyd symudodd cynhyrchiad o dai i ffatrioedd agorwyd cyfnewydfa wlanan yn llanidloes ym ond erbyn roedd y felin olaf wedi cau roedd y dywidiant plwm yn bwysig i r dref oherwydd y pwllau van gerllaw erbyn roeddent ymysg pyllau mwyaf cynhyrchiol y byd yn rhoi gwaith i dros o bobl sefydlwyd ffowndri yn y dref ym ac adeiladwyd nifer fawr o gapeli a siopau yn ystod y cyfnod yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae machynlleth yn dref yng ngogledd orllewin powys ger aber afon dyfi ei phoblogaeth yn oedd tua ei hadeilad enwocaf yw senedd dy owain glyn dŵr mae marchnad bwysig yn y dref pob dydd mercher mae caerdydd km i ffwrdd o machynlleth ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sy n km i ffwrdd mae gan y dref glwb pêl droed ers c p d machynlleth sy n chwarae yn cae glas cynhaliodd owain glyndŵr senedd ym machynlleth yn yno yng ngwydd llysgenhadon o ffrainc yr alban a sbaen coronwyd owain yn dywysog cymru llys maldwyn yn heol y doll oedd lleoliad vane infant school hyd at yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn ar ionawr cymeradwyodd y llywodraeth cymru adeiladu pont newydd ar draws afon dyfi bydd yn costio miliwn mae r hen bont ar gau yn aml oherwydd llifogydd cynhelir dau ŵyl flynyddol o bwys yn y dref cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol ym machynlleth ym a am wybodaeth bellach gweler tref a chymuned yn ne ddwyrain powys yw talgarth mae yn ardal brycheiniog yma y cadwyd llyfr coch talgarth llawysgrif gymraeg a ysgrifennwyd tua r flwyddyn mae caerdydd km i ffwrdd o talgarth ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy henffordd sy n km i ffwrdd lle r arhosodd harri tudur ar ei daith drwy gymru awst yn ôl traddodiad chwalwyd y plasdy ei hun ar ddechrau r g o fewn ardal tua dwy filltir sgwâr ceir siambr claddu o oes ganol y cerrig y mesolythig a ystyrir yn nodedig iawn siambrau hirion yw r rhan fwyaf gyda cherrig anferthol yn eu gorchuddio fel nenfydau mae eu cynlluniau mewnol yn hynod o gymhleth ac yn arwydd fod yma bobl soffistigedig iawn amaethwyr cynnar gyda defodau claddu arbennig canfuwyd yr offeryn cerdd hynaf yng nghymru ym mhenywyrlod talgarth a ddyddiwyd i c bc darganfuwyd y siambr gan ffermwr lleol a r offeryn cerdd ym mehefin yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae r trallwng saesneg welshpool cyn pool yn dref yng ngogledd ddwyrain powys sy n gorwedd ar lan afon hafren milltir km o r ffin rhwng cymru â lloegr arferai fod yn yr hen sir drefaldwyn gerllaw i r dwyrain saif cefn digoll metr tr a chwaraeodd ran mor allweddol yn amddiffyn y genedl oddi wrth y goresgynwyr estron y saeson yma ar awst y cyfarfu dwy fyddin milwyr harri tudur tua dwy fil o filwyr a byddin rhys ap thomas tua gan uno n un fyddin gref oddi yma teithiodd y fyddin tua r dwyrain i r amwythig ac ymlaen i faes bosworth ceir yn y trallwng farchnad ddefaid a gynhelir bob dydd llun yw r mwyaf o i fath yn ewrop tua milltir o r dref saif castell powys a godwyd yn wreiddiol gan y tywysogion cymreig yn y g cysegrir y ddwy eglwys i sant cynfelyn mae ffiniau plwyf eglwys st cynfelin fwy neu lai n dilyn hen ffiniau cwmwd ystrad marchell o fewn cantref ystlyg yn nheyrnas powys am gyfnod byr o tua y trallwng oedd prifddinas powys wenwynwyn sef de powys yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref hanesyddol ar arfordir deheuol eifionydd yng ngwynedd gogledd cymru yw cricieth weithiau criccieth neu crugiaeth yn gymraeg yn ôl rhai awdurdodau gan gynnwys y a hefyd criccieth yn saesneg yn y g mewn llythyr at hywel y fwyall ceidwad y castell cruciaith oedd yr enw a ddefnyddiwyd cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw saif amddiffynfa trawiadol castell cricieth fel cawr uwch y dref cyfeirnod os sh saif y dref km mill i r gorllewin o borthmadog km mill i r dwyrain o bwllheli a km mill i r de o gaernarfon roedd ganddi boblogaeth o tua yn enillodd y dref wobr cymru yn ei blodau yn cynhelir cystadleuaeth y dyn cryfa am godi carreg fawr o flaen y neuadd goffa yn flynyddol ym mis mehefin gwyddom fod yma bobl yn byw n yr ardal yn yr oes efydd cynnar fel y dengys siambr gladdu cerrig cae dyni i r dwyrain o r dref ceir olion cwpannau celtaidd sef celfyddyd gynnar ar y saith carreg sy n beth hynod o anghyffredin ganganorum promontorium penrhyn y gangani oedd enw ptolemy ar yr ardal llwyth celtaidd o iwerddon oedd y gangani codwyd y castell cymreig hwn yn gan lywelyn ab iorwerth a reolodd yr ardal ers ond mae r cofnodion ysgrifenedig yn nodi mai yn y i codwyd pan symudwyd pencadlys eifionydd yma o ddolbenmaen tyfodd tref fechan wrth droed y castell yn yr oesoedd canol cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol cymru yng nghricieth ym ble r enillodd gerallt lloyd owen y gadair am ei awdl yr afon yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref farchnad yn ne gwynedd yw dolgellau ger mynydd cader idris cyfeirnod os sh mae afon wnion un o lednentydd yr afon mawddach yn llifo trwy r dref gan basio dan y bont fawr mae caerdydd km i ffwrdd o ddolgellau ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sy n km i ffwrdd cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw cyn y cyfnod rhufeinig yr oedd yr ardal y mae dolgellau yn sefyll ynddi yn rhan o diroedd yr ordoficiaid sef un o lwythau celtaidd cymru a orchfygwyd gan y rhufeinwyr yn oc er y darganfuwyd ychydig o darnau arian o gyfnodau yr ymherodwyr hadrian a trajan ger dolgellau mae r ardal yn gorsog ac nid oes tystiolaeth iddi gael ei chyfanheddu yn ystod y cyfnod rhufeinig serch hynny saif tair o fryngaerau ger dolgellau er na wyddys yn sicr pwy a u adeiladodd wedi i r rhufeiniaid adael daeth yr ardal dan rheolaeth cyfres o benaethiaid cymreig ond mae n debyg na fodolodd trigfa sefydledig yno tan ddiwedd y eg neu ddechrau r g pan y i sefydlwyd yn faerdref o bosibl gan gadwgan ap bleddyn tref o daeogion yng ngwasanaeth yr arglwydd neu dywysog lleol oedd maerdref ac ni newidiwyd y statws hwn ar ddolgellau tan deyrnasiad harri vii adeiladwyd eglwys rywbryd yn y g fe i chwalwyd a disodli gan yr adeilad presennol ym er mai abaty cymer a sefydlwyd ym yn llanelltyd oedd y ganolfan grefyddol bwysicaf yn wreiddiol dechreuodd pwysigrwydd dolgellau dyfu yn y cyfnod hwn ac fe i chrybwyllwyd ym mesuriad tir meirionnydd a archebwyd gan edward i ni chrybwyllwyd llanelltyd ym cynhaliwyd cyngor penaethiaid yno gan owain glyndŵr saif senedd dy owain glyndŵr ar hen safle r senedd wreiddiol wrth i george fox ymweld a r dref ym daeth llawer o drigolion dolgellau i fod yn grynwyr oherwydd erledigaeth ymfudodd llawer ohonynt i bennsylfania ym dan arweiniant rowland ellis ffermwr bonheddig lleol enwyd tref bennsylfaenig bryn mawr ar ôl fferm ellis ger dolgellau datblygodd y diwydiant gwlân yn nolgellau i fod o r pwysigrwydd eithaf i r economi lleol erbyn diwedd y g cyfrifwyd bod gwerth blynyddol i ar allgynnyrch gwlân dolgellau serch hynny dechreuodd y diwydiant ddirywio yn hanner cyntaf y g oherwydd dyfodiad y gwŷdd mecanyddol a diwedd y gaethfasnach allforio gwlan cymreig i wisgo caethweision ym mhlanhigfeydd america oedd un o brif farchnadoedd y diwydiant cyfrannydd arall i economi dolgellau er yr un cyfnod oedd barcio parhaodd hyn tan y au er ar radd llawer iawn llai pan ddarganfuwyd aur yn ardal dolgellau yn y g brysiodd llwyth o ymchwilwyr yno ar un pryd cyflogwyd mwy na o weithwyr yn y pyllau aur lleol pery hyn ar radd llawer iawn llai hyd heddiw ym mhyllau aur gwynfynydd un o ffynonellau prin aur cymru heddiw mae economi dolgellau yn dibynnu n bennaf ar dwristiaeth gweler isod er bod amaethyddiaeth yn chwarae rhan o hyd cynhelir marchnad ffermwyr yng nghanol y dref bob mis ni wyddys dim yn sicr am darddiad enw dolgellau mae n debyg y tardd o r geiriau dol a gelli er yr awgrymwyd deilliannau megis dol cellau neu dol cellau mynachod hefyd oherwydd hanes yr enw fodd bynnag nid yw rhain mor debygol ceir yr enghreifftiau cynharaf o enw r dref mewn cofnodion gwladol seisnig ac felly maent yn llurguniadau o r gymraeg dolkelew yw r sillafiad cynharaf a wyddys amdano mesuriad tir meirionnydd ond gwelir y sillafiad dolgethley ym mae r thl yn sicr yn gais i gynrychioli r sain gymraeg ll mewn dogfen a luniwyd ar gyfer owain glyndŵr ceir y ffurf dolguelli wedi hynny tan y g gwelir sillafiadau megis dolgelley dolgelly neu dolgelli defnyddiodd thomas pennant y ffurf dolgelleu yn ei lyfr tours of wales a dyna r ffurf a ddefnyddiwyd yng nghofrestri r eglwys ym ond nid oedd y ffurf hon fyth yn gyfredol iawn yng nghofrestri r eglwys ym defnyddir y ffurf dolgellau a mabwysiadodd robert vaughan o r hengwrt y ffurf hon ym mae n bosibl fod y ffurf yn seiliedig ar y rhagdybiaeth mai dol cellau yw tarddiad yr enw hwn yw r sillafiad safonol heddiw yn y gymraeg a r saesneg fel ei gilydd ond fe i dderbyniwyd yn gynharaf yn y naill iaith na r llall dolgellau a ysgrifennodd islwyn ffowc elis ym yng ngysgod y cryman ond parhaodd y sillafiad dolgelley ar arwyddion ffordd tan yn ddiweddar iawn yn nolgellau roedd yr awdur cymraeg marion eames yn byw a ysgrifennodd y nofel y stafell ddirgel sy n seiliedig ar hanes y crynwyr a ymfudodd o ddolgellau i r amerig ym cadwodd robert vaughan lyfrgell helaeth yn yr hengwrt ger dolgellau yn cynnwys trysorau fel llyfr taliesin llyfr du caerfyrddin a llyfr gwyn rhydderch adnabyddir ei gasgliad wrth yr enw llawysgrifau hengwrt bu sawl bardd a llenor o bwys yn byw yn yr ardal gan gynnwys dafydd ionawr o m lloyd bethan gwanas morus cyfanedd iorwerth price a ioan bowen rees yn y byd cerddorol bu dolgellau yn gartref i ddiwylliant gwerin cymru roedd gwyl werin yno yn y au a ddilynwyd yn y au a r au gan yr wyl werin geltaidd dilynwyd honno gan y sesiwn fawr yn au hyd heddiw fel a welir isod ond hefyd daeth cerddoriaeth werin o r dref gyda cilmeri grwp côr gwerin y gader defaid a gwerinos dros gyfnod o ugain mlynedd o r au ymlaen bu sesiynau gwerin mewn tafarndai yn rhan naturiol o fywyd y dref hefyd drwy r cyfnod hwn gyda sefydlu tŷ siamas yn benllanw nautriol atynna ardal dolgellau filoedd o dwristiaid bob flwyddyn oherwydd harddwch naturiol yr ardal daw rhan helaeth ohonynt er mwyn cerdded heicio beicio mynydd marchogi rafftio a dringo yn enwedig ar lethrau cader idris agorwyd gorsaf trên dolgellau yn rhan o r great western railway ym caewyd y rheilffordd yn y au gan dr beeching heddiw rhed llwybr mawddach sef llwybr i gerddwyr a beicwyr ar hyd yr hen reilffordd mae atyniadau hanesyddol yn cynnwys gweddillion abaty cymer tua hanner milltir o r dref mae hefyd arddangosfa am y crynwyr yn y canolfan croeso yn ogystal â mynwent crynwyr yn y dref yn ninas mawddwy sef pentref ger dolgellau mae cae o r enw camlan a gysylltir gan rai â r brenin arthur gweler camlan er cynhelir gŵyl cerddoriaeth byd sesiwn fawr yn nolgellau fe i chynhaliwyd yn wreiddiol ar strydoedd y dref ond tyfodd yn rhy fawr i ganol dolgellau er cymer le ar gyrion dolgellau a chodir tâl am fynediad defnyddiwyd yr arian yn ddiweddar i atynnu perfformwyr megis cerys matthews steve earle mike peters a super furry animals daw torfeydd o dros o bobl i sesiwn fawr yn flynyddol ac honnir bod yr ŵyl yn un o brif wyliau cerddoriaeth byd ewrop er darlledir yr ŵyl ar bbc radio cymru ac er ar sc bob haf cynhelir hefyd ŵyl cefn gwlad yn nolgellau sef cymysg o sioe amaethyddol a ffair mae mynediad am ddim ond rhoddir yr arian a godir yn y gwahanol stondiau i achosau elusengar ym cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn nolgellau ac yn fwy ddiweddar ym eisteddfod yr urdd yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn gefeilliwyd dolgellau â gwenrann yn llydaw gwenrann yw r enw llydaweg gurande yw r enw ffrangeg pentref cymuned a phlwyf yng ngwynedd yw ffestiniog neu llan ffestiniog a saif rhwng blaenau ffestiniog a maentwrog yng nghwm ffestiniog o r pentref ceir golygfeydd braf o r moelwynion cnicht a bryniau blaenau yn y plwyf ceir rhaeadr y cwm a phwlpud huw llwyd ar lan afon cynfal cynrychiolir yr ardal hon yn senedd cymru gan a r aelod seneddol yw enw ysgol y pentref yw ysgol bro cynfal mae un dafarn yn y pentref o r enw y pengwern ac un siop swyddfa bost a hefyd neuadd bentref llan ffestiniog yw cartref clwb golff ffestiniog mae cefnffordd de gogledd yr a yn rhedeg drwy r pentref mae gwasanaethau bws rheolaidd yn cysylltu r pentref gyda blaenau ffestiniog a i orsaf drenau a phorthmadog a gwasanaeth arall i ddolgellau arferai r pentref gael ei wasanaethu gan reilffordd o flaenau ffestiniog i r bala tan yr au dyma r fro a gysylltir â blodeuwedd lleu llaw gyffes a gronw pebr yn y pedair cainc y mabinogi gelwir hen garreg ar lan afon cynfal i r de o r pentref yn llech ronw mae twll ynddi a chredid mai hon oedd y garreg a afaelodd gronw ynddi i amddiffyn ei hun rhag tafliad gwaywffon lleu dwy filltir i r gogledd ddwyrain o r pentref mae llyn y morynion a gysylltir â morwynion blodeuwedd a gerllaw iddo mae beddau gwŷr ardudwy yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn pentref mawr a chymuned yng nghalon eryri yng ngwynedd yw llanberis daw r enw o sant peris er mai eglwys pentref cyfagos nantperis oedd y sefydliad gwreiddiol sant o r g oedd peris yn ôl cyfrifiad roedd y boblogaeth yn ac roedd yn siarad cymraeg yn rhugl a o r bobl ifanc rhwng oed yn siarad cymraeg cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw tyfodd y pentref o amgylch chwarel dinorwig a chwaraeodd y diwydiant llechi ond bellach y cyflogwr mwyaf yn yr ardal ydy twristiaeth pwerdy dinorwig a gwaith dŵr y mynydd trydan mae yma hefyd ffatrioedd gan gwmniau siemens diagnostics a dmm gerllaw saif adfeilion castell dolbadarn castell a godwyd gan llywelyn ii yn y g peiniwyd y llyn a r castell gan lawer o artistiaid gan gynnwys richard wilson and j m w turner dewiswyd godfrey goodman yn ddeon rochester yn ac yn esgob caerloyw yn pan ddaeth siarl i i r orsedd yn fe i cafodd ei hun fwy a mwy heb gydymdeimlad â r polisi crefyddol rhwng a yr oedd tystiolaeth yn crynhoi a awgrymai ei fod wedi troi n babydd yn fe i carcharwyd am wrthod torri ei enw wrth ganonau laud eithr fe i rhyddhawyd pan gytunodd i wneuthur hynny bu yng ngharchar ddwywaith wedi hynny cyn a chymerwyd y rhan fwyaf o i eiddo oddi arno yn ystod rhan o r cyfnod bu n llochesu ar eiddo tŷ du a oedd ganddo yn llanberis cafodd tref rhuthyn lesâd o dan ei ewyllys yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref yng ngwynedd yw porthmadog neu port ar lafar sydd wedi i leoli ar aber afon glaslyn yn eifionydd gwynedd saif oddeutu km o gricieth mae caerdydd km i ffwrdd o borthmadog ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sy n km i ffwrdd mae dros o r boblogaeth yn siarad cymraeg cyn adleoli arferai fod yn sir gaernarfon yn roedd y boblogaeth yn cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw datblygodd porthmadog ar ôl i w a madocks aelod seneddol dros boston swydd lincoln yn lloegr adeiladu r morglawdd a elwir y cob er mwyn adennill tir amaethyddol o r traeth mawr a orchuddid gan y môr yn yr hen ddyddiau pan fyddai r llanw i mewn datblygodd porthmadog yn borthladd pwysig i allforio llechi o r chwareli ym mlaenau ffestiniog ac fe adeiladwyd y rheilffordd fyd enwog rheilffordd ffestiniog i gario r llechi o ffestiniog i borthmadog am ddegawdau bu porthmadog yn bwysig iawn yn niwydiant llechi r byd ond gyda r dirywiad yn y diwydiant llechi collodd y porthladd ei bwysigrwydd roedd adeiladu llongau yn ddiwydiant pwysig yn y dref hefyd efallai mai r mwyaf enwog o longau porthmadog oedd y sgwneri tri mast a adeiladwyd rhwng a adnabyddid y rhain fel y western ocean yachts a dywedir eu bod ymysg y llongau hwylio prydferthaf a adeiladwyd erioed yn lansiwyd y gestiana y llong olaf i w hadeiladu yma ceir clwstwr cytiau caeedig parc y borth gerllaw sy n dyddio yn ôl i oes yr efydd bellach tref dwristaidd yw hi fe i gelwir yn aml yn fynedfa i eryri oherwydd ei safle daearyddol mae rheilffordd ffestiniog a ddefnyddir ddyddiau hyn i gario ymwelwyr o borthmadog i flaenau ffestiniog a rheilffordd eryri sy n mynd i gaernarfon yn boblogaidd iawn mae clwb pêl droed porthmadog yn chwarae yng nghynghrair undebol huws gray cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol ym mhorthmadog ym am wybodaeth bellach gweler yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae r pentref eidalaidd portmeirion ger porthmadog tref hynafol yw pwllheli ar arfordir deheuol llŷn yng ngwynedd sy n dyddio n ôl i r canol oesoedd bu r porthladd yn bwysig i r dref ar hyd y canrifoedd roedd yno ddiwydiant adeiladu llongau llewyrchus yn y g tyfodd i fod yn dref marchnad i lŷn gyfan fel y tystia r safle a adwaenir fel y maes lle y cynhelid y ffeiriau a stryd moch mae caerdydd km i ffwrdd o pwllheli ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sy n km i ffwrdd mae pwllheli yn un o gadarnleoedd y gymraeg gyda tua o r boblogaeth yn medru r iaith yn yr oedrannau mae r canran uchaf o bobol sydd yn gwybod yr iaith sef cynrychiolir yr ardal hon yn y cynulliad cenedlaethol gan a r aelod seneddol yw mae r prif ffyrdd a a r a yn rhedeg trwy r dref mae r a yn rhedeg yn orllewinol o borthmadog i bwllheli ac yna i r gogledd at nefyn tra bod yr a yn brif ffordd benrhyn llŷn terfynfa r rheilffordd arfordir cambria yw gorsaf reilffordd pwllheli sydd yn rhedeg i fachynlleth gyda gwasanaethau yn parhau i amwythig a birmingham mae r orsaf yn cael ei weithredu a i weini gan trafnidiaeth cymru daeth y rheilffordd i bwllheli yn gan ei chysylltu ag aberystwyth a chaernarfon ger pwllheli ym mhlwyf penrhos mae penyberth safle r ysgol fomio a losgwyd mewn protest yn erbyn militariaeth gan saunders lewis d j williams a lewis valentine yn ceir hefyd safle tacsis wedi i leoli tu allan i r fynedfa i r orsaf reilffordd mae gwasanaethau bws yn y dref yn cael eu gweithredu gan fysiau arriva cymru a nefyn coaches a gwasanaethu r rhan fwyaf o r dref yn ogystal â gweddill yr ardal ehangach penrhyn llŷn mae clynnog trefor yn rhedeg gwasanaethau i gaernarfon lle gall cysylltiadau gael eu gwneud i fangor a r ardal ehangach gogledd cymru mae gorsaf fysiau pwllheli wedi ei leoli yng nghanol y dref yn y maes mae tref pwllheli yn gartref i dm pêl droed c p d pwllheli a thm rygbi r undeb clwb rygbi pwllheli cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol ym mhwllheli ym a am wybodaeth bellach gweler ceir clwstwr cytiau caeedig clogwyn bach gerllaw sy n dyddio yn ôl i oes yr efydd yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref fechan ar lan bae ceredigion ym meirionnydd gwynedd yw tywyn mae caerdydd km i ffwrdd o dywyn ac mae llundain yn km y ddinas agosaf yw bangor sy n km i ffwrdd mae r traeth a r promenâd yn atyniadau poblogaidd i r gogledd y mae aber afon dysynni ac i r gogledd ddwyrain y mae tir amaethyddol bras dyffryn dysynni a phentref bryn crug i r dwyrain ceir bryniau craig y barcud a chraig fach goch i r de y mae morfa penllyn ac afon dyffryn gwyn sefydlwyd tywyn ar ochr ogleddol penrhyn o dir rhwng corstiroedd aber afon dyffryn gwyn i r de a chorstiroedd aber afon dysynni i r gogledd yn yr oesoedd canol roedd modd hwylio cryn bellter i fyny afon dysynni ond mae hynt yr afon wedi newid cymaint fel ei bod yn anodd gwybod ble r oedd ei phrif wely yn yr oesoedd canol cynnar mae glanymorfa mawr a bach ger llanegryn a glanymorfa ar ochr ddeheuol afon dysynni yn rhoi rhyw syniad o ba mor bell yr oedd y llanw yn cyrraedd cyn dechrau r gwaith o sychu r corsydd yn y g gan greu camlas i afon fathew roedd ynysymaengwyn yn ynys pan fyddai llanw uchel iawn roedd modd dod â chychod bychain i r lan nid nepell o r eglwys tan mae mapiau o r mlynedd diwethaf yn dangos symudiad graddol aber dysynni i r gogledd gyda r map o s cyntaf o yn dangos bod aber yr afon yn llawer mwy eang nag ydyw heddiw a gwely nant llydan yn cysylltu llyn yr aber â r dref tan y eg ganrif yr oedd ardal gorsiog arall i r de o r dref ac afon dyffryn gwyn yn troelli trwyddi a thrwy lyn o r enw llyn y borth a roddodd ei enw i fferm penllyn draeniwyd y llyn rhwng a efallai y dewiswyd safle tywyn yn rhannol oherwydd y buasai n gymharol hawdd ei amddiffyn gyda r môr i r gorllewin ac aberoedd a chorstir i r de a r gogledd a r penrhyn yn rhoi cysgod rhag gwyntoedd o r de orllewin ystyr y gair tywyn yw traeth glân môr twyn tywod mae twyni tywod eang i w cael i r de ac i r gogledd o r dref digwydd yr elfen tywyn mewn nifer o enwau lleoedd eraill gan gynnwys tywyn neu towyn ger abergele yn gymraeg yr ynganiad arferol yw roedd y sillafiadau tywyn a towyn ill dau yn gyffredin yn y gymraeg hyd at ran olaf yr ugeinfed ganrif pan safonwyd orgraff y gymraeg yn gynnar yn yr g daeth y sillafiad tywyn yn fwyfwy cyffredin ac erbyn y au derbynnid mai r sillafiad hwnnw a oedd yn safonol yn y ddwy iaith hyd at oddeutu canol yr g cyfeirid yn achlysurol at y dref fel y tywyn ond nid arferir y ffurf honno bellach clywir y ffurf tywyn meirionnydd hyd heddiw cyn y au towyn oedd y sillafiad arferol yn saesneg ac yn aml iawn yn y gymraeg bellach ystyrir towyn yn ffurf seisnigedig ac yn anaml y i defnyddir er bod ambell eithriad yn y cyfnod fictoraidd a hyd at ganol yr g ceir enghreifftiau o r ffurf towyn on sea yr ynganiad saesneg arferol hyd heddiw yw ffoaduriad o lydaw a ymsefydlodd yn nhywyn gyntaf roeddent yn disgynyddion i lwythau o frycheiniog a henffordd a gadwodd gristnogaeth yn fyw yn ne ddwyrain cymru ar ôl i r rhufeiniaid adael yn pan ddychwelodd elen gweddw macsen wledig i gymru yn daeth â syniadau martin o tours gyda hi datblygodd cristnogaeth geltaidd trwy addasu cristnogaeth trwy dde a dde orllewin cymru fel arfer trwy briodasau rhwng teuluoedd penaethiaid ymledasant i gernyw ac wedyn i lydaw lle r oedd y llwythau yn perthyn i rai de cymru a r ieithoedd yn debyg i w gilydd bu rhaid iddynt ffoi o lydaw am dri rheswm cafodd rhannau o lydaw eu goresgyn gan ffrancod tua r flwyddyn cipiodd hoel un o feibion emyr llydaw rym ar ôl ei farwolaeth gan orfodi nifer o i dylwyth i ffoi dihangodd rhai oddi wrth y pla melyn a ymledodd ar draws ewrop o i daeth nifer o r ffoduriaid i chwilio am loches yng ngwynedd roedd gwynedd o dan reolaeth maelgwn gwynedd a i feibion roedd ambell un o r tylwyth wedi mabwysiadu cristnogaeth ond nid y llwyth cyfan fel yn ne cymru rhoddodd maelgwn a i feibion ganiatâd i r ffoaduriaid ymgartrefu ar yr amod y buasent yn canolbwyntio ar fywyd ysbrydol a pheidio ag ymyrryd yn rheolaeth gwynedd glaniodd cadfan mab eneas lydaweg a gwen teirbron yn yn ôl rhai ffynonellau ond gan y bu cadfan yn ŵyr i emyr llydaw c c mae r dyddiad hwn yn ymddangos yn rhy gynnar mae r dystiolaeth uchod yn awgrymu dyddiad tua phedwardegau r g er bod rhai yn awgrymu dyddiad mor hwyr â yn ôl llyfr llandaf hwylio i dywyn o armorica sef llydaw a wnaeth cadfan a deuddeg arall mae deuddeg yn rhif sumbolaidd ac mae gwahanol restrau o i gyd deithwyr yn cynnwys tua o enwau a r rhain yn uchelwyr yn unig mae n debyg fod mwy nag un fintai wedi cyraedd buasent wedi cysylltu ag eraill o u tylwyth gan defnyddio r môr fel eu prif ffordd o deithio ymsefydlasant yn gyntaf ar arfordir meirionnydd gan ehangu i r dwyrain dros gyfnod buasai cadfan a i gyd deithwyr wedi dilyn trefn arferol cristnogion celtaidd de cymru gan sefydlu llan neu gymuned gristnogol ar gyfer menywod a dynion gydag eglwys fechan yn ei chanol ystyr gwreiddiol y gair llan oedd darn o dir wedi ei gau neu safle agored yng nghanol coed adeiladwyd eglwys o bren yn gyntaf buasai r llan yn weddol agos at drigolion lleol ond heb gymryd drosodd eu pentrefi neu eu caeau nid oes unrhyw olion o r safle hwn ond mae n rhesymol i dybio ei fod o dan hen rannau o dywyn sy n cynnwys safle yr eglwys ni wyddom pa mor gyflym y llwyddodd cadfan i ddenu pobl leol at gristnogaeth ac i ymuno â r gymuned ond yn dilyn arferiad de cymru pan dyfodd y llan yn rhy fawr neu pan oedd plant penaethiaid yn dymuno sefydlu eu tiriogaeth eu hunain buasai llan newydd wedi cael ei chreu dan arweiniad un o deulu r uchelwyr mae nifer o lannau ym meirionnydd yn dwyn enw un o r tylwyth a daeth o lydaw neu un o u disgynyddion datblygodd ambell lan enw da naill am yr addysg a roddwyd yno neu ymgartrefodd rhywun adnabyddus am ei ddysg yno tyfodd y rhain gan gynnwys tywyn i fod yn glasau sef canolfannau addysgiadol eu hardal pan ddaeth cristnogaeth yn ffydd y mwyafrif trodd y llannau n bentrefi ond parodd rhai o r clasau n gymunedau cristnogol gyda gwragedd yn ogystal â dynion tan y goresgyniad edwardaidd erbyn gelwid arweinydd y clas yn nhywyn yn abad a throsglwyddodd y swydd o dad i fab daeth tywyn yn faenol cymuned neu bentref dan reolaeth uchelwr yr abad yn nhywyn gyda digon o dir i fod yn hunangynhaliol yn ogystal â chlas gelwid yr ardal i r dde orllewin o r dref y faenol tan ddiwedd y eg ganrif mae fferm yno a gelwir faenol uchaf a gelwid faenol isaf yn ysgubor ddegwm tan y au gan adleisio hawl yr eglwys ganoloesol i derbyn degwm o gynnyrch y bobl ychydig i r de mae r fferm caethle buasai pob faenol yn cadw taeogion oedd yn gorfod aros ar y faenol ond a oedd yn byw ychydig ar wahân i r gwedill mae eglwys cadfan yn gartref i garreg cadfan sef carreg ac arni r ysgrifen gynharaf yn y gymraeg hon yw prif drysor eglwys cadfan credir fod y garreg yn dyddio i tua ond mae r ysgrifen o ddwy gyfnod ac nid yw r ysgrifen hŷn o r un safon a r ysgrifen mwy diweddar defnyddiwyd carreg cadfan fel postyn llidiart ym motalog hyd at pan symudwyd hi i tu fewn yr eglwys mae cloc haul o gerrig un o ddim ond dau sydd wedi goroesi o r ddegfed canrif a ddefnyddiwyd fel carreg filltir ar lwybr ar hyd y traeth o aberdyfi gwelir yr ysgrifen mile yn eglur arno mae cerrig eraill wedi cofnodi gan haneswyr ond maent wedi diflannu erbyn hyn ond yr oedd eu bodolaeth yn dangos fod safle eglwys tywyn yn hynafol iawn mae uchder y fynwent mewn llefydd yn dwy fedr uwchben llawr yr eglwys yn tystio fod claddedigaethau wedi digwydd dros gyfnod hir teithiai pereinion at greiriau cadfan ac yr oedd dŵr ffynnon cadfan yn enwog am ei allu i iachu tyfodd tywyn yn glas digon cyfoethog i tynnu sylw y llychlynwyr a chofnodir bod yr eglwys wedi ei llosgi ddwywaith unwaith yn yn yr fed neu r ed ganrif adeiladwyd eglwys o gerrig yn y dull normanaidd sydd wedi goroesi yn rhan o adeilad presennol eglwys sant cadfan cyfansowydd y gerdd canu cadfan gan llywelyn fardd sy n darlunio r eglwys ac yn canmol ei gwychder yn arbennig gwychder creirfa cadfan mae r gerdd yn awgrymu fod yr eglwys wedi ei chwblhau yn weddol fuan cyn llunio r gerdd mae maint y rhan sydd wedi goroesi gyda i cholofnau llydan cryf yn dangos eglwys fwy o lawer nag eglwys plwyf arferol gellid cymharu eglwys cadfan a chadeirlan bangor yn yr oesoedd canol sefydlwyd abaty sistersaidd cymer yn ond yr oedd yr ugain milltir rhwng tywyn a r cymer yn ddigon fel na chafodd sefydlu r abaty effaith amlwg ar y clas yn nhywyn o dan y tywysogion cymreig parodd arferion yr eglwys gymreig ochr yn ochr ag arferion yr eglwys gatholig yn eglwys cadfan oedd y gyfoethocaf ym meirionnydd deuai pererinion o bell yn ôl traddodiad arferai pererinion benlinio ac adrodd gweddau wrth iddynt dod dros crib y bryncyn i r de o r eglwys a gweld yr eglwys gelwir y safle yn bryn y paderau hyd heddiw yn oes y tywysogion tywyn oedd un o brif drefi cwmwd ystumanner cantref meirionnydd yn ar ôl i edward oresgyn cymru ymwelodd john peckham archesgob caergaint ag esgobaeth bangor gan gynnwys tywyn gwrthwynebai peckham arferion celtaidd yn chwyrn ac ar ôl ei ymweliad cwynodd am wisgoedd lliwgar y mynaich a u gwallt hir heb donsur iawn ac am y ffaith eu bod yn yfed gormod galwodd eu gwragedd yn gordderchiaid gan fynnu eu bod yn gadael yn syth cwynodd fod yr offeiriad yn anllythrennog ac am ddifyg effeitholrwydd eu gofal bugeiliol efallai nad oedd lladin y clerigwyr yn ddigon da i wneud ddim ond adrodd gwasanaethau r eglwys ond gan nad oeddent yn siarad ffrangeg normanaidd a na deallai peckham y gymraeg mae n anodd gweld sail i w feirniadaeth nodir bod gan blwyf tywyn naw o denantiaid oedd yn talu trethu yn sy n awgrymu lle weddol gyfoethog ar ôl y goresgyniad newidiodd eglwys cadfan o ganolfan addysgiadol clas celtaidd i fod yn fam eglwys plwyf erbyn roedd capeli yn llanfihangel y pennant tal y llyn a phennal yn perthyn i r eglwys parhaodd cyfoeth yr eglwys gyda phererinion yn dal i ymweld â chreirfa cadfan a i ffynnon mae dau gerflun o r g yn yr eglwys sy n tystio i r cyfoeth a daeth yno mae un yn offeiriad dienw a r llall yn filwr credir mai gruffudd ab adda rhaglaw ystumanner o i yw r milwr trosglwyddwyd yr hawl i benodi rheithoriaid i esgobaethau yn lloegr anaml iawn oedd y rhain yn byw yn y plwyf ond casglent elw r eglwys iddynt eu hunain fe ddylient fod wedi penodi ficeriaid ond nid oes tystiolaeth fod hyn wedi digwydd mae n annhebygol y cafodd y diwygiad protestannaidd lawer o effaith yn syth ar grefydd yn nhywyn mae n anodd dychmygu beth a fuasai r effaith newid iaith addoliad o ladin i saesneg ar boblogaeth uniaith gymraeg newid a fuasai n cael mwy o ddylanwad oedd cyfieithu r llyfr gweddi gyffredin yn a r beibl yn i r gymraeg a gyda dyfodiad gruffudd ap morgan ficer oedd yn byw yn y plwyf o i cafodd y werin gyfle i addoli yn eu iaith eu hunain parhaodd yr arfer o benodi rheithoriaid nad oeddent yn byw yn eu plwyfi ac aeth yr eglwys yn llai canolig i gred y werin cadwyd at hen draddodiadau ysbrydol ac ofergoelion glynodd y bobl gyffredin am ganrifoedd wrth lawer o elfennau r hen ffydd parhaent i gynnau canhwyllau a gweddo i r saint ac yn nhywyn buasai r cof am cadfan a i dylwyth a pharch at ei ffynnon fel lle santaidd oedd yn iachusol wedi aros fel dylanwadau cryf dirywiodd yr eglwys gan fod rheithoriaid yn absennol yn syrthiodd y clochdy i lawr nid oedd arian gan y plwyf i ailadeiladu ac arhosodd yr eglwys yn rhannol agored i r elfennau tan y au pan godwyd treth ychwanegol at y trethi arferol ar gyfer tlodion i drwsio r eglwys nid oes sicrwydd pryd y cwblhawyd y gwaith o drwsio r tô dymchwelwyd y tŵr a safai ym mhen gorllewinol yr eglwys yn ac adnewyddwyd rhannau o r eglwys yn y dull fictoraidd yn disgynyddion gruffudd ab adda oedd perchnogion ystad ynysymaengwyn o r oesoedd canol hyd at daeth yr enw corbet i swydd amwythig rywdro cyn fel rheol sillefir enw r gangen o r teulu a ddaeth i dywyn ag un t sefydlodd cangen deheuol y teulu yn swydd caerwrangon oedd yn sillafu yr enw corbett erbyn daeth yr enw corbet i r ystad pan briododd bridget unig blentyn elizabeth ferch syr james pryse o gogerddan ac elizabeth ferch humphrey wynn ap john wynn o ynysymaengwyn â robert m mab syr vincent corbet o moreton corbet er i r ystad gael ei hetifeddu gan fenywod sawl gwaith wedi hynny rhoddwyd amod mewn ewyllysiau fod yr etifeddiaeth yn amodol ar ddefnydd o r cyfenw corbet gan eu gwŷr y teulu mwyaf dylanwadol yn nhywyn am ganrifoedd oedd corbetiaid ynysymaengwyn cawsant ddylanwad er lles trwy roddion elusennol ond er gwaeth wrth amgu tiroedd comin roedd rhai fel ann aeres robert corbet a briododd athelstan owen a vincent corbet yn hael i r tlodion gan roi elusendai i r dref gelwid henry corbet pechennog y stad rhwng a yn corbet the good am iddo fod yn hael i r tlodion ac yn dirfeddiannwr da etifeddwyd yr ystad gan ei frawd edward roedd ef yn hoff o saethu adar a mynnai y dylai unrhyw beth a saethwyd ar yr ystad fynd i neuadd ynysymaengwyn roedd hefyd yn hoff o rasys ceffylau a sefydlodd drac rasys ar y rhan o r mofa a draeniwyd ganddo gweler isod ychwanegodd o leiaf saith o blant siawns i boblogaeth y dref aeth y teulu yn fethdalwyr yn prynwyd y stad yn gan john corbett perthynas pell o gangen deheuol y teulu mae gwesty r corbett y raven tan ail hanner y eg ganrif sgwar corbett rhodfa corbett ffordd athelstan a ffordd warwig yn dal i bwysleisio r cysyltiad â r teulu hyd at diwedd y g roedd yn rhesymol galw tywyn yn borthladd gan fod y llanw yn cyrraedd y gwaliau hyd roedd cychod bychain yn dod â mewnforion yno un o r mewnforion hyn oedd calch a bu nifer o odynau calch ar lan afon dysynni dysgai pobl ifanc sut i nofio yn y lli o geg y ffos i r gwaliau roedd iard adeiladu llongau ger y pil ditych gyferbyn y safle lle adeiladodd y presbyteriaid eu capel cyntaf yn ymyl y gwaliau mor diweddar â bu trigolion tywyn yn cofio llong a elwid y debora yn cael ei hadeiladu ger rhydygarnedd roedd y corsydd o pall mall i r môr yn dir comin i drigolion tywyn cadwai r werin anifeiliaid a dofednod yno a hela adar a physgota ond y defnydd pwysicaf oedd torri mawn ar gyfer tanau bu r tir comin yn bwysig hefyd fel man i gasglu gwartheg a defaid at ei gilydd cyn i r porthmyn eu gyrru i loegr gwelir dylanwad y porthmyn yn yr enwau pall mall picadili a r white hall wrth iddynt roi enwau o derfyn eu taith ar leoliadau ar ei chychwyn pan etifeddodd edward corbet ynysymaengwyn yn dechreuodd ddraenio y darn o r corstir a oedd yn perthyn i r ystad rhwng a newidiodd y corstir i dir oedd yn cynhyrchu gwair trwy gloddio ffosydd a lledu calch cedwid y gost yn isel trwy ddal ati i ganiatu i r werin dorri mawn cyhyd ag yr oeddent yn torri yn union lle dewisai ef i ddyfnder a benodwyd ganddo ef a gan cadw r ochrau yn syth fel hyn arbedodd gostau talu gweithwyr i agor y ffosydd yn gynnar yn y eg canrif trodd golygon corbet tuag at y tiroedd comin yn honnodd dyn o r enw jackson ei fod wedi darganfod glo ym mron biban a pherswadiodd trigolion y dref i gyfnewid eu hawliau traddodiadol am addewid o lo rhad pasiwyd deddf i ganiatu amgu y tir comin yn dechrauodd y gwaith draenio tua adeiladwyd clawdd swnd yn a rwystrai r llanw rhag cyrraedd y gwaliau ac ardal helaith o r corstir wrth gwrs ni daethpwyd o hyd i unrhyw lo honnodd corbet nad oedd yn gwybod am y twyll ond gwnaeth elw mawr ohono penderfynodd y dynion a oedd yn torri r ffosydd fod eu cyflog yn rhy fach trefnodd rhai ohonynt llythyr crwn round robin i ofyn am godiad cyflog fel nad oedd neb yn gallu dioddef yn unigol gan ei fod wedi gofyn dywedir fod hwn yn un o r enghreifftiau cyntaf o ddynion yn trefnu gyda i gilydd i weithredu dros eu cyflogau a u hawliau rhannwyd y tir comin rhwng y prif tirfeddianwyr aeth acer i un unigolyn a i un arall neilltuwyd acer yn unig i r goron at ddefnydd y werin cafodd colli eu hawliau traddodiadol effaith difrifol ar y werin dlotaf yn talodd y plwyf gyfanswm o i r tlodion erbyn bu raid talu bu llyn y borth y pwll islaw ffermdy penllyn yn enwog am frithyll hyd at pan sefydlwydd y felin pair mining company gan taflu gwastraff o r mwyngloddio i afon dyffryn gwyn gan ladd hwyaid gwyddau a cheffyl yn ogystal a physgod collodd y werin a oedd wedi arfer pysgota gyda chewyll yn yr afon gyflenwad arall o fwyd adeiladwyd clawdd llanw i rwystro r mor rhag lledu ar draws y gors a draeniwyd llyn y borth yn rhannwyd y corsydd rhwng y ffermydd o gwmpas y llyn a dechreuasant ar y gwaith o ddraenio r corsydd a gwella r tir erbyn roedd rhannau o r corstir yn addas at dyfu cnydau ond parhaodd y gwaith draenio tan o leiaf pan brynnodd ynysymaengwyn gan john corbett yn hawliodd ef y tir a roddwyd i r goron fel ei eiddo ei hun honnodd nad oedd neb wedi dweud wrtho cyn iddo brynu fod y tir yn dir comin a rhoddwyd y tir i r ystad fel rhodd amgaeodd y tir er gwaethf map o a r dystiolaeth fod y plwyfolion wedi defnyddio r tir ers cyn cof a bod ganddynt hawliau hynafol nid oedd y werin yn deall sut yr oedd corbett gŵr cyfoethog yn medru cymryd eu hawliau traddodiadol oddi wrthynt roedd gweithred corbett yn cymharu anffafriol â rhoddion cyfoethogion i greu parciau at ddefnydd y werin mewn trefi mawr ar ôl y diwigiad mawr yr oedd tywyn yn dref gymharol dlawd yn dywedwyd amdani dessynine being a creek having no habitacion nor resorte and there is nother shippe nor botte that belongeth thereunto yn roedd tŷ anedd yn y plwyf heb gyfri r rhai ym mhennal tal y llyn a llanfihangel y pennat mae map o dywyn o yn dangos heblaw am ychydig o fwthynnod unigol nid oedd y dref wedi ymledu ymhellach na stryd y llew coch sgwar corbet stryd yr eglwys rhan o stryd maengwyn rhan o r frankwell a rhan o lôn yr hwyaid national street mae r hen efail yr hen glyferdy a r porth gwyn i gyd yn sefyll tu allan o r dref mae map o yn dangos ychydig o ehangu mwy o fythynnod ar stryd maengwyn a r frankwell a bythynnod ar llain y clas college green a lôn yr hwyaid national st yn yr oedd tŷ yn y dref ohonynt yn wag a phoblogaeth o gwryw a menyw ar yr union adeg ag y collodd tywyn angorfeydd yn aber dysynni daeth aberdyfi i w hanterth fel porthladd hwyliai llongau at eithafion y ddaear gydag allforion o lechi a mwynau a daeth nwyddau o bell i siopau tywyn dechreuodd yr arfer o enwi siopau ar ôl llefydd pell mae london house stanley house a somerset house yn dal i sefyll yn stryd y llew coch yn yr oedd siopau r dref i gyd yn agos i r eglwys mae modd cerdded hyd heddiw o sgwar corbett ar hyd stryd y llew coch ac yn ôl ar hyd stryd yr eglwys gan gweld nifer mawr o adeiladau lle mae r ffrenestri wedi newid faint o beth sy n addas i dŷ i beth sy n addas i siôp ac yn ôl mae n enghraifft brin o dref o ganol y eg ganrif sydd heb diflannu o dan datblygiadau diweddarach bu tywyn yn enwog am ei beirdd a i thelynorion gweler y rhestr isod yn ogystal â diddanu r uchelwyr yr oedd awyrgylch bywiog yn y dref roedd griffith owen a gadwai dafarn y raven yn delynor o fri a theulu jonas yn enwog am ganu pennillion a dawnsio i gerddoriaeth y delyn cynhelid nosweithiau llawen ceiniog mewn rhai tafarndai fel mewn llawer fan arall parodd adrodd nifer o ofergoelion roedd sawl hanes am ysbrydion yn yr ardal yn bennaf yn ynysymaengwyn ond gyda dyfodiad anghydffurfiaeth diflanodd rhain yn araf mae adroddiad ar gyflwr tywyn a oedd yn dilyn deddf iechyd yn darlunio dref afiach prin iawn oedd y tai gyda u tŷ bach eu hun rhannai trigolion nifer o dai un tŷ bach fel arfer rhedai r y dŵr brwnt i ffosydd ynghanol y strydoedd ac roedd pyllau o ddŵr drewllyd mewn sawn man safai tomennydd o wastraf gwastraff bwyd llwch o r tannau a charthion yn agos at nifer o dai ac ychwanegai cytiau moch at y baw a r drewdod roedd salwch yn gyffredin yn enwedig ym misoedd yr haf oherwydd cyflwr afiach y dref nododd yr adroddiad fod ystad ynysmaengwyn a oedd yn berchen ar rhan fwyaf y dref ym meddiant plentyn o dan oed ac yr oedd yr ymddiriedolwr naill yn analluog neu yn anfodlon i weithredu i wella r sefyllfa rhoddodd yr adroddiad argymellion i sefydlu cyflenwad o dŵr glân i dap ymhob tŷ ac i ddarparu pibau i gario dŵr brwnt i ffwrdd ym mhob stryd gorfodwyd perchnogion i adeiladu tai bach y tu cefn i w tai a chysylltu piben o bob tŷ a phiben o bob tŷ bach gyda phrif piben gwastraff y stryd mae map o yn dangos dechreuad yr hyn a elwid y dref newydd ychydig i r gorllewin o r hendref ger ffermdy penybryn cafodd y datblygiad hwn o ychydig fythynnod mewn terasau ddylanwad mawr ar sut yr ehangodd y dref pan leolwyd orsaf y rheilfford yn ymyl y dref newydd yn lle dechrau yn y canol ac ymestyn allan fel y rhan fwyaf o drefi mae stryd fawr tywyn wedi dechrau ar y ddau ben a daeth at ei gilydd dros gyfnod o flynyddoedd enwyd hen dai i r gorllewin o r dref yn bryn y môr a phenybryn ger safle r dref newydd mae rhes o dai bryn mair gyda r dyddiad arni a bryn awel gyda r dyddiad mae r assembly room o yn yr hen dref rhwng yr hen dref a r orsaf mae neuadd y farchnad a adeiladwyd ar dir a roddwyd gan corbett yn dwy siop o ger cofeb ail ryfel y boer o siop o a rhes o bedair siop yn pretoria building o caewyd y bylchau yn araf prin iawn oedd dylanwad anghydffurfiaeth yn nhywyn tan dechrau y eg canrif heblaw am nifer bychan o annibynwyr parhâi gweddill y poblogaeth i addoli yn eglwys cadfan gan gadw at rai arferion ac ofergoelion a oedd yn dyddio yn ôl i r oesoedd canol mae n debyg fod gelyniaeth edward corbet tuag at anghydffurfiaeth wedi peri i r mudiad dyfu yn arafach yn nhywyn nag mewn lleoedd eraill mae sawl hanes am ei wrthwynebiad pan oedd edward william arweinydd y methodistiaid cynnar yn mynd o gwmpas y dref gyda chloch yn cyhoeddi cyfarfod cymerodd corbet y gloch o i law gan ei fwrw ar ei foch cynigiodd edward william y foch arall iddo ond ni cafodd ei fwrw yr ail waith rhoddodd corbet orchymyn i ysgraffwyr beidio â chludo pregethwyr methodistaidd dros afon dysynni ger rhydygarnedd gwrthododd un ohonynt gludo tri phregethwr ar draws yr afon cymerasant gwch a dechrau croesi a r ysgraffwr yn deu dilyn trawodd y pregethwr cyntaf ar ei foch gwnaeth yr un peth i r ail trodd y trydydd ato gan dweud fod troi dwy foch yn cael eu caniatu yn yr efengylau a dim mwy a rhoddodd y tri grasfa iddo dywedwyd bod gan yr ysgraffwr barch at y pregethwyr am weddill ei fywyd cafodd twf yr ysgolion cylchynol oedd yn dysgu darllen gymraeg er mwyn hybu darllen y beibl ddylanwad yn nhywyn fel ar draws cymru cofrestrwyd yr ystafell ymgunnull uwchben porth gwyn ar gyfer pregethu yn a cynhaliodd y methodistiaid eu hoedfaon cyntaf yno dechreuodd ysgol sul y presbyteriaid yn yr un wesleaid yn a r annibynwyr yn cynhaliwyd cymanfa ysgolion sul cymru yn nhywyn yn adeiladodd y presbyteriaid eu hail gapel bethel yn ac yn fuan wedyn cododd yr annibynwyr gapel bethesda wrth i anghydffurfiaeth gyfu ailadeiladwyd bethel yn a bethesda yn roedd y wesleiad yn cyfarfod yn yr hen gapel yn ymyl stryd y nant tan pan agorwyd capel ebeneser sefydlodd y beddyddwyr yn mewn ystafell ger gwesty r corbett cynhaliwyd dau fedydd y flwyddyn honno yn y môr agorodd eu capel presennol yn er gwaethaf yr holl bwyslais ar addysg saesneg a r agwedd wawdlyd at y gymraeg yn y eg canrif llwyddodd y capeli nid yn unig i fagu aelodau oedd yn deall eu ffydd ond hefyd i gynnal cymdeithas gymraeg a r gallu i darllen y gymraeg dechreuodd y presbyteriaid gynnal oedfaon saesneg ym mhorth gwyn yn i ddarparu yn bennaf ar gyfer ymwelwyr di gymraeg ac agorodd capel saesneg bethany yn er i hyn dynnu adnoddau o gapel bethel sicrhaodd barhad y gymraeg fel unig iaith addoli yn y capel hwnnw gyda chynnydd yn nifer yr anghydffurfwyr daeth anfodlonrwydd ynghych hawl yr eglwys i ddegfed ran o gynnyrch y tir i w anterth yn ystod ail hanner yr au roedd nifer helaeth o anghydffurfwyr yn gwrthod talu ac ymateb yr awdurdodau oedd atafaelu eiddo ym mhlwyf tywyn gwrthododd un weddw unig dalu nes bod popeth oedd ganddi wedi mynd ac eithrio un mochyn pan ddaeth swyddogion y treth i gasglu r degwm ni chymerwyd yr anifail efallai oherwydd presenoldeb y dorf o gannoedd o bobl a oedd wedi ymgasglu dilynodd y dorf y swyddogion o un lle i r llall gan hwtian sgrechian a chwythu cyrn nes gyrru r swyddogion yn ôl at orsaf yr heddlu mewn cyfarfod o r anti tithe league diolchodd yr arweinwyr am y synnwyr cyffredin a r goddefgarwch yr oeddent wedi eu dangos ond gelwid y rhai a oedd wedi bradychu r achos yn llyfrgwn arferai cymry o bob enwad fynychu gwasanaeth y plygain yn eglwys cadfan ar fore r nadolig tan mae edward edwards aelod mor selog o gapel bethel fel ei fod prin yn nodi r nadolig yn cofnodi yn y ddau rowland ei fab a i nai yn y plygain bore ac yn sarah ei ferch yn canu carol yn yr eglwys efo edward y soldiar dechreuodd yr anghydffurfwyr tdefnu oedfaon pregethu ar rhagfyr yn yr au tyfodd drwgdybiaeth o r anglicaniad yn sgil rhyfel y degwm ac yr oedd agwedd rhai saeson yn dirmygus disgrifiad un o r teulu kettle o r oedfa plygain oedd uite primitive enough to be striking gyda weird music roedd agwedd y ficer at blant yr anghydffurfwyr yn sarhaus a phan gefnogodd y ficer werthiant alcohol roedd yr anghydffurfwyr wedi cael digon nid aeth mwyafrif helaeth y cymry anghydffurfiol i r plygain y flwyddyn honno dechreuodd yr eglwysi anghydffurfiol gynnal cyfarfodydd pregethu undebol ar ddydd nadolig erbyn roedd gweinidog cymraeg yn gyfrifol am gapel y bedyddwyr yn y gaeaf ond cymerai gweinidogion ar eu gwyliau gyfrifoldeb am oedfaon yr haf trodd y capel yn raddol i r saesneg cyn cau yn au y ganrif ddiwethaf defnyddir yr adeilad gan efengylwyr heddiw yn ar ôl defnyddio rr hen gapel wesle ger stryd y nant am mlynedd agorodd y catholigion eglwys dewi caewyd capel bethesda yn a chapel bethany yn rhwng colli r clas yn a yr unig ddarpariaeth addysgol oedd naill i rieni drosglwyddo pa addysg bynnag a oedd ganddynt i w plant neu drefniadau a wnaed gan unigolion i gyflogi rhywun i ddysgu medrau sylfaenol neu i deuloedd bonedd anfon eu plant i ffwrdd am addysg yn rhoddodd vincent corbet dir gyda r amod fod yr elw yn cael ei ddefnyddio i ddarparu ysgol elusennol yn y plwyf yn rhoddodd lady moyer o lundain arian at yr un diben bu n bosibl i rieni a oedd yn gallu talu anfon eu plant at yr ysgol hon ond maen tramgwydd i nifer oedd yr addysg grefyddol a ddysgwyd o safbwynt anglicanaidd cafodd plant anghydffurfwyr addysg yn yr ysgolion cylchynol a sefydlwyd gan gruffudd jones a bridget bevan yn diben yr ysgolion hyn oedd dysgu darllen yr ysgrythurau a buont yn gweithredol yn ystumanner fel mewn llefydd eraill yng nghymru erbyn ail haner y fed canrif roedd cymru yn un o r gwledydd prin lle oedd y mwyafrif yn llythrennog dangosodd adroddiad ar addysg yn fod nifer o blant yn cael addysg mewn ysgolion sul yn nhywyn ac yr oedd ganddynt i gyd y gallu i darllen yr ysgruthurau yn ychwanegol agorodd john jones ysgol ym mryncrug oedd yn arbenigo mewn dysgu morwriaeth a ddenai ddisgyblion o bell dechrauodd mudiadau prydeinig elusennol i darparu y ysgolion ar dechrau y eg canrif yn dechreuodd ysgolion brutanaidd oedd yn anenwadol yn sefydlodd y gymdeithas genedlaethol oedd yn dysgu crefydd o safbwynt anglicanaidd derbyniodd y national school yn nhywyn yr arian o r elusennau addysgiadol leol dysgodd y plant trwy gyfrwng y saesneg yn cyhoeddwyd adroddiad ar addysg yng nghymru a elwir brad y llyfrau gleision a priodolodd pob math o ymddygiad anfoesol a cyntefig i fodolaeth yr iaith gymraeg yn ystod yr au defnyddid welsh stick sef ffurf ar y welsh not yn ysgol frutanaidd y dref er mwyn cosbi plant a ddaliwyd yn siarad gymraeg parhaodd yr agwedd hwn at y gymraeg tan ganol yr ugainfed canrif pasiwyd deddf addysg yn sefydlwyd byrddau ysgol gyda r grym i godi cyllid o drethi leol aeth yr ysgol frutanaidd rhagflaenydd ysgol penybryn yn rhan o r drefn newydd ond gwrthododd y national school yn nhywyn ymuno dirywiodd yn raddol a phan sefydlwyd byrddau addysg lleol yn penderfynwyd nad oedd angen ddwy ysgol a chaewyd y national school yn mae tywyn yn gyrchfan i ymwelwyr neu bererinion ers canrifoedd cyn dyfodiad y rheilffordd yr oedd yn llawer haws teithio ar y môr pan ddaeth teithio pleser yn ffasiynol gyda boneddigion yn hanner cyntaf y ed canrif daeth ymwelwyr i aros yn ngwesty r corbett a r neptune hall cyn roedd y dref yn adnabyddus am safon arbennig y pysgota parhaodd ymweld â r ffynnon yn ddi dor tan ddiwedd y ed canrif yn ysgrifennwyd the well is enclosed and fitted up with dressing places being ft by nine it affords ample room for a plunging bath adeiladwyd y rheilffordd yn yr au gyda r cysylltiad o dywyn i fachynlleth yn cael ei gwblhau yn yn yr un blwyddyn cwblhaodd y lein fach i abergynolwyn a chwareli llechi nant gwernol yn haner olaf y ed canrif cafodd y dosbarth gweithiol dinesoedd mawr lloegr yr hawl i gymryd gwyliau a tyfodd nifer yr ymwelwyr i dywyn yn helaeth ynghyd âr gwestai bach oedd yn darparu ar eu cyfer mynnodd rhai fod y rheilfordd wedi difetha awyrgych diarffordd ac arferion cyntefig y trigolion ond mae r farn hon yn anwybyddu dylanwad anghydffuriaeth y traeth oedd atyniad mwyaf tywyn yn oes fictoria yn ceisiwyd adeiladu pier yn nhywyn ni oroesodd y gwaith fwy nag ychydig fisoedd a phrin yw r olion a adawyd ganddo mae r stryd pier road ffordd y traeth hyd heddiw yn cynnig awgrym o i leoliad gwelir brics sydd wedi troi yn grwyn gan symudiad y tonnau hyd heddiw adeiladwyd rhodfa ar lan y mor gan corbett yn buasai r rhodfa o r fath hwn yn disgwylidig gan ymwelwyr fictoriaid mae r cyfleuster hyd heddiw gan ei fod yn darparu parcio am ddim yn agos iawn i r traeth dymuna r cyngor sir godi tâl am barcio ond rhoddodd corbett y rhodfa i drigolion y dref sy n gwrthwynebu tâl mae dau ddyddiadur wedi goroesi o r cyfnod fictoraidd daeth rhai fel teulu kettle i dywyn a chofnodwyd eu hatgofion mae n anodd cysoni eu disgrifiadau hwy o dywyn gyda u agweddau ymerodraethol gyda phrofiadau pobl leol fel edward edwards a ysgrifennodd ddyddiadur o fywyd beunyddiol yr ardal rhwng a oedd yn byw eu bywydau n llwyr trwy gyfrwng y gymraeg mae detholiad cynhwysfawr o gofnodion amaethyddol a hinsoddol edwards i w gweld yma ar wefan prosiect llên natur caeodd chwarel llechi nant y gwernol yn ac o ymlaen rhedwyd rheilffordd talyllyn gan grŵp o wifoddolwyr agorodd parc cenedlaethol eryri yn mae tywyn tu allan i r parc ond wedi amgylchynu ganddo mae agosrwydd y parc a phresenoldeb y rheilffordd bach yn atyniadau i ymwelwyr wrth i safonau byw godi ar ôl yr ail rhyfel byd ehangodd y ddarpariaeth ar gyfer carafanau ymwelwyr yn ddirfawr mae rheolau cantatâd cynllunio wedi tynhau ond mae nifer o gwersylloedd ar gyfer carafanau statig yn aros yn nhywyn cymraeg oedd prif iaith tywyn hyd at ganol yr g ac unig iaith y rhan fwyaf tan ddiwedd y eg ganrif gwelir y gymraeg yn enwau llefydd ym mro dysynni ac mewn enwau strydoedd a tai heblaw y rhai a newidiwyd yn diweddar parodd arferion cymraeg fel defnyddio enw bedydd tad fel cyfenw a parhau i defnyddio enw tad ar fel cyfenw i wragedd ar ôl iddynt priodi hyd at ganol y eg canrif hyd yn oed heddiw defnyddir enwau ffermydd yn lle cyfenwau yn dail dysynni y papur bro lleol o ganol y eg canrif daeth pwysau i defnyddio saesneg ar gyfer ymwelwyr gellid gweld yr effaith yn eglwys cadfan dwedodd un o deulu kettle am yr eglwys yn y au it was a church for the welsh then er cynhaliwyd oedfa saesneg ar gyfer ymwelwyr ar brynhawniau yn yr haf erbyn dechrau yr ugainfed canrif yr oedd oedfa saesneg am y b yn y gymraeg am y b yn saesneg am y b a cymraeg am y h yn penderfynnodd cynnal oedfa in welsh and english a diriwiodd y defnydd o r gymraeg rhywbryd cyn diflanodd oedfaon cymraeg yn llwyr ceisiodd henry thomas y ficer newydd yn eu adfywio ond ni parodd yr ymdrech erbyn heddiw ni cynhelir gwasanaethau yn iaith cadfan yn yr eglwys ble gwelir yr enghraifft cynharaf o ysgrifen cymraeg sefydlodd gwersyll y lluoedd arfog ar forfa tywyn yn mae rhai sy n byw yn nhywyn heddiw yn credu fod hwn oedd yr ergyd mwyaf i r gymraeg yn nhywyn bu poblogaith uniaith saesneg yna trw r flwyddyn heb ddim parch at y gymraeg daeth mwy o gwynion am ddifyg darpariaeth saesneg gadewodd y byddin yn roedd teimladau cymysg yn nhywyn gan fod rhai o r dref yn gweithio yn y gwersyll parodd fel maes awyr am rhai blynyddoedd nes caewyd gwersyll y morfa yn llwyr yn ond cafodd priodasau rhwng milwyr a cymry leol a penderfyniad nifer i ymddeol i r dref dylanwad ar y defnydd o r gymraeg dechreuodd sefyllfa y gymraeg wella yn y chwechdegau ers mae cyngor gwynedd wedi darparu gwasanaethau yn y gymraeg ac mae r iaith yn rhan hanfodol o addysg plant ers mae r bwrdd iechyd lleol yn gweithredu polisi cymraeg mae gwrthwynebiad i r gymraeg yn para mewn rhai lefydd pan agorwyd meddygfa leol newydd yn fel rhan o ddatblygiad yr ysbyty coffa roedd pob arwydd a godwyd yn uniaith saesneg gwrthododd y feddygfa gais gan gomisiynydd y gymraeg am arwyddion dwyieithog cofnododd cyfrifiad y deyrnas unedig fod o boblogaeth tywyn yn gallu r gymraeg yn nodwyd mewn adolygiad gan estyn fod o blant ysgol gynradd y dref yn dod o aelwydydd a oedd â r gymraeg yn brif iaith mae cyswllt rhwng nifer o drigolion mwyaf nodedig y plwy ac ynysymaengwyn ystâd y bu i w sgweiriaid ddominyddu r dref o r g hyd yr ugeinfed yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn roedd etholaeth caernarfon yn ethol aelodau i senedd san steffan yng ngogledd cymru yn ddaearyddol mae r etholaeth yn rhan o wynedd gan gynnwys llŷn i gyd rhwng a yr enw oedd bwrdeistrefi caernarfon o dan y deddfau uno roedd gan bob sir yng nghymru ac eithrio sir feirionnydd yr hawl i ddanfon dau aelod seneddol i san steffan un ar gyfer y sir ac un ar gyfer y bwrdeistrefi bwrdeistrefi sir gaernarfon oedd trefi caernarfon conwy cricieth nefyn a phwllheli ac o bangor o i enw r etholaeth oedd caernarfon sef enw r brif fwrdeistref o hyd enw r etholaeth oedd bwrdeistrefi caernarfon cyn troi yn ôl i r hen enw caernarfon o hyd ei ddiddymu yn ym cafodd ffiniau r etholaeth ei had drefnu fel ei fod yn cynnwys ardaloedd llywodraeth leol bwrdeistrefi trefol bangor caernarfon conwy a phwllheli rhanbarthau trefol criccieth llandudno llanfairfechan penmaenmawr ac ardal wledig llŷn ym caed gwared â r rhaniad bwrdeistref a sir a rhannwyd sir gaernarfon yn ddwy etholaeth sirol caernarfon yng ngorllewin y sir a chonwy yn y dwyrain crwyd y seddi newydd o adrannau a oedd yn arfer bod yn y ddwy hen sedd bu man newidiai eraill i ffiniau r etholaeth ym er gwaethaf yr holl newidiadau i r ffiniau y mae r rhan fwyaf o lyfrau ar hanes cynrychiolaeth seneddol yn ystyried bod olyniaeth barhaus yn bodoli o ethol john pulston fel yr aelod cyntaf i gynrychioli caernarfon i senedd hyd ethol hywel williams ar gyfer senedd diddymwyd yr etholaeth yn gyda rhannau ohoni yn cael ei gynnwys yn etholaeth newydd dwyfor meirionnydd ac eraill yn etholaeth arfon dim cynrychiolaeth ym na yn etholiad cyffredinol etholwyd william bulkley hughes yn ddiwrthwynebiad ar ran y blaid ryddfrydol yn etholiad cyffredinol etholwyd william bulkley hughes yn ddiwrthwynebiad ar ran y blaid ryddfrydol yn etholiad cyffredinol ail etholwyd william bulkley hughes yn ddiwrthwynebiad cyflwynwyd deiseb i herio r canlyniad ym mis mawrth disodlwyd paget a gwnaed nanney yn as yn ei le ond ar apêl adferwyd y sedd i paget ym mis mai yr hylif mwya cyffredin ar y ddaear yw dŵr gyda thua o arwyneb y ddaear wedi ei gorchuddio gan yr hylif ar ffurf cefnforoedd moroedd afonydd llynnoedd a r pegynnau iâ ocsigen a hydrogen yw r cyfansoddyn hwn gyda r fformiwla gemegol ho dŵr wedi i rewi yw iâ ager yw anwedd dŵr mae r corff dynol yn cynnwys rhywle rhwng a o ddŵr yn dibynnu ar faint y corff hwnnw pan mae r corff dynol yn derbyn dŵr drwy r ceg fe â i i r stumog cyn mynd i mewn i r gwaed ac oddi yno i r celloedd cyn diweddu yn yr arenau fel troeth er mwyn gweithio n iawn mae r corff angen rhwng un a saith litr o ddŵr pob dydd gyda r union faint yn dibynnu ar sawl ffactor pa mor weithgar yw r corff tymheredd y corff lleithder yr amgylchedd o i gwmpas ayb drwy fwyta ac yfed mae r corff yn derbyn y dŵr hwn mae r farn gyffredinol yn mynnu fod rhwng gwydriad o ddŵr yn lleiafswm y dylid ei yfed beth ydy berwbwynt dŵr yn anffodus fel cymaint o ffeithiau gwyddonol mae r ateb yn dibynnu ar eich safbwynt oherwydd gwasgedd isel yr awyr ar ben mynydd everest mae dŵr yn berwi ar ddim ond gradd canradd dim gobaith am baned rhesymol o de yno felly cyfeiria r gradd at wasgedd safonol awyr ar lefel y môr yn hafan eryri caffi newydd yr wyddfa bydd tegell yn berwi ar tua gradd ond beth os plymiwch i ddyfnderoedd y môr yno mae r gwasgedd yn cynyddu n sylweddol tuag un atmosffer ar gyfer pob metr mi fyddai paned wedi i baratoi a i yfed ar waelod pwll nofio bangor yn mesur dros gradd braf dros y tair blynedd diwethaf mae tm o brifysgol bremen wedi bod yn mesur tymheredd dŵr yn codi o simneiau folcanig cilomedr o dan wyneb yr iwerydd yno daethant o hyd i r dŵr poethaf a fesurwyd erioed gradd canradd ond ar wasgedd o atmosffer mae pethau rhyfedd yn digwydd i ddŵr nid yw n berwi fel y cyfryw ond yn gweddnewid yn ddi dor o hylif i anwedd nid oes swigod gelwir hwn yn hylif uwch gritigol dyma r tro cyntaf i w gweld ar y ddaear y tu allan i r labordy bydd dŵr uwch gritigol yn ymdoddi mineralau a metalau megis aur a haearn o r creigiau yn effeithiol iawn a thybir mai dyma darddiad llawer o halwynau r môr wedi dod o hyd i ac astudio r simneiau hyn bydd modd dysgu llawer am y prosesau sy n creu r moroedd a chynnal y bywyd sydd ynddynt ym medi cyhoeddodd nasa fod un o u cerbydau gofod curiosity wedi darganfod olion dŵr ar ochrau un o geudyllau mawrth sef gale ceir cafnau ar ochr y ceudwll sy n km mill mewn diameter sy n debyg i greithiau a adewir pan fo dŵr wedi llifo eisioes yn rhagfyr roedd gwyddonwyr wedi cyhoeddi fod dadansoddiad o bridd y blaned a analeiddiwyd gan curiosity wedi awgrymu r posibilrwydd y bu yno ddŵr ar un cyfnod gan y canfuwyd yno foleciwlau dŵr swlffwr clorin a chyfansoddion organig mae dŵr yn hanfodol i fywyd ac yn un o r pethau pwysicaf mae gwyddonwyr y gofod yn chwilio amdano y pedwar lle mwyaf tebygol o fod a dŵr arnynyt yw y blaned mawrth titan un o leuadau sadwrn ewropa un o leuadau iau ac enceladus lleuad arall sadwrn yn y tabl canlynol edrychir ar y tebygolrwydd nodir hefyd er mwy eu cymharu y ddaear a n lleuad cofnod o r hen sir gaernarfon gan thomas rowlands mur cyplau pencaenewydd roedd thomas rowlands wedi ei eni a i fagu yn ardal y rhiw fe i ganed ym ac fe i recordiwyd ym yn ôl thomas rowlands roedd ceffylau a oedd i mewn dros y gaeaf yn magu gwres yn eu traed yng nghartref ei fam byddid yn mynd â hwy i gerdded yn heli r môr bob wythnos i olchi eu traed a byddai hyn yn eu cadw rhag magu gwres yn eu traed ecosystem yw cymdeithas o organebau mewn ecoleg sy n cynnwys planhigion anifeiliaid a chreaduriaid byw eraill yn ogystal a u hamgylchedd fel arfer maent yn ffurfio cadwyni a gweoedd bwydydd arthur tansley oedd y gwyddonydd cyntaf a ddefnyddiodd y term ecosystem mewn traethawd ym ond roedd roy clapham yn defnyddio r un term ym i ddisgrifo undeb creaduriaid gyda u hamgylchedd peth deinamig a chymhleth yw ecosystem ac mae egni a defnyddiau n llifo ynddi mae ecosystemau mawr er enghraifft coedwig gyfan a bach er enghraifft pwll fel arfer mae rhwystrau fel anialwch mynyddoedd neu foroedd rhwng ecosystemau neu mae ecosystem yn system annibynnol fel pwll neu afon mewn ecosystem mae cydbwysedd rhwng y creaduriaid ond mae n bosib fod amgylchedd yn newid neu greadur newydd yn dod i r ecosystem yn dymchwel popeth ac o ganlyniad mae n bosib fod llawer o greaduriaid neu hyd yn oed rhywogaethau yn marw esblygiad yw r ddamcaniaeth fod nodweddion etifeddadwy poblogaethau biolegol yn newid ac yn datblygu dros filiynau o flynyddoedd mae r broses yn gyfrifol am y cymhlethdod a r amrywiaeth enfawr sydd yn nodweddu bywyd fel y i welir ar y ddaear heddiw gan fod rhai unigolion yn atgenhedlu n fwy llwyddiannus nag eraill oherwydd nodweddion sy n eu galluogi i oroesi n well i atynu cymar yn fwy llwyddianus neu i fanteisio n well o u amgylchedd a gan fod yr unigolion hyn yn tueddu i drawsyrru i w epil y nodweddion a arweinodd at eu llwyddiant tueddir i rywogaethau addasu dros amser i w hamgylchedd dyma brif fecaniaeth esblygiad mae ein dealltwriaeth heddiw o fioleg esblygol yn cychwyn gyda chyhoeddiad papurau alfred russel wallace a charles darwin ym a i phoblogeiddio yn pan gyhoeddodd charles darwin ei on the origin of species cyplyswyd hyn a gwaith mynach o r enw gregor mendel a i waith ar blanhigion a r hyn rydym yn ei alw n etifeddeg a genynau oddeutu biliwn o flynyddoedd yn ôl yn dilyn adweithiau cemegol cryf crewyd moleciwlau a oedd yn medru creu copi ohonynt eu hunain drwy r broses a elwir yn atgynhyrchu hanner biwliwn o flynyddoedd yn ddiweddarach crewyd yr hynafiad sy n perthyn i bopeth byw drwy ddatblygu r broses o ffotosynthesis cynaeafwyd golau r haul gan yr hynafiaid hyn a gynhyrchodd ocsigen moleciwlar o a ymledodd drwy r atmosffer a ffurfiodd yn ei dro darian o haen osôn a amddiffynodd yr hyn a oedd yn brysur ddatblygu oddi tano bywyd o r hynafiaid un gell yma datblygwyd y gallu i gell ffurfio oddi fewn i gell arall gan greu organebau amlgellog sef ewcaryotau eukaryotes drwy arbenigedd ffurfiwyd mathau gwahanol a thrwy amsugno ymbelydredd electromagnetig uwchfioled lledodd y bywyd newydd hwn ar draws ac ar hyd wyneb y ddaear mae r ffosil cyntaf neu hynaf a ganfuwyd hyd yma oddeutu biliwn o flynyddoedd oed mewn tywodfaen yng ngorllewin yr ynys las charles darwin a gregor mendel yw sylfaenwyr damcaniaeth esblygiad fodern cyflwynodd darwin ei syniadau am ddetholiad naturiol yn roedd y syniad yma yn hanfodol bwysig i syniadau darwin dyma rai o gonglfeini detholiad naturiol dyma rai o r ffactorau sy n penderfynu pa organebau sy n goroesi gelwir effaith y ffactorau hyn yn ddetholiad naturiol ar y pryd doedd darwin ddim yn gwybod am gromosomau ond erbyn heddiw rydym yn gwybod mai cromosomau sydd yn cludo gwybodaeth etifeddol fel mae gwybodaeth gwyddonol yn newid oherwydd tystiolaeth neywdd mae ein syniadau am bethau yn newid yn amser darwin roedd y mwyafrif o bobl yn credu bod y rhywogaethau naturiol sy n byw ar y ddaear wedi cael eu creu mewn chydig ddyddiau ac eu bod wedi goroesi heb newid ers hynny gelwir hyn yn greadaeth o r gair creu cafodd darwin lawer o bobl crefyddol yn gwrthwynebu ei syniadau gwyddonol newydd erbyn heddiw mae r rhan fwyaf o wyddonwyr yn derbyn mai detholiad naturiol ynghyd â mecaniaethau esblygiadol eraill sy n gyfrifol am amrywiaeth bywyd trwy astudio ffosilau mewn creigiau o wahanol oedran fel y gwnaeth darwin yng nghwm idwal a r newidiadau yn eu ffurf dros gyfnod o amser down i wybod mwy am amser a pha bryd y crewyd y gwahanol rywogaethau gellir edrych ar y genynau sydd mewn gwahanol rhywogaethau ac wedyn eu cymharu e e mae dyn a r tsimpans yn rhannu o u genynau bioamrywiaeth yw n fesur y nifer o greaduriaid wahanol mewn ecosystem mae n bwysig i gadw ecosystemau r byd mewn ecwilibriwm achos fod gan ecosystemau lawer o rywogaethau fel arfer yn gryfach nag ecosystemau gyda dim ond nifer o rywogaethau os yw rywogaeth yn mynd i ddifodiant mae gwybodaeth genetig wedi ei golli am byth a r bioamrywiaeth yn lleihau cafodd y term saesneg biodiversity ei ddefnyddio gan edward osborne wilson ym am y tro cyntaf mae tri math o fioamrywiaeth amrywiaeth genetig amrywiaeth rhywogaethau ac amrywiaeth ecosystemau amcangyfrifir fod rhwng dwy filiwn a chan miliwn o rywogaethau yn y byd ond dim ond tua miliwn ohonyn nhw sydd wedi eu disgrifio mewn ecoleg trefn creaduriaid sy n dangos y ffordd trosglwyddo ynni mewn ecosystem trwy bwydo yw cadwyn fwyd neu perthynas bwydo enghraifft cadwyn fwyd algae protist sgwid morlo orca yn yr enghraifft mae pump lefel droffig achos mae r ynni yn llifo trwy pump organeb mae r ynni yn lleihau pob amser achos dydy r anifeiliaid ddim yn bwyta r holl organeb achos mae r anifeiliaid yn defnyddio ynni i symudio ac achos mae gwastraff ynni trwy wres yn lle y term cadwyn fwyd mae rhai pobl yn defnyddio r term gwe fwyd achos mae perthynas bwydo yn fwy gymhleth na r syniad o gadwyn gyda nifer o anifeiliaid yn bwyta r un fath o bwyd ac yr un pryd pob anifail yn bwyta mwy nag un math o fwyd mae hefyd yn bosib fod y cadwyn fwyd yn cylchred gweler hefyd y gylchred carbon a r gylchred nitrogen mae n bosib fod llygryddion yn cael eu drosglwyddo dros cadwyn fwyd a felly achosi problemau ond er mwyn deall y cyfanswm llygryddion mewn cadwyn fwyd mae n rhaid i ystiried y pyramid biomas sy n dangos pa mor bwyt sy wedi ei fwyta yr haul yw ffynhonnell egni pob organeb byw ar y ddaear planhigion yw r organeb sydd yn medru trosglwyddo egni golau r haul i fewn i egni gemegol mewn glwcos mae hyn yn digwydd yn ystod ffotosynthesis pan mae planhigyn yn cynhyrchu bwyd ei hun sef glwcos yn y dail felly gelwir y planhigion yn cynhyrchwr ac mae pob anifail yn dibynnu arnynt i cychwyn y cadwyn bwyd tref ar arfordir ddwyreiniol ynys môn ym mhwlyf llanfair mathafarn eithaf yw benllech fe i lleolir milltir i r gogledd ddwyrain o borthaethwy ar lôn yr a hanner ffordd rhwng pentraeth a moelfre mae ar lwybr arfordirol ynys môn mae n ganolfan gwyliau glan môr boblogaidd yn yr haf ac mae twristiaeth yn chwarae rhan bwysig yn yr economi leol mae nifer o dai newydd a byngalos yn gymysg â thai hŷn yn y dref mae traeth benllech yn lân a diogel i r gorllewin ceir meysydd carafanau ar gyfer ymwelwyr poblogaeth benllech yw felly dyma r ed anheddiad mwyaf yn ôl poblogaeth ar yr ynys mae benllech efo r traeth mwyaf poblogaidd ar yr ynys gyda thywod euraid a dyfroedd glas clir sy n hynod o ddiogel ar gyfer ymdrochi a ffadlo celr ysgol gynradd meddygfa medddyg teulu llyfrgell swyddfa bost a nifer o gaffis a siopau bach yn y dref ynghyd â thair tafarn dros y degawdau diwethaf mae nifer o bobl a arferai fynd ar eu gwyliau i fenllech wedi prynu tai yn y dref ac mewn canlyniad mae hi wedi i seisnigeiddio cryn dipyn yn arbennig mewn cymhariaeth â r pentrefi bach yn y cylch yr arwydd yw papur bro benllech a gweddill cylch mynydd bodafon mae yna spar co op a tesco yn y pentref mae ysgol goronwy owen yn y pentref cyfeiriad yr ysgol yw ll sn mae nifer o lefydd bwyta ym menllech gan gynnwys llawer o lefydd bwyd sydyn mae hefyd sawl siop gan gynnwys tesco spar co op a siop pysgod a sglodion blasus ceir dwy siambr gladdu neolithig hanner milltir i r gorllewin o fenllech ganwyd y bardd goronwy owen yn rhosfawr dwy filltir i r gorllewin o r dref bu marchnad croes wion mewn bri am ganrifoedd ac mae son i gwion goch sefydlu capel neu eglwys ar y llecyn hwn yn ar draeth bychan rhwng moelfre a benllech aeth y llong danfor thetis ar y creigiau a chollodd eu bywydau mae benllech yn gyrchfan gwiliau traeth poblogaidd enillydd gwobr baner las ewrop ers ceir gwasanaethau bws i amlwch porthaethwy a bangor mae porthaethwy neu fel arfer ar lafar y borth saesneg menai bridge yn dref ar afon menai yn ne ynys môn mae ganddi boblogaeth o daw r enw o porth daethwy yr olaf yn enw llwyth celtaidd lleol gweler hefyd dindaethwy enw r cwmwd lleol yn yr oesoedd canol sefydlwyd trigfan yma ers canrifoeddd oherwydd hwn yw pwynt culaf afon menai felly yn le croesi cyfleus yn y g dyma lle daeth tysilio i fyw fel meudwy ar yr ynys fechan sydd bellach yn dwyn ei enw a sefydlu r eglwys bu fferi yn croesi r fenai yma ers canrifoedd y cofnod cyntaf ohono yn parhaodd felly fel un o r croesfannau pennaf pan agorwyd pont y borth ym daeth oes i fferi i ben ond parhaodd cysylltiadau r borth a r môr gyda masnachwyr yn mewnforio ac allforio a diwydiant adeiladu llongau lleol y llongfasnachwyr pennaf yn y g oedd teulu davies o dreborth mae r ffair yn dyddio n ôl i roedd yn ffair geffylau i ddechrau ac roedd mart prynu a gwerthu anifeiliaid yn rhan annatod o r ffair hyd at yr au bu yn ffair gyflogi hefyd roedd yn un o achlysuron mawr y flwyddyn i lawer o werin bobl môn ac arfon dyma hen bennill amdani hen benillion gol t h parry williams rhif heddiw mae r ffair yn parhau i w chynnal yn flynyddol fel ffair bleser yn bennaf sydd yn ôl traddodiad yn cael ei gynnal ar dir cyffredin sy n gwasanaethu fel maes parcio gweddill y flwyddyn ar hydref diwrnod y ffair bydd ffyrdd ar gau er mwyn cynnal nifer o stondinau mae r dref yn gartref i ysgol gwyddorau eigion prifysgol cymru bangor sydd yn defnyddio r pier i gartrefu r llong ymchwil prince madog ac i ysgol uwchradd fwyaf ynys môn ysgol david hughes lleolir rhaglen deledu sc rownd a rownd yma a r dref yn cynnwys siopau ffug sy n setiau deledu pwrpasol ar gyfer y gyfres mae n gartref i fand pres porthaethwy aiff llwybr arfordirol ynys mon drwy r dref yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn tref yng nghanol ynys môn yw llangefni sydd wedi bod yn dref farchnad bwysig i r ynys llangefni yw tref sirol môn a lleolir pencadlys cyngor sir ynys môn yma yn ôl cyfrifiad mae gan llangefni boblogaeth o o bobl mae o r boblogaeth honno n rhugl yn y gymraeg gyda r canran uchaf yn yr oedran mlwydd gyda yn medru r gymraeg o i tharddle ger llyn cefni rhed afon cefni trwy r dref sy n cymryd ei enw o r afon mae caerdydd km i ffwrdd o llangefni ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sy n km i ffwrdd yn y dref ceir oriel ynys môn gydag amgueddfa sy n olrhain hanes yr ynys ac oriel i ddangos gwaith yr arlunydd bywyd gwyllt charles tunnicliffe y prif dref fasnachol ac amaethyddol mewn sir fôn ydy llangefni gan fod caergybi yn dref â phorthladd a go wahanol yn ddiwylliannol ac ieithyddol â r gweddill y sir cafodd marchnad gyntaf y dref ei chynnal yn ac mae n dal i gael ei chynnal bob dydd iau a dydd sadwrn cafodd subway ei hadeiladu yno erbyn hyn yn yr oesoedd canol bu n rhan o gwmwd menai cantref aberffraw mae eglwys y plwyf eglwys cyngar sant yn sefyll mewn coed yn y dingle un o enwau r dref yn y gorffenol oedd llangyngar hen enw r eglwys yng nghanol y dref mae cloc wedi wneud o garreg clach o dreath bychan ger marian glas ar arfodir dwyreiniol ynys mon adeiladwyd yny flynyddoedd cyn hynny yn yr au adeiladwyd neuadd y dref o r un deunydd a r cloc ac agorwyd ar fawrth y fed prif ysgol y cylch yw ysgol gyfun llangefni ar safle yng ngorllewin y dref ceir campws lleol coleg menai yn y dref mae clwb pêl droed llangefni yn chwarae yng nghynghrair undebol y gogledd ceir clwb rygbi llangefni hefyd cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol yn llangefni ym a am wybodaeth bellach gweler yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn mae niwbwrch newborough yn saesneg yn dref yn ne ynys môn saif ar lôn yr a rhwng porthaethwy ac aberffraw yng nghymuned rhosyr sef yr hen enw cymraeg mae r eglwys sy n gysegredig i bedr a phaul yn hen adeilad â chorff hir a chul ydyw a godwyd yn y g ar safle hŷn mae r bedyddfaen hefyd yn dyddio o r g ac o waith cymreig lleol ychwanegwyd porth i r eglwys yn y g ceir dau feddfaen hynafol yno un ohonyn nhw gyda cherfwaith blodeuog a r llall gyda r arysgrif hic jacet dns mathevs ap ely arno yma mae r arglwydd mathew ap eli yn gorffwys creuwyd y fwrdeistref newydd ystyr llythrennol niwbwrch ar ddiwedd y g ar gyfer y cymry a orfodwyd i ymadael â llan faes gan y saeson cyn hynny roedd treflan fach yno ger llys rhosyr un o brif lysoedd tywysogion gwynedd yn oes y tywysogion rhosyr oedd enw r cantref hefyd ar ganol y g ymwelodd dafydd ap gwilym â niwbwrch a chanodd gywydd i foli r dref a i drigolion dyma r llinellau agoriadol dylid nodi nad oes gan y teitl hwn ddim byd i w wneud yn uniongyrchol â niwbwrch fe enwyd aelodau o deulu glynllifon sir gaernarfon yn arglwyddi newborough wedi i syr thomas wynn gael ei ddyrchafu i farwnyddiaeth iwerddon yn y g fe ddewisodd y teitl arglwydd newborough sef arglwydd tref newborough yn contae loch garmon swydd llwch garmon erbyn heddiw newidwyd enw newborough i guaire neu gorey mae n debyg mai oherwydd i thomas wynn fod yn berchen ar ychydig o leiniau o dir ym mhlwyf niwbwrch y dewisodd yr enw trwy weld hwylustod y cyd ddigwyddiad o ran enw r ddau le cwbl anghywir felly yw cyfeirio at arglwydd niwbwrch mae niwbwrch yn cynnwys llawer o flodau fel clychau r gog blodyn ymenyn a pabi coch sir seremonol a sir hanesyddol yn nwyrain lloegr yw swydd gaergrawnt saesneg cambridgeshire mae r sir hanesyddol yn ffinio â swydd lincoln a norfolk yn y gogledd suffolk yn y dwyrain essex yn y de ddwyrain a swydd northampton a swydd huntingdon yn y gorllewin caergrawnt yw r dref sirol roedd peterborough yn rhan o swydd gaergrawnt yn weinyddol o tan a hi oedd ei dinas fwyaf ond bellach mae n cael ei gweinyddu fel awdurdod unedol cafodd sir hanesyddol caergrawnt ei huno gyda swydd huntingdon a peterborough sydd yn hanesyddol yn rhan o swydd northampton yn weinyddol yn i ffurfio sir weinyddol o r un enw ond yn fwy o faint o lawer rhennir y sir yn bum ardal an fetropolitan ac un awdurdod unedol rhennir y sir yn saith etholaeth seneddol yn san steffan y seithfed blaned oddi wrth yr haul a r trydydd mwyaf o ran tryfesur yw wranws mae wranws yn fwy ei dryfesur ond yn llai ei gynhwysedd na neifion enwyd wranws ar ôl wranos duw groeg y nefoedd un rheswm pam na adnabyddwyd iwranws fel planed tan oedd ei bod mor eithriadol o bell ddwywaith pellach na sadwrn o r haul golyga hynny ei bod yn ymddangos yn fechan iawn iawn o r ddaear prin iawn yn weladwy â r llygad noeth ond hefyd mae n eithriadol o araf yn teithio rownd yr haul unwaith bob mlynedd mewn gwirionedd roedd sawl seryddwr wedi ei nodi fel seren ers ond neb cyn herschell wedi sylwi ei bod yn symyd yn araf bach mae iwranws yn cymryd mlynedd i gylchdroi am yr haul blwyddyn iwranaidd go hir felly ac mae n cylchdroi ar ei hechel bob awr sy n eitha cyflym o ystyried ei maint ac yn golygu bod gwyntoedd cryfion iawn yn chwyrlo ar ei hwyneb nodwedd anarferol yw fod gogwydd ei chylchdroi dyddiol ar ongl o i r fertigol hynny yw mae fel tae n gorwedd ar ei hochr o i chymharu â r planedau eraill un damcaniaeth i esbonio hynny yw ei bod wedi gwrthdaro a chorff arall yn y gorffennol pell a bod hynny wedi ei thaflu oddiar ei hechel bu dipyn o firi ynghlyn ag enwi r corff gofodol newydd roedd herschell fel sais teyrngar a oedd yn sgl ei ddarganfyddiad bellach yn cael ei noddi n hael gan y brenin sior iii ac am ei henwi n georgium sidus neu r blaned george ar ôl ei noddwr diolch i dduw chafodd y syniad hwnnw fawr o groeso gan seryddwyr dramor cynigion eraill oedd neptune herschillium neu r blaned herschell ac uranus ymhen amser yr enw uranus gynigiwyd gan y seryddwr almaenig johann bode ddaeth i r brg dyma r ffurf ladin o ouranos sef duw r awyr gwreiddiol y groegiaid gafodd ei sbaddu a i ladd gan ei fab cronos sadwrn cyn i cronos yntau gael ei drechu yn ei dro gan ei fab zeus iau a ddaeth yn frenin y duwiau gweler rhif o r gyfres hon llafar gwlad dadl bode oedd am mai sadwrn oedd tad iau y dylsai r blaned newydd gael ei henwi ar ôl tad sadwrn er mwyn cwbwlhau r olyniaeth fel tae daliodd llawer iawn o gyhoeddiadau seisnig at yr enw georgium sidus tan yr au mae n ddiddorol bod elfennau seryddiaeth gyhoeddwyd gan thomas gee yn yn dal i arddel yr enw herschell gan ychwanegu ond ar hyn o bryd yn enwedi gan seryddion tramor uranus yw enw mwyaf cyffredin y blaned hon herschell oedd yr enw hefyd yn yr anianydd cristnogol ain arg sef cyfieithiad y parch thomas levi o waith thomas dick lle dywed tud bod bywyd arni gallwn fod yn sicr i r hwn a osododd fodau teimladol mewn unrhyw barth gymhwyso yn ol deddfau anadnabyddus g yfansoddiad yr aneddwr â natur ei aneddle darganfuwyd wranws y blaned gyntaf i gael ei darganfod yn amserau modern gan william herschel ar mawrth roedd mewn gwirionedd wedi cael ei gweld llawer gwaith o r blaen ond wedi cael ei ystyried yn seren cafodd ei gatalogio fel tauri ym gan john flamsteed cafodd ei enwi gan herschel fel the georgium sidus y blaned sioraidd i anrhydeddu ei noddwr siôr iii brenin y deyrnas unedig roedd eraill yn ei galw wrth yr enw herschel cafodd yr enw wranws ei gynnig gan bode mewn cydymffurfiaeth â r enwau planedol eraill o fytholeg glasurol ond ni ddaeth mewn defnydd cyffredin tan roedd y darganfyddiad yn peri dipyn o benbleth embaras hyd noed i astrolegwyr hyd yn hyn roedd y planedau yn ffitio n daclus iawn i batrwm cyfarwydd a hir sefydliedig lle roedd gan bob un ei heffaith benodol honedig ar ein tynghedau ni ddaearolion wrth iddynt deithio r llwybr drwy r gofod oedd yn mynd a nhw ar draws y cytserau a elwir yn arwydd y sidydd ystyrid er enghraifft y byddai pa bynnag blaned ddigwyddai fod yn croesi eich arwydd sidydd adeg eich genedigaeth yn ddylanwadol iawn arnoch am weddil eich oes i ddilynwyr y cyfundrefnau astrolegol tsieiniaidd ac indiaidd yr ateb hawdd oedd anwybyddu r blaned newydd yn llwyr gan ei hystyried yn rhy bell i gael unrhyw effaith hydnoed yma gwelwn nad oes son am iwranws yng ngwaith yr astrolegwr almanaciwr r jones yn ei seryddiaeth ond yn raddol yma yn y gorllewin aethpwyd ati i greu rôl newydd iddi a bellach fe i cysylltir â deallusrwydd dilyn eich trywydd eich hun syniadau anghonfensiynnol a darganfyddiadau mae hyn yn codi i raddau helaeth iawn o r ffaith fod darganfyddiad iwranws ar ddiwedd y g yn cyfateb i r cyfnod a elwir yn oes yr ymoleuo enlightenment pan ddaeth bri ar syniadau am ddemocratiaeth cyfiawnder a hawliau dynol gwelwn hyn yn yr egwyddorion tu cefn i gyfansoddiad yr unol daleithiau newydd a r chwyldro ffrengig dyma hefyd gyfnod yr oes ramantaidd gyda i phwyslais ar unigolyddiaeth a rhyddid mewn mynegiant celfyddydol ymwelwyd wranws ar ionawr gan voyager mae r rhan fwyaf o r planedau n troi ar echel sydd bron â pherpendicwlar i arwyneb y rhod ond mae echel wranws bron â bod yn gyfochrog i r rhod yn ystod ymweliad voyager roedd pegwn deheuol wranws yn pwyntio tua r haul canlyniad hyn ydy bod ardaloedd pegynol wranws yn derbyn mwy o egni r haul nag ei hardaloedd cyhydeddol serch hynny mae wranws yn fwy poeth ei gyhydedd nag ei begynau ni wybyddir y mecanwaith sy n achosi hynny cyfansoddir wranws yn anad dim o greigiau a rhewogydd amrywiol gyda dim ond hydrogen ac ychydig heliwm ymddengys nad oes calon greigiog gan wranws eithr mae ei deunydd mwy neu lai wedi ei ddosbarthu n unffurf mae awyrgylch wranws tua hydrogen heliwm a methan fel y cewri nwy eraill mae gan wranws fandiau o gymylau sy n chwythu o gwmpas yn gyflym mae lliw glas wranws yn ganlyniad o fethan yn yr awyrgylch uchaf yn llyncu golau coch gellir bod yna fandiau lliwgar fel ar iau ond maen nhw wedi eu gorchuddio gan yr haen fethan fel y cewri nwy eraill mae gan wranws fodrwyau fel modrwyau iau maen nhw n dywyll ond fel y rhai sadwrn maen nhw wedi eu cyfansoddi gan ronynnau eithaf mawr rhai ohonynt yn cyrraedd tryfesur o metr yn ogystal â llwch mân mae o fodrwyau wedi cael eu darganfod pob un ohonynt yn llesg adnabyddir y fwyaf disglair ohonynt fel y fodrwy epsilon roedd modrwyau wranws y cyntaf ar ôl y rhai sadwrn i gael eu darganfod mae maes magnetig wranws yn hynod am nad ydy wedi ei ganoli ar ganol y blaned ac mae wedi ei ogwyddo bron â gradd ynglŷn ag echel ei chylchdro mae n debyg o gael ei achosi gan symudiadau mewn dyfnderoedd cymharol bas o fewn wranws darganfuwyd lloeren fach gan voyager roedd eisoes lloeren fawr ganddi mae n debyg fod yna rhagor o loerennau o fewn y modrwyau mae gan wranws o loerennau neu leuadau sydd wedi cael eu henwi a lloeren heb enw lleuadau gweddol fychan yw r rhain dydy r mwya ohonynt titania ddim cymaint a hanner maint ein lleuad ni ac ni fyddai r cwbwl ohonynt efo i gilydd ond tri chwarter maint y lleuad beth bynnag yn wahanol i brif leuadau r hen blanedau fe enwyd lleuadau iwranws ar ôl cymeriadau allan o weithiau shakespeare ag alexander pope e e miranda ariel umbriel titania ac oberon ayyb ymgais oedd hyn i w delweddu fel planed fodern gan symud i ffwrdd o r traddodiad o enwi cyrff gofodol ar ôl duwiau ac arwyr y rhufeiniaid sylwer mai iwranws yw r unig blaned gafodd ei henwi ar ôl duw groegaidd yn hytrach na rhufeinig proses fiocemegol sy n newid egni solar yn egni cemegol mewn planhigion gwyrdd algâu a rhai bacteria yw ffotosynthesis mae planhigion yn cynhyrchu eu bwyd eu hunain drwy droi carbon deuocsid a dŵr yn gyfansoddion organig fel glwcos a phroteinau mae r planhigion yn cael carbon deuocsid trwy eu dail a r dŵr drwy eu gwreiddiau gan mai adwaith endergonig ydyw mae angen mewnbwn mawr o egni ffynhonnell yr egni yw r haul fel cynnyrch gwastraff mae r planhigion yn cynhyrchu ocsigen mae rhai planhigion yn troi glwcos yn swcros i w storio e e cansen siwgr neu betys siwgr ond wedyn mae llawer o blanihigion yn troi r glwcos yn starts i storio ynni e e tatws neu faip mewn planhigion gwyrdd ac algae mae r cloroffyl y tu mewn i r cloroplastau yn amsugno r egni golau gellir crynhoi r broses fel a ganlyn ond mae n bwysig cofio mai cyfres o dros adwaith ocsideiddio gostyngiad yw ffotosynthesis mae angen mewnbwn o tua kj o egni i bob môl o glwcos a gynhyrchir daw r egni hwn o r haul gellir gwahanu r broses yn ddau ran mae yna systemau cynhaeafu golau yn thylacoidau r cloroplastau sy n cynnwys carotenau a chloroffyliau ynghanol y system mae yna foleciwl o gloroffyl a pan mae dau ffoton yn cael eu hamsugno gan y system gynhaeafu mae dau electron o r moleciwl cloroffyl a yn cael eu hybu i lefelau egni uwch a u derbyn gan dderbynnydd electron cai r electronau a gollwyd gan y system gynhaeafu eu hadleoli gan ffotolysis y broses o hollti dŵr i electronau e protonau h ac ocsigen o credir mai r system gynhaeafu ei hun sy n gyfrifol am y broses ar ôl iddi golli electronau fe ddaw n ocsidydd cryf iawn yr ocsidydd biolegol cryfaf a wyddys yn ddigon cryf i dorri moleciwl mor sefydlog â dŵr gellir crynhoi r broses fel y ganlyn cai r protonau eu rhyddhau yn y stroma ac mae r electronau yn adleoli r rhai a gollwyd gan y system gynhaeafu rhyddheir yr ocsigen i r atmosffêr fel cynnyrch gwastraff mae r derbynnydd electron yn pasio r electronau egni uchel i system o gludwyr ar lefelau egni is mae r gyfres o adweithiau ocsideiddio gostyngiad yn rhyddhau meintiau bach o egni sy n pweru r cludiant actif o brotonau ar draws pilen y thylacoid i mewn i r lwmen mae hyn yn creu graddiant electrocemegol ar daws y bilen gyda chrynodiad uchel o brotonau y tu mewn i r lwmen a chrynodiad isel yn y stroma yn y bilen mae yna ronynnau protein sy n cynnwys yr ensym atp synthas llif y protonau o r lwmen i r stroma drwy r gronynnau hyn sy n pweru r synthesis o atp ar ddiwedd y gadwyn o gludwyr electronau mae yna system gynhaeafu arall sy n ail hybu r electronau i lefelau egni uwch gan amsugno dau ffoton mae hyn yn rhoi digon o egni i r electronau ostwng nadp i nadph mae ocsideiddio dŵr ffotolysis yn helpu cadw crynodiad uchel o brotonau yn y lwmen ac mae gostyngiad nadp i nadph yn helpu cadw crynodiad isel o brotonau yn y stroma mae r broses olau yn cynhaeafu egni solar a i storio fel egni cemegol yn ffurf atp a nadph y broses dywyll yw r broses o ddefnyddio r egni yma i ostwng carbon deuocsid i gyfansoddion organig fel glwcos a phroteinau mae angen mwy na moleciwl o atp i ffurfio un moleciwl o glwcos darganfuwyd y broses hon gan melvin calvin gan ddefnyddio isotopau carbon felly fe i gelwir yn gylchred calvin afon sy n llifo o lethrau dwyreiniol pumlumon i afon hafren ger cas gwent yw afon gwy saesneg river wye llifa trwy gymru a lloegr ac mewn rhannau mae n ffurfio r ffn rhwng y ddwy wlad gyda hyd o km milltir hi yw r ail hwyaf o r afonydd sy n llifo trwy gymru ar ôl afon hafren a r bumed hwyaf ar ynys prydain dalgylch yr afon yw km mae nifer o drefi ac atyniadau i ymwelwyr ar lan yr afon rhaeadr gwy llanfair ym muallt y gelli gandryll henffordd rhosan ar wy symonds yat trefynwy a thyndyrn a chas gwent mae n safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig sgda ac mae n bwysig o safbwynt cadwriaethol ger afon hafren mae r dyffryn yn ardal o harddwch naturiol eithriadol aohne dywed owen a morgan y gallai r enw fod yn gyn geltaidd ond fod y frythoneg guo yn ôl pob tebyg yn darddiad iddo a i fod yn gytras a r gair cymraeg gŵyr yn cyfeirio at droeadau r afon ceir tarddle r afon ar lechweddau dwyreiniol pumlumon cyf os sn yn sir powys ond yn agos iawn at y ffn â cheredigion nid yw tarddle afon hafren ymhell ar lethrau gogleddol pumlumon mae afon gwy yn llifo tua r de ddwyrain gydag afon tarennig yn ymuno a hi ger pont rhydgaled i gyrraedd llangurig lle mae n troi tua r de mae afon marteg yn ymuno a hi cyn iddi gyrraedd tref rhaeadr gwy ac ychydig islaw r dref mae afon elan yn ymuno a hi llifa ymlaen tua r de a r de ddwyrain heibio llanwrthwl a bontnewydd ar wy cyn i afon ieithon ymuno a hi gerllaw llanfair ym muallt mae afon irfon yn ymuno ymhellach tua r de llifa heibio aberedw lle mae afon edw yn ymuno yna heibio erwyd bochrwyd a llys wen oddi yma mae n troi tua r gogledd ddwyrain i lifo heibio r clas ar wy a r gelli gandryll o r gelli gandryll ymlaen ffurfia r afon y ffn rhwng cymru a lloegr wrth iddi lifo ymlaen tua r gogledd cyn iddi droi tua r dwyrain eto i mewn i loegr a swydd henffordd llifa heibio bredwardine ac yna trwy ddinas henffordd ychydig islaw henffordd mae afon llugwy yn ymuno a hi oddi yno mae n dolennu tros y gwastadeddau i gyfeiriad y de i gyrraedd rhosan ar wy ac wedi llifo heibio symonds yat mae n croesi r ffn yn ôl i gymru yn sir fynwy lle mae afon mynwy yn ymuno a hi gerllaw trefynwy ac afon troddi yn ymuno yn fuan wedyn ychydig ymhellach i r de ger redbrook mae afon gwy unwaith eto yn ffurfio r ffn rhwng cymru a lloegr am y milltir diwethaf o i chwrs llifa heibio i dref cas gwent a than bont gwy sy n rhan o bont hafren i ymuno ag aber afon hafren adeiladodd y rhufeiniaid bont o goed a meini ychydig uwchlaw lle mae cas gwent heddiw yn y canol oesoedd ffurfiai r afon un o ffiniau rhwng gwy a hafren yn y cyfnod yma gallai llongau gyrraedd cyn belled a threfynwy yn nechrau r au bu syr william sandys yn gweithio i alluogi morio hyd bwynt ychydig islaw henffordd a rhoddodd mesur seneddol yn yr hawl i swydd henffordd ddychwel melinau ac argaeau ar hyd y rhan yma o r afon wedi hyn gellid cyrraedd cyn belled a r gelli gandryll o leiaf yn ychwanegwyd llwybr i alluogi r defnydd o geffylau i dynnu cychod cyn belled a henffordd a pharhaodd y defnydd o r afon i gario nwyddau yn bwysig hyd y au pan ddatblgodd y rheilffyrdd dynodwyd afon gwy o i tharddle hyd ei haber yn safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig mae hefyd yn ardal gadwraeth arbennig yn bennaf oherwydd yr amrywiaeth eithriadol o blanhigion dŵr a geir yn ei dalgylch ceir hefyd amrywiaeth o bysgod sy n cynnwys poblogaeth sylweddol o eogiaid ac ymhlith y rhywogaethau llai cyffredin poblogaeth o r gwangen alosa fallax yn nalgylch afon gwy y ceir y boblogaeth fwyaf o r dyfrgi yng nghymru nid oes llawer o broblemau llygredd ar hyd yr afon dynodwyd rhan isaf dyffryn gwy yn ardal o harddwch naturiol eithriadol yn mae r ardal yma yn cynnwys km sgwar o mordiford ger henffordd i gyrion cas gwent a km milltir o gwrs yr afon ei hun ceir nifer o atyniadau i ymwelwyr yn yr ardal yma megis abaty tyndyrn a symonds yat mae n ardal boblogaidd ar gyfer cerdded ac mae llwybr dyffryn gwy yn dilyn rhan helaeth o gwrs yr afon am milltir o gas gwent i w tharddle ar lethrau pumlumon tra mae llwybr clawdd offa yn cychwyn yn sedbury ar lan ddwyreiniol yr afon gyferbyn a chas gwent ac yn dilyn yr afon am gryn bellter hefyd mae afon gwy yn lle poblogaidd i ganŵio gyda rhan sylweddol ohoni yn agored i r gweithgarwch yma afon sy n llifo o lethrau gogleddol y mynydd du yn sir gaerfyrddin i foryd yr hafern ger casnewydd yw afon wysg mae r afon yn tarddu ychydig i r gogledd o gopaon bannau sir gâr ac yna n rhedeg i lawr yn syrth i gronfa dŵr llyn wysg mae n rhedeg i lawr i gyfeiriad y dwyrain o r llyn trwy bentref pontsenni i aberhonddu rhwng y llyn ac aberhonddu mae sawl afon llai yn ymuno â hi fel afon crai afon senni ac afon tarell o r de ac afon brân o r gogledd o aberhonddu try r afon i r de ddwyrain i lifo trwy llangynidr a phasio crughywel a glangrwyne lle mae ffrwd afon grwyne fawr yn ymuno â hi i r fenni o r dref honno mae cwrs afon wysg yn troi i r de ac mae r afon yn rhedeg trwy ddyffryn wysg yn iseldiroedd gwent gan basio trwy brynbuga caerllion a chasnewydd i aberu yn moryd yr afon hafren aber afon wysg yw r dyfnaf ym mhrydain ac mae ganddi r gwahaniaeth mwyaf rhwng ei llanw a i thrai nag unman yn y byd ac eithrio bae fundy bay of fundy yng nghanada ceir ambell safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig sy n gysylltiedig a r afon e e afon wysg isafonydd mae afon clwyd yn afon yng ngogledd cymru enwyd yr hen sir clwyd ar ôl yr afon sy n rhedeg trwy ei chanol a r dyffryn mae n llifo o gyffiniau melin y wig i aberu ym môr iwerddon yn y foryd ger y rhyl mae rhuthun a llanelwy ymhlith y trefi ar lannau r afon gorwedd tarddle afon clwyd ar ucheldiroedd llym rhan ddwyreiniol mynydd hiraethog yn ne sir ddinbych yno tua troedfedd i fyny yng nghoedwig gonifferaidd fforest clocaenog mae r afon yn tarddu i r gogledd o bentref bach bod petrual ac yn llifo ar gwrs i r de ym melin y wig mae n gwneud tro pedol i r gogledd ddwyrain a heibio i gymunedau derwen a llanelidan gan droi ar gwrs gogleddol rhwng y pentrefi hynny mae lôn yr a yn ei chroesi am y tro cyntaf wrth i afon clwyd lifo i mewn i ran uchaf dyffryn clwyd a r tir ddechrau mynd yn fwy gwastad ar ei glannau mae afon alyn yn ymuno â hi o r de ddwyrain saif pentref hanesyddol llanfair dyffryn clwyd ar aber alyn a chlwyd erbyn iddi gyrraedd tref rhuthun a i gastell canoloesol mae r afon wedi chwyddo n sylweddol ac yn cymryd cwrs mwy hamddenol bron yn syth i gyfeiriad y gogledd a r môr mae hi n gadael rhuthun ar ei glan ddwyreiniol ac mae r a yn ei chroesi am yr ail dro ar ymyl y dref mae nifer o ffrydiau llai yn ymuno â hi wrth iddi fynd yn ei blaen gan gynnwys afon ystrad o gyfeiriad nantglyn i r gorllewin rhed yr afon heibio i langynhafal a llandyrnog i r dwyrain a thref dinbych i r gorllewin hanner milltir cyn y dref olaf honno mae afon clywedog hithau n codi yn fforest clocaenog hefyd yn ymuno â hi am draean olaf ei siwrnai mae r afon yn llifo n urddasol trwy ffermdir cyfoethog a dolydd braf dyffryn clwyd heibio i fodfari gyda bryniau clwyd i r dwyrain ar gyrrion dwyreiniol dinas eglwysig llanelwy mae r a yn croesi r afon ar bont newydd mae r tir ar ei glannau n wastad iawn erbyn i afon elwy lifo i mewn iddi ychydig i r gogledd o lanelwy mae hi n llifo trwy ganol rhuddlan ac yn fuan wedyn yn ymagor i r foryd ei haber cysgodlyd ger y rhyl ac yn cyrraedd y môr afon yng nghymru a gogledd orllewin lloegr yw afon dyfrdwy weithiau hefyd gyda threiglad afon ddyfrdwy saesneg river dee lladin deva fluvius mae n llifo trwy siroedd gwynedd sir ddinbych a wrecsam yng nghymru ac ar hyd ffin swydd gaer a swydd amwythig yn lloegr mae n llifo o r bryniau uwchben llanuwchllyn yn ngwynedd trwy lyn tegid dros raeadr y bedol a thrwy llangollen ger llangollen mae camlas llangollen hen enw camlas ellesmere yn croesi r afon ar draphont pontcysyllte a adeiladwyd gan thomas telford ym yn lloegr mae dinas caer ar lan ddwyreiniol yr afon mae n llifo i mewn i w aber yn fuan wedyn gelwir yr ardal o gwmpas ei glannau yn lannau dyfrdwy mae r enw dyfrdwy yn hynafol iawn ei ystyr lythrennol yw afon y dduwies dwfr afon dwy w duw duwies mae n debyg mai enw brythoneg yr afon oedd rhywbeth tebyg i deiwa hen gymraeg dwyw pan gododd y rhufeiniaid gaer ar safle caer heddiw lladineiddwyd y gair hwnnw ganddynt yn deva tarddiad yr enw saesneg ar yr afon sef dee ceir tarddle afon dyfrdwy ar lechweddau dwyreiniol dduallt ychydig i r gogledd ddwyrain o gopa rhobell fawr ac i r de orllewin o bentref llanuwchllyn mae n llifo tua r dwyrain ac yna i r gogledd ddwyrain yn gyfochrog a r briffordd a i gyrraedd llanuwchllyn gerllaw r pentref mae afon lliw yn ymuno a hi ac ychydig ymhellach ymlaen mae afon twrch yn ymuno gerllaw caer rufeinig caer gai mae n llifo trwy lyn tegid ac yn gadael y llyn gerllaw y bala lle mae afon tryweryn yn ymuno a hi llifa r afon tua r dwyrain ar hyd dyffryn penllyn heibio llandderfel ac olion castell crogen mae n troi tua r gogledd ddwyrain a llifo heibio cynwyd ac yn fuan wedyn mae afon alwen yn ymuno a hi gerllaw corwen mae n troi tua r dwyrain eto a llofo ar hyd dyffryn edeirnion heibio carrog a glyndyfrdwy gan fynd heibio olion castell glyndyfrdwy hen gaer owain glyndŵr yna n llifo trwy dref llangollen ychydig ymhellach i r dwyrain mae traphont pontcysyllte yn cario camlas llangollen dros yr afon rhwng pentrefi trefor a froncysyllte o r fan lle mae afon ceiriog yn ymuno a hi mae r afon yn troi tua r gogledd ddwyrain ac yn ffurfio r ffn rhwng cymru a lloegr am rai milltiroedd cyn dychwelyd i gymru ger erbistog a llifo heibio bangor is y coed ychydig ymhellach ymlaen mae afon clywedog yn ymuno a hi yna mae n llifo tua r gogledd gan ffurfio r ffn rhwng cymru a lloegr eto a llifo heibio holt a farndon mae afon alun yn ymuno a hi ychydig ymhellach i r gogledd mae r afon yn croesi i mewn i loegr ger aldford ac yn llifo heibio eccleston a throi tua r gorllewin trwy ddinas caer yn fuan wedyn mae n dychwelyd i gymru ac yn llifo tua r gogledd orllewin heibio ueensferry a shotton cyn lledaenu i greu aber o faint sylweddol gyda r ffn rhwng cymru a lloegr yn arwain ar hyd ei chanol mae n cyrraedd y môr ger y parlwr du ar yr ochr gymreig a hoylake ar yr ochr seisnig ceir cân werin enwog iawn am un o drigolion yr ardal yn beichiogi a i diwedd trist sef ar lan hen afon ddyfrdwy ddofn safle natur sy n dod dan lefel isaf cadwraeth yng ngwledydd prydain yw safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig sdga neu soddga mae n dynodi safle sydd â bywyd gwyllt planhigion daeareg neu forffoleg arbennig yn roedd soddga yng nghymru cyfanswm o hectar o holl arwynebedd cymru yng nghymru cyfoeth naturiol cymru sy n gyfrifol am sefydlu a chadw safleoedd o ddiddordeb gwyddonol arbennig y corff cyfatebol yn lloegr yw natural england yn yr alban y scottish natural heritage ac yng ngogledd iwerddon yr environment and heritage service mae r safle lleiaf ha ym mhenfro mewn hen fwthyn mlwydd oed a ddynodwyd er mwyn gwarchod yr ystlum pedol lleiaf rhinolophus hipposideros mae r safle mwyaf ha ar fynydd y berwyn rhostir enfawr lle ceir adar ucheldir prin sylfaen cyfreithiol penodi r safleoedd hyn yw deddf bywyd gwyllt a chefn gwlad a yn ogystal â deddf cefn gwlad a hawliau tramwy mae ardaloedd o harddwch naturiol eithriadol aohne yn cael eu dynodi gan gyfoeth naturiol cymru cynt cyngor cefn gwlad cymru ar ran llywodraeth cymru yng nghymru mae yna bum ardal o harddwch naturol eithriadol penrhyn gŵyr oedd yr ardal gyntaf i gael ei phenodi n ardal o harddwch naturiol eithriadol yng nghymru mae r rhain wedi u neilltuo oherwydd eu harddwch naturiol eithriadol ond yn wahanol i r parciau cenedlaethol nid yw hamdden yn un o r rhesymau dros eu neilltuo hwn ceir arfordir treftadaeth yng nghymru hefyd sy n cynnwys dros o arfordir cymru nid oes unrhyw sail statudol iddyn nhw ond mae r sustem gynllunio n eu cydnabod yn swyddogol nid ydyw deddf ddim yn ymestyn i r alban yn hytrach mae gan y genedl ardal deniadol cenedlaethol saesneg national scenic area sadwrn a i gylchoedd amlwg yw ail blaned fwyaf cysawd yr haul mae n blaned o nwy yn hytrach nag o graig ydy r ail fwya o r planedau a r chweched o r haul neu r fed erbyn hyn os derbynir yr argymhelliad diweddar bod ceres y mwyaf o r asteroidau yn blaned sadwrn hefyd yw r pellaf o r planedau a ellir eu gweld â llygaid noeth yn gorwedd miliwn o filltiroedd o r haul ac yn cymryd o flynyddoedd i gylchdroi amdano blwyddyn sadyrnaidd go hir felly ond mae ei ddydd yn fyr awr i droi ar ei echel golyga r troelli dyddiol cyflym yma a chyfansoddiad hylifol yn bennaf ei fod yn taflu allan rhywfaint am ei ganol fel ei fod yn fwy ar ei draws nag ydy o r de i r gogledd enwyd y blaned ar ôl sadwrn duw amaeth ym mytholeg rufeinig roedd y duw groegaidd cysylltiedig cronos yn fab i wranws a gaia ac yn dad i zews iau a poseidon neifion mae r duw hwn hefyd yn gysylltiedig ag amser a henaint ar y cyd â iau neifion ac iwranws mae sadwrn yn aelod o deulu o y cewri nwy mae tua gwaith mwy na r ddaear ac fel y cewri nwy eraill wedi ei gyfansoddi yn bennaf o heidrogen a heliwm gyda chyfran fechan o nwyon eraill ar ffurf methên ag amonia n bennaf yn yr atmosffêr tennau allanol wrth deithio tua r canol byddai rywun yn suddo i fôr o hydrogen a heliwm hylifol fyddai n newid wrth i r pwysedd a r tymheredd gynnyddu i ffurf fetalaidd hylifol yn amgylchynnu cnewyllyn bychan creigiog rhyfedd meddwl y byddai sadwrn er ei fod cymaint mwy o faint na r ddaear yn llai o ran dwysedd ar gyfartaledd golyga hynny y buasai n nofio ar un o foroedd y ddaear petae un digon mawr gwybuwyd am sadwrn ers amserau cyn hanesyddol galileo oedd y cyntaf i edrych arno gyda thelesgop ym roedd arsylwadau cynnar yn gymhleth gan y ffaith bod y ddaear weithiau yn pasio trwy blân modrwyau sadwrn wrth i sadwrn droi ar ei gylchdro cafodd geometreg modrwyau sadwrn eu hegluro gan christian huygens ym sadwrn oedd y blaned gyntaf i gael ei hymweld â hi gan pioneer ym ac wedyn gan voyager a voyager cyrhaeddodd cassini prosiect ar y cyd gan nasa ac esa ar y cyntaf o fehefin a gwnaed lu o ddarganfyddiadau ohono cyn ddiwedd y prosiect ar medi ymddengys sadwrn fel petai ef wedi ei wastatu pe edrychir arno trwy delesgop mae ei dryfesurau cyhydeddol a phegynol yn amrywio bron yn km o gymharu ag km mae hynny oherwydd ei fod yn troi mor gyflym ac oherwydd ei gyflwr hylifol mae r planedau nwy eraill hefyd yn wastad wrth eu pegynau ond nid cymaint â sadwrn mae sadwrn yn llai ei gynhwysedd na r planedau eraill mae ei ddwyster penodol yn llai na dwyster dŵr fel iau mae sadwrn tua hydrogen a heliwm gydag olion dŵr methan amonia a chraig yn debyg i gyfansoddiad nifwl yr haul cysefin a ffurfiodd cysawd yr haul mae r tu mewn i sadwrn yn debyg i iau gyda chalon greigiog haen o hydrogen metelaidd hylifol a haen hydrogen moleciwlaidd mae olion iâ hefyd yn bresennol mae r tu mewn i sadwrn yn boeth k yn y canol ac mae sadwrn yn tywynnu mwy o ynni nag y mae ef yn derbyn oddi wrth yr haul cynhyrchir yr ynni ychwanegol gan y mecanwaith kelvin helmholtz sef gwasgedd dwyster fel ar iau ond nid yw hynny n esbonio disgleirdeb sadwrn sydd efallai n cael ei greu gan heliwm sydd yn cael ei fwrw allan rywle y tu mewn i r blaned nodwedd amlycaf sadwrn wrth edrych arno o bell yw r cylchoedd mawr sy n ymestyn allan i r gofod uwchben ei gyhydedd gan bron iawn ddyblu ei faint ymddangosiadol mae n bosib gweld tri chylch o r ddaear a b c a darganfyddwyd cylch arall mewnol ym ond yna pan ddaeth lluniau lloeren o pioneer ym voyager a ym galileo ddechrau r au ac yn ddiweddar cassini ers darganfyddwyd llawer mwy a bod patrymau rhyfeddol o hardd a chymhleth iddynt darnau o rew a chreigiau â u meintiau yn ymestyn o ronnynau o lwch i gyrff rai cilomedrau ar eu traws sydd yn y cylchoedd mae r cylchoedd eu hunain yn denau iawn tua kilomedr o drwch ac mae mewn gwirionedd filoedd ohonynt rhai yn llyfn eraill ar batrwm tebyg i blethen hir droellog ac eraill yn donnog mae n debyg mai symudiadau creigiau go fawr neu leuadau bychain ymysg y cylchoedd sy n gyfrifol am y patrymau hyn a bod y bylchau rhyngddynt wedi eu ffurfio wrth i lwch a cherrig gael eu sgubo i fyny gan greigiau neu leuadau bychain ar eu hynt a tharddiad y cylchoedd posib mai rhyw gorff neu gyrff astronomegol gafodd eu chwalu n yfflon gan rym ddisgyrchiant sadwrn ydynt a bod rhai o r gweddillion yn dal i gylchdroi hyd heddiw ar ffurf disg tenau mae n ddifyr bod gan bob un o r cewri nwy eraill gylchoedd hefyd ond rhai llawer iawn llai na sadwrn rhai nas darganfyddwyd tan i luniau lloeren ein cyrraedd o r au ymlaen ceir esboniad difyr o bwrpas cylchoedd sadwrn yn yr anianydd cristnogol t dick tud un o ddybenion eglur y modrwyau yma yw adlewyrchu goleuni ar y blaned yn absenoldeb yr haul ac wrth bob tebyg eu bod yn gwasanaethu fel cyfaneddle helaeth i fyrddiynau o fodau teimladol a deallol nid yw n ymhelaethu gwaetha r modd ar ba fath o fodau byw fyddai y rheiny mae r bandiau a welir ar iau yn llai amlwg ar sadwrn maen nhw hefyd yn fwy llydan wrth gyhydedd y blaned mae manylion y cymylau n anweledig oddi ar y ddaear felly ni ellid astudio cylchrediad atmosfferig sadwrn hyd nes i voyager gyrraedd y blaned mae sadwrn hefyd yn dangos stormydd hirgrwn mawr o hir oes a nodweddion eraill a welir ar iau gellir gweld dwy fodrwy amlwg a a b ac un sy n llai amlwg c oddi wrth y ddaear gelwir y bwlch rhwng a a b y gwahaniad cassini gelwir y bwlch llai amlwg ar ran allanol y fodrwy a y gwahaniad encke er nad oedd encke ei hun yn debyg o fod wedi ei weld dangosodd lluniau voyager bedair modrwy ychwanegol mae modrwyau sadwrn yn wahanol i fodrwyau planedau eraill yn ddisglair iawn albedo er eu bod yn ymddangos yn barhaol oddi wrth y ddaear mewn gwirionedd mae r modrwyau wedi eu cyfansoddi o ronynnau bychain di rif bob un ohonynt mewn cylchdro annibynnol mae eu maint yn amrywio o sentimedr i sawl medr o hyd mae rhai gwrthrychau sydd yn gilomedr o hyd hefyd yn debyg mae modrwyau sadwrn yn hynod o denau er bod eu tryfesur dros km mae eu lled yn llai nag un cilomedr serch eu hymddangosiad trawiadol nid oes llawer o ddefnydd o fewn y modrwyau mewn gwirionedd petai r modrwyau n cael eu gwagu i ffurfio un corff ni fyddai eu tryfesur ond km ymddengys y gronynnau eu bod wedi eu cyfansoddi n bennaf o iâ dŵr ond gellir hefyd gynnwys gronynnau creigiog wedi eu gorchuddio gan iâ mae modrwy fwyaf allanol sadwrn f yn strwythur gymhleth wedi ei chyfansoddi o sawl modrwy lai gyda clyma gweladwy credir bod y clymau n glampiau defnydd neu loerennau bitw mae yna soniaredd trai a llanw rhwng rhai o loerennau sadwrn a r modrwyau mae rhai ohonynt y lloerennau bugeiliol fel atlas promethws a phandora yn bwysig mewn cadw r modrwyau yn eu lle ymddengys mimas i fod yn gyfrifol am ddrudaniaeth defnydd o fewn y gwahaniad cassini sydd yn debyg i fylchau kirkwood y gwregys asteroid nid wyddys gwreiddiau modrwyau sadwrn a r cewri nwy eraill gallai r modrwyau fod wedi bodoli ers i r planedau gael eu ffurfio ond nid ydynt yn sefydlog ac maen nhw n cael eu hadnewyddu gan brosesau sy n mynd yn eu blaenau efallai gan loerennau sydd wedi eu rhwygo gallai oedran y modrwyau cyfredol fod dim ond rhai cannoedd o filiynau o flynyddoedd fel y cewri nwy eraill mae gan sadwrn faes magnedol sylweddol ceir y defnydd cynharaf o eiriau cymraeg yng ngeiriadur y brifysgol dyma rai o r cynharaf yn pan edrychodd galileo ar sadwrn drwy ei delescôp bychan fe welodd ddau lwmp yn sticio allan nail ochr iddo erbyn roedd y lympiau wedi diflannu bu i arsylliadau eraill ganddo ef ag eraill ddangos bod meintiau r lympiau hyn yn cynnyddu a diflannu dros gyfnod o mlynedd o r diwedd yn dealltodd christiaan huygens o r iseldiroedd mai modrwy neu gylch o amgylch sadwrn oedd yn gyfrifol a bod hon yn fwy neu yn llai gweladwy yn ôl yr ongl yr oedd rhywun yn edrych arni wrth i r blaned gylchdroi drwy r gofod hynny yw roedd yn hawdd i w gweld wrth edrych arni o r top neu r gwaelod ond yn anoddach pan edrychid yn syth ar draws arni yn rhyfeddol roedd ymddanghosiad a diflaniad lympiau neu glustiau sadwrn yn cyfateb efo cryn dipyn o ddychymyg hynny yw i ran o r chwedl roegaidd wreiddiol am cronos a ymgorfforwyd yn rhan o gefndir y sadwrn rhufeinig yn ôl y stori honno wedi iwranws duw r awyr ffrwythlonni gaia y fam ddaear fe geisiodd atal mwy o u hepil erchyll chawr seiclops hyll a titan rhag cael eu geni drwy eu gwthio yn eu holau i groth eu mam i ddial am y fath driniaeth fe roddodd gaia gryman yn llaw ei holaf anedig sef y titan a elwid cronos fe sbaddodd hwnnw ei dad a thaflodd ei geilliau i r môr o drochion y sblash fawr honno y cododd affrodite duwies serch y groegiaid fel yr oedd iwranws yn marw o ganlyniad i r sbaddu fe broffwydodd y byddai cronos hefyd yn cael ei ladd gan un o i feibion ei hun o ganlyniad byddai cronos yn llyncu ei blant fel y byddai rhea ei wraig yn rhoi genedigaeth iddynt yn naturiol roedd rhea braidd yn flin am hyn a r tro nesa dyma hi n geni ei phlentyn yn y nos ei guddio a rhoi carreg i cronos i w llyncu zeus oedd y plentyn a achubwyd ac yn unol â r broffwydoliaeth fe drechodd ei dad a sefydlu ei oruchafiaeth ei hun mabwysiadwyd stori cronos gan y rhufeiniaid a i hasio i hanes sadwrn eu duw amaeth yn y fersiwn rufeinig y mab a guddiwyd gan ops gwraig sadwrn oedd iau ac ef fu n gyfrifol am drechu sadwrn a r titans eraill a dyrchafu ei hun yn reolwr y bydysawd ymysg pethau eraill roedd y rhufeiniaid yn gweld ystyr amaethyddol i gryman cronos ystyriai rhai ei bod ymddanghosiad ysbeidiol y ddau lwmp welodd galileo y nail ochr i r blaned sadwrn yn cyfateb yn symbolaidd hynny yw i enedigaeth epil cronos a u diflaniad yn cyfateb i r hen gronos yn eu traflyncu roedd y sadwrn rhufeinig yn dipyn mwy ewyllysgar na r cronos gwreiddiol a chynhelid gŵyl fawr yn ei enw bob blwyddyn am rai dyddiau nail ochr i r dydd byrraf roedd y satwrnalia yn dipyn o barti rhialtwch meddwol lle byddai rheolau cymdeithasol o bob math yn cael eu llacio thrythyllwch rhywiol yn rhemp y meistr yn gweini ar y gweision a chynhelid gêmau a charnifalau o dan ofal rywun apwyntiwyd fel arglwydd afreolaeth dros gyfnod yr ŵyl plentyn neu gaethwas yn aml iawn cyfle i r isaf fod uchaf a r lleiaf fod fwyaf gwelwn adlais o hyn yn nefod hela r dryw pan ddaw r lleiaf er iddo gael ei aberthu yn frenin dros dro hefyd oni elwir y dydd o r wythnos roir i ymlacio a chwaraeon yn ddydd sadwrn caiff taith awyrol ac araf sadwrn drwy arwydd y sidydd ei chysylltu yn astrolegol â henaint oerni a phrudd der yn seryddiaeth disgrifia r jones effaith sadwrn ar y sawl gaiff ei eni dan ei ddylanwad a r dyn a aner dani a gâr ddillad duon ac fe fydd iddo lygaid trymion a gweflau tewion a gwedd athrist sarug ac o fywyd anfodlon pifis yn ei natur y benywod yn hyswiod budron a u cyrph yn heneiddio yn fuan camlas yng ngogledd ddwyrain cymru yw camlas llangollen sy n cysylltu llangollen a nantwich yn swydd gaer gogledd orllewin lloegr ac sy n gangen o gamlas undeb swydd amwythig hen enw camlas llangollen oedd camlas ellesmere mae r gamlas yn mynd trwy ellesmere a whitchurch ar ei ffordd o langollen i gyffordd hurleston ei man cysylltu â r shropshire union adeiladwyd y gamlas yn g gan thomas telford ac mae hi n milltir o hyd gyda o lociau mae cyffordd welsh frankton yn gysylltiad gyda chamlas drefaldwyn sydd wedi ailagor yn rhannol erbyn hyn mae hefyd cangen lai chwarter milltir i ellesmere agor i prees milltir a hanner wedi ailagor a dwy filltir heb ei hadfer ac i eglwyswen chwarter milltir wedi ailagor tri chwarter milltir sy heb ei hadfer hyd yn hyn pwrpas y gamlas roedd cludo glo briciau calchfaen a haearn o ardal ddiwydiannol rhiwabon i r glannau a dinasoedd lloegr hefyd mae r gamlas yn cario dŵr rhwng raeadr bwlch yr oernant a chamlas y shropshire union ac yn cario miliwn liter i swydd gaer yn ddyddiol mae r draphont gamlas sef traphont pontcysyllte sy n croesi dyffryn dyfrdwy ger cefn mawr yn enwog iawn a cheir traphont camlas arall dros afon ceiriog ger y waun lle ceir twneli camlas hefyd mae r gamlas yn cael ei dŵr o raeadr bwlch yr oernant rhaeadr artiffisial ar afon ddyfrdwy yn daeth milltir o r gamlas rhwng pont gledrid a rhaeadr bwlch yr oernant yn safle treftadaeth y byd dyfrffordd wedi ei gwneud gan ddyn rhwng llynnoedd afonydd neu foroedd yw camlas pwrpas camlas yw cludo nwyddau neu bobl mewn cwch neu long mae camlesi hefyd yn cael eu creu er mwyn dod â dŵr i ddyfrhau tiroedd sychion mae rhai pobl yn byw mewn cychod ar gamlesi yng ngorllewin ewrop roedd camlesi yn bwysig iawn cyn dyfodiad y rheilffyrdd adeg y chwyldro diwydiannol ond pan ddaeth y rheilffyrdd collasant eu pwysigrwydd a defnyddiwyd llawer ohonynt fel llwybr i r rheilffordd ar ôl ailgyfeirio r dŵr gyda tyfiant twristiaeth defnyddir cychod ar gamlesi fel lle i ymwelwyr gysgu ac aros ynddynt tra yn teithio ar hyd y gamlas ond mewn rhai gwledydd e e yn tsieina a de ddwyrain asia mae nifer o bobl yn dal i fyw a gweithio ar eu cychod ar y camlesi y gamlas gyntaf i w hadeiladu yng nghymru oedd camlas morgannwg dechreuwyd ei hadeiladu yn ac fe i hagorwyd yn roedd hon fel nifer o r camlesi yn allweddol i gludo haearn a glo i borthladdoedd casnewydd caerdydd ac abertawe cyn hyn yr unig ffordd i w cludo oedd gyda merlod a cheffylau roedd y cymoedd serth yn ei gwneud yn anodd i gloddio r camlesi yng nghymru camlas morgannwg oedd y gamlas gyntaf i w hadeiladu yng nghymru roedd iddi lloc ac roedd yn cysylltu merthyr tudful a chaerdydd dechreuwyd ei hadeiladu ym roedd meistri haearn merthyr yn ariannu r gamlas am ei bod hi n hanfodol iddynt gael ffordd i gludo haearn i r môr yr adeiladwr oedd thomas dadford disgybl i r peiriannydd james brindley cwblhawyd y gwaith rhwng merthyr tudful a phontypridd ym a rhwng pontypridd a chaerdydd ym gorffenwyd y gamlas yn gyfangwbl wrth agor lloc môr ym costiodd y cyfan prynodd ardalydd bute gyfranddaliadau r gamlas ym collodd y gamlas ei bri ar ôl agor rheilffordd dyffryn taf erbyn heddiw does dim ond rhai olion pontydd a llociau yn aros mae conwy yn dref yng ngogledd cymru ym mwrdeistref sirol conwy adwaenir yn draddodiadol yn saesneg fel conway a chyn hynny yng ngwynedd a sir gaernarfon cyn hynny mae n enwog fel tref gaerog am ei chastell ac am y pontydd ar draws afon conwy mae ganddi boblogaeth o tua sydd hefyd yn cynnwys deganwy a chyffordd llandudno mae n un o brif atyniadau twristaidd gogledd cymru saif y dref ar lan orllewinol afon conwy gan wynebu deganwy sydd ar ochr arall yr afon codwyd y castell a r waliau gan edward i brenin lloegr rhwng a fe u gosodwyd ar restr safleoedd treftadaeth y byd unesco yn fel rhan o r safle cestyll a muriau trefi r brenin edward yng ngwynedd yma hefyd y safai mynachdy aberconwy a sefydlwyd gan llywelyn fawr ers dros mlynedd cynhelir ffair fêl conwy ar strydoedd y dref ar medi bob blwyddyn mae gan conwy orsaf ar reilffordd arfordir gogledd cymru sy n ei chysylltu â chaergybi a chaer rhed nifer o wasanaethau bysiau rhwng conwy a threfi a phentrefi dyffryn conwy ac ardaloedd eraill mae ar brif lwybr bws arfordir gogledd cymru yn ogystal yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn bwrdeistref sirol yng ngogledd cymru yw conwy mae n cynnwys rhan o r hen sir gwynedd sir gaernarfon cyn hynny i r gorllewin o afon conwy a rhan o r hen sir clwyd yr hen sir ddinbych cyn hynny i r dwyrain o r afon honno lleolir pencadlys y sir ym modlondeb conwy ac mae n cael ei gweinyddu gan gyngor bwrdeistref sirol conwy mae ganni boblogaeth o yn ôl cyfrifiad y deyrnas unedig er bod bwrdeistref sirol conwy yn greadigaeth gymharol ddiweddar mae gan yr ardal a gynhwysir ynddi hanes hir a chyfoethog yn y cyfnodau cynhanesyddol cynhyrchid bwyeill carreg yn y graiglwyd ar lethrau mynydd penmaenmawr cawsant eu hallforio i rannau mor bell â de prydain ar lethrau pen y gogarth roedd mwynglawdd copr gyda r mwyaf yn ewrop gyfan codwyd sawl adeiladwaith yn cynnwys cylch cerrig y meini hirion penmaenmawr yng nghyfnod y celtiaid bu r rhan fwyaf o r ardal yn rhan o diriogaeth yr ordovices ond mae n bosibl fod tiriogaeth y deceangli yn ymestyn hyd at lan ddwyreiniol afon conwy daeth yr ardal dan reolaeth yr ymerodraeth rufeinig yn y ganrif af oc sefydlwyd caer ganddynt ger pentref caerhun i reoli croesfan strategol ar afon conwy roedd gan y brodorion sawl bryngaer yn cynnwys braich y dinas a pen y gaer am y rhan fwyaf o r oesoedd canol roedd yr ardal yn rhan o deyrnas gwynedd gorweddai r tir i r gorllewin o afon conwy yn fras yn rhanbarth gwynedd uwch conwy roedd hyn yn cynnwys cymydau arllechwedd uchaf arllechwedd isaf a nant conwy yng nghantref arllechwedd i r dwyrain o r afon ceid cantref rhos uwch dulas ac is dulas a gorllewin cantref rhufoniog sef uwch aled eithriad hanesyddol i r drefn oedd y creuddyn sef yr ardal sy n cynnwys llandudno a r cylch heddiw a orweddai yng ngwynedd uwch conwy bu rhos a rhufoniog yn deyrnasoedd annibynnol am gyfnod byr yn yr oesoedd canol cynnar bu gan y brenin maelgwn gwynedd gaer a llys ar safle castell degannwy ac fe i cysylltir hefyd ag eglwys llanrhos gerllaw daeth y castell yn un o gadarnleoedd brenhinoedd gwynedd a newidiodd ddwylo sawl gwaith yn y brwydro rhwng gwynedd a r normaniaid a r saeson roedd abaty aberconwy yn ganolfan bwysig claddwyd llywelyn fawr ynddo ar ôl goresgyniad tywysogaeth cymru yn aeth gorllewin y sir yn cynnwys y creuddyn yn rhan o r sir gaernarfon newydd roedd rhos a rhufoniog ar y llaw arall yn nwylo arglwyddi r mers hyd y au pan ffurfiwyd sir ddinbych pan adrefnwyd llywodraeth leol yn daeth y rhan o r sir bresennol oedd yn yr hen sir ddinbych yn rhan o r sir clwyd newydd ond aeth y gweddill yn cynnwys y creuddyn yn rhan o sir gwynedd yr hen sir ad drefnwyd llywodraeth leol unwaith eto yn a chrwyd sir conwy mae r prif drefi yn y sir yn cynnwys llandudno cyffordd llandudno llanrwst betws y coed conwy bae colwyn abergele penmaenmawr a llanfairfechan ac mae ganddi boblogaeth o tua gorwedd afon conwy yr enwir y sir ar ei hôl yn gyfan gwbl o fewn yr ardal gan redeg trwy ei chanol mae n llifo o i tharddle yn llyn conwy ger ysbyty ifan i lawr drwy ddyffryn conwy i r môr ger tref conwy mae n sir amrywiol iawn o ran ei thirwedd gellid ei rhannu n sawl ardal ddaearyddol ardal y creuddyn ac arfordir rhos yn y gogledd bryniau isel a chymoedd rhos ei hun yn y dwyrain dyffryn conwy a nant conwy yn y canol arfordir arllechwedd a mynyddoedd y carneddau yn eryri yn y gorllewin a phentref bychan llangwm yn y de gorwedd traean o ardal y sir ym mharc cenedlaethol eryri ac mae r cyngor yn apwyntio aelod i awdurdod parc cenedlaethol eryri yn ôl cyfrifiad mae o r boblogaeth yn medru un neu ragor o sgiliau yn y gymraeg sy n ei gwneud y ed allan o awdurdod unedol cymru o ran nifer y siaradwyr cymraeg ond mae nifer y siaradwyr cymraeg yn amrywio n fawr o ardal i ardal gyda llai o lawer ar yr arfordir o ganlyniad i r seisnigeiddio dybryd yno wrth i nifer o bobl wedi ymddeol symud i mewn o loegr yn bennaf enghreifftiau o nifer y siaradwyr cymraeg yn ôl lle ceir cymuned yn y sir gwasanaethir yr ardal gan goleg llandrillo cymru sydd â i brif gampws ar safle yn llandrillo yn rhos tref arfordirol yn mwrdeistref sirol conwy yw llandudno sy n gorwedd ar benrhyn y creuddyn i r gogledd o gonwy a bae colwyn mae ganddi boblogaeth o tua mae n gorwedd ar y tir isel sydd rhwng tir mawr gogledd cymru a phen y gogarth fe i hadeiladwyd yn bennaf yn y g fel cyrchfan gwyliau ac mae ei phensaernaeth hanesyddol yn enwog mae n un o gyrchfannau twristaidd mwyaf poblogaidd gogledd cymru daw ei henw o blwyf hynafol sant tudno mae caerdydd km i ffwrdd o llandudno ac mae llundain yn km y ddinas agosaf ydy bangor sy n km i ffwrdd mae r adeiladau yn y rhan fwyaf o r dref yn perthyn i r g a r g ond mae hanes ardal plwyf llandudno yn cychwyn yn y cyfnod cynhanesyddol yn oes yr efydd dechreuwyd cloddio am gopr ar y gogarth a bu diwydiant cloddio copr yn yr ardal hyd at y g ceir cromlech a meini eraill ar y gogarth yn ôl traddodiad sefydlodd sant tudno gell ar y mynydd yn y g mewn man a nodir gan eglwys tudno heddiw dyma gyfnod y brenin maelgwn gwynedd hefyd a gysylltir â chaer ddeganwy ac eglwys rhos ar ddechrau r g dim ond pentref bychan yn gartref i bysgotwyr a mwyngloddwyr copr a u teuluoedd oedd wrth droed y gogarth datblygwyd y tir wastad rhwng y gogarth a rhiwledyn yn y g a chodwyd nifer o westai crand a thai y prif atyniad oedd y ddau draeth braf pen morfa a thraeth y gogledd a r awyr iach tyfodd llandudno i fod un o brif gyrchfannau gwyliau glan môr cymru a gwledydd prydain gyda nifer o r ymwelwyr yn dod o ogledd orllewin lloegr i ddianc o r dinasoedd am ysbaid roedd agor y lein reilffordd yn hwb anferth i r diwydiant twristaidd ac yn ei anterth byddai rhai miloedd o ymelwyr yn cyrraedd y dref bob dydd yn yr haf codwyd gwesty craigside hydro ar lethrau r gogarth fach tua ar dir fferm bryn y bia roedd y gwesty yn arbenigo ac yn cynnig amrywiaeth o driniaethau meddygol ac fel yr awgryma r enw hydro roedd llawer o ddefnydd o ddŵr yn ystod yr ail ryfel byd cymerwyd y gwesty drosodd gan y llywodraeth a symudwyd nifer o weision sifil yno yn sicr roedd yn westy moethus ac ymhlith y bobl fu n ymweld roedd y dywysoges margaret mae r llun uchaf yn dangos y safle yn ystod y pumdegau gan gynnwys y gerddi a r lawntiau croc o flaen y gwesty a r neuaddau tenis dros y ffordd ger y môr ym penderfynwyd troi r neuaddau tenis yn theatr gyda r enw the new stadium a chyflwyno sioeau ar rew ar orffennaf eg yr agorwyd yr amwynder gyda gorymdaith o r pier at y theatr gyda bwch gafr a band yn arwain byr iawn fu oes y theatr ac ar ddechrau r saithdegau dechreuodd cwmni hotpoint gynhyrchu peiriannau glanhau a smwddio ar y safle yna cymerwyd y safle gan gwmni ceir automobile palace oedd â modurdai yng nghraig y don bae penrhyn y links llanfair pwll llandrindod a lleoedd eraill i storio ceir yna penderfynwyd gwerthu r cyfan yn cynnwys y gwesty a r pafiliwn ac fe ddymchwelwyd y gwesty ym prynwyd y safle gan awdurdod tir cymru a i rannu n dair safle bellach fel y gwelwch o r ail lun tai sydd ar y safle adeiladwyd y pier rhwng a yn defnyddio trawstiau haearn gyrru a cholofnau haearn bwrw mae r pier troedfedd o hyd cynhaliwyd cyngerddau ym mhafiliwn y pier efo artistiaid megis syr malcolm sargent george fornby semprini petula clark arthur askey russ conway y chwiorydd beverley a cliff richard llosgwyd y pafiliwn yn defnyddiwyd y pier am flynyddoedd maith gan gychod stêm yn mynd i lerpwl ac ynys manaw daeth y fath wasanaethau i ben yn ond erbyn heddiw mae mordeithiau lleol ar mv balmoral a ps waverley yn ystod yr haf mae r dramffordd yn rhedeg o orsaf yn rhan uchaf tref llandudno i r caffi a gwylfa ar y copa gyda gorsaf arall hanner ffordd i fyny lle mae n rhaid i deithwyr newid i dram arall tramffordd ffwniciwlar yw hi gwasanaethir llandudno gan orsaf radio cymunedol tudno fm sy n darlledu yn saesneg yn bennaf ac yn gymraeg y pentan yw r papur bro lleol gwasanaethir y dref gan gangen rheilffordd o gyffordd llandudno sy n rhan o reilffordd dyffryn conwy trwy orsaf y cyffordd ceir gwasanaethau ar lein rheilffordd arfordir gogledd cymru i gyfeiriad caergybi i r gorllewin a dinas caer i r dwyrain bu gorsaf reilffordd llandudno yn un o r rhai mwyaf crand yng nghymru ar un adeg ond mae llawer o r to haearn bwrw a gwydr wedi ei dynnu i lawr a dim ond rhan sy n aros heddiw adeilad briciau coch a godwyd yn y g yw r orsaf mae llandudno yn ganolfan gwasanaethau bysiau lleol gyda nifer o wasanaethau yn ei chysylltu â r trefi a phentrefi lleol mae r rhan fwyaf o r gwasanaethau hyn yn cael eu rhedeg gan gwmni arriva cymru yng nghyfrifiad roedd y sefyllfa fel a ganlyn cynhaliwyd eisteddfod genedlaethol cymru yn llandudno ym a am wybodaeth bellach gweler mae r dref yn gartref i c p d llandudno sy n cystadlu yn y gynghrair undebol ceir maes criced yn y dref cartref clwb criced llandudno saif y brif eglwys eglwys y drindod sanctaidd yn stryd mostyn 
