ozbekiston rasman ozbekiston respublikasi   markaziy osiyoning markaziy qismida joylashgan mamlakat ozbekistonning poytaxti  toshkent shahri bolib davlat tili  ozbek tili hisoblanadi maydoni  km aholi soni   pul birligi  som ozbekiston respublikasi ta viloyat toshkent shahri va qoraqalpogiston respublikasidan iboratdir shuningdek davlat mustaqil demokratik dunyoviy va konstitutsiyaviy davlat ham hisoblanadi ozbekiston mdh bmt yxht va shht azosidir ozbekiston qirgoqqa ega bolmagan besh mamlakat bilan yani shimoldan qozogiston shimoli sharqdan qirgiziston janubi sharqdan tojikiston janubdan afgoniston va janubi garbiy qismida turkmaniston bilan chegaradosh ozbekiston iqtisodiyoti bozor iqtisodiyotiga bosqichma bosqich otadi tashqi savdo siyosati import orini bosishga asoslangan yil sentabrida mamlakat valyutasi bozor kursi boyicha toliq konvertatsiya qilinmoqda ozbekiston paxta tolasini ishlab chiqaruvchi va eksport qiluvchi yirik korxonadir mamlakatda shuningdek dunyodagi eng yirik oltin koni mavjud sovet davridagi ulkan energiya ishlab chiqarish qurilmalari va tabiiy gazni yetkazib berish bilan ozbekiston markaziy osiyodagi eng yirik elektr ishlab chiqaruvchisi boldi ozbek etnonimining kelib chiqishi togrisida bir nechta tahminlar mavjud shaxsiy ism sifatida ozbek sozining birinchi eslatilishi xii asrga togri keladi ozbek sozi turkiy qabilalari orasida movarounnahrda xiii asr mogullar kelguniga qadar paydo bolgan xii asr arab tarixchisi usama ibn munqiz talim kitobida saljuqiylar davrida yildagi yolboshlovchilaridan biri amir ozbek degan mosul hukmdori bolganligini takidlaydi tarixchi rashid ad dinning yozishicha tabrizda hukmronlik qilgan ildegiziylar sulolasining songgi vakili ozbek muzaffar bolgan yilda afgonistondagi xorazmshoh jaloliddin qoshinlarining etakchilaridan biri jahon paxlavon ozbek tayi edi tarixchi mutal ermatov ozbek sozi ozlar urugi nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilgan tarix fanlari doktori professor r g mukminova ozbeklarning etnik ismini ozbek xon nomi bilan boglashga qarshi qoshimcha dalillar keltirgan sharofiddin ali yazdiy ozbek xon davridan ancha oldin yilgi voqealar haqida xabar berib tabriz viloyatidagi ozbek qoshinlarining reydini eslatib otadi boshqa tarixchilarning fikricha xiv asrning chi yillarida dasht i qipchoq hududida ozbeklar deb nomlangan kochmanchi turkiy qabilalarining ittifoqi tuzildi xiv asrning yillarida ozbek etnonimi sharqiy dasht i qipchoqning butun turkiy aholisi uchun jamoaviy nomga aylandi ozbek etnonimi amir temur davrida movarounnahrga kirib kelgan buyuk shoir alisher navoiy yozgan asarlarida ozbek etnonimini xuroson va movarounnahrda tilga olgan ozbekistonning umumiy chegarasi kilometrga garbiy chekkasidan sharqigacha kilometrga shimoldan janubigacha esa kilometrga chozilgan u garbdan va shimoldan qozogiston chegara uzunligi km bilan sharqdan qirgiziston chegara uzunligi km va tojikiston chegara uzunligi km bilan janubdan esa turkmaniston chegara uzunligi km va afgoniston chegara uzunligi km bilan chegaradosh ozbekiston aholisi kishini tashkil qiladi yil holatiga kora aholining aksariyat qismi   dan koprogi  millionkishi ozbeklardan iborat ayniqsa andijon viloyati aholisida ozbeklar hissasi juda katta har biri milliondan oshiqroq ruslar qozoqlar tojiklar ming tatarlar qirgizlar qoraqalpoqlardan tashqari forslar ming koreyslar ming ukrainlar ming turkmanlar ming ermanilar ming arablar va lolilar ming va boshqalar aholining   shaharlarda va     qishloqlarda istiqomat qiladi aholining asosiy qismi  ozbeklar bolib ular aholining   ni tashkil qiladi ozbekiston kop millatli respublika bolib ga yaqin millat va elatlarning vakillari istiqomat qilishadi markaziy osiyodagi boshqa davlatlar singari ozbekiston respublikasining ham aholisi nisbatan yosh bolib uning katta qismi mehnatga layoqatli yoshdadir aholi umumiy miqdorining   ini mehnatga layoqatli davrgacha bolgan yoshlar   i mehnatga layoqatli va   mehnatga layoqatli davrdan katta yoshlilar tashkil etadi malumot yilga tegishli ozbekistondagi madaniyat va ijtimoiy munosabatlar uzoq tarixga ega ommaviy axborot vositalari orasida dan ortiq ozbekiston milliy teleradiokompaniyasi mintaqaviy teleradiokompaniyalar fm radiostansiyalari hukumat gazetalari shuningdek internet resurslarini alohida takidlash lozim raqamli texnologiyalarga otish hisobiga ozbekistonda televidenie va radio sanoat jadal rivojlandi aholining kopchilik qismi islom dinining hanafiya sunniylar mazhabidagi musulmonlardir aholining bir qismi islom dinining shia mazhabiga etiqod qilishadi bundan tashqari mamlakatda xristian dinining provoslavlar katoliklar protestantlar lyuteryanlar arman apostol cherkovi yahova shohidlari baptistlar yettinchi kun adventistlari koreys xristianlari va boshqa mazhablari ham bor yahudiylik buddistlik krishnaitlar baxailar va boshqa dinlar ham ozbekistonda mavjud talim ozbekiston respublikasi ijtimoiy taraqqiyoti sohasida ustuvor deb elon qilinadi jinsi tili yoshi irqiy milliy mansubligi etiqodi dinga munosabati ijtimoiy kelib chiqishi hizmat turi ijtimoiy mavqei turar joyi ozbekiston respublikasi hududida qancha vaqt yashayotganligidan qatiy nazar har kimga bilim olishda teng huquqlar kafolatlanadi boshqa davlatlarning fuqarolari ozbekiston respublikasida halqaro shartnomalarga muvofiq bilim olish huquqiga ega respublikada istiqomat qilayotgan fuqaroligi bolmagan shahslar bilim olishda ozbekiston respublikasi fuqarolari bilan teng huquqlarga ega ozbekiston respublikasi konstitutsiyasining bobi ozbekiston respublikasining prezidenti deb nomlanadi bu bob ta moddadan iborat bolib ularda ozbekiston respublikasi prezidentining konstitutsiyaviy huquqiy maqomi belgilab berilgan oliy kengash chaqiriq sessiyasida deputatlar tomonidan ozbekiston respublikasining birinchi prezidenti lavozimyga islom karimov saylangan edi ozbekiston respublikasi prezidenti saylovi togrisidagi qonunga binoan yil dekabr va yil yanvarda muqobillik asosida togridan togri umumxalq prezident saylovlari otkazildi bu saylovlar natijasida islom karimov ozbekiston respublikasining prezidenti etib saylandi ozbekiston ta xalqaro tashkilotlar azosi quyidagi tashkilotlar ozbekistonda oz vakolatxonalariga ega ozbekiston ta viloyat sirdaryo navoiy jizzax xorazm buxoro surxondaryo namangan andijon qashqadaryo samarqand fargona toshkent toshkent shahri va qoraqalpogiston respublikasi dan iborat ozbekiston respublikasida juda katta ishlab chiqarish va mineral xom ashyo boyligi noyob qishloq xojaligi xom ashyosi qayta ishlash jarayonida olinadigan juda katta yarim fabrikatlar boy tabiiy resurslar ravnaq topgan infratuzilma bor foydali qazilmalar razvedkasining zamonaviy darajasi juda boy nodir rangli va noyob metall konlarini organik yonilgining barcha turlari  neft tabiiy gaz gaz kondensati qongir va yarim kokslanadigan komir yonuvchi slaneslar uran qurilish materiallari uchun xom ashyoning kop turlarini ozlashtirish bilan bogliqdir ozbekiston hududida xildan ortiq mineral xom ashyolarning keng tarmogi aniqlangan bolib hozir ularning dan ortigi xalq xojaligining tarmoqlarida ishlatilmoqda oltin uran mis tabiy gaz volfram kaliy tuzlari fosforit kaolin singari foydali qazilmalarning tasdiqlangan zahiralariga kora ozbekiston mdh emas butun jahonda yetakchi orinni egallaydi masalan oltin zahiralari boyicha respublika jahonda tortinchi orinda uni qazib olish boyicha oltinchi orinda mis zahiralar boyicha orinda uran boyicha yettinchi sakkizinchi orinda uni qazib olish boyicha orinda turibdi mavjud bolgan mineral xom ashyo zahiralarining aksariyati hozir ishlab turgan kon qazish komplyekslarini istiqboldagi uzoq muddat mobaynida xom ashyo bilan taminlaydi ayni vaqtda oltin uran mis qorgoshin kumush litiy fosforitlar kaliy tuzlari dala shpati vollastonit agrokimyo madanlari va shu kabi juda muhim foydali qazilmalarni qazib olishni tashkil etish quvvatlarni kopaytirishga imkon beradi ozbekiston respublikasi qurolli kuchlari global fire poer gfp malumotlariga kora ular yil martiga doir ozbekiston ixtiyorida hozirgi vaqtda ta tank ta btr zirhli transport vositasi ta raketa tizimlari ta qiruvchi samolyot ta vertolyot xususan ta hujumkor vertolyot va boshqa koplab qurol aslahaga ega qurol kotarib armiyada xizmat qilishi mumkin bolgan aholisi soni esa milliondan oshadi gfp ozbekiston haqidagi malumotlarni markaziy razvedka boshqarmasi sayti mrbning orld factbook toplami malumotlari vikipediya va ochiq manbalardagi boshqa malumotlarga asoslanib tuzib chiqqan markaziy osiyo mamlakatlari orasida ozbekistondan tashqari qozogiston ham reytingdan orin olgan bolib gfp uni oringa joylashtirgan ozbekistonga hududiy jihatdan yaqin mamlakatlar orasida afgoniston orinni egallagan tojikiston qirgiziston va turkmaniston reytingga kiritilmagan mdh boltiqboyi mamlakatlari va gruziya orasida ozbekiston rossiya orin va ukraina orin dan keyingi orinni band etgan ozarbayjon orin belarus gruziya qozogiston estoniya litva orin olgan armaniston moldova latviya kabi mamlakatlar reytingga kiritilmagan reytingga kora aqsh armiyasi eng qudratli deb topilgan bolsa rossiya va xitoy armiyasi kuchli uchlikdan orin olgan hindiston buyuk britaniya fransiya germaniya turkiya janubiy koreya va yaponiya armiyasi esa kuchli onlikka kirgan qayd etish joiz gfpning yilgi reytingida ham ozbekiston orinda borayotgan edi xorazm   amudaryo sohillarida markazga ega orta osiyo qadimiy mintaqasi  qadimgi davlat va rivojlangan irrigatsiyali dehqonchilik hunarmandlik va savdo mintaqasi xorazm orqali buyuk ipak yoli otgan iii asr oxirlarida xorazm poytaxti kat shahri bolgan x asr oxirlarida poytaxt urganch shahriga kochiriladi hozirgi kohna urganch shahri xorazm hududi qadimda amudaryo adoqlaridan janubga tomon murgob va tajan daryolarining yuqori oqimlarigacha chozilgan shu boisdan bu qad tarixiy olka fanda xil kdd xorazm va katta xorazm nomlari bilan malum x haqidagi ilk malumotlar avesto doro i ning bixistun kitobalari qad yunon mualliflari gekatey gerodot strabon va boshqalar hamda ilk orta ayerlarning arab geograflari asarlarida uchraydi xorazm atamasi oziqlanadigan er boshqasiga ko'ra past er degan manoni anglatgan avestoning yasht qismida xorazm ming irmoqli daryo kollar va otloqlarga boy olka sifatida madh etiladi qad xorazm hududi tabiiy jihatdan mintaqaga ajralgan uning shim qismida amudaryo etaklarida sonsanoqsiz sersuvli ozanlar shim va shim sharqqa tomon yastangan keng yaylovlardan iborat bepoyon pastgekisliklar uning jan qismida esa murgob va tajan daryolari vodiylarining kattagina qismi tog va adirliklar va ulardan bosh olgan kattakichik daryojilgalar etaklarida yuzaga kelgan hosiddor yerlar joylashgan qadimgi x mintaqalari hududlarining oziga xos tabiati shubhasiz qad aholining turmush tarzini belgilabgina qolmay balki bu diyorda yuzaga kelgan qad madaniyatlarning shakllanishi rivoji va bir biriga qorishuviga ham kuchli tasir etgan shu boisdan x ning shim qismi oqchadaryo deltasi da mil av ming yilliklarda ovchilik va baliq ovlash bilan kun kechirgan aholi qarang kaltaminor madaniyati yashagan bolsa mil av myng yillikda esa chorvachilik va dehqonchilikning soddagina usullaridan xabardor bolgan qabilalar qarang tozabogyop madaniyati va suvyorgan madaniyati istiqomat qilgan mil av ming yillikning yarmiga borganda xususan uning oxiri va mil av ming yillik boshlari asrlar da sugorma dehqonchilik mukammallashib yaylov chorvachilik rivoj topgan qarang amirobod madaniyati bu davrda tozabogyop suvyorgan va amirobod madaniyatlarini yaratgan qabilalarning qorishmasi asosida tarkib topgan kavundi kavondi qabilalari yashagan ular x ning qad aholisi massagetlarning bevosita ajdodlari bolgan kochmanchi chorvachilik xususan yilqichilikning rivoji x aholisining ijtimoiy hayotiga ham kuchli tasir etib suvoriylar tabaqasini shakllantirgan x ning jan qismida joylashgan vodiy va vohalar tajan herirud murgob va gyoksur da esa mil av ming yilliklardayoq otroq sugorma dehqonchilik madaniyati qaror topib taraqqiy qilgan bu davrlarda ushbu mintaqa aholisi qabilalar uyushmasiga birlashib dehqonchilik xojaligida motiga ketmon dan tashqari omochdan hamda turli xildagi kattakichik sugorish inshootlaridan ham foydalangan avval ular somonli guvalalardan bir xonali songra esa kochalar boylab guvala va xom gishtlardan bir necha xonali uylar bino qilib atrofi devor bilan oralgan turar joy va istehkomli qishloqlar barpo etgan qarang joytun madaniyati va namozgohtepa mil av ming yillik oxiri ming yillik boshlarida qad sugorma dehqonchilik madaniyatining hududlari sharq va jan sharq tomon kengayib herirud vodiysining yuqori oqimigacha yoyilgan shu boisdan avestoda xvairizem olkasi areyadan sharqda hilmand vodiysida joylashgani haqida ishora qilinadi arxeologik malumotlarning guvohlik berishicha aynan shu davrda amudaryo etaklarida yashagan kochmanchi chorvador qabilalarning bir qismi jan tomon siljib to shim hindiston hududlariga qadar borib ornashgani kuzatiladi miletlik gekatey mil av asr malumotlari asosida gerodot mil av asr axomaniylar davridan avval girkanlar kaspiy dengizining jan sharqi gurgon daryosi havzasi parfiyaliklar shim xuroson dranglar va tamanaylar garbiy afgoniston ning hududlari bilan tutashgan keng olkada xorazmiylar yashagani togrisida malumotlar keltiradi gerodotning yozishicha keyinchalik olka axomaniylarga qaram bolib qolgach tog daralaridan oqib tushadigan akes herirud ozani darvozali togon bilan boglanib xorasmiylar xorazmiylar ning ekin yerlari suvsiz qolgan ular shoh saroyiga borib arzidod qilib suv uchun alohida soliq tolagach shoh togon darvozalarini ochishga buyurgan mil av asrlarda xorazm axomaniylar tomonidan bosib olingan va davlatining satraplik tarkibiga kirgan mil av asr oxiri esa u aloxida satraplik hisoblangan va miloddan avvalgi asr boshlarida mustaqillikka erishgan tarixiy manbalarning taqqosiy tahlilidan malum bolishicha xorazmiylarning dastlabki vatani baktriyadan jan da areyadan sharkda herirud va hilmand daryolarining yuqori havzasida joylashgan yana q xorazmiylar shubhasiz xorazmiylar massagetlardan farkdi olaroq parfyanlar margiyonaliklar boxtariylardek sugorma dehqonchilik va uning asosi hisoblangan sutorish inshootlar barpo etishda boy asriy tajribaga ega edilar ularning kop asrlik binokorlik va xunarmandchilikdagi tajribalari va amaliy konikmalari tufayli asrlar osha amudaryo etaklari obod etilib yirik sugorish tarmoqlari va suv inshootlari dambalar barpo etilgan hunarmandchilikning barcha sohalari keng rivoj topgan mil av asrning yarmida x da mustaqil davlat qaror topadi abu rayhon beruniyning yozishicha x davlatiga afsonaviy qahramon siyovush asos solgan mil av y bahorida orta osiyoga yurish qilgan makedoniyalik aleksandr iskandar qarorgohiga muzokara qilish uchun x hukmdori farasman suvoriy bilan tashrif buyurgan fanda massagetlar konfederatsiyasi turkumi nomi bilan tilga olingan x davlatini afsonaviy siyovushiylar aslida esa afrigiylar sulolasi boshqargan davlat poytaxti dastlab tuproqqalada bolgan keyinchalik y esa kot shahriga kochirilgan beruniy xorazmshoxlardan tasining nomini qayd qiladi aversi beti da tojdor xukmdor reversi sirti da suvoriy tasviri tushirilgan dastlabki kumush tanga tuproqqaladan topilgan tanga mil av asrga mansub numizmatik malumotlardan ayon bolishicha bunday shakldagi tangalar mil asrgacha zarb etilgan beruniy viloyatida akchaxon qala yodgorligi organilib u erda iii asrning oxiridan boshlab saroy ochilgan rasmlarning kopchiligi miloddan avvalgi ii ii asrning boshlarigan oiddir uning zallaridan birida balandligi olti metrga teng bolgan odamlar tasvirlangan noyob devor rasmlari topildi ulardan biri boshida katta toj kiygan odamning tasviri kostyumning yoqasi odamlar va hayvonlar manzaralari bilan bezatilgan u koylak kiygan uni xoroz boshlari maskali odamlarning rasmlari bilan bezatilgan shimlarda uzun oyoqli va uzun boyinli qushlar bilan takrorlanadigan naqsh mavjud x davlati orta osiyoda tashkil topgan oziga xos eng qad davlatlardan biri bolib unda otroq ziroatkor va kochmanchi chorvador aholining udumlari dehqonchilik chorvachilik va hunarmandchilik kabi xojaliklar boshqaruvini asriy tizimlari mujassamlangan edi demak x aholisining iqtisodiy va ijtimoiy hayotida yuz bergan tadrijiy rivojlanish uning shim va jan qismlarida avval biri ikkinchisidan tubdan farqlanuvchi turdagi madaniyatlar shakllangan songra esa ularning qorishuvi oqibatida x ning oziga xos yuksak darajadagi madaniyati yuzaga kelib ravnaq topgan qadimgi xorazm hududida arxeologlar quy qrilgan qala yodgorligini tadqiq qilishdi ibodatxona va rasadxona sifatida foydalanilgan inshoot miloddan avvalgi iv iii asrlarda barpo etilgan miloddan avvalgi asr boshlarida sak qabilalari tomonidan yodgorlik vayron qilingan tuzilma diametri metr bolgan silindrsimon ikki qavatli bino bolib uning atrofida metr masofada mustahkam devorlar qurilgan markaziy bino va devorlar orasidagi bosh joy turar joy binolari bilan qurilgan taxminlarga kora markaziy bino xorazm shohlari maqbarasi va zardushtiylar ibodatxonasi sifatida ishlatilgan quy qrilgan qalada osmonning ba'zi qismlarida ba'zi yulduzlarni kuzatish mumkin edi kadimdan garbiy osiyo xususan shim sharqiy eron hududlari bilan bevosita aloqador bolgan x ning qad mushtarak madaniyatining kopgina jihatlari xususan badiiy madaniyati aholisining tili urfodatlari uyjoylarining tuzilish tartiblari rozgorbuyumlari zebiziynatlarida oz ifodasini topgan mas x ning jan kismi qadimgi obidalarida mil av ming yillik somonli guvaladan bino qilingan sahni ganch aralash loy suvoqli bir xonali uylar ichida ochoq supa galla uchun ora tola bolgan chaqmoqtosh qurollari qirgich oroq randa pichoq suyakdan yasalgan igna bigiz yarmatosh somonli loydan yasalgan sopol idishlar bazilarining sirtiga qizil rang angob berilgan tosh va sopoldan yasalgan ayol va turli xil hayvon haykalchalar tosh suyak va chiganoqlardan yasalgan tumor munchoq kabi taqinchoklar uchraydi mil av ming yilliklarda esa turar joylar maydoni nihoyatda kengayib xom gishtli kop xonali uylardan iborat qishloqqa aylangan ularning girdi mudofaa devori bilan oralib otashgoh hovlilar tor kochalar va markazida maydon paydo bolgan qurollarining aksariyati tosh va suyakdan qisman misdan yasalgan qolda yasalgan sopol idishlar sirtiga qora rangli geometrik va jimjimador gilam nusxa naqshlar hayvon va parranda tasvirlari tushirilgan songra kulolchilik charxi kashf etilib bikonik nusxa idishlar qadah va vazalar paydo bolgan binokorlikda monumental imoratlar ibodatxona miyonsaroy zal va boshqa qad kotarib qishloqlar esa ilk shahar shaklini ola boshlagan x shim qismining moddiy madaniyat obidalari mil av ming yillik asosan ovchi va baliqchi qabilalarning ulkan chaylalari chaqmoqtoshdan qadama mikrolit qurollar tagi tuxumsimon sopol idishlar chiganoq va jilvir toshlardan yasalgan taqinchoqyaardan iborat mil av ming yillikda garchi sugorma dehqonchilik xonaki chorvachilik va podachilik paydo bolib turli zot mayda va yirik shoxli hayvonlar bilan bir qatorda ot tuya xonakilashtirilib yilqichilik ancha rivoj topgan bolsada turar joylar yarim yer tolabostirma shaklida bolgan taqinchoklari uzuk bilaguzuk isirgalar jez yoki mis kabi madan bolsada qurollarining aksariyati chaqmoqtoshlardan yasalgan bu davrda x ning shim qismida shubhasiz na misdan yasalgan qurol va na guvala yoki xom gishtlardan bino qilingan turar joy mavjud edi xorazmiylarning jan dan shim ga amudaryo quyi oqimi tomon siljishi ularning mahalliy qabilalar bilan qorishuvi oqibatida tubdan yangi madaniyat shakllanadi amudaryo adogi deltasi ozlashtirilib olkada bir nechta monumental binolar kozaliqir va qalaliqir kabi qad kotaradi mil av asrlarda x iqtisodiy va madaniy jihatdan ravnaq topib yirik sugorish kanallari km eni m li sayoz barpo etilib yangi shaharlar qorgonqalalar jonbos qala bozorqala qoyqirilgan qala quriladi hunarmandchilik ichki va tashqi savdo hamda sanat rivoj topib poytaxt tuproqqala barpo etiladi x qala va shaharlari togri tortburchakli va doirasimon shakllarda aniq reja asosida qurilgan ular qalin va baland mudofaa devor bilan oralib tashqarisidan keng m va chuqur xandaq qazilgan qala va shaharlarning mudofaa qudratini strategik jihatdan kuchaytirish maqsadida ularning tashqi devorlari bir yoki ikki qator shinak nishon tuynuk lari darvoza ogzi esa gulomgardish labirint ihota istehkomi bilan mustahkamlangan bunday mudofaa inshootlari majmui shubhasiz aniq rejalar asosida strategik jihatdan nihoyatda mustahkam qilib barpo etilgan mac tortburchakli qalalar jonbos qala bozorqala devorlari boylab qatorli shinaklardan nishonga tomondan oq uzish uchun moljallangan bolsa doira shakldagi qala qoyqirilgan qala dan qamal vaqgida shinaklardan bir yola daraja yonalishda oq uzilgan bunday uslub harbiy taktikada doira boylab markazdan oqqa tutish deb yuritiladi hunlar xorazmda milodiy iii asrda paydo bolgan tadqiqotchilar hunn tilini turkiy deb tasniflaydilar milodiy asrlarda xorazmga oltoydan va sharqiy turkistondan xioniylar kidariylar va eftaliylar kirib keladi kidariylar tarkibida turkiy qatlam bolgan x da shaharsozlik sanati ayniqsa monumental memorlik mil av ming yillik ortalaridan to mil asr boshlarigacha otgan davr ichida keng rivojlangan yirik qalalar xususan poytaxt shahar tuproqqala kot olka ibodatxonasi hazorasp maqbaralar chirikrabot va boshqa turdagi jamoat binolari qad kotargan tuproqqalada minorali qarorgoh muhtasham shohona saroy sahni kv m markaziy kochalar boylab joylashtirilgan hunarmandchilik turar joylari va bozor orin olgan shaharda hunarmandchilikning turli sohalari kulolchilik temirchilik misgarlik qurolsozlik zargarlik binokorlik va toqimachilik yuksak darajada rivoj topgan tuproqqala xarobalaridan topilgan turli xildagi ashyolar xususan tasviriy sanat asarlarining ayrim bolaklari loydan ishlangan haykallar devoriy rangli tasvir chiltor chalayotgan ayol qolida anor tutgan mabuda nohid tabiat manzaralari va sopol haykalchalar badiiy yuksak darajada yasalgan yogoch va charmga qad xorazmiy yozuvida bitilgan hujjatlar olka aholisi manaviyatini asosi bolgan savodxonlik darajasidan dalolat berardi ilk orta asrlarda memorlik yanada rivoj topib qala qasr va koshklar burgutqala uyqala qumbosgan qala va boshqalar kvadrat yoki tortburchak shaklda bino qilinib burchaklari doirasimon burjlar bilan mustahkamlanadi bu davrda bunyod etilgan qala va koshklar orasida memoriy jihatdan ayniqsa teshikqala va yakka porson diqqatga sazovordir xorazmda badiiy sanat ham rivoj topgan ayniqsa zargarlik oltin kumush va jezdan turli xil taqinchoqlar uzuk bilaguzuk isirga va boshqalar ohangarlik va sarrojlik ohanjoma temir jiba ot anjomlar yasalgan ip va ipakli guldor matolar toqilgan mil avvalgi asrlarda roy bergan yuksalish mil asr oxiri va asr boshida tushkunlikka uchrab xarobaga aylangan qator shaharu qalalar asrlarda yana jonlangan kavat qala guldursun qala kot va b asr oxirlarida shimoliy xorazmda urganch shahrining ahamiyati ortib unda qator monumental binolar qad kotargan binokorlikda paxsa xom gisht bilan bir qatorda pishiq gishtdan foydalana boshlangan kohna urganch sulton takashning maqbarasi faxriddin ar roziyning maqbarasi va boshqa shular jumlasidandir muhammad ibn muso al xorazmiy markaziy osiyo vakili tomonidan tuzilgan jahon tarixiga oid birinchi kitobning muallifi edi afsuski uning tarix kitobi kitob at tarix faqat bolaklarga bolib saqlanib qolgan tarix kitobi dan kochirmalar zanjiri al xorazmiyning asarlari yilnomalar yani xronika shaklida yozilganligini aniqlashga imkon beradi undagi voqealar yillar davomida ketma ket taqdim etildi masalan u buyuk aleksandrning haqida malumot berdi xalifa abu bakr hukmronligining boshlanishi yillarda arablarning vizantiya va eronga qarshi olib borgan harbiy harakatlari arablarning suriya iroq eron va movarounnaxrni bosib olishi yillarda arablar va xazarlar ortasidagi urush haqida ham malumot berilgan tarix kitobi yil atrofida tugatilgan xorazm madaniyati ix asrning birinchi yarmida tashkil topgan oguzlar davlatining davlat va pul tizimining shakllanishiga tasir ko'rsatdi oguz tangalaridagi yozuvlar xorazm alifbosiga tegishli edi biruniy xorazmda yilga yaqin yozilgan otgan avlodlardan qolgan yodgorliklar asarida xorazmning turkiy aholisi foydalangan hayvonlar tsikliga kora yillarning turkiy nomlarini beradi xuddi shu asarida u oy nomlarini turkchada beradi ulug oy kichik oy birinchi oy ikkinchi oy uchinchi oy tortinchi oy beshinchi oy oltinchi oy yetinchi oh sakkizinchi oy tokkuzinchi oy uninchi oy musulmon sharqining buyuk allomalaridan biri abu ali ibn sino yilda buxorodan xorazmga kochib otgan u erda yilgacha yil yashagan yillarda beruniy savol javob shaklida mujassam bolgan kosmogoniya va fizikaning turli masalalari boyicha ibn sino bilan yozishmalar olib borgan urganchda ibn sino mamun akademiyasida yaqin sharqning ilgor ilmiy elitasi bilan ishlash nasib etdi ular orasida ensiklopedik olim abu rayhon beruniy tabib astronom abu sahl iso ibn yahyo al masihiy bor edi unga ibn sino burchaklarni olchashga bagishlangan bundan tashqari olimlar orasida tabib abu l xayr ibn al hammar abu nasr ibn iroq xorazmshohning jiyani va boshqalar bor edi ibn sinoning shon shuhratini tashkil etgan ikki asarning asoslari tib qonunlari al qanun fit t tibb va shifolash kitoblari kitob ash shifa xorazmda urganchda qo'yilgan tibbiyot qonunlari xorazmda yilda boshlangan va yil atrofida tugagan alovuddin muhammad davrida mamlakat hududi yanada kengadi yilda movarounnahrni qoraxitoylardan toritib oladi uning davrida mamlakat qanchalik gullab yashnamasin mamlakat ich ichidan yemirilib borgan xatto sulton saroyida ham ichki nizolar avj olib ularning boshida turkonu xotun va qipchoqlar turgan anushteginlar sulolasidan bolgan xorazmshohlar yillar anushtegin garchoi yy ekinji ibn qorachar y qutbiddin muhammad yy otsiz yy elarslon yy sultonshoh mahmud y takash yy alovuddin muhammad yy jaloliddin manguberdi yy jaloliddin manguberdi toliq oti 'jaloliddin abulmuzaffar manguberdi ibn muhammad xorazmshohlar davlatining songgi hukmdori yildan muhammad xorazmshohning tongich ogli chingizxon jaloliddin manguberdiga qarshi shiki xutuxu noyonni minglik qoshin bilan jonatadi gazni yaqinidagi parvon jangit jaloliddin manguberdi mogullar ustidan ajoyib galabani qolga kiritadi biroq jangdan song jaloliddin manguberdining lashkarboshilari olja ustida ozaro janjallashib qolib oqibatda sayfuddin igroq azam malik va muzaffar maliklar jaloliddin manguberdini tark etganlar jaloliddin manguberdining yonida faqat aminalmulk oz lashkari bilan qolgan xolos chingizxon katta qoshin toplab jaloliddin manguberdiga qarshi shaxsan ozi otlangan fapdiz qalasi yaqinida jaloliddin manguberdi chingizxon qoshinining ilgorini tor mor keltiradi va kuchi ozligi sababli sind hind daryosi tomon chekinadi chingizxon qoshini jaloliddin manguberdini daryodan utishiga imkon bermay qurshab oladi yil noyabrda bolgan tengsiz jangda qarang sind daryosi boyidagi jang maglubiyatga uchragan jaloliddin manguberdi jangchisi bilan sindning ong sohiliga suzib otib chol ichkarisiga kirib ketdi bu chol hozirda ham choli jaloliy deb ataladi chingizxon jaloliddin manguberdining bu jasoratidan hayratda qolib oz ogillariga qarab ota ogil mana shunday bolishi lozim degan xorazmning mashhur ozbek hukmdori abulgozi xon abul gozi bahodir xon shayboniylarning ozbek sulolasidan tarixchi va yozuvchi edi abulgoziy ikkita tarixiy asarning muallifi sifatida tanilgan turkmanlarning nasabnomasi yil yakunlangan va turklar nasabnomasi qozon va peterburgda nashr etilgan u sablukov tomonidan bazi evropa tillariga shu jumladan rus tiliga tarjima qilingan va nashrga joylashtirilgan i n berezin sharq tarixchilari kutubxonasi iii jild kaz olloqulixon rahimqulixon va muhammad aminxon davrlarida xiva qoshinlarining xurosonga yurishlari kuchaydi marv shahri uchun buxoro amirligi bilan tez tez urushlar bolib turgan xiva xonlari bu davrda sirdaryoning orol dengiziga quyiladigan joyidan turkmaniston hududidagi kushkagacha bolgan yerlarni boshqargan yilda saraxsni qamal qilish paytida muhammad aminxonning halok bolishi mamlakatda parokandalikka sabab bolgan abdullaxon qutlugmurodxonlar oydan kop hukmronlik qilmaslaridan oldirilgan yilda taxtni sayd muhammadxon egallagan xiva xonligida songgi mustaqil hukmdor feruz taxallusi bilan ijod qilgan muhammad rahimxon ii bolgan uning davrida xonlikning siyosiy iqtisodiy madaniy jihatdan osishi kozga tashlanadi lekin yilda rossiya xiva xonligini bosib olgan muhammad rahimxon ii va k p kaufman imzolagan gandimiyon shartnomasiga kora xiva xonligi rossiyaga qaram davlatga aylanib qolgan xix asrda budapeshtdagi evropa fanlar akademiyalaridan biriga lavozimda ishlagan xorazmdan birinchi va markaziy osiyodan yagona olim filolog mulla ishok edi bu davrda ilk ozbek matbaachisi va noshiri otajon abdalov oz faoliyatini boshladi matbaachilik faoliyatini yildan xiva shahrida xiva xoni muhammad rahimxon ii saroyida tashkil etilgan toshbosmada ishlashdan boshlagan otajon abdalov yilda abdunosir farohiyning nisabussibyon asarini toshbosmada bosib xonga taqdim etdi bu kitob xivadagina emas balki butun orta osiyo miqyosida birinchi bosma kitob hisoblanadi asfandiyorxon rossiyadagi ozgarishlar sabab xiva xonligida zulmni kuchaytirgan shu bilan birga rossiya hukumati talabi bilan yillarda vazir islomxoja boshchiligida islohotlar otkazishga harakat qilgan yillarda soliqlarning kopayishi iqtisodiy ahvolning ogirlashishi sababli xalqning norozilik harakati kuchaydi xudoybergan devonov birinchi xorazmlik ozbek kinooperatori va ozbek kinosanatining asoschisi bolgan yillar moskva peterburgdan teleskop grammofon foto va kino asboblari olib kelib fotolaboratoriya tashkil etgan bu laboratoriya xorazmda fotokinostudiya vazifasini otagan devonov ijodi rus kinosanatkorlari faoliyati bilan deyarli bir vaqtda boshlangan u orta osiyo memoriy yodgorliklari turkiston korinishlari xiva va xivaliklar kabi qisqa filmlarni ishlagan oz filmlarida vatanparvarlik marifatparvarlik goyalarini ilgari surgan xorazm xalqi urf odatlari ifodalangan mingga yaqin fotosurat yaratdi xxsr davrida maktab internatlar ochib unda foto kino ishlarini olib bordi toshkent  markaziy osiyoning yirik qadimiy shaharlaridan biri ozbekiston respublikasining poytaxti orta osiyoning ulkan sanoat transport chorraxasi va madaniyat markazlaridan biri mamlakatning shimoli sharqiy qismida tyanshan toglari etaklarida m tepalikda chirchiq daryosi vodiysida joylashgan aholisi kishini tashkil etadi maydoni km toshkent vohasi tyan shanning garbiy yonbagirlaridan boshlanib sirdaryo etaklariga tushadigan keng togoldi tekisligining bir qismida joylashgan sharqda u uchta  ugom piskom va chatqol tog tizmalari bilan oralgan bolib bu tizmalarni shu nomlar bilan ataluvchi daryolar oqib otuvchi daralar ajratib turadi bu daryolar qoshilib chirchiq daryosini hosil kiladi chirchiq daryosi chorvoq havzasining tor darasidan otib gazalkentdan quyiroqqa tushganda kengligi bazi joylarda kmdan oshadigan qadimiy tekislik boylab oqadi garbda chirchiq vodiysiga qizilqumning qaynoq nafasi uriladi bu qayirning bir qismini chirchiq daryosining hozirgi ozani egallagan janubiy qismida esa vodiyga kirib boruvchi ohangaron daryosi yastangan ushbu tekislik shimolida joylashgan aris daryosining vodiysi bilan birga bu tabiiy suv tarmoqlari orta osiyo dehqonchilik vohalarining chekka mintaqasini tashkil etadi undan shimol tomonga qarab esa yaylovlarga boy bolgan poyonsiz chol yastanib yotadi chirchiq daryosi havzasi orta osiyoning qadimiy dehqonchilik va shahar madaniyatlari beshiklaridan biridir uning hududida toshkentning markazi paydo bolgan joydan joyga kochib turgan bu markaz qadimda va orta asrlarda choch yoki shosh keyin esa toshkent nomi bilan mashhur bolgan toshkent vohasida barcha tarixiy davrlarda suv mol kol bolgan tarixan tarkib topgan kanallar tarmogi shaharni suv bilan taminlab turgan shu bois shahar xech qachon suv taqchilligini sezmagan buni orta asrlardan to xix asrgacha toshkent togrisida yozgan mualliflar xamisha takidlab kelganlar bu yerdagi iqlim hozirgi odamlarning ajdodlari paydo bolgan yani bir necha on ming yil muqaddam mavjud bolgan iqlimdan farq qilgan issiq quruq yoz bilan yillik yogin miqdorining asosiy qismi yogadigan qahraton qish almashinib turgan toshkentning tog yonbagirlari va tekisliklar osimliklarga boy bolib ibtidoiy odamlar ovlaydigan yovvoyi hayvonlar juda kop bolgan ularning aksariyati jumladan arxar jayron qulon va asl bugu kabi hayvonlar yaqin vaqtda yoqolib bitgan bolsa junli karkidon gor ayigi arslon singari hayvonlar esa ancha ilgari yoqolib ketgan ular haqida ibtidoiy odamlar manzillarini qazib organish chogida topilgan qoldiqlar orqali malumot olish mumkin bu yerlarda bir necha yuz ming yil avval ovchilik va termachilik bilan kun kechiruvchi ibtidoiy jamoalar gorlar va tog bagri bostirmalarini yoki daryo sohillari va chashmalar yonidagi ochiq manzillarni egallab makon qilganlar bunday joylar hozirgi toshkent shahri hududida ham mavjud bolgan jumladan boz suv yoqasidagi qoshilish manzilgohidan birmuncha nozik ishlangan chaqmoqtoshlar pichoqlar bigizlar ibtidoiy ustalar tomonidan bundan toqqiz ming yil avval yasalgan ov va mehnat qurollari topildi topilmalar orasidan yovvoyi buqa tur suaklarining uchrashi mutaxassislar fikricha ularning osha vaqtlardayoq xonakilashtirilgan deb taxmin qilishga asos boldi hayvonlarni xonakilashtirish jarayoni toshkent vohasi hududida ham kechgan miloddan oldingi uchinchi ming yillikdan boshlab bu hudud dastlabki chorvadorlar tomonidan ozlashtira boshlashgan ular ish asboblari va jezdan qurollar tayyorlashni organganlar arxeologlar toshkent shahri hududi va uning atrofida chorvadorning kopdan kop qabrlari hamda qorgonli dahmalarini topganlar bu joylarda dafn etilganlarning yoniga jezdan yasalgan ish asboblari qurollar zeb ziynatlar va qolda yasalgan idishlar ham qoyilgan toshkent shahri hududida bunday qabristonlar hozirgi shampan vinosi zavodi yaqinidan shuningdek qoraqamish arigi boyidan topilgan sirgalida esa dasht chorvadorlari va yilqichilarining manzili bolganligi aniqlangan bu yerdan ish qurollaridan tashqari burama halqali jez bilaguzuklar ham topilgan ozbekiston mustaqillikka erishgach toshkentda ozbekistonning boshqa viloyat va shaharlarida bolgani kabi boshqaruvning tarixiy milliy shakli  hokimlik ornatildi yil noyabrda ozbekiston respublikasi oliy kengashining ozbekiston respublikasi poytaxti  toshkent shahri maqomi va davlat hokimiyati organlari togrisidagi qaroriga muvofiq toshkentda hokim lavozimi joriy etildi toshkent shahar hokimi prezident tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi hamda xalq deputatlari shahar kengashi tomonidan tasdiqlanadi shahardagi tumanlarning hokimlari shahar hokimi tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi hamda xalq deputatlari shahar kengashi tomonidan tasdiqlanadi shahar hokimlari toshkent yildan ortiq tarixga ega mustaqillik yillarida toshkentdagi islom madaniyati obidalarining aksariyati jumladan kokaldosh abulqosim ayniqsa hazrati imom mavzeida joylashgan moyi muborak baroqxon madrasalari qayta tamirlanib ilgarigiday mahobatli manzara kashf etdi ular bir paytlar minglab talabalarni oz bagriga olgan gavjum goshalar bolib rus istilosi davrida bir muddat kimsasiz xarobaga ham aylantirildi xix asrda toshkentda talim tarbiya sohasi toshkent buxoro toshkent qoqon madaniy manaviy aloqalar tizimida rivojlanib borgan bu jarayonda toshkent madrasalari va mudarrislarining orni katta bolgani tabiiy turkiston general gubernatorligi maorif boshqarmasi malumotlariga kora yillarda gubernatorlikda jami ta madrasa bolib shundan tasi toshkentda joylashgan edi chorizm istilosining dastlabki yillarida madrasalarda talim va oqitish ishlari ananaviy qoidalar asosida olib borilgan bolsa keyinchalik ularning faoliyatini nazorat qilish va oquv ishlarini tartibga solishni olka maorif boshqarmasi oz qoliga olgan bu paytda toshkent madrasalaridan abulqosimxon madrasasida xoja ahror madrasasida beklarbegi madrasasida kokaldosh madrasasida sharifboy madrasasida shukurxon madrasasida nafar talaba oqigan lekin oldingidek aksariyat talabalar toshkent madrasalari bilan qanoatlanmay buxoro samarqand qoqon madrasalarida bilimlarini oshirib qaytganlar toshkent madrasalari togrisidagi arxiv manbalari osha davr matbuoti yoki ana shu yillarda toshkentda bolgan rus olkashunoslarining malumotlari ayniqsa madrasalar soni borasida har xil xabarlar beradi xususan yillari toshkentda bolgan a xoroshxin ocherki tashkenta nomli kundaligidagi malumotda ayrim madrasalarning nomini vaqf mulklarini keltirib otgan bolsa n maev yili toshkentda jami ta madrasa mavjudligini takidlaydi turkistanskie vedomosti gazetasining yilgi sonida bosilgan rasmiy malumotda esa ta madrasa tilga olingan biroq xix asrda toshkentda yashab ijod etgan muarrix muhammad solihxoja esa ozining tarixi jadidayi toshkand asarida toshkentdagi ta madrasa togrisida birmuncha batafsil malumot berib otgan ular orasida eng qadimiysi  xoja ahror jome masjidining shimolida pishiq gisht va yonilgan toshdan qurilgan xoja ahror madrasasi bolib u yigirmata hujra bitta darsxona va masjidni oz ichiga olgan u erda toshkent va boshqa hududlardan tahsil talabida kelgan saksondan ziyod talabalar oqishgan shayxontohur dahasidagi madrasalardan yana biri kokaldoshdir muhammad solihxojaning yozishicha bu madrasa baroqxonning ogli darvishxon tomonidan bunyod etilgan yil ufada bolgan toshkentlik savdogar n alimov malumotlariga kora xviii asr oxiriga kelib madrasa karvonsaroyga aylantirilgan toshkent tarixi tadqiqotchilaridan a dobrosmislov kokaldosh madrasasi dastlab uch qavatli ottiz sakkizta hujrali bolganini takidlaydi keyinchalik madrasaning faqat bir qavati saqlanib qolgan muhammad solihxoja kokaldosh madrasasi va yillarda toshkentda yuz bergan zilzilalardan qattiq zarar korganini yozadi shuningdek xix asrning yillarida muhammad alixon buyrugi bilan bunyod etilgan azimota madrasasi ham chorsu yaqinida bolgan lekin bu madrasa haqida malumotlar juda kam muhammad solihxoja yili toshkent hokimi ahmad qushbegi tomonidan qaffol shoshiy maqbarasi janubida moyi muborak madrasasi qurilganini yozadi tarixchi osha davrlarda madrasa ornini aholi xoja ahror tugilgan joy deb tushungani bois xoja ahror maydoni deb ataganini takidlaydi asarda keltirilishicha madrasaning alohida bir gumbazi bolib unda paygambarimiz alayhissalom ning soch tolalari  moyi muborak saqlangan yuqorida tilga olinganlardan kokaldosh madrasasi bugungi kunda ham oz faoliyatini davom ettirib koplab talabalar talim oladigan dargoh sifatida ishlab turibdi qolganlari esa yurtimizning yorqin manaviy qiyofasini ozida aks ettiruvchi muborak tarixiy obidalar qatorida munosib orin egallab kelmoqda ozbekiston mustaqillikka erishgach toshkentda ozbekistonning boshqa viloyat va shaharlarida bolgani kabi boshqaruvning tarixiymilliy shakli  hokimlik ornatildi yil noyabrda ozbekiston respublikasi oliy kengashining ozbekiston respublikasi poytaxti  toshkent shahri maqomi va davlat hokimiyati organlari togrisidagi qaroriga muvofiq toshkentda hokim lavozimi joriy etildi toshkent shahar hokimi prezident tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi hamda xalq deputatlari shahar kengashi tomonidan tasdiklanadi shahardagi tumanlarning hokimlari shahar hokimi tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi xamda xalq deputatlari shahar kengashi tomonidan tasdiklanadi toshkent yillikdan ortiq tarixga ega bu davr ichida u mudofaa devori bilan oralgan qaladan jahondagi yirik shaharlardan biri ozbekiston respublikasining poytaxtigacha bolgan yolni bosib otdi asrlar davomida shahar ozining tinch hayotidagi muhim voqealarni va suronli jangu jadallarni yuksalish va inqiroz davrlarini boshidan kechirdi necha bor shahar vayron bolib qayta qad kotardi kds ornidan necha bor siljib nomi xam bir necha marta ozgardi xoja ahror valiy shayx umar bogistoniy abu bakr shoshiy abu sulaymon banokatiy hofiz kohakiy kabi butok allomalar shu hudjda yashab ijod etganlar toshkentning uzoq otmishi va u qad kotargan qadimgi choch yoki shosh viloyati haqidagi malumotlar yozma manbalarda xilmaxil hamda uzuqyuluq tarzda aks etgan zardushtiylarning qadimgi muqaddas kitobi aeecmona sirdaryo havzasidagi mamlakat turon aholisi esa turlar deb yuritilgan bu olkada tur qavmlari urug va qabila oqsoqollarining diniy va siyosiy qarorgohi  qangxa qanga shahri borligi tilga olinadi toshkent mahallalari haqida aniqroq yozma malumotlar dahalardagi qozilik daftarlarida asrning yarmida esa ruscha nashrlarda qayd etilgan shunga kora yil toshkentda ta mahalla bolgan aholisi ming kishi turkiston olkasi statistikasi yilnomasida toshkentda ta mahalla shayxontohur dahasida ta sebzor dahasida ta kokcha dahasida ta beshyogoch dahasida ta bolganligi takidlangan n g mallitskiy yil nashr etgan royxatda esa toshkentda ta mahalla va shahar aholisiga tegishli ta mavze nomi bor qarang plansxema mavzelar odatda shaharliklarning shahar tashqarisida joylashgan ekinzorlari va boglaridan iborat bolgan shorolar davrida mavzelar davlat tomonidan musodara qilinib jamoa xojaligiga aylantirilgan toshkentning eng gavjum qismi uning bozorlari hisoblangan eski jova chorsu va kokaldosh madrasasi oraligida registon chorsu va kappon galla bozorlari joylashgan registon bozorida xonliklarda ishlab chiqarilgan mollar bilan bir qatorda hindiston afgoniston eron koshgar xitoy va rossiyadan keltirilgan mollar ham sotilgan toshkentdan savdo karvonlari dasht orqali sibir shaharlari koshgar xitoy hindiston afgoniston va eron tomon qatnagan toshkent davlati tashqi va ichki savdoni rivojlantirish maqsadida old tomonida muhammad yunusxoja umariy deb yozilgan sirtiga lochin yoki yolbars tasvirlari tushirilgan oz tangalarini zarb etib mustaqil ichki va tashki siyosat yuritgan yunusxoja ayniqsa rossiya bilan muttasil savdo aloqalari olib borish va uni kengaytirishga intilgan yil yunusxoja rus podshosiga xat yuborib unga katta juz biylari bilan ittifoq tuzganligini toshkentdan rossiyaga eltadigan karvon yollaridagi talonchiliklar toxtatilganligini xabar qiladi yilning kuzida yunusxoja vaziri azam mullajon oxund mahzum bilan ashurali bahodir mingboshini sanktpeterburgga elchi kilib yuboradi elchilikdan maqsad faqat savdo aloqalarini kengaytirishgina emas balki rossiyadan qurolyarog choyan va mis rudalarini sotib olib oz harbiy kuchini mustahkamlash hamda rossiyadan tup kuyuvchi usta va konchilarni toshkentga taklif etib bu yerda topchilik hunarmandchiligini rivojlantirish va konlarni ishga solish ham kozda tutilgan edi yil mart oyida toshkent elchilari imperator aleksandr i va davlat kansleri hamda tashqi ishlar vaziri graf a voronsov qabulida boldilar rossiyada oktyabr tontarishi haqidagi xabar toshkentga yetib kelgach bolsheviklar va sol eserlar hokimiyatni zoravonlik yoli bilan egallash uchun kurashdilar yil oktabrda bosh temir yol ustaxonasining mahalliy millatga mansub bolmagan ishchilari hamda askarlar qozgolon boshladilar ular temir yol deposi tovar omborlari sibir polki kazarmalarini ishgol qildilar shahar markazi qozgolonchilar qoliga otdi noyabrda tuproqqorgon ham ishgol qilingach toshkentda shorolar hokimiyati ornatildi shu tariqa toshkentda rossiyadan badarga qilingan bolsheviklar yil noyabrda temir yol masterovoylari yordamida tontarish otkazib hokimiyatni egalladilar yil apreldan toshkent turkiston assrning poytaxti deb elon qilindi yilda ozbekiston poytaxti samarqandga kochirildi yildan toshkent yana poytaxt boldi sovet hukumati yillarida toshkent mahallalari boshlangich mamuriy birlik shaklida saqlanib qoldi biroq ularning vazifalari kop tomondan cheklab qoyildi ikkinchi jahon urushigacha bolgan davrda toshkentda bir qancha sanoat korxonasi  tikuvchilik tamaki poyabzal fabrikalari toqimachilik kombinati metallsozlik mashinasozlik zavodlari va boshqa qurildi bozsuv qodiriya borijar geslari bunyod qilindi ikkinchi jahon urushi yillarida toshkent sanoati butunlay frontga xizmat qildirildi sanoat yilda yildagiga nisbatan barobar kop mahsulot berdi urush yillarida nemislar okkupatsiya qilgan viloyatlardan evakuatsiya qilingan ming kishi shu jumladan mingga yaqin bola toshkentga joylashtirildi yillarda toshkentda asosan qishloq xojaligi ni texnika bilan taminlashga qaratilgan ogir sanoat tarmoklari tez suratlar bilan rivojlantirildi yirik sanoat korxonalari  uzbekqishloqmash ekskavator zavodi toshtekstilmash toshpaxtamash toshkentkabel yogmoy kombinati karborund zavodi mashinasozlik elektr lampa va elektr mexanika zavodlari yirik panelli uysozlik kombinati va boshqa kurildi toshkentning eng muhim xususiyatlari shahar gerbi ramzi da aks etgan u uzok tarixga ega ilk orta asrlardayoq toshkentning oziga xos ramzi yuzaga kelgan asrda choch shosh shahrining nishoni qoplon tog barsi bolgan buni asr birinchi yarmida hukmdorlik qilgan yabgu tarnovcha nomi bilan zarb qilingan tangalarning old tomonida krplon orqasida esa qangarlarning ayri tam ali va sugd yozuvida tarnovcha deb bitilgan muhri tasvirida korish mumkin toshkent hukmdorlari kopincha oz valiaxdlariga ham togning eng kuchli va epchil jonzodiga qiyosan elbarsxon belbarsxon kabi ism qoyganlar toshkentning ozbekiston mustaqilligi davridagi gerbi yilda tasdiqlangan yilda gerb tasviriga qisman ozgartirishlar kiritilgan betdagi rayemga q toshkentda jahon mamlakatlari bmt tashkilotlari va markaziy osiyo davlatlarining turli muhim mavzulardagi seminar simpozium va qurultoylari otkazib turiladi yilda yunesko tashkiloti ijroiya kengashining sessiyasi yil iyulda afgoniston muammosini hal etish boyicha q guruhining bmt homiyligidagi uchrashuvi bolib otdi unda tarixiy toshkent deklaratsiyasi qabul qilindi yil sentyabrda yunesko xrmiyligida dinlararo dialog va dunyo madaniyati mavzuidagi xalqaro konfess yil mayda interkontinental mehmonxonasida markaziy osiyo asrda hamkorlik sheriklik va muloqot mavzuida xalqaro konferensiya yil iyun oyida shanxay hamkorligi tashkilotining konferensiyasi otkazildi toshkentda mustaqillik sharofatidan kelib chiqib ham iqtisodiyot ham manaviyat sohasida tub islohotlar qilina boshladi iqtisodiyot sohasida bozor munosabatlariga otilishi talablari asosida biznes ishbilarmonlikni xorijiy sarmoyalar kiritishni ragbatlantirish yangi bankkredit sistemasini barpo etish mulkni xususiylashtirishga doir bir qancha amaliy tadbirlar korildi shaharda xorijiy mamlakatlar ishbilarmonlari bilan hamkorlikda qoshma korxonalar firmalar ochish rivoj topa boshladi shahar qiyofasiga sharqona tus berilishiga ahamiyat berildi yil sentabrda toshkentdagi markaziy maydonni mustaqillik maydoni deb atash haqida ozbekiston prezidenti farmoni elon qilindi kochalar maydonlar tashkilotlar tumanlar qayta nomlana boshladi shahar markazidagi eng katta xiyobon amir temur nomi bilan atalib sohibqironga haykal ornatildi va temuriylar davri tarixi davlat muzeyi qurildi shaharning olimlar yashaydigan dahasidagi maydonlardan biriga mirzo ulugbekka haykal qoyildi va hokazo toshkentni obodonlashtirishga katta ahamiyat berilmoqda shaharga kerak bolmagan uning tabiiy muhitini buzadigan korxonalar tashkilotlar yopildi yoki shahardan tashqariga kochirildi toshkentning eski shagar qismida joyning oziga xos xususiyatlarini etiborga olib asosan yildan butun infrastrukturani kompleks rivojlantirishga kirishildi mahallalararo aloqalarni saqlab qolib shaharning tarixan tarkib topgan qismini tubdan tamirlash va obodonlashtirish yolida katta ishlar kilindi jumladan eski shaharning krrasaroy sagbon bobojonov forobiy kochalari kengaytirilib kayta ochildi bu kochalarda transport qatnovi yaxshilandi fargona yoli shuningdek toshkentni qozogiston bilan boglovchi keles koprigi va boshqa qayta qurildi ozbekiston davlat konservatoriyasi islom universiteti turkiston saroyi respublika birja markazi tata quality mehmonxonasi toshkentlend istirohat bogi va boshqa inshootlar foydalanishga topshirildi olay eski jova farhod beshyogoch mirobod asaka otchopar parkent kokcha bozorlari deyarli qayta qurildi toshkent metrosining yunusobod yonalishi ishga tushirildi toshkentdagi bir qancha xashamatli binolar ozbekiston milliy bogi yapon bogi gafur gulom nomidagi bog tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki xalqaro biznes markazi temuriylar tarixi davlat muzeyi interkontinental toshkent le meridian otel tashkent palace radissonsas tashkent mehmonxonalari yunusobod jar golfklub sport majmualari eng yuqori xalqaro standartlarga javob beradigan ozbekiston milliy banki sport majmuasi shaharning bir qancha joylarida qurilgan kopriklar va kichik halqa yoli shahidlar xotirasi majmui xotira maydoni ozbekiston tasviriy sanati galereyasi va boshqa ozbekiston poytaxtining taraqqiy qilish bosh rejasining eng kozga koringan bosqichlari xolos bu ozgarish va qurilishlarning muallifi va tashabbuskori ozbekiston respublikasi prezidenti islom abduganiyevich karimovdir ozbekistonda mustaqillik yillarida fuqarolarning ozini ozi boshqarish organlarini qollabquvvatlash haqidagi farmoni va qonuni obod mahalla yili dasturi asosida t mahallalari oz huquqiy maqomiga ega boldi ularning faoliyat doirasi kengaydi mahallalar yuridik shaxs sifatida oz mulkiga moliyaviy byudjetiga bankdagi hisob raqami  jamgarmasiga ega boldi rahbariyat rais kotib ning nufuzi ortdi vazifalari aniq belgilandi mahallalar oz hududlarida savdo va maishiy xizmatni sanitariya va ekologik holatlarni yaxshilash tolovlar sistemasida ishtirok etib mahalla va aholi ahvolini yaxshilashga komaklashish kabilarda faol qatnashish imkoniga ega boldilar shaharda fuqarolarni ozini ozi boshqarish organi  fuqarolar yigini mahalla qomitasi ishlaydi yana qarang mahama toshkent  respublikaning eng yirik sanoat markazi mamlakatda ishlab chiqariladigan mahsulotning   ga yaqini poytaxt hissasiga togri keladi shahar sanoatida tarmoqqa mansub dan ziyod asosiy korxonalar ishlab turibdi sanoat ishlab chiqarish tarkibida elektr energetikasi mashinasozlik va samolyotsozlik metallga ishlov berish binokorlik materiallari yengil va oziqovqat sanoati kabi tarmoklar salmoqdi orinni egallaydi t toqimachilik kombinatida ip gazlama mahsulotining asosiy qismi ishlab chiqariladi aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi toshkent traktor zavodi algoritm zenit ishlab chiqarish birlashmalari elektronika zavodi tong malika yulduz tikuvchilik fabrikalari binokorlik korxonalarining keng tarmogi ishlab turibdi bu korxonalar oz mahsuloti bilan tashki dunyoga chiqmoqda aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasining jahon andozalariga javob beradigan il il samolyotlari ishlab chiqarilmoqda toshkent korxonalari germaniya syangan vengriyaga mis simi bir qancha mamlakatlarga paxta terish mashinalari belgiya shveysariya fransiya germaniya aqsh serbiya va chernogoriyaga paxta tolasi va boshqa mahsulotlarni eksport qiladi toshkentda dan ziyod xorijiy mamlakat firma va kompaniyalari bilan birgalikda tashkil etilgan qoshma korxona va firmalar faoliyat korsatmoqda jumladan turkiyaning shayxontohur tekstil sagbontekstil janubiy koreyaning uzomegatex germaniya va shveysariyaning xobas tapo aqshning bezak qoshma korxonalari toshkent iqtisodiyotini rivojlantirishga munosib hissa qoshmoqsa yil nodavlat sektorida sanoat mahsulotlarining hajmi   ga yetdi toshkent orta osiyodagi eng yirik transport chorrahasi aeroporti xalqaro ahamiyatga ega shaharda temir yol vokzali aeroport avtovokzal avtostansiya ishlaydi toshkent shimoliy vokzali yerdan toshkent  orenburg  moskva toshkent  turkmanboshi toshkent  namangan  andijon va boshqa temir yol otgan toshkent  yangiyol toshkent  xojand toshkent  samarkand toshkent  guliston yonalishida elektr poyezdlari qatnaydi toshkentdan mdh dan tashqari london frankfurt mayn telaviv jidda dehli karachi istanbul bangkok pekin nyuyork amsterdam sharja baa kualalumpur tehron shaharlariga muntazam havo yollari halab tokio seul osiyo va yevropaning kopgina shaharlariga charter yolovchilar tashuvchi reyslar otgan shahardan bir necha muhim avtomobil yoli boshlanadi ularning eng yirigi  katta ozbekiston trakto toshkent halqa avtomobil yoli mavjud shahar yolovchilar ichki qatnovi metropoliten trolleybus avtobus tramvay taksi orqali amalga oshiriladi toshkentda muzey ozbekiston davlat sanat adabiyot ozbekiston kino sanati ozbekiston sogliqni saqlash antiqa va zargarlik buyumlari va boshqa muzeylar bolib ularda mingga yaqin eksponat qoyilgan jamoat kutubxonasi mln nusxa asar madaniyat saroyi madaniyat uyi bor toshkentda teatr ozbek milliy teatri alisher navoiy nomidagi ozbek davlat akademik opera va balet katta teatri muqimiy nomidagi ozbek davlat musiqali teatri abror hidoyatov nomidagi yoshlar teatri yoldosh oxunboboyev nomidagi ozbek davlat respublika yosh tomoshabinlar teatri toshkent davlat rus akademik drama teatri qogirchoq teatri rus davlat respublika yosh tomoshabinlar teatri operetta teatri va boshqalar mavjud toshkent sirkida yildan boshlab mashhur ozbek dorbozlari toshkanboyevlar sulolasi faoliyat korsatib kelmoqda toshkentda madaniyat va istirohat bogi bor shulardan biri markaziy tasi bolalar bogi shulardan biri shahar bogi tasi madaniyat va istirohat bogi ayniqsa alisher navoiy nomidagi milliy bog gafur gulom furqat bobur nomidagi bogi eram akvapark boglari mashxur undan tashqari dendrapark botanika bogi hayvonot bogi gagarin bosh faoliyat korsatadi amir temur xiyoboni va boshqa bor toshkentdagi ziyoratgoh joylardan shayx zayniddin choponota kaffol shoshiy xoja alambardor maqbaralari mavjud toshkentda ming orinli ming kishiga orin kasalxona muassasasida ming vrach ming orta malumotli tibbiy xodim ishlaydi shaharda poliklinika dorixona faoliyat korsatadi respublika ahamiyatidagi shoshilinch tibbiy yordam urologiya koz mikroxirurgiyasi kardiologiya jarroxlik onkologiya markazlari toshkentda joylashgan toshkentda sanatoriy ta sanatoriy profilaktoriy dam olish uyi bor shulardan chinobod sanatoriysi tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti qoshidagi davolash klinikasi va bolalar statsionari va boshqa faoliyat korsatadi toshkent yaqinida toshkent mineral suvi balneologik kurorti joylashgan toshkentda nomda respublika gazetalari viloyat gaz toshkent haqiqati tashkentskaya pravda shahar gazeta toshkent oqshomi vecherniy tashkent kop tirajli gaz nashr etiladi respublikada nashr etiladigan nomdagi jurnalning tasi toshkentda chiqadi qarang matbuot toshkentda ta informatsiya agentligi faoliyat korsatadi ozbekistondagi nashriyotlarning asosiy qismi toshkent shahridadir qarang noshirlik ozbekiston radioeshittirishlarida toshkent radiosi yetakchi orinni egallaydi toshkent shahri va viloyat radio tinglovchilari uchun har kuni toshkent shahar va toshkent viloyat radioeshittirishi bosh tahririyatida tayyorlangan eshittirishlar beriladi yildan bosh tahririyatda axborot va ijtimoiy siyosiy bolimlar bor qarang radioeshittirish toshkent telestudiyasining toshkent shahri va toshkent viloyati aholisi uchun moljallangan korsatuvlari bosh tahririyati maxsus korsatuv turkumlarini tayyorlaydi qarang televideniye toshkentdagi tarixiy memoriy yodgorliklardan kokaldosh madrasasi asr shayx zayniddin bobo maqbarasi asrlar xoja alambardor maqbarasi taxminan asr abulqosim shayx madrasasi asr yunusxon maqbarasi asr oxiri shayx xovandi tohur maqbarasi asr qaldirgochbiy maqbarasi asrning yarmi va boshqalar saqlangan toshkent bir necha nufuzli shaharlar bilan hamdostlik aloqalariga ega rossiya rossiya federatsiyasi ruscha yevropaning sharqida osiyoning shimolida joylashgan mamlakat maydoni jihatidan dunyoda eng katta mamlakat quruqlikdagi chegarasi km dengiz chegarasi km rossiya hududi okean havzasiga qarashli dengiz jumladan boltiq qora va azov atlantika okeani barens oq kara laptevlar sharqiy sibir va chukotka shim muz okeani bering oxota yapon dengizlari tinch okean shuningdek hech bir okeanga tutashmagan kaspiy dengizi bilan oralgan maydoni mln km aholisi mln kishi poytaxti moskva shahri mamuriy jihatdan subyekt respublika adigeya boshqirdiston buryatiya dogiston ingushiya kabarda balkariya kareliya komi mariy el mordoviya oltoy saxa yakutiya tatariston tuva udmurtiya haqasiya checheniston chuvashiya shimoliy osetiya qalmoq qorachoy cherkasiya olka krasnodar krasnoyarsk oltoy primorye stavropol xabarovsk viloyat amur arxangelsk astraxon belgorod bryansk vladimir volgograd vologda voronej ivanovo irkutsk kaliningrad kaluga kamchatka kemerovo kirov kostroma kurgan kursk leningrad lipetsk magadan moskva murmansk nijniy novgorod novgorod novosibirsk omsk orenburg oryol penza perm pskov rostov ryazan samara saratov saxalin sverdlovsk smolensk tambov tver tomsk tula tyumen ulyanovsk chelyabinsk chita yaroslavl federal shahar moskva sankt peterburg muxtor viloyat yahudiylar muxtor okrug aga buryatlari komipermyaklar koryaklar nenetslar taymir dolgan nenets ust ordinskiy buryatlari xantimansi chukotka evenklar yamalnenets ga bolinadi rossiyada shahar shaharcha bor yil markaziy shimoliy garbiy janubiy volga boyi ural sibir uzoq sharq federal okruglari tashkil etildi rossiya boshqarishning respublika shakliga ega bolgan demokratik federativ respublika amaldagi konstitutsiyasi yil dekabrda qabul kilingan davlat boshligi prezident yildan vladimir putin u umumiy teng va togri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yoli bilan rossiya fuqarolari tomonidan yil muddatga saylanadi qonun chiqaruvchi organi palata federatsiya kengashi va davlat dumasi dan iborat federal majlis parlament ijrochi hokimiyatni rais boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi hukumat raisini davlat dumasi bilan kelishgan holda prezident tayinlaydi rossiya hududi meridian boylab ming km ga garbdan sharqqa ming km ga chozilgan mamlakatning eng garbiy nuqtasi polsha bilan bolgan chegarada kaliningrad viloyati sharqiy nuqtasi bering bogozidagi ratmanov orolda chekka jan nuqtasi ozarbayjon bilan bolgan chegarada chekka shim nuqtasi fransiosif yeri arxipelagidagi rudolf orolda rossiya hududining ormon suv qishloq xojaligiga yarokli yerlar bugu yaylovlari boshqa yerlardir rossiya maydonining qariyb tekislik garbda sharqiy yevropa yoki rossiya tekisligi joylashgan unda bal m li valday orta rossiya volgaboyi bugulmabelebey yuqori kama va boshqa qirlar okadon kaspiyboyi va boshqa payettekisliklar bilan tutash undan sharkda ural tog tizmasi song garbiy sibir tekisligi boshlanadi yenisey va lena daryolari oraligida orta sibir yassitogligi sharkda markaziy yakutiya payettekisligi bor mamlakat sharqi va janbuida togliklar koproq yevropa qismida katta kavkaz togining shim yon bagrida tizma toglar rossiyadagi eng baland nuqta elbrus togi m joylashgan sibirdagi tog tizmalari oltoy kuznetsk olatovi garbiy sayan toglari tuva baykalboyi baykal ortidagi toglar va stanovoy tizmasi rossiyaning jan chegarasi boylab otadi sibirning shim sharqi verxoyansk va cher tizma toglari uzoq sharq chukotka va koryak toglari da ortacha balandlikdagi tizmalar koproquchraydi tinch okean soxili boylab chozilgan kamchatka va kuril orollaridagi toglarda harakatdagi vulkanlar otilib turadi rossiya hududi sharqiy yevropa platformasining anchagina qismini butun sibir platformasini garbiy sibir plitasini jan sibir verxoyansk chukotka burmali obl koryak yassitogligi kamchatka kuril orollari primorye va saxalin burmali obl larini egallaydi qadimgi platformalar yuqori proterozoy davrigacha bolgan kristalli fundament zamin dan iborat bolib dengiz tubidagi qad chokindi va vulkan jinslaridan tashkil topgan va keyinchalik burmalanib metamorfizmga uchragan kareliya burmalanish davri tugagach sharqiy yevropa va sibir platformalari zaminining yuzasi denudatsiya natijasida tekislanib chokindi jinslar ostida qolgan proterozoy davri ortalarigacha qad platformalarni orab turgan burmali obl lar ornida okean bolib asta sekin geosinklinal tizimlari tarkib topa boshlagan va turli yoshdagi burmalangan obl lar baykal kaledon gersin kimmeriy burmalanishlari hosil bolgan kavkazda geosinklinal rivojlanish jarayoni alp burmalanish davrida tugagan kuril va komandor orollarida oxota bering dengizlari botiqlarida geosinklinal rivojlanish hali tugamagan rossiya juda boy mineralxom ashyo zaxiralariga ega bolgan mamlakat dunyodagi ta eng yirik komir havzasidan tasi rossiyada joylashgan rossiyada dunyodagi temir rudasi berilliy zaxirasining neftning gaz olmos niobiy tantalning palladiyning nikelning dan koprogi uranning mavjud jumladan uralda boksit shim kavkaz orta va jan ural sharqiy sibirda mis krasnoyarsk olkasi shimolida misnikel zabaykalye va uzok sharkda ruxqorgoshin ural oltoy zabaykalye va kola yarim orolda qimmatbaho toshlar marmar granit bazalt saxada olmos konlari shuningdek turli joylarda volfram molibden surma simob oltin kumush platina kobalt slyudamoskovit asbest va sh k foydali qazilmalarning katta konlari bor iqlimi deyarli hamma joyda kontinental chekka shim garbda dengiz ikdimi sibir va uzoq sharq shim da keskin kontinental janubida musson iklim qishi sovuq qor kam yogadi yozi motadil iliq qishda p hududi ustida yuqori atmosfera bosimi sharqaa osiyo antitsikloni hukmron boladi yanvarning ortacha trasi yevropa qismining garbida va kavkaz shimoida ° saxa sharqida ° ° jumladan oymyakonda ° gacha yozda atmosfera bosimi pasayadi shu sababli bu mavsum nisbatan iliq janubida issiq iyulning ortacha trasi g dan sibir shim ° gacha kaspiyboyi pasttekisligida yetadi eng kop yogingarchilik kavkaz toglarida yiliga mm gacha uzoq sharq janubida mm gacha va sharqiy yevropa tekisligining ormon zonasida mm gacha kaspiybuyi pasttekisligining yarim chol joylarida juda oz yiliga mm ga yaqin yogin tushadi qor qoplami mamlakat janubida kun davom etsa chekka shimoida kunga boradi rossiyada uzunligi km dan oshadigan mingga yaqin daryo bor daryolarning aksariyati shim muz okeani havzasiga shim dvina pechora ob yenisey lena yana indigirka kolima va boshqalar tinch okean havzasiga amur anadir penjina va boshqalar atlantika havzasiga don kuban neva va boshqalar mansub yevropaning eng uzun va sersuv volga daryosi shuningdek ural va terek kaspiy dengiziga quyiladi ularning kupi suv transporta va yogoch oqizishda shahar va sanoat korxonalarini suv bilan taminlashda ekinzorlarni sugorishda katta ahamiyatga ega rossiyada mln dan ortiq chuchuk va shur suvli kul bor eng yiriklari baykal dunyodagi chuchuk suv zaxirasining qismi kaspiy dengizkoli ladoga onega taymir rossiyada ga yaqin suv ombori bor yirik suv omborlari bratsk krasnoyarsk zeya ustilim boguchan baykal irkutsk volgograd ribinsk va boshqa tuproq va osimliklari tekisliklarda tabiat zonalariga karab ozgaradi shim muz okeani orollari va taymir yarim orol sohilida ibtidoiy arktika tuprogi tarqalgan bolib asosan siyrak lishaynik mox va kup yillik gulli usimliklar uchraydi tundra zonasida nordon tundra gleylangan tuprogi tarqalgan osimlik turi kop mox va lishayniklardan tashqari past boyli butalar pakana qayin va tol har xil ot mevali usimliklar brusnika golubika uchraydi ormon zonasining shim qismi tayga zonachasi dagi podzol tuproqlarda ignabargli daraxtlar qoraqaragay oqqaragay kedr va qaragay ormonlari yeniseydan sharqdagi taygatong tuproklarda igna bargli tayga daraxtlari sibir va dauriya tilogochlari uzoq sharqda esa qoraqaragay va oqqaragay osadi tayga zonachasida ayniqsa garbiy sibirda botqoqlik kop taygadan jan rokda sharqiy yevropa tekisligida aralash ormonlar bor chimli podzol tuproqlarda oqqayin va togterak eman zarang qayragoch sharqiy yevropa tekisligi urmon zonasining chekka janubida eman juka va boshqa keng bargli daraxtlar osadi sharqiy yevropa va garbiy sibirda qora va toq kashtan tuproq kaspiybuyi pasttekisligida och kashtan va qongir shorxok tuproqlar uchraydi arktika muz sahrosi va tundrada shim tulkisi lemming shim bugusi qutb boyqushi tundra kakligi ormon zonasida los qongir ayiq silovsin suvsar tulki tiyin burunduq malla quyon uzoq sharq janubida ussuri yolbarsi qora ayiq harza yenotsimon it tongiz qushlardan karqur qur qizilishton bulduruq va boshqa yashaydi ormonli dasht zonasida kemiruvchilar turli qushlar ondatra tulki suvsar moynabop hayvonlarning los shim bugusining xillari kop dengizlarda baliq treska seld kambala skumbriya sudak losos osetr va boshqalar dengiz sut emizuvchilari kit morj tyulen dengiz mushugi ovlanadi oziga xos noyob tabiat hamda hayvonot dunyosini saklab qolish va urganish maqsadida turli zonalarda ta davlat tabiiy qoriqhonasi maydoni mln gektar va ta milliy bog maydoni mln gektar tashkil etilgan eng yiriklari oltoy astraxon barguzin kavkaz pechorailich teberda va boshqa rossiyada dan ortiq millat va elat yashaydi rossiyaning asosiy aholisi ruslar jami aholining ni tashkil etadi ukrainaga yondosh viloyatlarda tyumen viloyati moskva shim kavkaz ural va sibir janubida ukrainlar kaliningrad viloyati moskva va moskva viloyati sankt peterburg va kareliyada beloruslar krasnoyarsk olkasi moskva va sankt peterburgda litvalar va latishlar shuningdek omsk viloyatida latishlar kaliningrad viloyatida litvalar omsk novosibirsk orenburg viloyatlari krasnoyarsk va oltoy olkalarida olmonlar moskva sankt peterburg yekaterinburg samara nijniy novgorod chelyabinsk rostov saratov novosibirsk shaharlarida yahudiylar rostov viloyati va krasnodar olkasida moldovanlar stavropol va krasnodar olkasida yunonlar krasnodar va stavropol olkalarida va rostov viloyatida armanlar ham yashaydi shuningdek ozarbayjonlar uzbeklar yilda ming gurjlar qozoqlar va boshqa yashaydi rossiyaning yevropa qismi shimoida karellar vepslar ijorlar saamlar loparlar komi va komipermyaklar orta volga boyida mari udmurt va mordvalar volgaboyining boshqa joylari va jan uralda turkiy tillarda sozlashuvchi chuvashlar boshqirdlar tatarlar shuningdek kalmoklar yashaydi osetin qorachoy bolqor qomiq nogaylar shim kavkazning tub joy aholisidir sibir va uzoq sharqda turkiy gillarga mansub saxalar oltoy shor haqas va tuvalar mongol tilida sozlashuvchi buryatlar shuningdek xanti va mansilar nenets chukcha va eskimoslar istiqomat qiladi davlat tili rus tili rossiya tarkibidagi milliy respublikalarda tub joy aholisining tili ham shu respublikaning davlat tili hisoblanadi rossiya aholisining shaharlarda yashaydi din dorlarning aksariyati xristianlar asosan pravoslavlar qolganlari musulmonlar yahudolar buddaviylar va boshqa yirik shaharlari moskva sanktpeterburg nijniy novgorod novosibirsk samara yekaterinburg va boshqa rossiya hududida orta paleolit davrida milodgacha ming i avval quyi volga orta uralda dastlabki manzilgoxlar paydo bolgan songgi paleolit davrida odamlar qutb doirasidan otib sibirning bir qismiga joylasha boshlagan mil av ming yilliklarda shim kavkazda jez ural garbiy sibir yuqori volga boylarida turli metallardan buyumlar tayyorlangan dasht ormondasht mintaqalarida chorvachilik dare vodiylarida dehqonchilik rivojlana boshlagan mil av ming yillikda shahardavlatlar bospor davlati skiflar davlati mavjud bolgan mil asrda sharqdan kochmanchi gotlar va asrda gunnlar bostirib kelgan asrlarda shim kavkazda alanlar birlashgan yillarda rossiya hududining bir qismini turkiy xalqlarning qabilaviy ittifoqidan iborat turk xoqonligi egallab turgan asr yarmida azov boyida buyuk bulgoriya davlati paydo boldi ammo bulgorlar xazar xoqonligidan maglubiyatga uchrab dunay volga va kama daryolari boyiga kelib joylashdi asrda volgakama bulgoriyasi davlati paydo boldi orta volga boyi xalqlari shu davlatga birlashdi asrda sibir yenisey daryosining orta oqimida hozirgi haqaslarning ajdodlari hisoblangan qirgizlar davlati asr asr boshlarida uzok sharkda boxay davlati hukm surdi birinchi rus qiroli ivan iv vasilyevich grozniy yildan qirol davlatni markazlashtirishga kirishdi kozon va astraxon xonliklari qoshib olindi shu tarika ural orti va garbiy sibirni zabt etish uchun yol ochildi asrda sibirning qolgan hududlari ham birinketin qoshib olindi asr oxiri asr boshlarida rus xalqining shakllanish jarayoni nihoyasiga yetdi rossiya degan nom tarqala boshladi garbda boltiqdengiziga chiqish uchun bolgan livon urushiiing chozilib ketishi natijasida mamlakat asr oxiri asr boshlarida ogir iqtisodiy va siyosiy ahvolga tushib qoldi xalq ommasining ahvoli yomonlashdi jamiyatning turli tabaqalarida norozilik kuchaydi natijada qozgolonlar bolib otdi eng kattasi bolotnikov kozgoloni boyarlar va dvoryanlar ortasida ham kurash keskinlashdi yildan ortiq xukmronlik qilgan ryurikovichlar sulolasi tugadi mamlakatning ogir ichki ahvolidan foydalangan polyaklar va shvedlar yilda rossiyaga bostirib kirdilar polsha qoshinlari moskvani egalladi faqat yil k z minin va dmitriy mixailovich pojarskiy rahbarligidagi xalq lashkarlari moskvani ozod qildi biroq mamlakatning garbiy va shim garbiy hududi bir qismi rech pospolita va shvetsiya qol ostida qoldi yildan rossiyada romanovlar sulolasi xukmronlik kila boshladi tashqi siyosat sohasida qirol hukumati dvoryan va savdogarlarning qora dengiz orqali qulay savdo yollariga bolgan intilishlarini hisobga olib jan chegaralarning xavfsizligi uchun kurashni davom ettirdi turkiya bilan bolgan urushlarda rossiya galabaga erishgach qrim xonligi va umuman qora dengizning shim qirgogi rossiya imperiyasi tasarrufiga otdi chegara dnestr daryosi boylab belgilandi yillarda ukrainaning ong qirgogi va belorussiya batamom rossiyaga qoshib olindi marifatchilik goyalarining yoyilishi asr oxiridagi fransuz inqilobining tasiri rus armiyasining va yillardagi chet el yurishlari davrida yevropa mamlakatlaridagi davlat va jamiyat tuzilishi bilan tanishuv natijasida rossiya jamiyatida chuqur ijtimoiy va siyosiy ozgarishlar qilish zarurligi haqidagi fikrlar paydo boldi yillarda rossiyadagi davlat va ijtimoiy siyosiy tuzumni qayta qurish maqsadini kozlovchi yashirin jamiyatlar vujudga keldi shim va jan jamiyat azolarining qurolli isyonlari yil dekabristlar qozgoloni bostirildi kavkaz urushining chozilib ketishi va unda shim kavkaz xalqlarining qattiq qarshilik korsatishi yillardagi qrim urushida rossiyaning maglubiyatga uchrashi imperator nikolay hokimiyati siyosiy tuzumining inqirozini kuchaytirdi ana shu omillar tazyiqi ostida imperator aleksandr ii bir qancha islohotlar otkazishga majbur boldi jumladan yil dehqonlar isloqoti otkazilib asr ortalarida joriy etilgan krepostnoylik huquqi bekor qilindi yillardagi islohotlar mamlakat iqtisodiyotini yangilash va kapitalistik munosabatlarni rivojlantirishga yol ochdi ayni vaqtda rossiya bosqinchilik urushlarini davom ettirib qozogiston va orta osiyo yerlarining talaygina qismini bosib oldi mahalliy xalqlar boshiga behisob kulfatlar soldi bu yerlarda mustamlakachilik tartiblarini ornatdi asosiy siyosiy partiyalari kasaba uyushmalari va boshqa jamoat tashkilotlari yagona rossiya partiyasi yil asos solingan liberaldemokratik partiya yil royxatga olingan yabloko demokratik partiyasi yil tashkil etilgan ong kuchlar ittifoqi partiyasi yil tuzilgan rossiya federatsiyasi kommunistok partiyasi yil royxatga olingan shuningdek rossiya demokratok partiyasi yevraziya internatsional rossiya rossiya konservativ partiyasi rossiya federatsiyasi xalq partiyasi rossiya xalqvatanparvarlik partiyasi rossiya xalqrespublikachilar partiyasi liberal rossiya partiyasi tadbirkorlikni rivojlantirish partiyasi rossiya mehnat partiyasi pensionerlar partiyasi rossiya sotsialdemokratik partiyasi va boshqa partiyalar urush faxriylari tinchlik uchun askar onalari qadrqiymat va mehrmuruvvat va boshqa harakatlar faoliyat korsatadi rossiya mustaqil kasaba uyushmalari federatsiyasi kopgina tarmoq kasaba uyushmalarini birlashtiradi rossiya industrialagrar mamlakat uning hududi yirik iqtisodiy rayon shim shim garbiy markaziy volga vyatka markaziy qoratuproq volgaboyi shim kavkaz ural garbiy sibir sharqiy sibir uzoq sharq va kaliningrad viloyati ga bolingan milliy daromadda sanoatning ulushi qishloq xojaligi ulushi qurilish transport aloqa moddiytexnika taminoti tayyorlov va boshqa tarmoqlarning ulushi iqtisodiyotda davlatga qarashli korxonalar bilan bir katorda xususiy aralash korxonalar ham bor rossiya kumir neft tabiiy gaz qazib olishda elektr energiya mineral ogit gazlama polat prokat sement ishlab chiqarishda dunyoda oldingi orinlardan birida turadi mamlakat eksporti va yoqilgienergetika balansida neft hamda tabiiy gazning ahamiyati katta neftning kop qismi volgaboyiural regionida garbiy sibir rossiya yevropa qismi shim saxalin va boshqa joylarda qazib olinadi neft xom ashyosining aksariyat qismi lukoyl slavneft rosneft bashneftexim kompaniyalarining korxonalarida kanta ishlanadi rossiyada qazib olingan neftning transneft birlashmasining magistral kuvurlari jami uz ming km orqali tashib beriladi aniqlangan gaz zaxiralari boyicha rossiya dunyoda orinda dan koproq turadi va dunyoda qazib olinayotgan gazning ni taminlaydi tabiiy gazning asosiy qismi yamalnenets muxtor okrugidagi urengoy yamburg zapolyarye shuningdek orenburg konlaridan olinadi jami gazning ni gazprom birlashmasi qazib chiqaradi magistral gaz quvurlari uz ming km ichki bozorga yetkazib beriladigan gazning kommunalmaishiy sohaga shu jumladan aholi ehtiyojiga qolgan qismi sanoat ishlab chiqarishga ishlatiladi kumir zaxiralari yirik komir havzasida va ta alohida konda joylashgan kuzbass va pechora kanskachinsk jan yakutiya havzalari rossiyaning eng yirik kumir konlaridir rossiyada aksiyadorlik jamiyati va davlat unitar korxonasi komir qazib olish bilan shugullanadi ular tarkibida shaxta va ochiq kon bor boyitish va briket fabrikasi ishlaydi neft va gaz bilan bir qatorda kumir rossiyada elektr va issiklik energiyasi ishlab chiqarishning asosiy manbalaridan biri metallurgiya kimyo va boshqa sanoat tarmoklari uchun tengsiz xom ashyodir yil rossiyada mlrd kvtsoat elektr energiya hosil qilindi barcha elektr stansiyalar rossiya tutash elektr energetika tizimiga birlashgan unga qarashli magistral elektr liniyalari va elektr podstyalarini rossiya energetika va elektrlashtirish ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati ees rossiya boshkaradi kimyo va neft kimyosi sanoatida plastmassa kimyoviy tola mineral ogit sulfat kislota sintetik smola va kauchuk avtopokrishka lokbuyoq agrosanoat majmuasi va tibbiyot sanoati uchun turli moddalar ishlab chiqariladi uning yirik korxonalari xom ashyo manbalariga yaqin joylar perm viloyati kola yarim orol tatariston boshqirdiston garbiy sibir uralda qurilgan keyingi vaqtlarda xom ashyo manbalaridan uzoqroq bulsa ham istemolchilarga yaqin joylarda kimyo korxonalari kurila boshladi bu korxonalar akron novgorod viloyati yaroslavl shina zdi stavropolpolimer voskresensk mineral ugit moskva viloyati era va fosforit leningrad viloyati kuybishevazot va volgapromxim samara viloyati aksiyadorlik jamiyatlari hamda angara neft kimyosi kompaniyasi va boshqalarlar tarkibiga kiradi metallurgiya mamlakat sanoatining eng rivojlangan tarmoklaridan biridir uning tuliq siklli korxonalari ural magnitogorsk chelyabinsk nijniy tagil markaziy iqtisodiy rnlarida lipetsk tula va garbiy sibirda novokuznetsk joylashgan bulib chuyan pulat tayyor prokat ishlab chiqaradi kalay mis qorgoshin pyx alyuminiy volfram nikel molibden rangli metallurgiyaning eng muhim mahsulotlaridir uning asosiy markazlari norilsk krasnoyarsk irkutsk sayanogorsk va boshqa mashinasozlik va metall ishlash sanoati korxonalari rossiyaning hamma iqtisodiy rnlarida mavjud asr oxiri asr boshlarida energetika transport kimyo neft mashinasozligi aviatsiya va raketakosmos sanoati radioelektronika elektrotexnika sanoati mashinasozligi priborsozl i k elektron sanoati va kemasozlik ayniqsa tez rivojlandi stanoksozlik va asbobsozlik sanoati yangi turdagi serunum asbobuskunalar ishlab chiqarishni kopaytirdi rossiyaning subyektida mudofaa sanoati tarmoklarining korxona va tashkiloti bor dunyodagi yogoch zaxiralarining rossiyaga togri keladi rossiya ormon sanoati yogoch tayyorlash yogochsozlik sellyulozaqogoz gidroliz va yogoch kimyosi tarmoklarini uz ichiga oladi arxangelsk siktivkar yenisey bratsk amur urmon sanoati majmualari barpo etilgan qurilish materiallari sanoati markazlari ural volgabuyi shim kavkaz va markaziy iqtisodiy rnlaridir yengil sanoatda toqimachilik yetakchi orinda uning yirik markazlari bolgan ivanovo moskva yaroslavl orexovozuyevo tver shaharlarida ip zigir shoyi jun gazlamaning aksariyat qismi ishlab chiqariladi barcha iqtisodiy rnlarda aholining ehtiyojlariga qarab va xom ashyo manbalari imkoniyatlariga mos ravishda oziq ovqat sanoati rivojlantirilgan gosht sariyogpishloq konserva qand yog zdlari qurilgan shim va uzoq sharqsa qora azov va kaspiy dengizlari atrofida yirik baliq sanoati korxonalari mavjud qishloq xojaligiga yarokli yerlar mln gektar shundan mln gektari haydaladigan yer qolgan qismi pichanzor va yaylov haydaladigan yerlarning qismi markaziy volgabuyi shim kavkaz ural va garbiy sibir iqtisodiy rnlariga togri keladi qishloq xojaligi yalpi mahsulotining ni dehqonchilik va ni chorvachilik beradi asosiy ekinlari galla qand lavlagi kungaboqar kartoshka sabazavot zigir va boshqa volgabuyi shim kavkaz garbiy sibir ural va markaziy rnlarda bugdoy shim shim garbiy va markaziy rnlarda zigir shim kavkaz volgabuyi markaziy rnlarda kungaboqar markaziy va shim kavkazda kand lavlagi yetishtiriladi turli rnlarda meva rezavor va uzumzorlar bor mln gektar yer sugoriladi asosan shim kavkaz va volgabuyida rossiyaning iqtisodiy va tabiiy sharoiti chorvachilikning barcha tarmoklarini rivojlantirish uchun qulay volgabuyi garbiy sibir shim kavkaz ural markaziy iqtisodiy rnlarda qoramol koproq boqiladi yirik shaharlar atrofida sut chorvachiligi va chochqachilik chekka shimoida buguchilik va hayvonotchilik rivojlangan kopgina joylarda parrandachilik asalarichilikka katta ahamiyat beriladi asrning yillaridan qishloq xojaligida ham islohatlar otkazila boshladi yerga egalik qilishning yangi shakllarini joriy etishga kirishildi rossiyada zamonaviy transportning hamma turlari rivojlangan transport yoli uzunligi ming km ming km magistral temir yol qattiq qoplamali avtomobil yollari uz ming km kema qatnaydigan ichki suv yollari uz ming km belomorboltik kanali moskva nomli kanal volgadon kanali volga boltiqsuv yoli va boshqalar magistral neft va gaz quvurlari uz ming km transport yolilarning eng serqatnov va kup yuk tashiladigan magistrallari elektrlashtirilgan mamlakat yuk aylanmasining temir yol transportiga togri keladi ichki yuklarning bir qismi avtomobil va dare transportida tashqi savdo yuklarining aksariyati dengiz transportida tashiladi dengiz savdo flotining hajmi mln tonna dedveyt eng yirik dengiz portlari sankt peterburg vanino kaliningrad murmansk novorossiysk arxangelsk vladivostok yirik avtomobil yollari kesishgan shaharlar moskva sanktpeterburg novosibirsk xabarovsk adler mineralniye vodi havo transportining ahamiyati katta barcha iqtisodiy rnlar yirik shaharlar ortasida yaqin va olis xorij mamlakatlari bilan aviatsiya qatnovi yulga qoyilgan moskva sankt peterburg novosibirsk yekaterinburg irkusk vladivostokda yirik xalqaro aeroportlar bor moskva sanktpeterburg novosibrsk nijniy novgorod samara yekaterinburg shaharlarida metropoliten kurilgan rossiya dunyodaqudratli eksport va import imkoniyatlariga ega bolgan davlatlardan biri u chetga mashina va uskunalar transport vositalari metall qimmatbaho toshlar neft tabiiy gaz kumir kimyoviy moddalar yogoch kauchuk xom teri toqimachilik mahsulotlari va boshqa eksport qiladi chetdan elektronika rozgor texnikasi xalq istemol mollari qishloq xojaligi mahsulotlari va xom ashyosi sotib oladi mdh boltiq boyi mamlakatlari italiya aqsh buyuk britaniya olmoniya polsha niderlandiya turkiya xitoy va boshqa davlatlar bilan savdo qiladi pul birligi rubl aholining sogligini saqlash tizimi asrning oxirlarida isloh qilina boshladi davlat poliklinikalari va kasalxonalari bilan bir qatorda xususiy shifoxonalar ham ochildi muqobil tibbiy xizmat shakllari rivojlana boshladi yillarning ortalarida rossiyada mingga yaqin kasalxona muassasasi bolib ularda mln ga yaqin xodim shu jumladan barcha ixtisosdagi ming vrach ishladi har ming aholiga kasalxonalarda orin togri keldi tibbiyot sohasidagi ilmiy faoliyatni rossiya tibbiyot fanlar akademiyasi muvofiqlashtirib turadi rossiyada mingga yaqin sanatoriy va boshqa dam olish muassasalari bor vrachlar har bir iqtisodiy rndagi tibbiyot oliy oquv yurtlarida tayyorlanadi rossiyada talimning barcha turlarini takomillashtirishning maqsad va vazifalari yilda kabul etilgan rossiya federatsiyasi milliy talim doktrinasi va yilgacha bolgan davrda talimni modernizatsiyalash konsepsiyasida belgilangan kelgusida ham umumiy talim maktabi yosh avlodga talim va tarbiya berishning asosiy bogini bolib qoladi yil mamlakatda maktab bolib uning tasi xususiy maktab edi ularda ming oqituvchi ming oquvchiga talim beradi rossiyada hunartexnika talimi beradigan texnika kollejlari tijorat bilim yurtlari markazlar biznesmaktablar va b bor yilda davlat orta maxsus oquv yurtida ming oquvchi talim oldi oliy oquv yurtlari tarkibiga unt oquv akademiyalari oliy bilim yurtlari konservatoriya va intlar kiradi oquv yili rossiyadagi oliy oquv yurtida ming talaba oqidi shu jumladan nodavlat oliy oquv yurtida ming talaba talim oldi moskva sankt peterburg samara yekaterinburg untlari eng qad va yirik untlar hisoblanadi rossiya fanlar akademiyasi mamlakatdagi ilmiy tadqiqotlar ishlariga rahbarlik qiladi uning intlari ilmfanning eng muhim sohalarida ilmiy tadqiqotlar olib boradi bundan tashkari rossiya tibbiyot fanlar akademiyasi rossiya talim akademiyasi qishloq xojalik fanlar akademiyasi rossiya badiiy akademiyasi ham faoliyat yuritadi rossiyada mingdan koproq kutubxona bor eng yiriklari rossiya davlat kutubxonasi mln asar rossiya milliy kutubxonasi mln asar m i rudomino nomidagi umumrossiya davlat chet el adabiyoti kutubxonasi mln asar davlat ommaviy tarix kutubxonasi mln asar davlat ijtimoiy siyosiy kutubxonasi mln asar va boshqa yil mamlakatda muzey ishladi mashhurlari ermitaj petergof kunstkamera moskva kremli davlat tarix muzeyi tretyakov galereyasi spassk lutovinovo tarxanlar va boshqa rossiyada nomda gazeta nashr etiladi shundan tasi umumrossiya gazetalari bolsa qolganlari milliy respublikalar muxtor viloyatlar olka va viloyatlar okrug shaqar tumanlar miqyosida chiqadigan va tarmoq gazetalari va boshqa eng yiriklari izvestiya axborot yildan pravda haqiqat yildan trud mehnat yildan komsomolskaya pravda komsomol haqiqati yildan nezavisimaya gazeta mustaqil gazeta yildan obshaya gazeta umumiy gazeta yildan novie izvestiya yangi xabarlar yildan selskaya jizn qishloq hayoti yildan ekonomicheskaya gazeta iqtisodiy gazeta yildan uchitelskaya gazeta oqituvchilar gazetasi yildan literaturnaya gazeta adabiyot gazetasi yildan nomda jur chiqariladi eng yirik adabiy jurnallar noviy mir yangi dunyo yildan znamya bayroq yildan oktyabr yildan inostrannaya literatura xorijiy adabiyot yildan novoye vremya yangi davr yildan yillarda ogonyok rabotnitsa ishchi ayol yildan krestyanka dehqon ayol yildan va boshqa rossiya davlat teleradio sektori po kanal va ga yaqin radiostyadan iborat tijorat telekanallari va radiostyalari ham bor ratatass axborot agentligi rossiya novosti axborot agentligi interfaks axborot agentligi faoliyat yuritadi xalq qoshiqlari asosidagi ogzaki ijod asrlarda yuqori bosqichga kotarildi dastavval dehqonlar mehnatini va ularning krepostnoylikka qarshi kayfiyatini aks ettiruvchi asarlar asrdan ishchilar hayotini ifodalovchi qoshiqlar yaratildi dostonlarda vatan dushmanlariga karshi kurashgan ilya muromets dobrinya nikitich vasiliy buslayev kabilarning qahramonligi madh etildi qadimgi rus adabiyotining asr oxiri asrlar dastlabki yozma yodgorliklari kiyev rusida yaratildi rus xalqining birligi masalalari bu davr adabiyotining asosiy mavzui edi igor polki urushnomasi asr oxiridagi salmokli adabiy yodgorlikdir asrlarda kopgina afsonaviytarixiy qissalar yaratildi novgorodlik va suzdalliklar urushi haqida afsona novgorodlik ionn xaqidagi afsonalar turkumi smolensklik merkuriy qissasi temur haqida qissa va boshqalar asrlar adabiyotida siyosiy afsona va publitsistika rivojlandi asrda adabiyot turmush bilan yaqinlashdi nasriy asarlarda insonning ahvolruhiyatini taxlil qilishga asosiy etibor berila boshladi rus adabiyoti siyosiy turmush va ijtimoiy kurashning ayrim sohalarini aks ettirish orkali dunyoviy mavzularni yoritishga otdi asrda qissa sevgi lirikasi ijtimoiy siyosiy sheriyat va hajvchilik rivoj topdi v trediakovskiy m lomonosov a sumarokov ijodi d fonvizin i krilov haqqoniy pyesalari ya knyajnin g derjavin sherlari n karamzin va a radishchev nasri shuhrat qozondi asr boshlarida v jukovskiy romantizm ruhida ijod kila boshladi romantizmning isyonkorlik yonalishi yosh a s pushkin hamda dekabristshoirlar k rileyev v kyuxelbeker a bestujevmarlinskiy a odoyevskiy va boshqa ijodida namoyon boddi a pushkin yangi rus adabiyotiga asos soldi m lermontov uning ananalarini davom ettirdi n gogol asarlari rus adabiyotida tanqidiy realizm uzilkesil qaror topganligini tasdikladi asrning yillarida v belinskiy ilmiyadabiy tanqidchilik asoslarini yaratdi a gersen n chernishevskiy n dobrolyubov d pisarev publitsistikasi jamiyat illatlarini fosh etdi asrning yarmida tanqidiy realizm barqurdi f m dostoyevskiy a f pisemskiy i s turgenev i a goncharov a p chexov va boshqa ijodi l tolstoy urush va tinchlik romanida keng qamrovli tarixiy voqealar va insoniy taqdirlar xilmaxilligining badiiy tasviri namunasini yaratdi a p chexov ijodi ijtimoiy ozgarishlarni aks ettirdi asr oxiri asr boshlarida a m gorkiy i a bunin v v veresayev adabiyotga kirib keldi song simvolistlar akmeistlar futuristlar paydo boldi v ya bryusov a a blok n v gumilyov a a axmatova o e mandelshtam s a yesenin b l pasternak va boshqa ijodi adabiyotni goyat jonlantirib yubordi v v mayakovskiy notiklik sheriyatini yuqori pogonaga kotardi asrning yarmida m m zoshchenko xikoyalari a p platonov k a fedin v a kaverin m a sholoxov m a bulgakov a tolstoy romanlari nasr janrini rivojlantirdi ikkinchi jahon urushi va undan keyingi davrda kopchilik adiblar i g erenburg a t tvardovskiy ye a yevtushenko insoniyat boshiga tushgan kulfatlarni tasvirlovchi va tinchlik hamda insonparvarlikka chaqiruvchi asarlar yaratishdi m a sholoxov m kalinin g baklanov yu bondarev b vasilyev asarlarida urush manzaralari keng kolamda aks ettirildi yillarning ortalarida shaxsga siginish qoralanishi tufayli boshlangan iliqlik davrida v d odinsevning nonning ozi rizqroz emas romani v v ovechkinning rayonning oddiy kunlari qissasi a ya yashinning pishanglar hikoyasi p f nilinning shafqatsizlik va sinov muddati qissalari s antonov va v f tendryakovning nasriy asarlarida mafkuraviy aqidalar rad qilindi torachilik tanqid ostiga olindi qishloqdagi qoloqliklar fosh etildi ammo siyosiy iliqlik haqiqiy ijodiy erkinlikka olib kelmadi yillar ortalarida adabiyot ustidan siyosiy nazorat kuchaydi kopgina qalam sohiblari a soljenitsin v voynovich b pasternak s sokolov va boshqalar ning siyosiy qatagonlar davri dahshatlarini insonlar taqdiri misolida tasvirlagan va jamiyat illatlarini hajv qilgan asarlari rossiyada nashr etilishiga ijozat berilmadi ularning airimlari chet ellarda bosilgan bolsa qayta qurish davrida rossiyada ham dunyo yuzini kordi qayta qurish davrida fosh qiluvchi asarlar koplab dunyoga keldi ayniqsa publitsistika rivoj topdi rasmiy sotsialistik mafkura qobigiga sigmaydigan asarlar bulgakovning it yurak qissasi pasternakning doktor jivago romani soljenitsin v v nabokov va boshqa adiblarning asarlary ham nashr etildi qadimgi rus sanati sharqiy slavyan kabilalari badiiy madaniyati yutuqlari asosida qoshni davlatlar ayniqsa vizantiya madaniyati tasirida shakllangan kiyevdagi ayosofiya ibodatxonasi saqlangan gumbazli bu ibodatxona andozasida novgorodda ham sofiya sobori undan soddaroq qilib qurildi yilga oid qolyozmada chernigovdagi spas preobrajeniye sobori tilga olingan asrlarda rus madaniyati ravnak topdi yirik bino ibodatxona monastir saroy lar qurildi ular freska mozaika bilan bezatildi ikona sanati kitob miniatyurasi yuqori darajaga kotarildi asrda moskva kremli dastlab emandan keyin oqtoshdan qurildi asr yarmida markazlashgan rus davlatining tashkil topishi tufayli moskva yirik madaniy markazga aylandi asrda bu yerda tosh ibodatxonalarning oziga xos shakli chodirsimon tomli minoralar kolomenskoye qishlogidagi vozneseniye cherkovi moskvadagi vasiliy blajenniy ibodatxonasi va boshqalar barpo etildi nijniy novgorod tula kolomna zaraysk smolensk serpuxovda kremllar kurildi turar joylarning aksariyati yogochdan ishlandi asr oxiri asr boshlarida rus rassomligi yangi pogonaga kotarildi moskvada feofan grek andrey rublyov kabi atokli rassomlar ijod qildi asr oxiri va asr boshida dionisiy ibodatxona devoriga ishlagan avliyolar rasmlari bilan shuxrat qozondi asr tasviriy sanati dunyoviy mazmun bilan boyidi shim kavkazda toshdan xristian ibodatxonalari keyinroq masjidlar koplab kurildi metallni badiiy ishlash sanati yuksak darajaga kutarildi rassomlikning barcha janrlari rivojlandi maishiy janrda a a milnikov fyodor reshetnikov arkadiy plastov portret janrida martiros saryan viktor oreshnikov karikaturada boris prorokov kukrinkslar vitaliy goryayev estampda georgiy vereyskiy yu i pimenev haykaltaroshlikda nikolay tomskiy l ye kerbel ye v vuchetich m k anikushin teatr va kino rassomligida v rindin n zolotaryov e stenberg rangtasvirda n andronov v popkov t salaxov jozibador asarlar yaratdilar keyingi yillarda ijtimoiy xayotga qiziqish kuchaydi xalq hunarmandchiligining yogochsozlik kulolchilik kandakorlik sirkorlik suyak oymakorligi toshtaroshlik kashtachilik gilamdozlik kabi turlari rivojlandi qadimgi rus musiqasi oz mazmuni janri shakl va ifoda vositalariga kora xilmaxil bolib mehnat marosim qahramonlik hazil va sevgi qoshiklaridan iborat xalq xorida geterofoniyata asoslangan kop ovozli musiqa shakli rivojlandi asosiy musiqa asboblari gusli domra keyinchalik balalayka gitara garmon bayan va boshqa skomoroxlar sanati xalq ijodiga yaqin bolgan asr oxirida xristianlik qabul qilingach cherkov xonandaligi rivojlandi musiqa yozuvi ozlashtirildi asrlarda cherkov xonandaligida kop ovozlilik paydo bolishi bilan birga kop ovozli dunyoviy qoshiklar ham tarqaldi jamiyat hayotida musiqaning roli oshdi zamonaviy professional musiqa janrlari yaratildi peterburg va moskvada opera teatrlari paydo boldi ye fomin v pashkevich i xandoshkin d bortnyanskiy kabi kompozitorlar yetishib chiqdi turli davrlarda leonid vitalyevich sobinov antonina nejdanova kabi opera solistlari lev nikolayevich oborin grigory romanovich ginzburg mstislav rostropovich garri grodberg daniil shafran yuriy abramovich bashmet leonid kogan singari sozandalar dmitriy shostakovich aram xachaturyan tixon xrennikov kabi kompozitorlar zara doluxanova irina konstantinovna arxipova tamara andreyevna milashkina iosif davidovich kobzon alla borisovna pugachyova singari xonandalar vladimir spivakov rahbarligidagi moskva virtuozlari kamer orkestri yevgeniy svetlanov rahbarligidagi rossiya simfonik orkestri katta teatr xonanda va raqqosalari va boshqa ozbekistonda gastrolda bulishgan teatr sanati unsurlari mehnat jarayoni va diniy marosimlar xalq oyinlari bayramlar bilan bogliq holda yuzaga kelgan teatr madaniyatining dastlabki namoyandalari skomoroxlardir ular birinchi bor yil yilnomalarda tilga olingan yil ularning tomoshalarini cherkov taqiqlab qoydi spektakllarda cherkov va hokimiyatni hajv qiluvchi korinishlar bolgan skomoroxlarning ananalarini qogirchoq teatri davom etgirdi rossiyada mosfilm lenfilm maksim gorkiy nomidagi kinostudiya soyuzmultfilm studiyasi turli viloyatlarda badiiy va hujjatli filmlar studiyalari bor rejissyor operator va boshqa kadrlar moskvadagi davlat kinematografiya intida ssenariychi va rejissyorlar yillik oliy kurslarda tayyorlanadi bundan tashqari sankt peterburg rostov don qozon voronej zagorskda kinotexnikumlar bor ozbekiston rossiya aloqalari uzok tarixga ega oltin orda davlati sohibqiron amir temur zarblari ostida barham topganidan keyin rus davlati bilan orta osiyo ortasida elchilik munosabatlari ornatishga harakat boshlandi mac yil rus hukumati oz elchilarini bu yerga yubordi yil temuriy sulton husayn boyqaroning elchilari moskvaga bordi asr ortalarida rus davlati ashtarxon astraxon va kozon xonliklarini bosib olganidan keyin ikkala tomon birbiriga chegaradosh va qoshni bolib qoldi rus davlati ham buxoro va xiva xonliklari bilan aloqalardan manfaatdor edi ilmiy hamkorlik ham muhim ahamiyatga ega jizzax viloyati zomin tumanidagi supa platosida xalqaro radioastronomiya rasadxonasini barpo etish togrisidagi hukumatlararo shartnomani amalga oshirish boyicha olimlar hamkorligi bunga misol boladi ikki mamlakat fanlar akademiyasilari va ularning intlari ilmiy aloqalari yolga qoyilgan yil fevralda toshkentda ochilgan rossiya xalqaro ilmiy va madaniy hamkorlik markazi roszarubejsentr ning vakolatxonasi zimmasiga aniq gumanitar masalalarni hal qilish vazifasi kjlatilgan roszarubejsentr bilan ozbekiston ba ortasida tuzilgan shartnomaga binoan turli tadbir kecha va korgazmalar otkazish odat tusiga kirgan madaniyat va sanat xususan tasviriy va amaliy sanat vakillari ozaro ijodiy aloqa qilib turadilar jumladan yil moskvada j umarbekov va boshqa ozbek rassomlarining korgazmalari uyushtirildi yildan boshlab ozbekiston ba moskvadagi rassomlar markaziy uyida har yili otkaziladigan nufuzli xalqaro korgazmaning doimiy ishtirokchisidir ozbekistondagi rus madaniyat markazi va uzbekistanrossiya dostlik jamiyatining faoliyati madaniy aloqalarni rivojlantirish va kengaytirishga yordam beradi rossiyaning davlat tuzulishni yil qabul qilingan konstitutsiyaga asosan belgilanadi davlat boshligi rossiya federatsiyasi prezidenti hamda oliy harbiy qomondon hisoblanadi yilga saylov asosida saylanadi rossiyaning qonun chiqaruvchi organi palatadan iborat bolib federatsiya kengashi va davlat dumasidan iborat prezident davlat dumasini ishdan chetlash huquqiga ega davlat dumasini yarimi bir mandatli okruglar tizimi boyicha saylanadi ikkinchi yarimi esa partiya royxatlari boyicha yil dekabrdan boshlab partiya royxatlari boyicha rossiya viloyatlari rossiya olkalari rossiya shaharlari qoraqalpogiston qoraqalpogiston hududi ozbekiston respublikasi tarkibidagi respublika maqomidagi o'zbekiston respublikasi subyekti yil oktabrda bosqinchi bolsheviklar tomonidan turkiston assr tarkibida muxtor viloyat sifatida tashkil etilgan maydoni ming km aholisi ming kishi boshkenti nukus shahri tarkibida tuman shahar shaharcha va fuqarolar yigini bor qoraqalpogiston parlament boshqaruv shakliga ega bolgan o'zbekiston respublikasi tarkibidagi hudud qonun chiqaruvchi oliy davlat vakolatli organi kop partiyaviylik asosida yil muddatga saylangan deputatlardan iborat qoraqalpogiston hududi joqorgi kengeshi qr jk qoraqalpogiston hududi joqorgi kengeshi raisi respublika rahbari hisoblanib u joqorgi kengesh deputatlari orasidan yil muddatga saylanadi faqat ketma ket muddatdan oshmaydi davlat hokimiyatining oliy ijro etuvchi boshqaruvchi organi qoraqalpogiston respublikasi vazirlar kengashi yani qoraqalpogiston respublikasi hukumati hisoblanadi qoraqalpogistonda ozbekiston respublikasi konstitutsiyasi bilan bir vaqtda qoraqalpogiston oliy kengashining yil apreldagi chaqiriq sessiyasida qabul qilingan qoraqalpogiston hududi konstitutsiyasiga amal qilinadi qoraqalpogiston oz davlat ramzlari gerb madhiya va bayrogiga ega qoraqalpogiston qizilqum cholining shimoli garbiy ustyurt platosining janubi sharqiy qismi va amudaryo deltasida joylashgan orol dengizining janubiy qismi qoraqalpogiston hududida qizilqumning shimoli garbiy qismi orol dengizi tomon pasayib boruvchi keng yassi tekislik bolib qator tepa va qumli bar xanlar balandligi m dan m gacha uchraydi alohida tog massivlari eng yirigi sulton uvays togi choqqilari m va m bor sugoriladigan yerlar va sugorish kanallari asosan deltaning ong sohilida garbida bir nechta botiqli borsakelmas asakaovdon botiqlarining balandligi m ustyurt platosi joylashgan plato orol dengizi va amudaryo deltasiga tik yon bagirli jarlik chinklar hosil qilib tushgan ustyurtdan janubi sharqda sariqamish soyligining shimoliy chekkasi joylashgan foydali qazilmalardan osh tuzi va glauber tuzi mineral xom ashyo hamda qurilish materiallari va boshqalar bor iqlimi keskin kontinental yozi quruq va qishi nisbatan sovuq qor kam yogadi yanvar oyining ortacha temperaturasi janubda ° shimolida ° iyulda janubida ° shimolida ° yillik yogin mm asosan qish va bahor oylarida yogadi vegetatsiya davri kun eng yirik daryosiamudaryo quyi oqimi amudaryo havzasi qadimdan sugoriladigan hudud sifatida malum daryo suvidan sugorishda foydalaniladi nukus shahrida joylashgan suv xojaligi boshqarmasi taxiatosh gid rouzeli qipchoq gidropostidan orol dengizigacha bolgan km hududdagi daryoning barcha suv chiqarish inshootlarini nazorat qiladi orta va yuqori oqimlarda daryo suvi sugorishga kop sarflanishi natijasida hozirgi amudaryo orol dengiziga bevosita quyilmaydi qoraqalpogistonning eng yirik koli orol dengizi shuningdek xojakol qora jar kollar sistemasi bilan boglangan sudochye kol sistemasi hamda orol dengizining qurib qolgan qismida tashkil etilgan suniy suv havzalari ham mavjud songgi yil ichida amudaryo va sirdaryo havzalarida sugoriladigan yerlarning kengayishi natijasida orol dengizi suv sathi yil boshida m pasaydi qoraqalpogistonning barcha suv havzalaridan baliq ovlanadi ularda baliq xojaliklari tashkil etilgan amudaryo deltasida allyuvial otloq allyuvial otloq toqay qurib qolgan kol va botqoqliklarda tipik shorxok ustyurt platosida va qizilqumda taqir tuproqlar qiziljar toqmoqtog va ustyurt platosida kulrangqongir orol dengizining qurib qolgan tubida qumli chol tuproqlari tarqalgan qoraqalpogistonda yuksak osimliklarning turi uchraydi ularning tasi madaniy turga mansub yovvoyi osimliklarning tasi endemik tasi qoldiq relikt va turi madaniy osimliklarning yovvoyi ajdodlari turdagi osimlik ozbekiston qizil kitobiga kiritilgan qoraqalpogiston hududi tropik bolmagan chol zonasida joylashganligi sababli osimlik qoplami zonalar boyicha ajralib turadi ustyurt platosi amudaryo deltasi qizilqum shimoli garbiy va qoldiq past toglar tabiiy geografik zonasi ustyurt land shafti gipsli shorxok va qumli chol bolib osimliklari gipsofit galofit va ozroq psammofitlardan iborat bu hududda dan ziyod yuksak osimlik turi mavjud amudaryo deltasida turdagi gulli osimlik osadi deltaning suv havzalarida aksincha osimlik turi kam asosan qalin toqay osimliklari va qamishdan iborat qizilqumning shimoli garbiy qismida katta maydonlarda siyrak ot butali cholga xos osimliklar kserofil boshoqlilar qorabosh efemerlar yulgun oq sak sovul osadi qoldiq toglarda osimlik turi nisbatan kop bu yerda turga mansub yuksak osimlik uchraydi hozirgi vaqtda qoraqalpogiston tabiiy osimliklaridan yem xashak ormon toqay xom ashyosi va dorivorlar sifatida yer maydonidan ming ga yay lov sifatida foydalaniladi qoraqalpogiston ormon toqay fondi ming ga maydonni egallaydi toqaylar asalarichilikda ham ahamiyatga ega respublikada dorivor osimliklarning turi mavjud hayvonot dunyosi ham xilma xil umurtqali hayvonlarning ga yaqin shu jumladan sut emizuvchilarning qushlarning dan ziyod sudraluvchilarning suv va quruqlikda yashovchilarning baliqlarning ga yaqin turi malum umurtqasiz hayvonlarning dan ortiq turi aniqlangan songgi yil ichida qoraqalpogiston hayvonot dunyosi ancha ozgarishlarga uchradi kopgina turlar soni qisqardi va ular noyob yoki yoqolib borayotgan turlar qatoriga kiritildi sut emizuvchilarning baliqlarning qushlarning sudraluvchilarning turi ozbekiston qizil kitobiga kiritilgan cholda sudralib yuruvchilardan kaltakesak ilonlar kemiruvchilardan yumronqoziq qumsichqon qoshoyeq yirik sut emizuvchilardan jayran bori tulki qushlardan saksovul soykasi burgut tuvaloq sofitorgay orgimchaksimonlardan chayon falanga va boshqa yashaydi toqaylarning hayvonot dunyosi nisbatan boy qirgovul ordak goz qoravoy loyxorak sut emizuvchilardan chiyabori toqay mushugi bori tulki tolay quyon qobon va boshqa ondatra iqlimlashtirilgan amudaryo va oroldan pilmay sazan taran laqqa baliq va boshqa ovlanadi bazi turlar yoqolib ketgan va sanoat ahamiyatini yoqotgan shu bilan birga qoraqalpogiston suv havzalarida baliqning yangi turi iqlimlashtirilgan respublikada maxsus qoriqlanadigan tabiiy hudud badaytoqay davlat qoriqxonasi saygoq va sudochye buyurtma qoriqxonalari tashkil etilgan qoriqlanadigan hududlarning umumiy maydoni ming ga aholisi asosan qoraqalpoq va ozbeklar shuningdek qozoq turk man rus tatar koreyslar va boshqa yashaydi aholining ortacha zichligi kmga kishi shahar aholisi qishloq aholisi davlat tillari qoraqalpoq va ozbek tillari etnik tarkibi qoraqalpoqlar ozbeklar qozoqlar boshqa millatlar dindorlari musulmon sunniylar yirik shaharlari nukus siyosiy ahamiyati boyicha toshkentdan keyin orinda tortkol taxiatosh xojayli qongirot chimboy qoraqalpogiston respublikasining joqorgi kengesi oliy davlat vakillik organi hisoblanadi qoraqalpogiston respublikasi joqorgi kengesi raisi qoraqalpogiston respublikasining eng yuqori lavozimli shaxsi hisoblanadi u bir vaqtning ozida ozbekiston respublikasi oliy majlis senati raisining orinbosari hamdir qoraqalpogiston respublikasi vazirlar kengashi davlat hokimiyatining oliy ijro etuvchi boshqaruvchi organi hisoblanadi qoraqalpogiston hududida odam songgi paleolit davridan yashay boshlagan miloddan avvalgi ming yillik ming yillik boshlarida aholi asosan amudaryo deltasi va orol kaspiy dengizlari yon atroflaridagi chollarda joylashgan miloddan avvalgi ming yillik oxirida bu hududda sugoriladigan dehqonchilik paydo bolgan miloddan avvalgi asrlarda qoraqalpogiston hududida qad davlatchilik markazlari yuzaga kelgan miloddan avvalgi asrda axomaniylar saltanati tarkibidan ajralib chiqqach yagona qad xorazm davlati tashkil topdi qoyqirilgan qala oybogir va burliqala shaharlari xarobalarini qazish vaqtida qad yozma yodgorliklar miloddan avvalgi asrga oid qoyqirilganqala va oqshoxonqalada qad tasviriy sanat va haykalta roshlik yodgorliklari topildi xorazmshoxdarning tuproqqala milodiy asr boshlari saroyi songgi antik dav rning eng ulkan yodgorliklaridan biri hisoblanadi asrda arablar olib kelgan islom dini zardushtiylik aqidalarini surib chiqardi asrlarda buyuk xorazmshohlar davlati garbiy osiyo va urta sharkda eng yirik va kuchli davlat edi asrda mogullar isti losidan song bu davlat parchalanib ketdi asrda xorazm oltin ordaning eng boy va madaniy viloyatiga aylandi qoraqalpogiston hududidan osiyodagi qoshni mamlakatlar dashti qipchoq va volga boyiga muhim savdo yollari otgan va xalqaro savdoda muhim ahamiyatga ega bolgan qoraqalpoqlarning eng qad etno genezi amudaryo deltasi va orolkaspiyboyi chollarida miloddan avvalgi asrlarda yashagan sak massaget qabilalari bilan bogliq asrlarda mahalliy aholi bilan turkiy qabilalar qisman aralashib ketgan asrlarda bijanak pecheneg va ogizlar muhitida qoraqalpoq millati shakllana boshladi chingizxonning bosqinchilik harakatlari vohani cholga aylantirgan amudaryo quyi oqimi atroflarida yashagan aholining koplab kochib ketishiga sabab bolgan qoraqalpoqlar garbga ozboy volga va ural tomonga kochib otganlar u yerda oltin orda tarkibida bolganlar ular rashiduddin asarida qavmi kulohi siyoh deb atalgan qoraqalpoqlarning aksariyat qismi asrning ortalarida sirdaryoning orta va quyi oqimlarida yashagan asrning orgalarida siyosiy voqealar yani qozoq xoni abulxayrxon qoraqalpoq yerlariga hujum qilishi oqibatida ular sirdaryo deltasidagi garbiy tarmogi janadaryo boylariga kochib otdilar va amudaryoning quyi oqimida yashovchi qoraqalpoqlar orol ozbeklari bilan birlashib markazi dastlab qongirot songra shohtemir hozirgi chimboy bolgan davlat orol mulkini tuzdilar qoraqalpoklar asosan chorvachilik dehqonchilik va baliq ovlash bilan shugullanganlar qoraqalpogiston bir qancha repressiyalarni boshdan kechirdi ikkinchi jahon urushi va urushdan keyingi yillarda osha davrlarda ananaviy jamoat xojalik va madaniy munosabatlar yoq qilindi bir necha on ming kishi qatagonga uchradi asosiy siyosiy partiyalari kasaba uyushmalari va boshqa jamoat tashkilotlari qoraqalpogistonda ozbekiston xalq demokratik partiyasining qoraqalpogiston respublikasi tashkiloti adolat sotsial demokratik partiyasining qoraqalpogiston respublikasi tashkiloti fi dokorlar milliy demokratik partiyasining qoraqalpogiston respublikasi tashkiloti ozbekiston tadbirkorlar harakatining liberal demokratik partiyasi qoraqalposhston respublikasi tashkiloti hamda kamolot yoshlar ijtimoiy harakatining qoraqalpogiston respublikasi tashkiloti faoliyat korsatadi dastlabki kasaba uyushmalari tashkilotlari asrning yillarida tashkil etilgan yilning avgust oyida qoraqalpogiston viloyat kasaba uyushmalari kengashi tashkil topgan yilning mart oyida kasaba uyushmalari kengashi qoraqalpogiston respublikasi kasaba uyushmalari tashkilotlari birlashmasi deb qayta nomlandi uning tarkibiga ishchi xizmatchilarning dan ortiq kasaba uyushmasi kiritilgan agrosanoat majmuasi avtotransport va pul xojaligi aloqa talim va fan sogliqni saqtash davlat muassasalari madaniyat mebel sanoati va kommunal xojalik korxonalari yoqilgienergetika geol va kimyo sanoati kichik biznes istemolchilar kooperatsiyasi savdo va tadbirkorlar qurilish va sanoat qurilishi materiallari qoraqalpoqlar etnogenezining qadimiy bosqichlari bizning eramizdan avvalgi vii iv asrlarda orol kaspiy sahrosi va amudaryo deltasining hududlarida yashab otgan sak va massagetlar qabilalari bilan bogliq vi viii asrlarda bu yerdagi aholi bilan turkiy qabilalar qisman qorishadilar viii x asrlarda bijanaklar va oguzlar orasida qoraqalpoqlarning shakllanishi boshlangan bijanaklar bir qismi irtishdan kelgan qipchoqlar bilan qorishib asta sekin ularning tilini qabul qila boshlagan qolyozma manbalarda rus yilnomalarida chyornie klobuki qavmi kulaxi siyax rashid ad din togrisida malumotlar berilgan qoraqalpoqlar sirdaryoning orta va quyi oqimlarida amudaryoning quyi qismida yashaganlar hamda orol ozbeklari bilan birgalikda davlat barpo etadilar orol hukmronligi uning poytaxti dastlab qongirot keyinchalik shaxtemir hozirgi chimboy tumani bolgan qoraqalpoqlar yarim kochmanchi chorvachilik va irrigatsion dehqonchilik hamda baliqchilik bilan shugullanadi qoraqalpogiston xojaligi rivojlangan respublika shunga qaramay o'zbekistoning dotatsiyon mintaqasi hisoblanadi qoraqalpogiston hududida foydali qazilmalardan gaz gaz kondensati neft qurilish va qoplama toshlar gips va ohaktosh keramzit sement kon ruda va kon texnika xom ashyosi olinadi sanoatida ishlov beruvchi va xom ashyo yetkazib beruvchi tarmoqlar mavjud bolib ular quyidagilardan iborat elektroenergetika yoqilgi sanoati kimyo va neft kimyosi mashi nasozlik va metallsozlik ormon yogochni qayta ishlash va sellyuloza qogoz un yorma va aralash yem poli grafiya sanoatlari taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi respublika va qoshni viloyatlarning elektr energiyasiga bulgan talabini qondiradi stansiyaning ortacha yillik quvvati mvt yilda qongirot tumanida ustyurtgaz korxonasining ishga tushirilishi bilan yoqilgi sanoati vujudga keldi yilda respublika buyicha mln mgaz va ming t kondensat yetkazib berildi yilda nukuskabel ishga tushirilishi bilan kabel sanoati vujudga keldi mustaqillik yillarida qongirot un zavodi tort koldon kichik novvoyxonalar va makaron ishlab chiqarish korxonalari bunyod etildi yirik sanoat korxonalari amudaryo tumanida paxta zavodi va ip pigiruv va toqimachilik fabrikasi beruniy tumanida paxta yog moy zavodlari toqi machilik korxonasi qungirot tumanida paxta un yorma zavodlari us tyurtgaz tortkol tumanida paxta un tortish zavodlari xojayli tumanida paxta yog moy tamirlash me xanika va gisht zavodlari chimboy tumanida paxta yog moy unyorma zavodlari ellikqala tumanida paxta zavodi elteks aksionerlik jamiyati va yuniver qoshma korxonasi shuningdek nukus shahrida vino zavodi poligrafiya kombinati kateks nukus non daunt korxonalari un yorma zavodi ta qurilish sanoati korxonasi va taxiatosh shahrida tamirlash mexanika va uyayorma zavodlari faoliyat korsatadi respublikada benzin kerosin dizel yonilgisi ohaktosh qoplama materiallar yigma temir beton buyumlari mebel ip tolasi paxta tikuvchilik mahsulotlari toqimachilik galantereyasi osimlik moyi gosht va gosht mahsulotlari non qandolatchilik va makaron mahsulotlari un yorma va boshqa ishlab chiqarish yolga qoyilgan qishloq xojaligi asosan paxtachilik gallachilik sholi va bug doy yetishtirish va chorvachilik gosht sut qorakolchilik dan iborat qishloq xojaligining yalpi mahsuloti hajmida paxta galla ekinlari chorva mahsulotlari ni tashkil etadi yilla umumiy ekin maydoni ming ga shundan ming ga maydonga donli ekinlar ming ga yerga paxta ming ga yerga sabzavot poliz ming ga yerga yemxashak ekinlari ekildi chorvachilik asosan gosht sut yetishtirishga ixtisoslashgan yilda barcha toifadagi xojaliklarda ming qoramol ming qoy va echki ming parranda ming ot boqildi qoraqalpogiston keng va turli tuman transport tarmogiga ega transport yoli havo avtomobil transportlaridan keng foidalaniladi yilda avtomobil yollarining umumiy uz km shu jumladan qattiq qoplamali yollar km bolgan yilda amudaryoga nukus va xojayli shaharlarini birlashtiruvchi avtomobil yolli koprik qurildi qoraozak miskin miskin gazochoq miskinbuzoqboshi temir yol qurib ishga tushirildi yilda temir yol uzunligi km ga yetdi nukusda trolleybus qat novi yolga qoyilgan nukus aeroporti yilda qurilib yilda rekonstruksiya qilingan soatda kishiga xizmat korsatadi yilda qoraqalpogistonda ozdunrobita ozbekiston amerika qoshma korxonasinkng uyali telefon tarmogi faoliyat boshlagan respublikada ta tibbiy muassasa orin am bulatoriya poliklinika muassasasi ularning tarkibida qishlok uchastka vrachlik punkti shahar va mahalla vrachlik punkti tuman markaziy kasalxonalariga qarashli poliklinika respublika va shahar hamda kasalxonalar bilan birlashgan poliklinika bolalar poliklinikasi respublika muassasalariga qarashli poliklinika bor yillarda qishloq vrachlik punkti nukus shahrida respublika akusherlik va ginekologiya ilmiy tadqiqot institutining filiali poliklinika bemorni qabul qilishga moljallangan qurildi qoraqalpogistonda ming vrach har ming aholiga vrach ming orta tibbiy xodim har ming kishiga faoliyat yuritadi har ming kishiga kasalxonalarda orin togri keladi aholiga ozbekiston respublika shoshilinch tibbiy yordam markazining nukus shahridagi filiali shuningdek tuman markaziy kasalxonasi va taxiatosh shahri kasalxonasi qoshidagi tez tibbiy yordam bolimlari xizmat korsatadi nukus shahrida ta shahar poliklinikasi oilaviy poliklinika sifatida faoliyat yuritadi keyingi yil ichida respublikada hamshiralik par varishi boyicha orin tashkil etilgan nukus shahrida yildan skrining markazi yildan esa bir smenada osmirni qabul qilishga moljallangan respublika osmirlar markazi ishlab turibdi respublikada toshkent pediatriya institutining filiali tibbiyot kolleji mavjud sanatoriy profilak toriy orin faoliyat korsatadi qoraqalpogiston sportchilari sportning kurash boks futbol ogir atletika voleybol basketbol ot sporti turlari va boshqa boyicha mamlakat muso baqalarida ishtirok etib kelmoqdalar qoraqalpogistonda stadion sport zali sport maydonchasi suzish havzasi tennis kortlari va boshqa sport inshootlari bor bir qancha qoraqalpoq sportchilar ozbekiston osiyo jahon sport musobaqalarida qatnashib goliblikni qolga kiritganlar yoki sov rinli orinlarni egallaganlar qoraqalpogiston sportchilari umid nihollari barkamol avlod studentlar universia dalarida muvaffaqiyatli qatnashib kelmoqdalar muaytay boyicha karra jahon chempioni erkin qutiboyev ogir atletika boyicha osiyo chempioni baxtiyor nurullayev olimpiada oyinlari kumush medali sovrindori sergey sirsovning nomlari mashhur osiyo oyinlarida boks boyicha alisher avezboyev futbol boyicha berdax allaniyazov eshkak eshish boyicha baxtiyor davletyarovlar goliblikni qolga kiritdilar respublikada xalqaro toifadagi sport ustalari sport ustaligiga nomzodlar toi fadagi sportchilar tayyorlanadi qoraqalpogistonda respublika tuman shahar nukus tarmoq gazetalari byulleten va jurnal nashr etiladi shulardan yiriklari yorqin karaqalpaqstan yildan vesti karakalpakstana yildan qaraqalpaqstan jaslari yildan amu tongi yildan us toz jolm garezsizlik xem nzam yildan davr kozgusi yildan madaniyat xem sport yildan amudaryo yildan vestnik yildan aral qmzlari yildan ilim xem jemiyet yildan saniyat yildan ekonomika xem bank yildan karakalpakstan yildan bilim xem ondiris jipek jolm yildan qoraqalpogiston radiosining eshittirishlari yil yanvarda boshlangan dastlab radioeshittirishlar qisqa axborotlar tarzida tashkil qilingan yilda ularning hajmi soatgacha yetkazilgan hozirgi kunda qoraqalpogiston radiosi kuniga soat hajmda eshittirishlar olib boradi qoraqalpogiston televideniyesi dastlab yil noyabrda efirga chiqdi ilk faoliyati davrida korsatuvlar kechki paytda soat hajmda berilgan hozirgi kunda ertalab soat va kechki payt soat dan yarim tungacha dam olish kunlari telekorsatuvlar olib boriladi qadimgi va boy tarixga ega qoraqalpoq folklorining asosini lirik va epik asarlarning barcha turlari tashkil etadi lirik janr asarlariga xalq marosim qoshiqlari yor yor xaujar joqlov yaramazon gulap san badik va boshqalar aytis aytishuv qoshiq bellashuvlar matal va maqollar masallar tez aytish epik janr asarlariga ertak tolgov terma dos tonlar kiradi dostonlar qoraqalpoq folklorining asosiy janri bolib tur qahramonlik lirik ijtimoiy maishiy tarixiy dostonlar ga bolinadi qoraqalpoqlarda keng tarqalgan doston alpamis dostoni shuningdek yedige qublon qirq qiz dostonlari mashhur qoraqalpoq mumtoz adabiyotining yirik namoyandasi shoir jiyen jirovning faoliyati muhim ahamiyatga ega ozining ulug tog posgan yel dostonlarida qoraqalpoqlarning xorazmga kochib kelish tari xini yozgan qoraqalpoqlarning turkistondan kochib kelishiga shoirning yana bir xush boling dostlar sheri bagishlangan yana bir shoir kunxoja sherlarida ozi yashagan davrdagi xalq hayotini tasvirlagan ajiniyazning ijodi asrda ijod qilgan qora qalpoq shoirlari orasida yetakchi orinni egallaydi uning asarlari alohida toplamlar sifatida qoraqalpoq ozbek qozoq va rus tillarida chop etilgan berdaq shoirning lirik satirik didaktik sherlari tarixiy dostonlari diqqatga sazovor shuningdek otesh alshinbay ogli kulmurot qurbon ogli omar sugirimbet ogli va boshqa shoirlarning sher doston va boshqa asarlari qoraqalpoq adabiyoti tarixida munosib orin egallaydi urushdan keyingi davrda sheriyat proza dramaturgiya bolalar adabiyoti adabiyotshunoslik va adabiy tanqidchilik rivojlandi osha davrda yozuvchi va shoirlardan i yusupov t jumamuratov b qaipnazarov b ismoilov x turimbetov o xojaniyozov t qaipbergenov k sultonov g seytnazarov t seytjonov j dilmurotov s pirjonov va boshqaning ijodi samarali boldi adabiy tarjimashunoslikka ham kop etibor berildi qoraqalpoq yozuvchilarining kop asarlari bazi adiblarning toplamlari ozbek rus qozoq tillariga tarjima qilindi oz navbatida boshqa xalqlar adabiyot vakillarining saylanma asarlaridan qoraqalpoq tiliga ogi rilgan tarjimalari nashr qilina boshlandi hozirgi zamon qoraqalpoq sheriyatini goyaviy mavzuli badiiy estetik jihatdan boyitishga i yusupov salmoqli hissa qoshdi yillarning yarmida k mambetovning xujdan o abdurahmonovning bosaga a otepbergenovning dozax ichida k rahmonovning oqibat sh seytovning xalqobod romanlari yaratildi sheriyatga oz ovoziga ega bolgan k karimov k reymov n toreshova m jumanazarova o seytayev o satbayev j xoshniyozov x dauletnazarov j izboskanov x ayimbetov kabi istedodli ijodkorlar kelib qoshildi teatr sahnalarida tragediya komediya tragikomediya janrlaridagi k rahmonovning laqqilar kasalxonada s jumagulovning ekstrasens kuyovingni berib tur k matmurotovning farzand m nizamovning noyob nusxa j xojanovning qoshnimning qizi asarlari qoyildi qoraqalpogiston adabiyotshunoslik faniga yillarda n dovqorayev k aymbetov i sagitov lar tomonidan asos solingan ularning davomchilari m nurmuhammedov n japakov s ahmetov k maksetov g yesemuratov j narimbetov k sultanov k mambetov t mambetniyazov k bayniyazov s bahodirova a paxretdinov va boshqalar qoraqalpoqlar sanatini organish xalqning uzoq otmishi bilan tanishishga imkon beradi uning izlarini antik davr memoriy yodgorliklari da mas tuproq qalaaatch xorazm sivilizatsiyasiga oid devoriy tasvirlarda korish mumkin qoraqalpoqlar sanatining sarchashmalari sharqiy yevropa va osiyo qad madaniyati bilan chambarchas bogliq qoraqalpoq ornamentlari kiyev yaqinidan topilgan kumushdan yasalgan tamgali belbog qadamalari fibullar va chakka halq alarida ham uchraydi bu tasodifiy emas chupki qora kulohlar qabilalari asrda kiyev rusining chegarasida yashagan chirikrabotpa topilgan zargarlik buyumlaridagi motivlarni qoraqalpoq ornamentining timsoli deb hisoblash mumkin qoraqalpoqlarda xalqning oziga xos etnik xususiyatlari gilam va kashta buyumlarida yaqqol aks ettirilgan ularga qoshni bolgan xalqtar orasidan qoraqalpoqtarda koproq turkman ornamenti va naqshlariga yaqinlik seziladi qoraqalpoq kigiz va namatlaridagi bezaklar juda qiziqarli bolib ularga naqsh tushirish texnikasi oziga xos qozoqlarnikidan farqli olaroq applikatsiya yoli bilan tushiriladi ularda bezaklar tolqin korinishida boladi bu juda qad ornament bolib suv ramzini bildiradi chunki qoraqalpoqlar qad dan daryo va kol boylarida yashab kelganlar ularda qadimdan movut va fil suyagi bilan qadama naqshli yogoch oymakorligi rivojlangan qoraqalpogiston hududida antik orta asr va yangi davrlarga oid memorlik yodgorliklari mavjud memorlik va tarixiy yodgorliklardan tasi royxatga olingan ulardan tasi arxeologiya memorlik va tasi monumental yodgorliklardir beruniy tumanidagi sulton uvays bobo p asrlar kechirmas bobo asrlar tortkol tumanidagi qalan dardag asrlar norinjon bobo asrlar majmualari xojayli tumanidagi mazlumxon sulu va mizdahqon asrlar qongirot tumanidagi beleuli asrlar davut ota maqbarasi moynoq tumanidagi hakim ota maqbarasi va qabristoni ellikqala tumanidagi ayozqala va ayozqala asrlar tuproqqala asr eng muhim yodgorliklardir qoraqalpogiston musiqa madaniyati uzoq tarixga ega bolib hozirgi kunda boy musiqiy folklor ogzaki ananadagi professional musiqa va shuningdek asrda rivoj topgan kompozitorlik ijodiyoti namunalariga egadir musiqiy folklor shakllar asosini qoshiqlar tashkil etadi xalq marosimlari bilan bogliq bir qancha janrlar mav sum marosim qoshiqlardan aydar aydar shamolni chaqirish dinii marosim yaramazan oilaviy marosim va maishiy qoshiqlardan yar yar heujar olen sinsiu joqlau va boshqalar uning eng qad qatlamini tashkil etadi badiiy mazmuniga kora xalq qoshiqlari ishqiy lirik tarpxiy marosim ayollar qizlar bolalar qoshiqtaridan iborat ularning aksariyati diatonik ladlarga asoslanib ohanglari melizmatik bezaklarga boy kuychanlik xususiyatlarga ega qoraqalpoqtarda islomdan oldingi madaniyat hisoblanuvchi ruhlarni chaqirish ular yordamida bemorlarni davolash uchun por xan parixon lar tomonidan ijro etilgan aytimlar ham saqtangan badik gulapsan folklor musiqasida ayollar qizlar ning changqobiz musiqasi yigit qizlarning teatrlashgan oyinqoshiqtari laparlari yagln baxar mavjud qoraqalpoqparning ogzaki ananadagi professional musiqasining markaziy qismini doston musiqasi egallaydi qoraqalpoq doston ijrochilari turga bolinadi jirovlar bax shilar va qissaxonlar ularning har biri oziga xos malum ijtimoiy siyosiy sharoitda yuzaga kelgan bolib bir biridan repertuarilagi dostonlar mazmuni ijro uslubi doyeton aptim kuylarn hamda muspqiy cholgu jorna vozligi jihatidan farq qpladi jirovlar faoliyati ananaviy ijodning eng qad qatlamiga mansub bolib qahramonlik dostonlarni qoblan sharyar yedige atpamis mas patsha tarixiy tolgovlarni ichki ovozda qobiz jorligila ijro etishadi baxshi baqsi lar ishqiy lirik va qahramonlik dostonlarni yusuf zulayha zauretlyir yusuf ahmet gorogli hamda mumtoz sheriyati asarlarini ochiq ovozda dutor va gijjak jorligila gohida bulamon ham qoshiladi ijro etishadi kuylar murakkabligi ifoza vositalar boiliti bilan jirovdan farq qiladi kissaxoplar kopincha savodxon shaxslar bolib xalq yignnlarida dostoi qulyozmalarini oqib yokn yoddan aytib berishadi ular sherlarni faqat oziga xos nuchq intonaiiyasiga yaqin aytim kui namattarga solib musiqiy cho pu jorligisnz ochiq ovozda ijro etishadi millny musiqa cholgulari qatoriga dostonchilarching cholgulari bolmish qobiz lutor gijjak girjek va bolamondai tashqari chapgqobiz qamish surnay va bolalar xushtagi iskirauik kiradi utmishda qoraqadpoklarda chindov l surnay karpay nogora dap doira kabi cholgularning mavjudligi haqida qahramonlik dostonlarida madumotlar sakdangan bularlan qobiz va d tor keng tarqalgan ularda mohir sozandadar tomonidan krrakalpoq mumtoz cholgu kuylari chalinadp ayniqsa dutor kuplari orasnda mu xalles nalish kabi tutjumip kunlar shaklan murakkab va pfoda vositalarining boyligi bilan ajralib turali qoraqalpoq ananaviy musiqa rivojlanishiga asrla nuraoullo jnrsv yerpolat jirov hoqnz jirov jumaboy jirpv qiyos baxshi hayratdinov japak baxish shomurotov yesjap baxshi qospolatop kenjaooi baxshi tilevmurotov qoraqalpogpston xalq artisti t qurbonov va salmoqli hissa qoshdilar musiqiy bilim sohasida bolalar musiqa maktablari nukusda musiqa koldeji madaniyat kolleji oliy oquv yurtlari nukus universiteti va boshqalar da musiqiy kafedralar faoliyat korsat oqda drama va teg trning e tement darida qoraqatpoq xalqnning urf odatlari va oppnlarida xatq dostonlari da xalq ustalarining ijodiyetida professionat soz ustalarining sanati irbek laqqi kampakat kampir davlat laqqi tinnmqiz da mujassamlashgan asrda masxarabozlarning sanati keng tarqalgan asr boshlarpga kelib teatr professionaz sanat darajasida shakllanli yil tortkolda musiqali drama teatrp tashkil etildi keyinchashk unga k s stanislavskiy yilda berdaq nomi berildi undan tashqarp respublikada qoraqalpoq teatri yilla tuzilgan s xojaniyozov nomidagi davlat yosh tomoshabinlar teatri va yildan davlat kogirchoq teatri faoliyat korsatmokdakinosi i fevralda nukusda ozbeknston ilmiy ommabop va hujjatli fnlmlari toshkent kinostudiyasining qoraqalpoq filiali ochildi yilning ortalariga kelib yosh qoraqalpoq kino sanati rivojlana boshladi yil aprelda ushbu filial bazasida nukus shahrida qoraqalpoq film kinostudiyasi vujudga keldi t kalimbetovning qalpoqcha qaytish kabi dastlabki badiiy qisqa metrajli filmlari yara tildi a sultonov ssenariysi asosida elim degan er edi ayriliq kabi hujjatli filmlari ekranga chiqli ekologiya afgon urushi x okayli arxitekturasi mdh prezidentlarining uchrashuvi mavzularida filmlar yaratildi yilda ishlangan ona filmi buxoro kinofes tivalining maxsus mukofotiga sazovor boldi yil iyul oyida ins bruk shahri avstriya da otkazilgan xalqaro kinofestivalida otabegi hujjagli filmi qatnashdi yil noyabr oyida gollandiyada otkazilgan yuga xadqaro kinofestivalida qagnashgan quduq hujjatli filmi shu oyning ozida bilbao ispaniya shahrida otkazilgan xalqaro kinofestivalida festivalning eig yaxshi rejissura uchun kumush sovriniga ega boldi respublikaning tashqi savdo aylanmasi yil uchun ming aqsh dollari yoki yil darajasidan ortiq jumladan eksport ming aqsh dollari yoki n darajasidan ortiq import ming aqsh dollari yoki yildarajasidan kop eksportdagi asosiy orinni paxta tolasi egallaydi uning ulushi umumiy eksportga nisbatan shundan uzoq xorij mamlakatlariga eksport va yaqin mamlakatlarga ni tashkil qiladi import strukturasida asosiy ulush mashina va asbob uskunalari kimyo mahsulotlari qora va rangli metallar oziq ovqat mahsulotlari ga togri keladi qoraqalpogiston qizilqum sahrosining shimoliy garbiy qismini ustyurt platosining janubiy sharqiy qismini amudaryo deltasini egallaydi orol dengizining janubiy qismi qoraqalpogiston hududida joylashgan mamuriy hududiy qurilishi tumandan iborat amudaryo beruniy qoraozak kegeyli qongirot qanlikol moynoq nukus taxtakopir tortkol xojayli chimboy shumanay ellikqala nukus va taxiatosh shaharlari hamda tumanlarga qarashli shaharlar elat va qishloqlardan iborat fargona viloyati  ozbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat yil yanvarda tashkil etilgan respublikaning sharqida fargona vodiysining janubida joylashgan shimoldan namangan andijon viloyatlari janub va sharqdan qirgiziston garbdan tojikiston respublikalari bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi ming kishi tarkibida tuman shahar beshariq margilon rishton fargona yaypan quva quvasoy qoqon hamza shaharcha qishloq fuqarolari yigini bor markazi  fargona shahri fargona viloyati ozbekistonning qadimgi madaniyat ochoqlaridan biri viloyat hududida topilgan tosh davri manzilgoxlari va qoyatoshlariga solingan suratlar vodiyda odamlar eng qadimgi davrlardan beri yashab kelganliklaridan darak beradi fargona viloyatining tosh davri yodgorliklarini yil a p okladnikov rahbarligidagi arxeologiya otryadi organgan vodiyning sharqiy qismidagi qayroqqum xojagor va uchqorgon makonlaridan mustye davriga oid tosh qurollar topildi vodiyning garbiy qismidagi qadimgi tosh davri madaniyatiga oid manzilgohlar mustye davridagi qalacha jarqoton va qapchigay tosh qurollar ishlash ustaxonalari topilib organildi yil birinchi marta markaziy fargonadan mezolit davriga oid mikrolit tosh qurollari topildi shuningdek markaziy fargonadagi uzunkol va tayloqkol atroflaridan mezolit va neolit davrlariga oid ta manzilgoh borligi aniqlandi sox vohasidagi gor va ungurlar selungur eshma obishir sur bel zim ovikambar bogishim va boshqalar royxatga olindi obishir gorlaridagi madaniy qatlam yaxshi saklangan gorlarni qazish jarayonida mezolit davriga oid tosh qurollar xayvon suyaklari topilgan bular osha davr turmushini organish imkonini beradi otroq dehqonchilik chorvachilik bilan shugullangan chust madaniyatiga oid manzilgohlardan topilgan yodgorliklar fargona vodiysini organishda muhimdir u yerda ishlab chiqarish kuchlari va xojalikning taraqqiyoti jez davrining oxirida dehqonchilik qabilalarining ijtimoiy tuzumida ozgarish yuz berishiga natijada ibtidoiy tartiblar tugab jamiyatdagi tabaqalanishga olib kelgan rozgor anjomlarida xususiy mulkchilik kurtaklari kozga tashlanadi arxeologik tekshirishlar natijasi fargona viloyatida qadimdan odamlar yashab ovchilik dehqonchilik chorvachilik bilan shugullanganligidan kishilik jamiyatining keyingi bosqichlarida esa madaniyat rivojlana boshlaganligidan dalolat beradi fargona viloyatining shimoliy qismini qoraqalpoq va yozyovon dashtlari egallagan janubdan olay tizmasidan oqib tushadigan daryolarning yoyilmalari bilan oralgan janubda adirlar olay tizmasining tog oldilari bilan almashinib turadi fargona viloyati yuqori seysmik zona qisoblanadi iqlimi kontinental qishi birmuncha yumshoq bazan havo juda sovib ketadi yanvar oyining ortacha harorati  °c iyulniki °c eng past harorat °c eng yuqori harorat °c vodiyning garbida esadigan kuchli qoqon shamoli iqlimga salbiy tasir etadi shamolning tezligi sekundiga bazan m ga yetadi janubi sharqida yozda garmsel esadi yiliga garbida mm dan qoqon atrofi sharqiy qismida mm gacha tog yon bagirlarida mm gacha yogin tushadi asosan bahorda yogadi vegetatsiya davri kun viloyatning shim garbiy chegarasi boylab sirdaryo oqadi olay tizmasidan isfara sox shohimardon isfayramsoy boshlanadi daryolar muzlikqor suvlaridan toyinadi iyul avgustda tolib oqadi daryo suvlari sugorishga sarflanadi asosan boz tuproq va otloqi botqoq tuproklar keng tarqalgan adirlarda aksari och va tipik boz tuproqlar sirdaryo terrasalarida allyuvialotloqi tuproqlar viloyatning shimoliy qismida shorxok otloqlar va ajriqli otloqlar mavjud markaziy fargonadagi shorxoklarda turli xil shora osadi yerlarining kattagina qismi ekinzor vohalarda terak tut qayragoch daryo vodiylarida keng bargli ormonlar va archazorlar bor yovvoyi hayvonlardan sirdaryo toqayzorlarida qobon adir va olay tizmasi tog oldilarida bori tulki chiyabori quyon borsiq jayra yashaydi ondatra nutriya iklimlashtirilgan qushlar sudraluvchilar kop suv havzalarida marinka usach zogora baliq karp oq amur dongpeshona baliqlar bor aholisi asosan ozbeklar shuningdek tojik rus qirgiz tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi aholining ortacha zichligi km ga kishi shahar aholisi ming kishi qishloq aholisi ming kishi fargona viloyati respublikaning sanoati rivojlangan viloyatlaridan viloyatda ta yirik sanoat korxonasi mavjud sanoatining yetakchi tarmoqlari yoqilgienergetika kimyo mashinasozlik qurilish materiallari paxtani tozalash va qayta ishlash yengil va oziqovkat sanoati va boshqa energetika bazasi asosan issiqlik elektr styalardan iborat bolib eng yiriklari fargona qoqon issiqlik elektr markazlari quvasoy issiqlik elektr styasi barcha styalar orta osiyoning yagona energetika tizimiga birlashtirilgan kimyo sanoatining eng yirik korxonalari fargona va qoqon shaharlarida joylashgan azot ishlab chiqarish birlashmasi kimyoviy tolalar furan birikmalari kimyo zavodlari qoqon superfosfat zavodi va boshqalar shular jumlasidandir viloyatda fargona neftni qayta ishlash zavodi joylashgan qurilish materiallari sanoati rivojlangan quvasoydagi sement zavodi respublikada ishlab chiqariladigan sementning tortdan bir qismidan koprogini beradi quvasoyda shifer gisht va boshqa qurilish materiallari shisha va chinni idishlar zavodlari ishlab turibdi qoqondagi elektromash tekstilmash va boshqa metallsozlik zavodlarida sanoatning boshqa tarmoqlari uchun asbobuskunalar ehtiyot qismlar ishlab chiqariladi oziq ovqat sanoati yil sayin rivojlanmoqda bu tarmoq korxonalarida turli nav yoglar un non makaron konserva va boshqa mahsulotlar ishlab chiqariladi viloyatda qoshma korxona mingdan ortiq kichik korxona faoliyat korsatadi fargona shahrida nodira psmk polina margilonda margilon tongi va qoqonda zilola kichik korxonalar ozsalaman kabulfargona besteks ishonch qoshma korxonalari ishlab turibdi qishloq xojaligining asosiy tarmoklari  paxtachilik gallachilik pillachilik bogdorchilik va chorvachilik viloyatdagi barcha ekin maydoni ming ga shu jumladan ming ga yerga don ming ga yerga paxta shuningdek texnika ekinlari ming ga yerga sabzavot va poliz ekinlari ming ga yerga ozuqa ekinlari ekiladi ming ga yaylovlar haydaladigan yerlarda asosan obikor dehqonchilik bilan shugullaniladi paxta bugdoy sholi makkajoxori arpa kartoshka sabzavot va poliz maxsulotlari yetishtiriladi boglarda koproq orik ostiriladi anor anjir olma xurmo kop tokzorlarda yuqori navli uzumdan mol hosil olinadi sugoriladigan yerlar viloyat hududidan otuvchi katta fargona va andijon kanallari janubiy fargona kanali shohimardonsoy margilonsoy sox isfayramsoy shuningdek karkidon korgontepa suv omborlari yordamida sugoriladi viloyatda mingdan ortiq fermer xojaligi shirkat xojaligi xojaliklararo korxonalar parrandachilik fabrikasi mavjud chorvachilikda qoramol qoy va echki parranda boqiladi viloyat jamoa va shaxsiy xojaliklarida ming qoramol shu jumladan ming sigir ming qoy va echki ming parranda bor temir yol uzunligi km avtomobil yollarining uzunligi ming km shu jumladan qattiq qoplamali yollar ming km asosiy yonalishlari toshkent  qoqon  andijon margilon  qoqon  navoiy qoqon  margilon  quva fargona shahrida yirik aeroport ishlab turibdi viloyatda oliy oquv yurti bolib mingdan ortiq talaba umumiy talim maktabi mingga yaqin oquvchi gimnaziya ming oquvchi litsey ming oquvchi musiqa va sport maktablari ishlab turibdi xalq talimi sohasida chet el investorlari bilan aloqa boglanib mersi ko jamgarmasi osiyo taraqqiyot banki yaponiya grantlar dasturi asosida kompyuter va boshqa jihozlar olindi viloyat sportchi oquvchilari yillardagi umid nihollari sport musobaqalarida va orinlarni egalladilar fargona viloyatida kasbhunar kolleji akademik litsey faoliyat korsatadi shuningdek teatr madaniyat uylari muzey klub muassasasi ommaviy kutubxona ming nusxa asar aholiga xizmat korsatadi viloyatda yilda fargoniyning yillik yilda burhoniddin marginoniyning yillik yubileylari otkazildi fargona viloyatida universiada sport musobaqalari otkazildi yildan boshlab viloyatda sportning suv polosi va sinxron suzish turlari yolga qoyildi seksiyalar tashkil etildi mavjud sport federatsiyalaridan tashqari qol topi turon milliy yakka kurashi sinxron suzish armrestling kabi sport turlari boyicha sport federatsiyalari tuzildi fargona viloyatia jami sport inshooti mavjud shuningdek fargona olimpiya zaxiralari sport kollejida dastlabki sport inshootlari ishga tushirildi yoshlar madaniyat va sport majmuasi fargona markaziy stadioni istiqlol tennis majmuasi ot sporti maktabi kimyogar sport majmuasi faoliyat korsatadi sportning yunonrim qol jangi taekvondo karate shaxmat shashka boks belbogli kurash milliy kurash turon milliy yakkakurashi yengil atletika mini futbol voleybol turlari rivojlangan viloyat sportchilari yilda xalqaro sport musobaqalarida ishtirok etib oltin va kumush medallarga sazovor bolishdi ayniqsa koreya respublikasida otkazilgan boks boyicha yoshlar ortasidagi jahon chempionati qozogistonda armrestling yaponiyada baydarka va kanoe filippinda boks boyicha otkazilgan osiyo chempionatlarida viloyat sportchilari muvaffaqiyatli ishtirok etishdi yengil atletika boyicha otkazilgan respublika sport musobaqalarida viloyat vakillari ye tunguskova va z abdullayevalar qatnashib respublika terma jamoasi tarkibiga kiritildi ogir atletika boyicha respublika chempionatida ye sisoyeva oz vazni boyicha golib boldi shuningdek ye sisoyeva va b toshpolatovalar yilda aqshda talabalar ortasida ogir atletika boyicha otkaziladigan chempionatga nomzod etib kiritildi nogironlar ortasida stol tennisi boyicha otkazilgan ozbekiston chempionatida a ismatullayev golib bolib jahon chempionatida ishtirok etish uchun respublika terma jamoasi tarkibiga kiritildi yilning avgust oyida afinada otkazilgan yozgi olimpiya oyinlarida fargona viloyatining sportchisi ishtirok etdi yilda viloyatda basketbol boyicha xalqaro mersiko turniri milliy va belbog kurashi boyicha hazrat ali hamda temirjon va hamid polvonlar xotirasiga bagishlangan xalqaro turnirlarda respublika viloyatlari dan ortiq xorijiy davlat polvonlari katnashdi yil davomida otkazilgan sport musobaqalarda ishtirok etib viloyat sportchilari dan ortiq medallarni qolga kiritishdi sportchi sport ustasi normasini bajardi fargona zamini koplab istedodlar beshigi bolgan qoqon tarixiga oid bazi manbalarda asrda fargonada yozma adabiyot namunalari bolganligi qayd etilgan abu tayyi hoqandiy asrlar ijodi haqidagi malumotlar buning yaqqol dalilidir biroq orta asr fargona viloyati adabiyoti haqidagi manbalar juda kam asrdan boshlab fargona vodiysi xususan qoqonda fan adabiyot va sanat rivoj topganligini korish mumkin qoqon xonligi tashkil topishi markazlashgan davlat sifatida faoliyat yuritishi xonlik hududida oziga xos adabiy muhitning shakllanishiga imkoniyat yaratdi bu davrda huvaydo shoxiy akmal nizomiy hoqandiy kabi adabiyot namoyandalari ijod qildilar huvaydoning devoni tarkibiga kirgan sherlar va rohati dil dostoni xalq orasida mashhur bolgan asrda ushbu hududda qoqon adabiy muhiti nomi bilan malum bolgan adabiyot ravnaq topdi ushbu muhitning tashkilotchisi qoqon xoni muhammad said amir umarxon saroyiga ga yaqin ijodkorni jalb etib ularning ijod qilishi uchun moddiy va manaviy sharoit yaratib berdi xonning ozi ham amiriy taxallusi bilan sherlar devonini yozdi umarxon davrida ado fazliy xoziq hijlat vazir maxmur nodir goziy madan miriy nodira uvaysiy mahzuna gulxaniy mushrif dabir ravnaq umidiy jadid mahzun zokir fayziy vahmiy kabi ijodkorlar shuhrat qozonganlar keyinroq umarxonning ogli qoqon xoni muhammad alixon madalixon ham xon taxallusi bilan sherlar yozgan layli va majnun dostonini yaratgan ushbu davr adabiyotining namunasi sifatida abdulkarim fazliyning umarxon topshirigi bilan zamondosh shoirlar haqida ozbek va fors tillarida sheriy yosinda yozilgan majmuai shoironi umarxon tazkirasi gulxaniyning zarbulmasal asari xoziqning yusuf va zulayho nodir uzlatning haft gulshan dostonlarini aytish mumkin ayol ijodkorlarning mavqei baland bolganligini takidlash lozim qoqon malikasi umarxonning zavjasi mohlaroyimning nodira maknuna taxalluslari bilan ijod etgan ozbek va fors tillaridagi sherlari alohida devonga jam bolsa jahonotin uvaysiyning devoni voqeoti muhammad alixon shahzoda hasan va shahzoda husayn dostonlari mahzunaning gozal sherlari adabiyotimiz xazinasidan munosib orin olgan fargona viloyati adabiyotining bu davrdagi yana bir xususiyati kop sonli tarixiyadabiy asarlarning yaratilganligidir songgi tadqiqotlardan malum bolishicha shu davrda birgina qoqon xonligi tarixiga oid ga yaqin sher va nasriy asarlar yaratilgan sheriy uslubda yaratilgan bunday asarlar sirasiga fazliyning shahnomai umarxon mutribning shahnomai devona mutrib andalibning shahnomai devona andalib uvaysiyning voqeoti muhammad alixon dostonlari imomali qori qunduziy  komiyning taniqli kishilar tavalludi vafoti va qoqon tarixiga oid turli voqea  sanalarning sheriy tarixlari jamlangan tavorixi manzuma kabi asarlari kiradi tarixga oid nasriy asarlar qatorida esa hakimxon toraning muntaxab uttavorix mulla avaz muhammad attorning tuhfat uttavorixi xoniy mushrifning shahnomai nusrat payem mulla niyozmuhammad hoqandiyning tarixi shohruhiy mirzo olim mushrifning ansobus salotin va tavorixi xavoqin muhammad amin domulloning tuhfat uttavorix abdugafur hoqandiyning zafarnomai xudoyorxon maqmud hakim yayfoniyning xullas uttavorix muhammad aziz margiloniyning tarixi aziziy va boshqa asarlarni keltirish mumkin tasavvufiy adabiyot namunalaridan azim xoja eshon azimiyning muroduloshiqin devoni abdulaziz majzubning devoni va tazkiraulavliyo asari asrning yarmi salohiddin soqibning malumoti soqibiy risolasi asrning yarmi etiborga loyiq asrda qoqon shahri va uning atrofida dan ziyod shoir va adiblar devon tuzishgan umarxon muhammad alixon va nodirabegim davrlarida qoqonda xushxat xattotlarni yigib moddiy jihatdan taminlab sharq adabiyotining koplab nodir asarlari kochirtirilib kopaytirilgan shulardan eng kop kochirilganlari jomiy navoiy bedil fuzuliy va amiriy asarlaridir malumotlarga kora amir umarxon lutfiy navoiy va amiriy devonlari jamlangan gozal xatli oltin bezakli muhabbatnoma majmuasini usmonli turk sultoniga hadya tariqasida jonatgan fargona viloyati adabiyotida sharq mumtoz sheriyatining deyarli barcha janrlarida samarali ijod qilindi badiiyat va goya mavzular rangbarangligi bu davr adabiyotiga xos xususiyatlardan biri ekanligi asarlardan malumdir bu jihat asrning yarmi  asr boshlari adabiyotida ham yaqqol korinadi ushbu davrda pisandiy qoriy muqimiy muhayyir furqat zavqiy gurbat rojiy muhsiniy haziniy mahjur muqyi zoriy sirojiy jaloliy yoriy ibrohim davron mirzoi hoqandiy nasimiy xoqandiy hamza hakimzoda niyoziy va boshqa samarali ijod qildilar bu davr adabiyotining yorqin namoyandalaridan muqimiy ijodidagi xalqona lirika bilan hajviy yonalish oziga xos maktabni yaratgan bolsa furqat ijodidagi serohang misralar va marifatparvarlik ruhidagi sherlar haziniy ijodidagi sufiyona istilohlarga boy purhikmat sherlar qoriy lirikasidagi jozibadorlik hamza ijodidagi ijtimoiy ruh bu davr adabiyotining ravnaqidan dalolat beradi ayol ijodkorlardan dilshod barno anbar otin samarbonu kabi shoiralarning ijodi qam samarali boldi milliy uygonish davri adabiyoti  jadidchilik yonalishida ijod qilgan va marifatchilik harakatida faol ishtirok etgan ijodkorlar sirasiga ibrohim davron hamza hakimzoda niyoziy mirzo xayrullo hoqandiy ashurali zohiriy polatjon qayyumiy kabilarni kiritish mumkin i davronning ashori nisvon sherlar majmuasi hamzaning milliy qoshiklar uchun milliy sherlar toplami m x hoqandiyning axloqi zamima yigirma hikmat asarlari va boshqa osha davr adabiyotining mahsullaridir p kayyumiyning asrning yarmida yaratgan tazkirai qayyumiy qoqon tarixi va adabiyoti va tazkirai shuaro asarlari ham etiborga loyiq asr hozirgi zamon ozbek adabiyotining koplab vakillari ham fargona viloyati adabiyotining qaldirgochlaridir abdulla qahhor sobir abdulla charxiy xusayn shams amin umariy shokir sulaymon adham rahmat ibrohim rahim xudoyberdi toxtaboyev anvar obidjon kabi shoir va yozuvchilar shu zamin farzandlaridir asrning yillarida yoldosh sulaymon oxunjon hakimov anvar yusupov a muqimov habibullo said gani komil jora ormon omonov alisher ibodinov bahodir iso ismoil mahmud nurullohoji qoqondiy enaxon siddiqova saydali odilov zuhra aliyeva matluba dehqon qizi ilmer nazarov abdulhamid muxammadiyev nosir zohid va boshqalar oz ijodlari bilan elga tanildilar mustaqillik yillarida nabijon boqiy nurulloh muhammad raufxon sayd anvar farida afroz iqbol mirzo abdurahmon jora mirza karim gulbahor otabek rustambek ogli muxtasar tojimamatova ozoda toraqulova kabi ijodkorlar yetishib chiqdilar fargona viloyatida ozbekiston respublikasi ijodiy uyushmalari yozuvchilar rassomlar jurnalistlar memorlar va boshqa ning viloyat bolimlari faoliyat korsatib kelmoqda viloyatda ta jurnal ta gazeta shu jumladan viloyat gazeta fargona haqiqati ferganskaya pravda shahar va tuman ta tarmoq hamda ta xususiy gazetalar chop etiladi fargona viloyatida radioeshittirishlar yilda efirga uzatila boshlagan viloyat radiosi orqali ozbek tojik va rus tillarida kuniga soat eshittirishlar beriladi viloyat televideniyesi oz korsatuvlarini yil dekabrdan namoyish eta boshladi osha paytlarda haftasiga soat korsatuvlar berilgan fargona viloyati televideniyesi haftalik korsatuvlari soatni tashkil etadi korsatuvlar ozbek tojik va ingliz tillarida olib boriladi undan tashqari ruxsot trk margilon tohir bagdod tv telekanallari hamda sox muloqot telestudiyalari faoliyat korsatadi fargona viloyatida asosiy hisoblangan qoqon memorligining shakllanishi asrdan boshlanadi bu yerga dastlab buxorodan bir guruh binokorlar taklif etildi ular madrasa masjid maqbara karvonsaroy koprik va boshqa binolarni bunyod etdilar hozirgacha shaharda saqlangan memoriy yodgorliklardan eng qadimgisi madrasai mir nomi bilan xalq orasida mashhur bolgan norbotabiy madrasasidir asr oxiri bu madrasa qoqon hukmdori norbotabiy hukmronligi davriga oid undan tashqari daxmai shohon daxmai modarixon memoriy majmualari asrning yillari miyon hazrat yil kamol qozi yil madrasalari orda yil qoqon xoni xudoyorxon tomonidan qurilgan jome masjidi asr oxiri  asr boshlari kabi memoriy yodgorliklar saqlangan namangan viloyati ozbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat yil martda tashkil etilgan yil yanvarda andijon va fargona viloyatlari tarkibiga qoshib yuborilgan yil dekabrda kayta tashkil etildi namangan viloyati respublikaning sharqida fargona vodiysining shimoli garbiy qismida tyanshan tog tizmasi tarmoklari qurama va chatqol toglarining yon bagrida joylashgan shimoliy va shimoli sharkdan qirgiziston respublikasining jalolobod viloyati jan sharqsan andijon janubidan fargona shimoliy va shimoli garbdan toshkent viloyati va tojikistonning sugd viloyati bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi ming kishi namangan viloyatida qishloq tumani kosonsoy mingbuloq namangan norin pop toraqorgon uychi uchqorgon chortoq chust yangiqorgon shahar namangan kosonsoy pop toraqorgon uchqorgon chortoq chust haqqulobod shaharcha jomashoy toshbuloq navbahor oltinkon uygursoy chorkesar xalqobod uychi onhayat yangiqorgon oqtosh qishloq fuqarolari yigini bor markazi namangan shahri viloyat hududining asosiy qismi sirdaryoning ong sohilida keng fargona vodiysida joylashgan yer yuzasi asosan tekislik bolib shimoliyda qator tepaliklar va chatqol hamda qurama toglari bilan oralgan balandligi m tog va adirlar tor vodiylar vohalar tortlamchi geologik davrning katta kichik daryolari va irmoqlarning faoliyatidan hosil bolgan viloyat hududi geologik faol zonada joylashgan va ballgacha zilzilalar bolib turadi keng maydonni egallab yotgan va dehqonchilik obyekti bolgan qoraqalpoq choli neogen davrida paydo bolgan foydali qazilmalardan chodak oltin koni tog kvarsi sur ma mis neft gips ohaktosh va boshqa qurilish materiallari shifobaxsh mineral suvlar chortoqda topilgan chust pop yer osti suvining issiqligi ° m dan chiqadi suv tarkibida yod va brom bor chodaksoydan m chuqurlikdan ° issiklikdagi vo dorod sulfidli suv chiqadi chortoq shahand kosonsoy uchqorgon suvlari ozining minerallanish darajasi va harakteri boyicha mashhur matsesta chakrak tal suvlaridan qolishmaydi yer osti suvlari tog adir tog oldi botiqlarida va yoyilmalarda yirik toshli shagalli va qumli qatlamlarda joylashgan sirdaryoga yaqin zonalarda yer osti sizot suvlari mavjud ikli mi keskin kontinental yozi uzok issiq qishi qisqa nisbatan sovuq yillik ortacha temperatura ° yanvarda temperatura ° gacha pasayadi iyunda ° ga yetadi vegetatsiya davri kun viloyatning turli qismlarida yogin miqdori turlicha namanganda ortacha yillik yogin miq dori mm garbida mm sharkiy tumanlarida mm tog etaklarida mm yoginning eng kop kismi bahor va kuzda yogadi daryolari yogindan toglardagi qor va muzliklardan suv oladi namangan viloyatida dare va soy koplab mavsumiy soylar mavjud eng katta daryosi sirdaryo u norin va qoradaryoning qoshilishidan hosil boladi norin va sirdaryoga chatqol toglaridan oqib tushadigan pochchaotasoy chortoksoy chustsoy olmossoy chodaksoy govasoy kosonsoy namangansoy kabi sersuv tog daryolari kuyiladi kosonsoy chortoq eskiyer suv omborlari oxunboboyev shimoliy fargona katta namangan kanallari qurilgan bahor va yoz boshlarida sodir boladigan sel hodi salaridan saqlanish uchun sel omborlari barpo qilingan tuproklari pro lyuvial otloq otloqi botqoq och tusli boz ayrim joylarda shorxok och tusli qongir jigarrang adirlar qumtosh mergel lyoss va chagirtoshlar bilan qoplangan bahorda efemer osimliklar osadi chorva mollari boqiladi tekislik qismlarida boz kongir tuproqlar qadimdan dehqonchilik qilib kelingnidan tabiiy holati ozgargan va unumdorligi oshirilgan kosonsoyda tipik va qoramtir boz tuproq namangan uchqorgon chust tumanlarida och boz tuproq tarqalgan tekislik qismining ekin ekilmaydigan yerlarida shora shuvoq lola otquloq sirdaryo boylarida betaga astragal va boshqa osadi toglarda archazorlar yovvoyi olcha olma va yongoqzorlar uchraydi toglarning baland qismi subalp otloklari yozgi yaylovlardan iborat namangan viloyatida deyarli ormon yoq namangan mevali ormon kochatzori va namangan ormon kochatzori mavjud chol va adirlar ozlashtirilib yuborilgandan bori tulki qobon yumronqoziq kam uchraydi toglarda tog takasi sugur bor adirlarda kalamush dala sichqoni echkemar tipratikan chol toshbaqasi turli xil ilon va kaltakesak kop qushlardan burgut kaklik va boshqa bor qorabovur yovvoyi ordak va boshqa ovlanadi dare soy va boshqa suv havzalarida har xil baliq yashaydi ondatra keng tarqalgan pochchaotasoy govasoyda qunduz ham uchraydi namangan viloyati xududining intensiv ozlashtirilishi oqibatida sudralib yuruvchilar qushlar sut emizuvchilar baliklarning kop turlari kama yib bormoqda aholining asosiy qismini ozbeklar tashkil etadi shuningdek tojik kirgiz rus tatar ukrain ozarbayjon yahudiy belorus arman qozoq va boshqa millat vakillari ham jami millat yashaydi aholi zichligi ortacha km ga kishi qishloq aholisi ming kishi shaharliklar ming kishi olmosning tarixi milodiy asrlarga borib taqaladi o'sha kezlarda olmosda atrofidagi qabila yashagan asosiy mashg'ulotlari dehqonchilik va chorvachilik bo'lgan aholi o'sha kezlarda tog' atrofida soy va buloqlar atrofida yashagan namangan viloyati respublika ishlab chiqarish va madaniy taraqqiyotida yetakchi orinlardan birini egallaydi viloyat sanoatining asosiy tarmoqlari mashinasozlik elektrotexnika kimyo paxta tozalash oziq ovqat sanoatlari namangan viloyatida dan ziyod sanoat korxonalari mavjud eng yirik sanoat korxonalaridan mashinasozlik avtomobillarni tuzatish gisht yog ekstraksiya paxta tozalash oziq ovqat vino zavodi pivo kombinati namangan salqin ichimliklari rohat namangankonserva shirinlik kosonsoykonserva korxonalari kimyo elektroterm ishlab chiqarish birlashmasining yetakchi korxonasi ipak gazlamalar kombinati badiiy buyumlar fabrikasi va h k kichik shirkat qoshma korxona faoliyat korsatmoqda shular orasida navroz ozbekistonkanada shohi sozana nestle ozbekiston shams ltd hyp ohangar chust pichogi namanganshina kosonsoy tekmen popfen silk road kasmir deri namanganqogoz yanis iv ozbekistan rossiya kemtosh shifo korxonalari ozbekistonxitoy channa tekstil qoshma korxonasi ozbekistanturkiya ko sonsoytekstil va boshqa bor viloyat qishloq xojaligining asosiy tarmoqlari donchilik paxtachilik sabzavotchilik bogdor chilik va uzumchilik gosht sut chorvachiligi pillachilik namangan viloyati mamlakatda yetishtirilayotgan pax taning ini beradi gallakorlik polizchilik tokchilik sabzavotchilik ipakchilik va chorvachilik rivojlangan tekislikdagi sugoriladigan tu manlarda chorvachilik asosan kora mol tog oldilaridagi tabiiy otloqlarda qoy va echki jumladan mayin junli boqiladi qishloq xojaligida foydalaniladigan yerlar maydoni ming ga shundan haydaladigan yerlar ming ga yaylovlar ming ga bog va kop yillik daraxtzorlar ming ga tokzorlar ming ga ni tashkil qiladi don ekinlari ming ga paxta ming ga kartoshka ming ga sabzavot ming ga poliz ekinlari ming ga ozuka ekinlari ming ga maydonni egallaydi ga ormonzor ming ga tutzor bor yerning meliorativ holatini yaxshilash maqsadida ming km kollektor drenaj tar moklari qurilgan viloyatning hamma tumanlarida sugoriladigan maydonning asosiy qismida paxta va don ekinlari ekiladi namangan viloyatida shirkat xojaligi ming dexdon xojaligi ming fermer xojaligi bor jamoa va xususiy xojaliklarda ming qoramol shundan mingi sigir ming kuy va echki ming ot mavjud par randachilik bilan qam shugullaniladi namangan viloyatida obikor dehqonchilik ustun turadi viloyat hududida koplab sugorish inshootlari shimoliy fargona oxunboboyev nomli chust chortog kanallari ortatoqay suv ombori kosonsoy daryosida va boshqalar qurilgan irrigatsiyaning rivojlanishi obikor yerlarni kengaytirish va melioratsiya holatini yaxshilash imkonini berdi barcha ekin maydonlarining foizidan koprogiga paxta ekiladi pop va chust tumanlaridagi yaylovlarda qoy va echki kop boqiladiasdsa qoramol hamma dehqonchilik tumanlarida boqiladi yaylovlar yetishmaganidan kopgina xojaliklar mollarni yozda tog yaylovlariga haydab boradilar pillachilik paxtachilik bilan birga rivojlantirilmoqda transport yolilarning uzunligi km avtomobil yollari uzunligi ming km shu jumladan qattiqqoplamalisi ming km trolleybus liniyasi uzunligi km namangan bilan toraqorgon shaharlari oraligida ham trolleybus qatnovi yolga qoyilgan andijonkoqon namanganuchqorgon ortasida poyezdlar qatnaydi namangantoshkent namanganmargilonfargona namangan andijon namanganqoqonsamarqand yonalishida avtobuslar qatnovi yolga qoyilgan fargona vodiysini respublika poytaxti bilan boglovchi toshkentosh avtomobil yolining kamchiq dovonida uzunligi va m dan iborat bolgan ikkita tonnel qurilib foydalanishga topshirildi namangan viloyati havo transportining rivojlanishi yilda aerodrom qurish bilan boshlandi yilda zamonaviy havo laynerlariga xizmat qiluvchi uchish va qonish maydoni ishga tushirildi orta osiyo davlatlaridagi shaharlar shuningdek rossiya federatsiyasining moskva sankt peterburg yekaterinburg ufa simferopol novosibirsk magadan norilsk yakutsk krasnoyarsk mirniy kabi shaharlari va ukraina poytaxti kiyev shahri bilan muntazam aloqa yolga qoyildi viloyatdagi ta oliy oquv yurti namangan universiteti namangan muxandislik texnologiya va namangan muhandislik qurilish institutlari da mingdan ziyod talaba talim oldi yillar mobaynida barcha qulayliklarga ega bolgan jami kasb hunar kolleji ming oquvchiga moljallangan hamda akademik litsey orin bunyod etildi ular zamonaviy oquv qurollari va texnika bilan jihozlandi viloyat oquvchilari respublika miqyosida otkaziladigan fan olimpiadalarida muntazam qatnashmoqdalar xalqaro aksels tanlovida golib chiqib xorijiy davlatlarda tahsil olib qaytayotgan oquvchilar soni ham ortib bormoqda aqshning oquvchilar ortasida otkazilgan aksels tanlovida namangan viloyatidan oquvchi ishtirok etdi viloyatda ta namangan olkashu noslik va pop arxeologik muzey markaziy jamoat kutubxonasi mln nusxadan ortiq asar madaniyat uyi madaniyat va istirohat bogi teatr shu jumladan alisher navoiy nomidagi viloyat musiqali drama teatri bor viloyat teatr sahnalarida ozbekiston xalq artistlari r hamroyev m azizova s rahmonov m mansurov m ubaydullayev x oxunova o nuraliyev k rahimovlar ozbekistonda xizmat korsatgan artistlar m dadaboyev a raximov a tojiboyeva m isomiddinov t saydullayevlar samarali ijod qildilar yilda teatr binosi rekonstruksiya qilindi xalq hunarmandchiligi ayniqsa namangan va chuyet shaharlarida qadimdan rivojlangan chustda pichoq idish tovoq qishloq xojaligi qurollari ishlab chiqariladi doppidozlik kashtachilik bilan shugullaniladi xalatlar uchun beqasam va atlas gazlamalar to qiladi chust badiiy buyumlar fabrikasi bor sogliqni saqlash namangan viloyatida orinli kasalxona dan ortiq dorixona respublika shoshi linch tibbiy yordam markazining fi liali kuniga ming bemorni qabul qilish quvvatiga ega bolgan ambulatoriya poliklinika muassasasi ishlab turibdi namangan viloyatida otgan yil mobaynida qishloq shifokorlik punktlari barpo etildi qishloq shifokorlik ambulatoriyasi va feldsher akusherlik punktlari qishloq shifokorlik punktlariga aylantirildi shu davrda orinli kasalxona bir smenada ming bemorni qabul qiluvchi poliklinikalar qurib bit kazildi shoshilinch tibbiy yordam markazi viloyat kop tarmoqli kasalxonasi viloyat kardiologiya markazi osma kasalliklar namangan shahar onalar va bolalar fizioterapevtik yuqumli kasalliklar kasalxonalari foydalanishga topshirildi ular zamonaviy tibbiyot apparatlari asbob uskunalar bilan jihozlandi namanganda semashko nomidagi respublika fizioterapevtik ilmiy tadqiqot instituti respublika akusherlik va ginekologiya ilmiy tadqiqot instituti hamda respublika salomatlik institutlarining viloyat filiallari nevrologiya endokrinologiya va urologiya markazlari faoliyat korsatmoqda viloyatda onalik va bolalikni muhofaza qilish boyicha somom avlod dasturi asosida yildan boshlab delfin viktor va boshqa zamonaviy apparatlar bilan jihozlangan ona va bola skrining markazi ishlab turibdi sanatoriy jumladan chortoq gulshan kosonsoy koksaroy dam olish zonasi mavjud viloyatdan sportning futbol basketbol voleybol suv polosi chim ustida xokkey mini futbol qol topi shaxmat turlari boyicha sportchilar mamlakat musobaqalarida muvaffaqiyatli ishtirok etib kelmoq dalar namangan viloyatini ozbekiston super ligasidagi bahslarda navbahor futbol klubi doimiy ishtirok etib kelmoqda namanganda markaziy stadioni mingdan ziyod orinli shuningdek stadion pahlavon dinamo alpomish soglom avlod sport majmualari su zish havzasi tennis korti velotrek otchopar sport zali otish tiri basketbol voleybol qol topi kichik va katta futbol maydon va maydonchalari bor mingdan ziyod kishi jismoniy tarbiya va sport bilan shugullanadi ularning ming nafaridan ortigi osmirlar namangan dovrugini oshirgan va ananaga aylangan universiada tadbiri katta umumxalq bayrami sifatida keng nishonlandi shaxmat charm top buyicha osiyo jahon chempionatlari saralash musobaqalari tennischilarning buyuk ipak yoli satellit fyuchers kabi turlarining otkazilishi namanganni dunyoga yana ham kengroq tanitdi namangan shahrining davlatobod tumanidagi navbahor stadioni dostlik tennis majmuasi yoshlik suzish havzasi namangan shahridagi paxlavon alpomish dinamo sport majmualari toraqorgon tumanidagi kurash majmuasi kabi sport inshootlarida xalqaro mavqedagi sport musobaqalari otkazib turiladi namangan viloyatida xalqaro toifadagi sport ustasi dan or tiq sport ustasi sport ustaligiga nomzod dan ziyod toifadagi sportchi tayyorlandi viloyatning dan ortiq sportchisi ozbekiston milliy terma jamoalari azolaridir namangan viloyatidan yilda boks boyicha respublika chempioni stol tennisi shaxmat va boshqa sport turlari boyicha xalqaro musobaqa sovrindorlari yetishib chiqdi namanganda otkazilgan yoshgacha bolgan yoshlar ortasida belbogli kurashchilarning xalqaro birinchiligida qirgiziston qozogiston turkmaniston armaniston gruziya ukraina belorussiya rossiya hindiston va turkiya sportchilari ishtirok etdi umid nihollari barkamol avlod universiada musobaqalarida oquvchitalabalar faolligi tobora oshib bormoqda yilgi universiadada namangan viloyati sportchilari birinchi orinni olishdi yil barkamol avlod musobaqalarida fargonada orinni yil far gonada otkazilgan umid nihollari musobaqalarida faxriy uchinchi urinni egalladi alpomish barchinoy testlariga mingga yaqin oquvchi mingga yaqin talaba ishchixizmatchi jalb qilindi kattalikda respublikada orinda turgan ming orinlik navbahor stadioni negizida maxsus futbol maktabi olimpiya zaxiralari sport maktabida basketbol voleybol qol topi boyicha sportchilar tayyorlanmoqda namanganda gulbahor ayollar futbol jamoasi faoliyati ravnaq topayapti toshbuloqlik yosh karatechi doston turgunov aqshda atlanta kubogi sovrini musobaqalarida ishtirok etib birinchilikni qolga kiritib oltin medal bilan qaytdi stol tennisi boyicha sevara qodirova yilda shvetsiyada otgan jahon yoshlar chem pionatida jahon chempioni boddi shaxmat boyicha osiyo chempionatida olga son yoshgacha bolgan osmirlar ortasida osiyo chempioni yozgi biatlondan mu habbat kandakova yevropa ochiq chempionati golibi erkin kurash boyicha rustam mamajonov osiyo kubogini shaxmat boyicha xalqaro grossmeyster saidali yoldoshev xitoyda otgan osiyo chempionati golibligini boks boyicha tolashboy doniyorov xalqaro musobakalar golibligini aka uka baxtiyor va shuhrat bozorovlar kurash boyicha ozbekistonning bir necha bor mutlaq golibligini va xalqaro turnirlar goliblari unvonini aka uka jora va mutalli mamajonovlar karate boyicha aqsh va vengriyada otgan xalqaro turnirlar golibligini qolga kiritdilar namangan qadimdan xalq ogzaki ijodining deyarli barcha janrlariga boy olkadir shu diyorda yaratilgan va keng tarqalgan ogzaki ijod namunalarini xalq qoshiqchilari ertakchilari hozirgi kungacha saqlab kelganlar ulardan yozib olingan qoshiqlar termalar asotirlar rivoyatlar va ertaklar bir qancha toplamlarga kiritilgan yangiqorgon chortoq uchqorgon norin namangan va boshqa tumanlarda xalq dostonchilik maktablari davom etgan uchqorgonlik dostonchilardan asrning yillaridayoq yozi bilan zebo dostoni yozib olinib keyinchalik nashr qilingan yozma adabiyot namanganda kohna asrlardan boshlab rivojlanib keldi bu olka oz ijodiy uslubi ovozi va soziga ega bolgan bir qancha istedod egalarining vatanidir qad axsikent shahrida asrlarda soz sanatining bir qancha yirik namoyandalari kamol top dilar markazi axsikent bolgan namangan adabiy muhiti shakllanib taraqqiy eta boradi abu rashid ahmad axsikatiy abul vafo axsikatiylar oz davrining yetuk adib va olimlari edi yirik istedod egasi asiriddin axsikatiy malik ush shuaro va amiri shuaro unvonlariga sazovor boldi ozbek mumtoz adabiyotining namoyandasi boborahim mashrab shu olkada voyaga yetdi asr oxiri asr yarmidagi adabiyotning kozga koringan vakillari malik ush shuaro fazliy hamda nodir goziy majzub munshiy muxlis maxzun va boshqa ozbek adabiyoti xazinasiga salmoqli hissa qoshdilar asrning yarmida nodim shavqiy ibrat hayrat xilvatiy va boshqa shoirlardan iborat ijodkorlar guruhi namanganda etiborli bir adabiy muhitni vujudga keltirdi bu muhitda ijodiy kamolotga erishgan muhammadsharif sofizoda ozbekiston soz sanatkorlari orasida birinchi bolib xalq shoiri faxriy unvonini oldi ishoqxon ibrat va muhammadsharif sufizoda asr boshlarida jadidchilik milliy uygonish harakatining yetuk va killari sifatida faoliyat kursatdilar ular uz sherlarida xalqni gaflat va qoloklikdan chiqarish millat ongini uygotish uchun ilm marifat zarurligini tashviq qildilar shoir rafiq momin asr yillar sheriyatida erk va haqiqat kuychisi bolib tanildi benazir istedod egasi usmon nosir ozbek adabiyotining yirik na moyandalaridan edi zafar diyor bolalarning sevimli shoiri bulib qoldi yuldosh shamsharov parda tursun ozbek nasri taraqqiyotida uz urinlariga ega boldilar chustiy shoxiy oz sherlari bilan el orasida tanildi namangan viloyatida ozbekiston ijodiy uyushmalarining yozuvchilar rassomlar memorlar jurnalistlar va boshqalar viloyat bolimlari faoliyat korsatmoqda namanganda viloyat gazeta namangan haqiqati namanganskaya pravda tuman gazeta shahar gazetalari chiqadi viloyatda shuningdek tarmoq gazetalari va jurnallar nashr etiladi namangan viloyatida dastlabki radioeshittirishlar yilda boshlangan yildan viloyatda telestudiya tashkil etilib telekorsatuvlar berila boshladi yilda yangi telemarkaz qurilib foydalanishga topshirildi telemarkaz germaniya simens firmasining zamonaviy televideoapparaturasi bilan jihozlandi memorlik va arxeologik yodgorliklari viloyatda arxeologik ga yaqin memoriy yodgorlik bolib shulardan kds shahar va istehkomlar qoldiqlari axsikent miloddan avvalgi asrlar munchoqtepa jez davri oyritom mugtepa antik davr va boshqa memoriy yodgorliklardan jome masjidi asr chodak madrasa masjidi asr shayx ishoq eshon asr ota valixon tora asr haqqulobod masjidlari yusupxon eshon asr mavlono lutfullo chustiy memoriy majmualari goyib nazar mulla qirgiz madrasalari xoja amin asr boy hamadoniy asr mavlono namangoniy maqbaralari yusufboy hoji uyi asr boshlari va boshqa mashhur toshkent viloyati  ozbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat respublikaning shimoli sharqida yil yanvda tashkil kilingan shimoliy va shimoli garbdan qozogiston respublikasi shimoli sharqdan qirgiziston respublikasi sharqdan namangan viloyati janubidan tojikiston respublikasi janubi garbdan sirdaryo viloyati bilan chegaradosh maydoni toshkent shahri maydonisiz ming km aholisi toshkent shahri aholisisiz mln kishidan ziyod viloyat tarkibida ta tuman bekobod boka bostonliq zangiota oqqorgon ohangaron parkent piskent chinoz yuqori chirchiq yangiyol orta chirchiq qibray quyi chirchiq shahar angren bekobod boka dostobod keles olmaliq oqqorgon ohangaron parkent piskent toshkent toytepa chinoz chirchiq yangiyol yangiobod gazalkent shaharcha alimkent bozsuv gulbahor zafar iskandar krasnogorsk nurobod olmazor salor tuyabogiz chigiriq chorvoq eshonguzar yangibozor yangi chinoz yangihayot ortaovul qibray qishloq fuqarolari yigini bor markazi  toshkent shahri viloyatning shimoliy va shimoli sharqiy qismlari garbiy tyanshan toglari va uning tarmoqlari qurama piskom va ugom toglari bilan band eng baland joyi piskom tizmasidagi adelung togi m chatqol va qurama toglari orasida ohangaron daryosi kesib otgan ohangaron platosi joylashgan viloyat hududining katta qismi sirdaryo tomon qiyalanib boradigan tog oldi tekisligi chirchiqohangaron vodiysi dan iborat ohangaron daryo vodiysi qurama togi angrenolmaliq atrofida foydali qazilmalardan mis polimetall rudalari oltin kumush qorgoshin alyuminiy xom ashyosi qongir kumir molibden konlari plavik shpati va dala shpati turli xil qurilish materiallari bor termal va mineral suv zaxiralari kup viloyat kuchli seysmik zonada joylashgan ayniqsa chirchiq va ohangaron havzalarida aniq seziladigan zilzilalar buning ifodasidir juda kuchli zilzila yilda toshkentda bolib otdi va yilda takrorlandi turli intensivlikdagi yer osti silkinishlar vaqtvaqti bilan hozirgi kunda ham davom etmoqda iqlimi keskin kontinental qishi nam nisbatan iliq yozi uzoq issiq va quruq yanvarning ortacha temperaturasi  ° ° eng past temperatura ° tekislikda ° tog etaklarida iyulnint ortacha tempaturasi ° eng yuqori temperatura ° tekislik qismida yiliga mm tog oldilariga mm toglarda mm yogin yogadi yoginning kop qismi bahor va qishda yogadi qor toglardagina uzoqroq saqlanadi vegetatsiya davri tekislik qismida kun daryolari sirdaryo havzasiga mansub sirdaryo  orta oqimi uz km va uning irmoklari  chirchiq piskom va ohangaron bular tyanshan toglaridan boshlanadi va suvidan elektr energiya olishda va sugorish ishlarida foydalaniladi sugorish kanallari bozsuv qorasuv dalvarzin toshkent va boshqa tuyabogiz suv ombori toshkent dengizi chorvoq suv ombori ohangaron suv omborlarn bor tuproklari tekislikda boz tuproq tog etaklarida m balandlikkacha tipik boz tuproq undan balandroqda chimqongir yuqrrirokda otloqidasht tuproq daryo terrasalarining quyi qismida yer osti suvi yuza joylarda otloqi va botqoq tuproq daryo vodiylarida allyuvial tuproqlardan iborat toshkent viloyatining tekislik qismi tola haydalgan sirdaryo buylarida kichik tuqaylar terak tol jiyda har xil butalar mavjud tog etaklari va toglarda m balandlikkacha tog dashtlari yuqorirokda siyrak archazorlar m dan balandda subalp va alp otloklari bor daryo vodiylarida terak tol tog etaklari va toglarning ortacha balandliklarida olmazor va yongoqzorlar uchraydi togolcha osadi tekisliklarda sarik yumronqoziq qoshoyoq kaltakesaklar chul toshbaqalari qalqontumshuq ilon va boshqa sirdaryo toqaylarida chiyabori tolay quyoni qobon tog etaklari va toglarda ayiq tulki tog qoyi jayra borsiq kaklik torgay archa boltatumshugi va boshqa tog daryolari va jilgalarda qora baliq osman laqqacha uchraydi viloyat hududida chimyon burchmulla bogiston xumson oqtosh kabi bolalar oromgoxlari iklimiy kurort va dam olish uylari bor toshkentdan km uzoqlikda toshkent mineral suvlari balneologik kurorti joylashgan toshkent viloyatida ugomchatqol milliy bogi maydoni ming ga tashkil etilgan boshqizilsoy bolimida meteorologiya styasi yildan faoliyat korsatadi toshkent viloyati qadimdan buyuk ipak yolidagi ilmfan gunarmandchilik madaniyat taraqqiy etgan makonlardan biri bulgan xojakent yaqinidagi gordan topilgan tosh davriga mansub odam suyagining qoldiklari va qoyalardagi suratlar bu vohada qadimda ibtidoiy odamlar yashaganligidan dalolat beradi vohaning iklim sharoiti sersuvligi dare boyi va tog oldi mintaqalarining yovvoyi osimliklar va hayvonot dunyosiga boyligi kdd tosh davridayoq odam yashashi uchun qulay imkoniyat yaratgan toshkent viloyatining qad aholisi togrisida mil av asrlarga oid yunon xitoy va boshqa shark manbalarida bazi malumotlar saqlanib qolgan olkani arxeologik jihatdan asrda n i veselovskiy a a divayev n p ostroumov ye t smirnov va boshqa organdilar yillarda m v voyevodskiy g v grigoryev v d jukov va a i terenojkinlar yildan m ye massoy rahbarligida orta osiyo universiteti arxeologiya kafedrasi azolari yildan ozbekiston faning arxeolog olimlari ya f gulomov o islomov va r h sulaymonovlar viloyat hududida tekshiruv ishlari olib bordilar yildan toshkent viloyatining orta asr shaharlari va qad konlarini yu f buryakov yildan toshkent shahrini v a bulatova rahbarligidagi guruh ilmiy ravishda organgan kop yillik tadqiqotlar natijasida toshkent viloyati arxeologik xaritasiga ta qad manzilgoh shahar va qishloq xarobasi qad konlar qabristonlar mudofaa va irrigatsiya inshootlari tushirildi toshkent viloyatida ibtidoiy odamlar krldirgan dastlabki izlar paleolit davriga togri keladi bu davrga oid odamlar yashagan gorlar va och iq manzilgoxlardan biri kolbuloq makonidir kolbuloq yaqinidagi qizilolmasoy va qoshsoydan qad tosh qurollar yasalgan ustaxona topilgan mustye davriga oid manzilgoxlar obirahmat gorildm xojakent qishlogi yaqinidan chirchiq vohasida esa qoraqamish va shoralisoydan topilgan yangi tosh davri neolit ga oid ashyo toshkent shahrining garbida qoshilish degan joydan topilgan bu davrda kurollar maydalashgan va soni kopaygan toshkent viloyatiningjez davri mil av ming yillik topilmalari andronovo tozabogyop madaniyatiga oiddir tosh va tokma tuproqdan qilingan qabriston qorgonlar chirchiq va uning irmoqlari boyida obirahmat burchmulla qarang burchmulla xazinasi qishloqlari iskandar shaharchalarida ochilgan qabrlardan andronovo madaniyatiga xos qolda yasalgan sopol idishlar bilaguzuk marvarid va marjonlar topilgan jez davridan boshlab rangdor va qimmatbaho metallar tog yon bagridagi konlardan qazib olina boshlagan temir davrida viloyat xududida skif qabilalarning sakmassaget ittifoqiga kirgan elatlar yashagan ularga tegishli yodgorliklar mil av asrlarga oiddir bu davr qabristonlaridan burchmulla yaqinida tirnab bezalgan sopol idishlar tosh va kumushdan yasalgan zebziynat buyumlari topilgan chirchiq vodiysida burganlisoydan temir davriga oid sopol metall toshdan yasalgan uyrozgor buyumlari jumladan choynaksimon tumshukli va quloqli qozonlar va mehnat qurollari topilib organilgan idishlar dumaloqshaklda bolib sirtiga angob boyogi berilgan mil av   mil ning asrlarida toshkent viloyati hozirgi hududi qang davlati tarkibiga kirgan toshkent viloyati otroq xalklarining madaniyati koshni kochmanchi chorvador xalklar madaniyati bilan chambarchas aloqada bolgan kochmanchi chorvador xalqlar yodgorliklaridan qovunchitepa yaxshi organilgan ohangaron daryosining quyi oqimida joylashgan qanqa qarang xarashkat xarobasi eng qad shaharlardan biri bolgan shahar mil av asrlarda vujudga kelgan asrga oid shaharlar sirdaryo vodiysida banokat ohangaronoqqorgon oraligida kindiktepa va qovunchitepalar bolgan bu yerlardan toshkent hokimligining birinchi tanga pullari topilgan bu davrda hamma mayda shahar va qorgonlar shosh choch va iloq eloq qa birlashgan asrda qalalari va mayda shaharchalari kopligi uchun shoshni ming qalali davlat deb tariflaganlar shulardan biri toshkentning shimolida hozirgi shahar hududida joylashgan oqtepa qorgoni bolib u mustahkam mudofaa devorlari bilan oralgan ilk orta asr shaharlarining arki va shahristoni bolgan shaharlarda hukumat uylari savdo va xunarmandchilik rastalari tartib bilan joylashgan ularning maydoni ga dan ga gacha yetadi atrofdagi toglardan oltin kumush mis qazib olish natijasida hunarmandchilik yuksalgan kulolchilik va chorvachilik rivojlangan shosh va iloq davlatlari oz nomlaridan tanga pullar zarb qilgan tangalarning yuz tomoniga vahshiy hayvonning rasmi silovsin yoki bars orqa tomoniga panshaxaga oxshash tam a tushirilgan ilk orta asrlarda aholi ortasida otashparastlik keng yoyilgan ossuariyga odam suyaklari solib komilgan qabrlar toytepa qoraxitoy va tuyabogizdan qarang tuyabogiztepa topilgan ossuariylar tuxumsimon shaklda bolib qopqogiga hayvon suratlari solingan qadimgi shahar xarobalarida otkazilgan qazilmalar shaharlarning paydo bolishi rivojlanishi va kengayishi har xil tarzda kechganligini korsatadi shaharlar poytaxt bolgani karvon yollari ustiga joylashgani konlardan yaxshi foydalangani va chorvador kochmanchi xalqlar bilan aloqada bolgani uchun rivojlangan shaharlarning maydoni ga dan ga gacha bolgan toshkent viloyati hududidan otgan mashhur karvon yolining birinchisi sirdaryo binkat xarashkat xudoykat orqali ikkinchisi bir oz shim rokdan chinozkat shuturkat dafnigankat isfijob orqali otgan asrlarda konchili k ishlari metall eritish kulolchilik va toqimachilik taraqqiy etgan asr geograflarining malumotlariga kora shosh ilokdan har xil matolar gilamlar teridan ishlangan ashyolar harbiy qurollar egarlar metall buyumlar chorvachilik mahsulotlari va galla tashqariga chiqarilgan toshkent hunarmandlari tomonidan yasalgan xunarmandchilik va zargarlik buyumlari qurolaslahalar butu n sharqsa shuhrat qozongan toshkent vohasi oz tarixida takdirning kop sinovlarini shahar va qishlokdarni vayronaga aylantirgan mogullar bosqini kabi ogir davrlarni boshidan kechirgan tarixiy manoalardan malum bolishicha faqat amir temur davriga kelib vohada qaytadan rivojlanish boshlangan koplab shaharqishloklar yangidan kad rostlab obod bolgan viloyat hududidagi mashhur zangiota majmuasi amir temur tomonidan qurildi bu yodgorlik majmuining qurib bitkazilishi keyinchalik mirzo ulugbek tomonidan oxiriga yetkazilgan tarixdan malumki sohibqiron amir temur toshkent sh va toshkent vohasiga kop marta tashrif buyurgan sirdaryo boyidagi mogullar vayron qilgan banokat shahrini qayta tiklab uni ogli shohrux nomiga shohruxiya deb atagan toshkent viloyatidagi aholining zichligi ortacha km ga kishini tashkil etadi asosan ozbeklar   shuningdek rus   qozoq   tatar   tojik   koreys   ukrain va boshqa millat turk qirgiz uygur nemis va boshqa jami millat vakillari yashaydi chorvokdan tortib sirdaryogacha viloyat aholisi zich joylashgan ayniqsa bir qancha yirik shaharlar zanjiridan tashkil topgan toshkent aglomeratsiyasida aholi juda kop toshkent viloyatidagi kopchilik shaharlar poytaxtni ulkan shoda shaklida orab olgan toshkent viloyati mamlakatning sanoati yuqori darajada rivojlangan viloyatlardan biridir uning geografik orni iktisodiyotining ravnaq topishiga imkon beradi viloyat xojalik kompleksi asosan poytaxt xojalik kompleksini toldiradi ayni paytda viloyat respublika sanoat mahsulotining   ni elektr energiyasining   ni komirning   ni sementning   ni polat va metall prokatining   ni rangli metallarning asosiy qismini ishlab chiqaradi vshtoyatda ta sanoat dan ortiq qoshma mingdan ortiq kichik va orta biznes subyektlari faoliyat korsatadi eng muximlari gishtchi angren agat va farhod bostonliq tumani metallurfemont bekobod orion qibray tumani sanoatining yetakchi tarmoklari  energetika mashinasozlik metallurgiya komir kon metallurgiyasi kimyo sanoati poyabzal paxta tozalash oziq ovqat sanoati toqimachilik hamda qishloq xojaligi mahsulotlarini qayta ishlash viloyatda sanoat korxonalaridan bekoboddagi ozbekiston metallurgiya olmaliqdagi konmetallurgiya yangi angren toshkent issiqlik elektr styalari hamda chirchikdagi otga chidamli va qiyin eriydigan metallar kombinati ishlab turibdi chirchikdagi elektrkimyosanoat olmalikdagi ammofos va angrendagi ozbekrezinatexnika ishlab chiqarish birlashmalari respublika kimyo sanoatidagi yirik korxonalardan xisoblanadi bu korxonalarda qishloq xojaligi va boshqa tarmoqdar uchun azotli va fosforli ogitlar ammiakli selitra kaprolaktam ishlab chikariladi ozbekkimyomash chirchiq qishloq xojaligi mashinasozligi transformator korxonalarida qishloq xojaligi uchun zarur bolgan paxta seyalkalari kultivatorlar podborshchiklar va ehtiyot qismlar va boshqa ishlab chikariladi viloyatdagi toshkenttibtexnika qibray tumani ozbmz toshkent tumani gidravlika uskuna quruvchi zangiota tumani dalvarzin tamirlash zavodi bekobod tumani tog transporti uskunalarini tamirlash zavodi angrengazmash angren sh korxonalari yirik korxonalardan qisoblanadi viloyatda shuningdek ohangaronsement santexquyma ohangaronshifer ohangaronlinplast bekobodsemtamir gazalkentoyna kabi qurilish materiallari ishlab chikaradigan va qayta ishlaydigan korxonalar ham mavjud bolib ularda sement shifer keramika oyna gisht linoleum temirbeton konstruksiyalari kabi mahsulotlar tayyorlanadi oziq ovqat sanoati xam rivojlangan bunda asosan mahalliy xom ashyodan mahsulot tayyorlanadi bu sanoat goshtsut yogmoy unqandolat vinoaraq tamaki va boshqa tarmoklarni oz ichiga oladi oziq ovqat sanoati paxtachilik mahsulotlari bogdorchilik tokchilik sabzavotchilik chorvachilik va boshqalarga asoslanadi viloyatda un zdi konserva pivo araq non va non mahsulotlari zdlari sholi tozalash korxonalari bor yangiyol sh viloyat oziq ovqat sanoatining markazlaridan biri bu yerda yog konserva vino va spirt zdlari qandolat fabrikalari mavjud chirchiq olmaliq angren shaharlari bekobod qibray zangiota toshkent bostonliq tumanlarida ham oziq ovqat korxonalari kop qishloq xojaligining asosiy tarmoklari paxtachilik bogdorchilik tokchilik pillachilik tog etaklarida lalmikor dehqonchilik asosan bugdoy va arpa yetishtiriladi ayniqsa mustaqillik yillarida sohada iktisodiyetning kop tarmokli turlari shakllanib borayapti toshkent viloyatida mingdan ortiq dehqon xojaligi va mingdan ortiq fermer xojaligi faoliyat korsatadi bugungi kunda dehqon va fermer xojaliklarining yalpi mahsulotdagi salmogi   ni tashkil etadi songgi yilda paxta urugchiligini rivojlantirishga etibor ortib borayapti viloyat paxta seleksiyasi va urugchilik sohasida ilmiy izlanishlar natijasida jahon talablarini qondiruvchi tola yuqori hosilli va tez pishar navlar yaratilmoqda toshkent viloyati yillargacha sssrda kanop yetishtiriladigan yagona region edi sirdaryo va chirchiq sohillarida sholi yetishtiriladi keyingi yillarda viloyatda qishloq xojaligi ekinlari strukturasini ozgartirishga alohida ahamiyat berilyapti paxtachilik gallachilik asosiy orinlarni egallaydi toshkent viloyatida shuningdek kartoshka meva va rezavor mevalar uzum yetishtirish ham yil sayin ortib borayapti pillachilik bilan shugullaniladi chorvachilik rivojlangan toshkent viloyatida shirkat xojaligi parrandachilik fabrikasi bor chorvachilik goshtsutga ixtisoslashgan toshkent viloyatidagi barcha jamoa va xususiy xojaliklarida ming bosh kramol shu jumladan ming sigir ming chochqa ming qoy va echki ming parranda bor chirchiq  ohangaron vodiysi obikor dehqonchilikning asosiy rnidir viloyatdagi barcha ekin maydoni ming ga shu jumladan yerning ming gektariga paxta ming gektariga boshokli don ekinlari ming gektariga texnika ekinlari ming gektariga kartoshka sabzavot va poliz ming gektariga yemxashak ekinlari ekiladi bog tokzor ming ga va ming ga ormonzorlar bilan band pichanzor va yaylovlar ming gektarni egallaydi ekinlarni sugorishda asosan chirchiq daryosi qisman ohangaron va sirdaryodan foydalaniladi toshkent viloyati respublika poytaxti aholisiga sut gosht tuxum mevasabzavot yetkazib beradi kartoshka va sabzavot asosan toshkent chirchiq yangiyol angren shaharlari atrofidagi xojaliklarda ekiladi zangiota va qibray tumanlari toshkent sh aholisini kartoshka va sabzavot bilan taminlashga ixtisoslashgan viloyatda tokchilik va bogdorchilik ham yaxshi rivojlangan boglarda asosan nok va olma ostiriladi boglarning asosiy qismi bostonliq qibray yangiyol parkent ohangaron zangiota toshkent quyi chirchiq tumanlarida joylashgan sharqiy togli va tog etaklaridagi tumanlarda asosan qoy va echkilar boqiladi echkilarning   angor echkilari qoylar esa hisor va jaydari qoylardir viloyatda quyi chirchiq baliqchi tajriba namunaviy baliqchilik birlashmasi zangiotada damachi balikchilik kti yangiyol baliq chavoqlari yetishtirish davlat xojaligi ixtiopatologiya markazi toshkent va boshqa bor toshkent viloyatidagi temir yol uzunligi km viloyat hududidan orta osiyodagi mustaqil davlatlarni sharqiy yevropa shaharlari bilan boglaydigan temir yol liniyasi shu jumladan moskva  toshkent  turkmanboshi otadi angren sh va chorvoq shaharchasi yonalishidagi temir yol tarmoqlari toshkentdan boshlanadi toshkent atrofidagi temir yo'l elektrlashtirilgan yildan boshlab toshkent  samarkand yolovchilar tashuvchi elektr poyezdi qatnay boshladi viloyatda avtomobil yollarining tarmogi zich viloyat ahamiyatidagi avtomobil yollarining umumiy uz ming km shu jumladan qattiq qoplamalisi  ming km muhim avtomobil yollari katta ozbekiston trakti toshkentandijonosh qashqar avtomobil yoli viloyatda kadrlar tayyorlash milliy dasturi asosida yangi talim tizimi shakllanmoqda yilda viloyatning nafar oquvchisi umid jamgarmasi orqali chet ellardagi nufuzli oliy oquv yurtlariga jonatildi yilda bostonliq tumanidagi maktab qoshida aqsh usajd tashkilotining orta osiyo va qozogistonda sport va soglomlashtirishni targibot qilish dasturi asosida maktab oquvchilari bilan sport haftaligi otkazildi toshkent viloyatining barcha shaharlarida hamda qibray piskent tumanlarida bogchamaktab majmualari tashkil etilgan bu majmualarda bolalarga chet tili kompyuter savodxonligini orgatish alifbosiz oqishga etibor berilgan mehr va muruvvat yili munosabati bilan olmaliq shahridagi sonli maxsus internat maktabi binosini mukammal tamirlash uchun olmaliq togmetallurgiya kombinati tomonidan mln som miqdorida mablag ajratilib tamirlash ishlari olib borilmoqda yillarda yangi qurilish va qayta tamirlash hisobiga ta kasbhunar kolleji akademik litsey foydalanishga topshirildi toshkent viloyati orta maxsus kasbhunar talimi boshqarmasi tasarrufida akademik litsey va ta kasbhunar kolleji mavjud bolib ularda mingga yaqin oquvchi talim olmoqda yilda toytepa shahrida ijtimoiyiqtisodiy kasbhunar kolleji foydalanishga topshiriladi akademik litsey va kasbhunar kollejlarini oquvlaboratoriya jihozlari va uskunalari bilan taminlash turli mavzularda ilmiyamaliy seminar otkazish loyihalari boyicha tanlovlar tashkil qilish borasida janubiy koreya germaniya davlatlari bilan hamkorlik qilinmoqda orta maxsus kasbhunar talimi tizimi boyicha yilda amerika hamkorlik tashkiloti aksels tomonidan alo talim uchun mukofot dasturi asosida litseylar va kasbxunar kollejlari direktorlari ingliz tili oqituvchilarining taqdimot seminarlari otkazildi toshkent viloyatida eng yirik i t institutlari bogdorchilik tokchilik va vinochilik goza seleksiyasi va urugchiligi paxtachilik chorvachilik ipakchilik va ormon xojaligi sugorish texnikasi i t institutlari qishloq xojaligi gini mexanizatsiyalash va elektrlashtirish orta osiyo instituti orta osiyo rangli metallurgiya loyigalash sholikorlik i t instituti va boshqa joylashgan toshkent viloyatida olkashunoslik muzeyi ommaviy kutubxona ming nusxa asar klub muassasasi bolalar musiqa va sanat maktabi oquvchi madaniyat uylari badiiy havaskorlik jamoalari madaniyat va istirohat bogi bor toshkent viloyati va toshkent shahridan toychi hofiz zokirovlar rajabovlar sulolalari akauka shojalilovlar ozbekiston xalq hofizlari muhammadjon karimov faxriddin umarov ochilxon otaxonov ozbekiston xalq artistlari turgun alimatov orif alimahsumov nuriddin haydarov ozbekistonda xizmat i korsatgan artist toshpolat matkarimov va boshqa yetishib chiqdilar viloyatda xalq hunarmandchiligi rivojlangan sogliqni saqlash toshkent viloyatida orinli kasalxona muassasasi dorixona viloyat tez tibbiy yordam markazi bolimlari ambulatoriyapoliklinika muassasasi ishlab turibdi shulardan qishloq vrachlik punkta qishloq vrachlik ambulatoriyasi stomatologiya poliklinikam talabalar poliklinikasi va feldsherakusherlik punkti va boshqa tibbiyot muassasalari faoliyat korsatadi toshkent viloyatida otgan yillar mobaynida qishloq vrachlik punktlari barpo etildi qishlok shifokorlik ambulatoriyasi va feldsherakusherlik punktlari qishloq shifokorlik punktlariga aylantirildi yillarda viloyatda orinli viloyat klinik shifoxonasi orinli viloyat tugruq majmuasi orinli viloyat yuqumli kasalliklar shifoxonasi orinli narkologiya dispanseri orinli viloyat ruhiyasab kasalliklari dispanseri orinli viloyat silga qarshi kurash dispanseri ayollar reproduktiv salomatligini tiklash markazi yuqori chirchiq tumanida orinli nuroniy shifoxonasi bekobod toshkent orta chirchiq qibray tumanlarida yangi tugruq majmualari ishga tushirildi ular zamonaviy tibbiyot apparatlari asbobuskunalar bilan jihozlandi toshkent viloyatidagi barcha tibbiy muassasalarda dan ziyod vrach orta tibbiy xodim ishlaydi viloyat hududida ta bolalar oromgoxdari ta dam olish zonalari sanatoriy ta sanatoriyprofilaktoriy dam olish uylari ta pansionat bolalar sanatoriysi faoliyat korsatadi toshkent shahridan km shim sharkda chatqol tog yon bagirlarida chimyon dam olish zonasi joylashgan viloyatdan sportning futbol basketbol voleybol suv polosi mini futbol qol topi shaxmat va boshqa boyicha sportchilar mamlakat musobaqalarida ishtirok etib kelmoqdalar toshkent viloyatida stadion sport majmuasi suzish havzasi tennis korti otchopar velotrek sport zali otish tiri basketbol voleybol qol topi futbol maydoni bor bugungi kunda ta jismoniy tarbiya va jamoalarida mingga yaqin kishi jismoniy tarbiya va sport bilan shugullanadi otgan davr mobaynida viloyatda onlab jahon osiyo respublika chempionlari yetishib chikdi d mansurov erkin kurash r saidov va i alborovlar boks e akbarov s zokirov a bobojonov va m kalikulovlar dzyudo m inoyatova stol tennisi d turchin m tarasov yu borzova d strijkovlar baydarka va kanoe v smirnov yengil atletika s soy suzish boyicha afina olimpiadasiga yollanmalarni qolga kiritishdi katar davlati poytaxti doxa shahrida bolib otgan stol tennisi boyicha osiyo chempionatida a dyugay oltin medalga sazovor boddi yil may oyida dogistonning maxachqala shahrida otkazilgan yirik xalqaro turnirida d mansurov orinni egalladi viloyat jamoasi respublika miqyosida uloq yengil atletika boks dzyudo stol tennisi qol topi voleybol va boshqa sport turlari boyicha va sovrinli orinlar sohiblari bolishdi viloyatda sport turlari orasida futbol tobora ommaviylashmoqda futbol boyicha mamlakat chempionatining oliy ligasida dostlik toshkent viloyati metallurg bekobod kimyogar chirchiq semurg angren jamoalari viloyat sharafini himoya qilmoqdalar dostlik komandasi ikki bor mamlakat chempioni va bir marta billur sovrini sohibi boldi toshkent viloyatida xalqaro toifadagi sport ustalari sport ustaligiga nomzodlar toifadagi sportchilar tayyorlandi toshkent vohasi sharq adabiyotining qad markazlaridan shayx ahmad taroziyning mirzo ulugbekka bagishlab yozilgan asarida mavlono lutfiyning ona vatani toshkent bolgan degan fikr ilgari surilgan asrlarda shoir badriddin chochiy mashhur tarixchi huquqshunos tarjimon kohakiy asrda zayniddin vosifiy t da yashab ijod qilganlar xoja ahror taklifi bilan toshkentda jomiy ham bolgan va ulug mozorotlarni ziyorat qilgan toshkentlik tarixchi va geofaf olim muhammad solih tarixi jadidai toshkand asarini yezdi dilkash gulshan almaiy kamiy kabi shoirlar voya ga yetdi avloniy nozimaxonim mirmuxsin shermuhamedov sidqiy xondayliqiy shavkat xislat miskin tavallo kabi istedodlar yetishib chikdi shoir akmal yetuk olim sifatida ham nom chiqargan dilafgorning toshbosmada devoni chop qilingan elbek turkologtilshunos tarjimon va jurnalist sifatida ijod qildi asrning yillaridagi toshkent adabiy hayotida abdulla qodiriy oybek gafur gulom botu ziyo sayd oydin zulfiya gayratiylarning orni katta toshkent viloyatida v gafurov a ubaydullayev muzayyana alaviya m samadov usmon umrzodalar ijod qiddilar ozbekiston xalq shoiri rauf parfi yozuvchi h sultanov shoirlar abdulla sher sh salimova m toirov o otaxonovlar toshkent viloyatida tugilib kamol topgan adabiyot namoyandalaridir matbuot radio va televideniyesi toshkent viloyatida ta viloyat toshkent haqiqati tashkentskaya pravda tuman shahar gazeta chiqadi viloyatda shuningdek tarmoq jamoat gazeta va jurnali nashr etiladi matbaa korxonasi faoliyat korsatadi toshkent viloyatida toshkent shahrida tajriba radioeshittirishlar dastlab yil boshlangan yil fevralda quvvati kvt bolgan ommaviy radiostansiya ishga tushirilib muntazam radioeshittirishlar olib borilgan yildan boshlab muntazam radiogazeta eshittirishlari berilgan yildan quvvati kvt bolgan rv radiostansiyasi ishlay boshlagan respublika miqyosidagi eshittirishlardan tashqari toshkent shahar va viloyat radio tinglovchilari uchun har kuni toshkent shahar va toshkent viloyat radioeshittirish bosh tahririyati tayyorlagan eshittirishlar beriladi yildan shuningdek oriat dono oriat gm radiostansiyalari faoliyat korsatadi televizion eshittirishlar yil noyabrdan boshlangan yildan rangli televizion korsatuvlar berilmoqda toshkent sh va toshkent viloyati uchun moljallangan korsatuvlar bosh tahririyati ozbekiston axborot dasturi shahar yumushlari davra suhbati muloqot hamshaharlar shahar portreti oila mezon oltin beshik bahs kabi korsatuv turkumlarini tayyorlaydi viloyatda shuningdek olmaliqtv polat chirchiqtv bekobod oynai jahon orbita trk telestudiyalari ishlab turibdi memoriy yodgorliklari viloyat hududida ilk orta asrlarda bunyod etilgan shahar koshk va saroylar xaroba holida tuproq ostida qolib ketgan orta asrlarga oid yirik memoriy binolarning aksari kismi tbshkent shahrida bunyod etilgan ulardan alarda qurilgan maqbara va madrasalarning ayrimlarigina hozirgacha saqlangan zangiota majmuasi toshkent viloyatidagi eng mashhur orta osiyodagi noyob memoriy yodgorlikdir zangiota qishlogida joylashgan mazkur yodgorlik asrlar davomida qurilgan zangiota maqbarasi peshtoqli ayvon ziyoratxona gorxonalardan iborat majmua tarkibida anbar bibi maqbarasi ham bor bekobod tumanida qizilmozor maqbarasi joylashgan toshkent viloyatidagi tuman markazlarida ikkinchi jahon urushida halok bolganlar xotirasiga jumladan chirchiq shahriga kiraverishda bozsuv kanali sohilida yangiyol shahrida parkent shahridagi yodgorliklar ornatilgan xar bir viloyat tuman xar kaysi shahar va kishlok xammasining uziga xos kiyofasi fayzu tarovati bor shular orasida toshkent viloyati aloxida ajralib turadi toshkent viloyati deganda inson kuz ungida chotkrl ugam kurama chimyon kabi purvikrr toglari serxrsil dalalari ulkan sanoat korxonalari zamonaviy shaharlari fayzli va tarovatli kishlokgshri sulim bogu poflari bulgan guzal bir voxa namoyon buladi bu tupima ran emas yukoridagi fikrlar yurtboshimiz islom karimov tomonidan yil dekabr oyida viloyat saylovchilari bilan bulgan uchrashuvda bildirilgan prezident toshkent viloyati xakida suz yuritar ekan bu voxaning buyuk ipak yulidagi ilm fan xunarmandchilik madaniyat tarakkiy etgan makonlardan biri bulganligiga aloxida etibor karatdi prezident toshkent viloyati xakida suz yuritar ekan bu voxaning buyuk ipak yulidagi ilm fan kunarmandchilik madaniyat tarakkiy etgan makonlardan biri bulganligiga aloxida etibor karatdi darxakikat xujakent yakinidagi gordan topilgan tosh davriga mansub odam suyagining koldiklari va koyalardagi suratlar bu voxdtsa ajdodlarimiz juda uzok zamonlardan beri yashab kelganidan dalolat beradi buni bukj alloma muxammad al xorazmiy mashxur tarixchi at tabariy jugrofiya olimi al istaxriy va boshkalar krldirgan muxim malumotlar xam tasdiklaydi bu erda yasalgan xunarmandchilik va zargarlik buyumlari kurol aslaxalar butun sharkda shuxrat kozongan bizgacha etib kelgan xudud al olam nomli tarixiy kitobda choch  bu katta viloyat xalki jangovar va saxiydir u erda kamon va uk yoy yasaladi   degan suzlar bitilgani x am buni yakkrl isbotlaydi bu mukaddas zamin uz tarixida takdirning kup kup sinovlarini shahar va kishloklarni vaironaga ailantirgan mugullar boskini kabi balo kazolarni xam boshidan kechirgan zangi otatarixiy manbalarning shoxidlik berishicha fakat sox ibkiron amir temurdavriga kelib voxdtsa kaytadan rivojlanish boshlangan kuplab shahar kishloklar yangidan kad rostlab obod bulgan shu manoda viloyat xududidagi mashxur sufiy alloma oyxuja ibn toshxuja zangiota makbarasining bunyod etilishi bilan boglik ibratli tarixiy voqealar teran ramziy manoga ega desak xech kanday mubolaga bulmaydi malumki bobomiz amir temur xazrat yassaviyga makbara kurish xarakatini boshlaganida nima uchundir ish xadeganda yurishavermagan bu xrlning sababini bilolmay xayron bulib yurganida u bir kechasi tush kuradi tushida nuroniy bir zot yassaviyga makbara kurishdan avval zangiotaning kabrini obod kilish lozimligini soxibkiron bobomizga ayon kiladi shunda amir temur zangiota ruxini shod etish uchun maxbara kurishga kirishadi bu muxdasham yodgorlik majmuining kurilishi keyinchalik ulugbek mirzo tomonidan oxiriga etkaziladi butun islom dunyosida malum va mashxur zangiota majmuining keyingi yillarda tubdan kayta tamirlanib guzal va obod bir ziyoratgoxga aylantirilgani viloyat axlining savobli ishlaridan biridir yana bir misol tarixdan malumki buyuk soxibkiron amir temur mamlakatimiz poytaxtiga toshkent viloyatiga juda kup tashrif buyurgan chinoz okkurgon tumanlarida buyuk zotning muborak izlari krlgan xatto okkurgon tumanida banikent nomli shaharni kayta tiklab uni sevimli farzandi shoxrux nomiga shoxruxiya deb atagan xozirgi okkurgon tumanida joylashgan bu azim gusha jaxrngir bobomiz bunyod etgan shahar  shoxruxiyada amir temur bogi barpo etilgan bu misollar ushbu zaminning nakadar mukaddasligidan dalolat beradi bu mukaddas zaminda muborak izlari kolgan xoja axror valiy shayx umar bogistoniy abu bakr shoshiy abu sulaymon banokatiy xrfiz kuykiy kabi zoti shariflarning xar biri xakida uzok gapirish mumkin toshkent viloyati ulkan va noyob saloxiyatga ega bu erdagi bexisob imkoniyatlar rivojlangan kommunikatsiya tarmoklarini olasizmi shakllangan infratuzilmani olasizmi suv taminoti yoki yuksak malakali kadrlarni olasizmi  ularning barchasi toshkent viloyatida mavjud bugungi kunimiz va ertangi xayotimizning tarakkiyoti ustida ishlayotgan ilmu fan va marifat sohasiga uzining munosib xissasini kushayotgan kuplab tashkilotlarning xizmatini aloxida takidlash lozim viloyat xududida birgina kishlok xujaligi muammolari bilan shugullanuvchi undan ortix ilmiy tekshirish instituti nufuzli tadkikrt markazlari ishlab turibdi bu erda usimliklar genetikasi sholikorlik kartoshka va sabzavotchilik paxtachilikka ixtisoslashgan bir kator ilmiy tadkikrt institutlari shreder nomidagi uzumchilik va bogdorchilik ilmiy ishlab chikarish birlashmasi respublikamizning barcha viloyatlariga mutaxassislar tayyorlab berayotgan mamlakatimizda yagona bulgan agrar universitet faoliyat kursatmokda shu nuxtai nazardan toshkent viloyati xalk xujaligi sohasida paydo bulayotgan barcha yangilik va ixtirolarni sinab kuradigan katta bir tajriba maydoni deb nom olgan bulsa bu xam tabiiy bir xrldir bunyodkorlik voxasi deb nom olgan viloyatning fayzu tarovati va boshka uziga xos xususiyatlari yana nimada namoyon buladi yaxshisi shu xakda toshkent viloyati oz'bekiston respublikasining shimoliy shartsida joylashgan maydoni ming kv km viloyatda ta tuman ta shahar ta shahar kurgoni va ta kishlok fukarolari yiginlari mavjud mamlakat poytaxti  toshkent shahri bir vakxning uzida viloyatning mamuriy markazi xamdir yirik shaharlari angren chirchik olmalik bekobod yangiyul va oxangarondir viloyatda mln kishi istikrmat kiladi va axrli soni jixatidan respublikada uchinchi urinda turadi axrli zichligi jixatidan xar bir kv km ga kishi tugri keladi axolining milliy tarkibi uzbeklar ruslar kozoklar tojiklar kirgizlar uygurlar tatarlar koreyslar ukrainlar va boshka ga yakin millat xam da elatlardan iborat viloyatning shimoliy sharkiy va sharkiy kismini chotkol xurama pekom va ugam tizma togpari tashkil kiladi xududining katta kismi janub va janubiy garbga tomon sirdaryoga kiya tushgan togoldi tekisligidan iborat viloyat yukrri seysmik zonada joylashgan ik imi kontinental xishi nam nisbatan yumshok yozi issik kuruk yanvarning urtacha xarorati  s dan  s gacha iyulniki s yiliga tekisliklarga mm togoldilariga mm togparga mm yogin tushadi kor koplami fakat toglarda turgun vegetatsiya davri tekisliklarda kariyb kun asosiy daryolari sirdaryo toshkent viloyatida uzunligi km va uning irmokgshri chirchik pekom bilan birga xamda angren xisoblanadi tekislikda buz tuprok togoldilarida m balandlikkacha   tipik buztuprok undan yukorida chimli kungir utloki  dasht tuproklar tarkalgan dare terassalarining kuyi kismida shuningdek er osti suvlari er yuzasiga yakin joylarda dare vodiylarida allyuvial tuprok iap bor tekislik kismi xaydalib ekin ekiladi fakat sirdaryo soxillarida tukayzorlar bor toglarrr m balandlikkacha togdashtlari undan yukrrida archazorlar metrdan yukorida subalp va alp utloklari uchraydi ozbek tili ozbekcha   oltoy tillari oilasining turkiy tillar turkumiga kiruvchi tildir ushbu til ozbekiston respublikasining konstitutsiyasiga muvofiq davlat tili hisoblanadi davlat tili haqidagi qonun yil oktabrda qabul qilingan yil dekabrda takomillashtirildi ozbek adabiy tili tarixi quyidagi davrlarni oz ichiga oladi miloddan oldingi davrlardan to x asrlargacha bolgan davr bu davrdagi til fanda qadimgi turkiy til deb yuritiladi qadimgi xalq ogzaki ijodi namunalari orxun enasoy yodgorliklari vivii asrlar shu tilda yaratilgan xixiv asrlarda amalda bolgan til eski turkiy til deb ataladi mahmud qoshgariyning devonu lugatit turk turk tillari devoni yusuf xos hojibning qutadgu bilig saodatga yollovchi bilim ahmad yugnakiyning hibatul haqoyiq haqiqatlar armugoni xorazmiyning muhabbatnoma rabguziyning qissai rabguziy asarlari shu tilda yaratilgan xv asrdan xix asrning ikkinchi yarmigacha qollangan til eski ozbek adabiy tili deb nomlangan atoyi sakkokiy sayfi saroyi lutfiy alisher navoiy bobur mashrab turdi maxmur gulxaniy muqimiy furqat zavqiy va boshqa koplab ijodkorlarning asarlari shu tilda yaratilgan xix asrning ikkinchi yarmidan hozirgi davrgacha ishlatib kelayotgan til hozirgi ozbek adabiy tili deb ataladi turkiston viloyati gazeti nashr qilina boshlagan vaqtdan yildan etiboran to hozirgi kungacha yaratilgan barcha asarlar hozirgi ozbek adabiy tilining namunalari hisoblanadi ozbek tili xi asrdan boshlab mustaqil til sifatida shakllana boshladi va xiii asrda eski ozbek adabiy tili shakllanib boldi eski ozbek tilining rivoji buyuk alisher navoiyning nomi bilan bogliqdir u eski ozbek tilining keng imkoniyatlaridan foydalangan holda ajoyib asarlar yaratibgina qolmasdan bu tilni ilmiy jihatdan chuqur tadqiq qiluvchi muhokamat ul lugatayn nomli yirik ilmiy asar ham yozdi va unda ozbek tilining boshqa tillardan hech kam emasligini ishonarli misollar bilan isbotlab berdi ozbek tilida ta kelishik bor hozirgi ozbek adabiy tilining lugat tarkibi asosan manba negizida tashkil topgan umumturkiy sozlar kopchilik turkiy tillarda hozir ham ishlatiladigan barcha turkiy tillar uchun umumiy bolgan kopgina sozlar borki ular azaldan turkiy qabilalar tilida mavjud edi ular hozir ham ishlatiladi masalan kishi ot qol oyoq ozbekcha sozlar ozbek tili sharoitida ozbek tili yoki boshqa til elementlari yordamida kopgina sozlar yaratilgan masalan ishxona soroq ulfatchilik bogdorchilik fors tillaridan ozlashgan sozlar hozirgi ozbek tilida tubandagi kabi sozlar bor ular dasturxon chiroq parda marvarid marjon arab tilidan ozlashgan sozlar arab sozlari ozbek tiliga viiviii asrlardan boshlab kiradi bu hol arablarning shu davrda orta osiyoni jabt etishlari bilan bogliq hozirgi ozbek tilida arab tilidan kirgan quyidagi kabi sozlar mavjud kasb mehnat hayvon ittifoq millat arab sozlari birinchidan kitob madrasa din davlat tuzimi orqali kirgan ikkinchidan eroni tillar orqali kirgan uni masalan arab sozlariga tojikcha morfemalar qoshib yasalgan masalan darxaqiqat mansabdor mulkdor baquvvat kabi sozlardan bilsa boladi rus tilidan ozlashgan sozlar ozbek milliy tilining shakillanishi va rivojlanishida rus millatining tili goyat katta rol oynaydi rus xalqi bilan ozbek xalqi orasidagi yaqin aloqa ayniqsa ruslarning iqtisodiy va madaniy tasiri rus tilidan ruscha va yevropa tillariga oid sozlkarning ozbek tiliga kirishiga sabab bolgan rus tilidan ozlashgan sozlar fabrika gimnaziya doktor shapka tarixda ozbek tilini yozish uchun kop alifbolardan qollanilgan yilgacha savodli kishilar ozbek tilini arab yozuvida yozishgan yildan yilgacha ozbek tili lotin yozuvida yozilgan yil iosif stalinning buyrugi bilan majburan kirill yozuviga otilgan yilgacha ozbek tili shu yozuvda yozilgan yil ozbekiston rasman lotin yozuvini yana qaytadan kirgizdi hozirda ozbekistonda talim joylarida lotin yozuvidan qollaniladi shunday bolsa ham yoshi kattalar va ozbekiston tashqarisida yashaydigan ozbeklar hali ham kirill yozuvidan qollanishadi ozbekistonda yilgacha arab yozuvidan foydalanilgan yillarning ortalaridan ozbekistonda arab yozuviga keng hujum boshlandi arab yozuvi qoloqligimizning savodsizligimizning dindorligimizning sababchisi deb elon qilindi oquv yilidan ozbekiston lotin yozuviga otdi va biz ozbek xalqining asrlar davomida yaratilib kelingan hamda chop etilgan ilmiy badiiy va falsafiy adabiyotdan uzilib qoldik lekin dunyoning eng rivojlangan mamlakatlari ularni sanab otirishning hojati yoq lotin yozuvidan foydalanadilar shuning uchun ham hozirgi eng zamonaviy texnika tabiiy fanlar yoki ijtimoiy tadqiqotlar haqidagi adabiyotlar shu yozuv asosida yoritiladi bmt unesco va boshqa xalqaro tashkilotlarning xabar qilishlaricha yangi texnika texnologiya va fanga tegishli adabiyotlarning foizi lotin yozuvida chop etilar ekan demak ozbekistonni dunyoning rivojlangan mamlakatlari qatoriga qoshilishi uchun lotin yozuviga otish maqsadga muvofiqdir ozbekistonda bu jarayon bosqichma bosqich amalga oshirilmoqda va yilda tugallanishi kozda tutilgan turk tili turkcha trke   sozlashuvchisi eng kop bolgan turkiy til turk tilida gaplashuvchilar asosan turkiyada yashashadi shimoliy kipr iroq bolgariya yunoniston ozarbayjon turkmaniston eron ozbekiston olmoniya niderlandlar kabi davlatlarida ham turk tilida gaplashuvchilar bor turk tili turkiy tillarpgm biri asosan turkiyada shuningdek iroq suriya eron ruminiya bolgariya gretsiya rossiya germaniya niderlandiya fransiya kipr oroli makedoniya va boshqa mamlakatlarda tarqalgan turkiya respublikasining va kipr respublikasining grek tili bilan birga rasmiy tili hisoblanadi otgan asr oxirlarida sozlashuvchilarning umumiy soni mln ga yakin turkiyaning ozida mln dan ortiq kishini tashkil etgan dialektal jihatdan turkiyada sharqdagi ayniqsa anatoliya shim sharqidagi mintaqa ozarbayjon tiliga oxshashlik belgilari bilan ajralib turadi anatoliyaning boshka qismi hamda sharqiy frakiya shevalari shuningdek boshqa mamlakatlardagi turk tili lahjalari ozaro unchalik farq qilmaydi turk tilining fonetik oziga xosliklari soz boshidagi va ortasidagi j undoshining qarindosh turkiy tillardagi boshqa oxshash tovushlarga togri kelishi soz boshidagi rv td kg jarangeizlari va jaranglilarining farqlanishi va singarmonizmning mavjudligi bir qancha sozlarda portlovchi v orniga sirgaluvchi v undoshining kelishi boshqa turkiy tillardagi vo felining ol tarzida qollanishi va boshqa morfologik belgilaridan mis shaklli sifatdoshning qipchoq va boshqa bir qancha turkiy tillardagi gan shaklli sifatdosh bilan vazifadoshligi dik shaklli qad harakat nomi va uog shaklli aniq hozirgi zamon felining faol qollanishi va boshqa ni korsatish mumkin adabiy turk tili hozirgi shaklida asr ortalaridan shakllana boshlaydi bu davrda orta asr adabiy tili eski turk yoki usmonli turk tili arabcha forscha elementlarga boy bolgan asrning yillaridagi islohotlardan song adabiy til umumxalq sozlashuv tili bilan yaqinlashdi eski turk tili ning arab yozuvida bitilgan yodgorliklari asrdan boshlab mavjud dastlabki yodgorliklarda sharqiy turkiy qoraxoniyuygur adabiy tilining sezilarli tasiri bor hozirgi yozuvi yildan lotin grafikasi asosida turk tilida ta kelishik bor qoqon  fargona viloyatida sharqiy ozbekistondagi shahar sox daryosi tarmogi ning quyi oqimida joylashgan transport yoli stansiyasi aholisi dan ortiq yil qoqon xonligining poytaxti bolgan viloyatda eng katta shaharlardan biri u vodiydagi transport qadimiy karvon yollar kesishgan joyda joylashgan mahalliy tarixchi va arxeologlar orasida shaharning yoshi ming yildan ortiq degan taxmin mavjud qoqonga oid dastlabki malumotlar asr yozma manbalarida uchraydi etimologiyasi haqida turli taxminlar bor mas istaxriy va ibn havqal asarlarida havokand hokand shaklida yani gozal yoqimli yoki shamol shahri manosida uchraydi keyingi asrlarda hoqandi latif degan atama ham ishlatilgan undan tashqari balandlikdagi shahar hular shahri yani hu ku qabilasi  elati shahri versiyalari ham bor qad xitoy qolyozmalarida qoqon nomi guyshan xoxan tarzida ifodalangan qoqonning asrgacha bolgan siyosiy tarixi haqida malumotlar juda oz qoqon podsho rossiyasi qoshinlari tomonidan zabt etilganda qoqon xonligi arxivining kop qismi olib ketilgan qoqon qadimda hindiston va xitoyga boriladigan karvon yolida joylashgan asrda mogullar tomonidan butunlay vayron qilingan shundan keyin asrgacha qoqon kichik aholi turar joyi sifatida mavjud bolgan yili qoqon xonligi tashkil topgach yili eskiqorgon qalasi ornida hozirgi qoqon shahriga asos solindi istehkom va qala barpo etildi yili abdurahimbiy bu ishni nihoyasiga yetkazdi va shaharni xonlik poytaxtiga aylantirdi shu davrdan boshlab shahar qoqon deb atala boshladi shaharning mustahkam devori darvozasi xojand goziyogliq quduqliq sarmozor namangan chimyon sox margilon rishton moyimuborak qatagon isfara bolgan qoqon hududi mamuriy bolak daha ga taqsim qilingan shaharda mingga yaqin xonadonda ming kishi yashagan norbotabiy davrida ravnaq topdi sharqning savdo sotiq va hunarmandchilik markazlaridan biriga aylandi olimxon hukmronligi davrida   esa qoqonning siyosiy mavqei kuchaydi umarxon va uning ogli muhammad alixon hukmronligi davrida qoqonda fan madaniyat adabiyot va sanat markaziga aylandi yilda buxoro amirligi hukmdori nasrulloxon tomonidan bosib olindi qoqon xonligi rus qoshinlari tomonidan ishgol etilib turkiston general guber natorligiga qoshib olingach qoqon yangi tashkil etilgan turkiston general gubernatorligining fargona viloyati mamuriy markazi boladi viloyat markazi yangi margilonga kochirilgandan keyin yil aprel fargona viloyati uyezd shahri song vodiyning eng yirik shaharlaridan biri bolib qoldi qoqon qadimdan hunarmandchilik markazi bolgan qoqonda misgarlik zargarlik oymakorlik qurolsozlik kulolchilik qogozgarlik badiiy toqi machilik doppichilik kashtachilik temirchilik kopriksozlik kabilar rivoj topgan qoqon gazmollari sharqda va rossiyada mashhur bolgan ayniqsa qoqon qogozi hunarmandchilikning alohida tarmogi sifatida nom qozongan rus tabiatshunosi a p fedchenkoning tariflashicha yilda orta osiyodagi eng sifatli qogoz qoqonda ishlab chiqarilgan shahar hayotida savdo muhim orin tutgan va ichki hamda tashqi savdoga bolingan shahar rus qoshinlari tomonidan zabt etilgach podsho rossiyasi hukumati bu yerda rossiya manfaati uchun zarur bolgan paxtachilik sanoatini rivojlantirishga ahamiyat berdi asr oxiri  asr boshlariga kelib shahar va uning atrofida paxta tozalash yog moy pilla quritish va ipak qurti urugi zavodlari bunyod etilib ishchilar soni kishiga yetgan turkiston umumrossiya tovar muomalasiga tortilishi natijasida bir qancha shaharlar jumladan qoqonda ham paxta xarid qilish va uni tashish bilan shugullanuvchi rus va chet el shirkatlari andreyev shirkati rossiya jamiyati kavkaz va merkuriy eron savdo sanoat shirkati sharqiy jamiyat va boshqalar tashkil qilingan yilda qoqonda mingdan ortiq savdo dokoni karvonsaroy bozor bank kasalxona tugruqxona va dorixona ishlab turgan xonlik davrida qoqonda madrasa faoliyat qorsatib ulardan dastlabkisi madrasai xishtin bolsa songgi qurilgani sofiyon madrasasidir asr boshida qoqonda ta eski maktab ondan ortiq jadid maktabi ta rus tuzem maktabi temir yol va savdo tijorat maktablari va boshqa oquv mas kanlari bor edi asrning boshlarida qoqonda sadoi fargona yangi fargona qoqon sadosi gazetalari chop etila boshladi yilning kuzida qoqonda turkiston muhtoriyati elon qilindi ammo kop vaqt otmay bu ozodlik harakatining markazi qoqon bolsheviklar tomonidan qonga botirildi yil fevral tarixiy malumotlar boyicha bu qirginda mingdan ziyod kishi qurbon bolgan yilda qoqonda shorolar hokimiyati ornatildi olkamizning shahar va qishloqlarida xx asr boshlarida avval shayton oyini keyinchalik yovvoyi oyin deb nom olgan oyinlar paydo boldi garchand hozirgi futbolga unchalik ohshamasa ham maydon va kochalarni changitib tashkil etilan bu oyin keng kuloch yoza boshlagandi mahalliy yoshlar osha davrlarda chor rossiyasining olkamizda hizmat burchini otayotgan harbiylari bosh vaqtilarini qanday otkazishlari bilan qiziqar edilar ular kop vaqtlarini bu erlar uchun yangi boshlangan futbol oyiniga bagishlashar edi xarbiy qismlarlarga yaqin bolgan qishloqdagi yosh yigitlar yangi oyinga katta qiziqish bildirib har bir oyinni zavq bilan tomosha qilishadi ohir oqibat xarbiylarga taqlid qilib yoshlar ozlari maysali tekis maydon topib u erga darvozalar uchun ustunlar ornatib oziga xos futbol maydoni yaratishadi albatda maydon tayyorlash chim yotkizish ustunlarni tiklash qoqonlik yigitlar uchun qiyin ish emasdi eng muhimi futbol oynash uchun top topish kerak edi albatda u vaqt dokonlarda koptok topish mumkin emasdi askarlardan esa faqat katta pulga sotib olish mumkin edi shunday bolishiga qaramay udaburon yigitlar futbolga bolgan ishtiyoq kattaligidan ozlari koptok yasaydilar yigitlar orasida turli kasbdagi ustalar borligi bu erda qol keladi ulardan biri kosiblikdan xabari borligi uchun charimdan top tikib koradi lekin uni shishirish uchun kamera topilmaydi ular topning ichiga turli engil latta puttalarni joylashtirib shu tariqa birinchi marta ozlaricha top oynay boshlaydilar biroz vakt otkach bu futbolga fidoi yigitlar pul biriktirib askarlardan xaqiqiy topni xarid qilib olishadi shu tariqa yili olkamizda birinchi bolib qoqon shahrida futbol jamoasi tuziladi jamoa azolari oldiniga ozaro oynashadi keyinchalik xarbiylar bilan raqiblik qilishadi ilk uchrashvularda yirik hisobda maglubiyatga uchrab kelgan qoqonlik yigitlar keyinchalik ozaro oyinlarda durang va golib bola bolashadi xatto yirik hisobda ham yutiqqa erishadilar albatda bunday muvaffaqiyatlarni rivojlantirish uchun boshqa kuchli jamoalar bilan uchrashishlari va ozlarining kuchlarini sinab korishlari lozim edi tez orada fargona shahridagi xarbiy gornizoning terma jamoasi bilan ortoqlik uchrashuvi otkazgan qoqonliklar kichik hisobda bolsa ham maglubiyatga uchrashadilar bu maglubiyat qoqonliklarning gururini paymon qiladi va javob uchrashuv  revansh oyiniga tayyoralik korishadi oradan bir oy otib qoqondagi ozlarining maydonda javob uchrashuvini otkazadilar bu oyinga koplab muhlislar ham kelishadi oyin murosasiz otadi shunga qaramay qoqonlik yigitlar bu oyinda galaba qozonishadi endi qoqonlik ishqibozlar orasida savdogarlar boy odamlar paydo boladi jadidlikning va umuman osha payt olkamizning manaviy madaniy markaziga aylangan qoqon shahrida yurtimizning eng ilgor yoshlari yigilishgandi futbol esa kelajagi katta sport turi ekanligini tushunib etgan bu marifatparvarlar xar tomonlama milliy ozbek futbol jamoasini tuzishga intilishadi shu tariqa yili qoqon shahrida muzkomanda musulmonlar jamoasi tuziladi afsuski muzkomandaning ilk tarkibi malum emas bu xaqdagi malumotlar xujjatlar saqlanib qolmagan lekin xaqimizning orasida afsona va rivoyatlarga aylanib qolgan futbolchilar xaqida koplab xotiralar gapirilib kelinadi bu jamoa mamlakitimiz futbolini rivojlanishida ham katta rol oynaydi muzkomanda fargona vodiysi boylab juda koplab shaharlar va qishloqlarda ortoqlik uchrashuvlar otkazadi bu oyinlardan keyin bu erl ikkinchi jahon urushi yillarida mehnatkashlari frontga kiyim kechak oziq ovqat dori darmon jonatib turdilar shahar aholisi front uchun mln som pul jamgarib berdi qoqonlik jangchilardan ming tasi sobiq sovet itshfoqining orden va medallari bilan mukofotlandi tasi sovet ittifoqi qahramoni unvoniga sazovor boldi qoqon fargona viloyatining fargona shahridan keyin orindagi sanoat transport va madaniy markazidir shaharda ishlab chiqarish korxonasi mavjud shulardan paxta tozalash zavodi ulugbek qoqonadyol shohi atlas toqish konchi zilol qoqonyogmoy qoqonnon qoqongosht qoqonspirt mastona korxonalari motor tamirlash marmar mexanika elektromash z dlari mashinasozlik gisht ishlab chiqarish superfos fat qoqon ishlab chiqarish mebelsozlik qurilish mahsulotlari korxonalari ip yigiruv paypoq toquv poyab zal trikotaj tikuvchilik f kalari ishlab turibdi pedagogika instituti mingdan ziyod talaba kasb hunar kolleji jumladan qodirjon haydarov nomidagi tasviriy va amaliy sanat kolleji akademik litseylar musiqa va sanat maktablari umumiy talim maktabi faoliyat korsatadi kasalxona dispanser poliklichikalar dorixonalar sanatoriy mavjud mustaqillik yillarida shaharda yangi binolar qad kotardi obodonlashtirilib xiyo bon va boglar yangi maydonlar barpo etildi maktab gimnaziya litsey kasb hunar kollejlari qurildi telestudiya muloqot yolqin ishlaydi gazeta chop etiladi vikipediya bu kop tillik erkin internet ensiklopediya u kongillilar tomonidan ochiq hamkorlik asosida yoziladi va qollab quvvatlab turiladi ushbu loyiha yanvar yil mutaxassislarga moljallangan nupediaga toldiruvchi sifatida yaratilib hozirda uni notijorat ikimedia foundation tashkiloti boshqaradi vikipediya bugunga kelib eng katta va eng kop qaraladigan malumot manbasiga aylandi hozirda bu bepul ensiklopediyada dunyoning tilida milliondan oshiq maqola bor vikipediyaning eng katta tili bolimi ta maqolaga ega taqqoslash uchun qogoz nashrdagi ensiklopediyalar orasida eng kattasi bolmish encyclopdia britannica britaniya ensiklopediyasi dagi maqolalar soni ming atrofidadir bundan tashqari vikipediyaning juda mashhur bolib ketishi tufayli unga yoldosh vikiombor vikilugat vikikitob vikiversitet vikiiqtibos hamda vikiyangiliklar kabi loyihalar ham paydo bolgan vikipediya notogri malumotlarni ifodalaydi deb tanqid qilingan yilda facebook ushbu ensiklopediyani kitobxonlarga soxta yangiliklarni kashf etishiga yordam beradi deb elon qildi youtube esa shu kabi rejani yilda elon qildi ikipedia com va ikipedia org domenlari yil yanvarda va yil yanvarda royxatga olingan vikipediyaga yil yanvarda amerika qoshma shtatlari fuqarolari jimmy ales va larry sanger asos solishgan sanger vikipediya sozini inglixcha iki va encyclopedia sozlarini birlashtirib oylab topgan iki sozi aslida gavayiliklarning sozi bolib tez degan manoni bildiradi va kopchilik birgalikda yaratadigan eb sahifalar shu nom bilan ataladi jimmy alesning niyati britannica sifatiga erishish yoki undan ham yuqori darajaga erishish va bosma holida tarqatish bolgan edi ozbek tilidagi vikipediyada ta maqola bor foydalanuvchilar soni  ulardan nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan jami sahifalar soni munozara turkum va hokazo bilan qoshib hisoblaganda   vikipediya juda koplab tillarda har kun soat va soniyada turli tillarda toldirilib borilmoqda ayniqsa quyidagi tillar bunga yaqqol misol bola oladi toliq royxat samarqand  ozbekiston respublikasi samarqand viloyatidagi qadimgi shahar viloyatning mamuriy iqtisodiy va madaniy markazi yildan yillarda respublika poytaxti ozbekistonning janubi garbida zarafshon vodiysining orta qismida dargom va siyob kanallari orasida joylashgan ortacha m balandlikda toshkentdan km sdan toshkentdushanbe toshkentturkmanboshi toshkentuchquduqqungirot temir yollari katta ozbek trakti toshkenttermiz yo'li otadi shahar aholisi va xojaliklari shovdor bogishamol ariklaridan suv oladi iyulning ortacha temperaturasi ° eng yuqori temperatura ° yanvarning ortacha temperaturasi ° eng past temperatura ° maydoni km aholisi ming kishi yil ming yil ming yil ming yil ming yil ming yil ming s shahar kengashiga qarashli shaharcha ingichka kimyogarlar farhod hishrov mavjud tarixiy yozma manbalarda s ning yoshi qadimiyligi togrisida malumotlar bor muhammad an nasafiy al qand fiy zikri ulamoi samarqand xaydar as samarqandiy asr qandiyai xurd abu tohirxoja samarqandiy samariya xitoy tarixchisi chjan syan yunon va rimlik tarixchilar arrian kursiy ruf va boshqa koplab mualliflarning asarlarida bu haqda yozib otilgan shu bois orta asrlardan sharqda ommalashib ketgan maqollardan birida garbda rim sharqda samarqand deyilgan samarqand va rim insoniyat takdiridagi buyuk xizmatlarini nazarda tutib boqiy shaharlar nomini olganlar xalq iborasi samarqand saykali royi zamin ast samarqand yer yuzining sayqali jilosi deb bexuda aytilmagan amir temur s ni ozgacha mehr bilan qadrladi obod qildi dunyoning sayqaliga aylantirdi samarqand jahonning eng qadimgi shaharlaridan biri  yildan ortiq tarixga ega samarqand mil av asrdan mil asrgacha sugd davlatining poytaxti bolgan arxeologik qazishmalardan malum bolishicha yuqori paleolit davrida ham s hududida odamlar yashagan qarang samarqand makoni rim tarixchisi kvint kursiy rufning mil av asr oxiri  mil asr yozishicha samarqand qalasi devorining aylanasi taxminan km bolgan mil av yil makedoniyalik aleksandr iskandar maqduniy qoshinlari samarqandni vayron qilgan s asrda turk xokonligi tarkibiga kirgan va mahalliy hokimlar tomonidan boshqarilgan bu davrda samarqand hindiston eron misr va vizantiya davlatlari bilan savdosotiq qilgan oz davrida on oq xoqonligi deb yuritilgan garbiy turk xoqonligi istamining ogli tardu xoqon sosoniylar eroniga qarshi janglar olib borib garbda oz hokimiyatini kuchaytirdi uning ogli sheguy xoqon davrida xoqonlik qoshinlari jan garbiy hududlarda faol harakat yurita boshlaydi u eronning shim sharqiy viloyatlariga xujum uyushtirib sosoniylar ustidan yirik galabaga erishadi uning inisi tun yabgu xoqonlikning garbdagi nufuzini yanada mustahkamlaydi u hukmronlik qilgan davrda turk xoqonligining chegarasi garb va jan garbda jan sharqiy yevropa dashtlari kavkaz volgaboyi gurgon marv hind daryosining yuqori havzalari shim hindiston va afgonistonning aksariyat viloyatlarini oz ichiga olardi tun yabgu garbiy hududlarda hokimiyatni mustahkamlash maqsadida qarorgohini shosh vohasining shimolidagi mingbuloq mavzesiga kochiradi va boshqaruvda islohotlar otkazib qaram olkalarga turkiy tudun va eltabar unvonli vakillar jonatadi qutayba ibn muslim boshchiligidagi arab qoshinlari yilda s ni egallagan qozgolon kotargan shahar aholisining bir qismini qirib tashlagan attabariy keltirgan malumotga kora samarqandliklar shahriston ichki shahar ni arablarga boshatib berishga majbur bolganlar arablar shahristonda masjid va minbar qurganlar mahalliy aholidan tortib olingan qimmatbaxr buyumlar va oltin kumush bilan bezatilgan sanamlar xilat ulasnom ni eritib ming misqol qimmatbaho metall olingan yillarda arablarga qarshi muqanna boshchiligida qozgolon kotarilgan qarang muqanna qozgoloni arablarga qarshi kotarilgan qozgolonlarni bostirishga faol qatnashgan mahalliy zamindor aholi vakillari asr yillaridan movarounnaxr va viloyatlarini boshqarishga tortildi jumladan s ni boshqarish somoniylar qoliga otdi osha vaqtdan s   somoniylar davlatining poytaxti boldi yildan birinchi marta somoniylar kumush tangalari s da zarb qilina boshladi somoniylar poytaxti buxoroga kochirilgandan song ham s movarounnahrning eng yirik xunarmandchilik va savdo markazlaridan biri bolib qoldi a dan s qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan qoraxoniylar davrida turli olkalarning birlashishi fan va madaniyat rivojiga ham imkon berdi bu davrda samarqand ham mamuriy ham madaniy markaz sifatida ahamiyati oshib yanada kengayib rivojlanib borgan qoraxoniylar fan va madaniyatning olka hayotidagi muhim ornini anglab unga homiylik qilishgan buyuk ipak yoli asosidagi hududlararo savdo sotiq yanada ravnaq topdi shu davrda samarqandda ibrohim tamgachxon madrasasi va kasalxonasi bunyod etilgan ibrohim ibn husayn davrida samarqandda katta saroy qurilgan xi asrda samarqandda qoraxoniylar shohi zinda maqbaralarini barpo etdilar keyinchalik xuddi shu yerga yili tamgach bograxon madrasasi qurildi va unga tutash bir qator turkum majmua yuzaga keldi xi xii asrlarda serhasham bezatilgan boshqa maqbaralar vujudga kela boshladi arxeologlar ulardan bir nechtasini xiv asr inshoatlarining garb tamonidagi yolakdan qazib topdilar ular bezaklari bilan temur davri maqbaralaridan farq qilgan osha davrda ham qusam ibn abbos maqbarasi muqqadas hisoblanib ziyorat qilingan amaliy bezak sanati naqshinkorlik ganchkorlik va kulolchilik yonalishlari rivojlangan adabiyot yuksalgan yusuf xos hojibt nt qutadgu bilig mahmud qoshgariynit devonu lugotit turk kabi asarlari shu davrda yaratilgan saltanat poytaxti samarqand amir temur davrida ayniqsa gullab yashnadi shaharda isfahon sheroz halab xorazm buxoro qarshi va kesh sh larining memoru binokorlari qoli bilan saroylar masjidlar madrasalar maqbaralar quriladi shahar tashqarisida esa bog roglar va bostonlar barpo etiladi qarang amir temur boglari xususan shohizinda memoriy majmuasiga mansub shodimulk ogo maqbarasi shirinbeka ogo maqbarasi va boshqa quriladi shaharda bibixonim jome masjidi amir temurning qarorgohi koksaroy va bostonsaroylar qad kotaradi umuman olganda samarqand sh amir temur davrida ozining qad orni afrosiyobyaan birmuncha jan roqda butunlay yangitdan qurildi shahar tevaragi mustahkam qala devori bilan oralib ohanin shayxzoda chorsu korizgoh sozangaron va feruza kabi nomlar bilan ataluvchi ta darvoza ornatildi movarounnahrning dehqonchilik vohalarida xususan zarafshon vodiysida onlab sugorish tarmoqlari chiqarilib dehqonchilik maydonlari kengaytirildi yangi qishloqlar barpo etildi ibn arabshohning yozishicha amir temur samarqand atrofida qad kotargan bir qancha yangi qishloqlarni sharqning mashhur shaharlari dimishq damashq misr bagdod sultoniya va sheroz nomlari bilan atadi amir temurning fikricha samarqand kattaligi gozalligi hamda tevarak atrofining obod etilganligi jihatidan dunyodagi eng yirik shaharlardan ham ustunroq turmogi lozim edi bu davrda s kopgina sharq va yevropa davlatlari bilan savdo aloqalari ornatgan s da koplab hashamatli memoriy inshootlar qurilgan yirik sharqshunos olim v v bartold takidlaganidek amir temurning fikriga kora s jahonning birinchi shahri bolishi kerak edi amir temur vafoti dan song s taxtini ulugbek egalladi ulugbek davrida s da qurilishlar avj oldi qoshni davlatlar bilan aloqalar kuchaydi u orta osiyo xalqiari ilmfani va madaniyatini orta asr sharoitida dunyo fanining eng yuqori pogonasiga olib chiqsi uning qilgan eng buyuk ishi samarkand ilmiy maktabini osha davr akademiyasini barpo etganligi boldi bu ilmiy maktabda dan ortiq olimlar faoliyat olib borgan ular orasida eng yiriklari qozizoda rumiy giyosiddin jamshid koshiy edi u ning ilmiy maktabi oz faoliyatida ortaosiyolik mashqur olimlar muhammad xorazmiy ahmad al fargoniy abul abbos aljavhariy ibn turk al xuttaliy xolid al marvarrudiy ahmad al marvaziy abu nasr forobiy abu rayhon beruniylir boshlab bergan ilmiy ananaga asoslanar edi u samarqand yaqinida rasadxona barpo qildi shayboniylar daxmasi samarqanddagi orta asr memoriy yodgorligi asr shapboniyxon y ismoil i safaviy bilan bolgan jangda halok bolgach samarqandga olib kelinib ozi kurgan madrasada marmar supa ostiga dafn etilgan supa ostiga shayboniyxondan tashqari boshqa shayboniy sultonlar va malikalar mahmud sulton y oldirilgan maxdiy sulton hamza sulton y oldirilgan muhammad temur sulton y v e qutlug muhammad sulton y v e abulxayr sulton y udsirilgan yodgor sultonim y v e shaxribonu xonim y v e shoh sulton xonim y v e suyunch muhammad sulton y v e lar dafn etilgan registon ansamblida ulugbek davrida bunyod etilgan mirzoyi karvonsaroyi asr ornida samarqand hokimi yalangtoshbiy bahodir madrasa va jome masjid qurdirgan karvonsaroy asosi ustiga madrasa shim sharqiy qismida hujralar ornida peshtoq gumbazli masjid garbida joylashgan dastlab yalangtoshbiy kichik madrasasi deb nomlangan keyinchalik masjid bezagida boshqa bir obida qurilishiga yetadigan miqdorda oltin sarflangani uchun tillakori tilladan ishlov berilgan deb yuritila boshlagan tilla qori madrasasidan shahar jome masjvdi va madrasa sifatida foydalanilgan peshtoq ravogidagi marmar taxtachada bezak ishlari yillarda bajarilganligi yozilgan mirzo ulugbek xonaqohi orniga yalangtosh bahodir sherdor madrasasini qurdirgan ulugbek madrasasining roparasida joylashgan amir shohmurod davrida samarqandda koplab madrasalar masjidlar va turli binolar qurilgan xususan zarafshon vodiysidagi dehqonchilikka katta etibor qaratilib zarafshon daryosidan turli ariqlar qozonariq toyman arigi toguzariq oqdaryo va qoradaryodan yangi ariqlar chiqarilgan hamda boshqa sugorish inshootlari qurilgan shahrining ozi samarqandni qayta qurish tarkini chizgan sh shaharda ta mavze qurib mamlakatning sharqiy viloyatlaridan bu yerga aholini kochirib keltirgan s ning yevropacha tipdagi qismini qurish ishlari yilda boshlandi osha vaqtda okrug gubernatori general abramovning buyrugiga muvofiq mahalliy aholining yer uchastkalari musodara kilinib va sotib olinib ofitserlar hamda amaldorlarga kichik harbiy lavozimdagi oilali kishilarga va mustasno tariqasida rus savdogarlari hamda meshchanlarga bolib berilgan kichik lavozimdagi harbiylarga soldatskaya slobodka deb ataluvchi shimoli garbiy buluk ajratilgan osha davrda eski va yangi shahar ortasida xiyobon va bog barpo etildi harbiy gubernator uyi kazarmalar ofitserlar majlis otkazadigan bino quriddi podsho rossiyasi mustamlakachiligi davrida sda bir nechta kayta ishlovchi mayda korxonalar vujudga keldi shaharda paxta tozalash vino bir necha spirt pivo zavodlari tegirmonlar ishlagan metallni kayta ishlash zavodida bir qancha presslash ta yonuvchi ta vint kesish stanogi bolib choyan buyumlar zanjir oroq panshaxa ketmon bolta kabi buyumlar ishlab chikarilgan s ni arxeologik jihatdan organish ishlari asrning oxirlarida boshlangan edi yilda sharqshunos olim v v barsholdshsht tashabbusi bilan tuzilgan turkiston arxeologiya havaskorlari togaragi azolari s dagi afrosiyobni kop asrlar xazinasi deb qarab unda keng kolamdagi arxeologik qazishma ishlarini olib bordilar v l vyatkin n i veselovskiypar otkazgan arxeologik qazishmalar natijasida turli xildagi qad buyumlar topilib muzeyga berildi yilda v l vyatkin s chekkasida joylashgan ulugbek rasadxonasining ornini aniqladi va qazish ishlarini otkazdi natijada rasadxona harobasi hamda uning yer ostidagi butun qolgan qismi qazib ochildi osha davrdan boshlab orta osiyo xalqlarining qad madaniy merosini organishda dastlabki qadamlar qoyildi yillarda v l vyatkin yil m ye masson afrosiyobda qazish ishlarini olib bordilar a i terenojkin yillarda s yillik tarixga ega deb belgiladi shahar tarixi davrlashtirildi afrosiyobdan topilgan ushbu namunalar fransiyada radiokarbon tadqiqot usulida organilib ular mil av asrga aniqrogi yoshga taalluqliligi isbotlandi s bunyod bolganidan buyon u orta osiyoning siyosiy iqtisodiy va madaniy hayotida katta mavqega ega bolib keldi shaharning buyuk ipak yoli chorrahasida joylashganligi bu yerda qadimdan hunarmandchilikning shoyi toqish mashhur samarqand qogozi ishlab chiqarish kulolchilik temirchilik novvoylik qandolatchilik badiiy kashtachilik va boshqa turlari hamda savdosotiq ishlarining rivojiga turtki boldi s da qadimdan ravnaq topgan hunarmandchilik turlari mahallaguzarlarning nomlarida saqlanib qolgan mas sozangaron igna tayyorlovchilar kamongaron oqyoy yasovchilar va boshqa nomlar hozirgi kungacha yetib kelgan s   aholisining soni va sanoatining kolami boyicha ozbekistonda yetakchi orinlardan birida yil larda pillakashlik va shoyi toqish fabikalari meva konserva zavodi choy qadoqlash fabrikasi qurildi yillarda s da krasniy dvigatel kinap tamakifermentatsiya zavodlari yigiruv fabrikasi superfosfat zavodi poyabzal va tikuvchilik fabikalari uysozlik kombinati chinni zavodi va boshqa korxonalar qurib ishga tushirildi shoro davrida shaharning yevropaliklar yashaydigan qismi obod qilindi aholisi ham kochib keluvchilar hisobiga ortib bordi eski shahar qismi esa oz holicha tashlab qoyildi kop memoriy yodgorliklar qarovsiz qolib haroba holiga kelib qoldi mustaqillik yillarida s da sanoat korxonalari qayta jihozlandi ularda bozor talabiga mos mahsulotlar ishlab chiqarish amalga oshirildi sanoatning asosiy qismi xususiylashtirildi aksariyat yirik orta korxonalar negizida aksiyadorlik jamiyatlari tuzildi koplab qoshma korxonalar tashkil qilindi samarqand viloyatidagi mulkchilikning barcha turiga oid yirik sanoat korxonalarining asosiy qismi s da joylashgan bular samkochavto avtobus va yuk mashinalari ishlab chiqariladi alpomish traktorlar gilzaporshenlar tajribamexanika parmalash uskunalari kinap kinoapparatura avtomobillar uchun elektrotexnika asbobuskunalari zavodlari uyrozgor sovitkichlari korxonasi superfosfat ammofos ogitlari sulfat kislotasi ishlab chiqaradigan superfosfat zavodi liftsozlik marmar taxtalar gisht asfaltbeton zavodlaridir shahardagi yengil sanoat korxonalaridan pillakashlik shoyi toqish trikotaj tikuvchilik mebel poyabzal fabikalari chinni zavodi faoliyat korsatadi oziqovqat sanoatida universitetegirmon makaron choy qadoqdash sutmoy mevakonserva vino pivo spirtaraq va alkogolem ichimliklar qandolat shirinliklari ishlab chiqaradigan korxonalar mavjud samarqand viloyatida mustaqillik yillarida qurilgan qoshma korxonalarning asosiy qismi s da joylashgan bular ozbekistonturkiya samkochavto ozbekistanamerikaangliya uzbat ozbekistonchexiya praga mineral suv qadoklash ozbekistonlatviya bravosut qoshma korxonalari va boshqa shahar korxonalarida ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning aksari qismi chet ellarga eksport qilinmoqda shaharda minglab kichik va orta biznes subyektlari xususiy tadbirkorlik faoliyati bilan shugullanuvchilar bor s da dan ortiq yonalishda avtobuslar qatnaydi trolleybus qatnovi yolga qoyilgan shahar toshkent xalqaro aeroporti avialiniyalari orqali respublika viloyatlari va xorijiy davlatlar bilan boglangan yil dekabrdan yolovchilar tashuvchi toshkent  samarqand elektr poyezdi ishga tushirildi s qadimiy tarixi va memoriy yodgorliklari tufayli butun dunyo tan olgan haqiqiy muzey shahriga aylandi shu bois respublika hukumati qarori bilan yilda s ning afrosiyob shahristoni orta asrlarda bunyod etilgan memoriy yodgorliklar va asrlarda qurilgan yangi shahardagi binolar tarix va olkashunoslik muzeylari asosida samarqand davlat birlashgan tarixiymemoriy muzeyqoriqxonasi tuzildi osha yilda shaharning tarixiy kismini muhofazalash chegaralari belgilandi s ning memoriy tarixiy yodgorliklari yilda yuneskoning finlyandiyada otkazilgan sessiyasida jahon merosi royxatiga kiritildi s da ta yirik tarixiy memoriy yodgorlik registon ansambli shohi zinda ansambli amir temur maqbarasi ulugbek rasadxonasi bibixonim jome masjidi ruhobod maqbarasi abdidarun majmuasi xoja ahror masjidi hazrati xizr masjidi va boshqa saqlangan ozbekiston respublikasi prezidenti i a karimov tashabbusi bilan s da abu mansur almoturidiy assamarqandiy dafn etilgan chokardiza qabristoni hududida moturidiy yodgorlik majmui mozoriga maqbara qurildi kabriston obod etildi burhoniddin marginoniy vafotining yilligi tavalludining yilligi hijriy sana boyicha keng nishonlandi samarqand shahridagi chokardiza kabristoniga dafn etilgan s ning markaziy maydoniga amir temur haykali ornatildi shahardagi tarixiy obidalar xitoy hindiston yunoniston afina italiya rim yodgorliklari kabi ozining gozalligi bilan etiborni oziga tortadi s ga har yili dunyoning turli mamlakatlaridan minglab sayyoxlar kelib ketadilar mehmon va sayyoxlarga xizmat korsatuvchi afrosiyob samarqand zarafshon bogishamol markaziy prezident otel kabi mehmonxonalar qurilgan sayyoxlarga ozbekturizm milliy kompaniyasining samarqand bolimi xodimlari xizmat korsatadilar samarqandda ta oliy ta'lim muassasasi bor s dagi oliy oquv yurtlari unt tibbiyot qishloq xojaligi iktisodiyot va servis memorlikqurilish va chet tillar institutlari da ming talaba oqiydi okuv yilida shahardagi ta orta maxsus bilim yurti kollej akademik litsey va internat maktablarida ming umumiy talim maktabida mingga yaqin oquvchi talim oldi shahar respublikaning yirik fan markazlaridan biri s da pedagogika akademiyasi asosida tashkil topgan samdu katta mavqega ega qorakolchilik isayev nomidagi parazitologiya va gelmintologiya shreder nomidagi bogdorchilik tokchilik va vinochilik arxeologiya ilmiy tadqiqot institutlari ozbekiston fanlar akademiyasining samarqand bolimi turli yonalishdagi ilmiy tadqiqot ishlarini olib bormoqdalar s da ommaviy kutubxona ta kinoteatr samarqand badiiy muzeyqoriqxonasi teatr hamid olimjon nomidagi samarqand viloyati ozbek davlat musikali drama teatri a p chexov nomidagi rus drama teatri qogirchoq teatri shahar telestudiyasi faoliyat korsatadi samarqand gaz chiqadi shaharda orinli kasalxona statsionarda malakali vrachlar xizmat korsatadilar choponota tepaligi yonida dam olish uyi markaziy sogdiyona madaniyat va istirohat boglari bolalar afsona akvaparki koplab stadion tennis kortlari delfin suzish majmui bor s zaminida mashhur donishmandlar allomalar voyaga yetgan jumladan ulugbek s da munajjimlar maktabiga asos soldi madrasa va rasadxonalar qurdi uning atrofida butun bir ilmiy maskan  ulugbek akademiyasi tarkib topdi bu akademiyada giyosiddin jamshid koshiy qozizoda rumiy ali qushchi kabi mashhur olimlar yetishib chiqdi ulugbek akademiyasida amalga oshirilgan ishlar jahon fan olamida tan olindi s shahrida hozirgi kunda xalqaro miqyosdagi turli anjumanlar otkazilmoqda ayniqsa sharq taronalari xalqaro musiqa festivalining s da otkazilishi muhim ahamiyatga egadir vatanimiz tarixida tutgan beqiyos orni samarqandliklarning asrlar davomida milliy fan va madaniyatimizni rivojlantirishga qoshgan buyuk hissasining etirofi sifatida s amir temur ordeni bilan mukofotlandi yil avgust ordenni yil oktabrda ozbekiston respublikasi prezidenta i a karimov topshirdi manbalar va ad samarqand tarixi t j samarqand prof z m akramov tahriri ostida t samarqand shahri togrisida statistik malumotlar s umnyakov i i aleskerov yu n samarqand spravochnikyolkorsatkich t pugachenkova g a ochiq osmon ostidagi muzey t zohidov p samarqand memorlik maktabi asr boshlari t bartold v v istoriya samarqanda pri timuridax soch tom m pugachenkova g a rempel l i vidayushiyesya pamyatniki arxitekturi ozbekistana t yakubovskiy a yu iz istorii arxeologicheskogo izucheniya samarqanda samarqand shishkin v a kalai afrasiyab sb afrasiyab vip   t shishkin v a afrasiyab  sokrovishnitsa drevney kulturi t samarqand shahri toshkentdan km uzoqlikda eramizdan avvalgi vii asrda tashkil topgan u ozining deyarli ming yillik tarixiy yodgorliklariga ega va temuriylar sulolasi boshqaruvi davriga tegishli arxitektura yodgorliklari qadimgi misr xitoy hindiston gretsiya va rimdagi arxitektura durdonalari singari katta ahamiyatga egadir samarqand dunyo taraqqiyotining eng qadimgi va markaziy shaharlaridan biri bolib jahon madaniyati va fani xazinasiga katta hissa qoshgan shahardir ozbekiston respublikasi prezidenti va hukumati rahbarligida mustaqillik yillari samarqand shahridagi arxitektura yodgorliklarini tiklash va tamirlash ayniqsa eski shahar qismini qayta qurish va tamirlash obodonlashtirish boyicha katta ishlar amalga oshirildi temuriylar sulolasi yaratgan arxitektura yodgorliklari misr xitoy hindiston gretsiya italiya kabi davlatlarda yaratilgan arxitektura obidalaridan aslo qolishmaydi mustaqillik yillarida qaytadan barpo etilgan al buxoriy motrudiy va boshqa tarixiy majmualar tahsinga sazovordir samarqand qadimiy rim bilan tengdoshdir uning tarixiy madaniyatining quyi qatlamlari eramizdan avvalgi i ming yilliklarga borib taqaladi u qadimgi va hozirgi jumboqli sugd davlatining poytaxti maroqand shahri qoldiqlari bilan tillashadi samarqand shahridagi afrosiyob juda kop qonli voqealarni boshidan kechirgan xiii asr boshlarida mogul bosqinchilari orta osiyoning tinch hayotiga tajovuz soldi ular juda koplab shaharlarni sanat yodgorliklari va madaniy boyliklarini vayron etdilar chingizxon qoshinlari tomonidan afrosiyob yer yuzidan yoq qilindi uylar va saroylar yondirildi necha asrlab suv berib turgan suv quvurlari barbod etildi gullab yashnab turgan boglar kultepalarga aylantirildi biroq shahar olmadi aksincha xiv xv asrga kelib yanada gullab yashnadi bu kunlar buyuk sarkarda amir temurning samarqand shahrini oz saltanatining markaziga aylantirishga qaror qilgan davrlarga togri keldi amir temur saroyida bolgan ispan elchisi rui gonzales de klavixo oz bitiklarida samarqand haqida quyidagilarni yozadi temur oz yurti poytaxtini dunyodagi eng katta va korkam shaharlar qatoriga qoshishni istardi shu boisdan samarqand shahri atrofidagi qishloqlar bogdod damashq qohira kabi buyuk shaharlar nomini oldiki temur oz poytaxti oldida bu shaharlar bir qishloqchalik bolishini istardi samarqand shahrini ta katta bog yashtanib turardi ularning eng kattasi shu darajada keng ediki tarixning shohidlik berishicha bir kuni shu bogda adashib qolgan otni bir oy izlashgan ekan afrosiyob samarqand shahrining qadimiy qoldiqlari uzoq asrlar davomida metr chuqurlikda komilib ketgan arxeologik qazilmalari bilan mashhur qadimiy aholisi vi viii asrlarda hozirgi samarqand shahri yaqinidagi tepaliklarda taxminan kv km maydonda yashagan samarqand shahri yodgorliklari ozining buyukligi bilan odamlarni qoyil qoldirgan uning binolari devorlaridagi zangori naqshlari arxitektura shakllari turli korinishlardagi geometrik shakllari bilan kishini hayratga soladi bular registon shohi zinda gori amir maqbaralari ansambllaridir samarqand atrofidagi afrosiyob tepaliklari boylab shohi zinda memorchilik ansamblining ta maqbaralari joylashgan bu kochalarni qurishni hech kim rejalashtirmagan ular oz ozidan yuz yillar davomida barpo etilgan shohi zinda sozi tirik shoh manosini anglatib uning madaniyati bu yurtlarga islom kirib kelgunicha gullab yashnagan afrosiyob gullab yashnagan davrlarda uning shuhrati shu darajada yuqori ediki osha davrdagi islom peshvolari u bilan kurashishga hayiqishgan uning shuhrati togrisida afsonalar yaratilgan ulardan biri muhammad qosim ibn abbos paygambarning amakivachchasi ekanligi haqidagi afsonadir bibixonim nomidagi gozal maschid eski shaharga kirish darvozasi oldidagi maydonda joylashgan u tortta inshootdan iborat bolib bular kirish galeriyasi asosiy maschid va ikkita kichik maschidlar ular bir biri bilan aylanma gumbazli va uch qatorli tosh devorlar orqali boglangan aytishlaricha amir temurning uzoq mamlakatlarga qilgan safarlaridan birida uning eng suyukli xotini saroymulkxonim xalq ichida uni bibixonim deb ham ataydilar mamlakatdagi eng mashhur bashoratchilarni yigib yulduzlar bashorat qilgan vaqtda ushbu maschidni qurishni boshlagan ekan bibixonimning chiroyiga oshiq bolib qolgan va sevgi yolida devona bolib oz jonini fido qilgan yosh memor maschidni qurilishi tugash arafasida ishni paysalga sola boshlagan chunki maschid qurulishining tugashi uning uchun bibixonim ruhsoridan ayrilishi edi ana shunday kunlarning birida shaharga amur temurning chopari keladi va uning shaharga qaytayotgani haqidagi habarni aytadi bibixonim machit qurilishini tezroq tugatishni talab qiladi memor qurulishni tezroq tugatish uchun bitta shart qoyadi u ham bolsa bibixonimning bitta bosasi edi nima qilish kerak bibixonim rozi bolishdan boshqa chora topmaydi u yuziga yostiq qoyib yostiq ustidan bosaga rozi boladi lekin yosh memorning bosasi shu darajada kuchli va issiq ediki u yostiq ustidan ham otib sohibjamolning yuzida iz qoldiradi amir temur shaharga kirib kelib maschidni zavq bilan tomosha qiladi u xotini bilan korishayotganda uning yuzidan harir pardani oladi va uning yuzidagi izni koradi bundan tutoqib ketgan amir temur gunohkorni topishni soraydi hamma yosh memorni qidirishga tushadi lekin u ozini mudhish jazo olim kutayotganligini bilib minoraning eng baland nuqtasiga chiqadi va oldindan tayyorlab qoyilgan qanotlarni taqib mashharga uchib ketadi samarqand maqbaralari ichida eng mashhuri gori amirdir bu maqbara amir temurning suyukli nabirasi muhammad sultonga atalgan edi lekin hozirgi kunda bu yerga amir temur uning ogillari va boshqa nabiralari orta asrlarning ulug olimi ulugbek dafn etilgan bu maqbara temuriylar maqbarasiga aylangan eski samarqandning markazi registon sanaladi bu yerga shaharning hamma tomonidan kochalar keladi eski davrlarda maydondan katta kanal otgan va u juda kop qum uyumlarini oqizib kelgan shu sababli bu maydon registon nomini olganki manosi qumli joy yoki qumli maydon manosini anglatadi registon xv asrgacha katta savdo markazi bolgan ulugbek samarqandni boshqargan yillarda maydon harbiy koriklar qoshinlarni korikdan otkazish farmonlar oqib eshittiriladigan joyga aylangan hozirgi kunda registon maydonini uchta madrasa sherdor tillakori xvii asrda qurilgan va ulugbek xv asrda qurilgan madrasalari bezab turibdi ulugbek madrasasi olimning korsatmasi bilan yilda qurilishi boshlangan tort burchakli va tort minorali bu madrasaning ichida tortburchak hovlisi bor va hovliga qaratib tort tomondan hujralar qurilgan ulugbek madrasasi ozining boy memoriy terma naqshlari geometrik tuzilishi va osmon aks etib turgan maydoni bilan fan va madaniyatning buyuk asari sifatida saqlanmoqda ulugbek zamonida samarqand orta osiyoning bilim ochogiga aylandi osha davrlarda bu yerga dunyoning eng taniqli matematiklari astronomlari tarixchi olimlari yigilishgan ulugbek zamonasida tanlab jalb qilingan olimu fuzalolar uning observatoriyasida xizmat qilgan olimlar fanning ajoyib siru asrorlaridan voqif boldilar butun jahonning savdogarlari shoiru ulamolari va olimlari jahonning qimmatli durdonasi atalmish samarqandga intilganlar samarqandning kop asrlik tarixi rodakiy bobur jomiy ibn sino navoiy ulugbek muqimiy furqat qozizoda rumiy kabi fan va sanatning ulug mutafakkirlari bilan chambarchas bogliqdir samarqand  afsonaviy shahar har bir joy kochalar havzalari oz tarixiga ega afrasiyobning shimoliy sharqidagi tepaliklarda amir temurning nabirasi ulugbekning osmon jismlari va yulduzlarini organish boyicha qurgan rasadxonasining bir qismi saqlanib qolgan rasadxona binosi yilda buzib tashlangan hozirgi kunda tashrif buyuruvchilar rasadxonaning yer osti qisminigina korishlari mumkin samarqandda tarixiy obidalardan tashqari kopgina dam olish maskanlari ham mavjud taxtaqorachi dovoni yaqinidagi omonqutan maskanida hozirgacha samarqand shahri togrisidagi qiziq qiziq afsonalarni eshitish mumkin bundan tashqari ushbu viloytda neandertallar lageri qoldiqlari topilgan samarqand shahrining umumiy maydoni km shahar hududi samarqand tumani bilan oralgan samarqand ushbu tuman hududiga kirmaydi va viloyatga boysunuvchi shahar va samarqand viloyati mamuriy markazi maqomiga ega hozirgi payta samarqand shahri ichki mamuriy hududiy bolinuvga ega emas mahallalarni hisobga olmaganda shahar hududini mamuriy tumanlarga bolish ilk bor yilda amalga oshirilgan edi osha yilning fevral kuni samarqand shahri hududi uch mamuriy tumanga bogi shamol jeleznodorojniy va siyob tumanlariga bolindi bogi shamol tumani shaharning markaziy qismini jeleznodorojniy tumani shaharning garbiy qismini siyob tumani esa shaharning sharqiy qismini samarqandning tarixiy markazini egallar edi yillarda ushbu tumanlar bekor qilindi yilda ushbu tumanlar qaytadan tashkil etildi qayta tashkil etilgan tumanlarning faqat bittasining nomi ozgartirildi bogi shamol tumani bogishamol tumaniga yillarda jeleznodorojniy tumanining nomi temiryol tumaniga ozgartirildi yilning oxirida samarqand shahrining barcha uch tumani bekor qilishi haqida qaror qabul qilindi va yilning yanvarida ushbu tumanlar bekor qilindi samarqand shahri aholisining asosiy qismini ozbeklar va tojiklar tashkil etadi shaharda shuningdek juda kop ruslar forslar armanlar tatarlar koreyslar ozarbayjonlar ukrainlar yahudiylar polyaklar samarqand shahrining shimoliy qismida xalqaro aeroport mavjud samarqand xalqaro aeroporti yirikligi boyicha ozbekistonning ikkinchi aeroportidir toshkent xalqaro aeroportidan keyin aeroportdan mamlakatimizning toshkent buxoro urganch nukus fargona shaharlariga chet el mamlakatlari shaharlaridan rossiyaning moskva sankt peterburg novosibirsk yekaterinburg ukrainaning kiyev shaharlariga parvozlar amalga oshiriladi samarqand shahrida ozbekistonning eng yirik temir yol stansiyalaridan biri joylashgan samarqand vokzali hozirgi paytda samarqand shahrida jamoat transportidan avtobuslar marshrutli taksilar davlat va xususiy taksi xizmatlari qatnovi yolga qoyilgan yilning oxirida o'zbekiston prezidenti shavkat mirziyoyev tashabbusi bilan s da yangitdan tramvay liniyalari qurilishi boshlandi shaharda metropoliten qurish rejalari mavjud yevropa yer sharining shimoliy yarimshari va qisman sharqiy yarimsharida joylashgan qitadir shimolda shimoliy muz okeani garbda atlantika okeani sharqda osiyo va janubda orta dengizi bilan chegaradosh yevrosiyo materigining garbiy qismini oz ichiga oladi yevropaning maydoni million km shundan ming km ni orollar tashkil etadi yevropaning materikdagi chekka nuqtalari shimolda nordkin burni janubda marroki burni garbda roka burni sharqda qutbiy ural togining sharqiy etagi yevropa hududining 'ini yarim orollar tashkil etadi ularning eng yiriklari kola skandinaviya yutlandiya bretan pirenei apennin bolqon qrim yarim orollari hisoblanadi yevropaga qarashli orol va arxipelaglardan eng yiriklari yangi yer frans iosif yeri shpitsbergen britaniya islandiya irlandiya korsika sardiniya sitsiliya va krit'dir yevropa qirgoq chizigining umumiy uzunligi ming km qirgoqlari kuchli emirilgan dengiz va qoltiqlar quruqlik ichkarisiga kirib borgan relefi ningaksari qismi pasttekislik va qirlardan qismi toglardan iborat yevropa ortacha m chamasi va maksimal m alp toglaridagi monblan choqqisi balandligi jihatdan boshqa qitalardan avstraliya bundan mustasno keyinda turadi bazi rayonlari kaspiy boyi pasttekisligi  m shimoliy va boltiq dengizlari sohili dengiz sathidan pastligi yevropa relefi tektonik tuzilishi va tarkib topishi tarixi jixdtidan xilma xil yevropaning sharqiy qismini sharqiy yevropa tekisligi egallaydi uning yuzasi tolqinsimon tepalik kop ortacha balandligi metr bazi joylari m va undan ham balandroq bolib quyidagi qirlar bor valroka burni  yevropaning garbiy eng chekka nuqtasi orta rus volga boyi dnepr boyi volin podolsk va boshqalar sharqiy yevropa tekisligi asta sekin orta yevropa tekisligiga otib boradi garbiy yevropaning katta qismi toglardan iborat janubda yosh burmali toglar kotarilib turadi bular  pirenei alp apennin karpat stara planina toglari dinara yassitogpigi yevropaning orta qismi qadimgi toglar  se venna yura gars shvarsvald sudet va b lardan iborat qad toglarga yana grampian pennin skandinaviya toglari va uralni kiritadilar yevropa relefining taraqqiyotida pleystotsen muz bosishlarining roli katta kop joylarda muzlik izlari hozirgacha saqlangan muzlikning asosiy markazi  skandinaviya kichikroq markazlari  britaniya orollari alp va karpat toglari bolgan muz qalinligi km ga etgan yevropa hududi geologik tuzilishi jihatidan tort qismga bolinadi sharqiy yevropa platformasi kaledon burmalanishi tuzilmalari gersin burmalanishi tuzilmalari angliya janubi fransiya ispaniyaning bir qismi polsha va chexiya massivi va janubiy yevropadagi alp burmalanishi tuzilmalari sharqiy yevropa platformasini kembriygacha paydo bolgan kristalli burmalangan fundament tashkil qiladi bu fundament boltiq qalqoni finlyandiya shvesiya norvegiya janubi kareliya kola yarim oroli ukraina qalqoni dneprning ong sohili azov buyi voronej tepaliklari va timan kryajida er yuzasiga chiqqan boshqa joylarda chuqur joylashgan bolib paleozoy mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari bilan krplangan kaspiy boyi km dnepr donesk km moskva km polsha litva va pechora botiqlarini juda qalin tog jinslari qatlami qoplab yotadi silur davrining oxirida hosil bulgan kaledon burmalanishi strukturalari skandinaviya buyuk britaniya va irlandiya toglari kembriygacha hosil bulgan kristalli slaneslar kembriy ordovik va silur davrlariga mansub chokindi va vulqon jinslaridan tarkib topgan gersin burmalanishi strukturalari paleozoy erasining oxirida hosil bolib kembriydan oldingi va paleozoy erasida vujudga kelgan chokindi vulqon va otqindi jinslardan iborat unga angliya janubi ispaniyaning garbi portugaliya bretan yarim oroli markaziy fransiya massivi vogeza shvarsvald ardenna slanesli reyn gars toglari ural va novaya zemlyadagi burmalangan yotqiziqlar kiradi alp burmalanishi strukturalari tokembriy paleozoy mezozoy kaynozoy eralariga mansub chokindi va otqindi jinslardan tarkib topgan ularga qrim stara planina karpat alp apennin korsika sardiniya pireney iberiya va bet toglari kiradi neogen boshida kotarilgan tog tizmalari etagida akvitaniya shveysariya bavariya karpat oldi va kavkaz oldi botiqlari vena vengriya botiqlari kabi toglararo botiqlar paydo bolgan hamda ular neogen tortlamchi davrlar yotqiziqlari bilan tolgan neogen yotkiziqdari mavjud qora va orta dengizlar botiklari kaynozoy erasida hosil bolgan neogenda chuqur siniklar paydo bolishi bilan karpat toglarida reyn daryosi buyida va b joylarda vulqonlar otilgan keyingi davrda vulqon otilishi italiyada vezuviy etna va boshqalar davom etmoqda tog tizmalarining kotarilishi va pastliklarning chokishi yer postining eng yangi harakatlaridan dalolat beradi yevropada neft va gaz konlari paleozoy va mezozoy yotkiziqlari orasidan alp toglari etagi va tog oraligidagi bukilmalarda ruminiya vengriya bolgariya italiya va boshqalari neft neogen yotkiziqlari orasidan topilgan toshkomir va qongir komirning katta konlari don lvov volin moskva yoni pechora havzalari polsha gfr belgiya buyuk britaniya bor temir va marganes rudalari boksit rangli metallardan mis nikel kobalt qorgoshin kumush konlari asosan gersinid mintakasida mavjud kaliy va tosh tuzlari ukraina belorussiya kaspiy boyi va ural oldida hamda perm yotkiziklari orasida uchraydi apatit nefelin rudalarining yirik konlari kola yarim orolida katta tuz konlari daniya gfr va polsha hududlarida topilgan yevropaning aksariyat kismi ortacha kengliklarda joylashgan yevropada arktika subarktika mutadil va subtropik mintakalar ikdim tiplari bor yevropaning arktika mintakasidagi orollarida iqlim sovuq qish uzoq yoz qiska iyulning ortacha haroratii °c dan past subarktika mintaqasida islandiya fennoskandiya shimoliy va sharqiy yevropa tekisligida yoz uzoqroq va iliqroq iyulda ortacha harorat °c qish garbiy rayonlarda yumshoq sharqda sovuq yogin mm buglanish yoginga nisbatan kam motadil mintaqaning yevropaning orta dengiz buyi va qrimning janubidan boshqa qismi shimolda iqlim sovuq janubda iliq garbida dengiz iqlimi sharqida esa motadil kontinental qish sovuq yoz shimolda salqin markazida iliq janubda issiq subtropik mintakada iqlim orta dengiz tipli qish iliq seryomgir yanvarning ortacha harorati ° yoz issiq va quruq qishda eng past oylik tralar yevropaning shimoli sharqida pechora daryosi xavzasida boladi bu yerda eng past harorat °c qayd qilingan umuman qish sharqiy yevropada sovuq sharqiy yevropaning janubda qor bir oy shimolda oy erimaydi iyulda ortacha harorat yevropada orta dengiz atrofida ° va kaspiy dengizi buyida ° eng yuqori arktika orollarida eng past °c boladi eng yuqori harorat °c pirenei yarim orolining janubida kuzatilgan yevropada yillik yogin miqdori garbdan sharqqa tomon kamayib boradi atlantika okeaniga yaqin rayonlarda yiliga mm yogin yogadi sharqiy yevropada yillik yogin miqdori mm kaspiy dengizi boyida mm va undan kam arktika orollarida mm yevropaning katta qismida yillik yogin miqdori buglanishga nisbatan koproq ichki suvlari okib turadigan suvning hajmi km jihatidan yevropa yer yuzida janubiy amerikadan keyin orinda yevropada suv oqimi garbdan sharqqa va shimoldan janubga tomon kamayib boradi yevropaning katta qismi atlantika okeani va uning dengizlari havzasiga oz qismi shimoliy muz okeani va ichki kavza  kaspiy dengiziga mansub sharqiy yevropa tekisliklarida joylashgan volga daryosi uzunligi km havzasining maydoni ming km va ortacha yillik suv sarfi m sek boyicha orinda boshqa daryolari ural dnepr don pechora dnestr shimoliy dvina garbiy yevropadagi eng katta daryolar dunay uzunligi km havzasining maydoni ming km reyn elba visla luara taxo odra daryolar sharqiy yevropa tekisliklarida kordan qisman yomgirdan orta yevropa tekisliklarida asosan yomgirdan alp toglarida kor yomgir qisman muzliklarning erishidan orta dengiz boyidagi karst relefli rayonlarda grunt suvlaridan toyinadi yevropa daryolariga oqimni tartibga solib turuvchi koplab suv omborlari va boshqa suv inshootlari qurilgan ularning kopchiligi ozaro va kollar bilan kanallar orqali boglangan natijada ularning transport ahamiyati ortgan yevropada notekis taqsimlangan ular asosan tortlamchi davrda muzlik bosgan erlarda joylashgan tekisliklardagi kollar ladoga onega venern balaton vettern melaren imandra tog etagida joylashgan kollar jeneva lago majore komo garda va boshqa baland tog tepalarida alp kollari apennin yarim oroli va islandiyada vulqon kollari bor kollarning suvi chuchuk janubi sharqdagi arid rayonlarda kol suvi shor va juda minerallashgan elton bosqunchoq yevropaning osiyo bilan chegarasida dunyodagi eng katta kol  kaspiy dengizi joylashgan yevropaning shimoliy va shimoli sharqida botqoqlik kop yevropadagi muzliklarning umumiy maydoni ming km dan ziyod eng yirik muzliklari shpitsbergen ming km novaya zemlya frans iosif yeri islandiyada va skandinaviya toglarida muzliklarning qalinligi   m ayrim joylarda m gacha alp toglari uralning shimoliy pirenei serra nevada toglarida ham muzliklar bor tuproqlari oz xususiyatiga kora mintaqa arktika boreal subboreal va subtropik zonalariga bolingan boreal va subboreal mintaqa tuproqlari katta maydonni egallagan tuproqlarining zonallik strukturasi va tiplariga kora garbiy yevropaning okean iqlimli rayonlari sharqiy yevropaning kontinental iqlimli rayonlaridan farq qiladi arktika mintaqasida arktika va tundra tuproqlari shakllangan boreal mintaqada podzollashgan sur tusli ormon chimli torfsimon tuproqlar tarqalgan bu zonada introzonal tuproqlardan allyuvial chimli karbonatli torfli botqoq tuproqlari va boshqalari bor togli rayonlarda togtundra chimli podzollashgan sur tusli ormon tuproqlari uchraydi subboreal mintaqaning motadil kontinental rayonlarida qora va kashtan qongir chala chul tuproqlari okean iqlimli rayonlarda qongir ormon chimli karbonatli toglarda podzollashgan tog otloq tuproqlari tarqalgan subtropik mintaqada qongir qizil sariq boz qongir orta dengiz atrofidagi toglarda tog qongir va jigarrang tuproqlar bor qora qongir va sur tusli ormon hamda jigarrang tuproqli yerlardan dehqonchilikda koproq foydalaniladi floristik tarkibiga kora yevropa osimliklari golarktika oblastita kiradi yevropa florasida osiyo afrika va shimoliy amerika osimliklariga xos oila turkum va turlar kop endemiklar esa kam yevropada quyidagi osimlik tiplari mavjud tundra boreal yoki tayga dasht chol subtropik osimliklari ormon osimliklari eng katta maydonni egallagan tundra va chol osimliklari u qadar kop emas yevropa hududida tabiiy landshaftlar deyarli qolmagan ular ornini ozgartirilgan madaniy landshaftlar egallagan tundra va toglarning landshafti va faunasi kam ozgargan orta va janubiy yevropada keng bargli ormonlar koplab qirqib yuborilgan tundrada yosin va lishaynik ot butalar janubida daraxtlar osadi tayga osimliklari keng maydonda tarqalgan janubiy chegarasi °c sh k dan otadi tayga zonasida igna bargli ormonlar otloqlar botqoqliklar bor keng bargli va igna bargli aralash ormonlar taygadan janubda joylashgan va skandinaviya janubdan uralgacha chozilgan keng bargli urmonlarning janubiy chegarasi garbiy yevropada °c sh k dan sharqiy yevropada °c sh k dan otgan tog oraligidagi tekisliklar chexiya tekisligi orta du nay tekisligi da otloqli dashtlar bor tog yon bagrilari pastdan yuqoriga keng bargli igna bargli subalp butazorlari alp otloqlari bilan qoplangan otloqlardan yaylov sifatida foydalaniladi keng bargli ormonlardan janubda ormonli dasht va dasht zonasi bolib bu yerlar asosiy dehqonchilik rayoni tabiiy osimliklar faqat qoriqxonalardagina yaxshi saqlanib qolgan chala chol va chol zonalaridan qoy boqiladigan yaylov sifatida foydalaniladi yevropaning subtropik rayonlaridagi tekislik va tog etaklarida doim yashil kserofil ormon va butazorlar bor orta dengiz atrofidagi ormonlar kesilib orni ekinzor tokzor va sitrus osimliklar plantatsiyalariga aylantirilgan hayvonot dunyosi golarktika zooge ografik oblastiga mansub hayvon turlari geografik zonalar boyicha asosan osimlik tiplarining joylashishiga muvofiq tarqalgan tundrada iqlim sovuqligidan hayvon turi kam mayda kemiruvchilar shimol bugusi qutb tulkisi bori tyulen har xil qushlar yashaydi shpitsbergenda mushkli qochqorbuqa iqlimlashtirilgan tayga hayvon turiga boy sut emizuvchilardan qongir ayiq bori tulki sobol tiyin va boshqa turli qush hasharot kop aralash va keng bargli urmonlarda yovvoyi mushuk asl bugu tongiz los va boshqa qoriqxonalarda zubr yashaydi kushlardan kakku bulbul boyogli va boshqa bor ormon hayvonlari ayniqsa yirik sut emizuvchilar juda kamayib ketgan sharqiy yevropaning dasht va chala chol rayonlari uchun kemiruvchilardan yumronqoziq quyon koshoyoq suv kalamushi va boshqa xos kaspiy dengizi boyida saygoq qarsoq tulki qumsichqon qushlardan burgut bedana va boshqa koproq uchraydi orta dengiz atrofida tog hayvonlari yashaydi u erda sudraluvchilar suvda va quruqlikda yashovchilar kop sut emizuvchilardan bezoar va alp echkilari yovvoyi qoy jayra gibraltarda magot maymuni qushlardan chumchuq zagizgon qaldirgoch sudraluvchilardan kaltakesak gekkon ilonlar toshbaqa suvda yashovchilardan baqa qurbaqa salamandra triton bor yevropa qitasining ayrim qismlarini kashf etishni kritliklar boshlab berishgan ular mil av asrdan oldinroq kiklada arxipelagini egalladilar peloponnes yarim orolda yashovchi axeylar mil av ndash asrlarda pind va olimp toglarini xalqidiya yarim oroli shimoliy sporada lemnos va ioni orollarini kashf qildilar mil av asrda finikiyalik dengizchilar apennin yarim oroli malta sitsiliya sardiniya balear orollari pirenei yarim oroli sohillariga suzib boradilar mil av ming yillik ortalariga kelganda yunonlar janubiy yevropa sohillarini kashf etib boldilar mil av yilgacha yunonistonlik pifey yevropaning garbiy sohillarini biskay qoltigidan shimoliy dengizgacha organdi mil av asrgacha yunonlar bolqon va apennin toglari orqali otib sharqiy alp toglarigacha borganlar mil av yillarda yuliy tsezar legionlari fransiyaning kop daryolari va buyuk britaniyaning temza daryosigacha bolgan joylarni organdilar mil av   mil yilda oktavian avgust sarkardalari markaziy yevropaga bostirib kirib reyn dunay vodiylari friz orollari bilan tanishdilar yillarda rimliklar uels yarim oroli men va anglsi orollari pennin toglarigacha bordilar asrda irlandlar farer orollari va islandiyaga birinchi bolib bordilar asrda bu orollarni normannlar egalladilar ular skandinaviya va kola yarim orollarini shimoldan aylanib oq dengizgacha yetib bordilar boltiq dengizining botnik riga fin qoltiqlarida suzib barcha yirik orollarni neman va garbiy dvina daryolari etaklarini kashf etdilar asrlarda arablar butun janubiy yevropa yillarda ozlari bosib olgan pirenei yarim oroli bilan janubi sharq va sharqda emba va yoyiq ural daryolari hamda volga boyining unga kama daryosi quyilishigacha bolgan joylarini organdilar sharqiy yevropaning qolgan hamma rayonlari va butun shimoliy yevropani boltiq dengizi qoltiqlari va oq dengizdan uralgacha ruslar tadqiq qildi asrlarda rus dengizchi sayyohdari shimoliy yevropaning butun qirgoqlari boylab suzib kanin yarim oroli kolguev vaygach novaya zemlya va shpitsbergen orollarini organdilar asr yarmida rus er olchovchilari sharqiy yevropadagi daryo yirik kollar orol hamda yarim orollarni tadqiq qilib xaritaga tushirdilar asrda rus sayyohlari ural toglari yalpi sirt kaspiy boyi pasttekisligi kumamanich botigi valday kirlari va boshqa joylarni organdilar janubiy yevropa dengizlari sohili va atlantika okeani sohilini asrlarda asosan italiya dengizchilari batafsil tadqiq kilib xaritaga tushirdilar asr oxirlarida fransuz italyan polyak va boshqa olimlar apennin alp karpat pireney dinara toglari markaziy fransiya massivini organishni davom ettirdilar asrda geolog va geograflar alp va fennoskandiya toglarining tuzilishini buyuk britaniya orolning relef xususiyatlarini aniqladilar aholisi yilga kelib million kishiga etdi antropologik tarkibi yevropaning deyarli barcha aholisi katta yevropoid irqiga mansub bolib bir necha kichik irqlarga bolinadi skandinaviya mamlakatlari birlashgan qirollik irlandiya islandiya niderlandiya estoniya va latviya hududlarida atlantika boltiq irqiga mansub aholi yashaydi yevropaning markaziy viloyatlari va uning sharqiy qismida orta evropa irqiga mansub turli xalqlar bor adriatika dengizi sharqidagi mamlakatlarda gretsiya shimoli bolgariya avstriya janubi va italiya shimoli tirol qora dengizning shimoliy garbi va sharqida istiqomat qiluvchi aholi bolqon kavkaz iqkiga kiradi ispaniya italiyaning katta qismi fransiya gresiya janubi orta dengiz orollarida hind orta dengiz irqiga litva qisman latviya va shimoliy yevropaning rossiya qismida oq dengiz boltiq irqiga mansub xalqlar yashaydi yevropaning ural va volga havzalari va boshqa hududlarda turli irqqa mansub xalqlar bor yevropa xalqlari tillarining kopchiligi hind evropa tillari oilasiga mansub sharqiy va janubiy sharqiy yevropada slavyanlar guruhiga mansub xalqlar joylashgan ruslar ukrainlar beloruslar  sharqiy slavyanlar polyaklar chexlar slovaklar  garbiy slavyanlar bolgarlar makedonlar serblar va chernogorlar janubiy slavyanlarni tashkil etadi shimoliy va markaziy yevropada olmon tillirida sozlashuvchi xalqlar  olmonlar avstriyaliklar shveysariyaliklar lyuksemburglar gollandlar flamandlar inglizlar shotlandlar danlar shvedlar norveglar islandlar va boshqalar yashaydi janubi garbiy yevropa aholisi roman tillarida sozlashuvchi xalqlar  italyanlar fransuzlar ispanlar portugallar ruminlar moldavanlar va boshqalardan iborat janubi sharqiy yevropadagi hind oriylar guruhiga mansub lolilarning kopchiligi va barcha mamlakatlarda istiqomat qiluvchi deyarli hamma yaxudiylar rasmiy tili  idish ivrit tili mahalliy tilda sozlashadi grek tili va albanlar tili hind evropa tillarining alohida guruhiga kiradi yevropa aholisining salmoqli qismini ural oltoy xalqlari tillarida sozlashuvchilar tashkil etadi finlar estonlar karellar mordvalar marilar udmurtlar vengerlar va boshqa ugorfin tillarida chuvashlar tatarlar boshkirdlar gagauzlar va boshqa turkiy tillarda gaplashadi yevropada xristian dini asosan ikki oqim pravoslavie va katolitsizm ga bolinadi shuningdek asrlardagi reformasiya davrida katolik cherkovidan ajralib chiqqan protestantizm va boshqa diniy oqimlar bor sharqiy va janubi sharqiy yevropa xalqlarida pravoslavie janubi garbiy yevropa aholisi ortasida katolitsizm keng yoyilgan yevropadagi turkiy xalqlar albanlar lolilarning kopchiligi shuningdek bosniylar va bolgarlarning bir qismi islom diniga yahudiylar hinduizmga etiqod qiladi yevropaning hozirgi siyosiy xaritasi yillardagi siyosiy ozgarishlardan song yangilandi bir qancha davlatlar jumladan shorolar ittifoqining barham topishi yugoslaviyaning parchalanishi chexoslovakiyaning chexiya va slovakiyaga bolinishi natijasida bir qancha yangi davlatlar vujudga keldi gdr va gfr birlashdi tarixiy xaritalar litva lituania litovia litova litva lithuania litovski lietuva sharqiy yevropada boltik dengizi boyida joylashgan davlat maydoni ming km aholisi ming kishi poytaxti vilnyus shahri mamuriy jihatdan tuman rajonas ra bolinadi litva yevropada joylashgan bolib boltiq dengizi latviya polsha rossiya belarus bilan chegaradoshdir litva mustaqil demokratik respublika amaldagi konstitutsiyasi yilda qabul qilingan yilda ozgartishlar kiritilgan davlat boshligi prezident yildan rolandas paskas u umumiy teng va togri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yoli bilan yil muddatga saylanadi konun chiqaruvchi oliy organi seym bir palatali parlament ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oshiradi litva hududi sharqiy yevropa tekisligida boltiq dengizining janubi sharqiy sohillarida nyamunas neman daryosining orta va quyi oqimi havzalarida joylashgan yer yuzasi pasttekislik va kirlardan iborat markazida orta litva pasttekisligi joylashgan sharqi va janubida boltiq qator tepalari bolib litva qududida z qirga bolinadi aukshtayts dzuk va suduv dengiz sohilida qum tepa va plyajlar kop litvada neft ohaktosh dolomit shisha qumlari gil torf bur gips kahrabo va shifobaxsh buloklar druskininkay palanga birshtonas likenay bor buloklar atrofida kurortlar barpo etilgan litvada dengiz iqlimi kontinental iqlim bilan almashinib turadi kontinentallik garbdan sharqqa orta boradi yanvarning ortacha temperaturasi ° dan ° gacha iyulning ortacha temperaturasi ° ° ortacha yillik yogin mm daryolari boltiq dengizi havzasiga mansub eng yirik daryosi nyamunas kaunas shahridan quyilish joyigacha kema katnaydi asosiy irmoqyaari nyaris nyavejis dubisa va boshqa ular bahorda sersuv ga yaqin kol bor eng kattasi drisvyati kollar baliqchilik va suv parrandachiligida foydalaniladi tup roqlari podzol chimli podzol podzol botqoq chimli karbonatli botqoq podzollashgan borli allyuvial tuproqlar litva hududining mln ga ormon igna barglilar keng barglilar qaragayzorlar qoraqaragayzorlar bor hududining yaylov va otloq ga yaqini botqoqlik hayvonot dunyosida sut emizuvchilardan malla tovushqon tulki bori los asl va xoldor bugular tongiz norka silovsin suvsar suv qunduzi va boshqa yashaydi daryo va kollarda baliq turi kop qoriqxonalari juvintas va chyapkyalyu litva milliy bogi bor aholisining litvalar shuningdek ruslar polyaklar beloruslar ham yashaydi rasmiy til litva tili dindorlarning aksariyati katolik shahar aholisi yirik shaharlari vilnyus kaunas klaypeda shyaulay litva hududidan topilgan arxeologik yodgorliklar bu yerda odam tosh asridan yashab kelayotganini korsatadi aholi osha davrda urug jamoalari tarzida yashagan temirchilik ovchilik va balikqchilik bilan shutullangan mil boshlarida yirik kabila va kabila uyushmalari jemaytlar yatvyaglar va boshqalar ajralib chiqa boshladi asrlarda jamoalar yemirilib sinfiy tabaqalanish boshlandi asrlardan xunarmandchilik savdo sotiq ishlari avj oldi asrlarda litva hududida deltuva karshuva letuva va boshqa knyazliklar paydo boldi yilda buyuk litva knyazligi vujudga keldi asrdan l ga ne mis ritsarlarining bosqinchilik yurishlari boshlandi yil davomida litva bilan nemis ritsarlari ortasida harbiy toqnashuvlar bolib turdi yil nemis ritsarlari saule yonida maglubiyatga uchradi yil litva qoshinlari nemis salibchilari ustidan durbe koli yaqinida bolib otgan jangda galaba qozonib livon hamda tevton ordenlarining bosqinchilik yurishlarini vaqtincha toxtatdi asr ortalarida rus yerlarining feodal tarqoqligidan foydalanib litva knyazlari belorus ukrain rus yerlarini qoshib oldi gedi min olgerd va keystut knyazliklari davrida buyuk litva knyazligi ancha kengaydi asr ortalarida minsk sharqiy volin podolye kiyev l ga koshildi knyaz vitovt dnepr va dnestr oraligidagi qora dengizgacha bolgan yerlarni qoshib oldi bu davrga kelib litva sharqiy yevropada eng yirik davlatga aylandi yillarda tevton va livon ordenlari yana hujumga otdi sterva daryosi va kaunas yonida yirik janglar boldi yillarda salibchilarga karshi jemaytlar qozgo lon kotardi ichki va tashqi kurash sha roitida litva polsha bilan krevo ittifoqini tuzdi yil iyulda litva va polsha qoshinlari gryunvald jangida tevton ordeni ustidan ga laba qozondi yil sventa yaqinida maglubiyatga uchragan livon ordeni ham oz bosqinchilik yurishlarini toxtatdi asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari litva demokratik partiyasi yilda tuzilgan yillarda shu nomda faoliyat korsatgan partiyaning vorisi litva sotsial demokratik partiyasi yilda asos solingan vatan ittifoqi yilda tuzilgan markaz ittifoqi yilda tuzilgan litva xristian demokratik partiyasi yilda asos solingan litva erkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasi yilda tuzilgan litva industrial agrar mamlakat yalpi milliy mahsulotda sanoatning ulushi qishloq xojaligining ulushi qurilishning ulushi transportning ulushi boshqa tarmoqlarning ulushi sanoatning asosiy tarmoqlari mashinasozlik va metall ishlash yogochsozlik kimyo va neft kimyosi sanoati binokorlik materiallari ishlab chiqarish toqimachilik va oziq ovqat neftni qayta ishlash sanoati energetika xojaligida gidroenergiya va torf ikkilamchi ahamiyatga ega litva issiklik elektr stansiyasi va vilnyus issiklik elektr markazi keltirilgan gaz mazut komir bilan ishlaydi kaunas ges ignalina aes bor litvada yiliga mlrd kvt soat elektr energiyasi xrsil qilinadi vilnyus rokishkis radvilish kisda qishloq xojaligi mashinalari kapsukasda oziq ovqat korxonalari uchun asbob uskunalar shyaulyayda velosiped moped dvigatellari panevejisda avto kompressorlar ishlab chikariladi kedaynyayda kimyo kombinati sulfat kislota va superfosfat ionavada azotli ogit zavodi kaunasda suniy tola zavodi vilnyusda plastmassa buyumlar zavodi plungeda suniy charm zavodi bor mahalliy xom ashyo asosida yuqori sifatli sement gisht ohak yirik silikat bloklar drenaj quvurlari cherepitsa shifer yigma temir beton va beton konstruksiyalar hamda detallar tayyorlanadi panevejisda yirik oyna zavodi deraza oynasi va oyna bloklari ishlab chikaradi ionava klaypeda kaunas shyaulyay vilnyus shaharlarida mebel kombinatlari bor qogoz sanoatining asosiy markazlari kaunas grigishkes kaunasdagi qogoz fabikasi yuqori sifatli qogoz klaypeda grigishkes pabra dada karton klaypedada sellyuloza va faner kaunasda gugurt klaypeda vilnyus grigishkes kazlu rudada yogoch plitalar ishlab chiqariladi yengil sanoatda toqimachilik va trikotaj tikuvchilik poyabzal tarmoqlari rivojlangan yengil sanoatning yirik markazlari kaunas vilnyus shyaulyay va klaypeda utenada trikotaj fabrikasi va alitusda ip gazlama kombinati mavjud badiiy hunarmandchilik kahrabo keramika va boshqalardan buyum yasash rivojlangan gosht sut baliq sanoati l oziqovqat sanoati mahsulotining semiki beradi klaypeda baliq ovlash va balik sanoati markazi baliq boltik barens dengizlaridan va atlantika okeanidan ovlanadi qand shakar un konditer spirt araq pivo sanoati hamda meva va sabzavotni qayta ishlash osimlik moyi olish rivojlangan litvada iqtisodiy faol aholining ga yaqini qishloq xojaligida band litvaga yarokli yerlar mln ga galla kartoshka sabzavot yem xashak suli zigir qand lavlagi ekiladi chorvachilik qishloq xojaligining yetakchi tarmogi qoramol chochqa qoy va echki yilqi parranda boqiladi asalarichilik darrandachilik qora tulki va norka baliqchilik rivojlangan transportining asosiy turlari temir yol va avtomobil transporti litva uz ming km avtomobil yollari uz ming km jumladan qattiq qoplamali yollar yildan klaypeda mukran germaniya solda kechuv yoli ishlay boshladi dengiz savdo flotining tonnaji ming t dedveyt asosiy dengiz porti klaypeda daryo porti kaunas vilnyus aeroporti xorijiy mamlakatlarning shahari bilan boglangan litva chetga mashinasozlik oziq ovqat yengil sanoat mahsulotlari chiqaradi chetdan mashina uskunalar xom ashyo oladi savdo sotikdagi asosiy mijozlari germaniya polsha belorussiya latviya estoniya va skandinaviya mam lakatlari pul birligi lit tibbiyot mutaxassislari kaunas tibbiyot institutida vilnyus universitetining tibbiyot fakultetida va tibbiyot bilim yurtida tayyorlanadi druskininkay birshtonas likenay palanga neringa va boshqa balneologiya kurortlari mashhur litvada orta umumiy talim deyarli tola amalga oshirilgan oliy oquv yurti bor eng yiriklari vilnyus universiteti vilnyus ped universiteti vitautas magnus universiteti vilnyus texnika universiteti kaunas texnologiya universiteti kaunas tibbiyot akademiyasi klaypeda universiteti qishloq xojaligi akademiyasi litva fanlar akademiyasi bor litva davlat kutubxonasi fanlar akademiyasi kutubxonasi klub muassasalari muzeylar va boshqa madaniy marifiy muassasalar mavjud litvada bir necha gaz va jurnal nashr etiladi eng muhimlari letuvoye aydas litva aks sadosi litva tilidagi kundalik gazeta yildan letuvos ritas litva tonggi litva va rus tilidagi kundalik gazeta yildan gimtine ona diyor litva tilidagi oylik jurnal yildan atgimimas uygonish litva tilidagi haftanoma yildan bichyuliste dostlik litva tilidagi haftalik gazeta yildan elta telegraf axborot agentligi yildan aksiyadorlik jamiyati yilda asos solingan litvada radioeshittirish yildan telekorsatuv yildan ishlaydi litva radio va televideniyesi yil vilnyus shahrida tashkil etilgan litva xalqi oz qarashlari va orzu umidlarini boy ogzaki ijodiyotida qoshiqdar ertaklar afsonalar maqolalarda ifoda etgan kds yozma yodgorliklari asrlarda yilnomalar huquq mavzuidagi va tarbiyaviy asarlar yaratilgan asrlarda asosan diniy adabiyotlar nashr qilingan m dauksha y bretkunas va boshqalar asrlarda litva tilida epigrammalar dostonlar sheriy maktublar yuzaga keldi a shimelpenigis k milkus va boshqalar asr yarmida litva adabiyoti rivojiga shiorlar d poshka jemaytiya va litva mujigi a baranauskas anikshchyay qaragayzori yozuvchi m valanchyus palangalik yuze kabilar munosib hissa qoshdilar asr yarmi va asr boshlarida adabiyotda turli janrlar yuzaga keldi v kudirka p vaychaytis mayronis i machyulis taxallusi g pyatkyavichaytebite va boshqa ijod qila boshladi litva adabiyotida tanqidiy realizmning shakllanishi yozuvchi yu jemaytening ijodi bilan bogliq kelin pyatras kurmyalis realist yozuvchilardan v kreve vayjgantas va boshqa ijodida romantik ananalar namoyon boldi yillarda p svirka y shimkus s neris kabi yozuvchilar yetishib chiqdi ikkinchi jahon urushi yillarida e mejelaytis v reymeris va boshqa yosh shoirlar voyaga yetdi urushdan keyingi yillarda stuoga simonaytite y avijyus va y gribas kabi yozuvchilar samarali ijod qildilar yillarda yaratilgan ye simonaytitening vilyuye karalyus a belyauskausning kaunas romani y avijyusning yoqotilgan boshpana romanlari e mejelaytisning inson sheriy toplami yu marsinkyavichyusning qon va kul devor dostonlari yu grushasning gerkus mantas dramasi litva adabiyotining yutugi boldi ozbek va litva xalqlari ortasidagi adabiy aloqalar rivojlangan litva adabiyotining eng yaxshi namunalaridan m slutskisning jasorat romani e mejelaytisning inson sheriy toplami k donyalaytisning yil fasllari dostoni va boshqa asarlar ozbek tiliga tarjima qilingan ozbek adiblaridan abdulla qodiriyning mehrobdan chayon oybekning navoiy gafur gulomning shum bola abdulla qahhorning sinchalak asqad muxtorning chinor romani va boshqa asarlar litva tiliga tarjima qilingan litva hududida miloddan avvalgi ming yilliklarga mansub turar joy qoldiqlari topilgan ular aylana oval shaklida qurilgan asrlarda atroflari chuqur qilib yogochlar bilan oralgan qarorgoxlar asrlarda yogoch qorgonlar vujudga kelgan asrda muhim joylarda mudofaa inshootlari qurilgan qorgonlar qurilishida minoralarga ahamiyat berilgan asrdan boshlab litvada shaharlar qurilishi tez osdi kopincha uylar ikki qavatli qilib birinchi qavatda savdo dokonlari ikkinchi qavatda esa turar joylar qurilgan asrdan uygonish davri madaniyati tasiri kuchaydi asrlarda barokko uslubida serhasham katolik cherkovlar saroylar qurildi asrning oxiri va asrning yarmida klassitsizm tamoyillari yoyildi vilnyusdagi katta butxona hozirgi rasmlar galereyasi shahar ratushasi hozirgi badiiy muzey asrning yarmida va asr boshlarida litva memorligida otmishdagi uslublarga taqlid kuchaydi yillarda xalq sanati va neoklassika ananalari tasirida binolar qurildi kaunasdagi bank memor m songayla ikkinchi jahon urushidan key in shaharlar bosh reja asosida qayta tiklandi yangi shaharlar vujudga keldi yirik panelli uylar qurilishi avj oldi binolarning old tomonlarini bezatishda yogoch keramika vitraj metalldan foydalanishga etibor berildi nyaringa mehmonxonasi va qahvaxonasi memorlar a va v nasvitislar va boshqalar litvalik memorlar loyihasi asosida toshkent chilonzor da ham bir necha uy qurilgan litva hududida neolit davriga mansub odamlar va hayvonlarning juda sodda kahrabo yogoch haykalchalari keramika idishlari topilgan asrlarda metallni badiiy ishlash rivoj togan qurol zargarlik buyumlari asrlarda portretlar kop yaratilgan kitob nashr qilishning yolga qoyilishi bilan ksilografiya rivojlangan asrlarda saroy va cherkovlarni bezashda haykaltaroshlik va rassomlik sanatidan keng foydalanilgan asrda yangi davr milliy sanati shakllandi asr boshlarida milliy rassomlik shakllanishiga adabiy badiiy jamiyat faoliyati tasir otkazdi haykaltaroshlardan yu zikaras va p rimsha realistik ananalarni davom ettirishdi rassom m chyurlenis ijodida adabiy folklor fantastikasi simvolika bilan hamohang bolib ketgan zamonaviy rassomlar orasida a savitskas s veyverite y shvajas v yurkunas va boshqa ajralib turadi kahraboga sayqal berish yogochsozlik qolda toqish sanati rivoj topgan adabiy folklori laparlar asosan ishqiy qoshiq dayna larga boy kopchilik bolib aytiladigan qad qoshiqlar sutartine deb ataladi xalq raqslari turli shakllar yasab mayin tushiladi musiqa asboblari orasida torli sozlardan kankles puflama so zlardan ragas burgu daudite uzun truba skuduchay lumzdyalis fleyta turlari urib chalinadigan sozlardan skrabalay va boshqa keng tarqalgan professional musiqa asrdan rivojlandi asrdan cherkov xor musiqa maktablari vujudga keldi zodagonlarning saroylarida kapella opera va balet truppalari tashil etildi asrda vilnyus teatrida garbiy yevropa kompozitorlarining opera va baletlari sahnalashtirildi yilda vilnyus universitetida musiqa kafedrasi ochildi yilda vilnyaus kankles jamiyatining kuchi bilan birinchi milliy opera m petrauskas birute sahnaga qoyildi m chyurlenis ilk milliy simfonik va kamer musiqa asarlarini yaratdi yilda kaunasda opera teatri yilda balet studiyasi yilda konservatoriya ochildi yilda vilnyusda filarmoniya xalq ijodiyoti uyi musiqa bilim yurti tashkil etildi yilda opera va balet teatri kaunasdan vilnyusga kochirildi keyingi yillarda mahalliy mualliflarning marite operasi dengiz sohilida baleti oltin dengiz operettasi tomoshabinlarga taqdim etildi simfoniya va kamer janrlari rivoj topdi kompozitorlardan a rachyunas yu yuzelyunas a belazaras v yugova b dvarionas va boshqa barakali ijod qildi vilnyus konservatoriyasi ped institutining musiqa bolimi shyaulyay ped institutining musiqa fakulteti musiqa bi lim yurti musiqa va xoreografiya maktablari musiqadan talim beradi dirijyorlardan b dvarionas i shvya das s sondyaskis xonandalardan k petrauskas y stasyunas v noreyka va boshqa mashhur teatr sanati unsurlari litva xalq hangomalari va turli marosimlarida kop uchraydi asrlarda maktab teatrlari faoliyat korsatgan yilda vilnyusda tuzilgan professional truppa litvada birinchi xalq teatriga asos boldi yillarda va undan keyin vilnyus kaunas shyaulyay va boshqa shaharlarda havaskorlik teatrlari drama togaraklari tashkil topdi yillarda kaunas teatr hayotining markazi boldi bu yerda milliy teatr va vilkolakis satira teatri faoliyat korsatib k glinskiye yu vay chkus a sutkus kabi rejissyorlar samarali ijod qilib muvaffaqiyatga erishdilar keyingi yillarda vilnyus davlat teatri va boshqa bir kator teatrlarda ja hon va litva dramaturgiyasining eng yaxshi asarlari sahnaga qoyildi yu marsinkyavichyusning qon va kul yu grushasning gerkus mantas va boshqalar sahna sanati rivojiga b dauguvetis yu siparis d banionis b babkauskas s yukna va boshqa aktyor hamda rejissyorlar katta hissa qoshdilar vilnyus drama teatri yoshlar teatri kaunas drama teatri shyaulyay panevejis klaypeda teatrlari vilnyus va kaunasda qogirchoq teatrlari bor aktyor va rejissyorlar vilnyus kon servatoriyasida tayyorlanadi dastlabki nyamunas oldida filmi yilda yaratilgan operator va rejissyor v staryavichyus yilda kaunasda hujjatli va xronikal filmlar studiyasi tashkil qilindi yillarning ortalarida studiya bazasi kengaytirilib badiiy filmlar ham ishlab chiqarila boshladi v jalakyavichyus v mikalauskas rejissyorlar i gritsyus operator va boshqa litva kino sanatida muhim rol oynay boshladilar rejissyor va ssenariychi v jalakyavichyusning bir kun voqeasi hech kim olishni istamas edi rejissyor r vabalasning tungi odamlar osmonga narvon a jebryunasning qizaloq va aks sado gozal filmlari litva kino sanatida muhim voqea boldi litvada huj jatli kino sanati rivoji v staro shas litva tautrimas litva matsulevichyuslarning oz vatanida polshada kun nyaringa va boshqa kino ocherklari bilan bogliq vladivostok rossiya federatsiyasidagi shahari primore olkasining markazi yildan sibir temir yo'l magistralining oxirgi punkti tinch okean sohilidagi yirik port yirik aeroport bor zolotoy rog buxtasi atrofida va amur qoltigining sharqiy sohili boylab amfiteatr shaklida joylashgan axoliyey ming kishidan ziyod vladivostok yilda bunyod etilgan yildan port yildan shahar vladivostokda kema tuzatish korxonalari bor baliq konserva zavodlari uchun texnologik liniyalar kon shaxta asbobuskunalari konveyerlar nasoslar metall konstruksiyalar ishlab chiqariladi oziq ovqat sanoati korxonalaridan baliq gosht kombinatlari sut zavodlari konditer fabrikasi qurilish materiallari sanoati korxonalaridan temir beton konstruksiyalari va yirik panelli uysozlik zavodlari mavjud uzoq sharqsa kit krab yovvoyi hayvonlarni ovlash va refrijerator floti bazasi vladivostokda oliy oquv yurti maxsus orta oquv yurti rossiya fanlar akademiyasining uzoq sharq bolimi teatr filarmoniya muzey va suratlar galereyasi bor memoriy yodgorliklardan dengiz vokzali mehmonxona madaniyat uyi keng formata i kinoteatr mavjud rus tili rus xalqi tili jahonda keng tarqalgan tillardan avval sssrda song rossiya federatsiyasi va mdhda millatlararo va davlatlararo aloqa vositasi rus tili birlashgan millatlar tashkilotidagi rasmiy tildan biri sanaladi ukrain va belorus tillari bilan birgalikda hindevropa tillari oilasiga kiruvchi slavyan tillarining sharqiy guruhini tashkil etadi otgan asrning yillaridagi malumotlarga kora rus tilida sozlashuvchilarning umumiy soni mln kishidan jumladan hozirgi rossiya federatsiyasi va mdh mamlakatlarida mln kishidan iborat bundan tashqari mazkur hududlardagi mln dan ortiq kishi rus tilida erkin sozlasha oladi rus tili juda uzoq va murakkab rivojlanish tarixiga ega eng qadimgi rus adabiy tili kiyev rusida shakllangan bolib u asrgacha sharqiy slavyanlar uchun umumiy til hisoblangan asrlarda qadimgi rus tili tilga velikorus rus ukrain va belorus tillariga bolinib ketadi shu davrdan boshlab rus tili boshqacha aytganda velikorus tili markazi moskva bolgan rus davlati hududida rivojlana boshlaydi rus tili lahja va shevalari ga shimoliy velikorus o lovchi va janubiy velikorus a lovchi guruhlariga bolinadi orta rus shevalari mazkur har ikkala guruh xususiyatlarini ozida aks ettiradi asrlarda shimoliy va janubiy lahjalar chegarasida bolgan moskvada oziga xos koyne umumiy laxja shakllanib u namunali tilga aylanadi qadimgi rus tili xususiyatlarini saklab qolgan adabiy til bilan sozlashuv tili ortasida sezilarli tafovutlar paydo bolib asrdan boshlab rus millati va rus milliy tili shakllana boshlaydi asr oxiri asr boshidagi adabiy til boy va ifodali koplab garbiy yevropa ozlashmalariga ega esada barqaror bolmagan uni tartibga solish va barqarorlashtirishda m v lomonosovning xizmatlari katta bolgan asr boshlarida adabiy tilning xalqchilligi bosh muammo hisoblanib bu muammoning yechimida i a krilov a s griboyedov ayniqsa a s pushkin ijodi alohida orin tutadi ayni pushkin ijodida umummilliy rus adabiy tilining shakllanishi yakun topadi pushkinning buyuk xizmati shundaki uning ijodida adabiy rus tilining umummilliy meyorlari ishlab chiqilgan va mustahkamlangan hamda bu meyorlar pushkinning zamondoshlari va undan keyingi avlod tomonidan qabul qilingan adabiy tilning boyishiga asrlardagi rus adabiyotining mumtoz vakillari ulkan hissa qoshdilar a ning yarmidan boshlab uning rivojlanishiga yozuvchilar bilan bir qatorda jamoat arboblari fan va madaniyat namoyandalari ham katta tasir korsatib kelmokdalar oktabr tontarishidan song ozgacha ijtimoiy tuzum hamda fan va texnikaning rivojlanishi tufayli rus tilida ayniqsa uning leksikasida sezilarli ozgarishlar paydo boddi adabiy tilning umumiy demokratlashuvi kuchaydi rus tili flektivsintetik tillardan bolib unda ta grammatik jins turkumsi otlarning xil turlanishi fellarning xil tuslanishi mavjud komakchilar predlog korinishida yani ozi boglanadigan sozlar oldidan joylashadi hozirgi rus alifbosi kirill yozuvi kirillitsa ga asoslangan qarang rus alifbosi unda bitilgan eng qad yodgorliklar asrga taalluklidir abduvahob madvaliyev rus tili bir til sharqiy yevropada slavyan tillari oilasiga kiradi tojik tili hindevropa oilasidagi eroniy tillar guruhining janubi garbiy guruhchasiga mansub til asosan tojikiston va shimoliy afgonistonda ozbekiston qirgiziston va qozogistonning ayrim tumanlarida qisman eronda tarqalgan tojik tilida jami mln dan ortiq mas tojikistonda mln dan ozbekistonda mln dan ortiq afgonistonda mln ga yaqin kishi sozlashadi fonetik tizimida unli va undosh fonema bor urgu dinamik xususiyatga ega kopincha sozning oxirgi boginiga tushadi grammatik qurilishi agglyutinativflektiv xususiyatga ega ot sifat son turkumlaridagi soz ozgarishining qadimda rivojlangan tizimi hozirda yoqolgan jins va kelishik kategoriyalari mavjud emas kelishik munosabatlari sintaktik usulda ifodalanadi izofa otlar aloqasida eng keng tarqalgan vositalardandir fel sohasida koplab analitik shakllar va birikmalar uchraydi ta mayl aniqlik buyruq shart va ehtimollik bor hozirgi zamon tilshunosligidagi muammolardan biri tojik tilining til yoki dialekt ekanligi bolib qolmoqda bugungi kunda kopchilik tilshunoslar tojik va dariy tillarini umumiy fors tilining dialekti sifatida etirof etishmoqda tojik tili bugungi nomini yil lotin yozuviga otish bilan birga qabul qildi dariy tili esa yilgi siyosiy oyinlardan keyin hozirgi nomiga ega bolgan shu voqealargacha bu ikki tilning ham nomi forsiy yo porsiy edi bu til tojik dariy va fors tillari shunchalik yaqinki til sohiblari ozaro suhbatlashishsa bir birlarini hech qanday muammosiz yuz foiz tushunadilar adabiy tojik tili qad forstojik tili asrlar ga fors tojik va dariy tillarida sozlashuvchilar uchun umumiy manbaga borib taqaladi asrda adabiy tilning sozlashuv tili bilan yaqinlashuvi natijasida unda ayniqsa leksikada jiddiy ozgarishlar roy beradi tojik tilidagi ilk yozma yodgorliklar asrga mansub tojikiston respublikasidagi tojik tilida yil gacha arab yilgacha lotin yildan rus grafikasi asosidagi kirill yozuvidan foydalaniladi turkiya turkcha trkiye turkiya respublikasi turkcha trkiye cumhuriyeti osiyoning garbiy qismi va yevropaning janubiy turkiyaning poytaxti anqara shahri davlat tili turk tili maydoni  km aholi soni   pul birligi  lira turkiya respublikasi ta viloyatlardan iborat turkiya respublika amaldagi konstitutsiyasi yilda qabul qilingan bir necha marta tuzatish va qoshimchalar kiritilgan davlat boshligi prezident yildan axmet nejdet sezer u buyuk millat majlisi tomonidan yashirin ovoz berish yoli bilan yil muddatga saylanadi va yana marta saylanishi mumkin qonun chiqaruvchi oliy parlament turkiya buyuk millat majlisi oliy ijroiya hokimiyati xukumat bolib uni bosh vazir bosh boqon boshqaradi bosh vazirni prezident deputatlar orasidan tayinlaydi turkiya tabiati nihoyatda rangbarang va jozibador barish ozbek relyefining aksari tog va yassitoglik shimoliy va janubiy sohillarga parallel ravishda yastangan tog tizmalari orasida keng va ochiq tekislik qir kol plato va daryolar mavjud shimolida qora dengiz sohiliga yondosh ravishda shimoliy anadolu yassitoglari janubda toros toglari marmar dengizi tomonda somonli ulutog istranja va tekirtoglar egey dengizi tomonda qozaq yunt va oydin toglari orta anadoluda qiziltog raman va sof toglari sharqiy anadoluda agri toglari bu togda turkiyaning eng baland nuqtasi bolgan buyuk agri choqqisi m qad kotargan turkiya hududi seysmik jihatdan faol zonada joylashgan turkiya yer ostida xromit borat boksit volfram simob surma mis toshkomir neft marganets temir va boshqa bor iqlimi subtropik garbiy va janubiy sohillari iliq yogin kop ichki mintaqada yoz issiq va quruq qish sovuq qor kop yogadi  yanvarning ortacha temperaturasi pasttekisliklarda ° dan ichki yassitogliklarda ° gacha sharqdagi togliklarda ° gacha sovuq boladi iyulning ortacha temperaturasi dengiz sohillarida ° jazira platosida ° gohr ° dan ziyod yillik yogin ortacha mm yirik kollari van tuz beyshehir eyirdir daryolari qizil irmoq furot saqarya araks dajla yashil irmoq jeyxan tuprogi ichki yassitogliklardagi chollarda asosan boz va och qongir tuproqdan quruq dashtlarda kashtan sohillarda jigar rang tuproq botiqlar tubi esa shorxok tuproqdan iborat tavr va sharqiy pontiya toglarida doim yashil va igna bargli ormonlar toglarning baland qismida all otloqlari mavjud jazira platosi shuvoqboshoqli otlar osadigan chala choldan iborat toglarda yovvoyi qoyechkilar tongiz bori chiyabori ayiq va boshqalarlar yashaydi sohilga yaqin suvlarda turlituman baliq kop turkiyada milliy bog bor yiriklari olimpos beydaglari munzur vodiysi kyopryulyu kanon aholisining turklar kurd arab uzbek adigey ubix chechen osetin lezgin yunon arman laz gurj ozarbayjon turkman bolgar albanlar ham yashaydi aholisining asosiy qismi islom dinining sunniy mazhabiga etiqod qiladi rasmiy til turk tili shahar aholisi yirik shaharlari istanbul anqara izmir koniya bursa goziantep diyorbakir antaliya adana edirna hozirgi turkiya hududida juda qadim zamonlardan boshlab yuksak madaniyatga ega bolgan davlatlar bolgan anadolu xett qirolligi lidiya midiya axomaniylar davlati makedoniyalik aleksandr imperiyasi salavkiylar davlati pont qirolligi pergam qad rim vizantiya tarkibida bolgan turkiy elatlar bu hududga asrdan kochib kela boshlagan oguzturkman qabilalarining yolboshchilari bolgan togrulbek va chagribek boshchiligida saljuqiylar davlatita asos solingach islom dini tarqala boshlagan sulton alp arslon yilda malazgirt jangida vizantiya imperatori roman iv diogen armiyasini tormor etganidan song saljuqiylar davlati nihoyatda kengaydi sulton malikshoh zamonida saltanat gullabyashnadi bu hukmdorning olimidan keyin saltanat parchalanib suriya saljuqiylari iroq va xuroson saljuqiylari kirmon saljuqiylari va anadolu saljuqiylari kabi kichikroq davlatlar paydo boldi ularning orasida anadolu saljuqiylari davlati katta rol oynadi yilgi kosatog jangi oqibatida mogullar bu davlatga barham berib olkani istilo qildilar asrning oxirlariga kelib mogullar zaiflashgach bir qancha mustaqil beyliklar bekliklar tashkil topdi va mamlakat taraqqiyotga yuz tutdi asrning boshlarida usmon i boshchiligidagi usmon beyligi kopgina beyliklarni birlashtirib poytaxti bursa bolgan markazlashgan kuchli davlatni usmonli turk imperiyasini barpo etishga muvaffaq boldi usmoniylar tez orada yevropaga otib vizantiya imperiyasi hududini egallay boshlashdi anqara jangitsatp maglubiyatdan song ozini onglab olgan usmonli turklar sulton mehmed ii fotih boshchiligida konstantinopol hozirgi istanbul ni egallab yil may vizantiya imperiyasini tugatishdi sulton salim i ya vuz va sulaymon i qonuniy davrida saltanat hududlari yana ham kengaydi birok asrdan imperiyaning harbiy va iqtisodiy qudrati astasekin zaiflasha boshladi asr oxirlariga kelib yevropa mamlakatlari turkiyaga qarshi birgalikda urush harakatlarini boshladilar yilda vena shahri yaqinidagi jangda turk qoshini polsha avstriya va olmon qoshinlaridan yengildi yilda turkiyaga qarshi avstriya polsha venetsiya yildan rossiya muqaddas ittifoq tuzdilar ittifoqchilar turkiyaga bir necha bor qattiq zarba berdilar biroq turkiya yilda prut jangida pyotr i boshchiligidagi rus qoshinini tormor qildi qurshovdagi pyotr i vadalar evaziga qutulishga muvaffaq boldi asr oxirida imperiya sharqda ozarbayjon dogiston jibal hatto gilondagi mavqeini yoqotdi garbda dunay janubiga chekinishga shimolda astraxonga qadar bolgan yerlarni rossiyaga topshirishga majbur boldi va jahon siyosatidagi mavqeini yoqota boshladi asrda yanada koproq talofotlar berildi sultan salim iii yillarda imperiyani boshqargan davlat tashkilotlarini zamonaviylashtirish eng avvalo harbiy islohotlar otkazish harakatini boshladi yangi nizom nizomi jadid deb nomlangan bu islohotlar natijasida boshqaruv moliya savdo qishloq xojaligi ilmfan va boshqa sohalarda yangiliklar joriy etishga kirishildi biroq islohotlarga jaholatparast ulamolar armiyadagi nufuzini yoqotishdan qorqqan yanicharlar va boshqa qarshilik korsatib yil mayda kotarilgan isyon natijasida sulton salim iii ni taxtdan agdarib tashladilar taxtga chiqqan mustafo ivning faoliyati nizomi jadid tufayli qolga kiritilgan yutuqlarni yoq qilishga qaratildi biroq islohotchilar oz tarafdorini kopaytirishga muvaffaq boldilar va yil iyulda sulton mahmud ii ni taxtga otqazdilar mahmud ii yanicharlarni yoq qildi va armiyani qayta tashkil etdi boshqaruv moliya huquq va boshqa sohalarda ijobiy ozgarishlarni amalga oshirdi biroq uning islohotlari usmoniylar imperiyasi inqirozini toxtata olmadi yunoniston va serbiyada qozgolonlar kotarildi bu orada rossiya turkiya ortasida yillarda bolib otgan urush oqibatida rossiya sarhadlari prut daryosigacha kengaydi yilgi urushda ham rossiya golib chikdi va turkiya yunonistonga muxtoriyat maqomini berishga majbur boddi turkiyaning yevropa kapitaliga iktisodiy karamligi ortdi qaramlikdan qutulish uchun turkiya hukmron sinfi yil yangidan islohot tanzimat otkazib turk ziyolilarining shakllanishiga imkon yaratdi yillarda rossiyaga qarshi olib borilgan krom urushida turkiya galaba qozondi rossiya yil martda parij sulh shartnomasini imzolashga majbur boldi ushbu shartnomaga kora dunay daryosida kemalar erkin qatnaydigan qora dengiz barcha mamlakatlar savdo kemalari uchun ochiq betaraf deb elon qilindi usmoniylar imperiyasining butunligi va daxlsizligi tan olindi bu davrda turkiyada yevropa madaniyati iqtisodiyotiga qiziqish kuchaydi banklar ochildi sanoat rivojlana boshladi taraqqiyparvar ziyoli jurnalist yozuvchi mamur va boshqa yetishib chikdi sulton abdulaziz saltanati davri da tanzimat harakati qiyinchilik bilan bolsada davom ettirildi bu davrda usmoniylar davlati bironbir xalqaro urushda katnashmadi biroq imperiyaning bolqon yarim oroldagi qududlarida isyonlar yuz berdi mamlakatning ijtimoiyiqtisodiy ahvolini yaxshilash konstitutsiyaviy tuzum ornatish goyasi tarafdori bolgan yosh usmoniylar harakati kengaydi bu davrga kelib kitob jurnali va gazetalar chop etila boshlandi sulton abdulhamid ii yillarda boshkargan taxtga chiqqan yili ilk asosiy qonun elon qilindi yil dekabr sulton hukumatni tanqid ostiga olgan parlamentni yil fevral da tarqatib yubordi yosh usmoniylarning kopchiligini taqib ostiga oldi yillardagi rossiyaturkiya urushida turkiyaning yengilishi bilan bolqon yarim orolda turkiya hukmronligi tugatildi yil fransiya tunisni yilda buyuk britaniya misrni bosib oldi mamlakatda yosh turklar harakati tobora kuchaydi ular tomonidan tuzilgan yashirin ittihod va taraqqiy tashkilotining kuchli tasiri ostida sulton yil iyulda yana konstitutsiyaviy tuzum ornatishini elon qilishga majbur boldi yildan butun hokimiyat yosh turklarning yolboshchilari bolgan mehmet talat posho ahmad jamol posho va xarbiy nozir anvar posho qoliga otdi birinchi jahon urushida usmoniylar davlati olmoniya tomonida turib urushdi yil oktabrda turkiya antanta davlatlariga taslim boldi antanta davlatlari turkiyani ishgol qildilar turk xalqi orasida milliy ozodlik harakati boshlandi turkiyada ozodlik urushi kurtulish savashi deb atalgan bu umummilliy harakatga mustafo kamol posho otaturk boshchilik qildi ozodlik urushi avj oldi yilgi inono va saqariya janglari natijasida yunoniston qoshinlari ustidan galaba qozonildi yil sentabrda izmir ozod qilindi yil noyabrda turkiya buyuk millat majlisi tbmm sultonlikni bekor qilish va xalifalikni saltanatdan ajratish togrisida qonun qabul qildi lozanna sulh shartnomasi yil iyul ga muvofiq turkiyaning chegaralari belgilandi turkiyaning siyosiy iqtisodiy mustaqilligi etirof etildi yil  oktabrda turkiya respublika deb elon etiddi yil martda esa xalifalik bekor qilindi yillarda davlat qurilishi huquqiy munosabatlar madaniyat va turmushga oid qator islohotlar otkazildi jumladan konstitutsiya qabul qilindi arab alifbosidan lotin alifbosiga otildi eng avvalo davlat va din birbiridan ajratiddi maktab va talimtarbiya ishlari davlat ixtiyoriga olindi shariat sudlari bekor qilinib yangi sud tizimi shakllantirildi qonunlar yangidan ishlab chiqildi ayollarga saylov huquqi berildi iktisodiyot sohasida ham ozgartirishlar amalga oshirildi ikkinchi jahon urushi davrida turkiya fransiya va angliya bilan shartnoma tuzib iqtisodiy yordam olishga muvaffaq boldi u sovet ittifoqining turkiyaga qarshi hujum qilish xavfini oldini olib yil martda sssr bilan shartnoma imzoladi olmoniya bilan ham u sovet ittifoqiga hujum qilishidan bir necha kun oldin xuddi shunday shartnoma tuzildi yil fevralralda turkiya aqsh angliya va sssrga qoshilib olmoniya va yaponiyaga qarshi urush elon qildi yil martda turkiya san fransisko konferensiyasiga taklif etildi va bmt ni barpo etgan azolar qatoridan joy oldi turkiya yil nato ga azo boldi bu davrda turkiya koreya urushida ishtirok etdi yildan keyin iqtisodiy ahvol ogirlashib inflyatsiya kuchaydi talabalar namoyishlari bolib otdi tanglik ortdi vaziyatdan xavfsiragan harbiylar yil mayda davlat tontarishi qildi yil iyulda demokratik erkinliklarni kozda tutgan yangi konstitutsiya qabul qilindi yilgi saylov natijasida sulaymon demirel hokimiyat tepasiga keldi yildan koalitsion hukumatlar davri boshlandi hukumatlar ketma ket almashinib turdi mamlakatda iqtisodiy tanglik oziq ovqat yonilgi tanqisligi roy berdi terror avj oldi bu vaziyatda general kenan evren boshchiligidagi harbiylar yil sentabrda hokimiyatni egallab tbmm va hukumatni tarqatib yubordi qamal holati elon qildi partiya rahbarlarini nazorat ostiga oldi yil noyabrdagi referendum natijasida yangi konstitutsiya qabul qilindi kenan evren prezident boldi yil apreldan siyosiy partiyalar faoliyatiga ruxsat berildi osha davrdan siyosiy faoliyatini boshlagan turgut ozal ona vatan partiyasini tuzdi bu partiya yil noyabrdagi saylovda muvaffaqiyat qozonib hokimiyat tepasiga keldi turgut ozal qatiy islohotlar otkazib iqtisodiyotni taraqqiyot yoliga olib chiqdi eksport va import erkinlashtirildi eksportni ragbatlantiruvchi ochiq iqtisodiy siyosat olib borildi natijada ishlab chiqarish eksportga yonaltirildi xususiylashtirish boshlandi erkin tijorat mintaqalari barpo qilindi va turkiya iqtisodiyoti jadal rivojlana boshladi turizm misli korilmagan darajada taraqqiy topdi turgut ozal yil noyabrda prezident etib saylandi yil sovet ittifoqi tugatilgandan song kavkaz va orta osiyoda tashkil topgan mustaqil davlatlar bilan yaqin va dostona munosabatlar ornatildi turgut ozal vafoti dan song sulaymon demirel prezident etib saylandi turkiya ozbekiston respublikasi suverenitetini yil dekabrda tan olgan va yil martda diplomatiya munosabatlari ornatgan milliy bayrami oktabr respublika kuni adolat va rivojlanish partiyasi yil tuzilgan ona vatan partiyasi yil tashkil etilgan jumhuriyat xalq partiyasi yil asos solingan togri yol partiyasi yil tuzilgan milliyotchi harakat partiyasi yil kayta tashkil etilgan demokratik sol partiya yil asos solingan demokratik partiya yil tuzilgan buyuk birlik partiyasi yil asos solingan demokratik turkiya partiyasi yil tashkil etilgan turkiya ishchi kasaba uyushmalari konfederatsiyasi turkish yil tashkil etilgan turkiya inqilobiy ishchilar kasaba uyushmalari konfederatsiyasi yil tur kishdan bazi uyushmalarning ajralishi natijasida tuzilgan turkiya haq ishchi kasaba uyushmalari konfederatsiyasi haqish yil barpo etilgan turkiya industrialagrar mamlakat yil iqtisodiyotda tub burilishni kozda tutgan keng qamrovli dastur joriy etila boshlandi eksportga moljallangan mahsulotlar ishlab chiqaruvchi sanoat korxonalari paydo bola boshladi amalga oshirilgan islohotlar natijasida markazdan boshqaruv orniga bozor mexanizmiga otildi soliq masalasida bir qancha qulayliklar yaratildi sarmoya jamgarmalari tez suratlar bilan kopaydi chet el sarmoyasi erkin kelishiga qulay imkoniyat yaratiddi chet el sarmoyasi va texnologiyasini jalb etishni tezlashtirish uchun yilda erkin mintaqalar qonuni kuchga kirdi bunday mintaqalar yilda atigi ta mersin va antaliya bolgan bolsa yilga kelib ularning soni ga yetdi ana shular natijasida yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi qishloq xojaligi niki xizmat korsatish sohasiniki boddi turkiya xromit ishlab chiqarish va eksport qilishda dunyoda yetakchi tortinchi orinda turadi mln tonnalik xromit zaxirasi bor shuningdek gaz neft toshkomir temir marganets mis va boshqa rangli metallar qazib olinadi sanoat korxonalari asosan mamlakatning garbiy va markaziy qismida joylashgan keyingi yillarda mamlakat sharqiy qismini rivojlantirish uchun choratadbirlar korildi turkiya sanoatida avtomobilsozlik elektronika kimyo toqimachilik konchilik mahsulotlari qurilish materiallari osimlik yogi ishlab chiqarish yetakchi orin tutadi avtomobil sanoatidagi firma yil yengil avtomobil va yuk mashinasi ishlab chiqardi keyingi davrda turkiyada elektronika sanoati jadal rivojlandi kimyo sanoatida fabrika faoliyat korsatadi turkiya toqimachilik sanoati mollari eksportida dunyoda tayyor kiyim eksportida esa orinda turadi turkiyada elektr energiya ishlab chiqarish da ananaviy otin toshkomir neft tabiiy gaz gidro va issiqlik energiyasi singari manbalardan tashqari quyosh va shamol energiyasidan ham foydalaniladi yiliga ortacha mlrd kvtsoat elektr energiya xrsil qilinadi turkiya hududining ni otloq ni ormonlar tashkil etadi da yani jami hududning qismida dehqonchilik qilinadi turkiyada galla paxta tamaki qand lavlagi zigir kanop va boshqalarlar yetishtiriladi turkiya yongoq funduk anjir va orik yetishtirishda dunyoda sabzavot uzum va tamaki yetishtirishda bugdoy va paxta yetishtirishda esa orinda turadi beda kungaboqar meva ham yetishtiriladi songgi yillarda sugorma dehqonchilikka etibor kuchaydi yil chorvachilikda mln qoramol mln qoyechki mln tovuq bolgan baliq ovlanadi avtomobil yollari uz km temir yol uzunligi km mamlakat ichkarisida yolovchilarning avtomobil transportida mamlakat tashqarisiga yolovchilar asosan havo yollari yuklar esa asosan dengiz yoli orqali tashiladi turkiya dengiz savdo floti kemadan iborat bolib u eksport yuklarning import yuklarning ni tashiydi asosiy portlari istanbul mersin izmir trabzon iskandarun samsun ankara istanbul izmir shahrilarida xalqaro aeroportlar bor bosfor bogozi ustiga osma koprik qurilgan turkiyaning eng muhim neft quvuri tarmogi yiliga mln tonna iroq neftini jeyxan dengiz terminaliga yetkazib beradi turkiya chetga qora va rangli metall rudalari polat gazlama hol meva tamaki charm buyumlar kimyoviy mahsulotlar elektronika va rozgor buyumlar chiqaradi chetdan neft mashina va uskuna sanoat xom ashyosi va tayyor buyumlar oladi olmoniya italiya aqsh fransiya rossiya kavkaz va orta osiyo mamlakatlari bilan savdo qiladi turkiyada turizm rivojlangan yil turkiyani mln xorijiy sayyoh ziyorat qildi turizmdan tushgan daromad mlrd aqsh dollariga yetdi pul birligi turk lirasi turkiyada ortacha umr yoshni tashkil etadi yillarda kasalxonalardagi orinlar soni mingdan ga kasalxonalar soni taga yetdi vrach hamshira va farmatsevtlar soni yildanyilga kopaymoqda yildan beri otkazilayotgan islohotlar natijasida oila vrachi modeliga otish turkiya sogliqni saqlash xizmatini yevropa darajasiga olib chiqish moljallangan turkiyada bepul majburiy orta talim joriy qilingan milliy talim tizimi qism asosiy talim yordamchi talimkurslar va ochiq yani sirtqi talim dan iborat asosiy talim maktabgacha tarbiya boshlangich orta va oliy talim muassasalarini oz ichiga oladi yordamchi talim oquv yurtlaridan tashqarida tashkil etiladigan kurslar faoliyatini qamrab oladi oquv yili asosiy talim tizimida talimtarbiya muassasasi ishladi jumladan maktabgacha talim muassasalarida ming bola tarbiyalandi boshlangich maktablarda mln orta maktablarda mln oquvchi oliy oquv yurtlarida mln talaba talim oldi yordamchi yani keng xalk talimi tizimida mln kishi mashgul boldi boshlangich talim yoshdagi bolalar uchun yil orta talim kamida yillik bolib oquvchilarga umumiy orta talim kasbhunar va texnika talimi berishga moljallangan jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni bolgan bolalar xususiy tarbiya tizimida oqiydilar oquv yili bu tizimdagi maktabda ming oquvchi talim oldi oquv yili turkiya oliy talim tizimidagi universitet yuzlab int konservatoriya kasb oliy oquv yurtlarida mln mingdan ziyod talaba oqidi oliy oquv yurtlarida oqish pulli yirik untlari istanbul universiteti anqara universiteti orta sharq texnika universiteti egey universiteti otaturk universiteti qora dengiz texnika universiteti bosfor universiteti tibbiy mutaxassislar tayyorlanadigan hojitepa universiteti madaniyat vazirligi tizimida kutubxona va muzey bor yirik kutubxonalar anqaradagi milliy kutubxona ankara va istanbul untlari kutubxonalari anqaradagi tbmm kutubxonasi yirik muzeylar turk osori atiqa arxeologiya va etn muzeyi istanbuddagi topqopi saroyi etn muzeyi ayo sofiya ibodatxonasi muzeyi turkiyada ilmiy tadqiqot ishlarini muvofiklashtirish uchun ilm va texnologiya oliy jamiyati tuzilgan yil fanlar akademiyasi va turk patent instituti barpo etildi standartlar marmar dengizini ilmiy va texnologik tadqiq etish ilmiy tadqiqot institutlari kimyo biol elektroradiografiya mikrobiol veterinariya geol tarix tilshunoslik iqtisodiyot falsafa jamiyatlari bor turkiya ogzaki ijodiga xos bolgan qahramonlik dostonlari jumladan oguznoma turkumida dunyoning yaratilishi va odamning paydo bolishi haqidagi islomgacha bolgan afsonalar bayon etilgan tarixiy qahramonlik dostonlaridan erganakon korogli gorogli turkumi va dada qorkut kitobi mashhur anadoluda turk tilida yaratilgan dastlabki yozma asarlar tasavvuf mazmunida bolib asr ortalariga mansub saroy adabiyeti vakillari aruz vaznida ijod qilganlar osha davr ananasiga kora kopchilik shoirlar oz asarlarini fors tilida yozganlar bu davr ijodkorlari orasida jaloliddin rumiy yunus emra hoji bektoshi valiy ijodi ayniqsa ajralib turadi turk tilida birincha marta oshiq posho tasavvufona ruxda sher va dostonlar bitdi uning ming baytlik garibnoma dostoni va faqirnoma vasfi hol asarlari bor asrda dehxrniy qozi burhoniddin nasimiy va ahmadiy kabi shoirlar ijod qiddi asrdan turk sheriyati rivojlana boshladi bu taraqqiyot asrgacha davom etdi hamdi chalabiy turk tilida xamsa yaratdi axmad doiy fuzuliy xayoliy zotiy boqiy umar nafiy nadim kabi shoirlar yetishib chikdi asrdan saroy adabiyeti xalqqa yaqinlashdi shoirlarning kupi oddiy xalqqa soddaroq uslubda ziyolilar uchun jimjimador va murakkab uslubda asarlar bitdilar oshiq poshshozoda oshiq chalabiy avliyo chalabiy nayma qochibey va marjimak ahmad oz davrining yetuk adiblaridir asrda garb adabiyeti tasirida yangi adabiyot shakllana boshladi ilk roman pyesa tadqiqot ishlari paydo boddi tanzimatdavri yozuvchilari adabiy tilni xalq tiliga yaqinlashtirdilar ibrohim shinosiy nomiq kamol shamsiddin sami rejaizoda mahmud akram va boshqa yangi realistik adabiyot asoschilari boldilar turk romanchiligi asoschisi xolid ziyo ushoqligilning moviy va qora taqiklangan ishq romanlari mehmet raufning sentyabr nomli ilk psixologik romani dunyo yuzini kordi birinchi jahon urushidan song yoqub qadri qorausmonogli xolida edip rashod nuri guntekin va rafiq xolid qaray turkiya madhiyasi muallifi mehmet akif ersoy najib fozil qisakurak singari yozuvchilar shuxrat qozondi nozim hikmat ran sarbast usulda sherlar bitib yangi oqimga asos soldi yillarda sabohiddin ali said foyiq abasiyonik asarlarida jamiyat muammolarining shaxs ichki dunyosiga tasirini yoritishga harakat qilinganini korish mumkin sabohiddin alining ichimizdagi shayton va moyna postinli madonna romanlarida madaniy ozgarishlarning jamiyat turli toifalariga korsatgan tasiri psixologik taxlil qilingan tariq bugro oqtoy aqbal javod shokir qabaogochli xaldun taner javdat qudrat va samim xojakoz kabi yozuvchilar ham realistik yoldan bordilar ikkinchi jahon urushidan keyin paydo bolgan asarlarning kopida qishloq hayoti muammolari tilga olindi bu adabiyotga qishloqdan chiqqan bir guruh yozuvchilarning kirib kelishi bilan izoxlanadi yashar kamolning inja mamad romanida qishloq axli tortayotgan mashaqqatlar tasvirlangan bolsa aziz nesin asarlarida kundalik turmushda uchraydigan illat va nuqsonlar hajv qilindi yillarda yavuz byulent bakilar usmon atilla ayxan i nal va boshqa shoirlar adabiyotga kirib keldi ular ijodida insonning oz vijdoni jamiyat oldidagi masuliyati kabi mavzular yoritildi bu davrda ijod qilgan suot darvishning fosforli javriya romani mashhur boldi bu asar asosida kinofilm ham yaratildi yillarda adabiyotga kirib kelgan chetik altan pinar kur tomris uyar aila qutli va boshqa ijodida psixologik taxlil chuqurlashganligi korinadi turkiya hududida mil av va milodning ilk davrlariga taallukli memoriy yodgorliklar kop qarang sofiya ibodatxonasi yunoniston vizantiya arab mamlakatlari orta osiyo davlatlarining memoriy tajribalarini ijodiy ozlashtirgan saljuqiylar va usmoniylar imperiyalari memorlari muhtasham gozal binolar kurdilar asrlarda imperiyaning turli shaharlarida hashamatli saroy masjid madrasa maqbara gumbazli hammom gozal favvoralar mas istanbuldagi sulton ahmad favvorasi bunyod etilgan asrlarda memor xoja sinon yangi kompozitsiyalar yaratib hayratga sazovor dan ziyod bino barpo etdi istanbuldagi sulaymoniya mayejidi ahmadiya mayejidi salimiya mayejidi ular orasida eng mashhurlaridandir usmoniylar imperiyasining inqirozi davri memorligi mahobatliligi bilan ajralib turadi asrning yillari oxiridan shahar qurilishini rejali tarzda olib borishga kirishildi ayrim shaharlar ankara va boshqa shaharlar ning bosh rejasi tasdiqlandi yillardan zamonaviy binolar qurish uchun xorijdan memorlar jalb qilindi keyinchalik xalqaro tajribani milliy ananalar bilan uygunlashtirishga erishgan milliy kadrlar yetishdi mahalliy qurilish mahsulotlari industriyasi rivojlandi bu davrda tanikli memorlardan sedat haqqi eldan yaratgan imoratlarning loyihalari oziga xos memoriy yechimi bilan ajralib turadi keyingi davrda butun jahonda ommalashayotgan memoriy uslublar turkiyaga ham kirib keldi ammo bu yerda uyjoylarni namunaviy loyihalari ommalashmadi katta shaharlarda mahobatli osmonopar binolar qurishga memorlikda turlituman uslub va yonalishlarni joriy etishga kirishildi jumladan anqaradagi kamol otaturk makbarasi mamorlari e onat o arda turkiya tarix jamiyati binosi memori t jonsevar stad mehmonxonasi memori m xepgyuler odeon konsert zali xalk banki istanbuldagi xilton meqmonxonasi memori sedat haqqi eldan izmirdagi osmonopar binolar barpo etildi bahruz chiniji chingiz bektosh dogon pekali affon yatman va shavki vanli kabi memorlar mashhurdir turkiya hududida qad sharq ellin rim vizantiya sanati yodgorliklari saklanib qolgan tasviriy sanat orta asrlarda miniatyura janrida rivoj topdi asrda bu sanat gullab yashnadi badiiy toqish gilamdozlik kandakorlik yogoch oymakorligi rivojlandi asrlarda dastgoh rangtasviri yuzaga keldi zamonaviy tasviriy sanat asrdan boshlab shakllandi yillarda bir guruh rassomlar ibrohim challi hikmat onat nomiq ismoil avni lifij fayxaman duran yevropada talim oldilar hamda impressionizm va simvolizm yonalishida asarlar yaratdilar yil rassomlarning mustaqillar nomli jamiyati yil d guruhi tuzildi rangtasvirchilar zaki faiq izer nurullan berk elif nasi kemal tollu abidin dino va haykaltarosh zuxtu muridogli impressionizm yonalishini tark etgan holda yangi yonalishni yaratdilar yangi usul ananaviy madaniyatning muhim elementlarini asr yevropa sanatining goyalari bilan uygunlashtirishdan iborat edi yil istanbuldagi sanoyi nafisa maktabi nafis sanatlar akademiyasiga aylantirildi turkiya rassomlik sanatida turli oqim va yonalishlar rivojlangan yillarda yangi guruh deb nomlangan ijodiy guruh tashkil qilindi bu guruh d guruhidan keyin eng mahoratli guruhga aylandi bu guruh rassomlari yangi usul va yangi texnik vositalar bilan eksperimentlar otkazdi guruh azolari yilgacha ijtimoiy hayot mavzularida ijod qildilar anadoluda saljuqiylar davridan boshlab hozirgi davrga qadar turk musiqasi turli yonalishlarda rivojlangan turk ananaviy musiqasi qatlamga xalq va professional musiqa turlariga ajratiladi xalq musiqasida turkular barmoq vaznidagi sherlarga asoslangan xalq qoshiqlari shuningdek turli mavzudagi laparlar keng orin tutadi ularning kuylariga asosiy pogonalardan yuqori va pastga siljishlar ritmikaga sinkopalar xosdir xalq qoshiq kuylari uzun kuy va qisqa kuy shaklida boladi keng diapazonli va erkin ritmga asoslangan uzun kuyli qoshiklar asosan sevgi bozlaq va motam agit mavzularida boladi aniq olchovli va qisqa hajmli ohang tuzilmalariga rioya qilingan qoshiqlar asosan oyin raqs va aytishuv mone larda namoyon boladi turli marosim mehnat raqs cholgu kuylar boglama kval nay turlari surnay zambir koshnayga oxshagan torli kamoncha va soz urma dovul daf darbuka kabi cholgularda ijro etiladi turk mumtoz musiqasi asrdan anadoluda ijod eta boshlagan oshiqlar faoliyati bilan bogliq ular turk baxshi ozon ananalarini davom ettirib turli terma va qoshiklarini soz boglama qobiz jorligida badiha shaklida ijro etgan ogzaki ananadagi professional musiqasida maqamlar asosiy orin tutadi shuningdek turkum shakliga ega fasl vokalcholgu asar janri keng tarqalgan sozlardan nay tambur ud qonun keng qollaniladi diniy musiqa janrlaridan ilohiya sharqiya mavlaviya kabi aytim shakllari mavjud bastakorlardan marokiy ismoildada afandi hofiz post sulton salim iii usmoniylar hukmdori kvntemir ogli va boshqa mashhur kop ovozli kompozitorlik musiqa turkiyada respublika barpo etilgandan keyin qaror topdi kop ovozli musiqaning xalq musiqasiga milliy ohanglarga asoslanishi borasida kop izlanishlar olib borgan ahmad adnan saygun musiqani jahon miqyosida tanitishda katta xizmat qildi kompozitorlik musiqaning keng yoyilishida prezident simfonik orkestrining roli katta bu orkestr aqsh yevropa va janubiy koreyada konsertlar bergan istanbul izmir antaliya va chukurova davlat simfonik orkestrlari ham faoliyat yuritadi ulardan tashqari bilkent simfonik orkestri borusan istanbul filarmoniyasi orkestri oqbank orkestri singari xususiy jamoalar bor xalq musiqasi yolida ijod qilayotgan narimon oltintog tufakchi ahmad gozi oyxon musa erogli belqis oqqala xalq ortasida mashhur yillardan rok musiqa yonalishlariga qiziqish paydo boldi hozirgi paytda popmusiqasida ibrohim tatlisas sezan aqsu nilufar teoman jazda karam gorsev ilxan ershaxin nukhet ruajan kabi sanatkorlar mashhur bastakor musiqachilar istanbul anqara izmir konservatoriyalarida tayyorlanadi ankara operetta teatri opera teatri va istanbul opera teatri ning ochilishi musiqa sanati rivojida muhim ahamiyat kasb etdi yilda istanbulda ochilgan akademik balet maktabi yildan anqarada milliy kadrlar tayyorlaydi davlat opera va balet bosh direksiyasi tomonidan yildan buyen har yili xalqaro festivallar istanbulda xalkaro musika festivallari otkazib kelinadi turkiyada teatr sanati uzoqtarixga ega xalq ijodining ananaviy shakllari qogirchoq va chodirxayol teatri qoragoz maydonchalarda namoyish etiladigan orta oyin tomoshalari professional turk teatrining tamali boldi tanzimat davrida garb modelidagi teatr faoliyat boshladi bu davrda turk yozuvchilari ham pyesalar yozishga kirishdilar ibrohim shinosiyning shoirning uylanishi nomli komediyasi turk teatri uchun burilish nuqtasi boldi yildan song professional va havaskorlik teatrlari tashkil qilina boshladi istanbul izmir bursa adana va ankara shlarida teatr binolari kurildi yil istanbulda dorulbadiyai usmoniya nomli teatr ochildi u turk teatr sanatining rivojiga katta turtki berdi yildan bu teatrga rahbar bolgan muhsin ertugrul birinchi bolalar teatrini ham tuzdi yil barpo etilgan davlat teatrining anqara istanbul izmir va bursa sh larida ta doimiy sahnasi mavjud bolib yiliga ga yaqin asarni sahnalashtiradi kichik sahna nomli ilk xususiy teatr yilda ochilgan undan keyin chiyir sahna chontak teatri muammar qoracha teatri istanbul operettasi singari xususiy teatrlar ish boshladi yildan istanbulda hodi chaman yeditepa oyinchilari enis fosforogli teatri xodri maydon madaniyat markazi anqarada anqara sanat teatri faoliyat korsatadi turkiya ozbekiston respublikasining mustaqilligini tan olib ikki davlat ortasida diplomatiya munosabatlari ornatilgach y aprelda turkiyaning toshkentdagi elchixonasi yil yanvarda esa ozbekiston respublikasining anqaradagi elchixonasi oz faoliyatini boshladi istanbulda ozbekiston respublikasining bosh konsulxonasi ochildi ozbekiston respublikasi prezidenti islom karimov yil dekabr yil iyun va yil noyabrda rasmiy tashrif bilan turkiyada boldi yil oktabrda turkiya respublikasining yilligiga bagishlangan tantanalarda ishtirok etdi oz navbatida turkiya prezidentlari turkiya ozal s demirel va boshqa davlat arboblari bir necha bor rasmiy tashrif bilan ozbekistonda boddilar ana shu tashrif va mulokrtlar natijasida ikki davlat ortasidagi munosabatlarning shartnomaviyhuqukiy asoslari yaratildi jumladan ozbekiston bilan turkiya ortasida abadiy dostlik va hamkorlik togrisidagi shartnoma hamda siyosiy savdoiktisodiy ilmiy texnikaviy harbiy va harbiytexnikaviy aloqalar terrorizm va narkotik moddalar savdosiga qarshi kurash huquqiy yordam sogliqni saklash transport sayyoxlik madaniyat va boshqa sohalarda hujjat imzolandi ozbekiston prezidenti islom karimovning yil sentabrda turkiya prezidenti a sezer bilan bmtning ming yillik sammiti doirasidagi uchrashuvi ikki tomonlama aloqalarda muhim ahamiyat kasb etdi yilda turkiya bosh vaziri rajab tayyip erdogon ozbekistonga keldi tashrif davomida yana bir qancha hujjat imzolandi jumladan xalqaro terrorizmga qarshi kurash sohasida hamkorlik va diplomatik pasport egalari uchun vizalarni bekor qilish haqida hukumatlararo bitim tuzildi ozaro aloqalar xalqaro tashkilotlar doirasida ikki davlatning parlamentlari va vazirliklari ortasida ham davom etdi savdoiqtisodiy hamkorlik sarmoyalarni ozaro ragbatlantirish va himoyalash ikki tomonlama soliq solishga yol qoymaslik togrisidagi bitimlar bilan muvofikdashtirildi ikki tomon ortasida bojxona tolovlariga nisbatan eng kop kulaylik berish tartibi kuchga kirishi tufayli yil ozbekiston bilan turkiya ortasidagi tovar aylanmasi osib mln aqsh dollarini tashkil qilgan bolsa yilda yilga nisbatan oshdi umuman ozbekistonning tashki savdo tovar aylanmasida turkiyaning ulushi ni tashkil etadi turkiya ozbekistondan rangli metall va undan tayyorlangan buyumlar ip gazlama trikotaj mato paxta tolasi oziq ovqat meva va yongoq oladi va ozbekistonga mexanik uskunalar yer osti transport vositalari optik jihoz va uskunalar mebel elektr asboblar plastmassa buyumlari kimyoviy mahsulot gilam va boshqa yuboradi ayni paytda umumiy kiymati salkam mlrd aqsh dollariga teng bolgan bu mablagning yarmini t eksimbanki bergan loyihani birgalikda amalga oshirishga kirishildi chunonchi jun yigirish mayin jun matolar va shu kabilarni ishlab chiqarish ga ixtisoslashgan kosonsoytekmen qoshma korxonasini barpo etish loyiha qiymati mln aqsh dollari xorazm viloyatida trolleybus liniyasini qurish loyiha qiymati mln aqsh dollari shakar zdini qurish loyiha qiymati mln aktjj dollari kabi loyiqalar shular jumlasiga kiradi ozbekistondagi bir qancha mehmonxonalarni qayta qurish va tamirlashda turkiyaning aysel ulus inshaat oqan xolding emesam firmalari ishtirok etdi ozbekiston respublikasida turkiya sarmoyasi ishtirokidagi qoshma korxona bor ulardan tasi turk sarmoyasi bilan tashkil etilgan korxonadir qoshma korxonalar orasida samkochavto avtobus va orta hajmdagi yuk mashinalari ishlab chiqarish papfen paxta tolasidan ip yigirish koxis savdovositachilik faoliyati metromarket supermarketa sharqmir ltd chakana savdo mejik plast plastik oyna romlari ishlab chiqarish yakka tartibdagi korxonalar orasida esa beta algoritm choy qadoklash dilek interprayzis aylin gida sanai va anonim shirkati ikkovi qandolatchilik mahsulotlari ishlab chiqarish eng yiriklari hisoblanadi hamkorlikda tashkil etilgan korxonalarning ga yaqini respublika ichki bozorida savdovositachilik faoliyatini olib boradi xalq istemol mollari ishlab chiqarish hamda texnik maqsadga moljallangan mahsulotlarni ozbekistonga kiritish va sotish bilan shugullanadi dan ziyod korxonalar esa toqimachilik va konchilik oziq ovqat sanoati qurilish mollari va boshqa soxalarda ishlab chiqarish faoliyatini amalga oshiradi korxonalarning qolgan qismi xizmat korsatish bilan shugullanadi turkiyada ozbek sarmoyasi ishtirokida korxona faoliyat korsatadi qishloq va suv xojaligi sohasidagi hamkorlik ham samaralidir chunonchi xorijlik hamkorlar bilan birgalikda orol dengizining qurigan femida ormonchilikni tashkil etish va kengaytirish boyicha amalga oshirilayotgan loyihada turk tomoni ham ozining ishtirok etishini bildirdi mazkur loyihani amalga oshirishga hissa qoshish uchun turkiya dona mb trac mersedes traktori va boshqa texnik jihozlar ajratdi madaniygumanitar sohadagi hamkorlik ozbekiston va turkiya ortasida madaniyat talim sogliqni saklash sport va turizm sohalaridagi hamkorlik togrisidagi bitim yil  dekabr madaniy aloqalar togrisida hamkorlik bitimi yil iyul ilmiy texnikaviy hamkorlik togrisida bitim yil iyul asosida rivojlanib bormoqda fan va texnika sohasida ozbekiston fan va texnologiyalar markazi bilan turkiyaning fan va texnik tadqiqotlar kengashi ortasidagi ikki tomonlama aloqalar muvaffaqiyatli rivojlanmoqda keyingi yillarda ozbekistonlik olimlar yadro fizikasi biol ekologiya qishloq xojaligi kabi sohalarda turkiya ilmiy markazlari tomonidan otkaziladigan konferensiya va simpoziumlarda muntazam ishtirok etib kelishmoqda boboxon muhammad sharif andijon viloyati ozbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat fargona vodiysining sharqiy qismida yil martda tashkil etilgan maydoni ming km aholisi ming kishi andijon viloyatida qishloq tuman shahar va qishloq fuqarolari yigini bor markazi  andijon shahri andijon viloyati yer yuzasi asosan tekislik hozirgi relyefi va yer yuzasidagi jinslar tortlamchi geologik davrning katta kichik daryolari va irmoqlarining faoliyatidan hosil bolgan viloyatning garbiy qismi qirli tekislik bal m sharqi andijon shahridan sharda fargona va olay tizmalarining tarmoqlaridan iborat andijon viloyati geologik aktiv zonada joylashgan kuchli zilzilalar bulib turadi qarang andijon zilzilasi ixdimi keskin kontinental quruq tog tkzmalari fargona vodiysini sovuq xavoning kirib kelishidan tosib turganligi uchun qishda andijon viloyatida ob havo birmuncha barqaror yozi issiq iyulning ortacha temperaturasi ° kishi nisbatan sovuq yanvarning ortacha temperaturasi ° vegetatsiya davri kun yiliga   mm yogin tushadi av ozbekistonning boshqa viloyatlariga nisbatan suv resurslariga boy daryolari yogindan toglarlagi kop yillik qor va muzliklardan suv oladi asosiy daryosi  qoradaryo sirdaryo irmoqlaridan biri uning irmoqlari  moylisuv oqbora aravonsoy va boshqa av daryolarining suvi sugorish uchun ishlatiladi tuproklari boz qongir otloqi otloqi botqoq tuproqlar qumtosh mergel less va chaqirtoshlardan iborat bahorda adirlar efemer osimliklar bilan qoplanaln av ning ekin ekilmaydigan tekislik qismida shuvoq shora osimliklari tog yon bagirlarida pista bodom osadi yovvoyi hayvonlar buri tulki qobon va boshqalar kam uchraydi sudraluvchilar kemiruvchilar qushlar suv havzalarida baliqlar bor aholisining kopchiligini ozbeklar tashkil etadi qirgizlar tojiklar uygurlar ruslar koreyslar qangli va boshqalar ham bor rossiya qoqon xonligini bosib olgach bu yerga rus ukrain tatar arman yahudiy va boshqa kuchib kelgan km ga ortacha kishi togri keladi milliy tarkibi ozbeklar    qirgizlar   tatarlar   qanglilar ruslar   shaharliklar ming kishi qishloq aholisi ming kishi andijon viloyati respublika ishlab chiqarishda va madaniy taraqqiyotida yetakchi orin tutgan viloyatlardan biri respublikaning   neftini   paxtasini   paxta tolasini   osimlik moyini beradi rejaga nisbatan tabiiy resurslar qishloq xojaligi xom ashyosi negizida ishlaydigan sanoat tarmoklari shuningdek aholiga istemol buyumlari ishlab chiqaradigan korxonalar barpo etildi viloyatda tadbirkorlik rivojlanib borayapti uni qollab quvvatlash maqsadlariga mlrd somdan ziyod kredit berilib mln aqsh dollari miqdorida chet el sarmoyasi jalb qilindi yillar mobaynida viloyat iktisodiyotida mlrd som chet el sarmoyasi kiritildi viloyatda foydali qazilmalarni qazib chiqarish paxtachilik shundayligicha xom ashyo sifatida metropoliyam jonatilar edi yil yarim hunarmandchilikka asoslangan yog zavodi qurildi dastlab bu zavod bir kecha kunduzda t chigitni qayta ishlab t ga yaqin yog chiqarar edi yilda zavod yog moy kombinatiga aylantirildi yillarda andijon shahrida elektrodvigatel elektroapparat kabi yirik korxonalar marhamatda esa elektrotexnika zavodi qurildi yil andijon shahrida motorsozlik zavodi ishga tushirildi mustaqillik yillarida viloyat industriyasi oz yonalishini ozgartirib tubdan rivojlanmoqda mavjud korxonalar davlat tasarrufidan chiqarilib mulkchilikning ozgacha shakliga kirib bormoqda xususan aksariyat yirik va orta korxonalar negizida aksiyadorlik jamiyatlari tashkil etildi viloyatda mulkchilikning barcha turiga oid sanoat korxonasi bor bulardan yiriklari bobur nomidagi ip gazlama ishlab chiqarish aksiyadorlik jamiyati andijon shahrida tumanlarda bolimlari bor andijon agrofirmasi aksiyadorlikjamiyati andijon avtomobil orindiqlari zavodi andijon biokimyo zavodi andijon irrigatsiya mashinasozlik zavodi andijon semurg trikotaj aksiyadorlik birlashmasi andijon don mahsulotlari aksiyadorlik jamiyati andijonkabel aksiyadorlik jamiyati chinobod paxta tozalash aksiyadorlik jamiyati yillar davomida andijon viloyatida jahon andozasi darajasidagi mahsulotlar ishlab chiqaruvchi zamonaviy qoshma korxonalar bunyod qilindi viloyatda qoshma korxona kichik va xususiy korxona mavjud viloyatdagi qoshma korxonalar butun viloyat yalpi sanoat mahsulotining   dan koprogini ishlab chiqarmokda orta osiyoda yagona avtomobilsozlik korxonasi  ozbek janubiy koreya ozdeu avto kompaniyasi asaka shahrida joylashgan italiyaning aka uka federichi aksiyadorlik jamiyati bilan hamkorlikda asakada barpo etilgan ozbek italiya fam qoshma korxonasi soatiga turiga qarab t makaron ishlab chiqarish quvvatiga ega shahrixon tumanidagi segazaqum qishlogida kalava ip tayyorlaydigan va kelgusida undan gazlama toqiydigan anteks ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati korxonasi barpo etildi va irrigatsiya bilan bogliq bolgan tarmoklar paxtani qayta ishlash mashinasozlik va metallsozlik elektrotexnika sanoatlari qurilish materiallari ishlab chiqarish kimyo yengil ip gazlama paypoq fabrikalari va boshqalar oziq ovqat sanoati eng rivojlangan tarmoklardir viloyat mamlakatda neft va gaz qazib chiqarishda salmoqli orin tutadi onga yaqin neft va neft gaz konlari andijon neft koni xojaobod boston janubiy olamushuk xartum polvontosh xojausmon va boshqalar ishlab turibdi xojaobod  andijon  asaka gaz quvuri bor andijon viloyatida dastlabki paxta tozalash zavodlari andijon shahrida yilda asakada yilda shahrixonda yilda qurilgan sanoatning bu turi paxta yetishtirishga qarab tez rivojlandi yil paxta zavodlarida ming t xom ashyo qayta ishlangan edi yilda mavjud ta paxta qayta ishlash korxonalarida ming tdan ziyod paxta qayta ishlandi viloyatda yetishtirilayotgan pilla jun teri umuman qayta ishlanmasdan lanib yil oktabr ida ishga tushirildi baliqchi tumani notoqima matolar ishlab chiqarish yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati shaklidagi ozbek  amerika qoshma korxonasi ham oz mahsulotlari bilan chet elda etibor qozongan korxonalardandir qoshma korxona zamonaviy uskunalar bilan qayta jihozlandi kalava ip va xom gazlama tayyorlanadigan mazkur korxonada dan ortiq ishchi ishlaydi shuningdek viloyatda rivojlangan mamlakatlarning sarmoyalari jalb qilingan andijon praga andijon durdonasi navigul oz koromko ozbek rus britaniya mask al osiyo qoshma korxonalari va ozbek amerika qoshma korxonasi filiali bor viloyat qishloq xojaligining asosiy tarmogi  paxtachilikdir paxtaning yalpi hosili va hosildorligi jihatidan andijon viloyati mamlakatda oldingi orinlarda turadi ayniqsa mustaqillikdan keyin paxtakorga erkinlik berilgach paxtachilikda tub ozgarishlar sodir boldi yildan chigitni keng maydonlarda plyonka ostiga ekish texnologiyasi joriy etildi mazkur texnologiyani qollashda viloyat hokimi ozbekiston qahramoni qobiljon obidov katta jonbozlik korsatdi paxta galla almashlab ekilishi yolga qoyildi faqat mineral ogitlarga qarab qolmasdan mahalliy ogitlardan ham foydalanildi xususan gidroliz zavodining chiqindilaridan kompost tayyorlab tuproq unumdorligini oshirishga ahamiyat berildi ekin qator oralariga ammiak suvi oqizish ozlashtirildi goza navlarini tuproq va iqlim sharoitiga kora tanlashga etibor berildi har yili katta maydonlarda paxtaning oqdaryo armugon fargona singari istiqbolli navlari sinab korildi va muntazam yangilanib borildi keyingi yillarda sinovdan otib ertapishar tolasi pishiq chigiti tola kasalliklarga chidamliligiga ishonch hosil qilingan okdaryo navi koproq ekildi natijada mamlakatning boshqa viloyatlariga qaraganda goza andijon viloyatida barvaqt yetilmoqda sentabr oyiga qadar hosilning asosiy qismi yigib olinmoqda va yuqori navlarga otkazilmoqda yilda oltinkol tumanidagi ittifoq jamoa xojaligida gektaridan ortacha s asaka tumanidagi yangi hayot jamoa xojaligida s atrofida hosil olindi shahrixon tumanidagi g jorayev nomidagi jamoa xojaligining fermeri n toshmatov sdan xirmon uydi andijon viloyatida yilda sentabr oyidayoq ming tdan ziyod paxta tayyorlanib shartnoma rejasi mamlakatda birinchi bolib bajarildi gallachilikda ham andijon maktabi yaratildi don barobar kopayib hosildorlik marta oshdi yilda galla hosildorligi moljaldagi sdan oshib ketdi marhamat tumanining ulugtog adirlarida oxunboboyev nomidagi jamoa xojaligining ijarachisi muhammadsharif toshpolatov s dan baliqchidagi xayrixon ergasheva nomidagi shirkat xojaligida ijarachilardan erkinboy shukurov alijon komilov turobjon hakimov sdan don olishdi shahrixon tumanidagi oltin vodiy jamoa xojaligi gallachilik brigadasi boshligi ozbekiston qahramoni sodiqjon abdurasulov uzoq yillar davomida donchilikda va paxtachilikda yuqori korsatkichlarga erishdi u andijon viloyatida boshqa mintaqalardan keltirilgan yangi bugdoy navlarini sinash va ulardan mol hosil olish boyicha tajriba maktabi yaratdi yil hosili uchun viloyatda ming ga maydonga elita va superelita uruglari ekildi kuzgi bugdoyning istiqbolli andijon andijon chillaki navlari sinab korilib ularning parvarish tartibi aniqlab chiqildi keyingi yillarda boshqa viloyatlarda ham andijonliklar yaratgan yangi navlar keng ekilmoqda yilda davlatga ming t ga yaqin galla topshirildi uning ming t sidan ziyodini sara uruglik tashkil etadi gallachilik yilda andijon viloyatiga mlrd somdan ortiq daromad keltirdi yil yanvarda bosh asaka avtomobil zavodidan chiqqan yangi avtomobillar ozbekiston respublikasi prezidenti islom karimov asaka avtomobil zavodila yil iyul qishloq xojalikda shuningdek bogdorchilik tokchilik sabzavotchilik don va chorvachilik mahsulotlari yetishtirish bilan ham shugullaniladi bogdorchilikda andijon viloyati anor anjir bodom behi nok shaftoli olma uzum yetishtirish bilan ayniqsa mashhur viloyatda aholi soni kopligi sababli adirlarda boglar yaratishga katta ahamiyat berilgan shunday boglardan eng mashhuri sohibkor meva tokchilik ishlab chiqarish shirkatlar uyushmasi bogidir mazkur bog yilda asaka tumanidagi fayziobod qishlogidan km narida asaka adirlarining suvsiz qovjirab yotgan yerlari bagrida pastdan quvur orqali suv chiqaribyara tilgan bogning barpo etilishi ozbekistonda xizmat korsatgan qishloq xojalik xodimi tilavoldi yoqubov nomi bilan bogliq andijon viloyati boglarida mevali daraxtlardan tashqari toknint andijon kora uzu mi navi keng ekiladi qishloq xujalikda foydaniladigan yerlar maydoni tomorqa yerlarini qoshgan holda ming ga qishloq xujalik ekinlari ekiladigan jami yerlari ming ga shu jumladan haydaladigan yer ming ga yaylovlar ming ga barcha ekin maydoni ming ga shu jumladan don ekinlari ming ga paxta ekiladigan yer po ming ga kartoshka sabzavot poliz ekinlari ming ga ozuqa ekinlari ming ga ga ormonzor bor grechixa va soya ham yetishtirilmoqda umuman viloyatda mirishkor dehqon yil davomida martadan hosil olmokla andijon viloyatida usmon yusupov nomidagi katta fargona janubiy fargona katta andijon savay andijonsoy shah rixonsoy va boshqa kanallar bor adir zonalaridagi dalalarga suv nasos stansiyalari yordamida chiqariladi qoradaryoda andijon suv ombori barpo qilingan yerning meliorativ holatini yaxshilash maqsadida ming km kollektor drenaj tarmokdari qurilgan viloyatning hamma tumanlaridagi sugoriladigan maydonning asosiy qismida paxta va don ekiladi andijon viloyatida jamoa xojaligi davlat xojaligi xojaliklararo korxona shirkat xojaligi boshqa xojalik fermer xojaligi mavjud jamoa xojaliklarida chorvachilik asosan sut yetishtirishga ixtisoslashgan tog oldi va togli tumanlarda qoychilik rivojlangan ming qoramol ming sigir ming qoy va echki ming parranda bor temir yol transporti viloyatda asosiy transport turlaridan biri uning uz km viloyatda dastlabki temir yol asr oxirlarida qurilib keyinchalik undan tarmoqlar davom ettirilgan urushdan oldin asaka  shahrixon uchqorgon  toshkomir va boshqa temir yollar qurildi barcha avtomobil yollarining ming km qismi qattiq qoplamali havo yollari andijon shahrini toshkent moskva sankt peterburg va boshqa shaharlar shuningdek kavkaz qrim bilan boglaydi andijon shahri kochalarida shuningdek andijon shahridan kuyganyor shaharchasiga trolleybus qatnaydi viloyatda oliy oquv yurti bor andijon mashinasozlik instituti andijon tibbiyot instituti andijon qishloq xojalik instituti andijon davlat universiteti andijon oliy oquv yurtlarida ming talaba talim oldi yil oktabrda kuyganyor shaharchasida andijon tumani ozbekiston respublika andijon viloyati va suv xojaligi vazirligi qishloq xujalik ilmiy ishlab chiqarish markazining sugoriladigan yerlarda galla va dukkakli osimliklar yetishtirish ilmiy tadqiqot instituti tashkil etildi institutning asosiy vazifasi mamlakatda sugoriladigan yerlarda dehqonchilik sharoitiga moslashgan yangi don navlarini yaratish tumanlashgan va istiqbolli galla va dukkakli osimliklarni yetishtirish texnologiyasini ishlab chiqarishdan iborat viloyat shahar va tumanlarida yillarda kollej va akademik litseylar binolari qurilib ishga tushirildi ular zamonaviy dastgoh va texnika bilan jihozlandi viloyatda kasb hunar kollejida oquvchi akademik litseyda oquvchi oqiydi andijon shahridagi va oqoltin tumanidagi maishiy xizmat kasb hunar kollejlari andijon tumanining oqyor qishlogidagi sanoat kasb hunar kolleji mazkur kollejga ozbekiston respublikasi prezidenti islom karimov ikki marta tashrif buyurdi eng namunali oquv dargohlaridir viloyatda muzey andijon viloyat adabiyot va sanat muzeyi andijon viloyat olkashunoslik muzeyi bobur uy muzeyi cholpon uy muzeyi ommaviy kutubxona ming nusxa asar klub madaniyat uyi badiiy havaskorlik jamoalari bor andijon shahridagi bobur nomidagi viloyat kutubxonasida yil ishga tushgan urnnli qiroatxona mavjud andijon viloyatida ta teatr bor yoldosh oxunboboyev nomidagi andijon viloyat musiqali drama va komediya teatri ozbekistondagi tongich teatrlardan biri bolib unga yil noyabrda hamza asos solgan qarang andijon teatri abbos bakirov nomidagi andijon davlat bolalar va yoshlar teatri yil dekabrda istiqbol teatr studiyasi asosida tashkil etilgan qarang andijon bolalar va yoshishr teatri andijon viloyat lola qogirchoq teatri yil aprelda respublika davlat qogirchoq teatri qoshidagi studiya bitiruvchilari asosida tashkil bolgan andijon viloyatidan halima nosirova lutfixonim sarimsoqova tamaraxonim soyib xojayev abbos bakirov ganijon toshmatov muzaffar muhamedov kabi yirik sanatkorlar fattohxon mamadaliyev aka uka ismoiljon va isroilon vahobovlar kabi xalq hofizlari habiba oxunova sherali jorayev turgun xontorayev hoshimjon olimjonov kabi ozbekiston xalq artistlari toshkanboy egamberdiyev asakadan boshliqdorbozlar sulolasi yetishib mashhuru malum bolishgan andijon viloyatida madaniyat va istirohat bogi koplab kokalamzor xiyobonlar bor ayniqsa andijon shahridagi alisher navoiy nomidagi madaniyat va istirohat bogi yil tashkil etilgan mashhurdir yillarda bog butunlay qayta qurilib nihoyatda kurkamlashtirildi ramziy burgut ostidagi qahvaxonaga uygunlashtirilib qurilgan amfiteatr bayram tantanalari va boshqa tomoshalar otkaziladigan maskanga aylangan andijon shahrining janubi sharqida  bogishamolda ga maydonni egallagan bobur nomidagi milliy bog bogi bobur andijon shahrining markaziy qismida cholpon bogi tashkil etildi andijon viloyatida ziyoratgoh joylar kop sultonobod xonobod andijon dengizi kabi joylar chet ellik sayyoxlarda katta taassurot qoldiradi xojaobod tumanida bobur qadamjolaridan biri  lotkontepada ajoyib ziyoratgoh barpo etildi bu ziyoratgoh shirmonbuloq chilustun toglari bilan tutashib ketgan asaka shahrixon poytug qorgontepa shaharlari xalq hunarmandchiligi badiiy buyumlari tayyorlash bilan mashhur viloyatda ming orinli ming kishiga orin kasalxona muassasasi vrach shu jumladan stomatolog ming kishiga vrach ming orta malumotli tibbiy xodim sanatoriy bor andijon shahrida respublika shoshilinch tibbiy yordam markazining bolimi ishga tushirildi andijon viloyatida sportchilari sportning turi boyicha turli darajadagi musobaqalarda ishtirok etadi chavandozlik chim ustida xokkey yengil atletika futbol tennis sport gimnastikasi boks va boshqa chim ustida xokkey boyicha andijanka ayollar jamoasi yevropa chempionlari kubogi sohibi yildan andijanka ayollar futbol jamoasiga aylantirildi ozbekiston respublikasida xizmat korsatgan murabbiy m d kim rahbarligida andijanka yillarda orta osiyo mamlakatlari ayollar futbol jamoalari musobaqalarida muvaffaqiyatli qatnashib kubok hamda chempionlikni qolga kiritdi andijonda xizmat korsatgan sport ustasi yevropa chempioni jahon kubogi golibi jahon rekordchisi yengil atletikachi svetlana olmasova va uning jamoadosh dugonasi zamira zaytseva boks boyicha yevropa chempioni feliks pak sambo boyicha yevropa chemponi mels an kabi mashhur sportchilar tarbiyalanganlar baydarkachi tatyana levina respublika terma jamoasi tarkibida keyingi on yillar davomida yetakchilikni qoldan bermay kelmoqda olimpiada oyinlarida sobiq ittifoq terma jamoalari tarkibida andijonlik sportchilar muntazam ishtirok etganlar ular orasida seul olimpiadasining ogir atletika boyicha kumush medali sovrindori noil muxammadiyorov chim ustida xokkey boyicha  igor davidov moskva olimpiadasining chim ustida xokkey boyicha bronza medali sovrindorlari  laylo ahmedova nelya gorbatkova alina xam valentina zazdravnix kabil ar bor ozbekiston mustaqillikka erishgach andijon viloyati sportchilariga ham xalqaro musobaqalarda qatnashishga keng yol ochildi yilda sidney avstraliya da otkazilgan olimpiada oyinlarida mamlakat boyicha yagona oltin medalni andijonlik bokschi muhammadqodir abdullayev oldi bokschi sergey mixaylov bronzamedali sohibi boldi bokschilardan otkirbek haydarov ruslan chagayevlar jahon chempionlaridir andijon shahri respublika olimpiada orinbosarlari bilim yurtining boks boyicha murabbiylari m g qochqorov a a razmaxov ozbekiston respublikasida xizmat korsatgan sport ustasi unvoniga sazovor bolishgan andijondan mohir sportchilarni tayyorlashda sport murabbiysi v a zolotaryovning katta xizmati bor andijon shahrida zamonaviy sport inshootlari qurilgan turli darajadagi xalqaro musobaqalar otkaziladigan tennis korti majmui yilda ishga tushgan on ming tomoshabinga moljallangan navroz futbol stadioni yambol sport majmui chim ustida xokkey boyicha xalqaro dostlik stadioni shaxmat shashka klubi gimnastika majmui suzish havzalari va boshqa andijon tennis inshootida har yili professional tennischilarning xalqaro turnirlari muntazam otkazib kelinadi yil otkazilgan chellenjer turnirida jahondagi davlatdan vakillar ishtirok etdi yillari otkazilgan xalqaro satellit va istiqbol turnirlarida ham ga yaqin davlatlardan vakillar qatnashdi bu xalqaro turnirlardagi katta raketka ustalarining oyinlari andijonlik yosh oquvchi tennischilar uchun katta mahorat maktabi bolib xizmat qilmoqda tennis klubida ga yaqin yoshlar muntazam shugullanib keladi ularga murabbiy saboq beryapti oquvchilar orasida respublika musobaqalari sovrindorlari bor andijon viloyati navroz futbol komandasi mamlakat milliy futbol chempionatida ishtirok etib keladi viloyatda bolalar va osmirlar sport maktabi ishlaydi ularda ming oquvchi turli sport turlari bilan shugullanadi andijon shahrida olimpiada orinbosarlari bilim yurti va ixtisoslashtirilgan bolalar osmirlar sport maktablari yuqori malakali sportchilar tayyorlaydi andijon olamshumul shuhrat egasi zahiriddin muhammad bobur nodirabegimlar yurti asr yangi ozbek adabiyotining ulkan namoyandasi abdulhamid cholpon andijonda tavallud topgan bu yerda zokirjon habibiy oraziy vosit sadulla xoshimjon razzoqov sayfiy anisiy azimiy boqir kabi onlab gazalnavislar yashab ijod etdilar shu zaminda shakllanib obro etibor qozongan sobir abdulla sulton jora komil yashin toxtasin jalolov sayda zunnunovalar ozbek adabiyoti rivojida alohida orin va mavqega egadirlar asrning songgi on yilliklarida sheriyatda ozbekiston xalq shoiri tolan nizom respublikada xizmat korsatgan sanat arbobi olimjon xoldor ozbekistonda xizmat korsatgan madaniyat xodimlari tursunoy sodiqova va xoldorjon quronboyev istedodli shoirlar  fozil emin halima qoraboyeva ismoil tolak xanifa solihova abduhalil qoraboyev shukur qurbon usmonxon shukurov farid usmon zamira roziyeva qobil mirzo munavvara tillaboyeva xurshida nabi jaloliddin nasrda xabibullo qamchibek kenja sotvoldi rajabov ubaydulla sodiqov odiljon olimov omina tojiboyeva dramaturgiyada rahbar fayziboyeva zahriddin muhitdinov nazirjon rahimov ziyo najmiy bolalar adabiyetida muqimjon niyozov odil abdurahmonlarning nomlari keng tanilgan nusrat abdusalomov habib siddiq najmiddin ikromov rafiq muxtor dilmurod shokirov xamidullo yusupov muborak qosimova ozbekiston respublikasi markaziy banki andijon viloyat bolimining bosh binosi respublika shoshilinch tibbiy yordam markazi bolimi binosi kabi bir necha onlab shoir va adiblar oz asarlarida mustaqillik davri hayotinm aks ettirmoqdalar andijon viloyatida ozbekiston ijodiy uyushmalari yozuvchilar rassomlar memorlar jurnalistlar va boshqalar ning viloyat tashkilotlari faoliyat korsatadi andijon viloyatida viloyat gazeta andijonnoma andijanskaya pravda tuman gazeta shahar gazeta asaka oqshomi xonobod ovozi qorasuv tonga chiqadi viloyatda shuningdek tarmoq gazeta jurnal limfa ilmiy ishlab chiqarish majmuasining limfalogaya jurnal yildan oyda bir marta rus tilida chiqadi andijon viloyati xalq talimi boshqarmasining talim ravnaqi oylik jurnal nashr etiladi andijon viloyatida dastlabki radio eshittirishlari yildan boshlangan shundan buyon viloyat radiosi ozining mazmunli eshittirishlari bilan viloyat ijtimoiy siyosiy hayotida oz orni va ovoziga ega bolib kelmoqda yilda andijon viloyatlararo telestudiya tashkil etilib telekorsatuvlar bera boshladi mazkur studiya bir yilcha faoliyat korsatib keyinroq texnik imkoniyatlar bolmaganligi tufayli oz faoliyatini toxtatgan respublikamiz mustaqillikka erishgach andijonda yil oktabrda viloyat televideniyesi tashkil etilib uning birinchi korsatuvlari efirga uzatildi bir oylik korsatuvlar vaqti soatdan ortadi andijon viloyati radiosi oyiga soatlik hajmda eshittirishlar beradi bundan tashqari andijon viloyatida yil iyundan andijon yoshlar teleradiokompaniyasi yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati vodiy aholisiga telekorsatuvlar radioeshittirishlar olib boradi teleradiokompaniya tasvir nomi bilan gazeta nashr etadi yilning oktabrdan uning vodiy sadosi radiosi faoliyat korsatadi viloyatda shuningdek taraqqiyot yildan nodavlat telekanal i korsatuvlar olib boradi qadimda va orta asrlarda bunyod etilgan memoriy yodgorliklar bizgacha yetib kelmagan andijon shahrida asr oxirida qurilgan jome masjidi majmuasi saqlangan tarkibida masjid minora va madrasa bor jome masjidi fargona vodiysida eng mahobatli binodir qarang andijon jome masjidi majmuasi shahrixonda otgan asrda bino qilingan bir qancha mahalla masjidlari va madrasalari saqlangan shundan biri asr boshida qurilgan ponsod masjididir masjidning bezak qismlarini fargonalik ustalar ishlagan shahrixonda yil qurilgan gumbaz madrasasi saqlangan andijon shahrida asr boshida qurilgan qavatli axmadbekhoji uyi ham milliy memorlik namunalaridan biri qarang ahmadbekhoji mehmonxonasi hozirgi alisher navoiy nomidagi madaniyat va istirohat bogi ahmadbekhoji bogi ornida bunyod etilgan boyning bogidagi shiypon binosi ham saqlanib qolgan paxtaobod shahrida asr boshida qurilgan otaqozi madra sasi yodgorligi ham diqqatga sazovor uning minorasi bor orasidagi andijon viloyatining tabiiy va iqtisoodiy rangli xaritasiga q abdugulom sultonov sobirjon shokarimov shuhratjon karimov buxoro viloyati  ozbekiston respublikasining viloyatlaridan biri ozbekiston viloyatlari ichida chegasining kattaligi boyicha navoiydan keyin ikkinchi orinda turadi yil yanvarda tashkil etilgan buxoro viloyati hududi asosan qizilqum cholida joylashgan janubi sharqini zarafshon vodiysi egallagan shimoli garbda xorazm viloyati va qoraqalpogiston respublikasi shimol va sharqdan navoiy viloyati janubi sharqda qashqadaryo viloyati janubi garbda turkmaniston bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi mingdan ziyod kishi buxoro viloyati tarkibida qishloq tumani buxoro vobkent jondor kogon olot peshku romitan shofirkon qorovulbozor qorakol gijduvon shahar buxoro galaosiyo vobkent gazli kogon olot romitan shofirkon qorakol qorovulbozor gijduvon shaharcha jondor zafarobod yangibozor qishloq fuqarolari yigini bor buxoro shahar aholisining etnik tarkibi asosan uzbek rus fors eroniylar turkman tojik ukrain koreys tatar va boshqalar tashkil etadi markazi buxoro buxoro viloyati hududining relyefi aksariyat geomorfologik xususiyatlariga kora birmuncha murakkab tekisliklardan iborat eng baland joyi quljuqtov tizmasi quljuqtov bilan zarafshon daryosi vodiysi oraligida oyoqogitma botigi joylashgan buxoro viloyatida quyidagi relyef korinishlarini ajratish mumkin toglar asosan silur devon toshkomir bor paleogen neogen davrlari jinslaridan tuzilgan tekislik va qumliklar tortlamchi geologik davr tabiiy omillari tasirida ozgargan foydali qazilmalardan setalantepa jarqoq gazli uchqirda gaz kemachi zikri ortabuloqda neftgaz hamda grafit konlari ohaktosh bentonit gilmoya granit konlari topilgan buxoro viloyatida juda kop mineral suv zaxiralari aniqlangan quljuqtov qoraxotin jingildi oyoqogitma botigi atroflaridan topilgan suvlardan xojalikda qisman foydalaniladi viloyat seysmik jihatdan balli faqat gazli shahri atrofi balli zilzila zonasiga kiradi iqlimi keskin kontinental yozi issiq uzoq quruq iyulning ortacha harorati ° qumliklarda ° gacha kotariladi yanvarning ortacha harorati ° dan ° gacha yiliga mm yogin tushadi asosan bahor va qishda yogadi vegetatsiya davri kun buxoro viloyatining asosiy suv manbai  amubuxoro mashina kanali quyimozor todakul shorkul suv omborlarining ahamiyati katta bundan tashqari vohalar atrofida zovur va oqova suvlar tashlanadigan dengizkol qoraqir katta tuzkon va devxona kabi kollar mavjud buxoro viloyati boyicha obikor yerlarning   turli darajada shorlangan chol zonasida kam chirindili qongir tusli sur qumli ishgandan song oziq ovqat sanoatida tashkiliy va iqtisodiy islohotlar amalga oshirildi korxonalar ilgor texnologiya bilan jihozlandi yangi qadoqlash liniyalari buxoro gijduvon qorakol vobkent shaharlarida germaniya texnologiyasiga asoslangan non sexlari ishga tushirildi buxoroteks aksiyadorlik jamiyatining filiallari gijduvon vobkent qorakol va olotda ishlab turibdi buxoro pillakashlik fabrikasi va uning filiallarida pilla qayta ishlanmoqda buxoro trikotaj kiyimlar fabrikasida erkaklar ayollar va bolalarning ustki va ichki kiyimlari ishlab chiqariladi buxoro tikuvchilik fabrikasi buxoro va gijduvon poyabzal fabrikasi shofirkonda turkiya bilan hamkorlikda qurilgan vardanzi tikuvchilik qoshma korxonasi qorakol aksiyadorlik jamiyati qoshida yunoniston bilan hamkorlikda omega sitora qoshma korxonasi ishga tushirildi mahalliy sanoat korxonalaridan buxoro zardoz aksiyadorlik jamiyati gijduvon kulolchilik sexi gijduvon va shofirkondagi gilam toqish fabrikalari kogon paxta titish fabrikasi romitan toqimachilik fabrikasi tikuvchilik badiiy kashtachilik misgarlik zargarlik kosibchilik va dan ortiq gisht zavodlari ishlab turibdi paxta tayyorlash punktlari quritish tozalash sexlari paxta tozalash zavodlari bor paxta tolasi yangi uskuna va texnologiyalar asosida jahon andozalariga muvofiq ishlab chiqarilmoqda buxoro uysozlik kombinati kogon ohak zavodi quyimozor va kogon yigma temirbeton buyumlari zavodlari italiya bilan hamkorlikda qurilgan koshinlar ishlab chiqariladigan minokor zavodi buxoro temirbeton zavodi bor gazavtomatika ishlab chiqarish birlashmasida qurilish materiallari ishlab chiqariladi qishloq xojaligi buxoro viloyati iqtisodiyotining asosini qishloq xojaligi paxtachilik gallachilik mevachilik polizchilik sabzavotchilik bogdorchilik chorvachilik tashkil etadi viloyat dehqonchiligida sugoriladigan yerlar tomorqa yerlar bilan birga ming ga partov yerlar ming ga chol yaylovlari ming ga paxta ming ga makkajoxori ga donli ekinlar ming ga sholi ga pomidor ga sabzavot poliz ekinlari ming ga lavlagi ga kartoshka ga yemxashak ekinlari ming ga shu jumladan beda ming ga boglar ming ga tutzorlar ming ga buxoro viloyati da shirkat uyushmasi va jamoa xojaligi fermer xojaligi xojaliklararo korxona parrandachilik fabrikasi mavjud chorvachilik buxoro viloyatining rivojlangan tarmogi bolib qoramolchilik qoychilik echkichilik yilqichilik tuyachilik va parrandachilik rivojlangan ayniqsa buxoro qorakollari mashhur buxoro viloyatining barcha tizimdagi xojaliklarida ming qoramol shundan ming sigir ming qoy ming echki ming yilqi ming tuya ming parranda mavjud viloyatda ipak qurti ham boqiladi ta ormonchilik xojaligi bolib asosiy osimliklari saksovul cherkez qandim qorakol ormon xojaligida esa dorivor osimliklar ham yetishtiriladi transporti buxoro viloyatidan magistral temir yoli otgan eng katta temir yol stansiyasi  kogon viloyat ahamiyatidagi avtomobil yollarining umumiy uz km shu jumladan qattiq qoplamali yollar km asosiy avtomobil yollari buxoro toshkent buxoro urganch nukus buxoro turkmanobod chorjoy va buxoro termiz yonalishlari aeroport bor viloyatda orinli kasalxonada vrach va orta tibbiy xodim ishlab turibdi ayollar konsultatsiyasi qishloq vrachlik punkti feldsherakusherlik punkti qishloq uchastka kasalxonasi bor poliklinikada jarrohlik markazlari ambulatoriyada ixtisoslashtirilgan davolash markazlari tashkil etilgan viloyatda sanatoriy jumladan sitorai moxi xosa sanatoriysi mavjud buxoro shahridan km narida todakol dam olish maskani joylashgan yilgacha oz kasbi boyicha xususiy ish faoliyati yuritish uchun viloyatda mutaxassisga litsenziya berildi buxoro viloyati sportchilarisportning koplab turlari boyicha turli darajadagi musobaqalarda ishtirok etmoqda kurash chim ustida xokkey voleybol futbol tennis boks va boshqalar buxoro viloyatida shakllangan va oz tarixiy ildiziga ega buxorocha kurash bugungi kunda ozbekcha kurash sifatida jahon sport olamida oziga xos orin egalladi buxorodan sambo boyicha jahon va yevropa chempioni sobir qurbonov marta jahon chempioni shuhrat xojayev jahon chempionlari shuhrat ochilov botir turdiyev ra uf boltayev botir xujayev kurash boyicha jahon chempionlari akobir qurbonov kamol murodov osiyo chempioni farhod turayev shuhrat sadiyev yunonrum kurashi narimon otayev boks kabi mashhur sportchilar yetishib chiqqan sitora ayollar jamoasi chim ustida xokkey boyicha osiyo chempionlari kubogi sohibidir ozbekiston mustaqillikka erishgach sport turlari buxoro shahri va viloyatida ommalashdi zamonaviy sport inshootlaridan buxoro futbol klubining tomoshabinga moljallangan buxoro stadioni semurg suv havzasi olimpiya sport majmui turli darajadagi xalqaro musobaqalar otkaziladigan xumo tennis korti mavjud buxoro viloyatida bolalar va osmirlar sport maktabida mingdan ziyod oquvchi talim oladi buxoro qadimdan shoir va ulamolar toplangan eng yirik shaharlardan biridir unga qubbat ulislom buxoroyi sharif unvonlari berilgan buxoroda malik ulkalom abu abdulloh jafar rudakiy yashab ijod qildi narshaxiyshtt buxoro tarixi asarida gozal sheriy parchalar mavjud balamiy tabariyning tarix asarini buxoroda fors tilida qaytadan yozgan ibn sino buyuk qomusiy olim bolish bilan birga arab va forstojik tillarida shsriy asarlar yozgan buxorolik daqiqiy abu mansur muhammad firdavsiyning ustozi bolib shohnoma dostonini dastlab u yoza boshlagan abu mansur saolibiy yatimat ud dahr tazkirasida asrda poytaxt buxoroda yashab arab tilida ijod qilgan shoir haqida qimmatli malumotlar keltiradi uning yozishicha buxoro somoniylar hukmronligi davrida shonshuhrat makoni saltanat kabasi va zamonasining ilgor kishilari jamlangan yer yuzi adiblarining yulduzlari porlagan va oz davrining fozil kishilari yigilgan joy edi avfiy buxoriy adib tarjimon va tazkiranavis olim edi u turon adabiyotida tazkiranavislik janriga asos solgan sharofiddin buxoriy asrlar mashhur chor kitobni tuzgan shofirkonlik ulug mutasavvuf shoirdir temuriylar sulolasi davrida buxoroda nosir buxoriy ismat buxoriy burunduq buxoriy tohir buxoriy xayoliy buxoriy sayfiy buxoriy asr kabi shoirlar yashab devon tuzishgan ismat buxoriy ozbek fors va arab tillarida sher yozish ananasini buxoroda boshlab berdi ibrohim adham dostonini ozbekchada bitdi u temuriy shahzoda xalil sultonning murabbiysi edi muhammad solih muhammad shayboniyxonta bagishlangan ozbekcha shayboniynoma dostonini yezdi shayboniylar sulolasining vakillari bolgan buxoro xonlari muhammad shayboniyxon shayboniy ubaydullaxon ibn mahmud sulton ubaydiy abdullaxon ii xon ta xalluslari bilan sher va dostonlar yozishdi devon tuzishdi xususan ubaydullaxonning ijodi sermahsul bolib u ozbek fors arab tillarida lirik gazallar masnaviy yolida sofiyona mazmun bilan sugorilgan risolalar yozgan hasanxoja nisoriy muzakkiri ahbob tazkirasida asrda faqat buxoroning ozida yashab ijod qilgan nafar shoir va tarixchilarning nomlarini keltiradi ular orasida mavlono abdurahmon mushfiqiy mavlono majlisiy fazlulloh ibn rozbehon isfahoniy mehmonnomayi buxoro tarixiy asari va ozbekcha sherlari bor mavlono naxliy u hofiz tanish buxoriy bolib abdullanoma  sharafnomai shohiy tarixiy asarining muallifidir mavlono xoja muhammad sadr afzaliy mavlono foniy mavlono qabuliy buxoriy devona husomiy husomiy qorakoliy sayd podshohxoja bin abdulvahhobxoja xoja mavlono kasiriy mavlono afsariy sayfiy aruziy saqqo buxoriy kabi mashhur shoirlar bor turdiy farogiy buxoriy naxliy shavkat buxoriy asr mulham buxoriy voras saidkamol fitrat asrlar imlo buxoriy abdullatif kirom buxoriy asr ashtarxoniylar davridagi eng taniqli shoirlar edi buxoro viloyati da mashhur shoir sayido nasafiy asr yashab ijod qildi yirik faylasuf olim muhammad sharif buxoriy vafoti favoidi hoqoniyya muhammad yusuf munshiy tarixi muqimxoniy mir muhammad amir buxoriy ubaydullanoma muhammad amin ibn muhammad zamon buxoriy muhit attavorix tarixiy asarlarini yozishdi mir muhammad amin buxoriy subxonqulixon hukmronligi   va ubaydullaxon ii ibn subxonqulixon hukmronligi saroyida bosh munshiylik lavozimida xizmat qildi buxoro xoni subxonqulixon nishoniy taxallusi bilan sherlar yezdi muhammad vafoyi karminagiy tuhfat ulxoniy xon tuhfasi kitobining muallifidir shoir tarixchi va munajjim abdurahmon tole asr tarixi abulfayzxon asarini yaratdi muhammad sharif buxoro amirligi tarixiga oid toj uttavorix asarini yezdi buxoroda mangitlar sulolasi davrida mirzo sodiq munshiy mirzo ato muhammad nishotiy mujrim obid sofixoja sofiy bebok vozeh savdo muztarib iso maxdum buxoriy muhammad siddiq hayrat abdurahmon tamkin mirzo hayit sahbo ahmad donish yaqub ibn doniyol buxoriy mulla ibodulla va mulla muhammad sharif asrlar muhammad olim buxoriy asr mirzo abdulazim somiy bostoniy kabi shoir va tarixchilar ijod qilishgan sadr ziyo  sharifjon maxdum mirzo sirojiddin hakim mulla ikrom ikromcha domla ham ularning munosib izdoshlari edi buxorolik afzali pirmastiy vafoti afzal uttazkor tazkirasida asr oxiri  asr boshida buxoroda yashab otgan ijodkor haqida malumot beradi jadid adabiyotining tamal toshini qoyganlar safida buxorolik abdurauf fitrat va sadriddin ayniy bor abdulvohid burhonov munzim taxallusi bilan sherlar yozgan asrda buxoroda oziga xos adabiy muhit shakllandi sulton jora muhammadjon rahimiy jalol ikromiy toshpolat hamid sadulla karomatov nemat aminov jamol kamol omon muxtor oydin hojiyeva toshpolat ahmad kabi shoir va adiblar shorolar rejimi davrida ham badiiy jihatdan pishiqasarlaryaratshddi bugungi ozbek adabiyotining taraqqiyotida gulchehra jorayeva usmon qochqor sadriddin salimov tilak jora nortoxta qilich safar barnoyev yusuf jumayev halima ahmedova ahad hasan vafo fayzullo sulaymon rahmon chorsham rozi kabi shoir va yozuvchilarning oziga xos hissasi bor mustaqillik davrida buxorolik ijodkorlar oz salaflarining ananalariga sodiq qolgan holda ozbek tojik rus tillarida samarali ijod qilishmoqdasrbuxoro viloyatida ozbekiston ijodiy uyushmalari yozuvchilar rassomlar memorlar jurnalistlar va boshqalar ning viloyat shobalari faoliyat korsatmoqdasr buxoro viloyati da viloyat gaz buxoronoma buharskiy vestnik tuman gaz shahar gaz chiqadi viloyatda shuningdek tarmoq gazetasi nashr etiladi buxoro viloyati da dastlabki radio eshittirishlari yildan boshlagan osha davrdan radio ijtimoiysiyosiy hayotga doyr mazmunli eshittirishlari bilan etibor qozonmoqdasr buxoro viloyati radiosi oyiga soatlik hajmda eshittirishlar beradi yilda turkistondagi dastlabki kino tashkiloti buxoroda tuzildi qarang buxkino ylan buxoro viloyati televideniyesi faoliyat korsatmoqdasr studiya uchun maxsus bino kurilgan bir oylik korsatuvlar vaqgi soatdan ortadi buxoroda istiqlol xususiy televideniyesi tashkil ztilgan buxoro viloyati gijduvon shla ark xususiy televideniyesi ham bor memoriy yodgorliklari buxoro viloyati kddimiy davr ilk va orta asrlarda qurilgan memoriy yodgorliklarga juda boy hozirgi vaqtda buxoro davlat memoriybadiiy muzeyqorikxonasi hisobida tarixiy yodgorliklar mavjud turondagi eng qad yodgorliklardan biri sanalgan buxoro hukmdorlarining qarorgohi  buxoro arki miloddan avvalgi asr bugungi kungacha saqlangan shahar yonidagi fathobodda sayfiddin boharziy makbarasi asr bayonkulixon makbarasi asr buxoro tumanidagi sumiton qishlogida chorbakr ansambli asr hazrat bobo masjidi asr amirning yozgi qarorgohi  sitorai mohi xosa saroyi asrlar vobkent tumanida vobkent minorasi asr chashmai ayyub hazirasi xoja mahmud anjir fagnaviy maqbarasi asr abdurahmon vali maqbarasi asr vobkent hammomi asrlar toshmasjid asrlar sofidehqon xonaqosi asrlar jondor tumanida varaxsha shahar harobalari asr mahmud torobiy dahmasi asr qizbibi majmuasi asr kogon tumanidagi qasri orifonda hazrat bahouddin majmuasi abdulazizxon honaqosi va dahmai shohon asrlar hazrat mir kulol maqbarasi asr kogon shahrida temiryolchilar sobiq amir saroyi asrlar peshku tumanida xojam bandi kushod va xojam sayd polat maqbaralari asrlar romitan tumanida xoja ali rometaniy  xojai azizon va xoja muhammad boboyi samosiy maqbaralari asr mulla mir hakim xonaqosi shofirkon tumanida vardonze shahar yodgorligi asrlar hazor hyp daxmasi asr xoja orif revgariy  mohitobon maqbarasi asr qorovulbozor tumanida bozachi va qorovulbozor sardobalari asr qorakol tumanida poykend shahar harobalari asr shoburxon ota maqbarasi va masjidi gijduvon tumanida hazrat abduxoliq gijduvoniy  xojai jahon asr masjidi va maqbarasi ulugbek madrasasi asr toshmasjid va dehqonbobo xonaqosi asrlar xoja soktare masjidi asr chorsu masjidi asrlar kabi noyob memoriy obidalar saqlangan shuningdek buxoro vohasida raboti malik karvonsaroyi va malik sardobasi asr karmana shahrida mirsaid bahrom maqbarasi asrlar qosim shayx xonaqosi asr mavjud bu tarixiy yodgorliklarda sharq memorlik ananalari ozaro uygunlashib ketgan ozbek xalqi tomonidan ikki ming yil mobaynida bunyod qilingan bu obidalar ajdodlarimizning boy istedodi va badiiy mahoratidan katta yaratuvchilik kudratidan dalolat beradi jizzax viloyati ozbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat respublikaning markaziy qismida yil dekabrda tashkil etilgan shim sharqda qozogiston respublikasi va sirdaryo viloyati janubi garbda samarqand navoiy viloyatlari janubisharqda tojikiston respublikasi bilan chegaradosh maydon ming km aholisi ming kishi jizzax viloyatida qishloq tumani arnasoy baxmal dostlik sharof rashidov zarbdor zafarobod zomin mirzachol paxtakor yangiobod forish gallaorol shahar gagarin dashtobod dostlik jizzax marjonbuloq paxtakor gallaorol shaharcha boston zarbdor zafarobod zomin osmat uchquloch yangiqishloq qoytosh qishloq fuqarolari yigini bor markazi jizzax shahri jizzax viloyati tumanlari haqida tegishli maqolalarga q relyefi toglik qir va tekisliklardan iborat janubiy qismini turkiston tizmasining tarmoqlari molguzar tizmasi garbini nurota tizmasining sharqiy qismi egallagan shim shimoli garbi va sharqiy qismi mirzachol va qizilqum cholining janubi sharqi tekislikdan iborat iqlimi keskin kontinental yanvarning ortacha tempaturasi g dan ° gacha iyulniki ° tog oldilarida iqlim chol va dashtlarga nisbatan yumshoq yillik yogin viloyat janubida mm shimolida mm vegetatsiya davri kun yillik quyoshli kunlar soat eng yirik daryolari  sangzor zominsuv toglardan oqib tushuvchi soy kop ekinlarni sugorish uchun tuyatortar kanali va janubiy mirzachol kanallari jizzax zomin qorovultepa suv omborlari qurilgan yilda arnasoy suv ombori qurila boshlandi arnasoy aydarkol va tuzkon kollaridan baliqchilikda foydalaniladi tog yon bagirlarida yovvoyi jiyda archa bodom yongoq namatak zira rovoch zirk kabilar osadi yovvoyi hayvonlardan oq tirnoqli ayiq chiyabori tulki quyon qobon borsiq jayra uchraydi burgut lochin qora turna bulduruq tuvaloq tustovuq qirgovul yovvoyi ordak kaklik kabi qushlarning dan ortiq turi mavjud viloyatda zomin milliy bogi zomin va nurota davlat quriqxonalari tashkil qilingan tarkibida temir oltingugurt vodorod radiy kremniy kislotasi karbon gazi ishqor bolgan shifobaxsh mineral suvlar bor gallaorol forish mirzachol tumanlarida balneologik sanatoriylar faoliyat korsatadi sulfatxlorid natriyli chimqorgon balchigidan fizioterapiya va davolash profilaktika muassasalarida foydalaniladi foydali qazilmalardan oltin kumush volfram qorgoshin rux temir molibden marmar vollastonit bazalt granit korund ohak bor aholisi km ga kishi togri keladi aholining kopchiligi ozbeklar shuningdek qozoq qirgiz tojik rus tatar turk ukrain nemis fors arman va b jami dan ortiq millat vakili yashaydi shaharliklar   qishloq aholisi   ni tashkil etadi jizzax viloyati respublika ishlab chiqarishda va madaniy taraqqiyotida salmoqli orin tutadi xususan paxta galla sabzavot meva chorva mahsulotlari yetishtiriladi bogdorchilikni rivojlantirishga etibor berilmoqda qurilish materiallari xalq istemol mollari ishlab chiqaradigan korxonalar salmogi oshdi viloyatda tadbirkorlikni rivojlantirish maqsadida mlrd somdan ziyod kredit mablaglari ajratildi faoliyat korsatayotgan ga yaqin xojalik subyektlarining qariyb tasi nodavlat xojaliklaridir hozirgi jizzax viloyati qadimdan buyuk ipak yolida joylashganligi bu xududda savdo madaniyatining tez rivojlanishiga tasir etdi ilk orta asrlarda jahon bozorida jizzaxda jun va teridan tayyorlangan mahsulotlarga talab katta bolgan asrlarda kulollik zargarlik aravasozlik kabi mahallalarining mavjudligi milliy hunarmandchilikning osha davrlarda rivojlanganligidan darak beradi viloyatdagi ishlab chiqarish sanoat tarmoqlarini hududiy jihatdan jizzax galla orol dashtobod dostlik shaharlaridagi sanoat tarmoqlariga ajratish mumkin bular foydali qazilmalarni qazib chiqarish paxtachilik va irrigatsiya bilan bogliq bolgan tarmoqlar paxtani qayta ishlash elektrotexnika sanoati qurilish materiallari ishlab chiqarish kimyo yengil sanoat ip yigiruv paypoq toqish ustki trikotaj fabrikalari oziq ovqat sanoatidir viloyatda qurilish materiallari oziq ovqat mahsulotlari xalq istemoli mollari ishlab chiqaruvchi korxonalarning salmogi sezilarli shulardan dashtobod qurilish materiallari zomin oniks baxmal marmar gisht zavodlari dashtobod dostlik un kombinatlari jizzax mebel fabrikasi ishlab turibdi jizzax viloyatida konchilik tarmogi ham rivojlangan marjon buloq oltin koni qoytoshdagi ohak vollastonit volfram kotarmada ohak uchqulochda qorgoshin konlari faoliyat korsatmoqda   yillar davomida jizzax viloyatida jahon andozasi darajasidagi mahsulotlar ishlab chiqaruvchi zamonaviy qoshma korxonalar tashkil qilindi viloyatda qoshma kichik va xususiy korxonalar mavjud qoshma korxonalarda ishlab chiqarilayotgan sanoat mahsulotining salmogi tobora ortib bormoqda jibri ozbekiston  buyuk britaniya qoshma korxonasi yiliga ming t chigitni qayta ishlab osimlik yogi ishlab chiqaradi kumush tola ozbekistontojikiston qoshma korxonasi yiliga t dan ziyod ipak tolasini tayyorlaydi paxta interneyshnl ozbekistonsuriya qoshma korxonasi yiliga ming t lintdan sellyuloza ishlab chiqarish quvvatiga ega baxmalsharob ozbekistonpolsha qoshma korxonasida mineral suvi qadoqlanadi shuningdek paxta tolasidan eshilgan ip tayyorlovchi irjartekstil ozbekistonpokiston yog moy va sovun ishlab chiqaruvchi madina ozbekistonxitoy jizzaxtelekom ozbekiston indoneziya qoytosh shaharchasida vollastonit ishlab chiqarish sexi ozbekistonrossiya sanoat mahsulotlari ishlab chiqaruvchi vostok ltd belogorsk qoshma korxonalarining hissasi sezilarlidir yiliga mln dona akkumulyator tayyorlovchi ozeksayd qoshma korxonasi faoliyat korsatadi zilolateks aksiyadorlik jamiyatida t nitron matosi ishlab chiqarish quvvati ishga tushirildi viloyat qishloq xojaligining asosiy tarmogi  paxtachilik paxta ekini maydoni viloyatdagi sugoriladigan yer maydonining asosiy qismi ming ga ni tashkil etadi viloyatning tumanidan tasida paxta ekiladi yildan jizzax viloyatida galla ekiladigan maydon keskin oshirildi yilda ming t galla tayyorlandi gallachilikni rivojlantirish uchun tabiiy sharoitlar va boshqalar imkoniyatlar mavjud viloyat qishloq xojaligida pillachilik ham salmoqli orin tutadi joylarda yiliga t pilla yetishtirish imkonini beradigan tabiiy resurslar yaratildi qishloq xojaligida kartoshka poliz sabzavot uzum hol meva yetishtirish bilan ham shugullaniladi bir yilda ming t kartoshka yetishtiriladi poliz va sabzavotdan yiliga ortacha ming t dan hosil olinadi jizzax viloyatida ming ga dan ortiq maydon mevali bog olma behi shaftoli orik olcha gilos anor ming ga tokzor ming ga tutzor ga kochatzor ming ga yer qoriqxonaga aylantirilgan qishloq xojaligida foydalaniladigan yerlar ming ga shu jumladan haydaladigan yerlar ming ga shundan sugoriladigan yerlar ming ga lalmi yerlar ming ga yaylovlar ming ga pichanzorlar ming ga kop yillik daraxtzorlar ming ga don ekinlari ming ga paxta ekiladigan maydon ming ga sabzavotpoliz ekinlari ming ga ozuqa ekinlari ming ga ming ga ormonzor bor jizzax viloyatida jamoa davlat shirkat va fermer xojaliklari mavjud fermer xojaliklarining salmogi ortib bormoqda viloyat qishloq xojaligida chorvachilik aloxida orin tutadi barcha xojaliklarda mingdan ziyod qoramol mingdan koproq qoy va echki qariyb ming ot mingga yaqin parranda boqiladi temir yol viloyatda asosiy transport turlaridan umumiy uz km avtomobil yollari ham salmoqli orin tutadi havo yollari jizzax shahrini toshkent va boshqalar viloyat markazlari shuningdek kavkaz qrim bilan boglaydi jizzax sh kochalarida trolleybus qatnovi yolga qoyilgan ozbekiston gallachilik ilmiy tadqiqot jizzax viloyati onalik va bolalikni muxofaza qilish ilmiy markazi faoliyat korsatmoqda viloyat shahar va tumanlarida yillarda kollej va akademik litsey binolari qurilib ishga tushirildi ular zamonaviy oquv qurollari va texnika bilan jihozlandi kasb hunar kollejida oquvchi talim oladi akademik litseylarda tayyorlov asosan yonalishda olib borilayotgan bolsa kasb hunar kollejlarida mutaxassislik boyicha oqitiladi viloyatda muzey jizzax viloyat olkashunoslik muzeyi sharof rashidov muzeyi zomin tarixi muzeyi hamid olimjon muzeyi mehnat qahramoni x nosirov muzeyi jamoat kutubxonasi mln nusxadan ortiq asar klub tuman markaziy qishloq va shahar madaniyat uylari badiiy havaskorlik folklor etnografik jamoalar maqomchilar guruhi xoreografik rake dastalari vokal va estrada guruhlari faoliyat korsatadi jizzax viloyatida teatr yunus rajabiy nomidagi viloyat musiqali drama teatri viloyat qogirchoq teatri gagarin sh da qozoq milliy teatri bor viloyatda yilda tashkil etilgan ozbeknavo gastrol konsert birlashmasi bolimining yosh iqtidorli sanatkorlaridan l moskalyova f ibragimova g sultonova o malikovlar ozbekiston vatanim manim yangi taronalar sado korik tanlovlarining golibi bolishdi jizzax viloyatida madaniyat va istirohat bogi bolalar bogi sangzor koli istirohat bogi h olimjon nomidagi shoirlar bogi orda oromgohi jizzax zomin gallaorol paxtakor shaharlarida xotira boglari manaviyat va marifat salomatlik va gozallik mahalla va yoshlar markazlari istiqlol yoshlar forumi baxt uylari bor viloyatda parpiota navkatota avliyoota malikajdarota sad ibn vaqqos sayfinota savrikota qavsota ziyoratgohlari temur darvoza xuttot quyosh taqvimi obidalari qad jizzax hoshim qorgon abdullaxon qorgoni kokrabot sabat kabi arxeologik yodgorliklar mavjud jizzax viloyatida kasalxona ta hududiy va markaziy kasalxona davolash markazi maxsus dispanser ming vrach shu jumladan stomatologlar ming orta malumotli tibbiy xodim bor viloyat tez yordam markazi onalar va bolalarni muhofaza qilish ilmiy markazi markaziy bolalar shifoxonasi viloyat tugruqxonasi reabilitatsiya markazi osmirlar dispanseri kabi muassasalar tashkil etildi ta xususiy shifoxona dorixona ta fitobar ishlab turibdi sanatoriy bor jizzax viloyatida sportning kurash boks moto poyga yengil atletika karate kabi turlarida respublika va xalqaro musobaqalar otkazish odatga aylandi yilda jizzaxda orta maxsus kasb hunar talimi tizimidagi oquv yurtlari talabalarining barkamol avlod sport oyinlari otkazildi sportning turi boyicha ga yaqin sportchi yoshlar jizzax sh paxtakor gallaorol baxmal tumanlaridagi stadion va sport zallarida bellashdilar viloyatda jami stadion ta suv sporti saroyi tennis korti sport zali mavjud jizzax sh da olimpiya zaxiralari kolleji ishga tushirildi kollejda umumiy maydon ga x m yopiq sport maneji sport majmuida bir vaqtda turdagi sport mashgulotlari olib boriladi kollej tennis korti suzish havzasi orinli yotoqxonaga ega shuningdek futbol maktabi faoliyat korsatadi viloyat yosh sportchilari orasida boks boyicha osiyo chempioni lazizbek zo kirov bir necha yillardan buyon shaxmat boyicha xalqaro musobaqalar sovrindori respublika chempioni oquvchi yulduz hamroqulovalar bor jizzax viloyati qadimdan ilm fan va ijodkorlar osib ulgaygan yurt bu zaminda orta acrlarda shayx abulhasan harakoniy shayx aba ali fayumardiy abu tala ibn nasr ibn jundabek al usrushoniy poyanda zaminiy soki zaminiy kabi islom marifati va fiqh ilmiga ulkan hissa qoshgan allomalar yashab otgan keyinroq asrlarda maxmur koriziy ubaydulloh alamkash narzullo narziy inomxon maxjur singari ijodkorlar boy adabiy meros qoldirgan asr ozbek adabiyoti rivojida jizzaxda tugilib osgan hamid olimjon sharof rashidov nazir safarov shukur sadulla sarvar azimov kabi adiblarning munosib hissasi bor asrning oxirlarida jizzaxdan keldi qodir jonibek quvnoq ergash muhammad sadulla hakim rustam ganiyev asror mominov oqiljon husanov sharofat botirova ibrohim donish sayyora toychiyeva venera ibrohimova sattor qoraboyev meli normatov farogat kamolova kabi ijodkorlar oz mahoratlari bilan adabiy jamoatchilikka tanildi gulchehra shahobiddin qizi shahlo ahrorovalar sheriyati qoshiqchilik mahorati bilan ajralib turdi jizzax viloyatida viloyat gazeta jizzax haqiqati djizakskaya pravda tuman va shahar gazetalari chiqadi viloyatda shuningdek tarmoq gaz lari jurnallar ham nashr etiladi viloyat radiosi oz eshittirishlari bilan viloyat ijtimoiy siyosiy hayotida oz orni va mavqeiga ega yilda jizzax viloyati televideniyesi tashkil etilib uning birinchi korsatuvlari efirga uzatildi jizzax sh da baxtiyor  shahboz firmasining telestudiyasi korsatuvlar olib boradi viloyat teleradiokompaniyasi haftasiga soat jizzax shahri televideniyesi soat hajmdagi eshittirish va korsatuvlar olib boradi jizzax sh da kabelli televideniye ham ishlayapti teletomoshabinlar respublika televideniyesi va rossiyaning ort rtr kanallarini tomosha qilishlari uchun imkoniyatlar mavjud qad va orta asrlarda bunyod etilgan memoriy yodgorliklar bizgacha yetib kelmagan orta asrlarga oid kopgina qalaqorgon va karvonsaroylar tepa va qorgon koltepa oqtepa rabot qorgontepa xonimqorgon kaliyatepa kabi nomlar bilan ataladi bularning soni dan ortiq jizzax va gallaorol tumanlari hududidagi takalisoydagi qoyatoshlarda ibtidoiy chorvachilik ovchilik davriga oid mingdan ortiq rasm baxmal gallaorol jizzax tumanlarida juda kop yer osti yollari saqlangan yilda baxmal tumani hududidan budda ibodatxonasi qoldigi topilgan parpiota malik girkushoq avliyoi serob nuriddin masjidlarining qoldiqlari saqlangan forish tumanida qad band togoni qoldigi hozir ham mavjud jizzax tumanida uzunota qabri bor bu yerda sohibqiron amir temur y dekabrning songgi kunida bir kecha tunagan jizzax ruslar tomonidan bosib olingandan song rus harbiy ish boshchilari nazoratida mahalliy aholi kuchi bilan barpo etilgan bir qancha imoratlar uyezd hokimi binosi rus askarlari qarorgohi qamoqxona cherkov saqlanib qolgan viloyat yil dekabrida tashkil topgan respublikaning markaziy qismida joylashgan shimolda qozogiston janubda tojikiston garbda samarqand va sharqda sirdaryo viloyatlari bilan chegaralanadi maydoni ming kvadrat kilometrga teng bolib respublika maydonining foiziga teng tabiiy geografik jihatdan viloyatning janub tomonlarida turkiston tog tizmasining garbiy tarmoqlari molguzar tizmasi garbiy qismida nurota tog tizmasi tarmogi mavjud viloyat aholisi ming dan ortiq bolib uning taxminan uchdan ikki qismi qishloq aholisi hisoblanadi jizzax viloyati hududida aholining ortacha zichligi kishi viloyat tarkibiga tuman kiradi arnasoy baxmal dostlik gallaorol jizzax zarbdor zafarobod zomin mirzachol paxtakor forish va yangiobod viloyatda shahar mavjud markazi jizzax shahri viloyatda ta oliy oquv yurti ta umumiy orta talim maktablari bor jizzax shahrining qipchoq maxxalasida juda katta zavod bulib oxak ishlab chiqarish bilan shugullanadi va bu zavod toshkent sirdaryo samarqandni taminlab beradi yana bir malumot qipchoq maxallasida butun ozbekistonga malum bulgan uzining somsasi bilan xam mashgul va qipchoq maxallasida shodmanov yuldash ota qabristoni xam mavjud navoiy viloyati ozbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat yil aprelda buxoro va qisman samarqand viloyatlari hududlaridan tashkil etilgan yilda mamuriy birlik sifatida tugatilib yil boshida qayta tiklandi shimoliy va shimoli sharqdan qozogiston janubi sharqdan jizzax samarqand jan dan qashqadaryo janubi garbdan buxoro viloyatlari bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi ming kishiga yaqin navoiy viloyati tarkibida qishlok tumani konimex navbahor navoiy nurota tomdi uchquduk xatirchi qiziltepa shahar zarafshon qiziltepa navoiy nurota uchquduq shaharcha konimex langar malikrabot muruntov tinchlik shalqar yangirabot gozgon va qishlok fukarolari yigini bor markazi navoiy shahri tabiati navoiy viloyatining hududi tabiiy sharoitiga kora qismga bolinadi viloyatning shimoli garbiy qismini qizilqum choli egallagan bu yerda berk botiqlar karaqota molali mingbulok eol qumli tekisliklar va qoldik toglar ovminzatog yetimtog bokantov tomditov va h k bor janubi sharqiy qismini nurota tog tizmalarining garbiy qismi past va ortacha balandliklardagi toglar qoratog oktog va boshqalar hamda toglararo botiqlar nurota botigi va boshqalar egallagan zarafshon daryosi vohasining orta qismida viloyatning paxtachilik zonasi ornashgan navoiy viloyatidagi toglar asosan silur devon toshkomir bur paleogen neogen davrlari jinslaridan tuzilgan tekislik va qumliklar tortlamchi geologik davrdagi kompleks tabiiy omillar tasirida ozgargan muruntovda oltin ovminzatog shimolida grafit topilgan viloyatda volfram fosforitlar kvars qumi sement ohaktoshning zaxiralari mavjud navoiy viloyatida mineral shifobaxsh shor va yer osti chuqur suv zaxiralari aniqlangan chunonchi tomdibulok qaraqota chingildi atroflaridan topilgan suvlardan xojalikda keng foydalanilmoqda viloyat seysmik jihatdan balli zilzila zonasiga kiradi qizilkum choli tufayli iqlimi keskin kontinental chol iqlimi yozi uzoq quruq issik iyulda ortacha temperatura ° kumda oftobda temperatura ° gacha kotariladi yanvarda ortacha temperatura ° dan ° gacha chol va yaylovlarda vohalarda iqlim ortacha yogin asosan bahor va qishda yogadi yillik yogin mm vegetatsiya davri kun navoiy viloyatining asosiy suv manbai zarafshon daryosi zarafshondan konimex kanali chikarilgan navoiy viloyatini suv bilan taminlashda quyimozor todakol suv omborlari konimex kanalining ahamiyati katta viloyatning shim va garbiy katta qismi kochma qum barxanlari unda bunda uchraydigan gilli chollardan iborat astragal shuvok shora isirik qamish zarpechak saksovul yulgun va boshqa chol osimliklari osadi chol tuproqlarida chirindi kam ohak gips eruvchi tuzlar kop chol osimliklari ayniqsa shora shuvoq kabilar qorakol qoylari va boshqa mollar uchun ozuqa boladi bukantovda va mingbuloq botigida qobon bori chiyabori tulki uzun dumli mushuk chol mushugi boshqa yerlarda malla yumronqoziq kalamush sichqon sugur sassiqkozan jayron kaltakesak turli xil ilonlar toshbaqa qushlardan tuvaloq qorabovur olabovur qirgovullar qarga hakka musicha chumchuq uchraydi qizilqum cholida pastak kohna toglar mingbuloq botigi shuningdek qaraqota havzasi shorxok tekisliklar va pastliklar qator qum tepalari alohida manzara kashf etgan yaylovlarda chorva boqiladi saksovul qandim cherkez singren oqpechak selin efemer va shoralar chorva mollari uchun ozuqa aholisining kopchiligini ozbeklar tashkil etadi shuningdek rus qozoq tatar ukrain qoraqalpoq tojik ozarbayjon belorus va boshqa millat vakillari yashaydi km ga ortacha kishi togri keladi shaharliklar ming kishiga yaqin qishloq aholisi ming kishidan ziyod xojaligi sanoatining yetakchi tarmoqlari energetika konchilik oltin va boshqa metallar qazib olish metallurgiya kimyo qurilish materiallari paxta tozalash oziq ovqat sanoati korxonalaridan iborat yirik korxonalari navoiy kon metallurgiya kombinati navoiy issiqlik elektr stansiyasi navoiyazot ishlab chiqarish birlashmasi qizilqumsement elektrkimyo nurotamarmar korxonalari mahalliy sanoat konserni tokma kon chiqindilaridan oltin ajratib oluvchi zarafshon nyumont ozbek amerika qoshma korxonasi samarali faoliyat korsatyapti ulardan tashqari agama zerispark bentonit va boshqa qoshma korxonalar ishlab turibdi jami dan ortiq qoshma korxona bor ga yaqin kichik korxona shirkat korxonasi mingdan ziyod kichik va orta biznes subyektlari faoliyat korsatmoqda kichik korxonalardan ittifoq navoiy qurilish materiallari ishlab chiqaradi edem korxonalarining hissasi salmoqlidir eksport qilinadigan mahsulotlarning aksari qismini paxta tolasi ammiak selitrasi kimyoviy tola sulfat ammoniy ortoaminofenol tashkil qiladi chetdan xalq istemoli mollari kalsiy karbid kaustik soda tiomochevina tikuv uskunalari tibbiy texnika yuk va yengil avtomobillar avtobuslar va ularga ehtiyot qismlar xojalik uskunalari keltiriladi qishloq xojaligining asosiy tarmoklari paxtachilik gallachilik shuningdek bogdorchilik tokchilik sabzavotchilik pillachilik chorvachilik mahsulotlari yetishtirish bilan ham shugullaniladi chorvachiligi kop tarmokli ming donadan ziyod qorakol terisi tayyorlanadi navoiy viloyati qorakol teri tayyorlash boyicha respublikada orinda turadi qishloq xojaligida foydalaniladigan yerlar maydoni ming ga haydaladigan yer maydoni ming ga yaylovlar ming ga barcha ekin maydoni ming ga shu jumladan paxta ming ga don ekinlari ming ga kartoshka sabzavot poliz ekinlari ming ga yerga ekiladi yerning meliorativ holatini yaxshilash maqsadida ming km kollektor drenaj tarmoqlari zax qochirish qudugi qurilgan navoiy viloyatida dehqonchilik maydonlari amubuxoro mashina kanali navoiy ortachol amu sumbul mayna tarmoklari hamda zarafshon daryosidan suv oladigan toss shovot chovli ong va chap qirgoq navkar konimex kanallari orqali suv bilan taminlanadi yirik suv chiqarish elektr nasos stansiyalari ishlab turibdi navoiy viloyatida shirkat ming fermer xojaliklari mavjud viloyat jamoa va xususiy xojaliklarida ming qoramol shu jumladan ming sigir ming qoy va echki ming parranda bor transporti transport yolilarninguzunligi km avtomobil yollarniki ming km shu jumladan qattiq qoplamalisi ming km toshkent buxoro turkmanobod toshkentuchquduq nukus yonalishlaridagi temir yol liniyalari viloyat hududidan otadi navoiy zarafshon uchquduq shaharlarida zamonaviy aeroportlar bor havo yollari navoiy shahrini toshkent orkali respublika viloyatlari va dan ortiq xorijiy davlatlar bilan boglaydi madaniy maorif sogliqni saqlash va sport oquv yilida viloyatda umumiy talim maktabi bolib ming oquvchi gimnaziyada mingga yaqin oquvchi akademik litseyda oquvchi musiqa va sport maktabida oquvchi talim oldi navoiy viloyatida oliy oquv yurti navoiy davlat ped instituta navoiy davlat konchilik instituti bor bu oliy oquv yurtlarida ming talaba talim oladi viloyat shahar va tumanlarida yillarda kollej va akademik litseylar binolari ishga tushirildi ular zamonaviy oquv qurollari va texnika bilan jihozlandi viloyatda kasb hunar kollejida ming talaba oqiydi navoiy olkashunoslik muzeyi uning qosim shayx majmuasi filiali va viloyatdagi ta bolimi jamoat kutubxonasi ming nusxa asar dan ziyod klub madaniyat saroyi badiiy xavaskorlik jamoalari bor navoiy viloyatida yosh tomoshabinlar teatri faoliyat korsatadi viloyatda madaniyat va istirohat bogi koplab favvorali kokalamzor xiyobonlar mavjud zarafshon va navoiy shaharlarida mehnatkashlarning xordiq chiqarishi uchun suniy kollar barpo qilingan bir qancha tumanlarda boglar yaratilgan xalq hunarmandchiligi ham rivojlangan sogliqni saqlash navoiy viloyatida orinli ming kishiga orin kasalxona muassasasi vrach ming orta malumotli tibbiy xodim ishlab turibdi ayollar konsultatsiyasi qishloq vrachlik punkta feldsher akusherlik punkti qishloq uchastka kasalxonasi bor poliklinika ambulatoriyada ixtisoslashtirilgan davolash markazlari tashkil etilgan viloyatda profilaktoriy faoliyat korsatadi sport navoiy viloyati sportchilari sportning koplab turlari boyicha nufuzli musobaqalarda ishtirok etmoqdalar kurash voleybol futbol tennis boks va boshqalar viloyatdan sportning suzish nafis gimnastika ogir atletika armestling pauerlifting turlari boyicha mamlakat va osiyo chempionlari yetishib chiqqan markaziy stadion tumanlarda stadion suzish havzasi sport majmui sport zallari sport maydonchalari tennis korti mavjud navoiy viloyatida bolalar va osmirlar maktabida mingdan ziyod oquvchi talim oladi sport seksiyalariga mingga yaqin yoshlar jalb etilgan adabiyoti navoiy zaminida qad dan mashhur allomalar shoir va faylasuflar adib va muxaddislar moqir xattot va tarjimonlar yashab otgan karminiy taxallusi bilan ijod qilgan bir necha onlab ijodkorlarning nomlari malum shulardan abu abdulloh muhammad ibn zav al karminiy abu hamid ahmad ibn lays al karminiy yilv e al muntasir ibn muhammad al karminiy va boshqa imom abu abdulloh muhammad ibn zav al karminiy quronga tafsir bitishi bilan birga arab fors sheriyati nazariyasini ishlab chiqqan ilk marta arab fors turk maqollarini qiyosiy organgan najmiddin abulvafo al bozjandiy asr zabeho as samarqandiy asr karmanada tugilib boshqa shaharlarda ijod etganlar shuningdek shoirlar shayx pahlavon muhammad golib asr mavlono dilkash tanburiy asr boshlari shayx koriy muhammad hasan va boshqa shu yurt farzandlaridir asrda navoiy viloyatidan chiqqan ijodkorlar buxoro samarqand va toshkent shaharlari adabiy muhitida shakllandilar karmanalik shoir sadulla mahmudovning ilk kitobi yilda nashr etilgan shundan keyin dushan fayziy toshpolat hamid yodgor baxshi raybulla salomov keyinchalik oydin hojiyeva sulaymon rahmon gaffor hotamov hosiyat bobomurodova odil hotamov amir polkan ogli ashurali jorayev marusa hosilova nazira yoldoshevalar adabiyot maydoniga kirib kelishdi faylasuf olim naim goyibov ahmad donish merosidan navodir al vaqoyedan lavhalar tarjima qildi yillar boshlaridan aziz saidov halima ahmedova faxriddin nizomov vafo fayzullayev barno eshpolatov bektemir pirnafasov surayyo zoirova farhod arziyev singari yosh shoirlar faol ijod qilmoqdalar ayni paytda qozoq va tojik tilida yozayotgan ijodkorlar safiga rus tilida asarlar yaratayotgan yosh adiblar ham qoshildi ibodulla jahongirov ozarbayjon yozuvchisi anorning oq korfaz qissasini tarjima qildi navoiy viloyatida ozbekiston ijodiy uyushmalari yozuvchilar rassomlar memorlar jurnalistlar va boshqalar ning viloyat tashkilotlari faoliyat korsatmoqda matbuoti radio va te levideniyesi navoiy viloyatida gaz dostlik bayrogi znamya drujbi tuman gaz shahar gaz chiqadi viloyatda shuningdek tarmoq va tijorat gaz jurnal nashr etiladi navoiy viloyatida dastlabki radio eshittirishlar yilda boshlangan yildan viloyatda telestudiya tashkil etilib telekorsatuvlar berila boshladi viloyatda shuningdek qizilqum yildan nodavlat telekanali korsatuvlar olib boradi memoriy yodgorliklar n vda kad davr ilk va orta asrlarda qurilgan dan ziyod memoriy yodgorliklar bor shulardan qad karmanadagi mirsaid bahrom maqbarasi asr qosim shayx memoriy majmuasi asr katta gumbaz masjidi asrlar qiziltepa tumani vangozi qishlogidagi toshmachit asrlar nurota tumanidagi abdullaxon bandi asr buxoro navoiy yolidagi raboti malik karvonsaroy va sardobasi asr mashhur viloyatda ga yaqin arxeologiya yodgorliklari mavjud ayniqsa navbahor tumani uchtut qishlogidagi shaxta neolit davri nurota tumani hududidagi qoratogda oyib yozilgan qoyatosh yozuvlari miloddan avvalgi asr va boshqa tarixchilar diqqatidadir qahramon rajabov zulxumor abdiyeva barno eshpolatov navoiy viloyati ozbekiston respublikasining eng yosh viloyati hisoblanadi u dastlab yil aprelda qizilqum sahrosining malum bir qismini ozlashtirish va u yerdagi tabiat boyliklardan unumli foydalanish maqsadida tashkil etilgan edi navoiy viloyati ozbekiston respublikasi hududining orta qismida joylashgan bolib qizilqum sahrosining kattagina qismini egallaydi uning maydoni ming km ga teng bu jihatdan u eng katta viloyat hisoblanadi navoiy viloyati garbda qoraqalpogiston shimolda qozogiston sharqda jizzax janubda qashqadaryo va buxoro viloyatlari bilan chegaralanadi navoiy viloyati aholisi ming kishiga yaqinlashmoqda shundan korinib turibdiki bu korsatkich boyicha navoiy viloyati respublikada orinni egallaydi aholining zichligiga kora esa viloyatlar orasida oxirgi orinda har bir km maydonga atigi yetti kishi togri keladi xolos navoiy viloyati hududi yetti qishloq tumanlariga bolingan bular quydagilar karmana konimex navbahor nurota tomdi uchquduq xatirchi qiziltepa viloyatda oltita shahar mavjud navoiy uchquduq qiziltepa nurota zarafshon va yangirobod uning mamuriy markazi navoiy shahridir navoiy viloyati ahamiyatli tabiiy resurslarga shu jumladan tabiiy gaz neft rangli metall va qurlishi uchun xom ashyo materiallariga boy hisoblanadi viloyat iqtisodiyotining asosiy tarkibi yirik konchilik metallurgiya va kimyoviy majmualardan iborat navoiy viloyatida joylashgan nkmk dunyoda eng sof oltin ishlab chiqaruvchilardan biridir viloyatda shuningdek sement zavodi kimyo majmui va bir qator yirik sanoat zavodlari faoliyat korsatmoqda qishloq xojaligining asosiy mahsulotlari bu paxta va qorakol qoy mahsulotlaridir agar kerakli sugorish manbalari topilib yolga qoyilsa unda viloyat hududidagi yerlarning ida unumdorlik salohiyati mavjud boladi qashqadaryo viloyati  ozbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat yil noyabrda tashkil etilgan respublikaning janubi garbida qashqadaryo havzasida pomir olay tog sistemasining garbiy chekkasida amudaryo va zarafshon daryolari hisor va zarafshon tizma toglari orasida shimoli garbdan buxoro janubi sharqdan surxondaryo janubi garb va garbdan turkmaniston sharqdan tojikiston va samarqand viloyatlari bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi ming kishi orin tarkibida tumani dehqonobod kasbi kitob koson mirishkor muborak nishon chiroqchi shahrisabz yakkabog qamashi qarshi guzor shahar beshkent kitob koson muborak tallimarjon chiroqchi shahrisabz yakkabog yangi nishon qamashi qarshi guzor shaharcha yangi mirishkor dehqonobod miroqi eski yakkabog pomuq qishloq fuqarolari yigini qishloq bor qashqadaryo viloyati tumanlari haqida alohida maqolalarga q mas dehqonobod tumani kasbi tumani va boshqalar viloyat hududi asosan qashqadaryo botigini oz ichiga olgan shim sharq va jansharqdan zarafshon hamda hisor tizma toglari bilan oralgan toglar bilan tekisliklar orasini adirlar egallagan tekislikning katta qismi garbda sandiqli va qizilqum chollari bilan tutashgan qarshi cholidan iborat iqlimi kontinental qishi nisbatan yumshoq yozi uzoq kun issiq quruq yanvarning ortacha temperaturasi ° dan ° gacha iyulniki ° ° eng yuqori temperatura ° eng past temperatura ° yiliga tekisliklarda mm adirlarda mm toglarda mm yogin tushadi yogin asosan bahor va qishda yogadi yozda garmsel esadi toglarda turgun qor qoplami hosil boladi oy vegetatsiya davri tekisliklarda kungacha asosiy daryosi  qashqadaryo uning irmoqlari  jinnidaryo oqsuv yakkabogdaryo tanxozdaryo guzordaryo katta va kichik oradaryo bilan birga daryolar qor yomgir va muzliklar suvidan toyinadi daryo suvidan asosan sugorishda foydalaniladi chimqorgon qamashi pachkamar suv omborlari fayziobod mart eskibog eski anhor koson paxtaobod qarshi va boshqalar kanallar bor qarshi cholini ozlashtirishda nasos stansiyasi ochiq va yopiq kollektor drenaj tarmoqlari qurilgan sugoriladigan yerlarning tuprogi asosan tipik va och boz tuproqlar kitob  shahrisabz soyligida koproq qumoq tuproqlar mavjud toglarda balandlik mintaqalari boylab tipik boz tuproqlar tarqalgan tabiiy florasi ga yaqin yuksak osimlik turidan iborat viloyatda ming ga ormon mavjud ormonlarning asosiy qismini archa va saksovulzorlar tashkil etadi tog yon bagirlari har xil ot osimliklari bilan qoplangan shuningdek butazorlar ham bor tog ormonlari archa bodom pista jiydazorlardan iborat toglarda namatak zirk chakanda anzur piyozi qora zira va boshqalar osadi viloyat hududida dan ziyod qush turi sut emizuvchilarning turi sudralib yuruvchilarning turi uchraydi daryo va suv havzalarida qumbaliq ilonbosh zogorabaliq gulmohi xramula qorabaliq yashaydi viloyatda hisor togormon va kitob davlat geologiya qoriqxonalari joylashgan kitob balandtog rasadxonalar majmuasi faoliyat korsatadi viloyat qashqadaryo havzasida va pomir oloy tog tizmasining garbiy chekkalarida joylashgan viloyat hududi garbdan sharqqa tomon metrgacha kotarilib boradi viloyatning sharqiy qismi kitob qamashi tog etaklaridan iborat bolib u yerlarning balandligi dan metrgacha boradi viloyat doirasidagi toglarning asosiy qismi uning shimoli sharqiy qismini egallagan bu yerdagi toglarning eng baland nuqtalari metrgacha yetadi qashqadaryo viloyati maydoni km aholisi mingdan ortiq aholining qariyb qismi qishloqlarda istiqomat qiladi aholisi asosan ozbeklar   shuningdek tojik turkman rus qozoq ukrain ozarbayjon koreys qirgiz turk ukrain belorus va boshqalar millat vakillari ham yashaydi aholining ortacha zichligi kmga kishi shahar aholisi ming kishi qishloq aholisi ming kishi qashqadaryo viloyati qishloq xojalik mahsulotlarini yetishtirish hamda yoqilgi resurslarini qazib olish boyicha ozbekistonda muhim orin egallaydi viloyat respublikada qazib olinadigan tabiiy gazning   neftning   kondensatning   oltingugurtning   ni beradi qashqadaryo respublikada eng kop don va paxta yetkazib beradigan viloyatdir ozbekistonda tayyorlanadigan yalpi qishloq xojaligi mahsulotining   shu jumladan paxtaning   gallaning   qorakol terining   viloyat hissasiga togri keladi tabiiy gaz kondensat va qishloq xojaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi tarmoqlar rivojlanmoqda viloyatda ming kichik korxona ming mikrofirma bor bular sanoat qurilish savdo va umumiy ovqatlanish qishloq xojaligi va boshqalar korxonalardan iborat sanoatining yetakchi tarmoqlari   tabiiy gaz va neft qazib olish gazni qayta ishlash paxta tozalash yog ekstraksiyasi qurilish materiallari ishlab chiqarish ip yigiruv tikuvchilik oziqovqat va boshqalar eng yirik korxonalari muborak neftgaz unitar korxonasi shortan gaz unitar korxonasi muborak gazni qayta ishlash zavodi shortan gaz kimyo majmuasi qarshi koson yogekstraksiya shahrisabz konserva zdlari shahrisabz pillakashlik qarshi tikuvchilik fabrikalari qashqadaryo marmar aksiyadorlik jamiyati va boshqalar qoshma korxona faoliyat korsatadi shulardan ozbekiston  turkiya kashteks toqimachilik oqsaroy toqimachilik ltd qoshma korxonalari ishlamoqda viloyat hududidagi dastlabki sanoat korxonasi  shahrisabz paxta tozalash zavodi yilda qurilgan undan keyingi davrda viloyatda asosan paxta tozalash zdlari tikuvchilik fabrikalari qurildi yilda muborak gazni qayta ishlash zavodi ishga tushirildi mustaqillik yillarida shahrisabz yakkabog un ktlari tallimarjon issikdik elektr stansiyasi yil oxirida shortan gaz kimyo majmuasi qurilib ishga tushirildi qashqadaryo viloyati da gaz propan jun paxta tolasi momiq polietilen tomat pastasi turli xil plitalar ishlab chiqariladi qishloq xojaligining asosiy tarmoqlari gallachilik paxtachilik kartoshkachilik polizchilik sabzavotchilik chorvachilik bogdorchilik tokchilik ipakchilik ham salmoqli orin tutadi chorvachiligi gosht sut yetishtirishga ixtisoslashgan qoramolchilik qoychilik parrandachilik rivojlangan muborak mirishkor nishon guzor tumanlarida qorakolchilikka ixtisoslashgan yirik naslchilik xojaliklari mavjud asalarichilikka ham katta etibor berilgan qashqadaryo viloyatida ming ga ekin maydoni mavjud bolib shundan ming gektari sugoriladi ming ga yerga paxta ming ga yerga don ming ga yerga sabzavot ming ga yerga poliz ming ga yerga kartoshka ming ga yerga ozuqa ekinlari ekiladi ming ga yer kop yillik daraxtzorlar shundan ming ga yer mevazor ming ga yer tutzor ming ga yer tokzorlar bilan band ming ga yerni yaylovlar egallagan yerning meliorativ holatini yaxshilash maqsadida km uzunlikda kollektordrenaj tarmoqlari qurilgan viloyatda sugoriladigan dehqonchilikni rivojlantirish maqsadida sugorish kanallari qarshi sandal va boshqalar va suv omborlari tallimarjon chimqorgon hisorak qizilsuv vab barpo etilgan sugorishni tashkil etish uchun ta yirik nasos stansiyasi qurilgan qishloq xojaligi mahsulotlari yetishtirishni kopaytirish maqsadida qarshi cholida ming ga yer ozlashtirilgan viloyatda shirkat ming dehqon ming fermer xojaliklari faoliyat korsatadi qashqadaryo viloyati shirkat fermer va shaxsiy xojaliklarida ming qoramol shu jumladan ming sigir mln qoy va echki mln parranda ming yilqi boqiladi yillar viloyatdan b roziyev q mominov g rahmonov m saidovlar ozbekiston qahramoni unvoniga sazovor boldilar viloyatdagi temir yol uzunligi km asosiy temir yol magistrallari kogon  qarshi  dushanba qarshi  kitob qarshi samarqand yangi qurilayotgan toshguzor  boysun qumqorgon umumiy uz km temir yolning km qismi qashqadaryo viloyati hududidan otadi yil oktyabrgacha ushbu yolning km dan ziyod toshguzor  dehqonobod va qumqorgon  boysun qismlari foydalanishga topshirildi viloyatda jami ming km uzunlikda avtomobil yollari mavjud shundan umumiy foydalanilayotgan yollar uz ming km xojaliklar hisobidagi yollar uz ming km qashqadaryo viloyati hududidan respublika ahamiyatiga ega bolgan qarshi  amudaryo turkmaniston katta uzbekiston trakti toshkent  termiz qarshi  buxoro qarshi  samarqand avtomobil yollari otadi qarshidan toshkent termiz samarqand buxoro navoiy denov va boshqalar shaharlarga avtobuslar qatnaydi qarshi aeroportidan qarshi  moskva qarshi  toshkent qarshi  andijon va boshqalar yonalishlarda yolovchilar tashuvchi samolyotlar qatnovi yolga qoyilgan qashqadaryo vohasi ozining madaniy tarixi bilan mashhur yillargacha qashqadaryo hududida paleolit tosh asri davrida odamzodning yashaganligi haqida ashyoviy dalillar kam edi faqatgina tanxozdaryo vodiysidan topilgan chaqmoqtoshdan yasalgan ayrim buyumlar taxtaqoracha dovonida takalisoy boyidagi gordan arxeolog d n lev tomonidan mustye davriga oid bir nechta tosh buyum topilganligi qashqadaryo vodiysida tosh davri odamlari yashaganligidan dalolat berar edi vohada miloddan avvalgi asrlar jez va temir asrlarga oid sangirtepa yerqorgon yodgorliklari topiddi miloddan avvalgi asrlarda qashqadaryo vodiysida dehqonchilik bilan shugullanuvchi koplab aholi istiqomat qilgan kesh naxshab shahrilari paydo bolib rivojlangan qadimiy baqtriya davlati tarkibiga qashqadaryo vohasining bir qismi ham kirgan miloddan avvalgi yilda aleksandr makedoniyalik qoshinlari navtaka qashqadaryo viloyatini bosib olgan qashqadaryo bosqinchilarga qarshi kotarilgan spitamen qozgolonining markazlaridan biri bolgan miloddan avvalgi asrlarda qashqadaryo vohasi salavkiylar undan keyin yunon baqgriya davlati tarkibiga kirdi yilda kushonlar avlodidan bolgan kochmanchi chorvador toxarlar kidar rahbarligida sharqdan amudaryo havzasiga kirib kelib naxshabni ozlariga vaqtincha qarorgoh qilib turdilar qashqadaryoda asrlarda iqtisodiy hayot rivojlangan bir necha yillar davomida sugd kesh podsholari tomonidan idora qilingan kesh podshosi shasheppi shishpar davrida zarb qilingan tanga pulda ixshid shishpar degan yozuv bolgan arablar qoshini yilda ilk bor qashqadaryoga bostirib kelib naxshab va kesh shahrilarini va ular atrofidagi qishloqlarni qolga kiritdilar qutayba ibn muslim yilda kesh va naxshabni qayta fath etdi ammo qarshi kesh va naxshab nasaf da yana arablarga qarshi norozilik harakatlari boshlanadi kesh asosiy markazlaridan bolgan muqanna qozgoloni butun movarounnahrga tarqaldi asrlarda qashqadaryoda iqtisodiyijtimoiy hayot fan va madaniyat yana rivojlandi kesh qubbat ulilm val adab nomiga sazovor boddi mogul bosqinchilari yil yozida qashqadaryoga bostirib kelib naxshab kesh guzor shahrilari va qishloqlarini vayron qildilar mogullar otroqlikka otgandan songgina asrda kepakxon qurdirgan saroy yaqinida yangi shahar  qarshi shahri ga asos solindi asrlarda temur va ulugbek davrlarida shahrisabzt bir qancha monumental binolar  saroy masjid va maqbaralar va boshqalar qurildi shahrisabz vohaning yetakchi shahriga aylandi ashtarxoniylar davrida qarshi shahrisabzda buxoro xonligidan mustaqil bolish harakati kuchaydi mangitiylar davrida qarshi taxt vorisi hokim boladigan viloyatga aylandi qashqadaryo viloyati qoxna tarixi qadimiy madaniyat yodgorliklari bilan mashhur viloyatdan buyuk olimlar adib va shoirlar mashhur sanatkorlar baxshilar xalq artistlari rassomlar yetishib chiqqan qashqadaryo viloyati da oquv yilida umumiy talim maktabi shu jumladan ixtisoslashgan maxsus maktab gimnaziya va boshqalarda mingdan ziyod oquvchi talim oldi viloyatda kasb hunar kolleji ming talaba akademik litsey ming oquvchi bolalar musiqa maktabi ming oquvchi mehribonlik uyi oliy oquv yurti qarshi unti qarshi muhandislikiqtisodiyot instituti mingga yaqin talaba bor qashqadaryo olkashunoslik muzeyi qarshi shahri amir temur muzeyi shahrisabz shahri da viloyat musiqali drama teatri viloyat qogirchoq teatri eski masjid muloqot teatr studiyalari ozbekraqs ozbeknavoning viloyat bolimlari ashula va raqs direksiyasi faoliyat korsatadi jamoat kutubxonasi kitob fondi ming nusxa klub muassasasi madaniyat va istirohat bogi bor ashula va raqs xalq ansambli folklor etnografik xalq ansambli badiy havaskorlik jamoa va boshqalar madaniy muassasalar ishlab turibdi qashqadaryo viloyati da ozbekistonda xizmat korsatgan sanat arboblari rahimjon komiljonov sadriddin salimov isoq torayev ozbekiston xalq hofizi olmas saidjonov ozbekiston xalq baxshilari shomurod baxshi togayev qahhor baxshi rahimov ozbekiston xalq artistlari farogat rahmatova ikroma boltayeva zamira suyunova maryam sattorova nasiba sattorova husan amirqulov muhtarama nosirova ozbekistonda xizmat korsatgan artistlar tojiddin murodov oygul xalilova bahriddin rahmonov zebo tursunovalar voyaga yetganlar qashqadaryo vohasi otmishda ga yaqin nasafiylar va onlab keshiylarga vatan bolgan yurtdir viloyatda yilda amir temurning yilligi yilda shahrisabz shahrining yilligi xalqaro miqyosda nishonlandi qashqadaryo viloyati da respublika ozbekturizm milliy kompaniyasiga qarashli bolimlar bir necha mehmonxona mavjud yilda viloyat hududiga mingdan ziyod turist kelib ketdi viloyatda kasalxona ming orin vrachlik ambulatoriyapoliklinika muassasasi ambulatoriya va boshqalar tibbiy muassasalar bolalar poliklinikasi va xonalari qishloq va shahar vrachlik punkti feldsherakusherlik punkti qishloq uchastka kasalxonasi qishloq vrachlik ambulatoriyasi mavjud ushbu tibbiy muassasalarda mingga yaqin vrach har ming kishiga vrach mingga yaqin orta tibbiy xodim ishlaydi davlat dasturiga asosan viloyatdp davlat tez tibbiy yordam ilmiy markazi qarshi bolimi orin va barcha tuman markaziy kasalxonalari qoshida uning bolinmalari orin tashkil etilgan hamda zaruriy tibbiy va texnik jihozlar bilan taminlangan tibbiyot sohasida xususiy yakka tartibda va boshqalar nodavlat sektorlarida tibbiy muassasa faoliyat korsatadi qashqadaryo viloyatida sanatoriy ishlab turibdi qashqadaryo viloyati sportchilari sportning kop turlari kurash dzyudo karate futbol boks shaxmat tennis va boshqalar boyicha turli darajadagi musobaqalarda ishtirok etmoqdalar farhod xojanov zokir sharipov shavkat jorayev erkin xoliqovlar dzyudo boyicha bahrom avezov kurash boyicha buxarestda va antaliyada jahon chempioni akauka isom va furqat kenjayevlar yunonrum kurashi boyicha jahon chempionati bronza medali alisher muxtorov dzyudo boyicha sofiya kaspulatova karate boyicha marta osiyo chempioni unvonlariga sazovor boldilar shaxmatchilardan anvar rajabov yalta fransiya ispaniya sarvinoz ergasheva marta respublika chempioni fransiyadagi jahon chempionatlarida qatnashdilar viloyatning nasaf mashal shortan jamoalari futbol boyicha ozbekistonning oliy ligasida ishtirok etmoqda xotin qizlarning sevinch futbol jamoasi yilda otkazilgan respublika birinchi chempionatining golibi boldi viloyatda stadion tennis kortlari sport zallari suzish havzasi va boshqalar sport inshootlari mavjud bolalar va osmirlar sport maktabi faoliyat korsatadi ming kishi shu jumladan qishloq joylarida ming kishi doimiy ravishda jismoniy tarbiya va sport bilan shugullanadi qashqadaryo vohasida qadimiy dan mashhur allomalar shoir va faylasuflar yozuvchi va muhaddislar mohir xattot va tarjimonlar yashab otgan asr boshlarida nasaf va keshda hadisshunoslik va fiqhshunoslik maktablari vujudga kelgan asr da ahmad ibn muhammad attadyoniy hammod ibn shokir annasafiy abdulmumin ibn xalaf annasafiy allays ibn nasr alkojariy asrda abdulaziz ibn muhammad annaxshabiy muhammad ibn ahmad alalhasan ibn ali alhammodiy annaxshabiy kabi olimlar islom olamida shuhrat topganlar keyingi davrlarda ham bu ilmiy ananalar muvaffaqiyat bilan davom ettirilgan aziziddin nasafiy asarlari dunyo xalqlarining kop tillariga tarjima qilingan nasafiy taxallusli bir necha onlab ijodkorlarning nomlari malum bulardan moturidiya kalom maktabining atoqli namoyandalaridan biri abul muin annasafiydir uning bahr alkalom fi ilm alkalom kalom ilmi boyicha sozlar dengizi asari kalom ilmi boyicha almoturidiya maktabining asosiy manbalaridan biri hisoblangan hadisshunos va hanafiy mazhabining taniqli fiqhshunosi abul hasan albazdaviy annasafiyning musulmon qonunchiligi asoslari haqidagi usuli bazdaviy kitobi sharqda keng tarqalgan unga koplab sharhlar bitilgan shu sababli faqihu movarounnahr va us toz alaimma imomlarning ustozi unvonlariga sazovor bolgan fiqhshunos abu hafs najmiddin umar nasafiy dan ortiq asar yozgan shuningdek abul barakot gnnasafiy abu almuti nasafiy hakim sozaniy abu turob naxshabiy saido nasafiy nurmuhammad nasafiy shamsiddin sozaniy muayiddin nasafiy shahobiddin ahmad nasafiy sharafiddin xusom abul barakot annasafiy hofiziddin nasafiy xoja abulbaraka firoqiy ayub shahrisabziy mavlono soyiliy mavlono mir qarshiy va boshqalar bir qancha nasafiylar yashab ijod etganlar nasaf va kesh allomalari arab asrlar fors asrlar tillarida ijod qilganlar asrdan turkiy tilda asarlar yoza boshlaganlar temuriy shahzodalar ijod ahlini oz ona tillarida yozishga davat etganlar ozlari ham turkiy tilda asarlar bitganlar alisher navoiyning muhokamat ullugatayn asari ana shu ijtimoiy talab zaminida yaratilgan ammo amalda arab va fors tillari ham qollanavergan amir temur va temuriy shahzodalar saltanati davrida qashqadaryoda ilmfan madaniyat va sanat rivojlangan ushbu vohadan chiqqan kopgina yozuvchi va ulamolar turli yillarda poytaxt bolgan buxoro va samarqandda ayrimlari esa hindiston arab davlatlarida yashab ijod etganlar mogullar istilosi davrida ziyolilarning kattagina qismi hindistondan boshpana topgan abu sad abdulkarim assamoniyning kitob alansob nisbalar kitobi asarida asrlarda yashab otgan yaqin nasaflik olim va shoirning nomlari qayd etilgan nasaf tarixi va adabiyoti bilan bogliq bir qancha asarlar xususan abul horis asad ibn hamduvayh alvarsiniy annasafiyning yil v e kitob mufoxarot ahl nasaf va kash nasaf va kesh ahlining iftixorlari haqidagi kitob abu sad abdurahmon ibn muhammad alastrobodiy alidrisiyning milodiy yil v e tarixi nasaf abul abbos almustagfiriy nasafiyning   jildli mufassal nasaf va kesh tarixi asarlari bizgacha yetib kelmagan qashqadaryo viloyatida ozbekiston ijodiy uyushmalari yozuvchilar rassomlar memorlar jurnalistlar va boshqalar ning viloyat shobalari faoliyat korsatadi qashqadaryo viloyati da gazeta shu jumladan viloyat gazeta yildan qashqadaryo haqiqati yildan qashqadaryo adadi ming yildan kashkadarinskaya pravda yildan novosti kashkadari adadi ming shahar nasaf tuman gazetalari tarmoq xususiy gazeta shuningdek nasaf ziyosi jurnali qarshi davlat universiteti muassisligida nashr etiladi viloyatda birinchi radioeshittirishlar yil dekabrdan boshlangan viloyat radiosi va oltin voha gm radiostansiyasi eshittirishlar olib boradi viloyat radiosi kuniga soatlik oltin voha gm radiostansiyasi haftada soatlik hajmda eshittirishlar beradi qashqadaryo viloyati da davlat viloyat va shahrisabz shahar televideniyesi nodavlat qarshi jamoatchilik muborak yangi asr qashqadaryo kabelli televideniyelari mavjud yil avgustdan faoliyat korsatayotgan qashqadaryo viloyati televideniyesining haftalik korsatuvlari soatni tashkil etadi shuningdek qarshi jamoatchilik televideniyesining haftalik korsatuvlari soat yangi asr telestudiyasining haftalik korsatuvlari soat shahrisabz televideniyesining haftalik korsatuvlari soat qashqadaryo kabelli televideniyesining haftalik korsatuvlari soatni tashkil etadi memoriy yodgorliklari viloyatdagi tarixiy yodgorliklardan tasi arxeologiya tasi memoriy va shaharsozlik yodgorliklaridir shuningdek monumental sanat yodgorliklari ham bor viloyatdagi mashhur obidalar shahrisabz shahrida joylashgan mirzo ulugbekning yilligi amir temurning yilligi shahrisabz shahrining yilligi munosabati bilan shahrisabzda obidalarni tamirlash ishlari keng kolamda olib borildi oqsaroy memoriy majmuasi konservatsiya qilindi markaziy maydonda amir temurga haykal ornatildi dor uttilovat dor ussiyodat majmuasidagi jahongir hazrati imom maqbarasi yillar oqsaroy majmuasi yillar ulugbek madrasasi gumbazi sayidon yil kitob tumanidagi xoja ilimkon xonaqosi asrlar lan samarqand viloyati ozbekiston respublikasida birinchi tashkil bolgan viloyatlardan hisoblanadi u yil yanvarda tashkil topgan ushbu viloyat respublika hududining markaziy qismida zarafshon daryosining orta oqimi havzasida joylashgan uning chegaralari garb va shimoli garbda navoiy viloyati shimol va shimoli sharqda jizzax va janubda qashqadaryo viloyatlari janubi sharqda tojikiston bilan tutash viloyatning markaziy qismi gozal vohadan iborat bolib bu voha uncha keng bolmay sharqdan garbga tomon zarafshon va turkiston tog tizmalari orasini egallagan viloyatning asosiy sugoriladigan yerlari xuddi ana shu maydonlarni egallagan aholi soni yil yanvar holatidagi doimiy aholi soni million ming kishi ortacha aholi mln kishi bu jihatidan samarqand viloyati respublikada birinchi orinda va respublika aholisining foizini tashkil etadi viloyat hududi ming km samarqand viloyati qishloq tumanlari soni boyicha qoraqolpogiston respublikasi va viloyatlar orasida birinchi orinni egalaydi bu viloyatda bunday tumanlar soni ta ular quyidagilar bulungur jomboy ishtixon kattaqorgon narpay nurobod oqdaryo payariq pastdargom paxtachi samarqand toyloq urgut va qoshrabot tumanlari shaharlar soni ta bular samarqand va kattaqorgon kohna noyob tarixiy obidalarga boy bolgan samarqand shahri viloyatning markaziy shahri bolib u ndash yillarda ozbekiston poytaxti vazifasini bajargan sirdaryo viloyati ozbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat yil fevralda tashkil etilgan shimolidan qozogiston respublikasi sharqdan toshkent viloyati janubidan tojikiston respublikasi va garbdan jizzax viloyati bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi kishi tarkibida tuman boyovut guliston mehnatobod mirzaobod oqoltin sayxunobod sirdaryo xovos sardoba tumanlar haqida alohida maqolalarga qarang maye boyovut tumani shahar guliston baxt sirdaryo shirin yangiyer shaharcha boyovut dehqonobod dostlik paxtaobod sayxun xovos va qishloq fuqarolari yigini bor markazi guliston shahri relyefi asosan tolqinsimon tekislik bolib janubidan shim garbga pasayib boradi mirzachol dashtining bir qismi viloyat hududiga kiradi bal shimubida m markaziy qismida m jan va jan garbda m sharqida keng sirdaryo vodiysi joylashgan mezozoy va kaynozoy davrida asosan chokindi jinslarning qalin qatlami bilan qoplangan shorozak mirzarabot sardoba kabi botiqlar mavjud tekislik qismi daryolar oqizib keltirgan yotqiziklardan hosil bolgan bazi joylarini kol botqoq va shorxok yerlar egallagan sirdaryo viloyatida yangi kanallar zovurlar qazilib chol ozlashtirildi va ekin maydonlarga aylantirildi tekislik qismida irrigatsiya inshootlari qurilib paxtazor bog va tokzorlar barpo qilindi adirlar lalmikor yerlar va yaylovlardan iborat ob havosi keskin ozgaruvchan va quruq yillik ortacha temperaturasi ° yanvarning ortacha temperaturasi shimolida ° janubida ° qishda havo tez soviydi va tra ° gacha gulistonda ° pasayadi bazan qish ortalarida havo birdaniga isib keyin sovib ketadi kech koklamda va erta kuzda ham kora sovuq tushib osimlikning osish davrini qisqartiradi yozi quruq va issiq iyulning ortacha temperaturasi ° yozda tra ° gacha kotariladi kopincha issiq shamol garmsel tuproqni quritadi va osimliklar rivojlanishiga yomon tasir qiladi vegetatsiya davri kun yillik yogin mm asosan qishda yogadi yozda kuchli buglanish sababli yer osti suvlari yuza maydonlarning sharof rashidov oqoltin guliston tumanlari tuprogini shor bosadi noyabrdan martgacha teztez esib turadigan bekobod shamoli tezligi m sek boyovut tumanida m sek ga yetadi bahorda esadigan bu xildagi shamol unib chikayotgan gozalarni bazan nobud qiladi keyingi yillarda ixota daraxtzorlari barpo qilindi tuproqlari asosan och tusli kuchsiz joylashgan boz tuproq bolib kam va ortacha shorlangan mexanik tartibiga kora qumoq va soz tuproqlardir tekisliklarda shorxok va shorxoksimon tuproq uchraydi yer osti suvining chuq m shorozak massivida hali ozlashtirilmagan pastqam joylarda shorxoklar keng tarqalgan sugoriladigan yerlarning shorlangan kuchsiz shorlangan shorxoklardan iborat osimliklardan lolaqizgaldoq boychechak chuchmoma qoqi yalpiz ismaloq yantoq shora shuvoq qongirbosh qoziquloq tuyatovon quyonsuyak juzgun qovul oqquray qiltiq karrak rang iloq betaga qiyoq qamish yulgun oqbosh qushqonmas namatak mingboshi chitir gumay pechak saksovul har xil butalar jiyda dolana tol terak qayragoch oq akatsiya zarang shumtol va boshqa osadi yovvoyi hayvonlardan jayra tulki bori chiyabori qobon jayran nutriya ondatra korsichqon suvkalamush tipratikan yumronqoziq kaltakesak ilon toshbaqa falanga chayon qoraqurt qushlardan xojasavdogar moyqut bulduruq va boshqa bor qadimgi sirdaryo tarixi haqida malumot beruvchi muhim yozma manba qad yunon tarixchisi arrianning iskandarning harbiy yurishlari asaridir bu asarda sirdaryo tanais yaksart nomi bilan yuritiladi mil av asrlarda orta osiyoning shimoliy rayonnlarida ta mayda davlatlardan iborat qangyuy davlati ittifoqi yuzaga keladi uning tarkibiga hozirgi sirdaryo viloyati hududlari ham kirgan ushbu davrda kochmanchi aholining viloyat hududiga kelib ornashishi yer tanqisligini yuzaga keltiradi natijada hozirgi xovos tumanining garbiy qismlari ham aholi tomonidan ozlashtiriladi shorbuloqsoyning quyi qismida eski xovos yodgorligi shirinsoyning quyi qismida munchoqtepa yodgorligi qad kotaradi sirdaryo viloyati hududi ilk bor alohida olka ustrushona sifatida beyshi suyshi va tanshu kabi xitoy yilnomalarida tilga olinadi undan oldingi manbalarda sharqiy sao suvi yoq deb yuritiladi uning bunday nomlanishi hududda qoshni choch va sugddan farqli ravishda daryolarning kop bolmaganligi bilan izoxlanadi nisbatan olkaning tolaroq nomlanishi tanshu yilnomalarida shuaydushana suydushana nomlari bilan berilgan tan imperatorlari saroyida olka nomi shuningdek layviy magrurligini sezgan holda boysunmoq deb ham yuritilgan viloyat qad aholisining tili sugd tiliga oxshash tilda sozlashuvchi sirdaryo va amudaryo oraligida yashagan aholi tiliga yaqin bolgan xan davri yozma manbalarida dovon fargona dan to ansi baqtriya gacha bolgan hudud aholisi turli shevalarda gaplashsalarda birbiriga yaqin tidda gaplashganlar va ozaro birbirini tushunganlar deyiladi mil asrda turk xoqonligi davrida mahalliy aholining turk qabilalari bilan munosabatlari rivojlanadi qudaandachilik munosabatlari ornatiladi ustrushona afshini xasan ibn haydar turk lashkarboshisining qiziga uylangan asrga oid xitoy yozma manbasi syuandzanda yozilishicha olka sutulisen deb nomlanadi shuningdek unda shim garbda katta chol mirzachol joylashganligi olka hukmdori bosi togi turkiston tog tizmasi ning shim yon bagrida yashaganligi haqida malumotlar bor olkada zarb qilingan asrlarga oid tangalar ustrushonaning ilk hukmdorlari chirdmish satagari raxang haqida malumot beradi hokimiyat shu davrda otadan bolaga otgan asr boshida ustrushonaga arablar bostirib kirgan ustrushona arab va tan sulolasi ortasidagi kurash maydoniga aylangan yilda xitoyliklar yurish qilgan bolsa yilda ustrushonani arablar bosib olgan fakatgina asr boshlaridan haydar ibn qavus arab xalifasi xizmatiga kiradi qadimgi viloyat axoliyey asosan soy va chashmalar boylarida vohavoha bolib hayot kechirishgan viloyat hududida xojamushkentsoy shorbuloqsoy mugolsoy tagobsoy sarmichsoy singari suv manbalari bolgan suv balansining buzilishi manzilgohlarning yoq bolib ketishiga yoki boshqa joyga kochib otilishiga olib kelgan sirdaryo viloyatida qadimgi kanallarning izlari sardobalar mavjud km uzunlikdagi orinboyogiz iskandarariq buxoroariq juda qad kanallardir asrda shohrux va ulugbek sirdaryodan mirzacholga kanal orqali suv chiqartirgan keyinchalik mirzacholning janubi sharqida bozariq sirdaryoning ong tomonida dalvarzinariq barpo etilgan qiyot koli yonida sirdaryodan suv oladigan mayda ariqlar bolgan yilda bekobod yonida kaufman kanali km yillarda tongizariq km qazildi yillarda iskandarariq va buxoroariq qayta kavlandi yillarda farhod togi yonida maxsus togon shohtogon qurildi yilda hozirgi dostlik kanali qazilib mirzacholning ichkarisiga suv yuborildi yilda mirzacholda birinchi marta ga yerga paxta ekildi yilda ming ga yilda ming ga yilda ming ga yilda ming ga yer sugorilib ming ga yerga paxta ekildi yilda km ariq va kanallar qazildi sugoriladigan maydonlar ming gektarga yetdi yilda ming ga shundan paxta ming ga yilda ming ga yilda ming ga yilda ming ga shundan paxta ming ga yer sugorildi yilda ming ga yer shundan ming ga yer paxta sugorildi yillarda farhod ges bosh togon dostlik kanaliga tutashtirildi boyovut kanali va farxrd suv ombori qurildi natijada mirzacholning jan qismi va dalvarzin cholini sugorish masalasi hal qilindi yillarda qayroqqum suv ombori va ges quvvati ming kvt qurildi yillarda sugoriladigan yerlar maydoni ming gektar yerga yetdi yilda janubi mirzachol kanali uz km qazildi yilda shor suvlarni oqizish uchun km uzunlikdagi markaziy mirzachol kollektori qurilib boyovut va yettisoy kollektorlariga qoshildi viloyat qududidan sirdaryo oqib otadi sirdaryo viloyatida asosan ozbeklar shuningdek qozoq tojik rus va boshqa dan ortiq millat vakillari yashaydi km ga kishi togri keladi qishloq aholisi ming kishi shahar aholisi ming kishi sirdaryo viloyati respublikaning yirik paxtachilik bazalaridan biri viloyat xojaliklari asosan paxta yetishtirishga ixtisoslashgan sanoati paxtani va boshqa qishloq xojaligi mahsulotlarini qayta ishlashga qaratilgan sirdaryo viloyatidagi ta korxonadan tasi kichik va orta biznes korxonasi shundan tasi mikrokorxona va tasi kichik va tasi orta korxonalardir viloyatda xorijiy investitsiya ishtirokida ta korxona faoliyat korsatadi ulardan tasi qoshma korxonadir qoshma korxonalardan ozbekistan rossiya hamkorligidagi turkiston s konditer mahsulotlar ishlab chiqaradi ozbekiston chexiya lechiva farmsanoat qoshma korxonasi tibbiy spirt doridarmon tayyorlaydi chet el parrandachilik firmasi ozbekiston avstriya sirdaryo lolamodel trikotaj buyumlar ishlab chiqaradi sarbonteks tibbiy bint doka jarroxlik salfetkalari ozbekiston eron sayxun paya tomat pastasi ishlab chikariladi ozbekiston xitoy paxtakor ltd issiqxona ozbek arab ok oltin pmb paxta tolasi ishlab chiqaradi va boshqa korxonalar ayniqsa samarali faoliyat korsatmoqda paxta tozalash zavodi sirdaryo issiklik elektr stansiyasi farhod ges momiq zilola shuxrat gulistonnon xovosdon oq oltindon aksiyadorlik jamiyatlari sayxunsut xususiy korxonasi bunyod korxonasi temirbeton buyumlar ishlab chiqaradi va boshqa ishlab turibdi paxtachilik gallachilik pillachilik mevachilik sabzavotpolizchilik va chorvachilikka ixtisoslashgan sirdaryo viloyatida shirkat va fermer xojaligi faoliyat korsatadi viloyatning jami ekin maydonlari ming ga shundan ming ga yerga paxta ming ga yerga galla ming ga yerga sholi ming ga yerga sabzavot ming ga yerga poliz ga yerga kartoshka ga yerga yem xashak ekinlari ekiladi ga bog va tokzor bilan band shuningdek sugoriladigan yerlarga beda noxat mosh kunjut tariq loviya kungabokar va boshqa ekiladi guliston va xovos tumanlari sabzavot va poliz ekinlari ekiladigan asosiy joylardir viloyatda yetishtiriladigan qovun tarvuz piyoz ural sibir va uzok sharqdagi shaharlarga ham jonatiladi bogdorchilik va tokchilik rivojlangan sirdaryo viloyatidagi jami jamoa va shaxsiy xojaliklarida ming krramol shundan ming sigir ming qoy va echki ming parranda ming ot boqiladi viloyatda ta baliqchilik xojaligi mavjud viloyat hududidagi temir yo'l uzunligi km qattiq qoplamali avtomobil yollari uzun ming km sirdaryo viloyati hududidan toshkentkitob toshkent nukus toshkent buxoro toshkent termiz toshkent samarqand toshkent andijon toshkent xovos poyezdlari otadi toshkent samarqand toshkent guliston elektr poyezdlari qatnovi yolga qoyilgan katta ozbekiston trakti ham viloyat hududidan otgan sirdaryo viloyati orqali toshkentdan jizzax samarqand navoiy buxoro termiz kitob shahrisabz urganch nukusga katnaydigan avtobuslar otadi bundam tashkari viloyat markazi bilan tuman markazlari ortasida hamda guliston va yangiyerdan toshkentga avtobuslar katnaydi sirdaryoda yilda bitta yilda ta rus tuzem maktabi faoliyat korsatdi yillarda maktablar soni ta oquvchilar soni ga yetdi xalq talimi tizimida xalqaro hamkorlik borasida ham malum ishlar amalga oshirilmoqda jumladan mirzaobod tumanidagi maktab yunesko maktabi kengashiga azo yunisef tashkiloti bilan hamkorlikda viloyatda ta xonadonbogcha tashkil etilgan viloyat shahar va tumanlarida yillarda kasb hunar kolleji va akademik litseylari binolari qurilib ishga tushirildi ular zamonaviy dastgoh va texnika bilan jihozlandi yilda sirdaryo viloyatidagi kasb hunar kollejida oquvchi akademik litseyda oquvchi talim oladi guliston universiteti mavjud sirdaryo viloyatida muzey guliston shahridagi mirzacholni ozlashtirish tarixi muzeyi jamoat kutubxonasi ming nusxa asar klub va madaniyat uyi teatr qarang sirdaryo teatri viloyat rasmlar galereyasi faoliyat korsatadi viloyat manaviyat va marifat markazi xalq ijodiyoti va madaniy marifiy ishlar viloyat markazi guliston sanat bilim yurti ta madaniyat va istirohat bogi ozbeknavo ozbekraqs viloyat bolimlari bor sirdaryo navolari ashula va raqs ansambli ta xalq havaskorligi jamoalari respublika va viloyat ommaviymadaniy tadbirlarida faol ishtirok etmoqdalar sirdaryo viloyatidan shafoat rahmatullayeva kabi ozbekiston xalq artistlari a gofurov g hamidullayev m nurmatov r hasanov t qosimova a yusuvaliyev a abdullayev o abdullayeva a xoliqov r karimov sh jumayev kabi ozbekistonda xizmat korsatgan artistlar yetishib chiqqan viloyatda ming orinli ming kishiga orin kasalxona tugruqxona ambulatoriya poliklinika qishloq vrachlik punkti dorixona va boshqa tibbiy muassasalarda vrach orta tibbiy xodim ishlaydi guliston shahrida respublika shoshilinch tibbiy yordam markazi ishlab turibdi uning ta tumanda bolimlari tashkil etilgan sirdaryo viloyati sportchilari sportning turi boyicha turli darajadagi musobaqalarda ishtirok etmoqdalar shulardan kikboksing kurash belbogli kurash boks akademik eshkak eshish armrestling taekvondo yengil atletika shaxmat shashka karate velosport va boshqa turlari boyicha har xil turdagi medal sovrindorlari bolishdi viloyat sportchilari vakillari respublika terma jamoalarining tasida ishtirok etmoqdalar sirdaryo viloyati sportchilari yilda jahon xalqaro va osiyo musobaqalarida qatnashib sovrinli orinlarni egallashdi jumladan kikboksing boyicha gretsiyada otkazilgan jahon chempionatida jahongir kochmurodov alisher abdullayevlar oltin medallar sobir qodirov bronza medali rossiyada armrestling boyicha otkazilgan jahon chempionatida farid usmanov kumush medal shashka boyicha hindistonda otkazilgan osiyo chempionatida alisher ortiqov kumush medal boks boyicha italiyadagi jahon chempionatida sherzod abdurahmonov kumush hamda boku shahridagi xalqaro turnirda bronza medal sovrindorlari bolishdi italiyada akademik eshkak eshish boyicha xalqaro turnirda sergey tyan yuriy shaxsuvaryan sergey yaqubov va vitaliy silayevlar bronza medallarini rossiyadagi xalqaro shaxmat turnirida sobir umarov orinni angliyadagi kurash boyicha islom karimov xalqaro turnirida alisher boronov orinni qolga kiritdilar yilda viloyat sportchilari ta jahon ta xalqaro ta dan ortiq respublika musobaqalarida qatnashib munosib orinlarni egallashdi viloyatda tennis boyicha xalqaro fyuchers turnirini otkazish ananaga aylangan sirdaryo viloyatida sportning texnik turlari karting boyicha respublika chempionatlari otkazilib kelinmoqda viloyatda bolalar va osmirlar sport maktabi faoliyat korsatadi ularda mingga yaqin oquvchi sportning har xil turlari bilan shugullanadi guliston shahrida viloyag sport qomitasiga qarashli olimpiya orinbosarlari bolalar va osmirlar maxsus sport maktabi ishlab turibdi sirdaryo viloyatida sportchilar va aholi ixtiyorida sport inshootlari shu jumladan alpomish sport majmui boks saroyi yoshlar sport markazi tennis kortlar va boshqalar sport maydonchasi suzish havzasi stadion bor viloyatda barcha turdagi sport tashkilotlari sport seksiyalarida mingdan ziyod bola shugullanib kelmoqda bolalar sportini rivojlantirish boyicha umumiy talim maktablari kollej va litseylar boyicha oquv dasturlari ishlab chiqildi tegishli choratadbirlar belgilandi talim muassasalarini sport maktablarini malakali kadrlar bilan taminlashda guliston davlat universitetida ochilgan boshlangich talim va sporttarbiyaviy ishlar jismoniytarbiya va jismoniy madaniyat yonalishlari boyicha sirtqi bolimning muayyan orni bor sirdaryo viloyati adabiy muhitining yuksalishida sirdaryo haqiqati gazetaning tashkil etilishi munosabati bilan bu yerga yuborilgan bir guruh yozuvchi va jurnalistlarning tasiri katta boldi sirdaryo adabiyoti respublika adabiyotining tarkibiy qismi sifatida faoliyat korsatmoqda viloyatda ziyo nashriyoti tashkil etilgan mustaqillik yillarida onlab yosh iqtidorli shoirlar oz ijodi bilan viloyat sheriyat muxlislarga tanilib kelmoqda ozbekiston xalq shoiri tora sulaymon ozining dan ortiq sheriy toplamlari va dostonlari bilan ozbek adabiyotiga qissa qoshgan uning istar kongil hamqishlokdarim qorasoch va boshqa kitoblari adabiyot muxlislarining mulkiga aylangan shoira halima xudoyberdiyeva poeziyasining mavzui vatan dala bobodehqon ayol muhabbat mangulikdir ozimizning boglar ona seni sharaflayman qalbingga chorlaysan turkum sherlari oq olmalar chaman va boshqa sheriy toplamlarida insonning ruhiy dunyosi aks etgan ozbekistonda xizmat korsatgan madaniyat xodimi hamroqul rizo rizoqulov sirdaryoning meqnatkash kishilari matonatini kuylab adabiyotga kirib kelgan uning sirdaryo qasidasi chol qaldirgochi umid karvonlari sheriy toplamlari ogirlangan bolalik oyning on beshi yorug qissalari oz muxlislarini topgan shoira hayotxon ortiqboyeva hajvchi adib jora umarqulov va boshqa ijodkorlar sirdaryo vohasining mustaqillik yillaridagi kamolotini sirdaryoliklarning ijodiy mehnatini oz asarlarida aks ettirmoqdalar adabiyotshunos anqaboy quljonov ravshanbek maxmudov umrzoq oljaboyev kabi olimlarning bir qancha asarlari nashr etilgan sirdaryo viloyatida ozbekiston ijodiy uyushmalari yozuvchilar rassomlar memorlar jurnalistlar va boshqalar ning viloyat tashkilotlari faoliyat korsatadi sirdaryo viloyatida viloyat gazeta sirdaryo haqiqati sirdarinskaya pravda tuman gazeta shahar gazeta guliston yangiliklari gulistanskiye novosti yangiyer tongi shirin sadosi baxtnoma yildan chiqadi viloyatda shuningdek tarmoq xususiy gazeta yogdu plyus yildan chiqadi jurnal universitet axborotnomasi yildan chiqadi nashr etiladi sirdaryo viloyatida dastlabki radioeshittirishlar yildan boshlangan viloyat radiosi oyiga soat min hajmida eshittirishlar beradi shuningdek ozbekiston radiosining birinchi ozbekistan kanalida radioeshittirishlar retranslyasiya qilinadi memoriy yodgorliklardan viloyat hududida sharof rashidov tumanidagi sardoba asr saqlanib qolgan sardobaaagch rasmga q betlar orasidagi sirdaryo viloyatining tabiiy va iqtisodiy ran pli haritasiga q surxondaryo viloyati ozbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat yil martda tashkil etilgan yil iyundan surxondaryo okrugi bolgan yil yanvarda qashqadaryo viloyati bilan qoshilgan yil fevralda qaytadan tashkil qilindi respublikaning janubisharqida surxon sherobod vodiysida joylashgan viloyat nomi vohadan oqib o'tuvchi surxon fors tojik qizil daryosi nomidan kelib chiqqan janubidan amudaryo boylab afgoniston shimoliy shimoli sharq va sharqdan tojikiston janubi garbdan turkmaniston shim garbdan qashqadaryo viloyati bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi ming kishi yil oktyabr holatiga kora tarkibida tuman angor bandixon boysun denov jarqorgon muzrabot oltinsoy sariosiyo termiz uzun sherobod shorchi qiziriq qumqorgon shahar boysun denov jarqorgon termiz shargun sherobod shorchi qumqorgon ta shaharcha ta qishloq aholi punktlari mavjud markazi termiz shahri surxondaryo viloyati relyefi tog va tekisliklardan iborat shim dan janubga qiyalanib va kengayib boradi toglardan oqib tushadigan kopdankop daryo va soylar dara hosil qilgan surxondaryo va sheroboddaryo oqib otadigan tekislik shimoliy garb va sharqdan baland hisor tizmasi eng baland joyi m va uning tarmoqlari boysuntog kohitangtog bobotog bilan oralgan yana bir kozga koringan joylaridan biri angor tumanidagi qoraqir qishlogidir qishloq oz polvonlari hamda sabzavotchilik mevachilik hamda chorvachilikda eng ilgor xisoblanadi qishloq hamda mahallaning gullab yashnashiga ulkan xissa qoshgan mahalla oqsoqoli chorshanbiyev begam bobo tumanining kozga koringan jonkuyarlaridan biridir toglar asosan yuqori paleozoy va mezozoy davrlari jinslaridan tekislik qismi esa tortlamchi davr yotqiziklardan tarkib topgan bu yerda neotektonika jarayonlari davom etmoqda tevarak atrofdagi toglar kotarilib botik chokib bormoqda toglar bilan tekislik orasida adir va tog oldi zonasi joylashgan toglar shim sovuq havo oqimlarini tosib turishi natijasida subtropik osimliklar ostirish uchun qulay iqlim sharoiti vujudga kelgan tog zonasi va adirlarda asosan galla yetishtiriladi chorva uchun yozgi yaylov mutlaq bal m bolgan surxonsherobod tekisligida paxta ekiladi bog tokzorlar barpo qilingan janubiy qismi keng qumliklar bilan qoplangan foydali qazilmalardan neft va gaz xovdog kakaydi lalmikor amudaryo boyi tekisliklari toshkomir shargun hisor boysun kohitang toglarining etaklari polimetall sangardak osh tuzi xojaikon konlari bor gips granit argillit kabi qurilish materiallari mineral suvli buloq kop tekislik qismining iqlimi quruq subtropik yozi jazirama issiq va uzoq qishi iliq va qisqa yillik ortacha temperatura °° iyulning ortacha temperaturasi ° ° yanvarniki ° ° ozbekistonda eng issiq temperatura ham shu viloyat hududida kuzatilgan y iyunda termizda ° issiq bolgan bazi yillari qish ancha sovuq ° va hatto undan ham past yil davomida bulutsiz kunlarning kop bolishi va quyosh nurining tik tushishi effektiv tralar yigindisi yuqori bolishiga olib keladi ° dan yuqori trali kunlar tekislik qismida kun davom etadi bu esa viloyatda eng issiqsevar ekinlar shakarqamish ingichka tolali paxta va mevalar yetishtirishga imkon beradi viloyat toglar orasidagi berk botikda joylashganidan bu yerda yogin kam viloyatning jan tekisliklarida yiliga mm hisor toglari yon bagirlarida mm yogin yogadi yoginning asosiy qismi qish va bahorda tushadi garbiy janubi garbiy va shimoli sharqiy shamollar kop esadi viloyatning janubi sharqiy qismida esadigan afgon shamoli iqlimga salbiy tasir etadi viloyatning asosiy suv arteriyalari surxondaryo va sheroboddaryo hamda ularning qoratogdaryo topolondaryo sangardakdaryo xojaipok kabi irmoqlari tog qor va muzliklaridan yogindan toyinadigan bu daryolar viloyat hududining shim qismi tog va tog oldi zonalarinigina suv bilan taminlay oladi janubidagi keng tekisliklarda doimiy suv tanqisligi kuzatiladi yer osti artezian suvlaridan tobora keng foydalanilmoqda yillarda uchqizil yillarda janubiy surxon va degrez suv omborlari jarqorgon gidrotuguni qurildi hazorbog daytolak qumqorgon zang kanallari sherobod amuzang mashina sugorish kanallari barpo etildi tuprogi tekisliklarda taqirsimon va shorxok och boz tuproklar tog yon bagrida turli xil boz tuprokdar osimliklar dunyosi ham tabiiy sharoiti bilan bogliq janubidagi ekin ekilmaydigan qumloq joylarda qandim oq saksovul cherkez taroqbosh yaltirbosh yantoq butasimonlar daryo boylarida yulgun jiyda turangil terak savagich qiyoq qamish adir va toglarning pastki yon bagirlarida bir yillik efemerlar lolaqizgaldoq nixatak m balandliklarida efemerlar bilan birga archa pista qayin tol yongoq olma zarang ormonlari uchraydi bobotog tizmasi yon bagirlarida respublikaning eng yirik tabiiy pistazorlari joylashgan baland tog zonasi subalp va alp otloklari bilan band hayvonot dunyosi ancha boy buri tulki chiyabori ayiq jayran qobon yovvoyi echki arhar toqaylarda bugu toqay mushugi kalamush qoshoyoq yumronqoziq korsichqon gekkon kaltakesagi kozoynakli ilon kobra oq ilon jayra qushlardan ular tog kurkasi qirgovul mayna qaldirgoch goz ordak sofitorgay chil kaklik bor daryo va suv omborlarida har xil baliq kop surxondaryo viloyati hududida surxon davlat qoriqxonasi joylashgan aholisi asosan ozbeklar shuningdek tojik rus turkman qozoq va boshqa millat vakillari ham yashaydi aholining ortacha zichligi kmga kishi shahar aholisi ming kishi qishloq aholisi ming kishi yaqin otmishda viloyat iqtisodiyotida qishloq xojaligi yetakchi mavqeda edi keyingi davrda yangi tarmoqlar vujudga keldi viloyatning tabiiy geografik orni qulay mehnat resurslari ham yetarli sanoatining yetakchi tarmoqlari paxta tozalash paxtani qayta ishlash korxonalaridir yirik sanoat korxonalari jarqorgonneft boshqarmasi sherobod keramika badiiy buyumlar denov yogekstraksiya sariosiyo tosh saralash zavodlari shorchi un kombinati jarqorgon yigiruvtoquv termiz tikuvchilik f kalari shargun komir xojaikon tuz konlari korxonalari va boshqa surxondaryo viloyatida ga yaqin qoshma dan ziyod kichik va xususiy korxona ishlab turibdi jumladan afgoniston bilan hamkorlikda tashkil etilgan xalq istemoli mollari ishlab chikariladigan namaf va afroz surxonteks va boshqa qoshma korxonalari faoliyat korsatmoqda hindiston termiz farmed qoshma korxonasida mahalliy giyohlar asosida doridarmon turkiya termiz polat qoshma korxonasida milliy gilamlar paloslar tayyorlanadi tumanlarda qishloq xojaligi mahsulotlari qayta ishlanadigan kichik korxonalar sexlar tashkil etilmoqda qishloq xojaligining asosiy tarmoqlari paxtachilik gallachilik bogdorchilik pillachilik limonchilik tog etaklarida lalmikor dehqonchilik asosan bugdoy va arpa bilan shugullaniladi ozbekistonda eng kop ingichka tolali paxta surxondaryo viloyatida tayyorlanadi viloyatning togoldi tumanlarida bogdorchilik va tokchilik rivojlangan chorvachilikda qoramol qoy qorakol va hisor qoylari echki yilqi parranda quyon boqiladi jahon moyna va teri auksionlarida juda qadrlanadigan surxon suri qorakol terisi yetishtiriladi dehqonchilikda foydalanadigan yerlar maydoni ming ga shundan sugoriladigan yerlar ming ga shu jumladan ming ga yerga paxta ming ga yerga don ekinlari ming ga yerga sabzavot ming ga yerga poliz ming ga yerga kartoshka ming ga yerga yem xashak ekinlari ekiladi ming ga yer kop yillik daraxtzorlar ming ga yer mevazor ming ga yer tutzor ming ga yer tokzorlar bilan band ming ga yerni yaylovlar egallagan yerning meliorativ holatini yaxshilash maqsadida kollektordrenaj tarmoklari qurilgan viloyatda shirkat fermer xojaliklari bor viloyat jamoa va shaxsiy xojaliklarida ming qoramol shu jumladan ming sigir ming qoy va echki ming parranda ming ot boqiladi viloyatda temir yo'l transportining salmogi katta surxondaryoda dastlabki temir yo' yilda kogon termiz qurilgan bu viloyatni boshqa regionlar bilan boglaydigan dastlabki muhim yol boldi yilda km li termizdushanba temir yo'lni qurishga kirishildi bu yolning qurilishi termizni orta osiyoning yirik shaharlari toshkent va dushanba bilan bogladi yilga kelib surxondaryo viloyatini tojikistonning jan tumanlari bilan boglovchi termizqorgontepa yavan temir yo'ini qurishga kirishildi guzor boysun qumqorgon temir yolning qurilishi yakunlanmoqsa amudaryo ustidan hayraton temir yo' koprigi qurilgan viloyat hududidan moskva dushanba ashxobod dushanba temir yo'llari otgan termiz toshkent termiz amuzang termiz sariosiyo termiz boldir yonalishlarida poyezdlar kdtnaydi shuningdek termiz orkali dushanba astraxon dushanba konibodom qorgontepa konibodom kolob astraxon yonalishlarida poyezdlar qatnaydi viloyatdagi temir yollarning uz km viloyatning ichki transport aloqalarida avtomobil yolining ahamiyati juda muhim surxondaryo viloyatidagi qattiq qoplamali avtomobil yollarning uz ming km viloyatning asosiy avtomobil yoli katta ozbekiston trakto avtomobilda mamlakatlararo yuk tashish xizmati korxonasi yuklarni qoshni afgonistonga yetkazib bermoqda surxondaryo viloyatining yirik shaharlari termiz va denov dan bir qancha xorijiy mamlakatlar va ozbekistonning ichki tumanlariga avtomobil transporti qatnaydi termiz qarshi termiz hayraton afgoniston termiz dushanba termiz toshkent denov qarshi denov shahrisabz denov guzor denov urganch denov samarqand yonalishlari shular jumlasidan surxondaryo viloyatida respublikada yagona bolgan termiz dare porti joylashgan termiz va sariosiyoda aeroport bor termiz aeroportidan toshkent moskva ashxobod olmaota samarqand namangan buxoro andijon va boshqa yonalishlarda yolovchilar tashuvchi samolyotlar qatnovi yolga qoyilgan surxondaryo vodiysi ilk ibtidoiy odamzod makon topgan joy sifatida tariflanadi boysun tizmalaridan orta paleolit davriga mil av ming y liklarga oid ibtidoiy odam manzillarining qoldiklari topilgan surxondaryo toglarida tosh davrining songgi bosqichiyuqori paleolitga mil av ming yilliklar doir topilma ham kup shulardan biri teshiktosh unguridan qazib olingan yashar bola suyaklaridir antropolog m m gerasimov tomonidan qiyofasi tiklangan ushbu topilma neandertal odam nomi bilan mashhur bolib ozbekistonning umuman orta osiyoning hozirgi zamon odami kromanon shakllangan mintaqaga taallukli ekanini isbotlashga dalil boldi vohada qad madaniyatga mansub ayritom dalvarzintepa xolchayon undan keyingi davrlarga oid sopomitepa mirshodi molali kampirtepa jarqorgon bolaliktepa va boshqa arxeologik yodgorliklar topilib organildi kohitang toglarida aniqlangan zarautsoy qoyatosh rasmlari mezolit yoki neolit davriga tegishli zarautsoydagi gor shiftlari va devorlarida oxra boyogi yordamida rayem chizilgan rasmlarning asosiy qismi yovvoyi buqalarni sehrjodu yoli bilan ovlash manzarasini aks ettiradi mil av ming yillikning yarmida hozirgi ozbekiston jan ga amudaryo sol sohilidan kelgan qabilalar kohitang va boysun togoldi xududlarini ozlash tirib sopollitepa jarqoton molalitepa aholi manzilgoxlariga asos soldilar mil av yillarda viloyat hududi makedoniyalik iskandar tomonidan bosib olingan keyinchalik salavkiylar davlati tarkybiga kirgan orta asrlarda buyuk ipak yulinang bir tarmogi surxondaryo termiz orqali otgan kushon podsholigi hududiga kirgan dalvarzintepa va xolchayonda otkazilgan arxeologik qazishmalar eski termizdan topilgan budda ibodatxonalari shaharlarning naqadar rivojlanganligini korsatadi bu davrda hunarmandchilik va qishloq xojaligi ning taraqqiy topishi tovarpul munosabatlarining rivojlanishi memorchilik monumental haykaltaroshlik rassomlik va boshqa sanatlarning yuksalishi kuzatiladi surxondaryo viloyatining hozirgi qududi asrlarda kushonlar davlati parchalanib ketgach eftaliylar davlati asrlarda tohariston tarkibida keyin turk hoqonligi qol ostida boldi surxon vodiysidagi olimlarning kopchiligi termiziy taxallusi bilan nom chiqarganlar ular tarix geog falsafa huquqshunoslikka oid asarlari bilan tanilgan alhakim attermiziy shahobuddin sobir termiziy muhammad ibn hamid termiziy abu bakr varrok termiziy va boshqa allomalar shu vohadan yetishib chiqqanlar surxondaryo viloyatida mashhur sanatkorlar baxshilar xalq artistlari rassomlar voyaga yetgan viloyatda oquv yilida umumiy talim maktabi internat maktabi mehribonlik uyi litsey gimnaziyada ming oquvchi talim oldi yilda aksels xalqaro tashkilotining oqishga alochilik dasturi tanlovida viloyatning golib chiqqan oquvchilari oqishni xorijda davom ettirmoqdalar yilda ham talim sohasidagi xalqaro hamkorlik ishlari davom ettirilib ayreks xalqaro tashkilotining butun olam sizning sinfingizda tanlovida termiz tumani oquvchilari respublika golibi bolishdi surxondaryo viloyatida ozbekiston xalq rassomi rozi choriyev ozbekistonda xizmat korsatgan sanat arbobi mansur ravshanov ozbekiston xalq baxshilari sh boltayev va a poyonoye ozbekistonda xizmat korsatgan madaniyat xodimi a ibroqimov ozbekistonda xizmat korsatgan artistlar g ravshanova r mamataliyev h oripov m maxmudova a narzullayev y mirqurbonov s qosimova n allanazarovlar voyaga yetganlar viloyatda boysun bahori halqaro folkloretnografik festivali otkazilib boriladi yilda alpomish dostonining yilligi yilda termiz shahrining yilligi xalqaro miqyosda nishonlandi viloyatda kasalxona orin poliklinika ambulatoriya va boshqa tibbiy muassasalar ayollar konsultatsiyam bolalar poliklinikasi va xonalari qishloq vrachlik punkta feldsherakusherlik punkti qishloq uchastka kasalxonasi qishloq vrachlik ambulatoriyasi mavjud ushbu tibbiy muassasalarda ming vrach har ming aholiga vrach ming orta tibbiy xodim ishlaydi davlat dasturiga asosan viloyatda davlat shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi termiz bolimi orin va barcha tuman markaziy kasalxonalari qoshida uning bolinmalari orin tashkil etilgan gamda zaruriy tibbiy va texnik jihozlar bilan taminlangan viloyat sogliqni saqlash boshqarmasi oz faoliyatida aqshning projekt xoup karelift interneyshnl kauntepart interneyshnl tashkilotlari bilan uzviy aloqalar boglagan orta osiyo xalqaro taraqqiyot agentligi yusaid tomonidan viloyat sogliqni saqlash boshqarmasi sistemasidagi tashkilotlar va nodavlat tashkilotlari bilan hamkorlikda yangi dasturni rivojlantirish giyohvandlikka qarshi kurash sil kasalligini davolash va uni oldini olish boyicha ishlar amalga oshirilmoqda viloyatda tashkil etilgan nodavlat muassasalar soni ta surxondaryo viloyatida xonjiza dam olish uyi jayranxona uchqizil balneologik kurorti bolalar revmatologiya sanatoriylari denov tumanidagi hazorbog sanatoriysi ishlab turibdi surxondaryo viloyati sportchilari sportning koplab turlari boyicha har xil darajadagi musobaqalarda ishtirok etmoqda kurash dzyudo voleybol futbol tennis boks va boshqalar surxondaryodan kurash boyicha jahon va osiyo chempioni hakim attermiziy prezident sovrini uchun xalqaro turnirlar golibi toshtemir muhammadiyev xalqaro hakim attermiziy turniri goliblari orol torayev rustam ergashev erali mamarasulov bir qancha xalqaro turnirlar golibi antaliya musobaqasi jahon chempioni mahtumquli mahmudov dzyudo boyicha osiyo chempioni kurash boyicha xalqaro turnirlar golibi abdulla tangriyev kabi mashhur sportchilar yetishib chiqqan surxondaryo viloyatida zamonaviy sport inshootlaridan kurash saroyi stadion delfin suv havzasi alpomish sport majmui turli darajadagi xalqaro musobaqalar otkaziladigan tennis korti mavjud surxondaryo viloyatida bolalar va osmirlar sport maktabi faoliyat kursatadi surxondaryo qadimdan shoir va ulamolar baxshilar toplangan vohalardan biridir bu zaminda xalq ogzaki ijodi va yozma adabiyot rivojlanib kelgan alpomish dostoni yaratilgan makon sifatida shu vohada bayram qilinishi dan ortiq termiziy dan ortik chagoniy taxallusi bilan ijod qilgan allomalarning ilmiy adabiy merosi buni toliq isbotlaydi eski termizda islom nazariyotchisi muhaddis alhakim attermiziy yashab ijod kilgan ilal ashshariat va xatm ulasliyot asari islom nazariyotchilari tomonidan eng kop eslanadigan kitoblardan biri boshqa muhim asarlari kitob annahi yoriqnoma kitobi kitob alfuruh ollohdan qorquvchilar haqida kitob navroznomai xoja hakim termiziy u abu ali aljuzjoniy abu bakr varroq va boshqa mashhur olimlar ustozidir andalusiyalik yirik islomshunos muhyiddin ibn alarabiy ozini hakim termiziyning shogirdi deb hisoblagan surxondaryo viloyatida yashagan mashhur muhaddis imom termiziy hadislarni toplab bir qancha asarlar yaratgan aljomi assahih yoki sunani termiziy kitob alilal kitob azzuxd va boshqa shular jumlasidandir u imom buxoriyning mashhur shogirdi va izdoshi hisoblanadi surxondaryoning oltinsoy hududida tasavvuf ilmining pirlaridan bolgan sofi olloyor xojaipok oma asl nomi abdurahmon bin avf abu alkurayshiy azzuhriy sayd ibn vaqqos mavlono zohid xalifa bobo kabilarning xoklari bor surxon vohasida asrlarda yashab otgan daqiqiy farruhiy adib sobir termiziy kabi yirik shoirlar mashhur chingiz bosqini tanazzulidan keyin asrlardan yana termiziy taxallusi bilan bir turkum shoirlar paydo boddi ular umar attermiziy assufiy mavlono qudsiy termiziy maxjub xoja samandar termiziy abdulloh termiziy taqiy termiziy sofi olloyor va masiho boysuniylar edi vohaning qad sherobod dosshonchilik maktabidn ozbek dostonchiligining mashhur ijrochilari yetishib chiqqan ayni shu maktab nurota va bulungur dostonchilik maktablariga ham ijobiy tasirini otkazib turgan asrda bu maktabdan bobo shoir qosim oqinlar asrda olim baxshi xoler baxshi niyozali baxshi sherna baxshilar asrda esa shotora baxshi mardonakul baxshi mamarayim baxshi boriboy baxshi ahmedov yusuf otagan ogli chorsham baxshi rahmatulla ogli toshmurod baxshi xushboq baxshi mardonaqul ogli qora baxshi shoberdi baxshi boltayev boboraxim bahshi mamarayim ogli abdunazar baxshi shodmon baxshilar yetishib chiqqan bulardan eng istedodlilari alpomish va gorogli turkumidagi dostonlarni mukammal biladigan bobo shoir sherna baxshi mardonaqul avliyoqul ogli va chorsham baxshi rahmatulladir surxondaryo viloyatida ozbekiston ijodiy uyushmalari yozuvchilar rassomlar memorlar jurnalistlar va boshqalar ning viloyat tashkilotlari faoliyat korsatadi surxondaryo viloyatida viloyat gazeta tuman gazeta chiqadi viloyatda shuningdek tarmoq va ta xususiy gaz nashr etiladi jami nomdagi gaz chop etiladi birinchi radioeshittirishlar yildan boshlangan viloyat radiosi kuniga soatlik xajmda eshittirishlar beradi yil fevraldan boshlab surxondaryo viloyati radiotelevideniye uzatish markazi muassisligidagi surxon sadosi radiosi faoliyat korsatadi har kuni soatlik radioeshittirishlar tayyorlanib efirga uzatilmoqda noyabr oyidan surxondaryo radiosi qoshida yangi asr radiostudiyasi faoliyat korsata boshladi kuniga soat eshittirishlar tayyorlanib efirga uzatiladi viloyatda davlat va tarmoq va nodavlat televideniyelari mavjud yildan buyen faoliyat korsatayotgan surxondaryo viloyat teleradiokompaniyasining kunlik korsatuvlari ortacha soatni tashkil etadi viloyatdagi tarixiy yodgorliklardan tasi arxeologiya tasi memoriy tasi monumental sanati yodgorliklaridir termiz shahrining y lik yubileyi munosabati bilan yillarda viloyatdagi bir kancha tarixiy obidalar va arxeologik yodgorliklarda tamirlash ishlari olib borildi surxondaryo viloyatidagi yodgorliklar ozining qadimiyligi bilan mashhur xuroson memorlik ananalarida qurilgan mashhur jarqorgon minorasi yillar sulton saodat majmuasi asr asrlar denovdagi chagoniyon davlati qalasi qoldiqlari asr hakim attermiziy majmuoti asrlar eski termizdagi zurmala minorasi krldikdari asr termiz atrofidagi kokildor xonaqohi asr va boshqa shular jumlasidan ozme jiddining betlari orasidagi surxondaryo viloyatining tabiiy va iktisodiy rangli haritasiga q nurislom toxliyev surxondaryo viloyati surxondaryo viloyati ozbekistonning eng janubiy qismida joylashgan bolib uning hududi quruq suptropik iqlimiy mintaqaga togri keladi viloyat hududini °'  °' shimoliy kenglik va °' °' sharqiy uzunlik chiziqlari kesib otadi viloyat hokimi yilning iyunidan etiboran normomin choriyev surxondaryo ozbekistonning siyosiy mamuriy ijtimoiy hayotida alohida orin tutadigan regiondir u ozbekistonning iqtisodiy rayonlaridan biri tarzida etirof etilgan surxondaryo viloyatining tarkibi mamuriy jihatidan davrlar osha ozgarib turgan jumladan surxondaryo viloyatining hududi asrning boshida mamuriy va siyosiy jihatdan buxoro amirligi qaramogida bolgan u dastlab yilda ozbekiston respublikasi tarkibida tuzilgan viloyatlarning biri bolgan biroq tez orada u buxoro viloyati tarkibidagi surxondaryo okrugi ga aylantirilgan yil mart kuni ozbekiston oily kengashining qarori bilan surxondaryo viloyati tarzida qayta tuzilgan sobiq ittifoqning regionlardagi ichki tabiiy va iqtisodiy shart sharoit hamda imkonyatlarni hisobga olmasliklari oqibatida surxondaryo va qashqadaryo viloyatlri yilning yanvarida qoshib yuborildi bir biridan tabiiy resurslar va iqtisodiy imkoniyatlari jihatidan katta farq qiladigan bu regionda ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish va rivojlantirish bir xil kechmadi viloyatning janubiy  surxondaryo qismining xalq xojaligi taraqqiyotiga markazdan uzoqlik salbiy tasir korsatib turadi ozbekiston hukumati va iqbolini belgilash tashkilotlari mamuriy bolinishdagi bu xatoni tuzatish maqsadida yil fevralida surxondaryo viloyati mamuriy jihatidan tumanni birlashtiradi ular tumanlaridir viloyatda ta yirik shahar bor ular termiz viloyatning mamuriy markazi va denov viloyatning sanoatlashgan markazi dir viloyatda shahar kengashi va kasaba kengashi mavjud bolib ular mamuriy jihatidan tuman hokimliklariga qaraydi surxondaryo viloyatining chekka va ayni bir paytda janubiy geografik orni uning boshqa viloyatlarga nisbatan koproq xorijiy davlatlar bilan chegaralanishini taqozo qilgan surxondaryo viloyati surxon  sherobod vodiysida joylashgan bolib u yaqin xorijiy davlatlar tojikiston bilan shimol shimoliy sharq va sharq tomondan hamda turkmaniston bilan garb tomondan uzoq xorijiy davlat afgoniston bilan esa janibiy tomondan amudaryo ozani orqali chegaralanadi shuningdek viloyat baland toglar orqali ozbekistonning qashqadaryo viloyati bilan ham katta masofaga chegaralanadi bu chegaraning sarhad chizigi ozbekistonning eng baland togi  hisor tog tizmasining qirralariga togri keladi dunyo osmoni deb nom olgan pomir togiga mansub bolgan hisorning qudratli devor tarzida chozilgan tizmalari viloyatning qashqadaryo orqali bolgan bu chegarasi shimolroqda chaqchar va boysun tog suvayrigichi songra janubiy garbda shorob botigining boshlangich nuqtasi suvsiz tog va kohitangning shimoldagi qirrasi orqali otadi viloyat hududi egri chizilgan uchburchakni eslatadi uning olchamlari shimoldan janubga km garbdan sharqqa esa km ga choziladi viloyatning tomonidan toglar bilan oralgan chegarasi janubiy tomonga ochiq unug janubdagi amudaryo ozani orqali afgonniston davlati bilan otgan chegarasi esa daryo ozaniga kora goyat egri bugridir surxondaryoning garbiy va shimoliy garbiy checara chiziqlarida joylashgan baland toglar viloyatda ozgacha iqlimiy sharoit hosil qiluvchi omillardandir janubiy chegaradagi ochiqlik esa shimoliy shimoliy garbiy havo oqimlarining viloyat hududiga kirib kelishi uchun darvoza hisoblanadi viloyat iqlimi subkontinental qishi iliq yozi issiq va quruq boladi yozda kunduzi harorat darajagacha etadi viloyat janubida havo namligini keskin tushirib yuboradigan quruq janubi  garbiy shamollar esadi viloyatning tabiatga tabiiy landshaftiga uning iqlimi suv resurslari tuprog osimliklar va hayvonot dunyosi holatiga uning geografik orni ayniqsa chegara qismidagi toglar tasir korsatib turadi shuningdek viloyatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga chegaradosh davlatlar bilan aloqaning tasiri kuchli ayniqsa afgoniston bilan amudaryo porti va amudaryo temir yoli va ayni paytda avtomobil yoli koprigi orqali olib borilayotgan mingdan ortiq osiyo va avropo davlatlarining iqtisodiy texnikaviy savdo sotiq aloqalari hamda tojikiston bilan termiz dushanbe termiz yovon temir yol va avtomobil yollari orqali olib borilayotgan aloqa viloyat ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotga ota kuchli tasir korsatib turadi viloyat hududining kolami ming kv km u ozbekiston hududining   ni tashkil qiladi surxondaryo egallagan maydonning kattaligi jihatidan ozbekiston viloyatlari ichida salmoqli orinda turadi yani surxondaryoning hududi xorazm viloyatlnikidan andijonnikidan namangannikidan fargonanikidan sirdaryonikidan marta kattadir xorijiy davlatlarga qiyosda jumladan uning hududi kiprnikidan quvaytnikidan litvanikidan singapurnikidan marta katta shuningdek surxondaryoning hududi markaziy amerikadagi yamayka davlati ming kv km ga deyarli teng xorazm viloyati  ozbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat yil fevraldan yil yanvargacha xorazm okrugi yil yanvarda tashkil etilgan umumiy maydoni  kvadrat kilometr iqlimi kontinental ortamiyona sovuq qish va quruq issiq yoz boladi viloyat aholisi kishi zero taxminan foizi chet qishloq joylarda yashaydi viloyat ta mamuriy tumanga ajratilgan mamuriy markazi urganchdir urganch aholisi kishi viloyatning boshqa katta shaharlari  xiva va pitnak viloyatda ta xorijiy investitsiyali qoshma korxona faoliyat yuritadi ular byudjeti yilda million aqsh dollarini tashkil etdi viloyat iqtisodiyoti paxtani qayta ishlash va oziq ovqat sanoatiga asoslangan kop sonli paxta tozalash zavodlari neft qazib oladigan va ipak yigiradigan fabrilar toqimachilik va vinochilik korxonalari va hokazo bor shuningdek qurilish materiallarini ishlab chiqarish taraqqiy etgan xiva gilam fabrikasida tayyorlangan gilamlar butun dunyoga mashhur mashinasozlik va toqimachilik tarmoqlari rivojlanib bormoqda mahalliy qishloq xojaligining asosiy yonalishi  albatta paxtadir boshoqlilar ayniqsa guruch etishtirish songgi bir necha yilda keskin oshdi shuningdek koplab bog va uzumzorlar qovun va qovoq plantatsiyalari bor kartoshka dalalari butun viloyatni qamrab olgan shakar tozalash zavodi qurilishi rejalashtirilmoqda viloyat iqtisodiy jihatdan osishga tayyor ushbu sohalarga etibor qaratilsa quyidagilarga erishish ehtimol qilinmoqda paxta ipak xom asholsi va boshqa mahalliy zaxiralardan foydalanadigan mavjud korxonalarni tamirlash texnik zamonaviylashtirish va kengaytirish paxta tolasini qayta ishlash jarayonini yaxshilash va oshirish ip gazlama paxta yigiruv ipi va gilamlar tayyorlash va eksport qilish zarur mavjud oziq ovqat sanoati tarmoqlarini yangilash va yangilarini ayniqsa mevalar uzum sabzavot qovun va qovoq bilan bogliq korxonalarni tashkil etish gosht sut mahsulotlariga asoslangan korxonalar kengaytirilishi kerak orab joylash uskunalarini ishlab chiqarish idish materialarining yetishmasligi  eksportga moljallangan tomat pastasi osimlik yogi turli turdagi jem va marmeladlar ishlab chiqarish yolida jiddiy tosiq bolmoqda ushbu loyihalarni amalga oshirish uchun viloyatga xorijiy investitsiyalar korinishida qariyb million aqsh dollari zarur xorazm viloyati temir yollari umumiy uzunligi km dan ortiq viloyat rossiyaning yevropa qismi va kavkaz bilan temir yol orqali boglangan yollarning umumiy uzunligi  km shoh kochalar km masofaga yaslangan viloyat aviareyslari xorazmni butun markaziy osiyo shuningdek rossiya mintaqalarining katta qismi va mdh bilan birlashtiradi xiva  xalqaro sayyohlikning katta markazi yilda xiva ozining yilligini nishonladi xiva atrofida sayyohlikni yanada rivojlantirish uchun kop ishlar qilindi respublikaning shimoli garbida amudaryo quyi oqimining chap sohilida shimoliy va shimoli sharqdan qoraqalpogiston respublikasi janubiy va janubi garbdan turkmaniston janubi sharqdan buxoro viloyati bilan chegaradosh tarkibida qishloq tumani bogot gurlan urganch xiva xonqa shovot yangiariq yangibozor qoshkopir hazorasp va tuproqqala shahar urganch xiva pitnak shaharcha gurlan xonqa chalish shovot yangibozor qoshkopir hazorasp qishloq fuqarolari yigini bor markazi  urganch shahri viloyat chol zonasida xorazm vohasining garbiy qismida ortacha m balandlikda joylashgan relyefi pasttekislikdan iborat amudaryo qad deltasining bir qismi bolib daryo yotqiziqlaridan tashkil topgan qoraqum choliga tutashgan garbiy va janubi garbiy qismi qum bilan qoplangan foydali qazilmalardan ohaktosh qum gil va boshqa qurilish materiallari bor iqlimi keskin kontinental qishi motadil sovuq qor kam yogadi yanvarning ortacha tempaturasi ° eng past temperatura ° yozi issiq quruq iyulning ortacha temperaturasi ° eng yuqori tempatura ° vegetatsiya davri kun yiliga mm yogin tushadi asosan mart aprel oylarida yogadi shimoliy va shimoli sharqiy shamollar esadi yagona daryosi  amudaryo viloyat hududida keng vodiy boylab oqadi qirgoqlari past shu sababli toshqin bolib turadi toshqinga qarshi dambalar qurilgan amudaryo suvidan yirik kanallar yerdamida ekinlarni sugorishda foydalaniladi viloyat janubida mayda shor kol botqoqlik va shorxok kop tuproqlari amudaryoning allyuvial yotqiziqlaridan tashkil topgan daryo vodiysida otloqi otloqibotqoq tuproqlar garbida qumliklar uchraydi sugoriladigan yerlarda asosan boz tuproq bolib kuchli shorlangan viloyat hududining asosiy qismi haydaladigan yerlar amudaryo qirgoqlaridagi toqayzorlarda terak tol jiyda yulgun kandir qumliklarda saksovul va boshqa osimliklar osadi yovvoyi hayvonlardan asosan kemiruvchilar sudraluvchilar toqayzorlarda toqay mushugi chiyabori qushlardan torgay ordaklar kulrang goz oqqush birqozon baliqchi dehqonchumchuq qizilishton zargaddoq va boshqalar bor suv havzalarida ondatra va nutriya iqlimlashtirilgan aholisi asosan ozbeklar   shuningdek turkman rus qozoq tatar koreys qoraqalpoq va boshqa millat vakillari ham yashaydi aholining ortacha zichligi km ga kishi shaharliklar ming kishi qishloq aholisi ming kishi otmishda xorazmda yashovchi ozbeklar qabilalari bir necha etnik guruhlar bolib ular abulgoziy bahodirxon tomonidan guruh top ga bolingan har bir guruhga qabila guruhga uygur va nayman siga qongirot va qiyot siga nukuz va mangit siga qangli va qipchoqlar birlashtirilgan shuningdek bir necha qabila qoldiqlari jaloyir kenagas dormon yuz ming shix katagon va ayrim etnik guruxlar alieli xojaeli va sayidlar mavjud bolgan amudaryodan suv oladigan kanallar va sugoriladigan yerlarning katta qismi shu qabila va uruglarga taqsimlab berilgan va ular astasekin otroqlashib dehqonchilik bilan shugullanganlar qolgan guruxlar xorazmda juda kam bolib bular qongirotlar va boshqalar viloyatning gurlan va shovot tumanlari mangitlar gurlan tumani va shovot tumani anbarmanaq da qiyotlar shovot tumanida qipchoqlar urganch shovot va qoshkopir tumanlari dormonlar urganch va shovot anbar manaq tumanlarida xidireli urganch va xivada tama xonqa va bogot tumanlarida joylashgan xorazm viloyati iqtisodiyotida qishloq xojaligi bilan birga sanoat ham salmokdi orinni egallaydi paxta tolasi kalava ip gilam oziq ovqat mahsulotlari mashina uskunalari eksport qilinadi viloyatda paxta tozalash sanoati rivojlangan barcha tuman markazlari va urganch shahrida paxta tozalash zavodlari bor gurlan bogot xonqa urganch xiva va hazoraspda toqimachilik pillakashlik tikuvchilik xivada gilam fabrikasi xiva gilami aksiyadorlik jamiyati ishlab turibdi faoliyat korsatayotgan jami korxona va tashkilotlar ta mikrofirmalar soni dan ziyod viloyatda qoshma korxona va ularning filiallari ishlab turibdi ozbekiston  turkiya bagat tekstil xorazm nurtop semurgsante xorazm tekstil memgilam ozbekiston  aqsh amerozindustriyes xiva malikasi nurlayt rahnamo hyp ozbekiston  germaniya unixo ozolmonxotelz xiva karpet ozbekiston britaniya xiva ozbekiston rossiya namunaagrofud ozbekiston  italiya meva ozbekiston ukraina kiyevxorazm ozbekiston  xitoy aziya tekstil ltd uzbekistan turkmaniston gayratxumoyun va boshqa shular jumlasidandir qishloq xojaligi asosini paxtachilik va gallachilik tashkil etadi polizchilik sabzavotchilik bogdorchilik chorvachilik pillachilik ham rivojlangan shirkat ijapa va xususiy fermer dehqon xojaliklari aksiyadorlik jamiyatlari faoliyat korsatadi viloyatda jami ekin maydoni ming ga shundan ming ga q h shirkatlari ming ga yer xususiy fermerlar ming ga yer dehqon xojaliklari ga tegishli umumiy yer fondining   haydaladi   yaylov otloq   bog va tokzor ormon va changalzorlar   ni tutzorlar   ni tashkil etadi jami ekin maydonining ming gektariga paxta ming gektariga don ming gektariga kartoshka ming gektariga sabzavot ekiladi don asosan bugdoy sholi yetishtiriladigan maydonlar kengaydi xorazm viloyati mamlakatda sholi yetishtirish boyicha orinda turadi viloyat jamoa va xususiy xojaliklarida ming qoramol shu jumladan ming sigir ming qoy va echki ming parranda boqiladi dan ziyod fermer xojaligi chorvachilikka ixtisoslashgan urganch xiva parrandachilik fabrikalari faoliyat korsatadi xorazm viloyatida paxtachilik ilmiy tadqiqot stansiyasining paxtachilikbedachilik zonal kompleks tajriba styasi urganch shahrida qoraqum ilmiy tadqiqot stansiyasi paxta navlarini tajriba qilish uchastkasi xiva tumanida mevali daraxtzorlar kochatzori ormon kochatzori urganch tumanida va boshqa bor xorazm viloyati orqali toshkent moskva dushanba moskva temir yol otgan urganch  toshkent yonalishida poyezdlar qatnaydi transport yoli uzunligi km amudaryo ustiga qurilgan hazorasp temir yol koprigi ishga tushirilib hazorasp yaqinida hazorasp  miskin  toshkent temir yol masofasi qisqardi koprik har sutkada poyezd ming avtomobil otkazish imkoniyatiga ega koprik strategik ahamiyatga ega viloyatdagi qattiq qoplamali avtomobil yollarining uz km xiva urganch yonalishida trolleybus qatnovi yildan yolga qoyilgan urganch xiva shaharlaridan toshkent samarkand navoiy buxoro nukus va boshqa shaharlarga avtobuslar katnaydi urganch sh xalkaro va mahalliy yonalishlar aeroportlaridan xorijiy davlatlar shu jumladan parij tokio munhen tel aviv moskva simferopol va boshqalar shuningdek toshkent nukus va boshqa shaharlar bilan muntazam aviatsiya aloqasi ornatilgan viloyat orqali orta osiyo  markaz buxoro  ural turkmaniston  rossiya xalqaro gaz magistral quvurlari otkazilgan ozbekiston respublikasi prezidenti islom karimovning tashabbusi bilan xorazm mamun akademiyasi qayta tiklandi pedagog kadrlar tayyorlashga ixtisoslashgan viloyat ped instituti   alxorazmiy nomidagi urganch universitetitl aylantirildi urganch davlat universiteti toshkent davlat tibbiyot institutning urganch filialida talaba talim oladi ozbekiston fa arxeologiya regional bolimi paxtachilik qoraqum ilmiy tadqiqot stansiyalari faoliyat korsatadi xorazm viloyatida xiva davlat ichan sala tarixiymemorlik muzeyqorikxonasi va uning filiallari jamoat kutubxonasi mln asar klub muassasasi madaniyat uylari va madaniyat saroylari ga yaqin madaniyat va istirohat bogi xorazmiy beruniy jaloliddin manguberdi avesto yodgorlik bogmajmualari orazibon avazxon doston folkloretnofafik xalq dastalari muborak yulduz navbahor xiva naqshlari ashula va raqs dastalari milliy dorbozlar guruhi koplab badiiy havaskorlik jamoalari bor ogahiy nomidagi viloyat musiqali drama va komediya teatri viloyat qogirchoq teatri xiva shahrida ishlab turibdi xorazm musiqiy hayoti xorazm vohasida qadimgidan yashab kelayotgan xalqlarning turmush tarzida muhim orin egallagan qadimgi xorazm hududidagi qoyqirilganqala tuproqqala qirqqizqala kabi istehkomlardan topilgan va asl nomlari saqlanmagan torli dutorsimon changkanora arfaga oxshash damli nay mizmar zarbli daf va nogoraga oxshash cholgu sozlarni ushlagan ayol va erkaklar tasvirlari tushirilgan tangalar va ganch haykalchalar bu voha musiqa sanatining ildizlari juda qad ekanligidan dalolat beradi asr boshidagi arablar istilosi oqibatida qadimgi xorazm madaniyati va sanati xarobalikka yuz tutib islom madaniyatining yangi ananalari taraqqiy eta boshladi xorazmiy beruniy abu abdullo ibn yusuf xorazmiy asr va boshqa olimlarning qomusiy asarlarini musiqaga bagishlangan qismlarida musiqani hisob ilmining tarkibiy bolagi va uni inson ruhiyatiga tasiri tariflanadi mafotix ululum asarida osha davrdagi mavjud cholgular ud changkanora qanun tanbur mizmar arganun nay surnaylarning nomlari keltirilgan osha davrda gurganjda cholgu asboblar yasovchi ustalar mahallasi bolgan muhammad xorazmshoh davrida mashhur sozanda ustod mahmud yusufbek dutoriy kabi sozandalar edda tanilgan asrda yashagan muhabbatnoma dostonining muallifi xorazmiy abdurahim hofiz xorazmiy ayniqsa alisher navoiyning sabai sayyor dostonida va boshqa klassik shoirlarning gazallarida osha davr maqomlari sozandalari va cholgulari yuksak did bilan tariflanadi shuningdek sanatkorlar homiysi sulton vayis uvays baxshilar piri oshiq oydinlar ham shu davrda yashaganlar muhammad rahimxon davriga kelib niyozjonxoja va uning shogirdlari mahdumjon qozi muhammadjon sandiqchi abdusattor maxram uning shogirdi xudoybergan kosib va boshqa tanbur maqomlarini rivojlanishiga katta hissa qoshdilar komil xorazmiy xorazm maqomlarini ozi ixtiro kdlgan tanbur chizigi asosida qogozga tushirishni boshlab bergan yetuk musiqashunoslardan hisoblanadi yilda dastlab xorazm maqomlari tarkibidagi rost maqomi keyin bu ishni davom qildirib ogli muhammad rasul mirzo xorazm maqomlaridan buzruk navo dugoh segoh iroq va rostlarni qogozga tushirgan bu davrda otash baxshi nurjon baxshi va ayniqsa eshvoy baxshi hamda uning shogirdi muhammadniyoz gurji kabi baxshilar nom qozonganlar nomlari nomalum bolgan ustoz sozandalar va baxshilar tomonidan xorazm dutor yollari jamlanib ta dutor maqomi shakllangan mashhur sozanda va nafis tab egasi muhammad rahimxon soniy feruz xonlik davri ga kelib xorazmda musika sanati yanada rivoj topdi feruz saroyida dan ortiq shoir ga yakin maqomchi sozandalarni toplab mushoira va maqom kechalarini otkazib turardi saroy maqomchilari orasida paxlavon niyoz mirzaboshi komil muhammad yoqub devon xarrot yoqub fozachi qalandar donmas va boshqa maqomlarning cholgu va aytim qismlarini boyitganlar feruzning ozi ham maqom cholgu qismlariga ga yaqin kuy bastalagan bu davrda dan ortiq baxshi sozanda qoshlari sozandalarning jamlangan dastasi faoliyat korsatgan ular sayil va bayramlarda xonning korigidan otar va elyurtning tomoshasini otkazishga fatvo olar edilar baxshilar ichida mashhurlari rizo baxshi ernazar baxshi suyav baxshi sozanda qoshlaridan elga tanilgan namoyandalardan shomurod surnaychi va boshqa bolgan xorazmda shorolar hokimiyati ornatilgach maqom va musiqa rivoji biroz toxtadi yilda xiva shahrida musiqa maktabi tashkil qilinib skripka klarnet tanbur kabi cholgu asboblarda ijro etish boyicha sinflar ochiddi yilda moskva shahrida mulla bekjon rahmon ogli va muhammad yusuf devonzodalarning xorazm musikiy tarixchasi kitobi chop etiddi bu davrda sozandalardan safo ollaberganov muganniy qurbon sozchi ismoilov madrahim yoqubov sheroziy qurbonnazar abdullayev bola baxshi matyusuf xarratov chokar otajon abdullayev hojixon boltayev ayol xalfalardan onajon sobirova anash maxram onabibi qori otajonova ojiza va boshqa mashhur bolishgan ularning izdoshlari va shogirdlari ichida xonandalardan komiljon otaniyozov vahobjon fayozov kommuna ismoilova sultonposhsha rahimova matyoqub rahimov quvondiq iskandarov jumanazar bekchonov olmaxon hayitova rozmat jumaniyozov ortiq otajonov otajon xudoyshukurov bobomurod hamdamov sozandalardan dutorchi n boltayev qoshnaychi q bobojonov torchi h bobojonov gijjakchi o hasanov bastakorlar r ollaberganov sh ramazonov sh solayev a otajonov m yusupov s hayitboyev u musayev r abdullayev q polvonov m otajonov r bekchonov sh fayzullayev q raximov musiqashunos o matyoqubov va boshqa malum yillar orasida m yusupov tomonidan toplab notaga olingan ozbek xalq musiqasi va jildlar chop etildi yillarda xorazm maqomlarining yangi toldirilgan variantlari nashrdan chiqsi xorazm viloyatida ta bolalar musiqa maktabi shulardan tasi sanat maktabi musiqa bilim yurti filarmoniya viloyat teleradiokompaniyasi qoshidagi maqomchilar ansambli faoliyat korsatadi xorazm viloyatidan devonai hisobiy niyozjonxoja niyoziy xudoybergan muhrkan komil xorazmiy matyoqub xarratov m xudoyberganov safo muganniy x devonov kabi yirik sanatkorlar bola baxshi q iskandarov r jumaniyozov f davletov singari ozbekiston xalq dostonchi va hofizlari matyusuf xarratov m yusupov r ollaberganov sh ramazonov l abdullayeva i niyozmatov r abdullayev o matyokubov s davletov u musayev o ollaberganov q rahimov kabi ozbekistonda xizmat korsatgan sanat arboblari va kompozitorlar sheroziy yokubov k otaniyozov h boltayev k raximov m raximov b rahimova s devonov s rahimova g yoqubova m ixtiyorova o hayitova g matyoqubova m bobojonov o otajonov g raximova singari ozbekiston xalq artistlari norbek baxshi qalandar baxshi kabi ozbekiston xalq baxshilari yetishib chiqqanlar xorazm viloyatida xalq amaliy sanati va hunarmandchilik ayniqsa xiva hazorasp va xonqa shaharlarida kadimdan taraqqiy etgan yogoch oymakorligi zargarlik kandakorlik gilamchilik kulolchilik va boshqa rivojlangan xiva gilamchilik fabrikasi xiva sopoli aksiyadorlik jamiyati va boshqa ishlab turibdi ozbekiston xalq rassomi a boltayev xalq naqqoshlari va yogoch oymakor ustalari o polvonov r masharipov s bogbekov mashhur kulol koshinkor usta r matchonov va boshqalarning nomlari mashhur viloyatda orinli kasalxona va tibbiy muassasalarda vrach har ming kishiga vrach orta tibbiy xodim ishlaydi davlat dasturiga asosan viloyatda respublika shoshilinch tibbiy yordam markazining viloyat bolimi va barcha tuman markaziy kasalxonalari qoshida uning bolinmalari tashkil etilgan hamda zaruriy tibbiy va texnik jihozlar bilan taminlangan xorazm viloyatida orinli sanatoriy faoliyat korsatadi xorazm viloyati sportchilari sportning koplab turlari boyicha turli darajadagi musobaqalarda ishtirok etmoqda kurash futbol qol topi voleybol tennis boks va boshqalar umid nihollari  sport musobaqalari otkazilishi munosabati bilan shahar va tumanlarda ta yirik sport inshootlari olimpiya zaxiralari kolleji ming kishilik stadion foydalanishga topshirildi viloyatda sport majmuasi shuningdek stadion suzish havzasi tennis korti otchopar sport zallari otish tiri basketbol qol topi futbol maydonlari bor ming kishi jismoniy tarbiya va sport bilan shugullanadi turli miqyosdagi respublika va xalkaro sport musobakalarida viloyatning sportchisi oltin tasi kumush medallarga sazovor bolishdi xorazmda umid nihollari tadbiri katta bayram sifatida nishonlandi umid nixrllari prezident kubogi uchun pahlavon mahmud xotirasiga bagishlab otkazilgan respublika va xalkdro sport bellashuvlarida sportchi respublika va jaxrn chempioni unvonlarini oldilar xorazm viloyatida dan ortiq xalkaro toifadagi sport ustasi dan ortiq sport ustasi dan ziyod sport ustaligiga nomzod shuningdek koplab toifadagi sportchi tayyorlandi viloyatning dan ortiq sportchisi ozbekistonning turli milliy terma jamoalari azolaridir xorazm adabiyoti zamonlar silsilasida yemirilib yoqotilib qayta shakllandi arablar xorazmga bostirib kelganda ozlariga qaraganda juda ham yuqori madaniyatga duch keldilar asrga kelib qad xorazmiy tilining batamom yoqotilishi bilan asrdan toki asrlargacha fors hamda arab va asrlardan boshlab turk ozbek tillarida ijod qilindi abu mansur saolibiyning yatimat addaxr fi maxosin axlal asr asr ahlining fozillari haqida zamonasining durdonasi tazkirasida asrlarda xorazmda yashab arab tilida ijod etgan yetuk arabnavislar haqida keng malumot beriladi qariyb asr davomida asrlar arab tilida ijod qilgan kopgina xorazm shoirlari oz faoliyati bilan xuroson va movarounnahrda shuhrat qozonganlar asr boshida xorazmda ilk bor tashkil etilgan xorazm mamun akademiyasida jahon tarixi fani va adabiyotiga munosib ulush qoshgan beruniy raisligida ibn sino abu nasr iroq kabi zamonasining yirik fan va madaniyat namoyandalari ijod qildilar asli balxlik bolib xorazmda turgun yashab xorazmshoh otsiz hukmronligi davrida yuqori martabaga ega bolgan rashididdin vatvot sadalmulk faxriy unvonini olgan fors va arab tillarida ijod qilib sheriyatda murassa tarse tajnis va boshqa usullarni qollashda forsiy tilda yozadigan peshqadam shoirlardan biri hisoblanadi ahmad yassaviyning shogirdi sulaymon boqirgoniy asrdayoq turkiyda ijod qilgan bu davrlarda arab fors tillari va turkiyda baravariga ijod qilingani osha davr adabiy muhitining naqadar kop qirraligini korsatadi xorazmdagi adabiy jarayon chingizxon istilosi va undan keyingi davrda ancha murakkab kechgan bolsada toxtab qolmadi kubroviylik tariqatining asoschisi shayxi valitarosh avliyolar yetishtiruvchi shayx nomi bilan butun sharqqa mashhur bolgan shoir najmiddin kubro muhabbatnoma muallifi xorazmiy asr nasriddin burxoniddin rabguziy asr oxiri  asr boshlari pshdgavon mahmud haydar xorazmiy qutb xorazmiy sayfi saroyi asr kabi buyuk siymolar ijod etgan rabguziyning qissasi rabguziy asari ozbek nasrining mukammal namunasi bolishi bilan etiborlidir xorazm adabiy muhiti ilm fani jahon marifati taraqqiyotiga tasiri etirofga loyiq azzamaxshariy arab dunyosini kezib ilm tarqatgan bolsa yilda sherozga kelgan abdurahim hofiz xorazmiy turkiyda bitgan gazallari bilan shuhrat topgan alisher navoiy majolis unnafois asarida xoja abulvafoyi xorazmiy va mavlono jaloliddin rumiy masnaviysiga sharh bitgan husayn xorazmiylarni katta hurmat bilan tariflaydi xorazm adabiy jarayonining rivojlanishi natijasida yetuk adabiyot namoyandalari yetishib chiqa boshladi bular ravnaq roqim nasimiyning gazallarini ozbek tiliga agdargan mashhur shoir andalib vosifiyning badoye ulvaqoye asarini forsiydan tarjima qilgan ozbek va fors tillarida baravar ijod etgan dilovarxoja asr navoiyning xamsasidagi dostonlarning nasriy variantlarini yaratgan umar boqiy asr oz zamonasining ulug shoirlari munis ogahiy komil xorazmiy bayoniy va boshqalardir feruz davrida xorazm adabiy muhiti yanada rivojlandi uning buyrugi bilan shoir tabibiy majmuai shuaro payravi feruz tazkirasini tuzadi va feruzning gazaliga shoir yozgan payravni kiritadi tazkiranavis laffasiy tuzgan tazkirai shuaroda munis davridan laffasiy davrigacha ijod kilgan munis va laffasiy bilan birga xorazmdagi shoirning hayoti va ijodi haqidagi malumotlar bitilgan xorazmda qadimdan dostonchilik rivojlangan xalq ananaviy dostonlari baxshilar orqali ogizdanogizga otib sayqallangan avazxon bozirgon sayyodxon va hamro qorakoz oyim gulruh pari shobaxrom zavriyo oshiq garib va shohsanam yusup ahmad qirq mhhd kabi dostonlar xorazm xalq ogzaki ijodining nodir boyligidir xorazm xalq dostonlari hajmi boshqa ozbek xalq dostonlariga qaraganda kichikligi shu bilan birga musiqaviyligi bilan ajralib turadi xorazmda doston kuylovchilarni baxshi deb atab kelganlar xorazm vohasida asrning yarmida eshvoy baxshi mashhur bolgan xorazm vohasida muallif nomi bilan atalgan eshvoy nagmasi kuyi tarqalgan asrda xorazmda yashab ijod qilgan baxshilardan otash garibniyoz baxshilar bobo baxshi jumanazar baxshi bobo baxshi ogli bekjon baxshi abdrim baxshi va boshqa shuhrat qozongan asr boshlarida xojayoz baxshi atokli baxshi hisoblangan u oshiq garib va shohsanam sayyodxon va hamro bozirgon alpomish va gorogli turkumidagi dostonlarni yod bilgan va uni xush ovoz bilan dutor jurligida ijro etgan undan keyingi davrda bola baxshi matnazar jabbor ogli qalandar baxshi bola baxshining farzandlari norbek baxshi matyokub va yetmishboy baxshilar xorazm dostonchilik maktabini taraqqiy qilishga xissa qoshdilar xorazmdagi xalq ogzaki ijodining yana bir turi xalfachilikdir xalfalar folklorda repertuarida xalq dostonlari rangbarang xalq qoshiklari mumtoz shoirlarning ashulabop gazallari asosiy orin olgan asrning yarmida xorazmda xonimjon xalfa onajon xalfa onabibi kori ojiza shukurjon xalfa sharifa xalfa joni xalfa bibijon xalfa durxonim xalfa kish xalfa guljon kori oysha kulol xalfa yoqut xalfa vafoyeva sharifa nogay otasheva ugil nogay quryozova yoqut xalfa seytniyazova va boshqalarning nomlari xalq orasida tanilgan edi xalfachilik sanati ananalari xorazm yosh ijrochilari tomonidan keyingi davrlarda ham davom ettirilmoqda omon matjon bahrom rozimuhammadning falsafiy sheriyati erkin samandarning daryosini yoqotgan qirgoq tangri qudugi komil avazning qonalga romanlari matnazar abdulhakimning najmiddin kubro bedil paxlavon maxmud ruboiyoti va gazallarining ozbek tiliga tarjimalari muhim ahamiyatga ega professorlardan o madrahimov s rozimboyev z dosimov j yusupov arab va fors tillari bilimdoni a ahmedov va boshqa adabiyotshunoslikka doyr asarlar yozdilar ayniqsa bu borada h abdullayevning abu bakr xorazmiydan hozirgacha yashab ijod qilgan adabiyot ahlining hayoti va ijodini aks etgiruvchi tazkirasi n krbulovning jildli xorazm adabiy muhiti asari s rozimboyevning gorogli kitobi muhim ahamiyatga ega boldi xorazm viloyatida ozbekiston ijodiy uyushmalari yozuvchilari rassomlar va boshqalar viloyat tashkilotlari faoliyat korsatmoqda xorazm viloyatida viloyat gazeta xorazm haqiqati va xorezmskaya pravda ta gazeta adadi tuman gazeta jurnal ilm sarchashmalari diydor xiva sharq gavhari adadi nashr etiladi viloyatda shuningdek bir qancha tarmoq gazetalari chop kilinadi jami nomdagi gaz va jurnallar chiqariladi xorazm xiva da muhammad rahimxon feruz tashabbusi bilan yilda turkistonda ilk bor toshbosma ochilgan toshbosmada ilk matbaachilik faoliyatini birinchi ozbek matbaachisi otajon abdalov boshlagan ushbu toshbosma faoliyati keyinroq yildan inqilob quyoshi gaz yildan xorazm haqiqati yildan xorezmskaya pravda gazetalarining tashkil qilinishiga zamin yaratgan xorazm viloyatida yillarda faoliyat korsatgan matbaachilik ananalari yilda qayta tiklandi xorazm nashriyoti ishga tushirilib darsliklar kitoblar nashr etish yolga qoyildi xorazm tarixi hazorasp tarixi xonqa tarixi avestoning yaratilishi mamun akademiyasi toplam kabi kitoblar chop etildi xorazm viloyati da birinchi radioeshittirishlar yildan boshlangan viloyat radiosi oyiga soatlik hajmda eshittirishlar beradi telekorsatuvlar yildan olib boriladi mahalliy korsatuvlar yildan rangli tasvirda ozbek va rus tillarida haftasiga soat hajmda namoyish qilinadi xorazm viloyatidagi tarixiy va memoriy yodgorliklar jahonga mashhur viloyatda memoriy va shaharsozlik arxeologik monumental sanat va haykaltaroshlik yodgorligi bor memoriy yodgorliklarning asosiy qismi xiva shahrida joylashgan uning ichan qala qismi esa yuneskoning jahon merosi shaharlari tashkiloti hisobiga kiritilgan xivadagi yodgorliklardan juma masjid asrlar pahlavon mahmud memoriy majmuasi asr asr boshlari sayid aloviddin asrlar uch avliyo makbaralari toshhovli asr kohna ark asrlar saroylari muhammad aminxon madrasa va minorasi va boshqa mehmonlar va sayyohatchilar diqqatini oziga tortadi shuningdek xiva hazorasp xonqa shovot yangiariq qoshkopir bogot va boshqa tumanlarida ham tarixiy obidalar mavjud shulardan xiva tumanidagi chodra hovli asrlar shohimardon memoriy majmuasi asr qubla tozabog saroyi hazoraspdagi muzrobshoh asrlar shayx kosim eshon makbaralari asrlar qadimgi hazorasp qalasi mil av asrlar xonqa tumanidagi sayd ota masjidi shovot tumanidagi vayangan bobo makbarasi asrlar yangiariq tumanidagi shayx muxtor valiy ostonabobo a memoriy majmuasi qoshkopir tumanidagi imoratbobo memoriy majmuasi asrlar va boshqalarni aytish mumkin mustaqillik yillarida viloyatda yakka tartibda uyjoy kurish tez rivojlandi urganch xiva shaharlarlariga yodsosh navroz qosmaobod shaharchalari bunyod etildi viloyatda tarixiy va memoriy yodgorliklarni asrash tamirlash ishlariga ozbekiston hukumati tomonidan katta etibor berilmoqda xiva shahrining yillik yubileyi jaloliddin manguberdining yiligi avesto kitobi yaratilishining yilligi bayramlari arafasida viloyatda keng miqyosda memoriy yodgorliklarni tamirlash ular atroflarini obodonlashtirish va kokalamzorlashtirish ishlari amalga oshirildi xorazm viloyati yil avgustda jaloliddin manguberdi ordeni bilan mukofotlangan guliston sirdaryo viloyatining markazi guliston shahri yilda tashkil etilgan shahar bir necha qismga bolingan mavzelar ahillik maxalla suvchilar dostlik qorgoni ulugobod qorgoni yilda qoshilgan yangilik shaharda juda kop kongilochar joylar madaniyat va istirohat boglari olim xojayev nomli drama teatr guliston markaziy stadioni alpomish sport majmuyi suzish havzalari bolalar sport markazlari madaniyat va marifat markazi faoliyati korsatishadi guliston yil va yillarda shahar songra shaharchaga aylantirilgan y maydan yana shahar sirdaryo viloyatidagi shahar viloyatning mamuriy iqtisodiy va madaniy markazi mirzacholning jan sharqida m balandlikda dostlik kanali sohilida toshkentdan km g dan toshkentxovos temir yol otgan y da endigina qurilayotgan samarqandtoshkent temir yol yoqasida hozirgi g ornida dastlabki uylar qad kotargan edi keyinchalik u yerda ikkita qishloq paydo bolib ularning birlashishidan mirzachol sh yildan g deb atalgan vujudga keldi yiliga ortacha mm yogin yogadi yanvarning ortacha temperaturasi ° minimum temperatura ° iyulning ortacha temperaturasi ° maksimum temperatura ° aholisi ming kishi asosan ozbeklar shuningdek qozoq tatar rus koreys tojik va b millat vakillari ham yashaydi sanoati paxta tozalash zavodi paxta punkti elevator sut yog ekstraksiya non zavodlari yaxna ichimliklar korxonasi qishloq xojaligi mashinalari va avtomashinalarni tamirlash ustaxonalari qurilish materiallari kombinati bosmaxona maishiy xizmat korsatish kombinati peng sheng o'zbekiston xitoy qo'shma korxonasi turkiston qandolatchilik qoshma korxonalaridan iborat dori darmon ishlab chiqariladigan lichava farmsanoat ozbekistonchexiya qoshma korxonasi qurildi g da guliston universiteti tibbiyot kolleji kasb hunar va sanat bilim yurtlari qurilish kolleji umumiy orta talim maktabi sirdaryo teatri kutubxona pochta telefon st yasi bor poliklinika viloyat markaziy kasalxonasi xizmat korsatmoqda on mingtomoshabinga moljallangan stadion mavjud shaharda kop qavatli turar joylar jamoat binolari jumladan nikoh saroyi suzish havzasi sharqona uslubda qurilgan guliston choyxonasi akademik litsey qogirchoq teatri binolari va b bunyod etildi shahar hududidan jarqoqtoshkent gaz quvuri otgan viloyat markazidan barcha tuman markazlari va toshkentga avtobuslar qatnaydi guliston shahrida ta universitet ta akademik litsey va ta kollej faoliyat yuritadi guliston shahrida ta futbol klub mavjud iso iso masih quronda tilga olingan paygambarlardan biri islomda muhammad sav dan oldingi paygambar sifatida alohida ezozlanadi quronda shuningdek al masih xudo yarlaqagan ibn maryam maryamning ogli abdulloh allohning quli rasululloh allohning elchisi allohning muqarrabi yaqini haqni sozlovchi deb tariflanadi i ga injil nozil qilingan quronga kora i allohning ogli emas xudo ham emas i allohning bandasi va bokira qiz maryamdan mojiza bilan tugilgan alloh unga bani isroil qavmini hidoyatga boshlash uchun paygambarlik darajasini iroda etdi i odamlarni oz talimotiga ergashishlariga davat qildi yahudiylarni notogri yollardan qaytarib ularga halol va haromni tushuntira boshladi ozidan keyin ahmad yani muhammad nomida bir paygambar bolishi bashorat xristianlikda i iisus xristos nomi bilan yuritilib xrispgianlik asoschisi hisoblanadi xristos sozi yunoncha bolib ozbek tilida xaloskor manosini anglatadi xristian cherkovlarining aksariyati uni xudo odam sifatida uluglaydi injilga kora i xudoning ogli bolgan vifleyem hoz beyt laxm sh da duradgor iosifning xotini mariyadan tugilgan iosif va mariya godagi bilan podshoh irod i taqibidan qochib misrga boradilar keyin galileya falastin ga qaytadilar i targibotchilik faoliyatini boshlab yuboradi uni ioann krestitel choqintiradi i atrofiga shogird apostol havoriy larni toplaydi xavoriylardan biri i targibot qilayotgan yangi talimotni oshkor etib qoygach yahudiylar sudi sinedrion i ni olim jazosiga hukm qiladi rim noibi pontiy pilat hukmni tasdiqlaydi i chormix qilinib qatl etiladi lekin u tirilib oz shogirdlari oldiga keladi xristianlar i ning tirilib kelishi voskresenye ga ishonadilar fanda i ning tarixiyligi etirof etiladi u asrning yarmida falastinning galileya mintaqasida iisus iyeshua ismi bilan sayyor davatchi sifatida faoliyat korsatgan i ning tar giboti fariseylar va esseylar tali moti kabi maxdud emas balki falas tin jamiyatining barcha tabaqalariga qaratilgandi shu boisdan ham keyingi asrlarda grekrim zaminida i talimotining tarafdorlari mahalliy tusdagi bu harakatni orta dengiz hav zasini toligicha qamrab olgan olamshu mul dinga aylantirishga erishdilar namangan namangan viloyatidagi shahar viloyatning mamuriy iqtisodiy va madaniy markazi aholi soni boyicha fargonadan oldingi orinda ozbekistonning yirik shaharlaridan biri fargona vodiysining har jihatdan peshqadam viloyati vodiyning shim da shim fargona kanali bilan namangansoy kesishgan yerda m balandlikda joylashgan maydoni km iyulning ortacha temperaturasi ° yanv niki ° aholisi ming kishi fargona vodiysining qad poytaxti axsikat axsikent yildagi qattiq zilzila natijasida vayron bolganligi sababli uning aholisi hozirgi namangan shahri hududiga kochib otgan namangan tuz koni namak kon yaqinida vujudga kelgan bolib shahar nomi orta asrlarga oid tarixiy qujjatlarda birinchi marta tilga olinadi zahiriddin bobur ozining boburnoma asr asarida namangan qishlogi haqida gapirib otgan v p nalivkinning qoqon xonligining qisqacha tarixi qozon yozishicha namangan yilga mansub vaqf hujjatlarida uchraydi asrda namangan qoqon xonligiga tobe bolgan biroq viloyatni boshqaruvchi bek qarorgohi sifatida oz ahamiyatini saqlab qolgan u faqat shahar aholisigina emas balki atrofdagi tumanlar aholisiga ham xizmat qiluvchi hunarman dchilik markazi bolgan dehqonlar namangan bozorlarida ip va gazlamalar mis idishlar zargarlik buyumlari va mehnat qurollarini sotib olishgan shaharda memorlik sezilarli darajada taraqqiy etgan xoja amin maqbarasi asr mulla qirgiz madrasasi va ota valixon tora masjidi asr kabi memoriy yodgorliklari hozir ham mavjud yillarda namangan aholisi kuchi bilan katta yangiariq kanali qazilib suv taminoti yaxshilandi yillarda shahar baland devor bilan orab olingan yillarda namanganga kelgan rus ofitseri f nazarov bu yerda shahar hokimining devor bilan oralgan saroyida ancha katta garnizon borligini aniqlagan qoqon xonligi hukmronligining songgi kunlarigacha namangan bek qarorgohi bolib keldi turkiston general gubernatorligi tarkibida fargona mamuriy viloyati tuzilgach namangan uning uyezd shaharlaridan biriga aylandi yillarda uyezd muassasalari uchun davlat binolari quridsi asrning boshlarida namangan orta osiyoning eski va yangi qismlardan iborat tipik shahriga aylandi yilda shaharga qoqon tomonidan temir yol otkazildi yil zavodlar soni taga yetdi bundan tashqari yog zavodi ham qurildi shahardagi har ming kishidan tasi sanoat ishchisi bolgan yilda namanganda nikolay ii ning mardikorlikka olishi haqidagi farmoniga qarshi mehnatkashlarning chiqishi boldi qarang mardikorlik bolsheviklarning bosqinchilik urushi davrida namangandagi korxonalarning kariyb ida ish toxtab qoddi urushdan keyin sanoat korxonalari tiklanib rivojlana boshladi motor tamirlash sut yog konserva gisht paxta tozalash zavodlari non kombinati elektr stansiyasi va bir qancha mayda mahalliy sanoat korxonalari ishga tushirildi viloyatda paxtachilik pillachilik va qishloq xojaligining boshqa tarmoqlari rivojlanishi shaharda keng istemol buyumlari va oziq ov qat mahsulotlari sanoatining rivojlanishiga sabab boldi shu davrda shaharda elektr stansiya vino va pivo zavodlari yigiruv toquv fabrikasi tamirlash mexanika ustaxonasi qurildi sanoatning yalpi mahsuloti yildan yilga ortib bordi ikkinchi jahon urushi yillarida shaharda poyabzal fabrikasi tikuvchilik korxonasi gosht kombinati mahalliy va kooperativ sanoat korxonalari ishga tushirildi urushdan keyin yengil oziq ovqat ogir kimyo metallsozlik elektrotexnika va kurilish sanoatlari rivojlandi shaharni elektr energiya bilan tola taminlash maqsadida yil namangansoyda ges kurildi yilda markaziy ekskavator stansiyasi tashkil etilib bu yerda turli xil ekskavator skreper buldozer kabi qishloq xojaligi mashinalari tamirlandi orta osiyoda yagona elektrotexnika zavodi sanoatda va rozgorda ishlatiladigan elektr isitkich asboblari ishlab chikara boshladi namangan respublikaning yengil va oziqovqat sanoatlari markazlaridan biriga aylandi bu yerda ozbekistonning toqimachilik mahsulotlarining ini ishlab chiqaruvchi yirik toqi machilik korxonalari kurildi shaharda qoshma korxona mavjud shulardan ozbekistonyaponiya silk road ozbekistonshveysariya nestle ozbekiston turkiya asnamtekstil va boshqa qoshma korxonalarning hissasi salmoqlidir atlas notoqimachi namangangoshtsutsanoat namanganekstraktyog namanganmebel namangandonmahsulot mehmash karbonam korxonalari faoliyat korsatmoqda shaharda dan ziyod kichik va orta biznes subyektlari bor mustaqillik yillarida shahar butu nlay ozgarib ketdi ilgarigi tor kochalar ornida keng va ravon yollar bunyod etildi boburshoh dostlik margilon oromgoh uychi kochalari tubdan qayta tamirlandi namangan azaldan ozining hunarmandchiligi bilan nom qozongan shaharning turli burchaklarida kichik bozorchalar bolib hunarmandlar savdogarlar dehqonlar oz mahsulotlarini ana shu bozorchalarda sotishgan keyingi yil ichida bu bozorlar ornida chorsu dostlik taxtakoprik shohbekat jahon singari zamonaviy bozorlar qad kotardi shahar markazida amir temur bobur xiyobonlari tinchlik maydoni mashrab nomidagi bog bunyod etildi bobur bogi hududida xotira maydoni barpo qilindi boburshoh kochasida akademik litseyning oquv binosi va yotoqxonasi dostlik kochasida transport aloqa kollejining binosi qurib foydalanishga topshirildi sanat madaniyat tibbiyot sanoat kollejlarining binolari tubdan qayta tamirlandi va jihozlandi shahar markazida tez tibbiy yordam korsatish markazi endokrinologiya ona va bola markazlari kopgina mahallalarda ambulatoriyalar ishga tushi rildi aksariyat mahallalarda guzarlar qurildi shaharda avtotransport va aloqa korxonasi yirik kurilish korxonalari mavjud transport vositalari qatnaydigan kochalarining uz km trolleybus qatnovi yolga qoyilgan xalqaro aeroport bor viloyat tumanlariga avtobuslar qatnaydi shaharga ozdunrobita kamalak tv va deu yunitel qoshma korxonalari xizmat kursatmoqda namanganda yirik savdo korxonasi va kopgina savdo va maishiy xizmat korsatish shoxobchalari mavjud namangan respublikaning fan va madaniyat markazlaridan biri shaharda universitet institut kollej kasb hunar maktabi akademik litsey iktisodiyot litseyi umumiy talim maktabi maktabgacha tarbiya muassasasi bor oquv yilida universitet va institutlarda orta maxsus oquv yurtlarida talaba kasb hunar maktablarida litseylarda umumiy talim maktablarida oquvchi talim oldi shaharda teatr bolalar qogirchoq teatri jamoat kutubxonasi klub madaniyat va istirohat bogi madaniyat saroyi madaniyat uyi muzey bolalar musiqa maktabi mavjud sport maktabi bir kancha stadion va suzish havzalari paxla ingliz tili   hind yevropa oilasining german guruhiga kiruvchi til ingliz xalqining tili avstraliya aqsh birlashgan qirollik hindiston irlandiya jar kanada liberiya malta va yangi zelandiyaning rasmiy tili ingliz tili dunyodagi eng kop ishlatiladigan tillar ichida orinda turadi ispan hamda mandarin xitoycha tillardan keyin yevropa ittifoqining asosiy tili ingliz tili bmtning rasmiy ish yuritish tillaridan biri buyuk britaniya irlandiya shim amerika avstraliya yangi zelandiya osiyo va afrikadagi kopgina mamlakatlarda tarqalgan bu tilda yer yuzidagi milliondan ortiq kishi gaplashadi buyuk britaniya va shim irlandiya aqsh avstraliya yangi zelandiya kanada fransuz tili bilan birga irlandiya irland tili bilan birga hindiston va ta afrika davlati jar nigeriya gana uganda keniya tanzaniya va b da rasmiy til sifatida qollaniladi ingliz tili qadimgi german qabilalari ingliz saks va yut ning tillaridan kelib chiqqan ingliz tili angliyaning anglo sakson qirolliklari hamda hozirgi janubiy sharqiy shotlandiya yerlari avvalgi norzumbriya qirolligida vujudga keldi tarixiy manbaalarga kora eski ingliz tili juda koplab shevalar turkumini oz ichiga oladi qadimiy ingliz tili asrlar anglosaks tili deb atalgan va shevaga ega bolgan nortumbriy mersiy uessek va kent asrlarda uessek shevasi asosida adabiy ingliz tili shakllangan bu shevalar turkumi buyuk britaniyaning sharqiy qirgogiga nemis qabilalari bolmish anglo saksonlar tomonidan keltirilgan english ingliz sozi angles sozidan kelib chiqqan bolib bu xalqning ajododlar yurti angeln hozirgi schlesig holstein bolgan ingliz sozlarning kopchiligi lotin tilidan olingan vaholanki lotin tili xristian cherkovi hamda yevropa tafakkur doirasining tili edi vikinglarning hamda asrdagi istilosidan keyin ingliz tili eski norz tilining bir qismini ozlashtirdi angliyaning asrda normandlar tomonidan egallanilishi norman fransuz tilininin ingliz tili bilan qorishishiga olib keldi aynan shu sababli ingliz tili lugaviy va imloviy tarzda roman tillar turkumiga aloqador orta ingliz tili asrlar urgusiz unlilarning reduksiyaga uchrashi natijasida fellik soz birikmalari kop ozgarishlarga uchragan asrlarda yangi ingliz tili yuzaga kelgan buyuk britaniyaning va asr ortasidagi kuchli rivojlanishi hamda aqshning asrdagi dunyoviy tasiri ostida ingliz tilining xalqaro nufuzi oshdi hozirda ingliz tili oz hududiy shevalariga ega buyuk britaniyada shotland shevasi shim jan markaziy shevalar guruhi aqshda sharqiy orta atlantika markaziy jan sharqiy orta garbiy shevalar guruhi mavjud ingliz tili fonematik tizimida oziga xos unlilar va undoshlar mavjud boshqa german tillaridan ingliz tili analitik qurilish belgisi bilan farqlanadi grammatik munosabatlarni ifodalashda yordamchi sozlar artikl yordamchi fellar predloglar va soz tartibi katta ahamiyatga ega ingliz tili boshqa tillar lotin fransuz italyan ispan va b dan   ga yaqin soz qabul qilgan ingliz tilining amerikacha variantini buyuk britaniya variantidan farqini shu bilan izohlash mumkinki shim amerikaga dastlab kochib kelganlar london va uning atrofidan keyingilari esa shim britaniya va irlandiyadan kelishgan aqsh tilida britaniyadagi singari yorqin ifodalangan shevalar yoq prof x kurat taxriri ostida chiqqan aqsh va kanadaning tilshunoslik atlasida yetti sheva shu jumladan tarqalishi hududi jihatidan eng salmoqli bolgan aqshning markaziy va shim viloyatlari shevalari ajratib korsatilgan u aqshda asosiy adabiy meyor hisoblanadi ingliz tilining amerikacha va buyuk britaniya variantlari ortasidagi farq leksikada va malum darajada fonetikada namoyon boladi grammatikasidagi farq sezilarli emas ingliz tilining mavjud kanada avstraliya yangi zelandiya va jar adabiy variantlari xususida ham shunday fikrni aytish mumkin ingliz tili yozuvi lotin alifbosi asosidadir ingliz tili alifbosi lotin yozuviga asoslangan va ta harfdan iborat a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v x y z ingliz tili asoschisi zamonov aziz termiz ozbekiston respublikasining surxondaryo viloyatidagi shahar viloyat markazi amudaryoning ong sohilida ozbekistonning janub qismida afgoniston chegarasiga yaqin ortacha m balandlikda joylashgan xalqaro daryo porti temir yol stansiyasi toshkentdan km maydoni km aholisi ming kishi iqlimi kontinental issiq va quruq yozi jazirama issiq ozbekistondagi eng issiq shahar eng yuqori temperatura ° yil iyunda qayd etilgan qishi iliq va qisqa yillik ortacha temperatura ° yanvarning ortacha temperaturasi iyulniki ° bazida qishda sovuq ° va undan ham past boladi yillik yogin mm arxeologik topilmalar arab va yunon manbalarida keltirilgan malumotlar termizning sharqdagi qad shaharlardan biri ekanligidan dalolat beradi shaharning qulay geografik orni strategik ahamiyatga molik joyda bolganligi sharqni garb jan ni shimol bilan boglovchi savdo chorrahasida barpo etilishi uning tez suratlar bilan rivojlanishiga zamin yaratgan buyuk ipak yolinint muhim bir tarmogi ham termiz orqali otgan qadimgi sharq sivilizatsiyasining shakllanishida termizning oziga xos orni bor koxna termizning qala qismida olib borilgan arxeologik izlanishlar natijalari va yozma manbalarning tahliliga kora shaharga mil av ming yillikning ortalarida asos solingan t sugdiyona xorazm margiyona va parfiya davlatlari bilan madaniy va savdo aloqalarini ornatgan topilmalarga qaraganda shaharning hindiston bilan madaniy va savdo aloqalari ham juda faol va uzviy bolgan mil av asrlarda ga maydonni egallagan termizning qad qalasi ornida aholi manzili bolgan hofizi abruyning yozishicha shahar nomi taramastxa baqtriycha narigi sohildagi manzil sozidan olingan bolib asrlar davomida turlicha atalib kelgan mas antioxiya demetrias tarmid tarmiz tami tamo asrdan termiz deb atala boshlagan termiz mil av asrlarga kelib baqtriyaning eng rivojlangan siyosiy iqtisodiy va madaniy markazlaridan biriga aylandi ashyoviy dalillarga kora bu davrlarda shaharda memorlik va hunarmandchilikning bir qancha sohalari kulolchilik degrezlik va metallsozlik shishasozlik salavkiylar yunonbaqtriya shohlari tovarpul muomalasi movarounnahrning boshqa shaharlariga qaraganda ancha oldin rivojlanganligidan dalolat beradi termiz shahrining gullab yashnagan davri kushonlar hukmronligi davriga togri keladi bu davrda termiz hududiy jihatdan kengayib shim baqtriyaning yirik shahriga aylangan shaharda shu davrga oid memorlik va hunarmandchilik binolari va namunalari turli nafis sopol va shisha idishlar fil suyagi qimmatbaho metall va toshlardan tayyorlangan zargarlik buyumlari kabi topilmalarning koplab qayd qilinishi buning dalilidir mas dalvarzintepadan topilgan va fil suyaklaridan yasalgan shaxmat donalari fil va hokizzebu shaklida xrz kunda yer yuzida aniqlangan eng qad shaxmat donalari mil asr xisoblanadi osha davrda termiz kushonlar davlatining muhim shahri va buddizmnint markazlaridan biri bolgan shaharni termizshoxlar idora qilgan osha davrda termiz termizshoxlar hokimligining poytaxti bolib turgan arablar bosib olgan davrda termiz gektarga yaqin maydonni egallagan tortburchak shaklidagi qaladan iborat bolgan asrda yozilgan hudud ulolam asarida termiz jayxun boyidagi kurkam va obod shahar qalasi daryo boyida ulkan bozori mashhur xuttalon va chagoniyon ahli shu yerda savdo qiladi deb tariflangan shaharda temirchilik shishasozlik kulolchilik rivojlangan termizda tayyorlangan hunarmandchilik buyumlariga talab yuqori bolgan shaharda onlab karvonsaroylar faoliyat korsatgan osha davrda termiz yirik madaniyat va ilmfan markazi sifatida ham nom qozongan termizlik olimu ulamolar orta asr sharqining fan madaniyat va marifatiga oz hissasini qoshgan termiz vaqtvaqti bilan gaznaviylar qoraxoniylar qoraxitoylar saljuqiylar xorazmshohlar davlatlari tarkibida bolgan yilda termiz mogullar tomonidan vayron qilib tashlangan sharafudsin ali yazdiyning zafarnoma asarida qayd qilinishicha termiz aholisi mogullarga qattik qarshilik korsatgan va shu bois shahar madinat urrijol mardlar shahri deb ham atalgan mogullar istilosidan song asrda termiz surxondaryo sohiliga yaqin joyda yangidan qad kotardi shahar oz ornini bir necha bor ozgartirsada asrlar davomida oz nomini tarmita antioxiyatarmita tarmiz tirmiz termiz korinishlarida saklab kelgan amir temur movarounnahrni egallagach termiz surxondaryo vohasi bilan birga temur davlati tarkibiga kirdi yilda temuriy xalil sulton farmoni bilan daryo sohilidagi termiz qalasi qayta tiklandi kop otmay oz tangalarini zarb etadigan katta shaharga aylandi yillarda shaharni shayboniyxon egalladi keyinchalik turli sulolalar tasarrufida bolib asrning yarmida shahar ozaro urushlar natijasida butunlay vayron qilingan faqat uning atrofidagi pattakesar va solihobod qishloklari saklanib qolgan ozbekistonni qoshni afgoniston pokiston hindiston va boshqa davlatlar bilan boglovchi yol termiz orqali otishi shaharning siyosiy va iqtisodiy hayotida muhim orin egallaydi termizda dastlabki arxeologik qazishma ishlari b p denike m ye masson rahbarligidagi termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan eski termizda arxeologik qazishma ishlari keyinchalik sh pidayev t annayev tomonidan davom ettirilib shahar tarixi yanada oydinlashtirildi termizda jami dan ziyod korxona bolib mikrofirmalar kichik va orta korxonalar chet el investitsiyasi ishtirokidagi korxonalardir paxta tozalash qurilish materiallari ishlab chiqarish yengil va oziq ovqat sanoati muhim orin tutadi termizda unt ta kollej sanat iktisod ijtimoiyiqtisodiy ped tibbiyot bank ishi maishiy xizmat korsatish oziq ovqat sanoati kollejlari bor akad va fizikamat litseylari faoliyat korsatadi oquv yilida shaharda umumiy talim tayanch boshlangich maktablari ishladi oquvchilar saroyi bolalar va osmirlar sport maktabi faoliyat korsatadi viloyat olkashunoslik muzeyi hakim attermiziy memoriy majmuasidagi meros tarmoq muzeyi bor ozr prezidenti i a karimovning loyihasi va tashabbusi bilan termizning yilligini aks ettiruvchi surxondaryo arxeologiya muzeyi bunyod etildi viloyat musiqali drama qogirchoq teatrlari ishlab turibdi shahar kutubxonasi hamda tarmoq kutubxonasi mavjud hayvonot bogi bor qarang termiz hayvonot bogi termizda gazeta chiqariladi telestudiya eshittirishlar olib boradi shahar markaziy kasalxonasi orin yuqumli kasalliklar kasalxonasi orin bolalar va kattalar tish davolash poliklinikalari shahar bolalar sanatoriybogchasi va boshqa tibbiy muassasalarda vrach ga yaqin orta tibbiy xodim xizmat kiladi undan tashqari viloyatga karashli ta kasalxona viloyat tugruqxonasi shoshilinch tibbiy yordam markazi bolalar kasalxonasi onkologiya koz kasalliklari kasalxonalari endokrinologiya sil kasalliklari teritanosil kasalliklari narkologiya asab kasalliklari dispanserlari ona va bola va reproduktiv salomatlik markazlari viloyat qon quyish markazi faoliyat korsatadi talim muassasalarida mahallalarda bolalar sportini rivojlantirish darajasini oshirish maqsadida tegishli tadbirlar amalga oshirilmoqda termizda islom dini arboblaridan hakim attermiziy shaxobuddin sobir termiziy muhammad ibn hamid termiziy abu bakr varroq termiziy kabi olimlar yashab otishgan termizda yilda alpomish dostonining yilligi yilda xalqaro miqyosda termizning yillik yubileyi otkaziddi ushbu qarorlar asosida yil aprelda ozining yillik yoshini nishonlagan termiz shahri koplab katta voqealar va larzalarni boshidan kechirgan butun tarixi davomida termiz markaziy osiyo xalqlari madaniy taraqqiyoti va ozbek xalqi davlatchiligi tarixida muhim rol oynagan buyuk ipak yolining asosiy chorrahalaridan biri sifatida dunyo sivilizatsiyasi rivojiga sezilarli darajada hissa qoshgan qadim shahardir buddizm dinining va u bilan bogliq bolgan memorchilik ananalarining xitoy va uzoq sharq mamlakatlariga tarqalishi ham aynan termiz orqali yuz bergan termizning geografik jihatdan qulay joylashishi iqlimi va strategik mavqei koplab davlatlar va hukmdorlarning diqqat etiborini oziga tortar edi shuning uchun u eron va grek arab va mogul bosqinchilarining hujumlariga duchor boldi movarounnahr ichki qon to kishlarini boshidan kechirdi mahalliy hokimlar zulmidan azob chekdi termiz istilochilarning olovli janglarida yonib ketar kulga aylanar qaddini rostlab paydo bolardi osib shon shuhrat va qudratga ega bolardi u yana halok bolardi yonardi kulga aylanardi va yana ozini tiklab ulgayardi shu sababli termizning har safar qaytadan tiklanishi qadimgi ornida yuz bermagan kohna termiz yoki kushon termizi amudaryo boyida rivoj topgan bolsa chingizxon bosqinidan song u sharqroqda surxondaryo boyida qad kotarib gullab yashnaydi xviii asrning ikkinchi yarmidagi ozaro urushlar tufayli vayronaga aylangan termiz xix asrning ikkinchi yarmidan boshlab janubroqda pattakesar qishlogi zaminida bunyod etiladi va ravnaq topadi kohna termiz obidalari ozining takrorlanmasligi bilan hamisha qadimgi davr mualliflari ilk orta asr xitoy sayyohlari va musulmon davri tarixchilarining diqqat markazida bolib keldi termiz haqidagi qimmatli yozma malumotlar vii asrda xitoy sayyohi buddizm monaxi syuan tzyan yozmalarida ixx asrlar arab muarrixlari ibn xordodbeh ibn xavqal maqdisiy istahriy asarlarida grek arman xitoy fors arab manbalarida qadimiy shohnoma dostonida ulug alloma abu rayhon beruniy arab sayyohi ibn battuta ispaniya elchisi ryui gonsales de klavixo venger sharqshunosi herman vamberilar asralarida orta asr mutafakkirlari alisher navoiy abdurahmon jomiy muhammad bobur hofiz abru anvariy hofizi tanish buxoriy davlatshoh samarqandiy asarlarida berilgan termiz tarixini organishga qiziqish ayniqsa xix asrning ikkinchi yarmi va xx asr boshlaridan yanada kuchaydi arxeolog olimlardan v v bartold d n logofet n a mayev v v krestovskiy i v mushketov a a semenov m e masson v a shishkin t v grek b n kostalskiy b b piotrovskiy v a vyatkin d d bukinich b n zasipkin l a albaum g a pugachenkova e v rtveladze ya gulomov a a asqarov va boshqalar termizni shaxsan organdilar va ilmiy xulosalari bilan shahar tarixini boyitdilar kohna termiz tarixini organishda yillarda professor denike boshliq moskvaning sharq xalqlari madaniyati muzeyi ekspeditsiyasi yillarda professor m e masson rahbarligidagi termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi yili b ya staviskiy boshchiligidagi sharq xalqlari muzeyi va davlat ermitaji arxeologik ekspeditsiyasi yildan professor g a pugachenkova boshliq ozbekiston respublikasi sharqshunoslik instituti ekspeditsiyasi yildan professor v m masson boshchiligidagi ozbekiston respublikasi fa arxeologiya institutining baqtriya ekspeditsiyasi yildan akademik a a askarov boschiligidagi kompleks ekspeditsiyasi yildan professor t shirinov boshchiligidagi ozbekiston respublikasi fa arxeologiya institutining pyer lerish boshchiligidagi fransiya ilmiy tadqiqotlar instituti milliy markazi va kyudzo kato boshchiligidagi yaponiyaning buyuk ipak yoli akademiyasi bilan hamkorlikda olib borayotgan ekspeditsiyalari katta ahamiyatga ega boldi natijada miloddan avvalgi i ming yillik ortalaridan tortib xvii asrga qadar termiz shahri xalqlarining moddiy va manaviy madaniyatini yorituvchi koplab arxeologik dalillar qolga kiritildi mazkur ekspeditsiyalar tarkibida termiz davlat universitetining arxeolog olimlari ham faol ishtirok etib kelmoqdalar rivoyatlarga kora termizni miloddan avvalgi vii asrda baqtriyaning birinchi podshosi zaroastr bunyod etgan miloddan avvalgi vi asrda bu yerlarni bosib olgan eron ahamoniylari termizni juda kohna shahar deb tariflashgan shahar aleksandr makedonskiy bosqiniga qadar ahamoniylar davlatiga boysungan termizning tarixiga kirgan ilk nomlaridan biri taramasta  taramata baqtrcha  daryo qirgogi bolgan miloddan avvalgi yili aleksandr makedonskiy termizni zabt etib shaharni oz nomi bilan aleksandriya deb ataydi aleksandr makedonskiy hukmronligi tugaganidan keyin grek baqtriya davlatining asoschisi demetriy shaharga demetris nomini beradi miloddan avvalga i asrda grek baqtria davlatining kushonlar tomonidan tor mor qilinishi munosabati bilan termiz yozma manbalarning guvohlik berishicha ta limmi shahri deb xitoy manbalarida esa tu mi tami deb atala boshlaydi termiz asosan kushonlar davrida mil avv i  mil iii asrlar yuksak rivojlanadi bu davrda termiz hindiston bilan garb shimol sharq mamlakatlari bilan boglaydigan savdo yollaridagi yirik shaharga aylanadi termizda koplab budda ibodatxonalari va mola maqbaralar quriladi vvi asrlarda termiz yuz bergan urushlar oqibatida goh eftaliylar hukmronligi gohida eron sosoniylari hukmronligi ostida boldi vii asrdab boshlab termizni termizshohlar sulolasi boshqardi yili termizni arab istilochilari zabt etdilar ixxii asrlarda termiz yirik feodal shahar sifatida mamuriy savdo hunarmandchilik va ilm marifat markaziga aylandi bu davrda shaharni orab turgan istehkom devorning uzunligi km ni tashkil etib ta darvozasi bolgan shu davrda termizda dunyoga mashhur bolgan shoirlar allomalar muhaddislar diniy va dunyoviy olimlar yetishib chiqdi ixxii asrlarda termiz gaznaviylar saljuqiylar va qoraxoniylar davlarlari tasarrufida boldi yili xorazmshoh muhammad davlati ixtiyoriga otdi yili chingizxon qoshinlari tomonidan kunlik qamaldan song vayron qilindi xiii asrning ikkinchi yarmidan boshlab termiz eski ornida emas sharqroqda sulton saodat maqbarasi tevaragida yana rivojlandi temuriylar davlati tarkibiga otgandan keyin u gullab yashnaydi va shahri gulgula nomini oldi termiz shayboniylar davlati tasarrufiga otgandan keyin ham rivojlanishda davom etdi kohna termiz qalasini qayta tiklash ishlari olib borildi minoralar masjidlar va xonaqohlar qurildi ilm marifat rivoj topdi xviii asrning ikkinchi yarmida olib borilgan ozaro janglar taxt talashishlar tufayli termiz butunlay vayron boldi faqat salovat va pattakesar qishloqlarigina saqlanib qoldi masjidlar minoralar va saroylar quladi xvii asrning ikkinchi yarmida surxondaryo boyidagi kohna termizdan janubda pattakesar qishlogi paydo boldi qishloqning kengayib borishi hisobiga oradan bir asr otgandan keyin hozirgi termiz shahri qad kotardi yangi termizning vujudga kelishi rossiya angliya munosabatlarining keskinlashgan davriga togri keldi ki rossiya bu joylarda oz tasirini kuchaytirish maqsadida orta osiyoga harbiy yurishlarini boshlab yuborgan edi mustaqillik yillarida termiz chiroyini yanada ochdi shahar kochalari boshqadan qurilib ravon va keng kochalarga aylantirildi istirohat boglari sharqona usuldagi muhtasham va obod bozorlar zamonaviy mamuriy binolar oyingohlar teatr va kinoteatrlar ilm fan maskanlari barpo etildi borlari tamirlandi qisqasi shaharning qiyofasi tanib bolmas darajada ozgardiki bu oz navbatida har bir termizlik qalbida quvonch va faxrlanish hissini uygotmoqda chirchiq toshkent viloyatidagi shahar chirchiqdaryosining ong sohilida qorjontovning yon bagrida m balandlikda toshkentdan km shim sharqda joylashgan aholisi ming kishi toshkent chorvoq temir yoldagi stansiya va avtomobil yollari chorrahasi ch yilda daryo boyidagi qirgizquloq qipchoq niyozbek qishloqlari ornida yirik elektrkimyo kti qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan yangi sanoat korxonalari qurilishi bilan aholi soni ham tez osdi yil ming kishi yil ming kishi yil ming kishi yil larda industrial texnikumi binosi yillarda elektrkimyo korxonasining madaniyat saroyi va boshqa jamoat binolari qurildi yillardan kop qavatli yirik panelli binolar qad kotardi ikkinchi jahon urushida halok bolgan chirchiqliklar xotirasiga ornatilgan yodgorlik madaniyat va istirohat boglari xiyobonlar maktablar poliklinika kasalxona va boshqa bunyod etildi shahar yonida aholining dam olish joylari mavjud shaharda chirchiqqishloqmash transformator ozbekkimyomash elektrkimyosanoat mineral ogitlar qattiq qotishmalar va otga chidamli metallar kti kabi korxonalar ishlab turibdi ta qoshma korxona shu jumladan kibo chirkom uzmetalltexnolodji burseltashkenttekstil dan ziyod kichik korxona faoliyat korsatadi qurilish materiallari temirbeton konstruksiyalari ishlab chiqariladi gisht asfaltbeton zavodlari gosht non ktlari poyabzal va tikuvchilik fabrikalari mavjud chirchiq aholisi ming odam atrofida sanaladi chirchiq ko p millatlarni o z bag riga sig dirgan shahar chirchiqda o zbek qozoq tojik rus tatar qoraqolpoq qizg iz koreys va boshqa millat vakillari tinch totuvlikda hayot kechirmoqdalar chirchiq shahrining aholisi yildan yilga oshib bormoqda ohirgi yillarda yangi turar joylar qurilib shahar infrastrukturasi rivojlanmoqda aholisi asosan o zbek rus va qozoq tillarida gaplashishadi chirchiq oliy tank komandirmuhandislik bilim yurti umumiy talim maktabi orta maxsus bilim yurti kutubxona madaniyat muassasasi muzey madaniyat va istirohat bogi bor kasalxona orin poliklinika dorixonalar va boshqa tibbiy muassasalar ishlab turibdi yili chirchiqda yangi pedagogika insituti ochildi chirchiqdan toshkent shahriga avtobuslar va yonalishli kichik mikroavtobuslar gazel qatnaydi shahar ichida ta yonalishli avtobus va mikro avtobuslar qatnamoqda shahardan poezd yoli o tgan google llc amerikaning internetga oid xizmatlar va mahsulotlar jumladan onlayn reklama texnologiyasi qidiruvi dasturiy taminot va apparatura sohasidagi ixtisoslashgan kop tilli texnologiya kompaniyasi u amazon apple va facebook bilan birga katta tortlik texnologiya kompaniyalaridan biri sanaladi ushbu tizim hozirda internetda mashhurligi boyicha birinchi orinda bormoqda u qidiruv sorovlarini amalga oshiradi hozirda u kuniga million qidiruv sorovlarini royxatdan otkazadi va ayni vaqtda milliarddan ortiq veb sahifalarni indeksatsiyalagan google qidiruv tizimi tadan ortiq tillarda sorovlarni qayta ishlaydi va mingdan ortiq kompyuterlardan iborat yil avgust oyi malumotlariga asosan qidiruv tizimi google inc sifatida mauntin vyuda royxatdan otgan google qidiruv roboti tarkibida user agent bor user agent googlebot qidiruv roboti bu sahifalarni tarkibini qidirishda indekslash uchun skaner qiluvchi asosiy robotlardan biri xisoblanadi bundan tashqari bu kabi bir qancha robotlar mavjud the google search engine includes a user agent user agent googlebot search robot is one of the main robots that scans to index the content of pages hen searching there are also many robots like this google interfeysi murakkab sorovlar tilidan tarkib topgan sorov jarayonida alohida domenlar tillar fayl turlari va hokazolar boyicha sorov sohasini yanada aniqroq bolishini taminlaydi masalan intitle google site ikipedia org sorovi vikipediada mavjud bolgan mavjud tillardagi barcha maqolalarda shuningdek sarlavhalarda google sozi uchrovchi natijalarni korsatadi ushbu murakkab va koplab imkoniyatlarga ega bolgan sorov tili xakerlar tomonidan veb saytlarni tadqiq qilishda foydalanishi mumkin google avgust yilda oz aksiyalarini fond birjasida sota boshladi mlrd aqsh dollarilik mln aksiyalar sotilib ularning mlrd dollari googlening ozida qoldi 'google' avgust yilda o'qilgan aksiyalarini fond birjasida sota qilinmoqda mlrd aqsh dollarlik mln aksiyalar sotilib mlrd dollari 'google' ning o'zida qoldi 'google' shares listed on august are being traded on the stock exchange billion million billion shares sold dollars remained on google itself as of november google's stock had risen to more than valued at on the stock exchange and the corporation had a market capitalization of billion algoritm berilgan natijaga erishish uchun qilinishi kerak bolgan aniq korsatmalar ketma ketligi algoritm keng manoda faqat kompyuterga oid atama bolmay balki unda berilgan korsatmalarni bajara oluvchi har qanday narsaga oiddir algoritm algorifm malum bir turga oid masalalarni yechishda ish latiladigan amallarning muayyan tar tibda bajarilishi haqidagi aniq qoida dastur kibernetika va mat ning asosiy tushunchalaridan biri orta asrlarda sanoqning onli tizimi boyicha tort arifmetik amal bajariladigan qoidani a deb atashgan bu qoidalarni mat ga asrda al xorazmiy kiritgan yevro pada bunday qoidalar uning tugilgan yurtiga nisbatan lotinchalashtirilgan algoritmus yoki algorithmus shaklida algorizm deyilgan keyinchalik algoritmga aylangan akad a n kol mogorov fanda yevklid algoritmi giyosiddin koshiy algoritmi laure algoritmi markov algoritmi deb ataluvchi a lar malum a tushunchasi tobora kengayib borib kibernetikaning nazariy va mantiqiy asosi hisoblangan a lar nazariyasi paydo boldi ozbekiston respublikasi da bir necha ilmiy tadqiqot muassasalari va hisoblash mar kazlarida a dan foydalanish sohasida samarali ishlar olib borilmoqda mas ozbekiston fanlar akademiyasi kibernetika ilmiy ishlab chiqarish birlashmasida ozbekistondagi bar cha universitetlarda toshkent davlat texnika untida ozbekiston respublikasi makroiqgisod va statistika vazirligi qoshidagi hisoblash markazi va boshqa muassasalarda olib borilayotgan ishlar bunga misol bola oladi tez saralash quicksort algoritmi charlz xoar tomonidan yaratilgan mashxur saralash algoritmidir ushbu algoritm n ta elementdan iborat massivni eng uzogi bilan o n vaqtda saralaydi biroq algoritm bajarilish tezligining matematik kutilmasi o n log n ga teng va u boshqa shunday tezlikda bajariluvchi algoritmlardan tezroq ishlaydi algorimning qadami turlicha bolib uning bir nechta realizatsiyalari mavjud ayni shu qadamda elementlarni joylashtirish algoritmi tufayli algoritm saralash algoritmlari ichida eng tez ishlaydiganlaridan biridir function quicksort a p r if p beg middle arr beg end l beg r end hile l middle r if l template void quick sort bidirectionaliterator first bidirectionaliterator last compare cmp if first last bidirectionaliterator left first bidirectionaliterator right last bidirectionaliterator pivot left hile left right if cmp left pivot left else hile left right cmp pivot right std iter sap left right left std iter sap first left quick sort first left cmp quick sort right last cmp template inline void quick sort bidirectionaliterator first bidirectionaliterator last quick sort first last std less equal value type import java util comparator import java util random public class quicksort public static final random rnd ne random private void sap object array int i int j object tmp array i array i array j array j tmp private int partition object array int begin int end comparator cmp int index begin rnd nextint end begin object pivot array index sap array index end for int i index begin i begin int index partition array begin end cmp qsort array begin index cmp qsort array index end cmp public void sort object array comparator cmp qsort array array length cmp def qsort l if l return return qsort x for x in l if x l define sort small uncons split sap dip cons concat binrec function quicksort seq if count seq k seq x array y array for i i a a sort sort pivot rest sort y y pivot split h a x a y z order a h split h x y z split h a x y a z not order a h split h x y z split quicksort x x quicksort h t s x split h t a b quicksort a s h y quicksort b y x def sort array return if array empty left right array partition y y x xs let val left right list partition fn y lt y x xs in sort left x sort right end in sort lst end buxoro ozbekiston respublikasining qadimgi shaharlaridan biri buxoro viloyatining mamuriy iqtisodiy va madaniy markazi buyuk ipk yolida yirik tijorat markazlaridan bolgan ozbekistonning janubiy garbida zarafshon daryosi quyi oqimida joylashgan toshkentdan km buxoro ta shahar tumani fayzulla xojayev va toqimachilik ga bolingan aholisi ming kishi buxoro shahri eng qadim zamonlarda qanday atalganligi nomalum milodiy v asrga oid xitoy manbalarida buxoro shahri nyumi tarzida tilga olinib otilgan binobarin shaharda shu nomdagi mulk hukmdorining qarorgohi ham bolgan tan imperiyasining vii asrga oid solnomalarida buxoro shahri an ango ansi buxo buxe fuxo shakllarida qayd etib otilgan keyinchalik shahar turlicha atala boshladi arab tilidagi qadimgi manbalarda u bumiskat madinat us sufriya mis shahar numijkat sogdcha numij yoki namich degani mashhur degan manoni anglatgan tarzida keltirilgan qadimgi zamonlarda yashagan mahalliy mualliflarning fikricha shaharning nomi buxor yani sanamlar turgan ibodatxona manosini anglatuvchi bir sozdan kelib chiqqan muhammad paygambar hadislaridan birida esa buxoro shahri foxira deb tilga olinib otilgan manba bu arabcha soz magrur faxrli iftixorga loyiq buyuk manosida keladi ayrim tadqiqotchilarning faraz qilishlaricha buxoro nomi mintaqaning eng asosiy buddaviylik ibodatxonasi vixara yoki ana shu vixaraning turkiycha transkripsiyasi bolmish buxoro ibodatxona sozidan kelib chiqqan biroq buddaviylik va moniylik diniy talimotlariga oid osori atiqalar shahar hududida ham umuman buxoro vohasida ham topilgan emas buxoro buxara toponimi birinchi bolib sogd yozuvlari bilan buxoroda zarb qilingan mis tangalarida tilga olingan milodiy iv v asrlar buxoro shahri sharqning mashhur qadimiy shaharlaridan biri arxeologik malumotlarga kora buxoroga miloddan avvalgi ming yillik ortalarida asos solingan zarafshon daryosining quyi oqimida joylashgan buxoro shahri va uning atrofidagi yerlar qadimda nihoyatda xushmanzara  hayvonot va osimlik dunyosi betakror kol va oqar suvlarga boy bolib tarixchi narshaxiyning buxoro tarixi asaridagi malumotlar buni tasdiqlaydi shuningdek shaharning yoshini aniqlash maqsadida butun buxoro vohasi boylab chunonchi yirik arxeologik yodgorliklar  poykend qorgoni vardonze romitan varaxsha xoja boston qozimontepa oqsochtepa va boshqa shahar harobalarida keng arxeologik qazishmalar olib borildi arxeologik tadqiqotlar jarayonida buxoro xususidagi yozma manbalarda keltirilgan malumotlar bilan arxeologik topilmalar qiyoslanib quyidagicha xulosaga kelindi zarafshon daryosining quyi oqimidagi dastlabki manzilgohlar jyoz davri miloddan avvalgi ming yillikning yarmi dayoq vujudga kelib ular sinchli yarim yertolalardan iborat bolgan qurib qolgan mohondaryo tarmogi mintaqasida olib borilgan tadqiqotlar buni tasdiqlaydi miloddan avvalgi asrlarda zarafshon daryosining yirik tarmogilari deltalari joylashgan yerlarda mustahkamlanmagan manzilgoxlar paydo bolgan miloddan avvalgi asrda esa buxoro arki qurilajak hudud baland mudofaa devori va keng xandaq bilan orab olinib uning etagida uchta mustahkamlangan manzilgoh joylashgan bu xil manzilgohlar miloddan avvalgi ming yillik boshidan orta osiyoning dehqonchilik qilinadigan viloyatlariga xosdir mazkur manzilgohlardan biri firobdiz ikkinchisi navmichkat uchinchisi buxoro deb atalgan keyinchalik bu uch manzilgoh ozaro birlashib va toxtovsiz taraqqiy etib borib kattagina shaharga  buxoro vohasining savdohunarmandchilik va mamuriy markaziga aylangan x asr tarixchisi muhammad narshaxiyning buxoro tarixi asarida oz aksini topgan mahalliy mifologik ananalar shaharning qadimiy qismi ark qalasiga asos solinishi qahramonlik eposlari bahodirlari siyovush yoki afrosiyob yani alp er tongaga boglab shu tariqa olis olis zamonlarga mansub tarzda rivoyat qilinadi biroq vohadagi vardonze romitan varaxsha kabi istehkomlar va poykenddek bir tijorat shahri buxoro shahridan ham qadimiyroq deb hisoblab kelinadi buxorodan topilgan tangalar bu yerda savdo tijorat aloqalari va tovar pul munosabatlari taraqqiy etganidan guvohlik beradi tangalarga qarab bu yerda hukm surgan sulolalar almashinuvi hukmdorlar ismlari unvon martabalar nomlanishi sulola alomatlari tamga va boshqa tasvirlari ozgarib borishini aniq tiniq kuzatish mumkin biroq shahar hududida salavkiylar hukmdori yevtidemning dirhamlariga taqlidan zarb etilgan xazina yili topilgan xolos buxoro qalasidan sharq tomonda uch yoki tort nafar dehqonning oliy zamindor toifaning oziga xos mustaqil qala istehkomlari koshklari negizida asta sekin shaharning ozi shahriston shakllanib bordi maydoni gektar shahristonga asos solinishi esa abruyning zulmi tufayli buxorodan turkiston va tarozga kochib ketgan buxorolik dehqonlarning iltimosi bilan yillarda qoshinlari bilan shaharga kelgan turk hukmdori sheri kishvar nomi bilan bogliq holda talqin etiladi vii asrda arablar istilosi arafasida buxoro vohaning yirik mamuriy markaziga aylangan edi buxoro qalinligi metrgacha bolgan mustahkam devorlar bilan oralgan diz qaladan iborat bolgan savdo shahri edi bidun buxorxudot esa tuzilishi jihatidan katta ayiq yulduzlar turkumiga oxshab ketadigan bir saroy ham barpo ettirgan hukmdor bu saroy darvozalariga oz ismi chekilgan temir lavhacha osib qoyishni ham buyurgan ekan bidun saroyida majusiy ibodatxona xazina zindon ham joylashgan edi uning garbiy darvozasi registon deb atalardi negaki bu darvoza qum toshalgan keng maydonga olib chiqardi sharqiy darvoza esa goriyon deb atalar ana shu qabriston darvozasi ortida tabarruk qadamjo buxoroning afsonaviy asoschisi siyovush qabri joylashgan edi shahristondan tashqarida esa savdo va hunarmandchilik shaharchasi ham shakllangan mox bozori tevaragi asosiy iqtisodiy markaz edi uning nomi majusiylar ibodatxonasi degan manodagi sozdan kelib chiqqan bu ibodatxona shahristondan tashqarida uning janubiy darvozalari va rodi zar anhori oraligida joylashgan edi rodi zar keyinchalik shohrud deb atala boshlagan va hozirga qadar ham u shu nom bilan yuritiladi shahristonning asosiy alomati bolmish magoki attori masjidi bugungacha saqlangan bu joyda bozor qadim qadim zamonlardan to yillargacha mavjud bolgan arablarning buxoroga dastlabki yurishlari olja va daromad olish uchun talovchilik tarzidagi hujumlardan iborat bolgan buxoroga islom uzil kesil kirib kelishi viii asr boshlarida roy bergan arab xalifaligining xurosondagi noibi qutayba ibn muslim shaharda doimiy arab qoshinini joylashtirdi va mavjud uylarning yarmini arablarga taqsimlab berish togrisida buyruq chiqardi ayyub ibn hasanni buxoroning birinchi arab amiri etib tayinladi qutayba islomni qabul qilgan tugshodani taxtga otqazish bilan buxoroda qadimiy mahalliy sulolalar hokimiyatini saqlab qoldi shu tarzda buxorxudotlar oz olkalarida arablar bilan birgalikda hukmdor bolib qolishdi aynan qutaybaning ozi yili qalada majusiylar butxonasi ornida birinchi jome masjid qurdirdi va shahar aholisiga dirham evaziga har juma kuni ibodatga jamlanishni buyurdi registon maydonining shimoliy qismida esa birinchi hayit masjidi mabad ibodat joyi deb nomlangan darvozasi bolgan namozgoh bunyod etildi oradan kop otmay ana shu namozgohning shimoliy tarafida musulmonlarning yirik xilxonasi qabriston ham paydo boldi banu hanzaliya masjidi keyinchalik chamasi ash shom deb atala boshlagan shahristonning janubi garbiy qismidagi nasroniylar cherkovi ornida paydo bolgan aynan shu atroflarda banu sadiya masjidi joylashgan shimoli garbiy tarafida esa banu qurayshiya shimoli sharqiy tarafida esa banu hamdoniya masjidlari makon tutgan qisqasi arablarning quraysh sad hanzala va hamdon qabilalari shahristonni egallab olgan edi shahristonning janubi sharqiy tarafida joylashgan xin degan aslzoda dehqonga tegishli bolgan qala qorgonni esa unga ahmad nomini bergan buxoroning birinchi imomi ayyub egallab oldi shahristondan tashqarida mox bozorida joylashgan majusiylar ibodatxonasi esa magoki attori masjidiga aylantirilgan edi arab qabilalari buxoro shahriga kelib joylashganidan keyin mahallalar mavzelar ortasidagi devorlar asta sekin olib tashlandi bir qancha vaqt otib ularning ornida yangi turarjoy binolari paydo boldi dastlabki vaqtlarda buxoroga kelib ornashgan arab qabilalari yili arab xalifaligida abbosiylar sulolasi hokimiyat tepasiga kelishini maqul korishmadi osha yili abbosiylarga qarshi sharik ibn shayx maxri boshchiligida bolgan qozgolon shundan dalolat beradi buxoroning arab hokimiyati vakillari va shahar aholisi qozgolonchilarni qollab quvvatladi abu muslim buxoro va samarqand hokimi ziyod ibn solihni sharikka qarshi yubordi ibn solih qoshinlari qozgolonni shafqatsizlarcha bostirdi buxoroga ot qoyildi shahar uch kun ot ichida qoldi asirlar shahar darvozalariga osib qoyildi buxorxudot qutayba ibn tugshoda xurosondan shimoldagi qorgon aholisi bilan hamjihat ziyod ibn solih tomonida jang qildi biroq keyinchalik u qozgolonni bostirishda faol qatnashganligiga qaramay islomdan yuz ogirganlikda ayblanib abu muslimning korsatmasiga binoan qatl etildi viii asrning uchinchi choragida arablar buxoroda hukmronligi nomigagina bolib qolgan buxorxudotlarni siqib chiqardi oz hokimiyatini toliq mustahkamlab oldi buxorxudotlar buxoroni abbosiylarga qarshi oz kurashining tayanchi qilib olgan hoshim ibn hakim muqanna tomonida bolishgan bu kurashga mavoli tagif yusuf garm boshchilik qilishgan muqannaning buxorolik muridlari asosan narshax qishlogida toplanishgan muqanna qozgoloni bostirilganidan keyin musayb ibn zuhayr hukmronligi davrida yili varaxshada muqanna qozgolonini qollab quvvatlagani uchun songgi buxorxudot bunyod oldirildi binobarin buxoroda bir necha yuz yilliklar davomida hukmronlik qilgan buxorxudotlar sulolasi ayni vaqtda buxoro tarixidagi islomgacha bolgan davr bunyodning olimi bilan nihoyasiga yetdi oshandan boshlab sulola yoqotib yuborilmagan bolsada amalda siyosiy hokimiyatdan mahrum boldi tarixdan malumki mahalliy arab bolmagan zodagonlar vakillaridan biri tohir ibn husayn xuroson noibi etib tayinlangan va xuroson hamda movarounnahrni egallagan tohiriylar sulolasining asoschisi bolib qolgan songgi tohiriylardan biri husayn ibn tohir yili xorazmdan chiqib buxoro vohasi tomon yol oladi va besh kunlik qamaldan keyin buxoroni qolga kiritadi uning qoshinlari tomonidan qilingan beboshlik sababli shaharning kattagina qismi yonib ketadi buxoroliklar qozgolon kotarib husaynni qochishga majbur qiladilar undan keyin buxoroni keyinchalik mashhur bolgan somoniy amir ismoil ibn ahmad boshqara boshladi shundan nafaqat shahar balki butun markaziy osiyo tarixida yangi davr boshlandi ix asr ortalarida aniqrogi tohiriylar sulolasi xurosonda noiblik qilgan yillarda buxoro shahri tevaragida tashqi devor barpo etildi uning hududiga esa qala shahriston mox bozori namozgoh va uning shimol tarafida joylashgan qabriston koshki mugon buxorxudotlar avlodlari va shaharliklarning ozlari yashab turgan manzillarga tutash chekka yerlar kirgan edi aytib otilgan tashqi devor sarhadida shaharning umumiy maydoni gektardan ortiqroq bolgan shahar imoratlari egallagan maydonlar somoniylar hukmronligi davrida eng katta korsatkichga erishgan xiii asr boshlarida esa keskin ravishda qisqarib ketgan xullas osha kezlarda imoratsozlik va bunyodkorlik ravnaq topgan edi har holda bu davrga kelib qala kohandiz eski qala shahriston shahri darun ichkari shahar yo madina arabchadan shahar ana shu shahar unsurlari hududidan tashqi devorlari ichkarisida bolgan qismlar shahri berun tashqari shahar yoki rabot deb atala boshlagan edi shahar tashqi devorida esa ta darvoza ornatilgan edi ix asr boshlarida movarounnahrda tohiriylar ornini somoniylar sulolasi egalladi somoniylar sulolasi asoschisi somonxudot nevaralari oz boshqaruviga olgan movarounnahr viloyatlari orasida buxoro yoq edi faqat yarim asr otgach yilda somonxudotning yoshli avarasi keyinchalik mashhur bolib ketgan ismoil ibn ahmad buxorodan husayn ibn tohir quvilganidan song bu yerda qaror topdi ismoil somoniyning kotarilishi shu yerda boshlandi yili u butun movarounnahr hukmdori bolib qoldi ismoil somoniy taxtga otirishidan ancha oldin buxoro vohasi atrofiga anchagina uzun bolgan kanpir devor nomli devor oldirilgan edi uni risoladagidek saqlab turish uchun katta mablag va kuch talab qilingan ismoil somoniy vaziyatni qatiy ozgartirdi va qonuniy faxr bilan men tirik ekanman men buxoro devoriman deb xitob qilgan keyingi yillarda u tarozni hozirgi janubiy qozogistonda garbiy afgoniston sharqiy va markaziy eron yerlarini oz saltanatiga qoshdi ulkan somoniylar davlati shu tarzda barpo etilib taxminan osha sarhadlarda x asr oxirlarigacha yashab keldi ismoilning mehri tushgan buxoro oz tarixida ilk bor katta saltanatning poytaxti bolib qoldi qolyozma manbalar shu jumladan somoniylar hukmronligi davrida yozilgan muhammad narshaxiyning buxoro tarixi asarida keltirilgan malumotlar aynan ismoil somoniy buxoroni davlat poytaxti qilganiga hech bir shubha tugdirmaydi shuni ham takidlash joizki ismoil zarb ettirgan buxoro tangalaridan birontasi bizgacha yetib kelmagan olimlarning takidlashlaricha ismoil poytaxt buxoroda mustaqil musulmon davlati podshohining oz nomidan tanga zarb etishdek eng muhim va nufuzli huquqidan biron marta foydalanmagan movarounnahrga hukmdorlik qila boshlaganidan keyin u ozining bu huquqini samarqandda amalga oshirgan olimlar somoniylar davrida samarqand maydoni kattaligi va boyliklari boyicha buxorodan ustunligini hisobga olib ismoil davrida samarqand oziga xos rasmiy poytaxt buxoro esa amaliy poytaxt rolini oynagan yani tanga zarb etish shaharning rasmiy mavqeini qolyozma ananasi esa amaliy mavqeini ifoda etgan degan xulosaga kelishgan ismoil somoniydan keyin buxoroda ham muntazam tanga zarb etildi chamasi u endilikda rasmiy poytaxt bolib qolgan shahar somoniylar davrida tarixan tort qismga ajratilgan bolib mazkur qismlar bugungi kunda ham relyef jihatidan bir biridan ajralib turadi bu qismlar orasida eng mustahkami kohandiz ark qalasi edi u xom gishtdan terilgan juda baland va qalin devor bilan oralgan deyarli yolab bolmasdi ana shu devorning butun tevaragi boylab pishgan gishtdan oziga xos yopinchiq qadamalar kiydirilgan qala maydoni esa uning tashqi devorlari boylab taxminan gektarni tashkil etardi bu yerda qabulxona xazina ulkan kutubxona yosh abu ali ibn sino shu yerda shugullangan zindon va hunarmandchilik ustaxonalari joylashgan edi arkning garbiy etagida kattagina registon maydoni bolib unda ta davlat boshqarmalari devonxona binosi qad kotargan xuddi shu yerda saroy qurilgan bolib buxoroga x asr oxirlarida kelgan muqaddasiy musulmon olamida bundan muhtashamroq saroyni kormaganligini takidlaydi registonda shuningdek hayit namozlari oqiladigan iydgoh musallo ham bolgan ammo somoniylar davrida shahar aholisi shu qadar kopaydiki natijada eski musalloga barcha namozxonlar sigmay qoldi yilda qaladan yarim farsax kilometr masofada yangi musallo qurildi yana bir hukmdor saroyi joyi moliyon kanali sohilida qad kotardi arkdan sharq tomonda mustahkamlangan shahriston joylashgan unda binolar zich qilib qurilgan chuqur handaq va yettita darvozaxonasi bolgan mustahkam devor bilan orab olingan edi ulardan ayrimlari esa zamon silsilasida ozgarib turgan bir qancha nom bilan atalgan sharqiy devorda mox darvozasi bozor madina shahriston attoron kohandizga qaragan garbiy devorda esa banu sad yoki sadobod banu asad islomdan avvalgi nomi muhra kohandiz haqroh xokroh yoki hufra yer osti tonneli lahm singari tortta darvoza shimoliy devorda nur darvozasi x asrning ortalaridan boshlab mansur darvozasi sharqiy devorda esa samarqand ichki darvozasi yoki nav darvozasi joylashgan edi shahar tashqarisi rabot ham devor bilan oralgan va ichki hamda tashqi rabotlarga bolingan buxorodagi somoniylar davri inshootlaridan faqat somoniylar maqbarasi markaziy osiyodagi eng kohna musulmon memoriy inshooti va butunlay pishiq gishtdan kotarilgan ilk binogina bizning davrimizgacha saqlanib keldi ark va shahriston oraligida jome masjidi yaqinida katta toqimachilik korxonasi joylashgan bolib unda ajoyib matolar gilamlar toqilgan uning mahsulotlari suriya misr va rumga kichik osiyo olib borilgan poytaxtning imtiyozli sharoiti podshoh saroyining boy va serhashamligi kopincha somoniy amirlarning ozlaridek fanga sanatga homiylik qiluvchi davlatmand kishilar mesenat tarzida namoyon boluvchi toralarning kopligi bularning bari buxoroda fan va madaniyat ishtiyoqmandlarini jalb etdi shu boisdan somoniylar buxorosi shon shuhrat makoni davrining buyuk kishilari yigiladigan joy hisoblangan arab tilida yozuvchi on va yuzlab shoirlar somoniylar davrida buxoroda ijod qildilar fors tojik sheriyati sohasidagi muvafaqiyatlar avvalo somoniylar vaziri balamiyning himmati va homiyligidan foydalangan buyuk rudakiy nomi bilan bogliq u buxoroda fors tilida sher bituvchi eng yaxshi lekin yagona shoir emas edi buxoroning afshona qishlogida tavallud topgan buyuk tibbiyot sohibi faylasuf abu ali ibn sino somoniylar davlati poytaxtida yashagan olimlar orasida eng mashhuri edi somoniylar davridayoq buxoro otmishiga bagishlangan asarlar paydo bola boshlaydi shunday asarlardan biri narshax fuqarosi muhammad narshaxiy tomonidan somoniy nuh ibn nasr uchun yozilgan buxoro tarixi asaridir katta shuhrat qozongan ana shu asar keyinchalik xix asrga qadar bir necha bor qayta ishlandi qisqartirildi va toldirildi qayta qayta kochirildi somoniylar davlatining yuqori lavozimli amaldorlari masalan balamiy va jayhoniy faqat fan va sanat homiysi bolibgina qolmay ayni vaqtda buxoroning ijodiy hayotida ham bevosita ishtirok etganlar somoniylar davridayoq buxoro yirik diniy ilmlar markaziga aylanib islom tayanchidek buyuk sharafga muyassar boldi ix asrning mashhur hadisshunosi buxoro nomini butun musulmon olamiga sharaflantirgan imom al buxoriy ham aynan buxorodandir somoniy amirlar ulamolarni shu qadar yuksak qadrlar edilarki barcha fuqarolardan faqat ulargina hukmdor oldida yerni opishdek tahqiromiz udumdan ozod etilgandi aynan buxoroda x asrda birinchi farjok madrasasi ochilgan orta asrlar muarrixlari asarlarida buxoro haddan tashqari kop ishlatiladigan tabir bilan aytganda bir biriga zid manzaralarga boy bir shahar sifatida kishi oldida namoyon boladi keng kochalar xushifor hammomlar chiroyli bozorlar muazzam masjidlar adolatli sultonlar shahar aholisi farovon yashashi va savodxon ekanligi yaxshi va sifatli oziq ovqatlar istemol qilinishi singari bir qator ijobiy holatlar barobarida peshayvoni bolgan chopkori imoratlar va tor uylar shaharda nihoyatda zich qurib tashlangani turar joy qimmatligi quduqlarning suvi shorligi havo yetishmaydigan savdo rastalari axlat tolib ketgan ariqlar tez tez roy berib turadigan yonginlar va hokazo salbiy jihatlar qayd etib otilgan x asr oxiri xi asr boshlarida somoniylar bilan qoraxoniylar ortasida kurash jarayonida buxoro bir necha bor qoldan qolga otgan kop otmay boshlangan qoraxoniylarning ozaro urushlari zarafshon etaklariga ham bevosita yetib keldi movarounnahrning qoraxoniy istilochisi nasr ibn ali olimidan keyin ham bir necha yil badalida buxoro necha marta qoldan qolga otdi kop hollarda ehtimol barcha hollarda bu otishlar harbiy harakatlar bilan kechdi kuch ishlatish va vayronaliklar roy berdi buxoro garchi oz poytaxtlik mavqeidan mahrum bolgan esa da chuy vodiysidagi bolasogun shahri qoraxoniylar davlatining poytaxti bolgan mamlakat yangi hukmdorining intilishlari uzviy bogliq eng yirik markazlardan biri bolib qoldi movarounnahrda ibrohim tomonidan alohida davlat tuzilmasi sifatida barpo etilgan garbiy qoraxoniy xoqonligining poytaxti samarqand bolib qoldi qatiy sunniy mazhabi himoyachisi bolgan ibrohim ibn nasr bu mazhabdan har qanday chetga chiqqanlarni taqib qildi va yilda yoki yilda buxoroda shialarni kaltaklatdi yilda iroqdan to movarounnahrgacha bolgan ulkan hudud dahshatli ochlik balosiga uchradi shundan keyin olat tarqalib buxorogacha yetib keldi bu davr musulmon ruhoniylari ayniqsa samarqand va buxoro ruhoniylarining tasiri va qudrati orta borishi bilan etiborga sazovor samarqand xoni ahmad ular bilan kurashda yili halok boldi ana shu kurashning ilk bosqichida yili uning otmishdoshi shamsulmulk buxoroda juda etiborli kishilardan biri bolgan imom ismoil as safforni qatl ettirdi xii asr boshlarida sulton sanjar oziga xos burxoniylar yoki sadrlar sulolasining asoschisi bolib qolgan boshqa oilaning azosi imom abdulazizni buxoro shahri raisligiga hokimligiga tayinladi garchi ular xiii asr boshlanishiga qadar qoraxoniylarga boysunishgan bolsa da oz qollarida buxoro vohasi ustidan ham diniy ham dunyoviy hokimiyatni jamlashdi sulolaning ikkinchi azosi abdulazizning ogli umar yili qatvon jangida qatnashib urushdan keyin qoraxitoy gurxon tomonidan qatl qilindi shunga qaramay qoraxitoylar uning orniga ahmadning ukasini tayinlashdi xiii boshlariga kelib haddan tashqari boyib ketgan sadrlar shia savdogarining ogli tomonidan boshqarilgan qozgolon vaqtida quvib yuborildi u shaharni egallagach malik sanjar deb ataladigan boldi buxoro esa qisqa vaqt mustaqillikka erishdi yili muhammad xorazmshoh buxoroni zabt etdi va uni ozinig ulkan saltanatiga qoshib olib bu yerga sadrlarni qaytardi garchi somoniylarning taxtdan ketishi tufayli buxoro ozining ilgarigi siyosiy markazlik mavqeini yoqotgan bolsada xixii asrlarda uning ahamiyati hali nihoyatda yuqori edi kopgina qoraxoniylar u haqda gamxorlik qilishdi buxoro chekkalarida qishni otkazgan shamsulmulk oz lashkarlariga olim jazosi qutqusi bilan quyosh botganidan keyin shahar ichida qolishni man etdi buning asosiy boisi shaharliklarni ehtimoliy zoravonlikdan qutqarishdir u buxoro tevaragida shamsobod qoriqxonasini barpo ettirib saroy bog yaylov va hayvonot bogi tashkil qildi shaharning ozida esa yili yangi jome masjidi qurdirdi shamsulmulk vorislaridan biri buxoroda yana muhtasham qasr qurdirdi arslonxon muhammad bu yerda ayniqsa kop qurilishlar qildi u qorgonni va shaharning tashqi devorlarini tikladi yangidan minorali muhtasham jome masjidi ikkita hammom ikkita saroy qurdirdi ana shu saroylardan biri keyinchalik madrasaga shahardan tashqari namozgohga aylantirildi mazkur inshootlardan namozgoh aniqrogi uning pishiq gishtdan kotarilgan va sernaqsh bezatilgan mehrob devori shuningdek jome masjidining minorasi arslonxon minorasigina minorai kalon saqlanib qolgan u hozirga qadar buxoroning goyoki betakror ramzi sifatida saqlanib kelmoqda magoki attori masjidi ham xii asrga oid bolib uning peshtoqi osha davr memoriy bezagining butun boyligi va xilma xilligini namoyon etadi buxoro sadrlaridan biri ham bunyodkorlik sohasida ozidan unutilmas esdalik qoldirdi xii asr oxirida uning korsatmasiga binoan buxoro yaqinidagi vobkentda hozirda shu shahar nomi bilan atalivchi minora qurildi osha kezlari buxoroda roy bergan voqealar manbada shunday bayon etilgan jome masjidiga mogullar kirib olib uni murdor qildilar quron kitoblari masjid hovlisiga uloqtirib yuborildi ular saqlab kelingan sandiqlardan mogullar otlarini boqish uchun oxur sifatida foydalanishgan imomlar shayxlar va sayidlar ulamo va mujohidlar otxonada otboqarlik qilishga majbur etilgan chingizxon davlatmand kishilarning royxatini tuzishni buyurdi unga kishi kiritildi ularni oz boyliklarining barchasini topshirishga majbur qilishdi va shahardagi badavlat xonadonlarni aniqlash ularni boyliklarini musodara qilish uchun kishilar belgilandi song odatdagi mogul ananasiga kora barcha aholi shahardan tashqariga chiqarildi va buxoro shafqatsizlarcha talon taroj qilindi shaharda kuchli yongin chiqib deyarli hamma narsa yonib kul boldi masjidlarning talon taroj qilinishi mogul lashkarlarining asirlarni tahqirlashi shaharliklar kozi ongida ayollarni zorlash buxoroliklarning sabr kosasini toldirdi bir qator ruhoniylar shaharlik olimlar qolda qurol bilan oz vatandoshlarini himoya qilishga otlandilar ammo ular darhol qirib tashlandi bular orasida mashhur sufiy rukniddin imomzoda va uning ogli qozi sadriddinxon sadr majdiddin masud va boshqalar bor edi mogullar istilosi davrida sufiy vakillari ommani boshqalarga qaraganda ancha qatiy tarzda qorqmay mogullarga qarshilik korsatishga davat etishdi mogullar juda kop buxoroliklarni qirb tashlash bilan bir qatorda kop buxorolik yigitlarni samarqand va boshqa shaharlarni qamal qilish uchun olib ketishdi hunarmandlar yosh ayollar va bolalarni qulga aylantirib mogul shahzodalari lashkarlariga bolib berishdi buxoro shu darajada vayron etildiki ibn al asirning tabiricha xuddi shahar kecha bolmagandek edi osha davr muallifi tabiri bilan aytganda keldilaru yemirdilaru yondirdilaru oldirdilaru taladilaru ketdilar istilo natijasida aholi soni keskin kamaydi minglab shahar va qishloqlar vayron etilib bir umrga qayta tiklanmadi feodal jamiyatda quldorlik tuzumi vujudga keldi iqtisodiyot butunlay yemirildi hududiy jihatdan movarounnahr chingizxonning uchinchi ogli chigatoy ulusi tarkibiga kirdi chigatoy ulusi tarkibiga kirgan buxoro keyinchalik yillarda ham qattiq buzgunchilik va vayronkorlikka mubtalo etildi shunday qilib shahar bir necha bor qirgin va talon taroj qilinib aholisi haydab ketilganligi va shaharga ot qoyilganligiga qaramay buxoro asta sekin qaddini rostlay bordi bunga uning faqat buyuk ipak yoli chorrahasida ananaviy joylashgan yirik savdo hunarmandchilik va madaniyat markazlaridan biri sifatidagi mavqeigina emas balki bu davrga kelib uning manaviy diniy markaz musulmon olamining sharqiy makkasi sifatida uzil kesil qaror topganligi ham katta imkon berdi shuning uchun mogul hukmdorlarining ogir yillarida ham buxoro movarounnahrning yirik iqtisodiy va siyosiy markazi ikkinchi poytaxti bolib qolaverdi buxoro va uning viloyatining barcha mehnatkash ommasi tomonidan qollab quvvatlangan qozgolon ancha muvaffaqiyatli boldi qozgolonni bostirish uchun yuborilgan mogul qoshinlari tor mor keltirilib mingga yaqin kishisidan ajraldi biroq qozgolonchilar jangda ozlarining ikki nafar yolboshchilarini qurbon berishdi buning oqibati olaroq keyingi olishuvda qozgolonchilar maglubiyatga uchradilar qozgolon shafqatsizlarcha bostirildi shaharning chingizxon tomonidan tayinlangan birinchi mogul hokimi buka numa edi ammo oliy oqtoyxon hukmdorligi davridayoq butun hokimiyat tola tokis ijarador mahmud yalavoch xorazmiyga otdi juvayniyning sozlariga qaraganda mahmud yalavoch va uning ogli masudbekning farogatli hokimligi tufayli mamlakat mogullar vayronidan butunlay tiklandi buxoro buyuk rivojlanish darajasiga yetdi binobarin bironta musulmon shahri aholi soni omma boyligi va fanning yuqori darajada rivoji boyicha buxoro bilan bahslasha olmas edi mahmud yalavochning bu yerga kelishi bilan buxoroning qirgin qilinishi toxtadi u soliq undirish vositasida savdo iqtisodiy faoliyatning yangidan rivojlanishi va uni mogul qoshinlarining takroriy vayronagarchiligidan himoya qilish uchun katta kuch sarfladi shu harakatlari tufayli u keyichalik chigatoy ulusidan soliq yigishni boshqarish lavozimidan chetlatildi biroq kop otmay mahmud yalavoch orniga mogullarning oliy xoni oqtoyning talabi bilan uning ogli masud otqazildi masud bu lavozimda kichik tanaffus bilan umrining oxirigacha yilga qadar xizmat qildi aytilishicha masudbek buxoroni juda sevardi shu bois u shaharni asta sekin muhtasham binolar bilan gozallashtirdi shulardan biri masudiya madrasasidir uning davrida buxoroda chingizxonning ogli tuluyning bevasi nasroniy diniga etiqod qilgan munkexonning volidasi suyurkokteni beka mablagi hisobidan xoniya madrasasi bunyod etilgan har ikki madrasa registonda joylashib ularning har birida goyoki ga yaqin talaba tahsil korgan ajoyib kutubxonalari ham bolgan xoniya madrasasining mudarrisi va mutavallisi mashhur ilohiyotchi olim najmiddin kubroning muridlaridan biri kubroviylik tariqatining davomchisi sayfiddin boharziy edi hulokuning ogli abaqaxon yilda buxoroga qoshin yuborib aholini xurosonga kochirishni yoki shaharda qirgin otkazishni buyurdi buxoro yil yanvarda hulokuiylar tomonidan egallandi hatto chingizxon shaharga bostirib kirganda kuzatilmagan darajadagi qirginbarot va talon taroj boshlandi bir hafta tinimsiz qon tokildi masudbek madrasasi va undagi koplab kitoblar yondirilib kuli kokka sovurildi hulokuiylar qoshini katta olja bilan shaharni tark etdi buxoroga goyoki yordamga kelgan minglik chigatoiylar lashkari esa harbiy toqnashuvga qaror qilmay faqat oljalarni hulokuiylar bilan bolishishga kelishib olishdi va buxoroga qaytgach ozlari shaharni talash va qatl etishni davom ettirishdi natijada mingga yaqin kishi qirib yuborildi butun viloyatga tarqalgan mogul lashkarlari yana yil mobaynida bosqin va vayronlikni davom ettirishdi shunday qilib buxoro shahri va viloyati butkul vayron qilinib xarobaga aylantirildi natijada shahar keyingi yil davomida hayotdan mahrum boldi keyinchalik yilarda ijarador masudbek shaharga aholini kochirib kelib uni tiklash borasida katta kuch sarfladi yillardan etiboran bu yerda hatto kumush tangalar muntazam ravishda zarb qilina boshlaydi masudiya madrasasi tiklanib keyinchalik yili bu yerga masudbek dafn etildi xiii asrning yarmidan boshlab muhtasham memorchilik obidalarini bunyod etish ishlari qayta tiklandi buxoroning sharqiy chekkasida ilgarigi qarshi darvozasi ortida fathobod degan joyda barpo qilingan ikki maqbara sayfiddin boharziy va bayonqulixon maqbaralari bizning davrimizgacha saqlanib qolgan eng mashhur obidalardandir ulardan biri yili vafot etgan kubroviya tariqatining mashhur shayxi sayfiddin boharziy qabri ustida bunyod etilgan bolsa ikkinchisi ushbu binoning yonida garb tomonida yili vafot etgan va oz shayxi gori yoniga dafn etilishini vasiyat qilgan chingiziylardan biri bayonqulixonning qabri usdida qurilgan soz yuritilayotgan davrda bunyod etilgan yana bir noyob yodgorlik buxoroning saloxxona darvozasidan metr janubi sharqda joylashgan boboyi poradoz maqbarasidir yodgorlik bizning davrimizgacha xixxx asrlarda qayta qurilgan holda yetib kelgan lekin arxeologik tadqiqotlar vaqtida olingan nafis oyma memoriy terrakota namunalari bu obidaning xiv asrning ikkinchi choragiga mansubligini korsatadi amir temur va temuriylar hukmronligi davrida buxoro movarounnahrning iqtisodiy va madaniy markazi sifatida oz ahamiyatiga kora ikkinchi orinni egallab keldi diniy manaviy tasir jihatidan esa yanada kuchliroq yetakchilik qildi u shuningdek islom dinining gumbazi qubbat ul islom nufuzli shariat va tasavvuf ilmi namoyandalari vatani va ziyorat maskani bolib qolaverdi amir temurning solnomanavis kotibi hofizi abru somoniylar davridagi shon shuhratga burkangan buxoroni tasvirlab beradi oziga zamondosh shahar haqida esa qisqacha qilib shunday deb yozadi garchand otgan zamon bilan taqqoslaganda mavjud narsalarning ondan biri ham qolmagan bolsada boshqa dongdor shaharlar bilan qiyoslaganda oz zamini serhosilligi va tinch farovon turmushi bois buxoro shahrini jannat bogi deya atash mumkin buxoro shahrida amir temur davrida barpo etilgan ayrim binolar saqlanib qolgan uning nomidan namozgoh mukammal tamirlangan masjidi kalon qayta tiklangan va hazrati imom xilxonasida xonaqo qurilgan amir hajjoj ismli shaxs esa qadimiy ziyoratgoh ustida chashmai ayyub maqbarasini bunyod etishga yoki tamirlashga bosh qosh bolgan kastiliya ispaniya elchisi ruy gonzlez de clavijo amir temur saroyiga kelgan elchilar bilan yil kuzida vataniga qaytayotganida buxorodan ham otganini tilga oladi boyar buxoro degan bir shaharga yetib keldik u keng tekislikda joylashgan paxsa devor va suv tola chuqur handaq bilan oralgan ekan bir chekkasidagi qala ham paxsadan qurilgan negaki bu zaminda tosiqlar va devorlar qurish uchun tosh yoq qala yaqinidan daryo oqib otadi shahar atrofida katta yerlar bor u yerda ham katta katta imoratlar qurilgan shahar non gosht sharob va shu kabi yeguliklarga boy va bu yerda boshqa koplab tovarlar ham mavjud bu shaharda elchilar ozlariga kerakli hamma narsani oladilar bu yerda ularga otlar ham berishdi xivxv asrlar chegarasida taniqli sofiy bahouddin naqshbandning muridi xoja muhammad porso buxoroda xonaqoh hammom madrasa barpo ettirdi katta xoja bozoriga asos soldi xoja muhammad porso madrasasida ulkan kutubxona joylashgan unda yigilgan qolyozma kitoblar orasida xii asrda kochirilganlari eng qadimiylari ham bor edi amir temurning vorisi shohrux mirzo buxorolik shayxlar shu jumladan xoja muhammad porso bilan kopincha musulmonlar ishini tartibga solish maqsadida maslahatlashib turardi mirzo ulugbek oldirilgandan songra movarounnahrdagi temuriylar davlatiga avvaliga sulton abusaid mirzo keyin esa sulton ahmad mirzo hukmdorlik qilishdi ular davlat boshqaruv ishlarini oz murshidi naqshbandiya tasavvuf tariqati peshvosi xoja ahror valiy rahnamoligi ostida amalga oshirgan edi buxoroda esa temuriy sultonlar nomidan temuriy tarxonlar hokimiyat yuritardi tarxonlarning shahardagi faoliyati izlari hozircha aniqlangani yoq faqat shu narsa aniqki buxoroda ikkita hammom xoja ahrorga qarashli bolgan ulardan tushgan daromad muassisi uning avlodlari va samarqandda ozi asos solgan xoja ahror madrasasi foydasiga kelib tushar edi xvi asrda shayboniylar ozbek sulolasi hukmronligi davrida markaziy osiyo mintaqasining ijtimoiy siyosiy iqtisodiy va madaniy hayotida buxoroning mavqei ancha ortdi buxoro shahri avvalboshda uluslardan biri markazi maqomida keyin esa butun boshli davlat poytaxti maqomida bolib keldi buxoro tarixi madaniyati va memorchiligida shayboniylar sulolasining uch vakili alohida orin tutadi ubaydullaxon otasi mahmud sulton olimidan song buxoroni boshqargan yillarda esa butun ozbeklar xoni oliy hukmdor bolgan shayboniyxon halok bolgandan keyin ozaro urushlarga chek qoygan va buxoro binolarini tiklashga bor kuch gayratini sarflagan sarkarda va bahodir uning davrida buxoroning siyosiy va iqtisodiy markaz sifatidagi mavqei ancha kuchaydi va shahar davlat poytaxti vazifasini otay boshladi xvi asrning birinchi yarmida movarannaxrda eng muhim saroy adabiy doirasining shakllanishi ubaydullaxon nomi bilan bogliq u ubaydiy adabiy taxallusi bilan turkiy fors va arab tillarida sherlar ham yozgan uni shaxsan bilgan zamondoshlarining xotiralariga qaraganda bu hukmdor oz davrining ilgor va yetakchi siymosi bolgan uning madaniy saviyasi temuriylar rahnamolari savodxonlik darajasidan aslo qolishmasdi va u oz kutubxonasiga koproq etibor berar edi u buxoroda miniatyurada oziga xos buxoro uslubi yaratilgan birinchi kutobxonaning asoschisi hisoblanadi uning manaviy ruhoniy murshidi murabbiysi naqshbandiya tasavvuf tariqatiga mansub sofiy mahdumi azam va shayx abdulloh yamaniy mir arab bolgan ubaydullaxon inom etgan mablag hisobiga uning piri shayx abdulloh yamaniy tomonidan mir arab madrasasi qurilgan ubaydullaxon mohirona quron oqigan va turkiy tilda sharhlar bergan istedodli qoshiqchi va sozanda edi u xattotlik bobida ta husnixat usulini ayniqsa nasx va nastaliqni nihoyatda yaxshi egallagan quronning bir necha nusxalarini kochirib makka va madinaga jonatgan shayboniylar davrida davlat poytaxti bolgan buxoro shahri ilm va marifat kishilari jamlangan bir goshaga aylandi ubaydullaxon davrida buxorodagi ilmu hunar ahli shunday yuksak bir darajaga erishdiki bu jihatdan shahar husayn boyqaro zamonasidagi hirotni ham esga solib turar edi ubaydullaxon olimidan keyin movarounnahrning ikki asosiy shaharida bir vaqtning ozida ikki xon buxoroda ubaydullaxonning ogli abdulazizxon samarqandda esa abdullatifxon hukmronlik qilishdi movarounnahrning boshqa shaharlarida hukmdorlik qilgan ozbek sultonlari ularning hokimiyatini nomigagina etirof etishdi ubaydullaxonning ogli abdulazizxon yildan buxoroni boshqargan yillarda esa buxoroda davlat hukmdori ham betakror va istedodli insonlardan biri edi zamondoshlarining sozlariga qaraganda abdulazizxon olim va shoirlar homiysi bolgan nasx husnixatida ajoyib xat bitar sher yozish bilan mashgul bolgan aziziy degan adabiy taxallus qollagan u mashhur buxoro kutubxonasiga alohida etibor bilan qarab unga homiylik qilgan bu dargoh saroy madaniy hayotining oziga xos markazi bolib buxoro samarqand badiiy xattotlik maktabi shakllanishida katta rol oynagan edi ana shu marifat dargohi movarounnahr miniatyura rassomchiligi maktabi shakllanishiga katta tasir korsatdi aynan abdulazizxon hukmronligi davrida buxoroda rekonstruksiya mukammal tamirlash va yangi binolar barpo etish jarayoni boshlangan edi bu ayniqsa buxoroning eski bozori joylashgan nuqtalarda yaqqol kozga tashlanadi magoki attori masjidi mukammal tamirlangan va masjid hammom va savdo sotiq timini chorsuni oz ichiga olgan sarrofon memoriy ansambli bilan togri yol bilan boglangan edi ozbek xoni abdullaxon ii hukmronligi davridan boshlab yildan buxoro xonligi hukmdori buxoro xonlikning uzil kesil poytaxti bolib qoldi bu davrda memorlik yuksak darajaga kotarildi mir arab madrasasi abdullaxon madrasasi kokaldosh madrasasi modarixon madrasasi va boshqa masjidi kalon govkushon majmuasi va boshqa karvonsaroylar timi kalon va boshqa rastalar va boshqa koprik va suv omborlari qurildi sardoba va hammomlar solindi xoja muhammad porso yangi chorsu tim qarang abdullaxon timi va boshqa qurildi buxoro shahri yangi mudofaa devori bilan oraldi talim tarbiyaga etibor kuchaydi har bir mahallada maktab ochildi bazi xonadonlarda uy talimi joriy etildi abdullaxon ii davrida mamlakatda shaharsozlik adabiyot ilm fan taraqqiy etgan buxoro madaniyat ilm fan markaziga aylangan hofiz tanish buxoriyning abdullanoma sharafnomayi shohiy amin ahmad roziyning haft iqlim va boshqa ilmiy asarlar yaratildi buxoroda mashhur abdullaxon kutubxonasi tashkil qilingan unda mashhur xattotlar mir ali hiraviy ahmad husayniylar va boshqa kitob kochirish bilan mashgul bolishgan hasanxoja nisoriyning muzakkiri ahbob asari abdullaxon ii ga bagishlangan xvi asrning ikkinchi yarmida joybor shayxlari yerlari gektar shahar sarhadiga qoshib olingach uning yer maydoni gektarga yetdi shaharda rekonstruksiya ishlari davom ettirildi ana shu tamirlash va takomillashtirish jarayonida eski tokilgan binolar tamirlangan yoki butunlay buzib tashlangan va ayrim kochalar kengaytirilgan edi eski shahar va yangi shahar bozorlari hududida memorchilik majmualari masjidlar hammomlar karonsaroylar va hokazolarni oz ichiga olgan oziga xos diniy ijtimoiy markazlar vujudga keldi bozorlar kengayib borishi asnosida turarjoy binolarining siqib nari surish jarayoni ham yonma yon kechdi yangi turarjoy mavzelari xonaqoh va masjidlar buxoro chekkalaridagi odamlar bir mahallar tashlab ketgan maskanlarda bunyod etila boshladi abdullaxon ii va uning amirlari ularning orasida eng nufuzlisi qulbobo kokaldosh naqshbandiya tasavvuf tariqati peshvosi xoja islom joyboriy keyin esa uning ogli xoja sad joyboriy qurilishlarning asosiy donatorlari homiylari va buyurtmachilari sifatida ish korgan edi bu davrda shoir adib va ilohiyotchi olimlardan mushfiqiy nizom muammoiy muhammad darvish oxund qozi poyonda zominiy mulla amir muhammad alti zohid tabiblardan mavlono abdulhakim va boshqa yashab ijod etgan abdullaxon iining ozi ham istedodli shoir bolib xon taxallusi bilan ozbek va fors tillarida sherlar yozgan buxoroda hunarmandchilik savdo sotiq rivojlangan hunarmandlar turli ipak matolar uy rozgor zargarlik buyumlari qurol yaroglar va boshqa tayyorlardilar movarounnahr ustalari tayyorlagan buyumlar ichki va tashqi bozorda juda xaridorgir bolgan xvi asr tarixchisi ozbeklarning qatagon qabilasidan bolgan muhammad yar ibn arab qatagon musaxir al bilad mamlakatlarni zabt etish asarini yozgan asarda shayboniylar jumladan abdullohxon ii davri haqida hikoya qilinadi xvii asr xviii asrning birinchi yarmida buxoroda shayboniylarga qarindosh bolgan ashtarxoniylar joniylar ozbek sulolasi hukmronlik qildi ashtarxoniylar ozbek sulolasi davridagi muttasil urush harakatlari madaniy hayot taraqqiyotiga tosqin boldi adabiyot sanat va boshqa sohalarda bir qancha istedodli olimlar musiqada darvishali changiy va boshqalar yetishib chiqdi adabiy tarixiy asarlar  hayvonnoma sayd nasafiy bahr ulasror mahmud ibn vali ubaydullanoma muhammad amin buxoriy tarixi abulfayzxon abdurrahmon tole muhit uttavorix muhammadamin ibn muhammadzamon buxoriy subhonqulixon togrisida hajviya turdi va boshqa tibbiyot va memorlik bir oz taraqqiy etdi ashtarxoniylardan subhonqulixon buxoroda maxsus shifoxona hamda tibbiyot kutubxonasi qurdirdi hashamatli binolar abdulazizxon madrasasi nodir devonbegi madrasasi bolohovuz masjidi va boshqalar bunyod etildi maktab va madrasalarda asosan diniy fanlar qisman adabiyot navoiy fuzuliy hofiz bedil va boshqalar oqitildi imomqulixon uzaro kurashlarga barham bergan u atrofiga olimlar va shoirlarni toplagan ozi ham sherlar yozgan kochmanchilar bilan olib borilgan muvaffaqiyatli janglar natijasida u yildan or tiq hukmronlik qilgan bu davrda mamlakatda markaziy davlat hokimiyati kuchaygan hindiston eron va rossiya bilan elchilik munosabatlarini ornatgan ashtarxoniylar ozbek sulolasining vakili subxonqulixon tibbiyot va astrologiyaga oid bir qancha asarlarning muallifi bolgan uning tibbiyotga oid asari ozbek tilida yozilgan uning asari budapeshtdagi kutubxonada saqlanadi subhonqulixon sheriyatga ham mehr qoygan va nishoniy taxallusi bilan sherlar yozgan xvii asr buxoro memorchiligida temuriylar davri ananalari yana tiklandi mol kol bezaklarga bolgan ishtiyoq qaytdi ammo shu bilan birga yirik shahar me'moriy ansambllarining rivojlanishining ilgari korsatilgan yonalishi davom etdi bu davrda eng faol qurilish buxoroda ozbek hukmdorlari imomqulixon va uning jiyani abdulazizxon davrida amalga oshirildi amir haydar hukmronlik qilgan davrda buxoroda ilm fan xususan tarix va islom ilmlari rivojlangan haydar madrasalarda tahsil olib borish uchun istanbul kobul va boshqa shaharlardan koplab qolyozma kitoblarni oldirgan uning ozi muntazam ravishda saboq bergan madrasalarda dars otgan haydar al favoid al alfiya nomli fiqhning xanafiya mazhabiga oid asar ham yozgan u hukmronligi davrida buxoroda chor minor va xalifa niyozqul madrasasi masjidlar xonaqohlar hammomlar qurilgan xalfa xudoydod majmuasi qurilishi davom ettirilgan buxoroda haydar onasiga atab maxsus madrasa qurdirgan nasrullaxon tomonidan va uning davrida buxoroda qozi hasanxoja olimjonboy eshoni pir mirzo ubayd modorixon ismoilxoja aliy chobin mirzo abdulgaffor tojiddin madrasalari qurildi xalifa xudoydod memoriy majmuasining qurilishi yakunlandi bu paytda tarixchi muhammad mirolim buxoriy fathnomai sultoniy sulton fathnomasi asarini yozgan keyinchalik mashhur alloma bolib yetishgan yosh ahmad donish nasrullaxon nazariga tushib saroyga xizmatga olingan rossiya istilosi davrida bir necha mayda qayta ishlash korxonalari vujudga keldi asr boshida buxoroda ta mahalla dan ortiq guzar dan ziyod madrasa ta masjid qariyb ta karvonsaroy ta hovuz bolgan buxoro madrasalarida mingdan ortiq talaba oqigan buxoroda yillardan boshlab sanoat korxonalarining soni va salmogi ortib bordi viloyat hududida gaz va neft konlarining topilishi shaharda yangi sanoat tarmoklarini rivojlantirishga asos boldi uysozlik madaniymaishiy xizmat tarmoqlarini barpo etish jadallashdi obodonlashtirish va kokalamzorlashtirish ishlari tubdan yaxshilandi xalqaro va mahalliy turizm yolga qoyildi buxoro shahrini arxeologik jihatdan faol organish ishlari yillarga togri keladi ozbekiston fanlar akademiyasi arxeologiya institutitining maxsus arxeologik jamoasi a r muhammadjonov i ahrorov j mirzaahmedov sh odilov va ozbekiston madaniyat vazirligining memoriy yodgorliklarni tamirlash va asrash instituti otryadi ye g nekrasova boshchiligida tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida hozirgi buxuro viloyati hududida miloddan avvalgi ming yilliklardayoq ovchilik va baliqchilik bilan shugullangan toshdan turli qurol va buyumlar yasash mahoratlari yuksak darajaga yetgan neolit davriga mansub qabilalar yashagani aniqlandi milolddan avvalgi ming yillikning yarmida zarafshon daryosi ozaniga yaqin yerlarga ayniqsa uning qad tarmoqlari vobkentdaryo mohondaryo gujayli va boshqalar havzalariga chorvadordehqon qabilalar kelib joylashib ular botqoq yerlarda dehqonchilik qilish bilan birga yaylovlarda chorvachilik bilan ham mashgul bolganlar arxeologlar qorakol tumanidagi zamonbobo degan joydan mazkur qabilalar manzilgohlaridan birining qoldiqlarini topib organdilar shu bois bu madaniyat fanda zamonbobo madaniyati deb ataldi miloddan avvalgi ming yillikda buxoro vohasida astasekin suniy sugorish tarmoqlari va mustahkamlangan qishloqlar vujudga kela boshlaydi zarafshon daryosining kad tarmogi  shoxrud boylaridagi dastlabki qishloqlarning jumladan hozirgi buxoro shahri ornida bolgan qishloqning barpo bolishi aynan ana shu davrga togri keladi yillarda buxoroning eski shahar qismida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida buxoroni arxeologik jihatdan organish tarixida birinchi marta materik qatlamga qadar yetib borishga va madaniy qatlamlanish chuqurligi m dan ortiq ekanligini aniqlashga muvaffaq bolindi mir arab madrasasi yaqinidagi arxeologik qazishma chogida materik qatlam ustida toq jigarrang torf qatlami sm borligi uning ichida esa yovvoyi va xonaki hayvonlar suyaklari qoldiqlari hamda sopol idish va buyumlar parchalari kop ekanligi malum boldi torf qatlami madrasa tomon tobora qalinlashib borib bino ostiga kelganda qalinligi m ga yetgan bu esa qadimda buxoro hududidan zarafshon daryosi tarmoqlaridan biri  ilk orta asr manbalarida qayd etilgan rudi zar oltin irmoq ning otganligini isbotlaydi arxeologik tadqiqotlar keyinchalik qurib qolgan mazkur tarmoqning har ikki qirgogi boylab bir qancha mustahkamlangan qishloqlarning vujudga kelgani va ular buxoroning eng qadimgi shahar ozagini tashkil qilganini tasdiqladi shahar ozagi qism  oltin irmoqning ong qirgogida joylashgan ark yani qala hamda uning ong va sol qirgoqlaridagi qishloqlardan iborat bolgan bu yerdan topilgan koplab ashyoviy dalillar xususan sopol idish va buyumlar buxoro tarixining turli davrlari milolddan avvalgi ming yillikning choragidan asr boshlariga qadar ga oid bolib ulardan tasi milolddan avvalgi asrga taalluqli ekanligi aniqlandi bundan tashqari buxoro arkida olib borilgan arxeologik qazishmalar vaqtida yana koplab yangi va nodir ashyoviy dalillar topildiki ular shaharning qadimgi tarixini organishda muhim ahamiyatga egadir bu yerda m shuningdek m chuqurlikdan ta paxsa devor qoldigi topildi ular buxoroning qadimiy mudofaa devori harobalari bolib biri miloldiy asrlar ning balandligi m ikkinchisi miloddan avvalgi asrlar niki m hozirgi kunda buxoro shahrida dan ortiq yirik sanoat korxonasi mavjud viloyat sanoat korxonalari yalpi mahsulotining yarmidan koprogi buxoroda ishlab chiqariladi korxonalarda asosan mahalliy xom ashyo qayta ishlanadi ayrim korxonalar gaz va neft sanoati hamda qishloq xojaligiga xizmat qilishga ixtisoslashgan buxoro toqimachilik kombinati buxoroteks qorakol zavodi zardozlik pillakashlik fabrikalari paxta yogekstraksiya vino gisht remontmexanika zavodlari un gosht uysozlik kombinatlari poyabzal tikuvchilik fabrikalari hamda hunarmandchilik tarmoqlari ishlab turibdi shaharda dan ortiq xorijiy mamlakatlar bilan hamkorlikda qurilgan qoshma korxonalar faoliyat korsatadi buxtel isroil mayonez omegasitora gretsiya moyna buyumlari gufikavitsenna xindiston dori darmon marmar aqsh qurilish materiallari ishlab chiqaradi yilda buxoroda koreya respublikasida ishlab chiqarilgan telefon stansiyalari ornatildi buxoroda ozbekiston paxtachilik i t institutining filiali bogdorchilik niholchilik tajriba xujaligi va sohibkor xojaligi joylashgan iqlimi kontinental yillik ortacha temperatura g iyulniki ° yanvarniki ° maydoni ming km buxoroda dan ortiq yonalishda avtomobil transporti qatnaydi yildan trolleybus qatnovi yolga qoyiddi xalkaro aeroport buxoroni toshkent orqali respublika viloyatlari va dan ortiq xorijiy davlatlar bilan ozaro aloqalar ornatishda xizmat qiladi buxoroda dan ortiq yirik tarixiy memoriy yodgorliklar buxoro arki somoniylar maqbarasi chashmai ayyub maqbarasi matki attori masjidi namozgoh masjidi poyi kalon ansambli qaladevor qoldiqlari minorai kalon masjidi kalon mir arab madrasass tim va toqilar labihovuz ansambli ulutbek madrasasi chor minor bolohovuz masjidi sitorai mohi xosa ansambli va boshqalar saqlangan bular shaharning yangi kismidagi zamonaviy kop qavatli binolar hokimiyat uyi buxoro zarafshon varaxsha guliston mehmonxonalari bilan uygunlashib ketgan buxoro yirik ilmmanaviyat marifat markazlaridan yil martdan ozbekiston fanlar akademiyasi samarqand bolimining buxoro mintaqaviy markazi faoliyat korsatmoqda yilda oliy oquv yurti davlat unti oziq ovqat va yengil sanoat texnologiyasi instituti tibbiyot instituti kollej akademik litsey tarix faniga ixtisoslashgan maktab umumiy talim maktabi maktabgacha tarbiya muassasalari ommaviy kutubxona buxoro davlat memoriybadiiy muzey korikxonasi teatr mavjud buxoro haftanomasi gaz chiqadi adadi buxoro zaminida mashhur donishmand allomalar voyaga yetgan oqib ijod etgan abu hafsi kabir buxoriy imom al buxoriy abu ali ibn sino narshaxiy daqiqiy rudakiy balamiy abduxolik gijduvoniy bahouddin naqshband sayfiddin boharziy mushfiqiy hofiz tanish buxoriy turdi ahmad donish fitrat muso saidjonov sadriddin ayniy fayzulla xojayev ibrohim mominov jalol ikromiy shular jumlasidandir buxoro  orta asrning dan ortiq arxitektura yodgorliklarini ozida saqlagan muzey shahardir kop asrlar avval qurilgan poi kalon qosh madrasa ismoil somoniy maqbarasi minorai kalon kabi ansambllar bugungi kungada ham barchaning diqqatida fargona yilgacha yangi margilon yillarda skobelev mahalliy talaffuzda iskobil deb atalgan podsho rossiyasining orta osiyoni bosib olishda va keyingi yillarda koplab qirginbarotlar uyushtirgan generali m d skobelev nomiga qoyilgan fargona viloyatining mamuriy iktisodiy va madaniy markazi respublikaning yirik shaharlaridan biri maydoni ming km aholisi ming kishi fargona vodiysidagi shaharlar ichida aholi soni boyicha orinda shahar fargona vodiysining jan qismida olay toglarining etagida m balandlikda joylashgan iklimi kontinental ortacha yillik temperatura ° yanvarning ortacha tempaturasi ° iyulniki ° eng past temperatura ° eng yuqori temperatura ° yiliga mm yogin tushadi yoginning kop qismi qish va bahor fasllarida yogadi garbdan bazan qattiq shamol va garmsel olay togi shohimardonsoy vodiysi dan togvodiy shamoli esadi fargona sozining kelib chiqishi togrisida turli fikrlar mavjud olimlar fargona sozining bundan asr ilgari sugd yozuvlarida pargana pragana shakllarida yozilganligini hamda hind sanskrit tilida kichik viloyat fors tillarida tog oraligidagi vodiy atrofi berk soylik degan manolarga ega bolganligini takidlaydilar shahar kochalarining har ikki tomoniga daraxt ekildi shaharda sanoat korxonalari qurilmadi yil samarqandandijon temir yol otkazilishiga qaramasdan shaharning kengayishi va rivojlanishi sekinlik bilan bordi yilda shaharda ta pivo pishirish va bitta konchilik zavpdi faoliyat korsatdi mahalliy yarim kustar korxonalar mahalliy xom ashyoni qayta ishlash bilan shugullanardi paxta tozalash zavpdi faqatgina temir yol otkazilgandan keyin qurildi yilda yangi margilon shahri aholisi atigi ming kishini tashkil etdi shahar tunda ta yoritqich fonus bilan yoritilardi dokonlar aholiga xizmat korsatgan yilgacha shahardagi ta gimnaziyada oquvchi ta maktabda esa oquvchi oqidi ularga oqituvchi saboq berdi shaharda birgina kasalxona orin va bir dorixona mavjud edi undan keyin gidroliz zavodi yilda neftni qayta ishlash zavodi ishga tushirildi yillarda fargonada temirbeton buyumlari shifer gisht zavodlari issiqlik elektr markazi qurildi shaharda dan ortiq kichik korxona avtokorxona mahalliy xom ashyodan kimyoviy tola atsetat ipagi ishlab chiqaradigan azot sovun gaz apparatlari neftni qayta ishlash mexanika paxta tozalash konserva zavodlari uysozlik moy sut k tlari trikotaj pillakashlik poyabzal fabrikaalari fargonapivo don mahsulotlari korxonalari ishlab turibdi qoshma korxona kabulfargona ozsalaman ferteks yevraziya tapo disk ferkon va boshqalar faoliyat korsatadi sanoat korxonalari asosan shahar markazida hamda qirguli mavzeida joylashgan fargona respublikaning yirik ilm va madaniyat markazlaridan biridir fargonadan km jan da shohimardon kurorti shahardan km narida oltiariq tumanidagi xushmanzara joyda yirik shifoxona joylashgan madaniyat saroyi kutubxona viloyat olkashunoslik muzeyi madaniyat uyi musiqali drama teatri rus drama teatri qogirchoq teatri yoshlar xiyoboni madaniyat va istirohat bogi toshkent tibbiyot instituti filiali universitet politexnika instituti ta bolalar musiqa maktabi sanat maktabi umumiy talim kattalar talimi maktablari akad litsey kasbhunar kolleji faoliyat korsatadi stadion sport majmuasi kasalxona poliklinika dorixonalar mavjud fargonadan tuman markazlari shahar va shaharchalariga avtobus qatnaydi havo transporti orqali toshkent shahri viloyat markazlari va xorijiy davlatlar bilan boglangan shaharda viloyat gazeta shahar gazeta fargona tongi yil dekabrda tashkil etilgan adadi tarmoq gaz xususiy gazeta va jurnal nashr etiladi ta telestudiya faoliyat korsatadi aholisi fargona shahriga margilon va toshloq shaharlari tutashib ketgan agar ta shaharni aholisi bilan hisoblasak dan oshadi fargona shahrining ramzi chinor bargidir fargonada markaziy osiyodagi eng mashhur futbol jamoasi  neftchi shahar shanini himoya qiladi neftchi fc karra ozbekiston chempioni karra kumush medal sohibi marta billur sovrin egasi marotaba osiyo chempionlar ligasi orin sohibi va mdh davlat chempionlari orin sohibidir fargonaning iqlimi huddi boshqa vodiylar kabi qish  yumshoq yanvarda ortacha harorat ° past daraja ° uzoq qor yogish davomiy emas bazi qishning kunlari kun issiq boladi yoz issiq iyulda ortacha harorat ° baland harorat ° iyul oyida issiq shamol kuzatiladi asosan garbiy qismida qozogiston yoki qozogiston respublikasi orta osiyoda joylashgan mamlakat ushbu davlat mamuriy jihatdan viloyat viloyatlar esa audan tuman larga bolinadi poytaxti  nur sulton shahri bmt azosi qozogistonning eng yirik megapolis shaharlari olmota nur sulton chimkent shaharlari hisoblanadi undanan keyingi yirikroq shaharlari esa qaragandi va aqtobe qozogiston yer maydoni boyicha million ming km jahonda orinda turadi beshta davlat bilan chegaradosh shimol tarafida rossiya bilan  km janubda  turkmaniston  km ozbekiston  km va qirgiziston  km sharqida  xitoy bilan  km chegaradosh umumiy quruqlik chegarasining uzunligi  km hosoblanadi shuningdek garbiy tarafida kaspiy dengizi va janubda orol dengizi suvlari yuvib turadi qozogiston  boshqaruvning prezidentlik shaklidagi unitar davlat amaldagi konstitutsiyasi yil avgustdagi referendumda qabul qilingan yil oktyabrda ozgartirish va qoshimchalar kiritilgan davlat boshligi  prezident yil apreldan qosim jomart toqayev u umumiy teng va togridan togri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yoli bilan yil muddatga saylanadi qonun chiqaruvchi hokimiyatni palatali parlament senat va majlis ijroiya hokimiyatni bosh vazir boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi qozogiston agrar partiyasi yil yanvarda tuzilgan fuqarolik partiyasi yil noyabrda asos solingan qozogiston demokratik partiyasi yil aprelda tashkil etilgan aq jol oq yol demokratik partiyasi yil martda tuzilgan qozogiston aul qishloq sotsial demokratik partiyasi yil yanvarda asos solingan xalq kommunistik partiyasi yil aprelda tashkil etilgan qozogiston kommunistik partiyasi yil tuzilgan qozogistonning demokratik tanlovi xalqpartiyasi yil noyabrda asos solingan qozogiston vatanparvarlar partiyasi yil tashkil etilgan respublika nurotan nurvatan siyosiy partiyasi yil yanvarda asos solingan ruhoniyat partiyasi yil aprelda tuzilgan qozogiston erkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasi yil avgustda tuzilgan qozogiston mehnat konfederatsiyasi yil martda tashkil etilgan yil oktyabrda asos solingan hozirgi qozogiston hududida miloddan avvalgi ming yilliklarda eneolit davri yaylov chorvachiligi paydo boldi miloddan avvalgi ming yillik ortalarida kopgina dasht qabilalari yaylov chorvachiligi bilan shugullana boshladi bu qabilalar asosan qochmanchi va yarim kochmanchi chorvachilik bilan shugullangan hunarmandchilik va qisman dehqonchilik ham qilgan miloddan avvalgi asrarda hozirgi qozogiston hududida qang davlati vujudga keldi milodiy asr ortalarida turk xoqonligi asr boshlarida ili va chu daryolari oraligidagi hudullarda turgashlar yil qarluqlar davlati tashkil topdi turgashlar keyinchalik qarluqlar xoqonligida hunarmandchilik va savdo markazlari bolgan shaharlar taroz va boshqa paydo boldi asrlarda qozogiston janubda islom dini tarqaldi asrlarda qozogistonning garbiy va janubi garbiy hududlari oguzlar davlati tarkibida bolgan asrlarda shimoli sharqiy va markaziy hududlarda qimoqlar va qipchoqlar yashagan bu katta hudud dashti qipchoq deb atalgan rossiyaning tasiri kuchayib borayotganligidan xavfsiragan qoqon xoni xudoyorxon yilning kuzida ruslarning verniy istehkomini bosib olish uchun ming askar yubordi osha yilning oktyabrda rus qoshinlari qozoq otryadlarining yordamida uzunogoch darasida qoqon xoni askarlarini maglubiyatga uchratdi natijada yettisuvning barcha qismi rossiyaga qoshib olindi asrning yillarida qozoq yerlarining rossiyaga qoshib olinishi tugallandi podsho hukumati olkada mamuriy islohotlar otkazdi yil turkiston general gubernatorligi tarkibida yettisuv va sirdaryo viloyatlari yil orenburg general gubernatorligi tarkibida ural va torgay viloyatlari garbiy sibir keyinchalik dasht general gubernatorligi tarkibida akmolinsk va semipalatinsk viloyatlari tashkil etildi viloyatlar uyezdlarga uyezdlar volostlarga volostlar ovullarga bolindi barcha yerlar davlat mulki deb elon qilindi yillardagi islohotlar qozoq jamoalarining barcha tabaqalarida norozilik tugdirdi natijada mustamlakachilik zulmiga qarshi qozgolon kotarildi u shafqatsiz bostirildi qozogiston rossiya sanoati uchun oz tovarlarini sotish bozori va xom ashyo bazasi bolib qoldi birinchi jahon urushi yillari da qishloq xojaligi mahsulotlari va chorva mollarini ommaviy ravishda tortib olish soliqlarning kopayishi qimmatchilik qozoq aholisining mardikorlikka safarbar qilinishi aholi orasida galayonlarning avj olishiga sabab boldi yilga kelib galayonlar qozogistonning butun hududini qamrab olgan milliy ozodlik harakatiga aylandi ayniqsa bu harakat torgay viloyatida uzoq davom etib unga xalq qahramoni omongeldi imonov rahbarlik qildi yil noyabr  yil fevralda qozogistonda sovet hokimiyati ornatildi qozogistoning sirdaryo va yettisuv viloyatlari yil aprelda tashkil etilgan turkiston assr tarkibiga kiritildi yil avgustda rsfsr tarkibida qirgiziston qozogiston assr tuzildi yil oktyabrda orenburgda bolib otgan qozogiston sovetlarining tasis syezdi rsfsr tarkibida qozogiston assr tuzilganligini elon qildi yil qozogiston assr sssr tarkibidagi ittifoqdosh respublikaga aylantirildi yil oktyabrda davlat suvereniteti togrisida deklaratsiya qabul qilindi yil dekabrda respublikasi deb nomlandi yil dekabrda respublika oliy kengashi davlat mustaqilligi togrisida qonun qabul qildi yil oktyabrda mdh tarkibiga kirdi qozogiston  yildan bmt azosi yil oktyabrda ozbekiston respublikasi suverenitetini tan olgan va diplomatiya munosabatlari ornatgan milliy bayrami  dekabr  mustaqillik kuni qozogistonning hududi garbda volga daryosi quyi oqimidan sharqda oltoygacha va shimolda garbiy sibir tekisligidan janubda tyanshan toglarigacha chozilgan garbda kaspiy boyi pasttekisligi va mangishloq yarim oroli bor bu yerda dengiz sathidan past botiqlar mas qoragiyo  m uchraydi mangishloqdan sharqda ustyurt platosi balandligi m gacha joylashgan kaspiyboyi pasttekisligi shimoli sharqda ural toglarining janubiy tarmoqlari va mugojar togi bilan chegaralangan mugojar togidan shimoli sharqda torgay platosi bor u janubda turon pasttekisligi qizilqum choli ga tutashib ketadi orol dengizidan shimolda katta va kichik borsiq qumli chollari va orolboyi qoraqumi joylashgan qozogistonning markaziy qismini qozogiston past toglari sariorqa egallagan bu yerda qizilray m qarqarali m ulugtov m kabi alohida tog massivlari bor qozogiston past toglaridan janubda betpaqdala choli undan janubda moyinqum choli joylashgan betpaqdaladan sharqda katta maydonni egallagan yettisuv hududi mavjud qozogistonning sharqi va janubi sharqida oltoy toglarining janubiy tarmoqlari shuningdek saura tarbagatay jungariya olatovi tizmalari shimoliy va garbiy tyanshanning ayrim tizmalari joylashgan qozogistonda foydali qazilmalardan mugojar togi tokembriy va paleozoy burmali va metamorfozlashgan qatlamlari orasida mis kolchedani torgay bukilmasi zaminida magnetit rudalari sokolov sarbay va boshqa hamda qongir temirtosh qostanay viloyati qongir komir boksit uchraydi qozogistonning burmali paleozoy zaminida rudali va noruda foydali qazilmalar mis polimetall va boshqalar ning yirik konlari bor shuningdek toshkomir qaraganda ekibastuz va qongir komir maykuba konlari mavjud mugojar togining vulkanogen jinslarida xromit nikel kobalt oltin asbest bor qozogiston hududida qorgoshin rux molibden volfram fosforit barit kadmiy vismut profillit neft gaz yonuvchi slanets marganets titan vannadiy temir alyuminiy qalay rudalari oltingugurt mirabilit flyuorit ham bor iqlimi keskin kontinental qish shimolda sovuq markazi va janubda motadil sovuq chekka janubda yumshoq yanvarda ortacha harorat shimolda °c tekislik qismining janubda  °c shimoliy va markaziy rayonlarda qishda  °c gacha janubdada  °c gacha sovuq boladi yozi shimolda iliq janubda issiq iyulda ortacha harorat shimolda °c janubda °c yillik yogin dasht va ormonli dashtlarda mm chol va chala cholda mm balxashboyi orolboyi qizilqumi va ustyurt janublarida mm dan kam tog oldi va toglarda yillik yogin mm janubidagi toglarda muzliklar bolib ularning soni dan ziyod umumiy maydoni km chamasida qozogistonda mingdan ziyod daryo va soy bolib shundan tasining uzunligi km dan ortiq daryolarining aksariyati ichki berk havzalar kaspiy va orol dengizlari balxash koli va boshqalar ga oqadi tekisliklardan oquvchi daryolarning kopi yozda qurib qoladi tog daryolari sersuv va gidroenergiyaga boy asosiy daryolari  irtish ural chu ili sirdaryo chordara buxtarma qopchigay va boshqa suv omborlari bor qozogistonda mingga yaqin kol bor ularning umumiy maydoni ming km dan ortiq yirik kollari balxash zaysan olakol tengiz sassiqkol marqakol va boshqalar orol dengizi ilgari vaqtda dunyodagi eng katta ichki dengizlardan biri hisoblanib unda baliqchilik ovchilik transport va erkratsion maqsadlarda foydalanilar edi dengiz suv rejimini unga quyiladigan amudaryo sirdaryo er osti suvlari hamda atmosfera yonilgilari tushishi va yuzadan suvning buglanishi tashkil etadi qadimgi tarixiy davrlarda dengiz sathining   ozgarishi tabiiy iqlim hususiyati bilan boliq bolib suvning hajmi kub km suv sathi maydoni  kv km ni tashkil etgan sugoriladigan dehqonchilikning rivojlanishi natijasida suorilishga foydalaniladigan qaytmas suvlar va qurqchilik yillari amudaryo va sirdaryoning deltasiga quyiladigan suv miqdori kamaydi shunday qilib hozirgi vaqtda dengizning sathi yilga nisbatan m ga pasaydi yil m bunda dengizning hajmi marta yuzasi marta shurlanish darajasi ggl dan ggl ga ortadi yilga borib ggl kotariladi schozirgi kunda dengiz sathining pasayishi yiliga   sm tashkil etmoqda qirgoq chizigi   km pasayib ochilib qolgan erlar ming km tashkil etadi amudaryo va sirdaryoning quyi oqimlarida suvning sifati yomonlashadi hamda ichish uchun yaroqsiz bolibqoladi ekologik tizmlar osimlik va hayvonlar chuqur inqirozga uchrayapti eng yomon ahvol janubiy oroldir ushbu mintaqa oz ichiga shimoliy garbiy qizil qum zaungaoz qora qum janubiy ustyurt va amudaryo daryosi kabi landshaft komplekslarini oladi orol boyining umumiy maydoni  ming km bolsa uning janubiy qismi ming km tashkil etadi bunga kkr hududi ozbekistonning xorazm viloyati turkmanistonning toshavvoz viloyatlari kiradi orol va orol boyida sodir bulayotgan jadal ravishdagi chollanish hodisasi dunyo tajribasida uchratilmagan shuning uchun ham miqdor va sifat jihatidan baxolash ancha qiyinchilikalrga duch kelmoqda dengiz tubining ochilishi va daryo deltalarining qurishi hisobiga chol maydonlari kengaymoqda ochilib qolgan mln ga maydon yuzasi mayda tuz zarrachalari bilan qoplanib yangi shakldagi qum qoplamlarini hosil qiladi shunday qilib markaziy osiyo hududida kum tuz ayrozonalarini shamol yordamida kuchirib yuruvchi kuchli yangi manba vujudga keldi dastlabki malumotlarga karaganda yiliga atmosferaga mln tonnagacha chang  tuzon kutarilishi mumkin dengiz tubidan kutarilganchang  tuz tuzoni atmosfera ifloslanishi   ham ortib yubormoqda chang  tuzonlarning atmosferaga kutarilishi marta yili kosmosdan kozatilgan chang  tozon uzunligi  km eni esa km bolib radiusi km tashkil etadi tuzlarning er yuzasida yogilishi natijasida paxtaning hosildorligi     sholining esa   pasayib ketdi orol boyiga yogilayotgan chang  tuz zarrachalaridan umumiy miqdor ortacha kggga tashkil etib tuproq holati yomonlashuvining asosiy sababchilaridan biri bolib koldi kkrning suoriladigan maydonlari chang  tuz fraktsiyalari kggga dan chimboy tumanida t gacha boradi shorlangan qum tuzlari yili orol boyidagi imng ga yaylovlarni egallabbormoqda goza uchun ajratilgan maydonlar kasallik kozgatuvchi zarakunandalar bilan zararlangan qishloq xojalik maxsulotlari hosili pasayib ketmoqda daryoning yuqori oqimidagi hududlarda meliorativ holati yomonlashishi surxondaryo qashqadaryo buxoro samarqand qizilorda ii turkumda erlaning kopayishiga olib kelmoqda amudaryoning orta oqimi joylashgan turkmanistonning suv xojalik tumanlarida murakkab meliorativ holat kelib chiqmoqda amudaryo va sirdaryoning kuyi okimlarida kopchilik maydonlar qoniqarsiz meliorativ ahvoli bilan va katigoriyaga mansub erlar hisoblanadi shurlangan kuchli shurlangan maydonlar   tashkil etadi tuproqlarning shorlanishi hisobiga kishlk xojalik maxsulotlari hosili ozbekistonda    turkmanistonda   qozogistonda    tojikistonda  qirgizistonda    pasayib ketdi kuchli shurlangan er osti suvlarning joylashishi chullanishi jarayonini kuchaytirmoqda amudaryo av sirdaryo qirgoklarini pasayish natijasida daryolarning kuyi qismida suv toshqinlarini aqmaytirib yuboradi bu oz navbatida toqay osimliklari maydonlarini qisqarishiga ilgari gumusga boy bolgan otloqi  botqoqli tuproqlar unumsiz otloq taqir chol qumli tuproqlarga aylanishga olib keladi sutemizuvchi hayvonlar qushlar kamayib ketdi qurigan maydonlar aholi uchun xavfli kasalliklarni tarkatuvchi kemiruvchilar bilan tulib bormoqda orol boyining sanitar  epidemiologik ahvoli nixoyatda ogir aholi markazlashtirilgan suv bilan taminlash   ni tashkil etadi aholini yarmi ifloslangan ochiq suv havzalaridan foydalaniladi orol dengizini saqlab qolish mumkinmi orol muammosini asosi uni dengiz sifatida saqlab qolish tashkil etadi shuni takidlash lozimki orol oz tarixi davomida ilmiy malumotlarga qaraganda kop marta oz shaklini ozgartirganini va qurib qolgani malum orol dengizining dastlabki absolyut balandligini tiklash uchun ming kub km dan ortiq suv kerak boladi orol dengizi muammosi xam diqqatga sazovordir orol dengizi yillarda ayniqsa quriy boshladi xozirgi vaqtda orta osiyoni umumiy muammosiga aylanib qolgan dengiz xozirda olik dengiz deb xisoblanmoqda tirik organizm dengizda deyarli yoq dengizning qurigan soxillaridagi toplanib qolgan erdagi tuzlar shamol esganda changlar bilan aralashib inson salomatligiga jiddiy xavf tugdiradi osha erdagi aholida suv muammosiga duch kelinmoqda bundan tashqari deyarli orol dengizining yarmi qurib qolayotganidan hech kim qaygurmayapti orol dengizini tiklashga chet el mablaglari ajratilgani bilan osha mablag dengizga xarajat qilinishini xech kim oz nazoratiga olmayapti bundan kelib chiqadiki mablaglar osha erga etmayapti buni kiska kilib shunday tariflash mumkinki orta osiyo mamlakatlarida qurgoqchilik vujudga keladi buni jahon xamjamiyati va markaziy osiyo mamlakatlari pichoq suyakka qadalganida anglab etishadi afsuski orol dengizi qurib qolgandan song bu muammoni echish yollari qidiriladi orol dengizining qurishining asosiy sababi bu xojalik ehtiyojlariga ishlatilishi yani paxta bugdoy sugorilishiga amudaryo va sirdaryodan foydalnganliklari uchun orol dengiziga suv kam etib kela boshlagan shu tufayli orol dengizi sekin asta quriy boshlaga orol dengizining ahvoli yilga kelib ayniqsa achinarli bolib qoldi qachonlardir kattaligi jihatdan dunyoda tortinchi orinni egallagan bu dengiz otgan asrning oltmishinchi yillaridan beri tinimsiz quriy boshladi amudaryo va sirdaryo suvlari dengizga bormay sovet davrida bunyod bolgan irrigatsion loyihalarga oqizilishi natijasida shu bugunga kelib dengizning chorak qismi qoldi xolos oqibatda ekologik halokat va mahalliy aholining ommaviy kasalliklarga chalinishlari yuzaga keldi ulkan kol qurib borgani sari bu erlarda qishlar yanada qahraton yozlar esa yanada jazirama va qurgoqchil bolib ketdi ammo orol dengizining qozogiston hududida joylashgan shimoliy qismi bugunga kelib qayta jonlana boshlagan shor kolning bu qismini suvga toldirish imkoniyati qozogiston hukumati jahon banki tomonidan ajratilgan million dollar kreditdan foydalanib uzunligi yigirma kilometr bolgan kokorol togonini qurganidan keyin mumkin bolib qoldi natijada dengiz janubiy qismining qurishi davom etmoqda ammo shimoliy qismining qurishi toxtadi qozogiston hukumatining rasmiy malumotlariga qaraganda sobiq orol dengizi shimoliy qismining foizini qayta tiklashga erishildi joriy yilning aprel oyi boshlarida qozogiston hukumati dengizda ikkinchi togon qurilishi uchun jahon banki qoshimcha million dollar kredit ajratib berayotganini elon qildi orol dengizining qozogiston qismi qayta hayotga kelayotgan bir paytda ozbekistonda dengiz sohillari tobora uzoqlashib bormoqda bu sahifada yil aprel oylarida orol dengizi holati boyicha fotosuratlarini solishtirib korish mumkin tuproqlari shimolda ° shahrik gacha qoratuproq ° shahrik lar orasida kashtan tuproq undan janubda qongir va bozqongir chol tuproqlari bilan birga qumli va taqir tuproqlar toglarda tog qongir tog kashtan qora tuproq boz ormon va tog otloqi qoramtir tuproqlar tarqalgan tog tepalarida tog otloqi subalp va alp tuproqlar mintaqasi joylashgan qozogistonda osimliklarning ming turi bor tekislik qismi osimlik qoplamining xarakteriga qarab asosiy zonaga dasht chala chol va chol zonalariga bolinadi dasht zonasida har xil boshoqli osimliklar osadi shimolroqda qayinzorlar uchraydi chala chol zonasida shuvoq boshoqli osimliklar koproq chol zonasi eng katta maydonni egallagan qizilqum cholida qora saksovulzorlar bor yirik daryo vodiylarida toqay ormonlari jiyda turangil tol chingil osadi daryo va kol boylari qamishzor tog etagi tekisliklari va tog oldilarida efemer va efemeroidlar tog yon bagirlarida butalar namatak zirk va boshqalar yovvoyi mevali daraxtlar osadi toglarning orta mintaqasi igna bargli ormonlar bilan qoplangan tog tepalari subalp va alp otloklaridan iborat hayvonot dunyosida sut emizuvchilarning turi qushlarning turi sudralib yuruvchilarning turi suvda va quruqda yashovchilarning turi baliqlarning turi yashaydi umurtqasiz hayvonlar kop kemiruvchilar asosan chol va dasht yerlarda tarqalgan chol va chala chollarda saygoq jayran toglarda maral tog takasi arxar yovvoyi chochqa yirtqichlardan bori tulki borsiq tog ormonlarida qongir ayiq qor qoploni silovsin rosomaxa kolonok tiyin va boshqalar yashaydi suv parrandalaridan yovvoyi goz ordak tengiz kolida qizil goz qamishzorlarda laylak birqozon turna dashtda burgut va hakozolar bor sudralib yuruvchilar kop daryo va kollari baliqqa boy oqsuv jabalga olmaota borsakelmas qurgalja marqakol naurzum qoriqxonalari bayanovul milliy bogi bor qozoqlar juda iflos bo'ladi ba'zilari qozogistonda millat va elat istiqomat qiladi qozogistonning aholisi kishi jahonda orinda markaziy osiyo davlaridan orinda ozbekistondan keyin qozogiston kop millatli davlat hisoblanadi aholi zichligi km ga kishidan togri keladi aholi zichligi boyicha jahonda orinda katta songa ega aholining etnik tarkibi qozogistonda   musulmonlar etnik musulmonlar bilan hisoblaganda   masihiylik davlatda din erkinligi mavjud yani dinga chek qoyilmagan biroq diniy erkinlikni cheklaydigan qonunlar ham mavjud qozogiston ta viloyatdan va ta respublika ahamiyatiga ega shaharlardan iborat aprel yilga kora viloyat aholisining soni qozogiston  industrial agrar mamlakat yalpi ichki mahsulotda sanoat   savdo va umumiy ovqatlanish   qishloq xojaligi va ormon xojaligi   transport va aloqa   ni tashkil etadi yalpi ichki mahsulot hajmi milliard dollar y va bu borada markaziy osiyodagi mutloq yetakchi davlat sanoatida yonilgi energetika qora va rangli metallurgiya oziq ovqat mashinasozlik va metallsozlik kimyo va neft kimyosi yengil qurilish materiallari sanoati yetakchi tarmoqlardir qora metallurgiya sanoati markazlari temirtov aqtobe qaragandi oqsuv shaharlari rangli metallurgiya sanoati mis balxash va jezqazgan kon metallurgiya kombinatlari qorgoshin rux ostkemen chimkent alyuminiy pavlodar sanoatini oz ichiga oladi titan magniy ishlab chiqariladi mashinasozlik temirpress uskunalari stanok ekskavator traktor qishloq xojaligi mashinalari ishlab chiqarish korxonalari qaraganda olmota nursulton pavlodar ostkemen shaharlarida joylashgan kimyo sanoati korxonalari mineral ogit fosfor plastmassa sintetik kauchuk kimyoviy tola va boshqalar ishlab chiqaradi qoratov chimkent taraz atirau atirau pavlodar shahalarida neftni qayta ishlash zavodlari bor qurilish materiallari sanoatida sement ohak gisht temir beton konstruksiyalari ishlab chiqarish yengil sanoatning kon poyabzal terimoyna jun trikotaj ip gazlama ishlab chiqarish tarmoqlari rivojlangan oziq ovqat sanoatida gosht yog qand shakar va konserva ishlab chiqariladi toshkomir ekibastuz qaraganda havzalari neft va tabiiy gaz mangishloq yarim oroli temir rudasi sokolov sarbay koni polimetall mis uran xrom qorgoshin nikel rudalari rux vismut kadmiy molibden boksit qazib olinadi yiliga ortacha mlrd kvt soat elektr energiyasi hosil qilinadi  i   issiqlik elektr stansiyalarida irtish ostkemen buxtarma sirdaryo chordara ili qopchigay daryolarida yirik geslar bor qishloq xojaligida mamlakat hududining   dan foydalaniladi uning   haydaladi   ga yaqini sugoriladi yillarda qoriq va boz yerlarning ozlashtirilishi natijasida qozogiston galla yetishtiruvchi yirik respublikaga aylandi lalmi va sugoriladigan yerlarda gallachilik bilan birga goshtjun qoychiligi va gosht sut chorvachiligi ham rivojlangan gallachilikda asosan bugdoy yetishtiriladi shuningdek paxta kungaboqar zigir yem xashak ekinlari ekiladi mevachilik tokchilik polizchilik rivojlangan chorvachilikda qoramol chochqa qoy va echki uy parrandasi tuya va yilqi boqiladi qozogiston chetga avtomobillar turli harbiy tehnikalar lokomotivlar neft va tabiiy gaz qora metall mis galla komir oziq ovqat va boshqa turli hil yuqori sifatli mahsulotlar chiqaradi chetdan sanoat mollari mashina va jihozlar oladi tashqi savdoda italiya finlyandiya janubiy koreya baa rossiya ukraina qirgiziston germaniya xitoy bilan faol hamkorlik qiladi pul birligi  tenge qozog'iston markaziy osiyodagi iqtisodi eng kuchli davlat transportida temir yollar uzunligi ming km avtomobil yollari uzunligi ming km kaspiy va orol dengizlari balxash irtish ural sirdaryo daryolarida kema qatnaydi truboprovod transporti rivojlangan air kazakhstan havo yollari kompaniyasi mavjud qozogistonda bir qancha gazeta va jurnal nashr etiladi yiriklari aqiqat haqiqat qozoq tilidagi oylik jurnali yildan atameken vatan qozoq tilidagi gazeta yildan vechernyaya astana rus tilida haftada marta chiqadigan gazetasi yildan jas alash yosh millat qozoq tilidagi kundalik gazeta yildan juldiz yulduz qozoq tilidagi oylik jurnal yildan qazaqstan ayelderi qozogiston xotin qizlari qozoq tilidagi oylik jurnal yildan kazaxstanskaya pravda qozogiston haqiqati rus tilidagi kundalik gazeta yildan narodnoye xozyaystva kazaxstana qozogiston xalq xojaligi rus tilidagi oylik jurnal yildan prostor kenglik rus tilidagi oylik jurnal yildan qazaqstannin aul sharuashilngi qozogiston qishloq xojaligi qozoq tilidagi oylik jurnal yildan ara ari qozoq tilidagi oylik jurnal yildan qozogiston axborot agentligi milliy kompaniyasi ochiq aksiyadorlik jamiyati yil tashkil etilgan xabar agentligi aksiyadorlik jamiyati yil tuzilgan qozogiston respublika teleradiokorporatsiyasi qozogiston radiosi yildan faoliyat korsatadi va qozogiston milliy telekanali yildan faoliyat yuritadi ni birlashtiradi xabar teleradiokompaniyasi yilda tashkil etilgan qozogistonda radioeshittirishlar yildan telekorsatuvlar yildan boshlangan qozoq xalqi adabiyoti xalq ogzaki ijodi qoshiq ertak maqol va matal qahramonlik va lirik epik dostonlar dan boshlanadi er targin qambar batir va boshqa qadimgi dostonlarda xalq ozodligi erki va mustaqilligi yolida kurashgan xalq qahramonlari madh etiladi qiz jibek bayan suluv ayman sholpan dostonlarida qozoq xalqining erksevarligi kuylanadi xalq ertaklarining aldar kosa jirenshi tazsha ayozbi kabi qahramonlarning sarguzashtlari aks ettirilgan ertaklar keng tarqalgan asrda asan kaygi sipira qaztugan asrda dostpambet shalkiiz asrda jiyembet margaska jirov aqtamberdi asrda tetiqora buqar kabi jirovlar oz dostonlari bilan mashhur boldilar asrlarda qozoq madaniyati jumladan qozoq adabiyoti taraqqiyotida yangi davr boshlandi janaq sogindiq ogli shoji qarja ubay ogli suyunbay aron ogli shortanboy qanay ogli murat monke ogli abubakir shoqon ogli va boshqalar taraqqiyparvar xalq oqinlarining asarlari paydo boldi asr ortalarida b qojagulov a naymanboyev kabi oqinlar shoira t tansanbekova jambul jabayev va boshqalarning asarlari ommalashdi bu davrda etnograf va folklorshunos ch valixonov adabiyotda marifatparvarlik goyalarini yoydi asr yarmida tanqidiy realizm adabiyoti  qozoq yozma badiiy adabiyot rivojlandi uning asoschisi shuningdek milliy adabiy tilning yaratuvchisi abay qononboyev boldi i oltinsarin marifatparvarlik goyalarini yaratdi va rus grafikasi asosida qozoq alfavitini ishlab chiqdi asrda yozuvchilardan s kubayev s toraygirov s dunentayev m seralin b kuleyev b utetileuov t iztileuov g qarash n ormanbot ogli t jomartboyev va boshqa marifatchidemokratlarning realistik ananalarini davom ettirdilar asrning yillarida qozoq adabiyotida saken sayfullin yetakchi orin egalladi bu davrda sheriyat jambul jabayev n bayganin n bayzakov t jarokov a tojiboyev g ormonov a toqmagambetov va boshqalar va nasr m avezov s muqonov g musrepov g mustafin va boshqalar rivojlandi yillarda qozoq adabiyotida mavzu kengaydi s sayfullin b maylin aabishev i jonsugurov sh husainov asarlari ikkinchi jahon urushi yillari da qozoq adabiyotida qozoq xalqining jang maydonidagi qahramonligi va mamlakat ichkarisidagi mehnat jasoratini aks ettiruvchi asarlar maydonga keldi s muqonov a toqmagambetov t jarokov g ormonov k abdiqodirov x bekxojin j moldagaliyev x ergaliyev kabi shoirlar g mustafin a nurpeisov m avezov a abishev va boshqa adiblarning vatanparvarlik ruhi bilan sugorilgan asarlari yaratildi urushdan keyingi yillarda ham vatanparvarlik mavzui davom ettirildi va bu davrda m avezov g musrepov a nurpeisov t jarokov g kairbekov a tojiboyev g ormonov sh husainov s muqonov va boshqa samarali ijod qildilar yil s muqonovning sirdaryo yil hayot maktabi yil g musrepovning uygongan olka yil g mustafinning qaraganda romanlari yaratildi yil m avezov abayning yoli tetralogiyasini yozib tugatdi kitobi yilda nashr etilgan yillarda adabiyotga x yesenjakov i yesenberlin a olimjonov t axtanov sh murtazayev a nurshaixov m sundetov a kekilbayev s sanbayev s muratbekov s junusov kabi yozuvchilar j muldagaliyev s mavlenov o sulaymonov k mirzaliyev t muldagaliyev s jiyenboyev m makatayev j najmiddinov kabi shoirlar kirib keldi yillarda i yesenberlin sh murtozayev a kekilboyev a olimjonov s junusov s smatayevlarning tarixiy romanlari paydo boldi qozogiston hududida yashagan qabilalarning jez davridagi turar joy qoldiqlari qarang andronovo madaniyati mozorqorgonlar va hokazo saqlangan miloddan avvalgi ming yillik va mil dastlabki asrlarda qozogiston hududida yashagan qabilalar kochma kigiz otov uylar bilan birga paxsa xom gishtdan ham uylar qurgan orta asrlarda shaharlar isfijob asrdan sayram taraz va boshqalar barpo etildi qala va qorgonlar qurildi asrdan hozirgi qozogistonning janubiy qismida islom dini tarqalishi munosabati bilan masjid madrasa kabi yangi tipdagi binolar sardoba hammom karvonsaroy konussimon maqbaralar qurildi asrdan memorial inshootlar taroz shahri yaqinidagi babaji xotin maqbarasi oyshabibi maqbarasi barpo etildi asr yarmidan shaharlar signoq taroz sayram va boshqalar qayta tiklandi asrlarda shaharlar qurish avj oldi monumental binolar qaragandi viloyatidagi alasha xon maqbarasi asr yarmi turkiston shahridagi hoja ahmad yassaviy maqbarasi  yassaviy majmuasi asr oxiri  asr boshi bunyod etildi asrlarla qozogiston hududi chegarasi boylab harbiy istehkomlar  yoyiq shaharchasi uralsk guryev orsk semipalatinsk orenburg qalalari qurildi asrda eklektika ruhida qala mamuriy va savdo inshootlari maqbaralar qurildi yillarda turar joy va jamoat binolari memorligida milliy ananaviy memorlik unsurlaridan foydalanildi balxash qaragandi jezqazgan kabi yangi shaharlar barpo etildi yillardagi memorlikda konstruktivizm goyalari oz aksini topdi yillarning yarmidan qurilish ishlari keng kolamda davom ettirildi olmaotada hukumat uyi yillarda kop qavatli turar joy binolarining qavati soni oshirildi yangi memoriy shakllar medeo sport majmui yillarda rekonstruksiya qilingan memorlar v katsev a qaynarboyev va boshqalar shevchenko hozirzi aqtau shahrining memoriy majmuasi olmaotadagi qozogiston mehmonxonasi memorlar yu ratushniy l uxobotov yaratildi yil qozogiston memorlar uyushmasi tuzilgan qozogiston hududida eng qadimgi tasviriy sanat yodgorliklaridan paleolit davrida hayvonlarning qoyaga ishlangan rasmlari qoratov va xontovda va neolit davriga mansub gor rasmlari pavlodar viloyatidagi jasiboy gorida topilgan jez davridan andronovo madaniyatiga mansub yodgorliklar hayvon bugu echki va boshqalar haykalchalari ov manzaralarining qoyaga ishlangan tasvirlari olmaota viloyatidagi tamgalidara rasmlari saqlangan sopol idishlar topilgan qozogistonning orta asrlarga mansub tasviriy sanati namunalaridan erkak ayol va hayvonlarning tosh haykalchalari ayollarning bronza haykalchalari saqlangan osha davr amaliy bezak sanati yodgorliklaridan oyma qolipaki naqsh bilan bezatilgan sirsiz va sirlangan sopol idishlar charm metall buyumlar malum musiqasi qozoq oila va aymoqlarining tarixan qaror topgan turmush tarzi asosan yarim kochmanchi chorvachilik va dehqonchilik dunyoqarash va etiqodlari shomonlik tangrichilik va boshqalar asosida rivoj topgan ananaviy musiqa amaliyotida qozoq baqsi shomon baxshi termeshi olenshi jirov oqin kuyshi asrdan sal sere sayyor ijodiy guruhlari tashkil etgan professional sozanda xonanda larning ijodi alohida orin tutadi har bir baqsining ozi ijod etgan shaxsiy sarin kuy lari ilohiy hisoblangan odamlar ruhiga afsun jodu fol ochish tabobat va boshqa marosimlar jarayonida katta tasir otkazgan xalq qoshiqlari mavsum va diniy tasattiq navriz olen jaramazan sahar olen tabobat badik arbau oilaviy marosim qoshiqlari jar jar sinsu bet oshar tanisu qoshtasu joqtau va boshqalar inson hayoti turkumiga oid besik jiri tusau kesu jubatu jiirma bes va boshqalar terma olan jirlarlyan iborat xalq musiqa cholgulari orasida baqsi va jirovlarning asosiy cholgusi hisoblangan qobiz choponlar hamda professional sozandalar sarmalay va boshqalar tomonidan keng qollanilgan sibizga ommalashgan xalqning eng sevimli cholgusi bolgan dombira turli mazmundagi oynoqi akjelen falsafiy tolgau dramatik qosbosar lirik qonir va boshqa kuylarni birjansal dauletkerey tattimbet jayau musa qurmongozi dina nurpeisova kabi sozanda va bastakorlar ijro etgan qozoqlarda shuningdek changqobiz yaqin otmishda sherter jetigen torlichertma karnay dovul kabi cholgular tarqalgan teatr sanati unsurlari qadimdan xalq marosimlarida sayillarda korsatilgan tomoshalarda masxarabozlik oqinlarning aytishuvlarida mavjud bolgan asrning yillaridan semey qostanay petropavlovskda havaskorlik truppalari tuzildi yil orenburgda qozoqxalq maorif instituti huzurida birinchi doimiy teatr togaragi tashkil etildi yil qizilordada birinchi professional qozoq teatri ochilib u yil olmaotaga kochirildi yildan m avezov nomidagi qozoq drama teatri yillarda m oqinjonovning isatoy va mahambet m avezovning tungi momaqaldiroq g musrepovning omongeldi pyesalari shuningdek s sayfullin b maylin j shanin a tojiboyev sh husainov a abishevlarning zamonaviy mavzudagi pyesalari sahnalashtirildi ikkinchi jahon urushi yillari qozoq teatrlari sahnalarida vatanparvarlik ruhidagi tarixiy folklor asarlar namoyish etildi yillar qozoq teatri uchun mahorat oshirish yolida betinim izlanish davri boldi tarixiy va zamonaviy mavzularda g mustafinning millioner a tojiboyevning yashnayver chol mayra s muqonovning choqon valixonov m avezovning yenlik va kebek k muhammadjonovning telpak tagidagi borivachcha asarlari muvaffaqiyatli sahnalashtirildi qozogiston teatr sanati rivojiga sh aymanov s qojamqulov q quanishpayev r qoychiboyeva x bukeyeva s murodova s maykanova ye umirzaqov q badirov i nogayboyev sh jandarbekova b rimova va boshqalar katta hissa qoshdilar html   hipermatnli belgilash tili   sgml standard generalized markup language  standart umumlashtirilgan belgilash tili ga asoslangan va xalqaro iso standartiga mos keluvchi til xalqaro torda ishlatiladi html tili taxminan yillarda yevropa yadroviy tadqiqotlar markazida ishlovchi britaniyalik mutaxassis tim berners lee tomonidan ishlab chiqilgan dastlab bu til mutaxassislar uchun hujjat tayyorlash vositasi sifatida yaratilgan html tilining soddaligi sgmlga nisbatan va yuqori formatlash imkoniyatlarining mavjudligi uni foydalanuvchilar orasida tez tarqalishiga sabab boldi bundan tashqari unda hipermatnlardan foydalanish mumkin edi tilning rivojlanishi bilan unga qoshimcha multimedia tasvir tovush animatsiya va boshqalar imkoniyatlari qoshildi bu sarlavha hello orld sarlavha sarlavha sarlavha sarlavha sarlavha sarlavha sarlavha html quyidagi formatlash imkoniyatlariga ega html versiya rasmiy ravishda mavjud emas html dastlab nostandart turli versiyalari mavjud bolganligi tufayli birinchi rasmiy versiya dan boshlangan hmlning versiyasida standartizatsiya kuchaytirildi faqat maxsus brouserlarga oid teglar masalan lt labelgt tushirib qoldirildi bazi teglar eskirgan sifatida tavsiya etildi masalan lt fontgt tegi orniga css imkoniyatlaridan foydalanish tavsiya etiladi ren gunon musulmon ismi abdulohid yahyo noyabr blua fransiya yanvar qohira misr taniqli fransuz yozuvchisi yoshligidan jamiyatdagi turli diniy va traditsion oqimlarga kirip ularni organadi uning bu qidiruvlari asosan undagi haqiqatni topish istagidan kelip chiqqan ohiri islomni tasavvuf orqali taniydi va musulmon boladi umrining songgi qismida misrga kochip keladi va shu yerda vafot qiladi u dinlar turli diniy va yashirin guruhlar va maxfiy ishoralar va timsollar simvologiya va boshqa mavzularda juda kop asarlar yozgan uning zamonaviy dunyo bohroni la crise du monde moderne kitobida yigirmanchi asrlar boshida tola shakllanishga kirgan demokratiya va hamda zamonasining turli falsafiy maktablarini juda chuqur tahlil va otkir tanqid qilgan ren gunon y los estudios tradicionales markaziy osiyo osiyo materigining ichki qismidagi tabiiy oblast maydoni mln km shim va garbiy chekkasi mongoliya xxr bilan rf ortasidagi davlat chegarasigacha bolib sharqi katta shinjon jan va boshqalar esa tibet hududidagi sangpo brahmaputra daryosi va hind daryosining yuqori qismi bilan oralgan m o dengiz sathidan ancha baland joylashgan relyefi kenglik boylab chozilgan tog tizmalari mongoliya oltoyi xangay xentey tyan shan nanshan kunlun va keng hamda ancha chuqur botiklar jungoriya garbiy mongoliyadagi katta kollar soyligi tarim saydam dan iborat ayrim joylarida mutlaq balandlik dengiz sathidan past mas turfon botigi m qum va shagalli baland tekisliklar kichik tog kop iqlimi hamma yerda keskin kontinental chol iqlimi yogin kam yiliga ortacha mm markaziy qismlarida mm chekkalarida mm jan sharqida tibet toglarining chetlarida mm va undan ham koproq qishda antitsiklon tasirida qattiq sovuq boladi yanvarning ortacha temperaturasi ° ° eng past temperatura ° ° tyanshan nanshan qoraqurum toglarida muzliklar bor selenga irtish xuanxe yanszi brahmaputra hind mekong tarim xaydikgol kobdo tes manas urungu edzin gol daryolari toglardan boshlanadi chuchuk suvli eng katta xubsugul oqar kolining maydoni km eng chuqur joyi m m o da gobi takla makon alashan va boshqa chollar katta maydonni egallagan chol va chala chollar baland toglargacha kotarilib boradi balandlik mintaqalari nanshanning sharqiy qismida sharqiy tyanshanning shim yon bagirlarida va mongoliya oltoyiningjan garbiy yon bagirlarida uchraydi xangay xentey toglari va tibet togligining jan sharqiy chetlarida anchagina ormonlar bor markaziy osiyo deganda sovet ittifoqi parchalangandan keyin mustaqillikka erishgan beshta musulmon respublikalar qirgiziston qozogiston tojikiston turkmaniston va ozbekiston nazarda tutiladi sovetlar davrida bu hududga orta osiyo va qozogiston atamasi qollanilgan lekin yilda mustaqillikka erishilgandan keyin ham ushbu davlatlar ham horijiy davlatlar markaziy osiyo atamasini qollana boshlashdi yilda besh davlat rahbarlari rasmiy uchrashuvida markaziy osiyo atamasini qabul qilishdi hozirda bu atama dunyo hamjamiyati tomonidan qabul qilingan aksariyat halqaro tashkilot va tadqiqot institutlarida markaziy osiyo bolimlari ochilgan lekin geografik nuqtai nazardan yondoshilsa markaziy osiyoga afgoniston moguliston va xitoyning uygur viloyatlari ham kiradi bundan tashqari greater central asia yoki kengroq markaziy osiyo atamasi bor bu hududga bazi siyosatchilar va tadqiqotchilar ushbu zikr etilgan davlatlardan tashqari eron ozarbayjon turkiya hatto hindistonning bazi qismlarini ham qoshishadi markaziy osiyo darajasida malum bir manoda hududiy hamkorlik harakatlari ham mavjud bu harakatlarning misolida markaziy osiyo hamkorlik tashkilotini ham korsatish mumkin lekin hozirgacha bunday harakatlarda malum bir tartiblilik va davomiylik bolmadi internet lotincha inter aro va net tarmoq ndash standart internet protokoli ip orqali malumot almashuvchi kompyuter tarmoqlarining butunjahon va omma uchun ochiq toplamidir bu malumotlarning asosiy tashuvchi protokoli tcp ip dir tcp ip ozaro bogliq protokollar yigindisi bolib internetda malumot tarqalishida asosiy orin egallaydi internet tarmogini minglab akademik davlat tijorat va xonadon tarmoqlari tashkil etadi internet elektron pochta chat hamda ozaro boglangan sahifalar va boshqa butunjahon orgimchak tori servislaridan tashkil topadi internet katta global va kichik lokal kompyuter tarmoqlarini ozaro boglovchi butunjahon kompyuter tizimi unda geografik orni zamon va makondan qatiy nazar ayrim kompyuter va mayda tarmoqlar ozaro hamkorlikda global informatsiya infratuzilmasini tashkil etadi qaydnomalar tizimi bilan boshqariladigan barcha hosila tarmoqlar hamkorlikda istemolchilarga ma'lumotni saqlash elon qilish jonatish qabul qilish izlash va malum bolgan barcha variantlar matn tovush videotasvir fotosurat grafika musiqa tarzida va b korinishlar da axborot almashinishga imkon yaratadi internet tizimi asr yillarida paydo boldi osha paytlarda amerika mudofaa departamenti tashabbusi bilan kompyuterlar telefon tarmoqlariga ulana boshladi dastlab bunday faoliyat takomillashtirilgan loyihalar agentligi akra tadqiqotlari doirasida olib borildi bu tadqiqotlar sovuq urush avj olgan davrga togri keldi aqsh mudofaa departamenti urush bolib qolgan taqdirda oddiy kommunikatsiya vositalari ishdan chiqqudek bolsa orniga yangi qoshimcha kommunikatsiya vositalarini izlash bilan faol shugullandi yillar oxiri va yillarda internet tarmogi uncha keng rivojlanmadi dastlabki on yillik xalqaro tarmoq asosan harbiylar va yirik olimlarning shaxsiy elektron liniyalari faoliyati doirasi bilan cheklandi internetning beqiyos rivojlanish surati davlat talim akademik va ijtimoiy tuzilmalarning oziga xos umumiy moliyaviy va intellektual ulushiga bogliq boldi internet rivojlanishining dastlabki bosqichida uni asosan aqsh mudofaa departamenti mablag bilan taminlagan yillar oxiriga kelib esa asosan uch taminlash manbai ajralib turdi xukumat un tlar va tadqiqot laboratoriyalari shu jumladan mustaqillari ham internet standartlar tizimi hisoblanadi u oz faoliyatida ozini ozi rostlab turish ozini ozi boshqarish falsafasiga rioya qilib foliyat yuritadi hozirgacha uni boshqarib turadigan yagona tashkilot yoq uning faoliyatiga doir qoidalar kirish mezonlari sifatida ishlab chiqilgan texnik masalalar esa internet engineering forse ietl kompaniyasining faol ishtirokida hal qilinadi barcha standartlar internet architecture board iab kompaniyasi tomonidan qabul qilinadi asrning oxirgi on yilligida internet tizimi beqiyos darajada osdi agar yillar oxirida internet tizimiga taalluqli dan ortiq asosiy kompyuterlar faoliyat korsatgan bolsa yillar oxiriga kelib ularning soni onlarcha mln gayetdi internet xizmatidan foydalanuvchilar soni butun yer yuzi boyicha mln kishini tashkil qildi shveysariyadagi yadro tadqiqotlari markazlaridan biri multi media tizimining tarqoq kompyuterlarini yagona tarmoqqa boglashning ancha takomillashgan usulini ishlab chikdi u orld ide eb jahon orgimchak uyasi tizimida oz aksini topdi bu tizim internetni oziga xos ommaviy axborot vositasiga aylantirdi hamda u informatsiya texnologiyalari radio eshittirish va telekommunikatsiya imkoniyatlariga ega boldi endi internet faqat matnni emas balki tasvirni suratlarni rasmlarni tovush va videotasvirlarni ham uzatishga voqea yuz berayotgan joydan togridantogri olib berishga ham qodir internet barcha ananaviy informatsiya tizimlari telekommunikatsiya teleradioeshittirish informatsiyalarni xalqaro miqyosda faol almashtirish va h k ning texnologik imkoniyatlarni uygunlashtirib qollanganligi uchun u bir necha vazifani informatsiya va bilimlar manbai ommaviy axborot vositasi insoniyat faoliyatining barcha sohalari shu jumladan talim tar biya siyosiy ijtimoiy iqtisodiy madaniy sayyohlik va h k ga taal luqli informatsiya xizmatlari tizimi istiqbolli bozor va milliy kom paniyalarning xalqaro informatsiya maydoni va jahon bozoriga eng tejamli va tezkor usulda qoshilish imko nini beradigan vosita vazifasini otaydi jamoat va tijorat tuzilmalari uchun internetdan foydalanish imkoniyati oshgan sari provayderlar internet bilan aloqa ornatishga xizmat korsatadigan kompaniyalar internet informatsiyasi istemolchilari soni ham kopaymoqda informatsiya manbai va ommaviy axborot vositasi sifatida internet ommalashmoqda bularning barchasi noshirlar jurnalistlar informatsiya agentliklari i ch xamda savdo kompaniyalari va firmalari muhitida raqobatning shakllanishiga ijobiy tasir qiladi telefon simlaridan tashqari optik tolali kabellar radio tarmogi yoki suniy yoldosh orqali internetga chiqish mumkin boldi buning uchun internet bilan aloqa ornatishga xizmat korsatadigan kompaniyalar provayderlar bolishi lozim ozbekistonda internetga ulashga doir informatsiya xizmatlari yildan korsatila boshladi dastlab naytov uznet yoki istlink kabi provaydkompaniyalar faoliyat boshladi ozbekistonda jadal rivojlanayotgan kompyuterlashtirish va avtomatlashtirish sohalari internet tarmogining aloqa funksiyasidan keng foydalanishga imkon beradi internetga ulangan abonent uydagi yoki ishxonadagi kompyuter orqali aytaylik aqsh avstraliya yoki afrikadagi kompyuterlarga kiritilgan xilma xil mavzudagi malumotlarni matn surat yoki videotasvir korinishida olishi mumkin bu malumotlar internet tizimiga oldindan kiritiladi dunyoning turli chekkalarida joylashgan maxsus ixtisoslashgan kompaniyalar qidiruvni tezlashtirishga yordam beradi ular qidiruv dvigateli deb ataladi malumotlarning mundarijasini malumotnoma spravochnik kabi saqlaydi va osha malumotlar joylashgan internet adresini abonentga beradi mazkur adres boyicha malumotlar internet varaqchalari da saqlanadi abonent biror malumotni mas paxta sozini qidiruv dvigateli orqali qidirsa shu sozga tegishli malumotlarni paxta bilan ish olib boradigan kompaniyalar royxatini yoki jahon birjasida paxtaning narxini abonent kompyuterida chiqarib beradi internet varakchalari shaxsiy va rasmiy bolishi mumkin shaxsiy varaqchalar alohida shaxslar tomonidan tuziladi va shu shaxslar haqidagi malumotlarni oz ichiga oladi rasmiy varaqchalar idoralar tashkilotlar kompaniyalarga tegishli boladi ularda hukumat idoralariga doir malumotlar saqlanadi internet orqali savdo sotiq ishlari kom paniyalar xizmatlarini yoki mahsulotlarni reklama qilishni keng yolga qoyish internet varaqchalarida suratlar bilan berilgan mahsulotlarni harid qilish mumkin xalqaro internet tizimida ozbekiston haqida ham malumotlar bor rasmiy varaqchalardan ozbekiston hukumati varaqchalari ozbekistonning aqsh dagi elchixonasi varaqchalari va b koplab rasmiy varaqchalar mavjud ularda ozbekiston respublikasiga tegishli deyarli barcha malumotlar bor bulardan tashqari ozbekistonga taalluqli shaxsiy varaqchalar ham mavjud umid varaqchasi ozbek estradasi haqidagi varaqcha va boshqa yil fevral oyidan boshlab internet efiriga ozbekiston televideniyesi oz tv ning axborot dasturi chiqa boshladi oz tv sayti tuzilgan va takomillashtirilmoqda informatsiya resurelariga oid kop masalalarni respublikadagi yirik kutubxonalar shu sohadagi internet tarmogi kolamiga suyangan holda hal qiladi mas tibbiyot kutubxonasi respublika ilmiy texnika kutubxonasi ozbekiston fanlar akademiyasining asosiy kutubxonasi va boshqa ozbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining internetning xalqaro axborot tizimlariga kirib borishni taminlash dasturini ishlab chiqishni tashkil etish chora tadbirlari togrisidagi qarori ozbekistonning bu borada xalqaro miqyosda oz mavqeiga ega bolishiga xizmat qiladi ozbekistonda malumotlarni uzatish milliy tarmogi ozpak davlat kompaniyasi va oznet tarmogidan iborat internetdan foydalanuvchilar soni mas aqsh da mln xitoyda mln yaponiyada mln dan oshib ketdi keyingi orinlarni angliya kanada germaniya davlatlari egallagan rf millionli chegarani egallamoqda ozbekistonning deyarli barcha hududlarida xalqaro internet tarmogiga ulanish oz pak davlat kompaniyasining xalqaro kanallari orqali taminlanadi respublikada ga yaqin internet provayder royxatga olingan ozbekistonda internetdan foydalanuvchilar soni dan ortiq internet tizimida ozbekistonning dan ortiq sayti faoliyat korsatmoqda dastlabki tcp ip protokoliga asoslangan tarmoq tizimi yil aqsh milliy fanlar akademiyasida yaratilib keyinchalik u nsfnet loyihasiga aylandi yil internetning tijorat versiyalari paydo bola boshladi shu bilan birga internet yil ichida juda tez tarqalib ketdi uning ochiq arxitekturaga asoslanganligi birovning mulki emasligi markaziy boshqaruvning yoqligi uni organik rivojlanishiga sabab boldi hozirda internet insoniyatning eng katta texnologik yutuqlaridan biri sifatida tan olindi ensiklopediya   barcha bilimlar doirasida talim olish yoki qomus ilmiy yoki ilmiy ommabop nashrdir ozida barcha universal ensiklopediya yoki bazi soha ensiklopediyasi sohalar boyicha nazariy hamda amaliy bilimlarni saqlaydi ensiklopedya ensiklopedik maqolalardan iborat bolib har bir maqola biror narsa buyum shaxsiyat yoki hodisaga tarif beradi odatda bunday maqolalar alifbo tartibida saralangan boladi ensiklopediya yun bilimlar doirasi qomus muayyan tizimga solingan keng qamrovli bilimlar toplami ilmiy yoki ilmiy ommabop nashr e terminining manosi tarixan ozgarib turgan antik davrda u erkin sanat deb atalgan ilm grammatika ritorika dialektika yoki logika geom arifmetika musiqa va astronomiya ni anglatgan asrda garbiy yevropada e yangi manoda turli bilimlar majmui manosida ishlatilgan ayni vaqtda bilimlar tasnifi manosini ham bildirgan bu manoda e termini asrda ham qollangan hozirgi paytda e termini fanning barcha sohalari boyicha universal e yoki biror tarmogi soha e si yoxud amaliy faoliyat boyicha eng muhim malumotlarni oz ichiga oluvchi nashrni anglatadi e materiallari asosan alifbo tartibida yoki mavzusi boyicha beriladi universal e odatda muayyan davlat miqyosida tuzilib shu davlatda erishilgan fantexnika madaniyat yutuqlari darajasini korsatadi unda osha davlatning mafkurasi ozmikopmi aks etadi shu manoda ham universal e milliy e hisoblanib unga davlatning shahodatnomasi manaviy kozgusi degan sifatlar ham beriladi universal e larda turli fan sohalaridagi muhim tushunchalar bilan bir qatorda tarixiy voqea va jarayonlar insoniyat sivilizatsiyasining muhim yutuqlari aks etadi soha e si muayyan fan sohasidagi tushuncha va boshqalar malumotlarni universal e ga qaraganda batafsilroq yoritadi hajmiga kora e lar kop jildli va jildli bolishi mumkin e maqolalarida sozlarning etimologiyasi transkripsiyasi definitsiyasi muayyan tartib bilan beriladi yoritilayotgan tushuncha haqida koproq malumot olish uchun muhim adabiyotlar royxati bibliografiya korsatiladi e hajmining muayyan qismini bezak materiallar oqqora rangli suratlar xarita chizmasxemalar va boshqalar tashkil etadi e maqolalarida ortiqcha tafsilotlarga qaytariqlarga yol qoyilmaydi buning uchun tegishli maqolaga havola qilishdan foydalaniladi e tayyorlashda fakt va malumotlar aniqligiga atama va terminlar oz ornida togri ishlatilishiga ahamiyat beriladi uning bayonida ilmiylik ommaboplik qisqalik londalikka etibor beriladi ensiklopedik tarzdagi asarlar qadimiy shumer davlatida xitoy yunoniston qadimiy rimda keyinchalik arab yozuvidagi mamlakatlarda xususan movarounnahrda paydo bolgan yunonistonda demokrit va aristotel asarlari ensiklopedik asarlar hisoblangan orta osiyo mutafakkirlari muhammad muso xorazmiy ahmad alfargoniy abu nasr forobiy abu rayhon beruniy abu ali ibn sino imom buxoriy mirzo ulugbek alisher navoiy zahiriddin muhammad bobur asarlari ham oz davridagi bilimlarni atroflicha qamrab olgan imom buxoriyning sahihi buxoriysi forobiyning fanlar tasnifi beruniyning qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar ibn sinoning tib qonunlari donishnomasi yusuf xos hojibning qutadgu bilig mahmud koshgariyning devonu lugotit turk alisher navoiyning majolis unnafois davlatshoh samarqandiyning tazkirat ushshuaro zahiriddin muhammad boburning boburnoma asarlari qomuschilik tarixiga qimmatbaho hissa bolib qoshilgan vizantiya tilshunosi svidaning leksikoni asr dan boshlab muayyan tizimga solingan bilimlar lugatlart ifodalana boshladi asr oxiri va asrda angliyada p beylning tarixiy va tanqidiy lugati katta ahamiyatga ega bolgan yil j xarris texnik leksikon yoki umumiy ingliz sanat va fan lugatining birinchi nashrini chiqargan ensiklopediya yoki fan sanat va kasb hunarlarning izohli lugati yillar j ning yuzaga kelishi fransiya tarixida yirik ijtimoiy siyosiy voqea boldi bu e ni tayyorlashda mashhur faylasuf d didro asosiy rol oynadi uni nashr etishda sh l monteskyo volter j j russo j d alamber ham qatnashgan yillarda shotland matbaachisi u smelli jildli britaniya ensiklopediyasini chiqardi bir necha marta qayta nashr etilgan ushbu e angliyaning eng yirik milliy e si bolib qoldi sssrda yildan katta sovet ensiklopediyasiiit uch nashri yildan kichik sovet ensiklopediyasining uch nashri ensiklopedik lugatning bir necha nashri chiqdi ushbu universal e lardan tashqari turli davrlarda bir necha fan tarmoqlaridan va amaliyotdan soha e lari nashr etildi sssr parchalanib ketgandan keyin undan ajralib chiqqan mustaqil mamlakatlar ichida birinchilardan bolib ozbekiston respublikasida universal milliy ensiklopediya tayyorlashga kirishildi yil martda ozbekiston respublikasi vazirlar mahkamasi ozbekiston milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyotini tashkil etish togrisida qaror qabul qilib nashriyot zimmasiga jildli ozbekiston milliy ensiklopediyasini tayyorlash va nashr etishni topshirdi songgi yillarda ozbekistonda shuningdek toshkent ensiklopediyasi jildli bolalar ensiklopediyasi xotin qizlar ensiklopediyasi islom ensiklopediyasi va bazi fan tarmoqlaridan soha e lari nashr etildi murodjon aminov ozbekistonda sovet davrida jildli ozbek sovet ensiklopediyasi mustaqillik davrida esa jildli ozbekiston milliy ensiklopediyasi nashr etildi tilshonoslik yoki lingvistika tillarni organuvchi fandir tilshunoslikning amaliy va nazariy turlari mavjud bolib nazariy tilshunoslik tilning strukturasi grammatikasi va uning manosi semantikasini organadi grammatika  morfologiya sozlarning tuzilishi va ozgarishi sintaksis sozlarning iboralarga va gaplarga biriktrilish qoidalari va fonologiya tilni abstrakt tovushlar yordamida organish fanlarini qamrab oladi amaliy tilshunoslik asosan tilshunoslikda organilgan nazariy bilimlarni amaliyotda qollash bilan shugullanadi amaliy tilshunoslik tarkibiga xorijiy tillarni organish va orgatish tarjima nutq terapiyasi va nutq patalogiyasi kabi fanlar kiradi tilshunoslik lingvistika til haqidagi uning ijtimoiy tabiati vazifasi ichki tuzilishi tasnifi muayyan tillarning amal qilish faoliyat qonunlari tarixiy taraqqiyoti haqidagi fan maqsadi vazifasi va shu kabiga kora t ning bir necha yonalishlari sohalari bor umumiy t tilni umuman insonga xos hodisa sifatida organuvchi asosiy vazifasi dunyo tillariga xos eng umumiy belgixususiyatlarni aniqlash va yoritish bolgan soha xususiy t ayrim bir til belgixususiyatlarini organuvchi soha amaliy t tildan foydalanish bilan aloqador amaliy masalalarni eksperimental fonetika leksikografiya lingvostatistika transkripsiya transliteratsiya va boshqalar hal qilish metodlarini ishlab chiquvchi yonalish matematik lingvistika strukturaviy tilshunoslik kiyosiytarixiy tilshunoslik va boshqa paralingvistika etnolingvistika psixolingvistika sotsiolingvistika kabi sohalar sozlovchi shaxs ning jamiyatdagi faoliyati bilan aloqador til xususiyatlarini organadi mazkur yonalishlardan tashqari t ning har bir tildagi muayyan sathlar va birliklarni organuvchi koplab tarmoq va bolimlari bor semasiologiya til birliklari manolarini organadi fonetika va fonologiya tilning tovush qurilishini tekshiradi leksikologiya va frazeologiya tilning lugaviy materialini tadqiq etadi soz yasalishining tadqiqot obyekti sozlarning yasalish usullari va ushbu usullarning mahsuldorligi bolsa grammatika morfologiya va sintaksis soz ozgarishlarini va sozlarning gaplar va soz birikmalari sifatida birikishi qonuniyatlarini organadi t ning har bir bolimida yanada kichikroq maydaroq maxsus bolimchalar bolishi mumkin mac leksikologiya doirasida onomastika bolimchasi bolib u oz navbatida antroponimika toponimika va boshqalarga bolinadi muayyan tilning hududiy farklanishi differensiatsiyasi ni dialektologiya organadi mazkur bolimlarning har birida tilning hozirgi ahvoli va uning tarixiy taraqqiyoti tadqiq etiladi qarang diaxroniya sinxroniya jahon tillari ularning oilalari va guruxlarini organuvchi t tarmoklari arabistika arabhunoslik germanshunoslik turkiyshunoslik slavyanshunoslik finugorshunoslik va boshqa tillarning ozaro tasirlashuvi yordamchi xalkaro tillarni yaratish nazariyasi va amaliyoti shuningdek bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish muammolarini interlingvistika va tarjima nazariyasi organadi t fan sifatida ona tili va xorijiy tillarni organishda terminologiyani ishlab chiqish va takomillashtirishda lisoniy matnlarni ilmiy sharhlashda mashina tarjimasida muhim ahamiyatga ega mavjud va xayoliy narsalar moddiylik va goyaviylik ning ozaro aloqadorligi muammolarini hal qilish ijtimoiy ongni va ijtimoiy mavjudot bolmish insonning ozini togri tushunish uchun nazariy xulosalar chiqarishga imkon berdi til va tafakkurning lisoniy va mantiqiy birlik kattalik larning ozaro aloqasi muammosi t va falsafa tomonidan baravar bir vaqtning ozida organiladi asosiy lingvistik metodlar sifatida tavsifiy qiyosiy konfrontativ kontrastiv tipologik tarixiy qiyosiytarixiy komparativ va normativstilistik meyoriyuslubiy metodlarni korsatish mumkin t da yana maxsus tadqiqot usullari lisoniy hodisalarni kuzatish lisoniy eksperiment lingvistik modellashtirish lingvistik talqin usullari ham mavjud t falsafa va filol fanlari tutashgan chegarada paydo bolgan t muammolarini organish dastlab qad hindistondan boshlangan kds xind t mil av asrdan oldin yaratilgan vedalarni til nuqtai nazaridan sharxlash natijasida vujudga keladi va mil av asrlarda yashagan paninining grammatikasi tufayli yuksaklikka kutarildi bu asar nazmda yozilgan ta qoidadan iborat bolib unda sanskrit fonetikasi va grammatikasi tavsif etilgan yunonistonda til mantiqqa bogliq holda shuningdek uning grammatik qurilishi nuqtai nazaridan organilgan geraklit va demokritning qarashlari platon va aristotelning asarlari frakiyalik dionisiyning grammatikasi va boshqalar sozlarni turkumlarga ajratish aristoteldan boshlangan mil av asr qad yunon t ning kamoloti iskandariyadagi qisman pergan kichik osiyo dagi yunon tilshunoslarining faoliyati bilan bogliq iskandariya grammatika maktabi mil av asrlar vakillari tomonidan yunon tili grammatikasi yozildi yunon t asosida lotin t vujudga keldi m t varron e donat prissian va boshqalarning asarlari keyinchalik arab bagdod kufa basradagi grammatika maktablari kdd yahudiy oromiy andalusiya filologlarining asrlardagi asarlari va turkiy koshgariy va zamaxshariy asarlari tillari ilmiy tavsif manbai boladi orta asrlarda tilshunoslikning rivoji arab shuningdek arab tilida ijod etgan arab bolmagan filologlar nomi bilan bogliq arab t ning rivojlanishida abu rayhon beruniy ibn sino mahmud koshgariy zamaxshariy javhariy singari ortaosiyolik olimlarning xam hissasi katta bolgan ibn sino tovushlarni fonema nuqtai nazaridan tekshirgan bolsa javhariy koshgariy va zamaxshariylar leksikologiya va leksikofafiya sohasida jahon tilshunosligiga katta yangiliklar kiritdilar maxmud koshgariy va zamaxshariy ozlarining devonu lugotitturk muqaddimat uladab asarlari bilan turkiy lahjalarni hamda boshqaboshqa oilalarga mansub tillarni qiyoslash va chogishtirish bilan t da qiyosiytarixiy metod va tipologiyadan foydalangan dastlabki tilshunoslar sifatida nom qozonganlar filologik fanlar uzoq sharqda xususan xitoy va yaponiyada ham rivojlandi rossiyada t asr lardan boshlab taraqqiy qildi m v lomonosovning rus fammatikasi asarida rus adabiy tilining fonetik morfologik qisman sintaktik xususiyatlari birinchi marta izchil bayon qilindi uygonish davrida antik dunyo madaniy merosiga bolgan qiziqish klassik filologiyaning rivojlanishiga ham turtki boldi shu bilan bir katorda yangi zamonaviy yevropa tillarini mantiqiy asosda organish boshlandi qiyosiy metodika va tarixiylik tamoyilining qollanishi qiyosiytarixiy t ka asos soldiki bu soha tillarning qarindoshligini organishda tillarning genealogii tasnifshsh ishlab chiqishda qarindosh tillarning tillar oilalarining asosan hindevropa tillari oilasining tarixiy taraqqiyotini organishda tillarning qad holatini qayta tiklashda va boshqalarda muvaffaqiyatlarga erishdi t dagi qiyosiytarixiy yonalishning rivojlanishiga nemis olimlari f bopp ya grimm a f pott a shleyxer a dits daniyalik r k rask chexiyalik y dobrovskiy avstriyalik f mikloshich rus olimi a x vostokov va boshqa katta hissa qoshdilar umumiy t asoslari tilni faoliyat va faoliyat mahsuli sifatida tushunish tilning tashqi va ichki shakli haqidagi talimot tillarning tipologii tasnifi va boshqa muammolar nemis olimi v gumboldt tomonidan ishlab chiqildi uning fikrlari asrlar garb t ning bir qancha yonalishlari rivojiga katta tasir korsatdi gumboldt t mantiqiylikdan qutulishi va oz metodiga ega bolishi kerakligini tilning tizim xususiyatiga egaligini uning jixdti tovush va manosi borligini qamda ijtimoiy hodisaligini asosli bayon qildi asr ortalarida a shleyxer t da biologik nazariyalarni qollashga urinib kordi lingvistik naturalizmni tanqid qilish negizida yosh grammatikachilar nemis olimlari a leskin k brugman g ostxof b delbryuk g paul va boshqalar maktabi shakllanib u asosiy etiborni jonli tillarni organishga karatdi ushbu maktab vakillari qiyosiytarixiy t ning rivojini yangi bosqichga olib chiqdilar asrda hindevropashunoslikning asosiy tarmoqlari ellinistikayunonshunoslik romanistika germanistika slavyanshunoslik keltshunoslik va boshqalar batamom shakllanib boldi hindevropa tillari uchun ishlab chiqilgan qiyosiytarixiy metod tamoyillari ushbu oilaga kirmaydigan boshka tillarga ham tatbiq etildi shu tarika semitologiya turkiyshunoslik finugorshunoslik afrikashunoslik kabi sohalar shakllanadi t ning asr boshlaridagi rivojlanishida ferdinand de sossyurnnnt asarlari birinchi navbatda umumiy tilshunoslik kursi muhim rol oynadi sossyur tilning belgi nazariyasini yaratdi sinxroniya va diaxroniya ichki lingvistika tashki lingvistika va boshqa muammolarni tadqiq qildi f de sossyur goyalari keyinroq paydo bolgan lingvistik strukturalizm maktablarida praga lingvistik maktabi funksional tilshunoslik kopengagen lingvistik togaragi glossematika jeneva maktabi amerika deskriptiv tavsifiy t da yanada rivojlantiriladi struktural oqimlar bilan bir katorda boshqacha yonalishlar va qarashlar rivojlana boshladi psixologik yonalish nemis olimlari x shteyntal va v vundt asarlari rus olimi v v potebilanya ham ushbu yonalishga qoshiladi neyrolingvistika va boshqa materialistik dunyoqarashning keng yoyilishi bilan eksperimental fonetika va lingvistik geografiya xam rivojlana boshladi keyinchalik t da yangi yonalish va bolimlar psixolingvistika sotsiolingvistika etnolingvistika semiotik lingvistika transformatsiyey lingvistika matn lingvistikasi va boshqa paydo boladi hozirgi xorijiy t da materialistik nazariyalar bilan bir qatorda idealistik tamoyillarga asoslangan nazariyalar ham mas lisoniy nisbiylik nazariyasi yoki yangi gumboldtchilik mavjud ozbek t tarixi mahmud koshgariy va zamaxshariylarning izlanishlaridan boshlanib uzok tarixiy taraqqiyot yolini bosib otdi asrdan asr yillarigacha ozbek tilini organishning amaliy jihatlariga alohida etibor berildi qarang leksikografiya lugat koplab ikki tilli ozbekchaforscha ozbekchaturkcha ozbekcharuscha va aksincha tartibda lugatlar tuzildi t ning leksikologiya va leksikofafiya bolimlari rivojlandi ozbek tilini hozirgi manoda organish asrning yillaridan boshlangan shoro davrida olib borilgan til siyosati rus tilining jamiyatdagi mavqeini haddan ziyod oshirib korsatish oqibatida tilni til hodisalarini organish tavsif va tadqiq etishda ayniqsa ozbek tili grammatikasini organishda muayyan kamchilik va nuqsonlarga yol qoyilgan bolsada ozbek t rivojlanib malum yutuklarga erishdi ozbek t rivojiga fitrat k ramazon otajon hoshim s ibrohimov olim usmon marufov faxri kamol a gulomov f abdullayev sh shoabduragmonov g abdurahmonov a rustamov m asqarova x doniyorov sh shukurov sh rahmatullayev m mirtojiyev e begmatov kabi olimlarimiz rus tilshunoslaridan ye d polivanov a k borovkov k k yudaxin a n kononov a m shcherbak v v reshetov va boshqa katta xissa qoshdilar ozbekistonda t muammolari ozbekiston fa alisher navoiy nomidagi tip va adabiyot instituto shuningdek oliy oquv yurtlarining tilni orgatish bilan bogliq kafedralari tomonidan organiladi maxsus ozbek tili va adabiyoti jurnali nashr etiladi adabiyot abduvahob madvaliyev ibodulla mirzayev lingvistika lot lingua til til haqidagi fan k tilshunoslik qiyosiy tilshunoslik tillarning universal xarakterlarini organish bilan bogliq bolgan fandir tarixiy tilshunoslik tillarning paydo bolishi rivojlanishi va ozgarishini organuvchi fandir koinot  fazo olamning astronomik tarifi kopincha fazoviy apparatlar yer suniy yoldoshlari va sayyoralararo stansiyalar orqali organiladigan yaqin koinot nazarda tutiladi bugungi kunda koinotning sarhadlari tola tokis organila olingan emas koinotdagi borliqning asosini vodorod tashkil etadi vodorodning turli omillar natijasida qayta ishlanishi yuqori harorat va gravitatsiya tortishish kuchi natijasida turli korinishdagi galaktikalar va ularning tarkibida yulduz quyosh sistemalari vujudga keladi koinotning qariyb foiz massasi qora teshiklar va ulkan qora teshiklarga togri keladi koinot makon va zamonda bepoyon borliq cheksiz moddiy olam har xil alohida jismlarni ularning sistemalarini moddalarning harakati jarayonida vujudga keladigan kosmik obyektlarni yerga qaraganda bir necha mln marta katta oz ichiga oladi olamda sodir boladigan turli hodisalar ozaro bogliq va bir birini taqazo etadi ular fazo va vaqtga bogliq holda rivojlanadi bu aloqalarga boysunadigan qonuniyatlarni organish tabiatshunoslikning asosiy vazifasidir moddaning k da makon va zamonda taqsimlanishi turli kosmik jismlar va ularning tizimlari astronomiyada k ning umumiy tuzilishi otmishi va kelajagiga oid masalalar kosmologiyada organiladi jamiyat taraqqiyotining har bir bosqichida insoniyat k ning biror chegarasini organa olgan koinot usullari va astronomik asboblar takomillashgan sari k ni kuzatish chegaralari kengayib tadqiqotlar yanada chuqurroq insoniyat bilimi haqiqatga yanada yaqinroq bolib borgan dastlab inson ozi yashab turgan joy va uning yaqin atrofini osmonda kozga tashlanib turadigan jismlarni birgalikda k deb tushungan yerning sharsimonligi malum bolgandan keyin markazda yer va uning atrofida aylanuvchi goyat katta osmon gumbazi k hisoblangan beruniy ulugbek n kopernik j bruno g galiley i kepler i nyuton va boshqalarning ishlari k haqida tasavvur hosil qilishda haqiqiy inqilob boldi hamda yerning k dagi vaziyati haqidagi sayyoralarning harakat qonunlari haqidagi va boshqa fanlarga asos solindi quyosh sistemasi haqida haqiqatga birmuncha yaqin tasavvur vujudga keldi asrda rus astronomi v ya struve nemis astronomi f bessel va boshqa olimlar k ni tadqiq etishda yangilik yaqin yulduzlargacha bolgan masofani aniqlaydigan yangi sahifani ochdilar yulduzlarning sayyoralarga qaraganda kop marta uzoqligi aniqlandi galaktika haqida tushuncha paydo boddi faqat asr yillaridagina uning olchamlari va tuzilishi haqida umumiy malumotlar olindi bu davrda osmondagi tumansimon spiral va elliptik obyektlarning galaktikadan tashqarida joylashganligi ularning har biri galaktikaga oxshash bir necha on milliard yulduzdan tashkil topgan mustaqil galaktikalar ekanligi isbotlandi k ni kuzatishdagi yangi texnik vositalar kosmik zondlar kosmik apparat ning paydo bolishi yangi kashfiyotlarning yaratilishiga olib keldi mas yer oy venera mars merkuriy yupiter va ularni qurshab olgan fazolar haqida kopgina yangi malumotlar olindi yer suniy yuldoshlarishn foydalanish natijasida fanning amaliy tarmoqlari xususan kosmik yershunoslik tabiiy muhit yer resurslari geogr geol okeanshunoslik va boshqa masalalarni organuvchi fanlar majmui vujudga keldi navbatda ularning birgalikda olingan sistemasi metagalaktikank organish muammosi turadi astronomik asboblar bizdan bir necha mlrd yoruglik yili uzoqlikdagi obyektlarni kuzatish imkonini beradi yilda kashf qilingan kvazarlar bundan ham uzoqda joylashgan k ning organilayotgan qismi chegaralanganligi uning makon va zamonda cheksizligiga zid bolmay fan va texnikaning ayni paytdagi taraqqiyot chegarasini belgilaydi k dagi moddalarning asosiy tarkibi plazmadan iborat biroq k da ota zich tabiatli qora ora shuningdek asosan aynigan gazlardan iborat bolgan obyektlar neytron yulduzlar ham bor yulduzlar va galaktikalarning oziga xos xususiyatlari uning sirtida portlashlar va moddalarning otilishi vaqtida yuqori faollik mavjudligi hisoblanadi yangi yulduzlar chaqnaydigan yulduzlar yadrosi faol galaktikalar yer materik jismlarining yoshi zamonaviy hisoblashlarga kora ortacha mlrd yilni quyoshniki mlrd yildan ortiqni galaktikalarniki mlrd yilni tashkil etadi astronomiya fani quyosh sistemasi yulduzlar va galaktikalar olamidagi fizik qonuniyatlar va evolyusiya qonunlari hamda sabablarini organmoqda kopgina kosmik jismlar va ular sistemalarining tarkib topish jarayonlari juda sekin millionlab va milliardlab yil davomida boradi quyosh sistemasining kosmogoniyayechni organa borib uning tuzilishi va jismlarning hosil bolish tarkibi haqidagi malumotlarga asoslanish mumkin ilgari k dagi barcha jismlar massasi asosan yulduzlarda toplangan sayyoralar va mayda jismlar kometa meteor jism gaz chang va boshqalar uning ozgina qismini tashkil etadi deb faraz qilinar edi endilikda yulduzlarning paydo bolishi va taraqqiyotida galaktikalar yadrosi faol ahamiyati aniqlandi noyob kvazarlar gravitatsion linzalar kashf qilindi k massasining asosiy qismi galaktikada toplangan deyish mumkin galaktikalarning ozaro uzoqlashishi galaktikalar kachonlardir bir joyda toplangan ota zich jiyemdan iborat bolganligidan dalolat beradi mamadmuso mamadazimov fizika   tabiiy physis   tabiat tabiiy borliq haqidagi fan bolib koinotni tashkil etuvchi asosiy tarkiblarni uning mohiyatini tushuntirib beruvchi maydon va uning xususiyatlarini organadi u quyidagi asosiy qismlardan iborat fizika  tabiat haqidagi umumiy fan materiyaning tuzilishi shakli xossalari va uning harakatlari hamda ozaro tasirlarining umumiy xususiyatlarini organadi bu xususiyatlar barcha moddiy tizimlarga xos turli va aniq moddiy tizimlarda materiya shakllarining murakkablashgan ozaro tasiriga tegishli maxsus krnuniyatlarni kimyo geologiya biologiya singari ayrim tabiiy fanlar organadi binobarin fizika fani bilan boshka tabiiy fanlar orasida boglanish bor ular orasidagi chegaralar nisbiy bolib vaqt otishi bilan turlicha ozgarib boraveradi fizika fani texnikaning nazariy poydevorini tashkil qiladi fizikaning rivojlanishida kishilik jamiyatining rivojlanishi tarixiy davrlarning ijtimoiy iqtisodiy va boshqa shartsharoitlari malum ahamiyatga egadir fizika fani eksperimental va nazariy fizikaga bolinadi eksperimental fizika tajribalar asosida yangi malumotlar oladi va qabul qilingan qonunlarni tekshiradi nazariy fizika tabiat qonunlarini tariflaydi organiladigan hodisalarni tushuntiradi va yuz berishi mumkin bolgan hodisalarni oldindan aytib beradi amal i y fizika ham mavjud mas amaliy optika yoki amaliy akustika organilayotgan obyektlar va materiallarning harakat shakllariga qarab fizika fani bir biri bilan ozaro chambarchas boglangan elementar zarralar fizikasi yadro fizikasi atom va molekulalar fizikasi gaz va suyukliklar fizikasi qattiq jismlar fizikasi plazma fizikasi bolimlaridan tashkil topgan organilayotgan jarayonlarga va materiyaning harakat shakllariga qarab fizika moddiy nuqta va qattiq jism mexanikasi termodinamika va statistik fizika elektrodinamika kvant mexanika maydon kvant nazariyasini oz ichiga oladi fizikaning tarixiy rivojlanishi fizika tarixini davrga bolib organish mumkin qad zamondan asrgacha bolgan davr asrdan asr oxirigacha bolgan davr bu davrdagi fizika fani odatda klassik fizika nomi bilan yuritiladi asr oxiridan hozirgi paytgacha bolgan davr hozirgi zamon fizikasi yoki eng yangi fizika shu davrga mansub turli xrdisalarni va ularning sababini organish qad zamon olimlarining bizgacha yetib kelgan asarlarida aks etgan miloddan avvalgi asrdan to milodiy asrgacha bolgan davrda moddalarning atomlardan tashkil topganligi haqidagi tushunchalar va goyalar yaratildi demokrit epikur lukretsiy dunyoning geotsentrik tizimi ishlab chiqildi ptolemey elektr va magnit hodisalari kuzatildi fales statika pifagor va gidrostatikaning rivojlanishiga asos solindi arximed yoruglik nurining togri chizikli tarqalishi va qaytish qonunlari ochildi miloddan avvalgi asrda aristotel otmish avlodlar va zamondoshlarining ishlariga yakun yasadi aristotelning ijodi yutuklar bilan birga kamchiliklardan ham xoli emas u tajribalarning mohiyatini tan oldi ammo uni bilimlarning ishonchli belgisi ekanini inkor etib asosiy etiborni farosat bilan anglashda deb bildi aristotel ijodining bu tomonlari cherkov namoyandalariga qol kelib uzok davrlar fan taraqqiyotiga tosqinlik korsatdilar asrlarda ilmiy izlanishlar markazi yaqin va orta sharq mamlakatlariga siljidi bu davrga kelib fan rivojiga jumladan fizikaning rivojiga orta osiyo olimlari ulkan hissa qoshdilar fizika matematika astronomiya va tabiatshunoslikka oid masalalar xorazmiy ahmad alfargoniy forobiy beruniy termiziy ibn sino ulugbek ali kushchi va boshqa orta osiyolik olimlarning ishlarida oz aksini topgan bu olimlarning fizikaga oid ilmiy ishlari mexanika geometriya osmon mexanikasi optika va turli tabiat xrdisalarini organish bilan bogliqdir xorazmiy orta ayerlarda nazariy va amaliy tabiatshunoslik qali bolmagan davrda dunyoviy fanlar ilgor ijtimoiyfalsafiy fikrlar ijodkori bolib chikdi u sharqning dastlabki akademiyasi bayt ulhikma donolar uyi ning shakllanishida faol ishtirok etgan bu yerda uning raxbarligida arablar va boshqa xalklar vakillari bilan bir qatorda ahmad alfargoniy axmad abdulabbos marvaziy kabi orta osiyolik olimlar tadqiqotlar olib borganlar algoritm sozi xorazmiy sozining lotincha transkripsiyasi bolib bu sozni algebra masalalarini yechishda birinchi marta qollagan edi ahmad alfargoniyning osmon jismlari harakati kitobi asrda bitilgan bolib asrda lotin tiliga asrda yevropaning boshqa tillariga tarjima qilinib keng tarqalgan edi ahmad alfargoniy asarlari yevropada uygonish davri ilmiy tadqiqotchilarining asosini tashkil etgan asarlardan boldi u yoruglikning sinishi va qaytishini aniklagan fargoniy stereografik proyeksiya nazariyasining asoschisi sifatida fazo jismlari harakatining tekisliklardagi proyeksiyalari nisbatlari asosida bazi bir kattaliklarni olchash mumkinligini isbotladi bu fikr bugun ham astrofizika fanida oz qiymatini yoqotmagan beruniy yerning oz oqi atrofida aylanishini ozi yasagan asboblar yordamida isbotladi va yer radiusi km ga yaqin ekanligini aniqladi u dunyoning moddiyligi harakatning turlari atomning bolinishi atomdan keyingi zarralarning ozaro tasir kuchlari solishtirma ogirlikni aniklash usullari jism inersiyasi boshliq atmosfera bosimi suyuqliklar gidrostatikasi qor yomgir va dolning paydo bolish sabablari energiya aylanishi jismlarning elektrlanishi dengiz hamda ummon suvlarining kotarilishi va pasayish sabablari yoruglikning korpuskulyar hamda tolqin xossasi tovush va yoruglik tezligi yoruglikning qaytishi hamda sinishining sabablari dispersiya xrdisasi yer va boshqa sayyoralarning quyosh atrofidagi harakatlari ellips shakliga yaqinligi fazoviy jismlarning vaznsizligi togrisida fikrlar yuritdi abu nasr alforobiyning tovush tezligi tovushning tolqin tabiati tovush chastotasi tovush tolqinining uzunligi haqidagi fikrlari va ularga asoslanib yaratilgan musiqa notasi hamda optikaga oid kopgina ishlari fizika fanining rivojlanishiga qoshilgan katta hissa boldi ibn sino harakatning nisbiyligi inersiya kuch massa va tezlanish orasidagi boglanish aylanma harakat markazga intilma kuch chizikli tezlik boshliq va atmosfera bosimi konveksiya issiqlikning tabiati issiqlik uzatilishining turlari yashin va yashinning turlari momaqaldiroq hodisasi tovush va yoruglik tezligi yoruglik dispersiyasi linza atom tuzil ishi va boshqa mavzularga tegishli mulohazalarining aksariyati hozirgi zamon tushunchalariga juda moye keladi hakim termiziy dunyoviy fanlarning ungacha bolgan yutuqlarini qomusiy olim sifatida organdi jumladan tabiat hodisalari va jarayonlarini tahlil etuvchi solnoma haftanoma kabi asarlari malum mirzo ulugbek asrda jahonda yagona rasadxona qurdi uning ziji koragoniy asarida astronomiyaning nazariy asoslari yoritiddi va ta yulduzning joylashish koordinatalarini juda katta aniklikda beriddi uning qiymatlari hozirgi qiymatlarga juda yaqin fizik hodisalarni tushuntirishda orta osiyolik olimlarning mulohazalari qad ananalar tasirida rivojlangan bolsada ular matematik usullarni keng joriy etib tajribalardan foydalanib fanga katta hissa qoshdilar klassik fizikaning rivojlanishi asrga kelib g galiley mexanik harakatni tajriba yoli bilan organib harakatni matematik formulalar asosida ifodalash zarurligini aniqladi va bu fizika fanining keskin rivojiga turtki boldi u jismlarning ozaro tasiri natijasida tezlik ozgarib tezlanish hosil bolishiini tasir bolmaganda harakat holatining ozgarmasligi yani tezlanishning nolga tengligini yoki tezlikning ozgarmasdan saklanishini qayd etib aristotelning shu masalaga qarashli fikrini yani tasir natijasida tezlik hosil bolishini inkor etadi keyinchalik galiley aniqlagan qonun inersiya qonuni yoki nyutonning mexanikaga oid birinchi qonuni degan nom oldi yilda u gilbert elektr va magnit xrdisalarni organish bilan shuhrat qozondi hamda yer tirik magnit ekanligini isbotladi u kompas magnit milining burilishini yerning katta magnitga oxshashi orqali tushuntirdi magnetizm va elektrning ozaro boglanishini tekshirdi galiley mexanikadagi nisbiylik prinsipini ochdi va erkin tushayotgan jism tezlanishi uning tezligi va massasiga bogliq emasligini isbotladi e torrichelli yuqoridagi prinsipdan foydalanib atmosfera bosimining mavjudligini aniqladi va birinchi barometrni yaratdi r boyl va e mariott gazlarning elastikligini aniqladilar hamda gazlar uchun birinchi qonun boylmariott qonunini yaratdilar gollandiyalik astronom va matematik v snellius snell bilan r dekart yoruglik nurining sinish qonunini ochdilar shunday qilib asrda klassik mexanika mustahkam orin egalladi akustika optika elektr va magnetizm issiqlik hodisalarini organish sohalarida katta izlanishlar boshlandi asrga kelib tajriba va mat dan kengfoydalangan klassik mexanika va osmon mexanikasi yanada tez suratlar bilan rivojlandi yer va osmon hodisalarini mexanika krnunlari orqali tushuntirish asosiy maqsad hamda bosh talimot hisoblanar edi hatto organilayotgan fizik hodisani mexanika qonunlari orqali tushuntirish mumkin bolmasa tanlangan tushuntirish yoli toliq emas yoki notogri deb yuritilar edi rus fiziklari g rixman m v omonosov va amerikalik olim b franklin atmosferada hosil boladigan elektr yashinning tabiatini tushuntirib berdilar a galvani a volta va keyinchalik rus fizigi hamda elektrotexnigi v petrovning kuzatishlari va tadqiqotlari elektrodinamikaning vujudga kelishi hamda tez suratlar bilan rivojlanishiga sabab boldi optika sohasida p buger va i lambert ishlari tufayli fotometriyaga asos solindi infraqizil ingliz optigi v gershel va ingliz kimyogari u vollston va ultrabinafsha ingliz kimyogari i ritter nurlar mavjudligi aniqlandi issiqlik hodisalari issiklik miqdori tra issiqlik sigimi issiklik otkazuvchanlik va h k ni organishda xam qator izlanishlar olib borildi m lomonosov r boyl r guk bernullilar issiqlikning molekulyar  kinetik nazariyasiga asos soldilar italiyalik olimlar a galvani va a voltalarning elektr tokini kashf etishlari hamda dunyoda birinchi marta yilda galvanik elementning yasalishi fizika fanining rivojlanishida katta ahamiyatga ega boldi yilda daniyalik fizik x ersted tokli otkazgichning kompas mili bilan ozaro tasirda bolishini elektr va magnit hodisalar orasida boglanish borligi bilan tushuntirdi shu yillarda a amper zaryadlangan zarralarning tartibli harakati tufayli paydo boluvchi elektr toki bilan barcha magnit hodisalari bogliq ekanligi togrisida xulosaga keldi va tajriba asosida tokli otkazgichlar orasidagi vujudga keluvchi ozaro tasir kuchini ifodalovchi qonunni ixtiro qildi amper qonuni yilda m faradey elektromagnit induksiya hodisasini ochdi va elektromagnit maydon tushunchasi haqidagi talimotni yaratdi metallarning elektr otkazuvchanligini organish om krnunining moddalarning issiqlik xususiyatlarini organish  issiqlik sigimi qonunining yaratilishiga olib keldi tabiatning barcha hodisalarini bir butun qilib boglovchi energiyaning saqlanish va aylanish qonunining ochilishi tabiatshunoslikda jumladan fizikaning rivojlanishida katta ahamiyatga ega asr ortalariga kelib tajriba orqali issiklik miqdori bilan bajarilgan ish miqdorining ozaro qiyosiy tengligi isbotlandi va shu asosda issiqlik energiyaning maxsus turi ekanligi aniqlandi energiyaning saklanish va aylanish qonuni issiqlik hodisalari nazariyasining asosiy qonuni bolib u termodinamikannsh birinchi bosh qonuni deb ataladi bu qonunni yu r mayer tariflagan nemis fizigi g gelmgots aniqroq shaklga keltirgan termodinamikaning rivojlanishida s karno r kpauzius u tomson e klapeyron va d i a yendeleyevlarning xizmatlari katta boldi s karno issiqlikning mexanik xdrakatga aylanishini aniqladi r klauzius u tomson issiklik nazariyasining asosiy qonuni  termodinamikaning ikkinchi bosh qonunini tarifladilar r boyl e mariott j geylyussak b klapeyron ideal gazning xrlat tenglamasini aniqladilar d i mendeleyev uni barcha gazlar uchun umumlashtirdi va h k termodinamika bilan birga issiqlikning molekulyarkinetik nazariyasi rivojlanib bordi a eynshteyn polyak fizigi m smoluxovskiy va fransuz fizigi j perrenlar broun harakati atom hamda molekulalarning issiklik harakati ekanligini isbotlab molekulyarkinetik nazariya asoslari bolgan broun harakatining miqsoriy nazariyasini yaratdilar bu esa oz navbatida statistik mexanikaning tola tan olinishiga olib keldi j k maksvell kiritgan ehtimollik xarakteriga ega bolgan statistik tushunchalar asosida gazlardagi molekulalar tezligi erkin yugurish uzunligi vaqt birligi ichidagi toqnashuvlar soni va boshqa kattaliklarning ortacha qiymatlarini topishga yol ochildi traning molekulalarning ortacha kinetik energiyasiga boglikligi korsatildi materiyaning kinetik nazariyasi taraqqiy etishi l boltsman tomonidan statistik mexanika  boltsman statistikasishtt yaratilishiga olib keldi asrning yarmida j k maksvell elektromagnit hodisalarning elektromagnit maydon tushunchasiga asoslangan yangi nazariyasini va uni ifodalovchi tegishli tenglamalar tizimini yaratdi u tabiatda elektromagnit tolqinlarning mavjudligini ularning anik xususiyatlari  bosimi difraksiyasi interferensiyasi tarqalish tezligi qutblanishi va h k borligini aniqladi maksvell nazariyasining eng muhim natijasi elektromagnit tolqinlarning tarqalish tezligi yoruglik tezligiga teng bolgan qiymatga ega ekanligi togrisidagi xulosa hisoblandi maksvell nazariyasidan yoruglikning elektromagnit xususiyatiga ega ekanligi kelib chikdi g ge i osh  qirgiziston janubida joylashgan poytaxt bishkekdan keyin janubiy poytaxt maqomiga ega yirik shahar viloyat markazidir osh shahri yillik tarixga ega osh chiroyli va juda tarixi buyuk shahardir shaharning ortasidan oqbura daryosi otadi shuningdek shahar markazida sulaymon togi joylashgan tog choqqisida zahiriddin muhammad bobur qurdirgan hujra bor ayni paytda shahar aholisi rasman kishini tashkil qiladi osh shahri yildan beri osh viloyatining markazi bolib kelyapti shaharda qirgiz ozbek tojik rus va boshqa bir qancha millat vaikkillari istiqomat qiladi osh shahri  qirgiziston shaharlari orasida aholisi boyicha bishkekdan keyingi ikkinchi shahar hisoblanadi yilning yanvardagi hisobga kora shahar aholisi kishini tashkil qildi shahar tarkibiga kiruvchi qishloq hududlari bilan esa kishi royxatdan otgan shahar aholisi shahar chetidagi qishloqlari bilan ming kishinin tashkil qiladi yil aholining kopchilik qismini qirgizlar va ozbeklar tuzadi shaharda shuningdek ruslar turklar tatarlar uygurlar tojiklar ozarbayjonlar va boshqa millat vakillari ham istiqomat qiladilar osh shahri fargona vodiysining janubi sharqiy tomonida bolib osh qorasuv tekkisligida dengiz sathidan metr balandlikda joylashgan tekkislikning yonginasida sulaymon togi qad kotarib turadi shahar oralab shimoliy shimoliy sharqiy qismlarida oqbura daryosi oloy tizmasidan fargona vodiysiga oqib otadi qishi sovuq yanvar oyining ortacha harorati ° bahor erta keladi va iliq boladi yozi issiq kelib qurgoqchilik boladi iyulning ortacha harorati ° yilning ortacha harorati ° ni tashkil qiladi yogingarchilik meyori mm ga yetadi bmtni bilasizmi kopchiligimiz albatta birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etish yoki insonparvarlik yordami korsatish bilan bogliq faoliyati borasida eshitganmiz biroq uning hayotimizga bevosita tasir korsatayotgan boshqa koplab faoliyatlari togrisida zamondoshlarimiz har doim ham batafsil malumotga ega bololmaydilar mazkur kitobchada birlashgan millatlar tashkiloti oz faoliyati bilan butun jahon xalqlari hayot tarzini yaxshilashga qanday yordamlashayotgani haqida hikoya qilish bilan birga bu tashkilotning qachon tashkil etilgani va qanday ishlar bilan shugullanayotgani borasida qisqacha malumot beriladi birlashgan millatlar tashkiloti butun insoniyat duch kelayotgan muammolar hal etiladigan markazdir mazkur faoliyat birlashgan millatlar tashkiloti tizimini tashkil etuvchi dan ortiq tashkilotning hamkorlikdagi say harakatlari natijasi olaroq amalga oshiriladi birlashgan millatlar tashkiloti va uning tizimidagi tashkilotlar inson huquqlarini himoya qilish atrof muhitni muhofaza etish turli xavfli kasalliklarga qarshi kurashish taraqqiyotni barqaror etishga yordamlashish va qashshoqlikka qarshi kurashish borasida kundan kun faolroq ish olib bormoqda birlashgan millatlar tashkiloti muassasalari havo va dengiz orqali xavfsiz va samarali aloqalarni yolga qoyish norma va qoidalarini ishlab chiqadi tetelekommunikatsiyalarni takomillashtirish va talabgorlar hojatini qondirisha komaklashadi intellektual mulk huquqiga hurmat etibor bilan yondoshish va radiotolqinlarni tarqatishni tartibga solishga yordamlashadi shuningdek birlashgan millatlar tashkiloti giyohvandlik moddalarining noqonuniy aylanishi va terrorizmga qarshi kurash xalqaro kompaniyasining ham tashabbuskoridir birlashgan millatlar tashkiloti va uning muassasalari dunyoning barcha mintaqalarida faoliyat korsatib qochoqlarga yordam qolini chozadi va minalardan tozalash dasturini amalga oshiradi ichimlik suvlarining sifatini yaxshilashga yordamlashadi va oziq ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini kengaytiradi rivojlanayotgan mamlakatlarga qarz beradi va moliyaviy bozorlarni barqarorlashtirishga komaklashadi birlashgan millatlar tashkiloti qanday faoliyat korsatadi bmt tinchlikni barqaror etish uchun nimalar qiladi birlashgan millatlar tashkilotining tinchlik ornatish boyicha faoliyati bmt adolatni barqaror etish inson huquqlari va xalqaro huquq borasida nimalar qilmoqda bmt insonparvarlik yordami korsatish borasida nimalar qilmoqda taraqqiyot maqsadida bmt nimalar qilmoqda birlashgan millatlar tashkiloti qanday faoliyat korsatadi birlashgan millatlar tashkiloti yil oktabrda xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va yalpi xavfsizlikni mustahkamlash tufayli tinchlikni barqaror etish jur ati bilan tolib toshgan mamlakat tomonidan tashkil etildi bugungi kunda mamlakat yani dunyoning qariyb barcha mamlakatlari birlashgan millatlar tashkilotining azolaridir birlashgan millatlar tashkilotining azosi bolgan davlat xalqaro munosabatlarning asosiy tamoyillari aks etgan xalqqaro shartnomalardan iborat bolgan birlashgan millatlar tashkilotining nizomida bayon etilgan majburiyatlarni qabul etadi nizomga binoan birlashgan millatlar tashkiloti tortta asosiy maqsadga amal qiladi xalqaro tinchlik va xavfsizlikni taminlashga komaklashish millatlar ortasida dostona aloqalarni rivojlantirish xalqaro muammolarni hal etishda va inson huquqlarini hurmatlashni ragbatlantirishda xalqaro hamkorlikni barqaror etish hamda ushbu umumiy maqsadlarga erishishda millatlar say harakatlari kelishuvlari uchun markaziy rolni oynash birlashgan millatlar tashkiloti azolari mustaqil davlatlardir birlashgan millatlar tashkiloti butunjahon hukumati emas va u qonunlar qabul qilmaydi biroq xalqaro mojarolarni bartaraf etishga va bizning barchamizga daxldor bolgan masalalarni hal etish siyosatini ishlab chiqishga yordam bera oladigan mablaglarga ega boladi birlashgan millatlar tashkilotiga barcha katta kichik boy va kambagal turli siyosiy qarashlar va ijtimoiy tizimdagi davlatlar azo bolib ular ovoz berish va ovoz berishda ishtirok etish huquqiga ega birlashgan millatlar tashkilotida oltita bosh organ mavjud ulardan beshtasi bosh assambleya xavfsizlik kengashi iqtisodiy va ijtimoiy kengash vasiylik kengashi va kotibiyat birlashgan millatlar tashkilotining nyu yorkdagi markaziy qarorgohida oltinchi organ xalqaro sud esa niderlandiyaning gaaga shahrida faoliyat korsatadi bosh assambleya bosh assambleya oziga xos butunjahon parlamentining insoniyatning eng dolzarb muammolari korib chiqilayotgan majlislarida birlashgan millatlar tashkiloti azosi bolgan barcha mamlakatlar vakillari qatnashadi har bir azo mamlakat bir ovozga ega xalqaro tinchlik va xavfsizlikni muayyan darajada saqlab qolish tavsiyalari yangi azolarni qabul qilish yoki birlashgan millatlar tashkiloti budjetini tasdiqlash shu jumladan tinchlikni saqlash operatsiyalariga mablag ajratish singari muhim masalalar kopchilik aniqrogi uchdan ikki qism ovoz bilan qabul etiladi boshqa masalalar boyicha qarorlar odatdagidek kopchilik ovoz bilan qabul etilaveradi keyingi yillarda assambleya qarorlari rasmiy ovoz berish yoli bilan emas balki konsesus asosida qabul etilishi uchun maxsus say harakatlar olib borilmoqda yilgi sessiyalarda yadroviy qurolsizlanish taraqqiyot atrof muhitni muhofaza etish va yangicha demokratiyani mustahkamlash singari kun tartibidagi turli tuman masala korib chiqilishi kerak edi oz qarorlari goyat muhim ahamiyatga ega bolsa ham ular jahon jamoatchiligi fikrlarini ifodalasa va xalqaro jamoatchilikning axloqiy talabi hisoblansa ham assambleya oz qarorlarini majburan qabul qildirmaydi assambleyaning har yilgi navbatdagi sessiyasi sentabrdan dekabrga qadar bolgan muddat davomida otkaziladi assambleya zarurat tugilganda oz ishini qayta chaqirilgan sessiyada davom ettirishi yoki jiddiy tashvish tugdirgan masalalar boyicha maxsus yoki favqulodda sessiyalar otkazishi mumkin assambleyalar orasidagi muddat davomida uning ishlari birlashgan millatlar tashkilotining oltita bosh qomitalarida boshqa organlarida va kotibiyatda davom etadi xavfsizlik kengashi birlashgan millatlar tashkiloti nizomiga muvofiq xalqaro tinchlik va xavfsizlikni barqaror etish borasida xavfsizlik kengashi bosh javobgarlikni zimmasiga oladi va u tinchlik xavf ostida qolgan kecha yoki kunduzning har qanday daqiqasida chaqirilishi mumkin kengash azodan tashkil topgan ularning beshtasi xitoy rossiya federatsiyasi birlashgan qirollik amerika qoshma shtatlari va fransiya doimiy azolar hisoblanadi kengashning qolgan on azosi bosh assambleya tomonidan ikki yil muddatga saylanadilar keyingi yillarda birlashgan millatlar tashkilotida kengashning azolar tarkibini ozgartirish bu tadbir zamonaviy va iqtisodiy voqelikni yanada yorqinroq aks ettirishi masalasi muhokama qilinayapti kengashning qarorlari uning uchun toqqiz azo ovoz bergan taqdirdagina qabul qilingan hisoblanadi kun tartibidagi masalaga kengashning doimiy azolaridan birortasi qarshi ovoz bersa shuningdek veto huquqidan foydalansa qaror qabul qilinmaydi xalqaro tinchlikka xavf solinganligi haqida kengashga xabar berilganda bu mojaro avvalo tinchlik yoli bilan bartaraf etish nuqtai nazaridan korib chiqiladi kengash balki bartaraf etish tamoyillarini ishlab chiqadi yoki hakam vazifasini otaydi harbiy harakatlar boshlanib ketgan taqdirda kengash ot ochishni toxtatish choralarini koradi shuningdek u tomonlarni yarashtirish yoki bir birlari bilan janjallashayotganlarni ajratishga yordam beradigan tinchlikni barqaror etuvchi missiya yuborishi mumkin kengash ozi qabul etgan qarorlarning bajarilishini taminlash boyicha tadbirlar qabul qilishi mumkin u iqtisodiy jazo choralari qollashi yoki qurollarni yetkazib berishga embargo qoyishi mumkin juda kamdan kam hollarda kengash ozi qabul qilgan qarorni bajarish uchun azo mamlakatga birgalikdagi harbiy harakatlarga qadar bolgan barcha zarur vositalarni qollashga vakolat beradi shuningdek kengash bosh kotib lavozimiga muayyan nomzodni va birlashgan millatlar tashkilotiga yangi azolarni tavsiya etadi iqtisodiy va ijtimoiy kengash iqtisodiy va ijtimoiy kengash bosh assambleyaning umumiy rahbarligi ostida harakat qilib birlashgan millatlar tashkiloti va uning tizimidagi muassasalar faoliyatini ijtimoiy va iqtisodiy sohada muvofiqlashtirib turadi xalqaro iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni muhokama etish va shu sohadagi siyosat borasida tavsiyalar ishlab chiqish uchun bosh anjuman hisoblangan kengash taraqqiyot maqsadlarida xalqaro hamkorlikni mustahkamlashda muhim rol oynaydi kengash ish faoliyatida birlashgan millatlar tashkiloti va fuqarolar jamiyati ortasidagi osha muhim hayotiy muloqotni qollab quvvatlagan holda tegishli nohukumat tashkilotlari bilan maslahatlashadi kengash tarkibiga bosh assambleya tomonidan uch yilga saylanadigan nafar azo kiradi kengash har yili nyu york va jenevada galma galdan ozining bir oy muddatga choziladigan sessiyasini otkazadi sessiya davomida muhim iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni muhokama etish uchun ministrlar darajasida majlis yildan esa sessiya doirasida insonparvarlik masalalarini korib chiqish bosqichi otkazilmoqda kengashning ishlari yil mobaynida oz yigilishlarini muntazam otkazib turadigan va kengashga hisobot beradigan yordamchi tashkilotlar tomonidan olib boriladi masalan inson huquqlari komissiyasi dunyoning barcha mamlakatlarida inson huquqlariga qanday rioya etilayotganligini nazorat qiladi boshqa tashkilotlar ijtimoiy taraqqiyot xotin qizlarning ahvoli jinoyatchilikdan ogoh etish giyohvandlikka qarshi kurash va atrof muhitni muhofaza etish masalalari bilan shugullanadilar beshta hududiy komissiya iqtisodiy taraqqiyot va oz hududlarida iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirishga yordam beradi vasiylik kengashi vasiylik kengashi azo mamlakat qol ostidagi vasiylik hududida xalqaro nazoratni taminlash shuningdek ularning hukumatlari bu hududlarda oz ozini boshqarish yoki mustaqillikning zarur chora tadbirlarini korishlari uchun xalqaro nazoratni taminlash maqsadida tashkil etilgan yilga kelib vasiylik hududlarining barchasi ozlarini boshqara boshladilar yoki alohida davlatga aylanib mustaqillikka erishdilar yoxud mustaqil qoshni davlatlar bilan qoshilishdi eng oxiri bolib bunday tadbirni qoshma shtatlari qol ostida bolgan tinch okean orollari palau vasiylik hududi amalga oshirdi va azo davlat bolib qoldi hozirgi paytda tarkibiga xavfsizlik kengashining besh doimiy azosi kirgani sababli vasiylik kengashi ishlari asosan tugallandi uning ish tartibi qoidalariga tegishli ozgartirishlar kiritildi yani u ozining yigilishlarini faqat shart sharoit taqozo etgan hollardagina otkazadigan boldi xalqaro sud xalqaro sud butunjahon sudi sifatida hammaga malum bolib u birlashgan millatlar tashkilotining bosh sud organidir bosh assambleya va xavfsizlik kengashi tomonidan saylangan sudyadan tashkil topgan xalqaro sud davlatlar ortasidagi mojarolarni bartaraf etish bilan shugullanadi davlatlarning sud muhokamasida qatnashishlari ixtiyoriydir biroq davlatlar shunga rozi bglsalar ular sud qaroriga boysunishlari shart shuningdek bosh assambleya va xavfsizlik kengashi iltimoslari bilan sud konsultativ xulosalar chiqarish ishlari bilan ham shugullanadi kotibiyat birlashgan millatlar tashkilotining bosh assambleyasi xavfsizlik kengashi va boshqa tashkilotlari korsatmalariga muvofiq tezkor va mamuriy ishlarni amalga oshiradi uni umumiy mamuriy rahbarlikni olib boradigan bosh kotib boshqaradi hozirgi vaqtda kotibiyat qariyb dunyoning mamlakatidan bolgan kishi ishlaydigan yetti deportament va turli boshqarmalardan tashkil topgan bundan tashqari nyu york jeneva vena va nayrobida birlashgan millatlar tashkilotining bolimlari mavjud bmt tinchlikni barqaror etish uchun nimalar qiladi birlashgan millatlar tashkilotining eng bosh vazifalaridan biri butun dunyoda tinchlikni barqaror etishdir nizomga binoan azo mamlakatlar ozlarining xalqaro kelishmovchiliklarini tinch yol bilan hal etadi qurolli kuchlarni boshqa davlatlarga nisbatan qollamaydilar ularga tahdid solmaydilar kop yillar mobaynida xalqaro krizislarni bartaraf etish va paydo bolgan mojarolarni hal qilishga yordam berishda birlashgan millatlar tashkiloti muhim rol oynadi u tinchlikni ornatish tinchlikni saqlab qolish va insonparvarlik yordami korsatish borasida koplab operatsiyalar turkumini amalga oshirdi shuningdek u birmuncha jiddiy tus olgan mojarolarni ham bartaraf etishga muvaffaq boldi mojarolar kelib chiqqan hollarda u zoravonlikning tub ildizlarini qirqish va mustahkam tinchlik uchun asoslar yaratishga yonaltirilgan va koordinatsiyalashtirilgan yanada qatiy chora tadlbirlar qabul qiladi birlashgan millatlar tashkiloti bu borada diqqatga sazovor natijalarni qolga kiritdi masalan yilgi karib krizisini yilgi yaqin sharq janjalidagi keskinlikni bartaraf etishga muvaffaq boldi yili birlashgan millatlar tashkilotining tinch yol bilan hal etish borasidagi say harakatlari eron iroq urushini bartaraf etish imkonini berdi undan keyingi yili birlashgan millatlar tashkiloti tashabbusi bilan otkazilgagn muzokaralar tufayli sovet qoshinlari afgonistondan olib chiqildi birlashgan millatlar tashkiloti yillarda quvayt mustaqilligini tiklashga yordam berdi kambodja salvador gvatemala va mozambikda fuqarolar urushini toxtatishda gaiti va syerra leonda demokratiya asosida saylangan hukumatni tiklashda katta rol oynadi shuningdek qator boshqa mamlakatlardagi kelishmovchiliklarni bartaraf etdi va hal qildi qurol yaroglar tarqalishiga chek qoyish shuningdek yalpi qirgin qurollarining qisqartirilishi pirovardida ularning barcha zahiralari yoqotilishiga erishish eng muhim vazifalardan biridir birlashgan millatlar tashkiloti qurolsizlanish boyicha muzokaralar otkazish shu sohada tavsiyalar ishlab chiqish va tadqiqotlar tashabbuskori bolish uchun doimiy forum vazifasini otaydi u qurolsizlanish boyicha konferensiya va boshqa xalqaro tashkilotlar doirasida olib boriladigan kopqirrali muzokaralarni qollab quvvatlaydi bu muzokaralar natijasida yadro qurolini tarqatmaslik haqidagi keng qamrovli shartnoma y va yadro qurolidan xoli zona togrisidagi shartnoma kabi xalqaro kelishuvlar royobga chiqdi shuningdek bundan boshqa kimyoviy yil va bakteriologik qurollarning zahiralarini tayyorlash ishlab chiqish va toplashni taqiqlovchi dengiz va okeanlar tubiga yil va kosmik fazoga yil yadro qurolini joylashtirishni taqiqlovchi shartnomalar shu singari yana boshqa turdagi qurollarni taqiqlovchi yoki chegaralovchiartnomalar tuzilgan edi yilda yer usti minalaridan foydalanishni taqiqlovchi konvensiyaga dan ortiq davlat imzo chekdi birlashgan millatlar tashkiloti mana shu konvensiyaga va vayron qiluvchi turdagi qurollardan foydalanishni taqiqlovchi boshqa xalqaro shartnomalarga barcha davlatlarni qoshilishga chaqirdi bmt shuningdek oq otar va yengil qurollar ustidan nazoratni kuchaytirishning ham tarafdoridir bosh assambleya karoriga binoan xalqaro konferensiya oq otish qurollari bilan noqonuniy savdo qilish boyicha masalani yilda korib chiqadi venada joylashgan atom energiyasi boyicha xalqaro agentlik kafolatlar borasidagi bitimlar tizimi asosida faoliyat korsatib tinchlik maqsadlarida foydalanish uchun moljallangan atom ashyolari va jihozlaridan harbiy maqsadlarda foydalanilmasligini taminlashga javob beradi gaagada joylashgan kimyoviy qurollarni taqiqlash boyicha tashkilot jahonning barcha mamlakatlari kimyoviy obyektlari haqida malumot yigish bilan shugullanadi va kimyoviy qurollar boyicha konvensiyaga amal qilish uchun nazoratni taminlash maqsadida doimiy kuzatuv olib boradi tinchlikni barqaror etish birlashgan millatlar tashkiloti ozining tinchlik ornatish faoliyati doirasida diplomatik mexanizmlardan foydalangan holda qarama qarshi bolib qolgan tomonlarning yarashishlariga yordam beradi xavfsizlik kengashi xalqaro tinchlik va xavfsizlik borasidagi oz say harakatlari doirasida mojaroni bartaraf etish va tinchlik ornatish yoki uni masalan muzokaralar yoxud xalqaro sud yordamida barqaror etish yollarini tavsiya qilishi mumkin tinchlikni barqaror etish ishida bosh kotib muhim rol oynaydi u xavfsizlik kengashi etiboriga oz fikri boyicha xalqaro tinchlik va xavfsizlikka tahdid solayotgan har qanday muammoni havola etishi mumkin bosh kotib beminnat xizmatdan vositachilik funksiyasidan foydalanishi yoki sahna ortida bevosita ozi yoki maxsus vakil orqali tinch diplomatiya bilan ish olib borishi kerak bosh kotib shuningdek holat kesinlashguniga qadar janjalning oldini olish uchun ogohlantiruvchi diplomatiya mexanizmidan ham foydalanishi mumkin bundan tashqari faktlarni aniqlash hududiy doirada shugullanayotgan tinchlik ornatuvchilarni qollab quvvatlash mamlakatlarda tomonlarga ishonchni mustahkamlashga yordam korsatadigan birlashgan millatlar tashkilotining siyosiy bolimlarini ochish uchun missiya jonatishi mumkin tinch qurilish birlashgan millatlar tashkilotining faoliyati jabr zulmning tub sabablarini imkon qadar koproq bartaraf etishga qaratilgandir shuning uchun ham tinch qurilishning eng muhim unsurlaridan biri taraqqiyot uchun yordamni ayamaslikdir birlashgan millatlar tashkiloti tizimning boshqa tashkilotlari bilan hamkorlikda va davlatlar orasidagi donor mamlakatlar hamda nohukumat tashkilotlari ishtirokida butun jamiyatning baxt saodati uchun qonun qoidalar ustuvorligini barqaror etish uchun mojarolar oqibatlarini boshdan kechirayotgan mamlakatlarda saylovlar otkazish va inson huquqlarini himoya qilishga yonaltirilgan boshqarishni takomillashtirishni qollab quvvatlaydigan yordam korsatadi ayni paytda birlashgan millatlar tashkiloti bu mamlakatlarga mojarolar oqibatida izdan chiqqan mamuriy tizimni sogliqni saqlash xalq talimi va ijtimoiy infrastrukturaning boshqa unsurlarini tiklashga yordam beradi mazkur faoliyatning yilda namibiyada saylovlarning otkazilishini mozambikda minalardan tozalash dasturini va gaitida fuqaro politsiyasi xodimlarini tayyorlashni kuzatish kabi bazi turlari birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni ornatish boyicha operatsiyalari doirasida amalga oshirildi bu holda ushbu faoliyatning bazi jihatlari tinchlikni ornatish operatsiyasidan keyin ham davom etishi mumkin faoliyatning boshqa masalan birlashgan millatlar tashkiloti liberiyada tinch qurilish jarayonini qollab quvvatlash boyicha oz bolimini ochishi kambodjada birlashgan millatlar tashkilotining inson huquqlari boyicha bolimining faoliyat korsatib turishi yoki birlashgan millatlar tashkilotining gvatemalada mamlakat hayotining qariyb barcha jabhalariga tasir korsatib tinchlik bitimlari tuzilishiga yordam berayotgani kabi turlari hukumatlarning iltimosiga binoan amalga oshiriladi tinchlikni saqlab qolish xavfsizlik kengashi ozining tinchlikni saqlash va xalqaro xavfsizlik borasidagi say harakatlari doirasida birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni saqlash bhyicha operatsiyalarining vakolat va mandat doiralarini tasdiqlab beradi muzokaralar davrasida uzoq muddatga moljallangan qarorlar ustida izlanishlar olib borilayotgan paytda bunday operatsiyalarning kopchiligida ot ochishni toxtatish rejimini kuzatayotgan yoki oraliq zona tashkil etgan harbiy xizmatchilar ishtiroki kozda tutiladi boshqa operatsiyalarda saylovlarni tashkil etishga yordamlashadigan yoki inson huquqlari himoya etilishini nazorat qiladigan fuqaro politsiyachilar va fuqaro mutaxassislar ishtirok etishlari mumkin sobiq yugoslaviya respublikasining makedoniyasida amalga oshirilgan shunga oxshash bazi operatsiyalar ehtiyot chorasi sifatida talqin etildi va u harbiy harakatlarni kengayib ketishining oldini oldi kopgina hollarda operatsiyalar tinch muzokaralarga amal qilinishini nazorat etishga yonaltiriladi va hududiy tashkilotning tinchlik ornatuvchi kuchlari bilan hamkorlikda amalga oshiriladi tinchlik ornatish operatsiyalari bir necha yilga qadar davom etishi mumkin masalan birlashgan millatlar tashkilotining hindiston va pokistonning jammu va kashmir shtatlari ortasidagi ot ochish toxtatilishi lozim bolgan liniya boylab faoliyat korsatayotgan operatsiyasi yildan buyon davom etadi kiprda birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etuvchilari yildan beri posbonlik qilmoqdalar boshqa bir tomondan yil liviya va chad ortasidagi aozu mintaqasida operatsiya otkazish uchun bir oydan ortiqroq muddat zarur boldi birlashgan millatlar tashkilotining tinchlik ornatish boyicha faoliyati afrikada uzoq yillar mobaynida birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etish borasidagi say harakatlari uch onyillikka chozilgan janubiy afrikadagi aparteidga qarshi kurash kompaniyasini namibiyaning mustaqillikni qolga kiritish jarayonini faol qollab quvvatlanishini tinchlikni ornatish boyicha amalga oshirilgan operatsiya va saylovlar otkazishni qollab quvvatlash boyicha qator missiyalarni shu jumlaga qoshganda goyat xilma xil shakllarda amalga oshirildi birlashgan millatlar tashkiloti mozambikdagi qochoqlarning oz uylariga qaytishlariga yordam berdi somali va sudanda insonparvarlik yordami korsatdi va buyuk kollar rayonida tinchlikni ornatish boyicha diplomatik say harakatlar olib bordi u janubiy saxara kelajagi togrisidagi masala boyicha referendum tayyorlashga yordam bermoqda yaqinda xavfsizlik kengashi iltimosiga binoan bosh kotib afrika mamlakatlaridagi mojarolarning har tomonlama tahlilini mustahkam tinchlik ornatishga malum darajada yordam beradigan tavsiyalar bilan tayyorladi osiyoda birlashgan millatlar tashkilotining kambodja mamlakatida yillardagi keng kolamli operatsiyasi tugallanganidan keyin birlashgan millatlar tashkiloti tizimi muassasa va tashkilotlari fuqarolik jamiyati inson huquqlari va demokratiyani mustahkamlash borasidagi say harakatlarini davom ettirmoqdalar afgonistonda birlashgan millatlar tashkilotining maxsus missiyasi yildan buyon faoliyat korsatmoqda uning vazifasi milliy yarash va uzoq davom etgan fuqarolar urushi natijasida izdan chiqqan xojalikni tiklashga yordam berishdan iboratdir biroq bosh kotib va uning maxsus vakillarining qatiy diplomatik say harakatlariga qaramasdan mamlakatda juda katta insonparvarlik xarajatlarini talab qilayotgan harbiy harakatlar davom etmoqda bu birlashgan millatlar tashkilotining afgon xalqiga yordam korsatish tizimi faoliyatiga jiddiy tasir korsatyapti sharqiy timorda bmt yordamida indoneziya va portugaliya ortasida otkazilgan mazkur xududning maqomi borasida butunjaxon referendumi uchun yol ochgan muzoqaralar yili may oyida yakunlanadi shu muzokaralarga binoan bmt missiyasi ovoz beruvchilarni royxatga olish ishini kuzatib bordi va yilning avgustidagi bu referendumda sharqiy timor aholisining foizi indoneziyadan mustaqil bolish uchun ovoz berdi referendum yakunlari elon qilinganda mustaqillikka qarshi turgan militsiya sharqiy timorning ming aholisini oz uylarini tashlab ketish uchun majburlashga harakat qildi yilning sentabr oyida xavfsizlik kengashi tartib ornatishga yordam bergan xalqaro xavfsizlik kuchlarini junatish uchun qaror qabul qildi bmtning muvaqqat mamuriyati xalqaro kuchlarni almashtirdi va ayni paytda sharqiy timorda mustaqillikni amalga oshirish jaroyonini kuzatib bormoqda yevropada birlashgan millatlar tashkiloti qariyb million kishiga favqulodda insonparvarlik yordami korsatib sobiq yugoslaviyadagi mojarolarni bartaraf etishga astoydil harakat qilmoqda yili birlashgan millatlar tashkiloti qurol yarog yetkazib berishga chek qoydi ayni paytda bosh kotib va uning vakili qon tokishni toxtatish uchun yonaltirilgan diplomatik say harakatlar bilan yordam qila boshladi yildan yilga qadar birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etuvchi kuchlari xorvatiyada tinchlik va xavfsizlikni tiklashga harakat qildilar bosniya va gersegoviniya fuqaro aholisining xavfsizligini taminlashga yordam berdilar shuningdek sobiq yugoslaviyaning makedoniya respublikasi urush girdobiga tortib ketilmasligiga komaklashdilar yildagi deyton parij tinchlik bitimi tuzilganidan keyin birlashgan millatlar tashkilotining tortta missiyasi bu hududda tinchlik va xavfsizlikni taminlashga komaklashdilar ularning birmuncha yirigi hisoblangan birlashgan millatlar tashkilotining sharqiy slovoniya uchun muvaqqat mamuriyati xorvatiya tarkibidagi bu hududning reintegratsiya jarayonini kuzatib turdi kosovoda yugoslaviya federal respublikasi natoning bombardimonlarini toxtatilganidan va yugoslaviya qurolli kuchlari chiqarilganidan song yili bu yerda bmt muvaqqat xalqaro mamuriyat tashkil etdi xavfsizlik kengashi bmtning bu mamuriyatiga kosovo xududi va xalqiga nisbatan barcha qonuniy ijroiy va huquqiy vakolatlarga qadar bglgan favqulodda vakolatlar yaratib bermoqda yevropa ittifoqi yevropa xavfsizligi va hamkorligi tashkiloti bmtning qochoqlar ishi boyicha oliy komissari va birlashagan millatlar tashkiloti demokratik jamiyat hamda barqaror avtonomiya tashkil etishda kosovo xalqi bilan ish olib bormoqda amerika qitasida birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etish borasidagi faoliyati va uning tinchlikni ornatish boyicha say harakatlari markaziy amerikada paydo bolgan toqnashuvni bartaraf etishda katta rol oynadi yili nikaraguada tinchlik ornatish borasidagi say harakatlar tufayli qarshilik korsatish kuchlari ixtiyoriy tarzda tarqatib yuborildi va uning qatnashchilari oz qurollarini birlashgan millatlar tashkilotiga topshirdi yili birlashgan millatlar tashkiloti missiyasi nikaraguadagi saylovlarni kuzatdi bu mustaqil mamlakatda birlashgan millatlar tashkiloti kuzatuvida otgan birinchi saylov edi salvadordagi bosh kotib vositachiligida otgan tinch muzokaralar yil davom etgan harbiy harakatlarga chek qoydi va birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etish boyicha missiyasi barcha kelishuvlarning amalga oshirilishini kuzatib turishni taminladi gvatemalada birlashgan millatlar tashkiloti yordamida tashkil etilgan muzokaralar tufayli yillik fuqarolar urushi toxtatildi bugun birlashgan millatlar tashkilotining gvatemaladagi nazorat komissiyasi keng kolamdagi tinchlik bitimlari tola tokis amalga oshirilishini taminlash uchun davat etilgan gaitida demokratik yol bilan saylangan mamlakat hukumatini qayta tiklash boyicha xalqaro chora tadbirlar amalga oshirilganidan keyin birlashgan millatlar tashkiloti oz ishini milliy politsiyaga talim berish bilan davom ettirmoqda yaqin sharqda birlashgan millatlar tashkiloti beshta onyillik mobaynida bu muddat davomida besh marta keng kolamdagi urush olovi alanga olgan arab isroil mojarosiga katta diqqat etibor bilan qarab keladi birlashgan millatlar tashkiloti haqqoniy va mustaqkam tinchlik ornatish tamoyillarini muammoni hal etishning mustahkam asosi bolib qoladigan xavfsizlik kengashining va sonli ikkita tayanch rezolyutsiyalarida ishlab chiqdi birlashgan millatlar tashkiloti siyosiy muammolar asosida kelib chiqqan mojarolarni bartaraf etishga yonaltirilgan boshqa tashabbuslarni ham qollab quvvatladi va bu mintaqaga qator tinchlik ornatuvchi missiyalar jonatdi birlashgan millatlar tashkilotining yilda tashkil etilgan birinchi harbiy kuzatuvchilari guruhi mintaqada bugungi kunda ham faoliyat korsatib kelmoqda yildagi sues krizisi davrida birlashgan millatlar tashkiloti tinchlik ornatish boyicha ozining birinchi kuchlarini tashkil etdi hozirgi paytda mintaqada tinchlikni barqaror etuvchi ikkita missiya faoliyat korsatmoqda ularning yilda tashkil etilgan bittasi golan tepaliklarida isroil va suriya qurolli kuchlarini ajratib turadigan mintaqani nazorat etadi yilda tuzilgan ikkinchisi barqarorlikni taminlashga va livanning janubiy qismida yashayotgan aholi himoya qilinishini taminlashga yordam beradi yaqin sharqning boshqa rayonlari haqida shuni aytish kerakki yili quvayt mustaqilligi tiklanganidan keyin birlashgan millatlar tashkilotining kuzatuvchilar missiyasi iroq va quvayt ortasidagi qurolsizlantirilgan mintaqaning nazorat qilinishini taminlamoqda bmt adolatni barqaror etish inson huquqlari va xalqaro huquq borasida nimalar qilmoqda birlashgan millatlar tashkiloti say harakatlari tufayli dunyoni bizning hammamiz uchun yanada bexatar va soglom yanada istiqbolli va pok qilish uchun hukumatlar bilan yuzlab koptomonlama shartnomalar tuzilgan xalqaro huquq normalarining bu kengqamrovli majmui va inson huquqlari standartlarining ishlab chiqilishi birlashgan millatlar tashkilotining eng ulkan yutuqlari hisoblanadi inson huquqlari ishtirokchilari kopchilik davlatlar hisoblangan ikki xalqaro bitim bu huquqlarga yuridik jihatdan majburiy xarakter kasb etadi bitimlarning biri iqtisodiy ijtimoiy va madaniy huquqlar ikkinchisi esa fuqarolik va siyosiy huquqlarga bagishlangan deklaratsiya bilan birgalikda ular inson huquqlari haqidagi xalqaro billni tashkil etadi deklaratsiya inson huquqlari borasida jumladan irqiy kamsitish va xotin qizlarni kamsitishga barham berish togrisidagi konvensiya bolalar huquqlari haqidagi konvensiya qochoqlik maqomi va genotsidga barham berish oz taqdirini ozi hal etish zoravonlik bilan yoqotib yuborish togrisimdagi deklaratsiyalar va taraqqiyot huquqi kabi dan ortiq konvensiya va boshqa deklaratsiyalarni tayyorlash uchun poydevor qoydi normalarni ishlab chiqish faoliyati nihoyasiga yetayotgan ayni paytlarda birlashgan millatlar tashkiloti ozining inson huquqlari borasidagi ishlarida asosiy etiborni joriy etilgan normalarni hayotga tatbiq etilishiga qaratmoqda inson huquqlari boyicha birlashgan millatlar tashkiloti tizimi butun faoliyatini muvofiqlashtiruvchi oliy komissar har qanday buzgunchilikning oldi olinishi har qanday jinoyat taftish etilishiga erishib inson huquqlari yanada yaxshiroq muhofaza qilinishini taminlash maqsadida hukumatlar bilan hamkorlik qiladi birlashgan millatlar tashkilotining inson huquqlari boyicha komissiyasi hukumatlararo organ hisoblanib davlatlar tomonidan inson huquqlarini himoya qilishga bagishlangan masalalarni ommaviy koribigish ishlarini amalga oshiradi u inson huquqlari buzilgan muayyan holat togrisida maruza taqdim etish uchun yoki bazi bir mamlakatdagi inson huquqlari sohasidagi ahvolni organish uchun mustaqil ekspertlar maxsus maruzachilar tayinlaydi jeneva dagi birlashgan millatlar tashkilotining bolimida keng jamoatchilik uchun inson huquqlari buzilganligi haqidagi axborotlar beradigan faksimal aloqaning bevosita ochiq liniyasi faoliyat korsatmoqda birlashgan millatlar tashkilotining inson huquqlari boyicha tashkilotlari ilgaridan ogohlantirish va mojarolarning oldini olish turli tadbirlarini qollash shuningdek kelishmovchiliklarning tub ildizlarini qirqishga yonaltirilgan say harakatlarni amalga oshirish yollari bilan faoliyat korsatadi birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni saqlash borasidagi qator komissiyalari inson huquqlari komponenti bilan joylashtirilgan shunday komponent jumladan gruziyadagi va gvatemaladagi missiyalar tarkibida mavjud gaitida esa bu ish birlashgan millatlar tashkiloti va amerika davlatlari tashkilotining birgalikdagi operatsiyalari doirasida olib boriladi birlashgan millatlar tashkilotining inson huquqlari sohasidagi barcha tadbirlari hozirgi paytda mamlakat va hududlarning turli joylarida amalga oshirilmoqda inson huquqlariga goyat katta hurmat etibor birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyotga yordamlashish borasidagi say harakatlarida yana ham sezilarli orin egallaydi jumladan taraqqiyot huquqi ozida barcha fuqarolik madaniy iqtisodiy siyosiy va ijtimoiy huquqlarni mujassam etgan dinamik jarayonning muhim unsuri sifatida olib qaraladi va bu jamiyatning barcha azolari farovonligining oshishiga yordam beradi taraqqiyot huquqining kalitini topish qashshoqlikka barham berish bilan izohlanadi bu esa oz navbatida birlashgan millatlar tashkilotining asosiy maqsadlaridan biridir xalqaro huquq birlashgan millatlar tashkiloti nizomi birlashgan millatlar tashkiloti oldiga xalqaro huquq va uning kodifikatsiyasini ilgor taraqqiyot yoliga burishdan iborat aniq vazifa qoygan bu ishning natijasi hisoblangan konvensiyalar shartnomalar va normalar xalqaro tinchlik va xavfsizlikni mustahkamlash va ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyotga yordam berish uchun asos yaratadi bu konvensiyalarni ratifikatsiya etgan davlatlar huquqiy jihatdan uni bajarishga majburdirlar xalqaro huquq komissiyasi xalqaro huquqiy mavzudagi hujjatlar loyihalarini tayyorlaydi ular keyin konvensiyaga qoshilishi va davlatlarning ratifikatsiyasi uchun zarur bolishi mumkin bu konvensiyalarning bazilari davlatlar ortasidagi munosabatlarni reglamentga solish huquqiy normalarining asosini tashkil etadi jumladan diplomatik aloqalar haqidagi konvensiya xalqaro ochiq suv oqimlaridan foydalanish turlarini reglamentlaydigan konvensiya shunday hujjatlardandir dengiz huquqi boyicha konvensiya barcha mamlakatlarga dunyo okeani boyliklariga teng huquq bilan kirib borish uni ifloslanishdan muhofaza qilish va kema qatnovi hamda tadqiqotlar erkinligiga yordam berish uchun yonaltirilgan giyohvandlik vositalarini noqonuniy aylantrishga qarshi kurash haqidagi konvensiya giyohvand moddalarni tarqatishga qarshi kurashda goyat muhim xalqaro huquqiy vosita hisoblanadi birlashgan millatlar tashkilotining xalqaro savdo huquqi boyicha komissiyasi ozaro muvofiqlashtirish va xalqaro savdo sohasida huquqiy normalarni tayyorlashga yordamlashish maqsadida qoida va boshqarish tamoyillarini ishlab chiqmoqda shuningdek birlashgan millatlar tashkiloti xalqaro ekologik huquqni ishlab chiqish kashshofi hamdir yerlarning cholga aylanishiga qarshi kurash togrisidagi konvensiya xavfli chiqindilarni tashish haqidagi konvensiya kabi kelishuvlar birlashgan millatlar tashkilotining atrof muhit dasturida oz takomilini topmoqda birlashgan millatlar tashkiloti va uning ixtisoslashtirilgan muassasalari tomonidan terrorizmga qarshi kurashning asosiy huquqiy quroli hisoblangan xalqaro bitim ishlab chiqildi jazosizlikka chek qoyiladi sobiq yugoslaviyadagi harbiy harakatlar davomida yuz bergan koplab inson huquqlarini buzish normalari xavfsizlik kengashini ushbu mojaroda yili harbiy jinoyatlar sodir etganlikda ayblangan shaxslarni sudlash uchun xalqaro tribunal tashkil qilishga majbur etdi yili kengash ruandadagi genotsidda ayblanganlarning ishlarini korib chiqish uchun yana bir tribunal tashkil etdi ushbu tribunallar ayblanganlarning ishlarini korib chiqish boyicha qator sud majlislari otkazdilar yil ruanda boyicha tribunal tarixda birinchi marta genotsid jinoyatiga oid ishlar uchun xalqaro sud tashkilotining verdiktini yani tarixda ilk bor mazkur jinoyat boyicha hukmni elon qildi sobiq yugoslaviya boyicha tribunal shuningdek kosovodagi mojarolar paytida sodir etilgan jinoyatlarni korib chiqayapti birlashgan millatlar tashkilotining eng asosiy maqsadlaridan biri inson huquqlari keng kolamda buzilgan hollarda buning uchun javobgarlik mas uliyatini barqaror etish uchun xalqaro mexanizm tashkil qilish ishi hukumatlar xalqaro jinoiy sud tashkil etishga rozilik bildirishganlaridan song yilda amalga oshdi genotsidda ayblanganlarni va insoniylikka qarshi qilingan boshqa jinoyatlarni jazolash uchun sudda barcha zarur vositalar mavjud xalqaro hamjamiyat sud tashkil etish uchun ovoz berib kimki jinoyat sodir etsa jazoni chetlab otishga qasosdan qutulib qolishga umid boglamasligi zarurligini qollab quvvatladi shuningdek birlashgan millatlar tashkiloti xalqaro insonparvarlik huquqi sohasida qator konvensiyalar ishlab chiqishga oz hissasini qoshdi adolat va tenghuquqlilikni barqaror etish borasidagi turli chora tadbirlar yili oz egalari boshqarmaydigan hududlarda million kishi yashar edi ushbu son bugungi kunda millionni tashkil etadi bu goyat jiddiy tadbir birlashgan millatlar tashkiloti tomonidan qaram hududlarda yashayotgan xalqlar orzu umidlarining qollab quvvatlanganligi va ularning mustaqillikni tezroq qolga kiritishlari uchun berilgan yordam tufayli amalga oshdi bosh assambleya qaram mamlakatlar va davlatlarga mustaqillik berish togrisida deklaratsiya qabul qilgan yildan buyon ga yaqin sobiq qaram hududlarda yashayotgan xalqlar mustaqillikka erishdilar va birlashgan millatlar tashkilotining tola huquqli azolariga aylandilar assambleya oz oldiga yilgacha kolonializmdan xalos bolish maqsadini qoygan ottiz yildan ortiq muddat davomida birlashgan millatlar tashkiloti tomonidan olib borilgan muayyan operatsiyalar majmui tufayli aparteid singari butun dunyoga malum bolgan janubiy afrikadagi irqiy segregatsiya tizimiga barham berildi yili birlashgan millatlar tashkiloti missiyasi kuzatuvchilari ishtirokida bu mamlakatda barcha irqlar vakillari uchun ochiq bolgan birinchi saylovlar otkazildi birlashlan millatlar tashkiloti tashkil topgan kunlaridanoq barcha xalqlar tinchligini barqaror etish va barcha shakllardagi irqchilikka qarshi kurashish ustida ish olib boradi bosh assambleya qaroriga muvofik yilda janubiy afrikada irqchilik irqiy kamsitishlar ksenofobiya va shu kabilarga toqat qilib bolmaslik masalalariga bagishlangan konferensiya otkaziladi bmt insonparvarlik yordami korsatish borasida nimalar qilmoqda ijtimoiy halokatlar har bir joyda va har qanday vaqtda yuz berishi mumkin biroq ularning sababi suv bosish yoki qurgoqchilik zilzila fuqarolar mojarosi bir soz bilan aytganda nima bolmasin har doim u odamlarning qurbon bolishiga xalqlarning aralashib ketishiga butun butun jamoalarning oz yashash imkoniyatlarini oz kuchlari bilan taminlay olmay qolishlariga olib keladi va juda katta qiyinchiliklar tugdiradi favqulodda yordam shunday falokat paytlarida birlashgan millatlar tashkiloti tizimining tashkilotlari jabrlanganlarga asosan bolalar ayollar va qariyalarga oziq ovqatlar va dori darmonlar bilan yordamlashadi ularga boshpana beradi va moddiy texnik jihatdan qollab quvvatlaydi muhtojlarga beriladigan bunday yordamlar uchun mablaglarning milliard dollarini birlashgan millatlar tashkiloti xalqaro donorlardan topdi birlashgan millatlar tashkiloti say harakatlari tufayli yilda qariyb million kishiga favqulodda insonparvarlik yordami korsatish haqidagi chaqiriqqa javoban milliardga yaqin aqsh dollari yigildi yillarda birlashgan millatlar tashkiloti tabiiy ofat va ekologik halokat oqibatlarini bartaraf etishga komaklashish uchun azo mamlakatga yordam berdi birlashgan millatlar tashkiloti insonparvarlik yordamlari berish bilan keng kolamda moddiy texnika taminoti va joylarda xavfsizlikni taminlash muammolarini hal etishga erishadi talofat korgan rayonlarga yetib borishning ozi ham kopincha mushkul bolib gohida juda murakkab tosiqlar orqali otish zarur boladi keyingi yillarda kopgina tangliklar inson huquqlariga amal qilmaslik tufayli murakkablashmoqda insonparvarlik yordami korsatayotgan xodimlarni muhtojlikda qolganlar huzuriga qoymaydilar janjallashayotgan tomonlar ataylab tinch yashayotgan aholi va yordam olib borayotganlarga qarab ot ochadilar yildan keyingi davr mobaynida dunyoning turli rayonlarida insonparvarlik operatsiyalari olib borayotganlarning orasida birlashgan millatlar tashkiloti fuqaro bolgan xodimlarining nafardan ortigi halok boldi va nafari garovga olindi birlashgan millatlar tashkilotining inson huquqlari boyicha oliy komissari jabrlangan aholi himoya qilinayotganda yuzaga kelgan kelishmovchiliklar sharoitida insonlar huquqlari buzilishining yashirin xavf xatarlariga ham etibor bilan qaragan holda birlashgan millatlar tashkilotining favqulodda holatlar munosabati bilan joylarda olib borayotgan faoliyatida yana ham katta rol oynaydi birlashgan millatlar tashkiloti ijtimoiy bohronlarni bartaraf etish boyicha oz harakatini barcha asosiy insonparvarlik bolinmalarini birlashtruvchi va birlashgan millatlar tashkilotining favqulodda yordamlar koordinatori raisligida faoliyat korsatuvchi komitet orqali muvofiqlashtirib turadi bu komitet tarkibiga birlashgan millatlar tashkilotining bolalar jamgarmasi yunisef birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot dasturi jahon oziq ovqat dasturi va birlashgan millatlar tashkilotining qochoqlar ishlari boyicha oliy komissar boshqarmasi kabilar kiradi uning tarkibida shuningdek butunjahon sogliqni saqlash tashkiloti birlashgan millatlarning oziq ovqat va qishloq xojalik tashkilotlari xalqaro qizil xoch kabi yirik hukumatlararo va nohukumat insonparvarlik tashkilotlari mavjud insonparvarlik yordamlari favqulodda yordamlar koordinatori insonparvarlik yordamini ishlab chiqish siyosati va insonparvarlik masalalariga etiborni tortish jumladan oq otish qurollarini tarqatish oqibatlari yoki sanksiyalarning insonparvarlik qudratidan jamoatchilik xabardorlik darajasini oshirishga yordamlashish borasidagi ishlar uchun javob beradi urushlardan taqib etishlardan yoki inson huquqlarini poymol etilishidan qochib ketish bilan himoyalanib yurgan kishilarga qochoqlar va kochirilgan shaxslarga qochoqlar ishi boyicha oliy komissar boshqarmasi yordam korsatadi yili qochoqlar ishlari boyicha oliy komissar boshqarmasi diqqat etiborida million kishi bor edi uning birmuncha yirik operatsiyalari million afgon qochoqlari bolgan garbiy osiyoda bir million kishi yordamga muhtoj bolgan sobiq yugoslaviyada va yarim millionga yaqin qochoq toplangan afrikaning buyuk kollar rayonida amalga oshirilmoqda oziq ovqat bilan favqulodda komak berish ishlariga bu boradagi yordam boyicha jahon talabining yildan yilga uchdan ikki qismini qondirib kelayotgan jahon oziq ovqat dasturi javob beradi yili butunjahon oziq ovqat dasturi jahon boyicha mamlakatdagi milliondan ortiq odamlarni oziq ovqat bilan taminlashga yordam berdi keyingi yil mobaynidagi urushlar va fuqarolarning turli janjallari natijasida millionga yaqin bolalar oz ota onalaridan ajralib qoldilar millioni esa boshpanasiz qoldi va millioni ogir ruhiy jarohat oldilar yunisef bu bolalarning talablarini qondirish ularni oziq ovqat ichimlik suvi va turar joy bilan taminlash uchun barcha choralarni ishga solmoqda bundan tashqari bolalarni harbiy toqnashuvlar sharoitida himoya etish ularga eng zarur sharoitlarni yaratib berish say harakatlaridan kelib chiqib yunisef tinchlik mintaqasidagi kabi bolalar konsepsiyasini ishlab chiqdi va tinch turmush kunlari hamda tinchlik koridorlarini elon qildi birlashgan millatlar tashkilotining insonparvarlik sohasidagi faoliyatining yana bir tarmogi tabiiy ofatlarni bartaraf etish va buning uchun tayyor turishni taminlashdan iboratdir masalan yili birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot dasturi tabiiy ofatlar yuz bergan sharoitda ishlarni tashkil etish va mamlakatda ularning oqibatlarini bartaraf qilish dasturini tasis etdi birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot dasturi bevosita tabiiy ofatlar yuz bergan sharoitida mahalliy hudud doirasida favqulodda yordam berish borasidagi ishlarni koordinatsiyalash bilan shugullanadi shu bilan birgalikda birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot dasturi favqulodda yordamni tiklanish va uzoq yillar davomida rivojlanish uchun berishiga harakat qiladi uzoq muddatlar mobaynida tabiiy ofatlar girdobida qolgan yoki mojarolarini endigina bartaraf etgan mamlakatlarda insonparvarlik yordamiga asosan taraqqiyot siyosiy va moliyaviy komak bilan bir qatorda tinch qurilishni taminlash borasidagi umumiy chora tadbirlar elementlarining biri sifatida qaraladi falastin qochoqlari falastin qochoqlariga yordam berish ishlarini yildan buyon birlashgan millatlar tashkilotining falastin qochoqlariga yordam va ishlarni tashkil etish boyicha yaqin sharq agentligi olib bormoqda bugungi kunda agentlik royxatga olingan milliondan ortiq falastin qochoqlariga sogliqni saqlash maorif favqulodda yordam va ijtimoiy xizmat sohalarida asosiy komak berib keladilar yildan boshlab birlashgan millatlar tashkilotining koordinatori birlashgan millatlar tashkiloti yoli bilan gazo va garbiy sohildagi falastin aholisiga taraqqiyot sohasida beriladigan barcha yordamlar ustidan nazorat olib boradi iroq boyicha dastur boshqarmasi taraqqiyot maqsadida bmt nimalar qilmoqda birlashgan millatlar tashkilotining markaziy vazifalaridan biri yanada yaxshiroq hayot tarzini ish bilan toliq bandlikni ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyot va rivojlanish uchun sharoitlarni taminlashdan iboratdir bu vazifa ijrosibilan birlashgan millatlar tashkiloti tizimining foiz faoliyati mashguldir ushbu faoliyat asosida qashshoqlikni bartaraf etish va hamma joyda insonlar farovonligi darajasini oshirish butun dunyoda mustahkam tinchlikni taminlash sharoitini yaratish yolidagi zarur qadamlarga ishonch yotadi birlashgan millatlar tashkiloti taraqqiyot ishini ragbatlantirish borasida noyob afzalliklarga ega uning faoliyat doirasi butun dunyoni qamrab oladi keng kolamli mandati esa ijtimoiy iqtisodiy va favqulodda ehtiyojlarni qondirishni kozda tutadi birlashgan millatlar tashkiloti allakimlarning tor doiradagi milliy yoki tadbirkorlik manfaatlarininggina ifodachisi emas muhim strategik qarorlarni tayyorlashda barcha mamlakatlar boy va kambagallar qatnashadilar kun tartibini tayyorlash birlashgan millatlar tashkiloti taraqqiyot manfaatlari yolidagi say harakatlar borasidagi xalqaro konsensusni ishlab chiqishda hal qiluvchi rol oynaydi yildan boshlab bosh assambleya taraqqiyotning qator onyilliklar xalqaro strategiyasi doirasidagi birinchi darajali ishlari va vazifalarining kun tartibiga qoyilish tarzini aniqlashga yordam bermoqda bu onyilliklar dasturi diqqat etiborida aniq masalalar turibdi unda ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishning barcha yonalishlari boyicha taraqqiyotga erishish zaruriyati shubhasiz takidlanadi rivojlanishning tortinchi onyilligi yillar doirasida quyidagi tort soha qashshoqlik va ochlik inson resurslari va institutsional belgilangan qoida va tartiblar asosidagi rivojlanish xalq va atrof muhit kabilarga ustuvorlik beriladi qator butunjahon konferensiyalari otkazish tufayli maorif yil atrof muhit va rivojlanish yil inson huquqlari yil xalq taraqqiyot va tabiiy ofatlar xavfining kamayishi yil ijtimoiy taraqqiyot yil xotin qizlar mavqeini yaxshilash yil aholi punktlari yil va oziq ovqat xavfsizligi yil kabi qator sohalardagi global muammolarni hal etishning amaliy yollari belgilab olindi hozirgi vaqtda birlashgan millatlar tashkiloti azo mamlakatlar bilan yaqin hamkorlikda shu konferensiyalarda qabul etilgan qarorlarni amalga oshirish bilan shugullanmoqda birlashgan millatlar tashkiloti barqaror rivojlanishni tashkil etish ayollar mavqeini yaxshilash inson huquqlariga amal qilish atrof muhitni muhofaza etish va oqilona boshqarish kabi rivojlanish sohasidagi qator yangi muhim vazifalarni ishlab chiqish shuningdek ularni amalga oshirish dasturini yaratish uchun javob berdi taraqqiyot maqsadlaridagi yordam birlashgan millatlar tashkiloti tizimi shu jumlaga kiradigan tashkilotning ozi uning ixtisoslashtirilgan muassasalari dasturlari va jamgarmalari ijtimoiy iqtisodiy yutuqlarni qolga kiritishga yordam berishda kopqirrali faoliyat olib bormoqda ixtisoslashtirilgan muassasalar oxirgi berilgan royxatga qarang mandati ijtimoiy iqtisodiy faoliyatning qariyb barcha jabhalarini qamrab oladi bu muassasalar dunyoning barcha mamlakatlariga texnik yordam korsatadi va ularga boshqa shakllarda amaliy yordam beradi ular birlashgan millatlar tashkiloti bilan hamkorlikda faoliyat korsatib siyosatni ishlab chiqishga rahbarlik tamoyillarini aniqlashga yordamlar tashkil etish va mablag jalb qilishga komaklashadi masalan butunjahon banki taraqqiyot maqsadlari uchun har yili milliard aqsh dollaridan ortiqroq yordamajratadi rivojlanayotgan mamlakatlar bunday yordamlardan oz iqtisodiyotlarini mustahkamlash va bozorlarini kengaytirish uchun foydalanadilar qarzlar faqat hukumatlarga beriladi biroq barqaror osish darajasiga erishish maqsadida bank mahalliy jamoalar ilmiy ishlab chiqarish birlashmalaridan shuningdek xalqaro moliyaviy korporatsiyalar orqali xususiy sektordagi korxonalardan ham foydalanishlari mumkin birlashgan millatlar tashkiloti bilan ixtisoslashtirilgan muassasalar ortasidagi muomalalarni yaqindan muvofiqlashtirish tarkibiga bosh kotib ixtisoslashtirilgan muassasalar rahbarlari va atom energiyasi boyicha xalqaro agentlik kiradigan koordinatsiya boyicha mamuriy komitet orqali taminlanadi birlashgan millatlar tashkilotining dasturlari va jamgarmalari oz faoliyatlarini birlashgan millatlar tashkilotining iqtisodiy va ijtimoiy sohalardagi mandatini bajarayotgan bosh assambleya hamda iqtisodiy va ijtimoiy kengash rahbarligida olib boradilar bu organlar ortasidagi hamkorlikning samaradorligini oshirish uchun bosh kotib yilda birlashgan millatlar tashkiloti tezkor jamgarmalari va dasturlarining vakillari tarkibida birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot masalalari boyicha guruhini tashkil etdi ijtimoiy va iqtisodiy sohada taraqqiyotni barqaror etish say harakatlarining eng oldingi saflarida birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot dasturi bormoqda birlashgan millatlar tashkilotining inson potensiali barqaror rivojlanishi uchun yordam mablaglari subsidiy berish boyicha koptomonli yirik mexanizmi bolib qolgan bu tashkilot oz say harakatlarini texnik hamkorlik va qashshoqlikni tugatish tomonga yonaltirgan holda mamlakat va hududlarda faoliyat olib bormoqda birlashgan millatlar tashkilotining bolalar jamgarmasi yunisef birlashgan millatlar tashkiloti tizimining bolalarning hayot kechirishi muhofazasi va rivojlanishini taminlash boyicha uzoq muddatli kelajakdagi vazifalarni hal etish bilan shugullanadigan yetakchi tashkiloti hisoblanadi qariyb mamlakatda amalga oshirilayotgan yunisef dasturi diqqat markazida emlash birinchi meditsina sanitariya xizmati oqvatlanish va boshlangich talim kabi masalalar turadi birlashgan millatlar tashkilotining koplab boshqa dasturlari taraqqiyot borasidagi oz ishlarini hukumat va nohukumat tashkilotlari bilan hamkorlikda olib boradi jahon oziq ovqat dasturi asl mohiyati favqulodda yordamdan shuningdek taraqqiyot dasturidan iborat bolib dunyodagi oziq ovqatlar bilan yordam korsatadigan eng yirik xalqaro tashkilotdir birlashgan millatlar tashkilotining aholishunoslik jamgarmasi yunfpa ham xalqlar va elatlarga yordam beradigan yirik xalqaro muassasadir birlashgan millatlar tashkilotining atrof muhit dasturi yunep dunyoning hamma burchaklarida tabiatdan foydalanishning eng ilgor usullarini joriy etishga komaklashadi birlashgan millatlar tashkilotining aholi punktlari markazi xabitat esa turmush sharoiti salomatliklariga tahdid solayotgan kishilarga yordam korsatadi birlashgan millatlar tashkilotining savdo va taraqqiyot boyicha konferensiyasi yunktad dunyo ekonomikasida rivojlangan mamlakatlar rolini etirof etgan holda xalqaro savdoni rivojlantirishga yordam beradi yunktad shuningdek jenevadagi xalqaro savdo boyicha markaz orqali taraqqiy etgan mamlakatlardan eksport qilib kelishga yordam beradigan mustaqil faoliyat korsatadigan butunjahon savdo tashkiloti bilan hamkorlik qiladi resurslar birlashmasi birlashgan millatlar tashkiloti tizimidagi muassasa va tashkilotlar ozlarining kompetensiyalaridagi barcha sohalarni qamrab olgan holda har qanday yolgiz harakat qilgan mamlakatning qurbi yetmaydigan murakkab muammolarni hal etish uchun oz kuch qudratlarini yana ham yaxshiroq jipslashtirmoqda masalan butun dunyoda million kishi kasallikka chalingan epidemiya oitsga qarshi kurashish maqsadini kozda tutgan birlashgan dasturni amalga oshirishda birashgan millatlar tashkilotining olti muassasa va dasturining mutaxassislari ishtirok etmoqdalar xarajatlari milliard aqsh dollarini tashkil etadigan birlashgan millatlar tashkilotining afrika boyicha yilga moljallangan maxsus umumtizim tashabbusi asosiy talim meditsina xizmati va shu mintaqada oziq ovqat xavfsizligini taminlash maqsadidagi umumiy dasturini amalga oshirish ishiga birlashgan millatlar tashkilotining deyarli barcha bolinmalarini jalb etadi bmtning taraqqiyot dasturi yunep va butunjaxon banki tomonidan boshqariladigan milliard aqsh dollariga teng zahiraga ega bolgan global ekologik jamgarma taraqqiy etayotgan mamlakatlarga atrof muhitni muhofaza qilish sohasidagi ularning dasturlarini amalga oshirishga yordam beradi birlashgan millatlar tashkiloti bmt yer yuzida tinchlikni mustahkamlash va xavfsizlikni taminlash davlatlarning ozaro hamkorligini rivojlantirish maqsadida tashkil etilgan xalqaro tashkilot yilda tuzilgan bmtni barpo etish haqidagi qaror sssr aqsh angliya va xitoy tashqi ishlar vazirlarining moskvadagi kengashida yilda ustavi esa sanfransisko konferensiyasida yilda qabul qilindi bmt ustaviga dastlab davlat imzo chekkan yilda esa ular soni ga yetdi bmtning doimiy ish orni shtab kvartirasi nyuyork bmt ustavida korsatilganidek u xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash xalqlarning teng huqukdi bolishi va oz takdirini ozi belgilashi qoidasiga amal qilib millatlar ortasida dostlik munosabatlarini rivojlantirishni iktisodiy ijtimoiy madaniy muammolarni hal etishda xalqlar ortasida hamkorlik bolishini taminlashni kozda tutib shu umumiy maqsadlarga erishishda millatlar harakatini uygunlashtirib turadigan markaz hisoblanadi ozbekiston oz mustaqilligini elon qilganidan keyin kop otmay yil martda bmtga azo boddi shu kuni bmt bosh assambleyasi binosi oldida ozrning davlat bayrogi kotarildi bmtning toshkentdagi vakolatxonasi ochildi bmtda ozbekiston respublikasi vakolatxonasi ish boshladi ozbekiston respublikasi bmtning talim fan va madaniyat masalalari bilan shugullanuvchi tashkiloti yuneskoga ham azo boldi ozbekiston oz ovozi va mavqeiga ega bolgan azo sifatida bmt oldiga muhim va dolzarb masalalarni qoyyapti ozbekiston respublikasi prezidenti i a karimovning bmt bosh assambleyasi sessiyasida yil sentabr bmt tashkil etilganining yilligiga bagishlangan sessiyada yil okt bmt bosh assambleyasining ming yillik sammiti yil sentabr da sozlagan nutqlari dunyo jamoatchiligida katta qiziqish uygotdi xususan ushbu xalqaro tashkilotning asr songgidagi eng yirik anjumanida ozbekiston rahbari xalqaro terrorizm va narkobiznes bilan bogliq muammolarni hal etish mintaqaviy xavfsizlik jumladan markaziy osiyo mintaqasida barqarorlik va xavfsizlikni taminlash jahon xavfsizligi tizimini takomillashtirish bmt faoliyati va tarkibiy tizimini isloh qilishga taalluqli takliflar bilan chiqdi ozbekiston respublikasi bmtning teng huquqli azosi sifatida bu eng nufuzli xalqaro tashkilotning maqsad va qoidalariga qatiy amal qilmoqda birlashgan millatlar tashkiloti yil oktabrda xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va yalpi xavfsizlikni mustahkamlash tufayli tinchlikni barqaror etish jurati bilan tolib toshgan mamlakat tomonidan tashkil etildi bugungi kunda mamlakat yani dunyoning qariyb barcha mamlakatlari birlashgan millatlar tashkilotining azolaridir birlashgan millatlar tashkilotining azosi bolgan davlat xalqaro munosabatlarning asosiy tamoyillari aks etgan xalqqaro shartnomalardan iborat bolgan birlashgan millatlar tashkilotining nizomida bayon etilgan majburiyatlarni qabul etadi nizomga binoan birlashgan millatlar tashkiloti tortta asosiy maqsadga amal qiladi xalqaro tinchlik va xavfsizlikni taminlashga komaklashish millatlar ortasida dostona aloqalarni rivojlantirish xalqaro muammolarni hal etishda va inson huquqlarini hurmatlashni ragbatlantirishda xalqaro hamkorlikni barqaror etish hamda ushbu umumiy maqsadlarga erishishda millatlar say harakatlari kelishuvlari uchun markaziy rolni oynash birlashgan millatlar tashkiloti azolari  mustaqil davlatlardir birlashgan millatlar tashkiloti butunjahon hukumati emas va u qonunlar qabul qilmaydi biroq xalqaro mojarolarni bartaraf etishga va bizning barchamizga daxldor bolgan masalalarni hal etish siyosatini ishlab chiqishga yordam bera oladigan mablaglarga ega boladi birlashgan millatlar tashkilotiga barcha katta kichik boy va kambagal turli siyosiy qarashlar va ijtimoiy tizimdagi davlatlar azo bolib ular ovoz berish va ovoz berishda ishtirok etish huquqiga ega birlashgan millatlar tashkilotida oltita bosh organ mavjud ulardan beshtasi  bosh assambleya xavfsizlik kengashi iqtisodiy va ijtimoiy kengash vasiylik kengashi va kotibiyat  birlashgan millatlar tashkilotining nyu yorkdagi markaziy qarorgohida oltinchi organ  xalqaro sud esa niderlandiyaning gaaga shahrida faoliyat korsatadi birlashgan millatlar tashkiloti nizomiga muvofiq xalqaro tinchlik va xavfsizlikni barqaror etish borasida xavfsizlik kengashi bosh javobgarlikni zimmasiga oladi va u tinchlik xavf ostida qolgan kecha yoki kunduzning har qanday daqiqasida chaqirilishi mumkin kengash azodan tashkil topgan ularning beshtasi xitoy rossiya federatsiyasi birlashgan qirollik amerika qoshma shtatlari va fransiya doimiy azolar hisoblanadi kengashning qolgan on azosi bosh assambleya tomonidan ikki yil muddatga saylanadilar keyingi yillarda birlashgan millatlar tashkilotida kengashning azolar tarkibini ozgartirish bu tadbir zamonaviy va iqtisodiy voqelikni yanada yorqinroq aks ettirishi masalasi muhokama qilinayapti kengashning qarorlari uning uchun toqqiz azo ovoz bergan taqdirdagina qabul qilingan hisoblanadi kun tartibidagi masalaga kengashning doimiy azolaridan birortasi qarshi ovoz bersa shuningdek veto huquqidan foydalansa qaror qabul qilinmaydi xalqaro tinchlikka xavf solinganligi haqida kengashga xabar berilganda bu mojaro avvalo tinchlik yoli bilan bartaraf etish nuqtai nazaridan korib chiqiladi kengash balki bartaraf etish tamoyillarini ishlab chiqadi yoki hakam vazifasini otaydi harbiy harakatlar boshlanib ketgan taqdirda kengash ot ochishni toxtatish choralarini koradi shuningdek u tomonlarni yarashtirish yoki bir birlari bilan janjallashayotganlarni ajratishga yordam beradigan tinchlikni barqaror etuvchi missiya yuborishi mumkin kengash ozi qabul etgan qarorlarning bajarilishini taminlash boyicha tadbirlar qabul qilishi mumkin u iqtisodiy jazo choralari qollashi yoki qurollarni yetkazib berishga embargo qoyishi mumkin juda kamdan kam hollarda kengash ozi qabul qilgan qarorni bajarish uchun azo mamlakatga birgalikdagi harbiy harakatlarga qadar bolgan barcha zarur vositalarni qollashga vakolat beradi shuningdek kengash bosh kotib lavozimiga muayyan nomzodni va birlashgan millatlar tashkilotiga yangi azolarni tavsiya etadi bosh assambleya oziga xos butunjahon parlamentining insoniyatning eng dolzarb muammolari korib chiqilayotgan majlislarida birlashgan millatlar tashkiloti azosi bolgan barcha mamlakatlar vakillari qatnashadi har bir azo mamlakat bir ovozga ega xalqaro tinchlik va xavfsizlikni muayyan darajada saqlab qolish tavsiyalari yangi azolarni qabul qilish yoki birlashgan millatlar tashkiloti budjetini tasdiqlash shu jumladan tinchlikni saqlash operatsiyalariga mablag ajratish singari muhim masalalar kopchilik aniqrogi uchdan ikki qism ovoz bilan qabul etiladi boshqa masalalar boyicha qarorlar odatdagidek kopchilik ovoz bilan qabul etilaveradi keyingi yillarda assambleya qarorlari rasmiy ovoz berish yoli bilan emas balki konsesus asosida qabul etilishi uchun maxsus say harakatlar olib borilmoqda yilgi sessiyalarda yadroviy qurolsizlanish taraqqiyot atrof muhitni muhofaza etish va yangicha demokratiyani mustahkamlash singari kun tartibidagi turli tuman masala korib chiqilishi kerak edi oz qarorlari goyat muhim ahamiyatga ega bolsa ham ular jahon jamoatchiligi fikrlarini ifodalasa va xalqaro jamoatchilikning axloqiy talabi hisoblansa ham assambleya oz qarorlarini majburan qabul qildirmaydi assambleyaning har yilgi navbatdagi sessiyasi sentabrdan dekabrga qadar bolgan muddat davomida otkaziladi assambleya zarurat tugilganda oz ishini qayta chaqirilgan sessiyada davom ettirishi yoki jiddiy tashvish tugdirgan masalalar boyicha maxsus yoki favqulodda sessiyalar otkazishi mumkin assambleyalar orasidagi muddat davomida uning ishlari birlashgan millatlar tashkilotining oltita bosh qomitalarida boshqa organlarida va kotibiyatda davom etadi iqtisodiy va ijtimoiy kengash bosh assambleyaning umumiy rahbarligi ostida harakat qilib birlashgan millatlar tashkiloti va uning tizimidagi muassasalar faoliyatini ijtimoiy va iqtisodiy sohada muvofiqlashtirib turadi xalqaro iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni muhokama etish va shu sohadagi siyosat borasida tavsiyalar ishlab chiqish uchun bosh anjuman hisoblangan kengash taraqqiyot maqsadlarida xalqaro hamkorlikni mustahkamlashda muhim rol oynaydi kengash ish faoliyatida birlashgan millatlar tashkiloti va fuqarolar jamiyati ortasidagi osha muhim hayotiy muloqotni qollab quvvatlagan holda tegishli nohukumat tashkilotlari bilan maslahatlashadi kengash tarkibiga bosh assambleya tomonidan uch yilga saylanadigan nafar azo kiradi kengash har yili nyu york va jenevada galma galdan ozining bir oy muddatga choziladigan sessiyasini otkazadi sessiya davomida muhim iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni muhokama etish uchun ministrlar darajasida majlis yildan esa sessiya doirasida insonparvarlik masalalarini korib chiqish bosqichi otkazilmoqda kengashning ishlari yil mobaynida oz yigilishlarini muntazam otkazib turadigan va kengashga hisobot beradigan yordamchi tashkilotlar tomonidan olib boriladi masalan inson huquqlari komissiyasi dunyoning barcha mamlakatlarida inson huquqlariga qanday rioya etilayotganligini nazorat qiladi boshqa tashkilotlar ijtimoiy taraqqiyot xotin qizlarning ahvoli jinoyatchilikdan ogoh etish giyohvandlikka qarshi kurash va atrof muhitni muhofaza etish masalalari bilan shugullanadilar beshta hududiy komissiya iqtisodiy taraqqiyot va oz hududlarida iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirishga yordam beradi vasiylik kengashi azo mamlakat qol ostidagi vasiylik hududida xalqaro nazoratni taminlash shuningdek ularning hukumatlari bu hududlarda oz ozini boshqarish yoki mustaqillikning zarur chora tadbirlarini korishlari uchun xalqaro nazoratni taminlash maqsadida tashkil etilgan yilga kelib vasiylik hududlarining barchasi ozlarini boshqara boshladilar yoki alohida davlatga aylanib mustaqillikka erishdilar yoxud mustaqil qoshni davlatlar bilan qoshilishdi eng oxiri bolib bunday tadbirni qoshma shtatlari qol ostida bolgan tinch okean orollari palau vasiylik hududi amalga oshirdi va azo davlat bolib qoldi hozirgi paytda tarkibiga xavfsizlik kengashining besh doimiy azosi kirgani sababli vasiylik kengashi ishlari asosan tugallandi uning ish tartibi qoidalariga tegishli ozgartirishlar kiritildi yani u ozining yigilishlarini faqat shart sharoit taqozo etgan hollardagina otkazadigan boldi xalqaro sud butunjahon sudi sifatida hammaga malum bolib u birlashgan millatlar tashkilotining bosh sud organidir bosh assambleya va xavfsizlik kengashi tomonidan saylangan sudyadan tashkil topgan xalqaro sud davlatlar ortasidagi mojarolarni bartaraf etish bilan shugullanadi davlatlarning sud muhokamasida qatnashishlari ixtiyoriydir biroq davlatlar shunga rozi bglsalar ular sud qaroriga boysunishlari shart shuningdek bosh assambleya va xavfsizlik kengashi iltimoslari bilan sud konsultativ xulosalar chiqarish ishlari bilan ham shugullanadi kotibiyat birlashgan millatlar tashkilotining bosh assambleyasi xavfsizlik kengashi va boshqa tashkilotlari korsatmalariga muvofiq tezkor va mamuriy ishlarni amalga oshiradi uni umumiy mamuriy rahbarlikni olib boradigan bosh kotib boshqaradi hozirgi vaqtda kotibiyat qariyb dunyoning mamlakatidan bolgan kishi ishlaydigan yetti deportament va turli boshqarmalardan tashkil topgan bundan tashqari nyu york jeneva vena va nayrobida birlashgan millatlar tashkilotining bolimlari mavjud birlashgan millatlar tashkilotining eng bosh vazifalaridan biri butun dunyoda tinchlikni barqaror etishdir nizomga binoan azo mamlakatlar ozlarining xalqaro kelishmovchiliklarini tinch yol bilan hal etadi qurolli kuchlarni boshqa davlatlarga nisbatan qollamaydilar ularga tahdid solmaydilar kop yillar mobaynida xalqaro krizislarni bartaraf etish va paydo bolgan mojarolarni hal qilishga yordam berishda birlashgan millatlar tashkiloti muhim rol oynadi u tinchlikni ornatish tinchlikni saqlab qolish va insonparvarlik yordami korsatish borasida koplab operatsiyalar turkumini amalga oshirdi shuningdek u birmuncha jiddiy tus olgan mojarolarni ham bartaraf etishga muvaffaq boldi mojarolar kelib chiqqan hollarda u zoravonlikning tub ildizlarini qirqish va mustahkam tinchlik uchun asoslar yaratishga yonaltirilgan va koordinatsiyalashtirilgan yanada qatiy chora tadlbirlar qabul qiladi birlashgan millatlar tashkiloti bu borada diqqatga sazovor natijalarni qolga kiritdi masalan yilgi karib krizisini yilgi yaqin sharq janjalidagi keskinlikni bartaraf etishga muvaffaq boldi yili birlashgan millatlar tashkilotining tinch yol bilan hal etish borasidagi say harakatlari eron iroq urushini bartaraf etish imkonini berdi undan keyingi yili birlashgan millatlar tashkiloti tashabbusi bilan otkazilgagn muzokaralar tufayli sovet qoshinlari afgonistondan olib chiqildi birlashgan millatlar tashkiloti yillarda quvayt mustaqilligini tiklashga yordam berdi kambodja salvador gvatemala va mozambikda fuqarolar urushini toxtatishda gaiti va syerra leonda demokratiya asosida saylangan hukumatni tiklashda katta rol oynadi shuningdek qator boshqa mamlakatlardagi kelishmovchiliklarni bartaraf etdi va hal qildi qurol yaroglar tarqalishiga chek qoyish shuningdek yalpi qirgin qurollarining qisqartirilishi pirovardida ularning barcha zahiralari yoqotilishiga erishish eng muhim vazifalardan biridir birlashgan millatlar tashkiloti qurolsizlanish boyicha muzokaralar otkazish shu sohada tavsiyalar ishlab chiqish va tadqiqotlar tashabbuskori bolish uchun doimiy forum vazifasini otaydi u qurolsizlanish boyicha konferensiya va boshqa xalqaro tashkilotlar doirasida olib boriladigan kopqirrali muzokaralarni qollab quvvatlaydi bu muzokaralar natijasida yadro qurolini tarqatmaslik haqidagi keng qamrovli shartnoma yil va yadro qurolidan xoli zona togrisidagi shartnoma kabi xalqaro kelishuvlar royobga chiqdi shuningdek bundan boshqa kimyoviy yil va bakteriologik qurollarning zahiralarini tayyorlash ishlab chiqish va toplashni taqiqlovchi dengiz va okeanlar tubiga yil va kosmik fazoga yil yadro qurolini joylashtirishni taqiqlovchi shartnomalar shu singari yana boshqa turdagi qurollarni taqiqlovchi yoki chegaralovchiartnomalar tuzilgan edi yilda yer usti minalaridan foydalanishni taqiqlovchi konvensiyaga dan ortiq davlat imzo chekdi birlashgan millatlar tashkiloti mana shu konvensiyaga va vayron qiluvchi turdagi qurollardan foydalanishni taqiqlovchi boshqa xalqaro shartnomalarga barcha davlatlarni qoshilishga chaqirdi bmt shuningdek oq otar va yengil qurollar ustidan nazoratni kuchaytirishning ham tarafdoridir bosh assambleya karoriga binoan xalqaro konferensiya oq otish qurollari bilan noqonuniy savdo qilish boyicha masalani yilda korib chiqadi venada joylashgan atom energiyasi boyicha xalqaro agentlik kafolatlar borasidagi bitimlar tizimi asosida faoliyat korsatib tinchlik maqsadlarida foydalanish uchun moljallangan atom ashyolari va jihozlaridan harbiy maqsadlarda foydalanilmasligini taminlashga javob beradi gaagada joylashgan kimyoviy qurollarni taqiqlash boyicha tashkilot jahonning barcha mamlakatlari kimyoviy obyektlari haqida malumot yigish bilan shugullanadi va kimyoviy qurollar boyicha konvensiyaga amal qilish uchun nazoratni taminlash maqsadida doimiy kuzatuv olib boradi birlashgan millatlar tashkiloti ozining tinchlik ornatish faoliyati doirasida diplomatik mexanizmlardan foydalangan holda qarama qarshi bolib qolgan tomonlarning yarashishlariga yordam beradi xavfsizlik kengashi xalqaro tinchlik va xavfsizlik borasidagi oz say harakatlari doirasida mojaroni bartaraf etish va tinchlik ornatish yoki uni masalan muzokaralar yoxud xalqaro sud yordamida barqaror etish yollarini tavsiya qilishi mumkin tinchlikni barqaror etish ishida bosh kotib muhim rol oynaydi u xavfsizlik kengashi etiboriga oz fikri boyicha xalqaro tinchlik va xavfsizlikka tahdid solayotgan har qanday muammoni havola etishi mumkin bosh kotib beminnat xizmatdan vositachilik funksiyasidan foydalanishi yoki sahna ortida bevosita ozi yoki maxsus vakil orqali tinch diplomatiya bilan ish olib borishi kerak bosh kotib shuningdek holat kesinlashguniga qadar janjalning oldini olish uchun ogohlantiruvchi diplomatiya mexanizmidan ham foydalanishi mumkin bundan tashqari faktlarni aniqlash hududiy doirada shugullanayotgan tinchlik ornatuvchilarni qollab quvvatlash mamlakatlarda tomonlarga ishonchni mustahkamlashga yordam korsatadigan birlashgan millatlar tashkilotining siyosiy bolimlarini ochish uchun missiya jonatishi mumkin birlashgan millatlar tashkilotining faoliyati jabr zulmning tub sabablarini imkon qadar koproq bartaraf etishga qaratilgandir shuning uchun ham tinch qurilishning eng muhim unsurlaridan biri taraqqiyot uchun yordamni ayamaslikdir birlashgan millatlar tashkiloti tizimning boshqa tashkilotlari bilan hamkorlikda va davlatlar orasidagi donor mamlakatlar hamda nohukumat tashkilotlari ishtirokida butun jamiyatning baxt saodati uchun qonun qoidalar ustuvorligini barqaror etish uchun mojarolar oqibatlarini boshdan kechirayotgan mamlakatlarda saylovlar otkazish va inson huquqlarini himoya qilishga yonaltirilgan boshqarishni takomillashtirishni qollab quvvatlaydigan yordam korsatadi ayni paytda birlashgan millatlar tashkiloti bu mamlakatlarga mojarolar oqibatida izdan chiqqan mamuriy tizimni sogliqni saqlash xalq talimi va ijtimoiy infrastrukturaning boshqa unsurlarini tiklashga yordam beradi mazkur faoliyatning yilda namibiyada saylovlarning otkazilishini mozambikda minalardan tozalash dastorini va gaitida fuqaro politsiyasi xodimlarini tayyorlashni kuzatish kabi bazi turlari birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni ornatish boyicha operatsiyalari doirasida amalga oshirildi bu holda ushbu faoliyatning bazi jihatlari tinchlikni ornatish operatsiyasidan keyin ham davom etishi mumkin faoliyatning boshqa masalan birlashgan millatlar tashkiloti liberiyada tinch qurilish jarayonini qollab quvvatlash boyicha oz bolimini ochishi kambodjada birlashgan millatlar tashkilotining inson huquqlari boyicha bolimining faoliyat korsatib turishi yoki birlashgan millatlar tashkilotining gvatemalada mamlakat hayotining qariyb barcha jabhalariga tasir korsatib tinchlik bitimlari tuzilishiga yordam berayotgani kabi turlari hukumatlarning iltimosiga binoan amalga oshiriladi xavfsizlik kengashi ozining tinchlikni saqlash va xalqaro xavfsizlik borasidagi say harakatlari doirasida birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni saqlash bhyicha operatsiyalarining vakolat va mandat doiralarini tasdiqlab beradi muzokaralar davrasida uzoq muddatga moljallangan qarorlar ustida izlanishlar olib borilayotgan paytda bunday operatsiyalarning kopchiligida ot ochishni toxtatish rejimini kuzatayotgan yoki oraliq zona tashkil etgan harbiy xizmatchilar ishtiroki kozda tutiladi boshqa operatsiyalarda saylovlarni tashkil etishga yordamlashadigan yoki inson huquqlari himoya etilishini nazorat qiladigan fuqaro politsiyachilar va fuqaro mutaxassislar ishtirok etishlari mumkin sobiq yugoslaviya respublikasining makedoniyasida amalga oshirilgan shunga oxshash bazi operatsiyalar ehtiyot chorasi sifatida talqin etildi va u harbiy harakatlarni kengayib ketishining oldini oldi kopgina hollarda operatsiyalar tinch muzokaralarga amal qilinishini nazorat etishga yonaltiriladi va hududiy tashkilotning tinchlik ornatuvchi kuchlari bilan hamkorlikda amalga oshiriladi tinchlik ornatish operatsiyalari bir necha yilga qadar davom etishi mumkin masalan birlashgan millatlar tashkilotining hindiston va pokistonning jammu va kashmir shtatlari ortasidagi ot ochish toxtatilishi lozim bolgan liniya boylab faoliyat korsatayotgan operatsiyasi yildan buyon davom etadi kiprda birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etuvchilari yildan beri posbonlik qilmoqdalar boshqa bir tomondan yil liviya va chad ortasidagi aozu mintaqasida operatsiya otkazish uchun bir oydan ortiqroq muddat zarur boldi uzoq yillar mobaynida birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etish borasidagi say harakatlari uch onyillikka chozilgan janubiy afrikadagi aparteidga qarshi kurash kompaniyasini namibiyaning mustaqillikni qolga kiritish jarayonini faol qollab quvvatlanishini tinchlikni ornatish boyicha amalga oshirilgan operatsiya va saylovlar otkazishni qollab quvvatlash boyicha qator missiyalarni shu jumlaga qoshganda goyat xilma xil shakllarda amalga oshirildi birlashgan millatlar tashkiloti mozambikdagi qochoqlarning oz uylariga qaytishlariga yordam berdi somali va sudanda insonparvarlik yordami korsatdi va buyuk kollar rayonida tinchlikni ornatish boyicha diplomatik say harakatlar olib bordi u janubiy saxara kelajagi togrisidagi masala boyicha referendum tayyorlashga yordam bermoqda yaqinda xavfsizlik kengashi iltimosiga binoan bosh kotib afrika mamlakatlaridagi mojarolarning har tomonlama tahlilini mustahkam tinchlik ornatishga malum darajada yordam beradigan tavsiyalar bilan tayyorladi birlashgan millatlar tashkilotining kambodja mamlakatida yillardagi keng kolamli operatsiyasi tugallanganidan keyin birlashgan millatlar tashkiloti tizimi muassasa va tashkilotlari fuqarolik jamiyati inson huquqlari va demokratiyani mustahkamlash borasidagi say harakatlarini davom ettirmoqdalar afgonistonda birlashgan millatlar tashkilotining maxsus missiyasi yildan buyon faoliyat korsatmoqda uning vazifasi milliy yarash va uzoq davom etgan fuqarolar urushi natijasida izdan chiqqan xojalikni tiklashga yordam berishdan iboratdir biroq bosh kotib va uning maxsus vakillarining qatiy diplomatik say harakatlariga qaramasdan mamlakatda juda katta insonparvarlik xarajatlarini talab qilayotgan harbiy harakatlar davom etmoqda bu birlashgan millatlar tashkilotining afgon xalqiga yordam korsatish tizimi faoliyatiga jiddiy tasir korsatyapti sharqiy timorda bmt yordamida indoneziya va portugaliya ortasida otkazilgan mazkur xududning maqomi borasida butunjaxon referendumi uchun yol ochgan muzoqaralar yili may oyida yakunlanadi shu muzokaralarga binoan bmt missiyasi ovoz beruvchilarni royxatga olish ishini kuzatib bordi va yilning avgustidagi bu referendumda sharqiy timor aholisining foizi indoneziyadan mustaqil bolish uchun ovoz berdi referendum yakunlari elon qilinganda mustaqillikka qarshi turgan militsiya sharqiy timorning ming aholisini oz uylarini tashlab ketish uchun majburlashga harakat qildi yilning sentabr oyida xavfsizlik kengashi tartib ornatishga yordam bergan xalqaro xavfsizlik kuchlarini junatish uchun qaror qabul qildi bmtning muvaqqat mamuriyati xalqaro kuchlarni almashtirdi va ayni paytda sharqiy timorda mustaqillikni amalga oshirish jaroyonini kuzatib bormoqda birlashgan millatlar tashkiloti qariyb million kishiga favqulodda insonparvarlik yordami korsatib sobiq yugoslaviyadagi mojarolarni bartaraf etishga astoydil harakat qilmoqda yili birlashgan millatlar tashkiloti qurol yarog yetkazib berishga chek qoydi ayni paytda bosh kotib va uning vakili qon tokishni toxtatish uchun yonaltirilgan diplomatik say harakatlar bilan yordam qila boshladi yildan yilga qadar birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etuvchi kuchlari xorvatiyada tinchlik va xavfsizlikni tiklashga harakat qildilar bosniya va gersegoviniya fuqaro aholisining xavfsizligini taminlashga yordam berdilar shuningdek sobiq yugoslaviyaning makedoniya respublikasi urush girdobiga tortib ketilmasligiga komaklashdilar yildagi deyton parij tinchlik bitimi tuzilganidan keyin birlashgan millatlar tashkilotining tortta missiyasi bu hududda tinchlik va xavfsizlikni taminlashga komaklashdilar ularning birmuncha yirigi hisoblangan birlashgan millatlar tashkilotining sharqiy slovoniya uchun muvaqqat mamuriyati xorvatiya tarkibidagi bu hududning reintegratsiya jarayonini kuzatib turdi kosovoda yugoslaviya federal respublikasi natoning bombardimonlarini toxtatilganidan va yugoslaviya qurolli kuchlari chiqarilganidan song yili bu yerda bmt muvaqqat xalqaro mamuriyat tashkil etdi xavfsizlik kengashi bmtning bu mamuriyatiga kosovo xududi va xalqiga nisbatan barcha qonuniy ijroiy va huquqiy vakolatlarga qadar bglgan favqulodda vakolatlar yaratib bermoqda yevropa ittifoqi yevropa xavfsizligi va hamkorligi tashkiloti bmtning qochoqlar ishi boyicha oliy komissari va birlashagan millatlar tashkiloti demokratik jamiyat hamda barqaror avtonomiya tashkil etishda kosovo xalqi bilan ish olib bormoqda birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etish borasidagi faoliyati va uning tinchlikni ornatish boyicha say harakatlari markaziy amerikada paydo bolgan toqnashuvni bartaraf etishda katta rol oynadi yili nikaraguada tinchlik ornatish borasidagi say harakatlar tufayli qarshilik korsatish kuchlari ixtiyoriy tarzda tarqatib yuborildi va uning qatnashchilari oz qurollarini birlashgan millatlar tashkilotiga topshirdi yili birlashgan millatlar tashkiloti missiyasi nikaraguadagi saylovlarni kuzatdi bu mustaqil mamlakatda birlashgan millatlar tashkiloti kuzatuvida otgan birinchi saylov edi salvadordagi bosh kotib vositachiligida otgan tinch muzokaralar yil davom etgan harbiy harakatlarga chek qoydi va birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni barqaror etish boyicha missiyasi barcha kelishuvlarning amalga oshirilishini kuzatib turishni taminladi gvatemalada birlashgan millatlar tashkiloti yordamida tashkil etilgan muzokaralar tufayli yillik fuqarolar urushi toxtatildi bugun birlashgan millatlar tashkilotining gvatemaladagi nazorat komissiyasi keng kolamdagi tinchlik bitimlari tola tokis amalga oshirilishini taminlash uchun davat etilgan gaitida demokratik yol bilan saylangan mamlakat hukumatini qayta tiklash boyicha xalqaro chora tadbirlar amalga oshirilganidan keyin birlashgan millatlar tashkiloti oz ishini milliy politsiyaga talim berish bilan davom ettirmoqda birlashgan millatlar tashkiloti beshta onyillik mobaynida bu muddat davomida besh marta keng kolamdagi urush olovi alanga olgan arab isroil mojarosiga katta diqqat etibor bilan qarab keladi birlashgan millatlar tashkiloti haqqoniy va mustaqkam tinchlik ornatish tamoyillarini muammoni hal etishning mustahkam asosi bolib qoladigan xavfsizlik kengashining va sonli ikkita tayanch rezolyutsiyalarida ishlab chiqdi birlashgan millatlar tashkiloti siyosiy muammolar asosida kelib chiqqan mojarolarni bartaraf etishga yonaltirilgan boshqa tashabbuslarni ham qollab quvvatladi va bu mintaqaga qator tinchlik ornatuvchi missiyalar jonatdi birlashgan millatlar tashkilotining yilda tashkil etilgan birinchi harbiy kuzatuvchilari guruhi mintaqada bugungi kunda ham faoliyat korsatib kelmoqda yildagi sues krizisi davrida birlashgan millatlar tashkiloti tinchlik ornatish boyicha ozining birinchi kuchlarini tashkil etdi hozirgi paytda mintaqada tinchlikni barqaror etuvchi ikkita missiya faoliyat korsatmoqda ularning yilda tashkil etilgan bittasi golan tepaliklarida isroil va suriya qurolli kuchlarini ajratib turadigan mintaqani nazorat etadi yilda tuzilgan ikkinchisi barqarorlikni taminlashga va livanning janubiy qismida yashayotgan aholi himoya qilinishini taminlashga yordam beradi yaqin sharqning boshqa rayonlari haqida shuni aytish kerakki yili quvayt mustaqilligi tiklanganidan keyin birlashgan millatlar tashkilotining kuzatuvchilar missiyasi iroq va quvayt ortasidagi qurolsizlantirilgan mintaqaning nazorat qilinishini taminlamoqda birlashgan millatlar tashkiloti say harakatlari tufayli dunyoni bizning hammamiz uchun yanada bexatar va soglom yanada istiqbolli va pok qilish uchun hukumatlar bilan yuzlab koptomonlama shartnomalar tuzilgan xalqaro huquq normalarining bu kengqamrovli majmui va inson huquqlari standartlarining ishlab chiqilishi birlashgan millatlar tashkilotining eng ulkan yutuqlari hisoblanadi ishtirokchilari kopchilik davlatlar hisoblangan ikki xalqaro bitim bu huquqlarga yuridik jihatdan majburiy xarakter kasb etadi bitimlarning biri iqtisodiy ijtimoiy va madaniy huquqlar ikkinchisi esa fuqarolik va siyosiy huquqlarga bagishlangan deklaratsiya bilan birgalikda ular inson huquqlari haqidagi xalqaro billni tashkil etadi deklaratsiya inson huquqlari borasida jumladan irqiy kamsitish va xotin qizlarni kamsitishga barham berish togrisidagi konvensiya bolalar huquqlari haqidagi konvensiya qochoqlik maqomi va genotsidga barham berish oz taqdirini ozi hal etish zoravonlik bilan yoqotib yuborish togrisimdagi deklaratsiyalar va taraqqiyot huquqi kabi dan ortiq konvensiya va boshqa deklaratsiyalarni tayyorlash uchun poydevor qoydi normalarni ishlab chiqish faoliyati nihoyasiga yetayotgan ayni paytlarda birlashgan millatlar tashkiloti ozining inson huquqlari borasidagi ishlarida asosiy etiborni joriy etilgan normalarni hayotga tatbiq etilishiga qaratmoqda inson huquqlari boyicha birlashgan millatlar tashkiloti tizimi butun faoliyatini muvofiqlashtiruvchi oliy komissar har qanday buzgunchilikning oldi olinishi har qanday jinoyat taftish etilishiga erishib inson huquqlari yanada yaxshiroq muhofaza qilinishini taminlash maqsadida hukumatlar bilan hamkorlik qiladi birlashgan millatlar tashkilotining inson huquqlari boyicha komissiyasi hukumatlararo organ hisoblanib davlatlar tomonidan inson huquqlarini himoya qilishga bagishlangan masalalarni ommaviy koribigish ishlarini amalga oshiradi u inson huquqlari buzilgan muayyan holat togrisida maruza taqdim etish uchun yoki bazi bir mamlakatdagi inson huquqlari sohasidagi ahvolni organish uchun mustaqil ekspertlar maxsus maruzachilar tayinlaydi jeneva dagi birlashgan millatlar tashkilotining bolimida keng jamoatchilik uchun inson huquqlari buzilganligi haqidagi axborotlar beradigan faksimal aloqaning bevosita ochiq liniyasi faoliyat korsatmoqda birlashgan millatlar tashkilotining inson huquqlari boyicha tashkilotlari ilgaridan ogohlantirish va mojarolarning oldini olish turli tadbirlarini qollash shuningdek kelishmovchiliklarning tub ildizlarini qirqishga yonaltirilgan say harakatlarni amalga oshirish yollari bilan faoliyat korsatadi birlashgan millatlar tashkilotining tinchlikni saqlash borasidagi qator komissiyalari inson huquqlari komponenti bilan joylashtirilgan shunday komponent jumladan gruziyadagi va gvatemaladagi missiyalar tarkibida mavjud gaitida esa bu ish birlashgan millatlar tashkiloti va amerika davlatlari tashkilotining birgalikdagi operatsiyalari doirasida olib boriladi birlashgan millatlar tashkilotining inson huquqlari sohasidagi barcha tadbirlari hozirgi paytda mamlakat va hududlarning turli joylarida amalga oshirilmoqda inson huquqlariga goyat katta hurmat etibor birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyotga yordamlashish borasidagi say harakatlarida yana ham sezilarli orin egallaydi jumladan taraqqiyot huquqi ozida barcha fuqarolik madaniy iqtisodiy siyosiy va ijtimoiy huquqlarni mujassam etgan dinamik jarayonning muhim unsuri sifatida olib qaraladi va bu jamiyatning barcha azolari farovonligining oshishiga yordam beradi taraqqiyot huquqining kalitini topish qashshoqlikka barham berish bilan izohlanadi bu esa oz navbatida birlashgan millatlar tashkilotining asosiy maqsadlaridan biridir birlashgan millatlar tashkiloti nizomi birlashgan millatlar tashkiloti oldiga xalqaro huquq va uning kodifikatsiyasini ilgor taraqqiyot yoliga burishdan iborat aniq vazifa qoygan bu ishning natijasi hisoblangan konvensiyalar shartnomalar va normalar xalqaro tinchlik va xavfsizlikni mustahkamlash va ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyotga yordam berish uchun asos yaratadi bu konvensiyalarni ratifikatsiya etgan davlatlar huquqiy jihatdan uni bajarishga majburdirlar xalqaro huquq komissiyasi xalqaro huquqiy mavzudagi hujjatlar loyihalarini tayyorlaydi ular keyin konvensiyaga qoshilishi va davlatlarning ratifikatsiyasi uchun zarur bolishi mumkin bu konvensiyalarning bazilari davlatlar ortasidagi munosabatlarni reglamentga solish huquqiy normalarining asosini tashkil etadi jumladan diplomatik aloqalar haqidagi konvensiya xalqaro ochiq suv oqimlaridan foydalanish turlarini reglamentlaydigan konvensiya shunday hujjatlardandir dengiz huquqi boyicha konvensiya barcha mamlakatlarga dunyo okeani boyliklariga teng huquq bilan kirib borish uni ifloslanishdan muhofaza qilish va kema qatnovi hamda tadqiqotlar erkinligiga yordam berish uchun yonaltirilgan giyohvandlik vositalarini noqonuniy aylantrishga qarshi kurash haqidagi konvensiya giyohvand moddalarni tarqatishga qarshi kurashda goyat muhim xalqaro huquqiy vosita hisoblanadi birlashgan millatlar tashkilotining xalqaro savdo huquqi boyicha komissiyasi ozaro muvofiqlashtirish va xalqaro savdo sohasida huquqiy normalarni tayyorlashga yordamlashish maqsadida qoida va boshqarish tamoyillarini ishlab chiqmoqda shuningdek birlashgan millatlar tashkiloti xalqaro ekologik huquqni ishlab chiqish kashshofi hamdir yerlarning cholga aylanishiga qarshi kurash togrisidagi konvensiya xavfli chiqindilarni tashish haqidagi konvensiya kabi kelishuvlar birlashgan millatlar tashkilotining atrof muhit dasturida oz takomilini topmoqda birlashgan millatlar tashkiloti va uning ixtisoslashtirilgan muassasalari tomonidan terrorizmga qarshi kurashning asosiy huquqiy quroli hisoblangan xalqaro bitim ishlab chiqildi sobiq yugoslaviyadagi harbiy harakatlar davomida yuz bergan koplab inson huquqlarini buzish normalari xavfsizlik kengashini ushbu mojaroda yili harbiy jinoyatlar sodir etganlikda ayblangan shaxslarni sudlash uchun xalqaro tribunal tashkil qilishga majbur etdi yili kengash ruandadagi genotsidda ayblanganlarning ishlarini korib chiqish uchun yana bir tribunal tashkil etdi ushbu tribunallar ayblanganlarning ishlarini korib chiqish boyicha qator sud majlislari otkazdilar yil ruanda boyicha tribunal tarixda birinchi marta genotsid jinoyatiga oid ishlar uchun xalqaro sud tashkilotining verdiktini yani tarixda ilk bor mazkur jinoyat boyicha hukmni elon qildi sobiq yugoslaviya boyicha tribunal shuningdek kosovodagi mojarolar paytida sodir etilgan jinoyatlarni korib chiqayapti birlashgan millatlar tashkilotining eng asosiy maqsadlaridan biri inson huquqlari keng kolamda buzilgan hollarda buning uchun javobgarlik masuliyatini barqaror etish uchun xalqaro mexanizm tashkil qilish ishi hukumatlar xalqaro jinoiy sud tashkil etishga rozilik bildirishganlaridan song yilda amalga oshdi genotsidda ayblanganlarni va insoniylikka qarshi qilingan boshqa jinoyatlarni jazolash uchun sudda barcha zarur vositalar mavjud xalqaro hamjamiyat sud tashkil etish uchun ovoz berib kimki jinoyat sodir etsa jazoni chetlab otishga qasosdan qutulib qolishga umid boglamasligi zarurligini qollab quvvatladi shuningdek birlashgan millatlar tashkiloti xalqaro insonparvarlik huquqi sohasida qator konvensiyalar ishlab chiqishga oz hissasini qoshdi adolat va tenghuquqlilikni barqaror etish borasidagi turli chora tadbirlar yili oz egalari boshqarmaydigan hududlarda million kishi yashar edi ushbu son bugungi kunda millionni tashkil etadi bu goyat jiddiy tadbir birlashgan millatlar tashkiloti tomonidan qaram hududlarda yashayotgan xalqlar orzu umidlarining qollab quvvatlanganligi va ularning mustaqillikni tezroq qolga kiritishlari uchun berilgan yordam tufayli amalga oshdi bosh assambleya qaram mamlakatlar va davlatlarga mustaqillik berish togrisida deklaratsiya qabul qilgan yildan buyon ga yaqin sobiq qaram hududlarda yashayotgan xalqlar mustaqillikka erishdilar va birlashgan millatlar tashkilotining tola huquqli azolariga aylandilar assambleya oz oldiga yilgacha kolonializmdan xalos bolish maqsadini qoygan ottiz yildan ortiq muddat davomida birlashgan millatlar tashkiloti tomonidan olib borilgan muayyan operatsiyalar majmui tufayli aparteid singari butun dunyoga malum bolgan janubiy afrikadagi irqiy segregatsiya tizimiga barham berildi yili birlashgan millatlar tashkiloti missiyasi kuzatuvchilari ishtirokida bu mamlakatda barcha irqlar vakillari uchun ochiq bolgan birinchi saylovlar otkazildi birlashlan millatlar tashkiloti tashkil topgan kunlaridanoq barcha xalqlar tinchligini barqaror etish va barcha shakllardagi irqchilikka qarshi kurashish ustida ish olib boradi bosh assambleya qaroriga muvofik yilda janubiy afrikada irqchilik irqiy kamsitishlar ksenofobiya va shu kabilarga toqat qilib bolmaslik masalalariga bagishlangan konferensiya otkaziladi ijtimoiy haloqatlar har bir joyda va har qanday vaqtda yuz berishi mumkin biroq ularning sababi suv bosish yoki qurgoqchilik zilzila fuqarolar mojarosi bir soz bilan aytganda nima bolmasin har doim u odamlarning qurbon bolishiga xalqlarning aralashib ketishiga butun butun jamoalarning oz yashash imkoniyatlarini oz kuchlari bilan taminlay olmay qolishlariga olib keladi va juda katta qiyinchiliklar tugdiradi shunday faloqat paytlarida birlashgan millatlar tashkiloti tizimining tashkilotlari jabrlanganlarga asosan bolalar ayollar va qariyalarga oziq ovqatlar va dori darmonlar bilan yordamlashadi ularga boshpana beradi va moddiy texnik jihatdan qollab quvvatlaydi muhtojlarga beriladigan bunday yordamlar uchun mablaglarning milliard dollarini birlashgan millatlar tashkiloti xalqaro donorlardan topdi birlashgan millatlar tashkiloti say harakatlari tufayli yilda qariyb million kishiga favqulodda insonparvarlik yordami korsatish haqidagi chaqiriqqa javoban milliardga yaqin aqsh dollari yigildi yillarda birlashgan millatlar tashkiloti tabiiy ofat va ekologik haloqat oqibatlarini bartaraf etishga komaklashish uchun azo mamlakatga yordam berdi birlashgan millatlar tashkiloti insonparvarlik yordamlari berish bilan keng kolamda moddiy texnika taminoti va joylarda xavfsizlikni taminlash muammolarini hal etishga erishadi talofat korgan rayonlarga yetib borishning ozi ham kopincha mushkul bolib gohida juda murakkab tosiqlar orqali otish zarur boladi keyingi yillarda kopgina tangliklar inson huquqlariga amal qilmaslik tufayli murakkablashmoqda insonparvarlik yordami korsatayotgan xodimlarni muhtojlikda qolganlar huzuriga qoymaydilar janjallashayotgan tomonlar ataylab tinch yashayotgan aholi va yordam olib borayotganlarga qarab ot ochadilar birlashgan millatlar tashkiloti ijtimoiy bohronlarni bartaraf etish boyicha oz harakatini barcha asosiy insonparvarlik bolinmalarini birlashtruvchi va birlashgan millatlar tashkilotining favqulodda yordamlar koordinatori raisligida faoliyat korsatuvchi komitet orqali muvofiqlashtirib turadi bu komitet tarkibiga birlashgan millatlar tashkilotining bolalar jamgarmasi yunisef birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot dasturi jahon oziq ovqat dasturi va birlashgan millatlar tashkilotining qochoqlar ishlari boyicha oliy komissar boshqarmasi kabilar kiradi uning tarkibida shuningdek butunjahon sogliqni saqlash tashkiloti birlashgan millatlarning oziq ovqat va qishloq xojalik tashkilotlari xalqaro qizil xoch kabi yirik hukumatlararo va nohukumat insonparvarlik tashkilotlari mavjud favqulodda yordamlar koordinatori insonparvarlik yordamini ishlab chiqish siyosati va insonparvarlik masalalariga etiborni tortish jumladan oq otish qurollarini tarqatish oqibatlari yoki sanksiyalarning insonparvarlik qudratidan jamoatchilik xabardorlik darajasini oshirishga yordamlashish borasidagi ishlar uchun javob beradi urushlardan taqib etishlardan yoki inson huquqlarini poymol etilishidan qochib ketish bilan himoyalanib yurgan kishilarga qochoqlar va kochirilgan shaxslarga qochoqlar ishi boyicha oliy komissar boshqarmasi yordam korsatadi yili qochoqlar ishlari boyicha oliy komissar boshqarmasi diqqat etiborida million kishi bor edi uning birmuncha yirik operatsiyalari million afgon qochoqlari bolgan garbiy osiyoda bir million kishi yordamga muhtoj bolgan sobiq yugoslaviyada va yarim millionga yaqin qochoq toplangan afrikaning buyuk kollar rayonida amalga oshirilmoqda oziq ovqat bilan favqulodda komak berish ishlariga bu boradagi yordam boyicha jahon talabining yildan yilga uchdan ikki qismini qondirib kelayotgan jahon oziq ovqat dasturi javob beradi yili butunjahon oziq ovqat dasturi jahon boyicha mamlakatdagi milliondan ortiq odamlarni oziq ovqat bilan taminlashga yordam berdi keyingi yil mobaynidagi urushlar va fuqarolarning turli janjallari natijasida millionga yaqin bolalar oz ota onalaridan ajralib qoldilar millioni esa boshpanasiz qoldi va millioni ogir ruhiy jarohat oldilar yunisef bu bolalarning talablarini qondirish ularni oziq ovqat ichimlik suvi va turar joy bilan taminlash uchun barcha choralarni ishga solmoqda bundan tashqari bolalarni harbiy toqnashuvlar sharoitida himoya etish ularga eng zarur sharoitlarni yaratib berish say harakatlaridan kelib chiqib yunisef tinchlik mintaqasidagi kabi bolalar konsepsiyasini ishlab chiqdi va tinch turmush kunlari hamda tinchlik koridorlarini elon qildi birlashgan millatlar tashkilotining insonparvarlik sohasidagi faoliyatining yana bir tarmogi tabiiy ofatlarni bartaraf etish va buning uchun tayyor turishni taminlashdan iboratdir masalan yili birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot dasturi tabiiy ofatlar yuz bergan sharoitda ishlarni tashkil etish va mamlakatda ularning oqibatlarini bartaraf qilish dastorini tasis etdi birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot dasturi bevosita tabiiy ofatlar yuz bergan sharoitida mahalliy hudud doirasida favqulodda yordam berish borasidagi ishlarni koordinatsiyalash bilan shugullanadi shu bilan birgalikda birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot dasturi favqulodda yordamni tiklanish va uzoq yillar davomida rivojlanish uchun berishiga harakat qiladi uzoq muddatlar mobaynida tabiiy ofatlar girdobida qolgan yoki mojarolarini endigina bartaraf etgan mamlakatlarda insonparvarlik yordamiga asosan taraqqiyot siyosiy va moliyaviy komak bilan bir qatorda tinch qurilishni taminlash borasidagi umumiy chora tadbirlar elementlarining biri sifatida qaraladi falastin qochoqlariga yordam berish ishlarini yildan buyon birlashgan millatlar tashkilotining falastin qochoqlariga yordam va ishlarni tashkil etish boyicha yaqin sharq agentligi olib bormoqda bugungi kunda agentlik royxatga olingan milliondan ortiq falastin qochoqlariga sogliqni saqlash maorif favqulodda yordam va ijtimoiy xizmat sohalarida asosiy komak berib keladilar yildan boshlab birlashgan millatlar tashkilotining koordinatori birlashgan millatlar tashkiloti yoli bilan gazo va garbiy sohildagi falastin aholisiga taraqqiyot sohasida beriladigan barcha yordamlar ustidan nazorat olib boradi birlashgan millatlar tashkilotining markaziy vazifalaridan biri yanada yaxshiroq hayot tarzini ish bilan toliq bandlikni ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyot va rivojlanish uchun sharoitlarni taminlashdan iboratdir bu vazifa ijrosi bilan birlashgan millatlar tashkiloti tizimining foiz faoliyati mashguldir ushbu faoliyat asosida qashshoqlikni bartaraf etish va hamma joyda insonlar farovonligi darajasini oshirish butun dunyoda mustahkam tinchlikni taminlash sharoitini yaratish yolidagi zarur qadamlarga ishonch yotadi birlashgan millatlar tashkiloti taraqqiyot ishini ragbatlantirish borasida noyob afzalliklarga ega uning faoliyat doirasi butun dunyoni qamrab oladi keng kolamli mandati esa ijtimoiy iqtisodiy va favqulodda ehtiyojlarni qondirishni kozda tutadi birlashgan millatlar tashkiloti allakimlarning tor doiradagi milliy yoki tadbirkorlik manfaatlarininggina ifodachisi emas muhim strategik qarorlarni tayyorlashda barcha mamlakatlar boy va kambagallar qatnashadilar birlashgan millatlar tashkiloti taraqqiyot manfaatlari yolidagi say harakatlar borasidagi xalqaro konsensusni ishlab chiqishda hal qiluvchi rol oynaydi yildan boshlab bosh assambleya taraqqiyotning qator onyilliklar xalqaro strategiyasi doirasidagi birinchi darajali ishlari va vazifalarining kun tartibiga qoyilish tarzini aniqlashga yordam bermoqda bu onyilliklar dasturi diqqat etiborida aniq masalalar turibdi unda ijtimoiy iqtisodiy rivojlanishning barcha yonalishlari boyicha taraqqiyotga erishish zaruriyati shubhasiz takidlanadi rivojlanishning tortinchi onyilligi yillar doirasida quyidagi tort soha qashshoqlik va ochlik inson resurslari va institutsional belgilangan qoida va tartiblar asosidagi rivojlanish xalq va atrof muhit kabilarga ustuvorlik beriladi qator butunjahon konferensiyalari otkazish tufayli maorif yil atrof muhit va rivojlanish yil inson huquqlari yil xalq taraqqiyot va tabiiy ofatlar xavfining kamayishi yil ijtimoiy taraqqiyot yil xotin qizlar mavqeini yaxshilash yil aholi punktlari yil va oziq ovqat xavfsizligi yil kabi qator sohalardagi global muammolarni hal etishning amaliy yollari belgilab olindi hozirgi vaqtda birlashgan millatlar tashkiloti azo mamlakatlar bilan yaqin hamkorlikda shu konferensiyalarda qabul etilgan qarorlarni amalga oshirish bilan shugullanmoqda birlashgan millatlar tashkiloti barqaror rivojlanishni tashkil etish ayollar mavqeini yaxshilash inson huquqlariga amal qilish atrof muhitni muhofaza etish va oqilona boshqarish kabi rivojlanish sohasidagi qator yangi muhim vazifalarni ishlab chiqish shuningdek ularni amalga oshirish dastorini yaratish uchun javob berdi birlashgan millatlar tashkiloti tizimi shu jumlaga kiradigan tashkilotning ozi uning ixtisoslashtirilgan muassasalari dasturlari va jamgarmalari ijtimoiy iqtisodiy yutuqlarni qolga kiritishga yordam berishda kopqirrali faoliyat olib bormoqda ixtisoslashtirilgan muassasalar oxirgi berilgan royxatga qarang mandati ijtimoiy iqtisodiy faoliyatning qariyb barcha jabhalarini qamrab oladi bu muassasalar dunyoning barcha mamlakatlariga texnik yordam korsatadi va ularga boshqa shakllarda amaliy yordam beradi ular birlashgan millatlar tashkiloti bilan hamkorlikda faoliyat korsatib siyosatni ishlab chiqishga rahbarlik tamoyillarini aniqlashga yordamlar tashkil etish va mablag jalb qilishga komaklashadi masalan butunjahon banki taraqqiyot maqsadlari uchun har yili milliard aqsh dollaridan ortiqroq yordamajratadi rivojlanayotgan mamlakatlar bunday yordamlardan oz iqtisodiyotlarini mustahkamlash va bozorlarini kengaytirish uchun foydalanadilar qarzlar faqat hukumatlarga beriladi biroq barqaror osish darajasiga erishish maqsadida bank mahalliy jamoalar ilmiy ishlab chiqarish birlashmalaridan shuningdek xalqaro moliyaviy korporatsiyalar orqali xususiy sektordagi korxonalardan ham foydalanishlari mumkin birlashgan millatlar tashkiloti bilan ixtisoslashtirilgan muassasalar ortasidagi muomalalarni yaqindan muvofiqlashtirish tarkibiga bosh kotib ixtisoslashtirilgan muassasalar rahbarlari va atom energiyasi boyicha xalqaro agentlik kiradigan koordinatsiya boyicha mamuriy komitet orqali taminlanadi birlashgan millatlar tashkilotining dasturlari va jamgarmalari oz faoliyatlarini birlashgan millatlar tashkilotining iqtisodiy va ijtimoiy sohalardagi mandatini bajarayotgan bosh assambleya hamda iqtisodiy va ijtimoiy kengash rahbarligida olib boradilar bu organlar ortasidagi hamkorlikning samaradorligini oshirish uchun bosh kotib yilda birlashgan millatlar tashkiloti tezkor jamgarmalari va dasturlarining vakillari tarkibida birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot masalalari boyicha guruhini tashkil etdi ijtimoiy va iqtisodiy sohada taraqqiyotni barqaror etish say harakatlarining eng oldingi saflarida birlashgan millatlar tashkilotining taraqqiyot dasturi bormoqda birlashgan millatlar tashkilotining inson potensiali barqaror rivojlanishi uchun yordam mablaglari subsidiy berish boyicha koptomonli yirik mexanizmi bolib qolgan bu tashkilot oz say harakatlarini texnik hamkorlik va qashshoqlikni tugatish tomonga yonaltirgan holda mamlakat va hududlarda faoliyat olib bormoqda birlashgan millatlar tashkilotining bolalar jamgarmasi yunisef birlashgan millatlar tashkiloti tizimining bolalarning hayot kechirishi muhofazasi va rivojlanishini taminlash boyicha uzoq muddatli kelajakdagi vazifalarni hal etish bilan shugullanadigan yetakchi tashkiloti hisoblanadi qariyb mamlakatda amalga oshirilayotgan yunisef dasturi diqqat markazida emlash birinchi meditsina sanitariya xizmati oqvatlanish va boshlangich talim kabi masalalar turadi birlashgan millatlar tashkilotining koplab boshqa dasturlari taraqqiyot borasidagi oz ishlarini hukumat va nohukumat tashkilotlari bilan hamkorlikda olib boradi jahon oziq ovqat dasturi asl mohiyati favqulodda yordamdan shuningdek taraqqiyot dasturidan iborat bolib dunyodagi oziq ovqatlar bilan yordam korsatadigan eng yirik xalqaro tashkilotdir birlashgan millatlar tashkilotining aholishunoslik jamgarmasi yunfpa ham xalqlar va elatlarga yordam beradigan yirik xalqaro muassasadir birlashgan millatlar tashkilotining atrof muhit dasturi yunep dunyoning hamma burchaklarida tabiatdan foydalanishning eng ilgor usullarini joriy etishga komaklashadi birlashgan millatlar tashkilotining aholi punktlari markazi xabitat esa turmush sharoiti salomatliklariga tahdid solayotgan kishilarga yordam korsatadi birlashgan millatlar tashkilotining savdo va taraqqiyot boyicha konferensiyasi yunktad dunyo ekonomikasida rivojlangan mamlakatlar rolini etirof etgan holda xalqaro savdoni rivojlantirishga yordam beradi yunktad shuningdek jenevadagi xalqaro savdo boyicha markaz orqali taraqqiy etgan mamlakatlardan eksport qilib kelishga yordam beradigan mustaqil faoliyat korsatadigan butunjahon savdo tashkiloti bilan hamkorlik qiladi birlashgan millatlar tashkiloti tizimidagi muassasa va tashkilotlar ozlarining kompetensiyalaridagi barcha sohalarni qamrab olgan holda har qanday yolgiz harakat qilgan mamlakatning qurbi yetmaydigan murakkab muammolarni hal etish uchun oz kuch qudratlarini yana ham yaxshiroq jipslashtirmoqda masalan butun dunyoda million kishi kasallikka chalingan epidemiya oitsga qarshi kurashish maqsadini kozda tutgan birlashgan dasturni amalga oshirishda birashgan millatlar tashkilotining olti muassasa va dasturining mutaxassislari ishtirok etmoqdalar xarajatlari milliard aqsh dollarini tashkil etadigan birlashgan millatlar tashkilotining afrika boyicha yilga moljallangan maxsus umumtizim tashabbusi asosiy talim meditsina xizmati va shu mintaqada oziq ovqat xavfsizligini taminlash maqsadidagi umumiy dastorini amalga oshirish ishiga birlashgan millatlar tashkilotining deyarli barcha bolinmalarini jalb etadi bmtning taraqqiyot dasturi yunep va butunjaxon banki tomonidan boshqariladigan milliard aqsh dollariga teng zahiraga ega bolgan global ekologik jamgarma taraqqiy etayotgan mamlakatlarga atrof muhitni muhofaza qilish sohasidagi ularning dasturlarini amalga oshirishga yordam beradi kofi annan yil bmt bosh kotibi lavozimida vazifasini bajarishga kirishishi bilan bmt faoliyatini yanada yaxshilashga va ozidan oldingi rahbarlar boshlagan islohotlarning tola amalga oshishiga yonaltirilgan tezkor choralar korishga kirishdi dastlabki olti oyda bosh kotib xodimlarning vazifalari ortasidagi ozaro takror holatlarga barham berib muvofiqlashtirish va hisobot berishni yaxshilash maqsadida bmt tarmoqlaridagi tashkiliy tizimni birlashtirdi va tashkilotning yetakchi rahbarlari mahkamasini tuzdi bu islohotlar bmtning eng asosiy qismi uning xodimlari ishini yaxshilashga yonaltirilgan edi songgi yillarda bosh kotib tinchlikni saqlash boyicha operatsiyalarni isloh qilish jarayoniga rahbarlik qilib inson huquqlari himoyasi bmt faoliyatining barcha asosiy sohalariga kiritildi fuqarolik jamiyati va xususiy sektorning rivojlanish va xalqaro faoliyat masalalariga yangicha tasiri etiborga olingan holda mazkur sohalar bilan hamkorlikning yangi shakllari yolga qoyildi islohot jarayoni shunchaki ozgartishlar majmuidangina iborat emas islohotlar sabab mazkur xalqaro organ faoliyatidan keng ochiqlik batartiblik yangilanish va ishonch madaniyati joy oldi bu jarayon yigirma birinchi asrda ham bmt faoliyatidagi serqirralikni saqlab qolish va tahdidlariga munosib javob berish uchun birlashgan millatlar tashkilotini sezilarli darajada ozgartirish uchun imkon yaratdi bosh kotibning bmt tashkiliy tizimini oqilona tashkil etishga qaratilgan ilk qadami uning bu lavozimdagi birinchi muhlatining dastlabki oyidayoq yil yanvarida amalga oshirildi bmtning ottizta departamenti jamgarma va dasturi sohalar boyicha tortta tarmoq tinchlik va xavfsizlik gumanitar masalalar rivojlanish iqtisodiy va ijtimoiy masalalar boyicha guruhlarga birlashtirildi bu guruhlarning ishini muvofiqlashtirish uchun ijroiy qomita tashkil etildi ijroi qomita azolarining royxatiga qarang bir paytning ozida yilida bosh turgan mingga yaqin lavozim butunlay bekor qilindi keyinchalik ijroi qomitalar yetakchi rahbarlar guruhlari orqali bosh kotib devoni bilan togridan togri boglanadigan boldi guruhlar mahkamasiga bmtning barcha departament jamgarma va dasturlari rahbarlari kiradi tashkiliy tizimni soddalashtirish uchta departamentni iqtisodiy va ijtimoiy masalalar boyicha departamentga birlashtirish hamda bmt jinoyatchilikning oldini olish va jinoyatni oqilona sudlash boyicha bolimi bilan bmt giyohvandlikni nazorat qilish boyicha dastorini giyohvandlik va jinoyatchilik boyicha boshqarmaga birlashtirish orqali amalga oshirildi inson huquqlari boyicha markaz inson huquqlari boyicha oliy komissar boshqarmasi tarkibiga kirdi inson huquqlari boyicha idoraning yiriklashishi bilan bir vaqtda yetakchi rahbarlar guruhlari va ijroi qomitalar yordamida inson huquqlarini himoya qilish faoliyatini tinchlik ornatish va rivojlantirish faoliyati shuningdek bmt ishining boshqa sohalariga kiritishga qaratilgan choralar korildi yiriklashtirish mamalakatlar darajasini ham chetlab otmadi bmtning mamlakatlar boyicha guruhlari rivojlanayotgan iqtisodiyoti otish jarayonida hamda krizis holatida bolgan davlatda bmt jamgarmalari dasturlari va maxsus muassasalari ishini amalga oshiradi yilgacha ularning har biri asosan alohida idoraga ega edi mamlakatlar boyicha guruhlarga mablagni tejash va hamkorliklikdagi ishning yanada samarador bolishini taminlash eng muhimi ushbu davlatlarda bmtning yagona qiyofasini yaratish maqsadida idoralar va xizmat korsatuvchilardan birgalikda foydalanishga iloji boricha tezkorlik bilan otish topshirildi rivojlanayotgan mamlakatlarning har birida bmtning hozir uchta va undan ortiq tashkiloti faoliyat korsatayotgan dan ortiq umumiy uyi mavjud bundan tashqari bugun bmtning internetga umumiy boglanish va umumiy xizmat korsatuvchilar xizmatidan foydalanish imkoniga ega dan ortiq bmt virtual uyi faoliyat korsatmoqda bmt mamlakatlar boyicha guruhlari bunday yiriklashtirish tufayli yuz minglab dollarning tejalishi haqida malumot berdi ayni paytda yili bosh kotib bmt rezident muvofiqlashtiruvchilarga mamlakatlardagi ishlar rejasini muvofiqlashtirish va har bir mamlakatda bmt faoliyatini yagona bayroq ostida olib borish maqsadida yanada keng vakolatlar berdi koordinatsiyani yengillashtirish va bmt yordamining ushbu komak berilayotgan davlatlar strategiyasi va prioritetlari bilan yanada kengroq moslanishiga erishish maqsadida yana ikkita qoshimcha yol ochildi mazkur mamlakat talablarini organuvchi mamlakat ahvolini umumiy baholash va rivojlanish hamda bmt konferentsiyalarida qoyilgan vazifalarni bajarishni qollab quvvatlash boyicha mamlaktlarga komaklashish ishlarini bmt muassalari ortasida taqsimlovchi bmtning rivojlanish yolida yordam korsatish boyicha andazaviy dasturi yil iyuliga kelib mamlakatning ahvolini baholash nihoyasiga yetdi mamlakatning ahvolini baholash jarayoni davom etib ulardan bir nechtasi qaytadan baholanadi ta rivojlanish yolida yordam korsatish boyicha andazaviy dasturi tuzilgan yana tasi tuzilish jarayonida edi vich oitsga qarshi kampaniya muayyan mamlakat darajasidagi hamkorlikning yaqqol namunasidir kishilik tarixidagi eng qiyin epidemiya deb atash mumkin bolgan bu olatga qarshi muvaffaqiyatli kurashish ozining madaniy ijtimoiy tijoriy va texnologik jihatlariga kora bmtning bir ikkita emas balki koplab muassasalari ishtirokini shuningdek jamoat tashkilotlari yordami va mahalliy firmalariyu transnatsional farmatsevtika kompaniyalari bilan hamkorlikkacha bolgan kop qirrali yondashuvni kozda tutadi albatta vich oitsga qarshi birlashtirilgan dastur yuneyds oz faoliyatini yili bmtning olti muassasasi bmt taraqqiyot boyicha dasturi bmt talim fan va madaniyat boyicha tashkiloti bmt aholishunoslik boyicha jamgarmasi bmt bolalar jamgarmasi jahon sogliqni saqlash tashkiloti va jahon banki qoshma loyihasi sifatida boshladi shu otgan davr mobaynida bu asosiy guruhga xalqaro mehnat tashkiloti va bmtning giyohvandlik moddalarini nazorat qilish va jinoyatchilikning oldini olish boyicha boshqarmasi ham qoshildi bmt boshqa organlarining kopchiligi bmtning vich oitsga oid guruhiga muayyan mamlakatlar miqyosida birlashgan strategiyani ishlab chiqish va amalga oshirish borasida qoshildi yili bmt tizimida yanada yuqori tashkiliy miqyosda oitsga qarshi kurash boyicha byudjet va bmtning jamgarma dastur va muassasasi ish rejasini birlashtirgan bmtning oits boyicha birlashgan rejasi tuzildi bmt tizimi muassasalari faoliyatini jonlantirishga qaratilgan asosiy tadbir yili bretton vudsda asos solingan institutlar bilan aloqani rivojlantirish boldi bir tarafdan birlashgan millatlar tashkiloti ikkinchi tomondan jahon banki va xalqaro valyuta jamgarmasi ortasidagi hamkorlik ikkinchi jahon urushidan keyingi davr kop qirrali faoliyat asoschilari tomonidan rejalashtirilgan darajaga yetmagan edi yildan boshlab bmt iqtisodiy va ijtimoiy kengashi bretton vuds institutlari moliya vazirlari bilan turkum yillik uchrashuvlar otkazdi bu muhim burilishlar yili monterreda meksika bmt tomonidan jahon banki va xalqaro valyuta jamgarmasi hamda jahon savdo tashkilotining faol ishtirokida tashkil etilgan taraqqiyotni mablag bilan taminlash boyicha xalqaro konferentsiyada erishilgan yutuqlar uchun muhim omil boldi kengash xalqaro hamjamiyat tomonidan bazi tinchlikni taminlash operatsiyalari shunchaki mendan ketguncha egasiga yetguncha qabilida hatto adolatli ishni amalga oshirishga irodasi bolmaganda ham yoki qanday tadbirlar amalga oshirilishi zarurligi haqida kelishib olinmasdan turib amalga oshirilgan degan fikrga keldi togrisini aytganda braximi maruzasi chala yarim choralardan voz kechib istakni haqiqat ornida korishdan aniq va keng miqyosda qollab quvvatlanadigan amaliy rejalarga otishga chorladi kengash muvaffaqiyatli harakatlarga zamin yoq bolsa yaxshisi umuman hech qanday operatsiya otkazmaslik lozimligini harakatlar amalga oshiriladigan bolsa operatsiyalar yaxshi taminlangan va kuchli madadga ega bolishi kerak degan fikrni bildirdi maruzada ishonchli harbiy ishtirokka zarurat tugilsa kop sonli yaxshi qurollangan va yaxshi orgatilgan qoshin qollash lozimligi tavsiya etilgan kengash tinchlik ornatish missiyalarini qollab quvvatlash uchun masul bosh qarorgohlardagi xodimlar sonini kopaytirish va bmtga azo davlatlar ayniqsa havfsizlik kengashi azolari tomonidan siyosiy moliyaviy va moddiy jaihatdan yanada kuchliroq qollab quvvatlanishi lozimligini isbotlab berdi shu bilan birga kengash tinchlik ornatuvchilarning joylardagi va bosh qarorgohlarlardagi harakatlarini baholashning yanada qatiyroq andazalarini belgilab berdi bosh assambleya tinchlikni saqlash boyicha operatsiyalar departamenti xodimlari sonini foizga oshirish va bmtning brindizidagi italiya moddiy texnik taminot bazasini taminlashga qariyb million aqsh dollari ajratishni maqullab maruzaga ozining iliq munosabatini bildirdi kotibiyat mamuriy va taminot masalalarida yanada tezkorlikni taminlash uchun joylarga yanada kengroq vakolatlar berdi yangi tinchlik ornatish strategiyasi va doktrinasi yil mayda sharqiy timor mustaqilligi elon qilinishi bilan muvaffaqiyatli yakunlangan bmtning sharqiy timordagi muvaqqat mamuriyati bmtshtmm va shu kabi may oyida osoyishtalikda saylov otkazilib yangi hukumat tuzilgan syerra leonda qollanildi bmtning syerra leonni qollab quvvatlash missiyasi bunday burilish uchun zamin yaratish hamda nafardan ortiq qozgolonchini qurolsizlantirish va demobilizatsiya qilishda komak berdi bosh kotibning bosh assambleyaga yil avgustda taqdim etgan inson resurslarini boshqarishga oid islohot a maruzasidagi soddalashtirilgan jarayonlar xodimlarni tanlash va joy joyiga qoyish davom etishi bilan izohlanadi bmtning amalda oz xodimlari orasida turli mamlakatlar fuqarolari vakillarining bolishiga erishish hamda yuksak malakali xodimlardan voz kechmagan holda gender balansini yaxshilash tarafdori ekanligi xodimlarni ishga qabul qilish borasidagi qarorlar boshqa tashkilotlardagi kabi tez qabul qilinmasligini anglatadi lekin songgi yillarda ishga yollash jarayonining ortacha chozilishi va undan ortiq kunni tashkil etdi bu esa haddan ziyod kopdir yangi qabul qilingan tanlov tizimida ishga qabul qilish jarayoni qariyb kunni tashkil etishi belgilab qoyilgan inson resurslari boshqarmasi bundan tashqari xodimlarning mansabini kotarishga oid masalani uzogi bilan ikki hafta ichida tasdiqlashi va amalga oshirishi lozim barcha bosh orinlar haqidagi malumotlar bmt veb saytiga joylashtirayotgani tufayli jarayon yanada ochiqroq kechadi bosh kotibning inson resurslarini boshqarish masalalariga oid maruzasida kotibiyatning doimiy xodimining mobilligi masalasiga ham alohida etibor qaratilgan edi turli malakali xodimlardan tashkil topgan yanada universal fuqarolik xizmatini tashkil etish maqsadida xodimlarning muayyan lavozimni egallab turish muddati chegaralanadi bosh qarorgohlardan uzoqda joylashgan joylarda ishlovchilar alohida ragbatlantiriladi bundan tashqari xodimlarni oqitishga oid qoshimcha dasturlar kiritiladi va mavjudlarining darajasi yanada yaxshilanadi boshqa tarafdan esa bmt boshqaruv zvenosi xodimlari hozir inson resurslarini boshqarish sohasidagi tezkor oquv kurslaridan otishlari lozim bu esa kadrlar bilan ishlash sifatini oshirishni kozda tutib birinchi bor amalga oshirilayotgan ishga qoshilajak muhim hissadir bundan tashqari xodimlarni attestatsiyadan otkazishning yangi tizimi joriy etilyapti songgi on yilliklar mobaynida bmt xodimlariga bolayotgan tahdidlar soni ortayotgani bosh kotib tomonidan xodimlar xavfsizligini taminlash borasida tezkor choralar korilishini taqoza etdi yili u bmtning barcha bolimlari uchun joylarda xavfsizlikni taminlashga doir zarur rejalashtirish xodimlarni oqitish aloqa vositalari va jihozlarning asosiy andazalari darajasini joriy etish orqali ikki yillik bmt xavfsizlik tizimini mustahkamlash dastorini otkazish togrisidagi farmoyishni qabul qildi yil iyunidan buyon yuzga yaqin xavfsizlik xizmati xodimi tayyorlanib joylarga yuborildi bosh kotib kofi annan rivojlanish istiqbolini asosan xususiy sektor belgilab berayotganini hisobga olib ishni savdo va sarmoyalar osishi borasidagi faollikni yanada ragbatlantirishga qaratilgan tadbirlarni amalga oshirishdan boshladi yilda u globallashtirish afzalliklaridan birinchilar qatorida manfaat kora boshlagan korporatsiyalarni jahon fuqarosi sifatidagi masuliyatni ham zimmasiga olishga chaqirdi keyinchalik ularga global shartnoma imzolash taklif etildi mazkur hujjatga binoan unga imzo chekkan ishbilarmon tizimlar bmtning inson huquqlari mehnat standartlari va atrof muhitga oid muhim qadriyatlarini targib etishga qaratilgan faoliyatni amalga oshirishi lozim yilning iyulida bosh kotib bilan global shartnomaga bagishlab otkazilgan birinchi uchrashuvda taniqli fuqarolik jamiyati va xalqaro mehnat tashkilotlarining ellikdan ortiq rahbari ishtirok etdi unda kompaniyalar rahbarlari bosh kotib tomonidan ilgari surilgan goya oz kompaniyalari rahbariyati tomonidan maqullanganini malum qildi shundan buyon nomi zikr etilgan shartnomani imzolagan firma va korxonalar soni dan oshib ketdi ayni paytda bmt faoliyati turli xastalik qashshoqlik va haloqatlar oqibatini tugatishga qaratilgan fuqarolik jamiyati tashkilotlari bilan yaqindan hamkorlikni davom ettirdi ular bilan amaliy aloqalar yanada mustahkamlanib nodavlat tashkilotlarning ndt hukumatlararo jarayonlardagi ishtiroki yolga qoyildi bazi davlatlar hukumati hozir bunday tashkilotlarni vakillarini ozining bosh assambleya doimiy sessiyalarida ishtirok etuvchi delegatsiyalari tarkibiga kiritmoqda xalqaro konferentsiya va maxsus sessiyalarda esa bunday tajriba ozining yanada keng ifodasini topmoqda fuqarolik jamiyatiga oid tashkilotlar rahbarlari va ekspertlar umumjahon konferentsiyalariga tayyorgarlikka bagishlangan uchrashuvlar va konferentsiyalarda kechadigan muzokaralarda oz fikr mulohazalarini yanada faolroq aytishga kirishgan fuqarolik jamiyatlari guruhlari bmt bilan tobora mustahkamlanib borayotgan aloqalaridan foydalanib ozining xalqaro hayotdagi mavqeini yanada oshirib voqealar rivojidagi tasirini tagin ham kotarishi mumkin rivojlanayotgan davlatlarning oz qarzini tolashini yengillashtirishga oid xalqaro rejaning tuzilishiga sababchi bolgan yil yubiley kampaniyasi va piyodalarga qarshi minalarni taqiqlashga qaratilgan besh yillik xalqaro kampaniyadan keyin hukumatlar tegishli konventsiyani imzolaganliklari shundan dalolatdir fuqarolik jamiyati tashkilotlari inson huquqlari normalarini jahon miqyosida keng yoyish harakatida va xalqaro jinoyat sudini tuzishda muhim rol oynadi bmtning fuqarolik jamiyati va xususiy sektor bilan ozaro hamkorlikka yangidan keng quchoq ochishi tufayli boshqa sohalarda ham katta muvaffaqiyatlarga erishildi yili beshta yetakchi farmatsevtika kompaniyasi oits tarqalishidan katta talofot korayotgan rivojlanayotgan mamlakatlarni mazkur kasallikka qarshi antiretroviral dori darmon bilan koproq taminlash strategiyasini ishlab chiqish masalasida bmt muassasalari bilan muloqotga jalb qilindi fuqarolik jamiyati tashkilotlari farmatsevtika kompaniyalariga korsatgan tasir va bosh kotibning bu masalani soha kompaniyalari bilan muhokama etish chogidagi qatiyati qator mamlakatlarda dori darmon narxining keskin tushishiga olib keldi bunda dori darmonning yuqori sifatli moljallangan manzilga aniq yetib borishi va arzon dori darmondan foydalanish uchun zarur boladigan asosiy klinik infratizimning taminlanishi borasida zarur choralar korildi bosh assambleyaning yil iyunida vich oits boyicha otgan maxsus sessiyasi arafasida amalga oshirilgan yana bir tadbir hozir oits bezgak va sil kasalligi boyicha global jamgarma deb ataluvchi jamgarmaning tashkil etilishi boldi jamgarmaning tashabbuskori bolgan bosh kotib kofi annan uning avvalo davlat muassasalari va fuqarolik jamiyati tashkilotlari hamda xususiy sektor ortasida oziga xos koprik bolishini nazarda tutgan axborot kommunikatsiya texnologiyalariga doir yaqinda tashkil etilgan maxsus guruhdagi oliy texnologiyalar sohasida faoliyat yurituvchi texnik ekspertlar fuqarolik jamiyati tashkilotlari yetakchilari va kompaniyalar rahbarlari mazkur sohalar boyicha dunyo mamlakatlari ortasidagi mavjud uzilishlarga barham berish ishiga oz hissasini qoshmoqda kofi annan bosh kotib lavozimiga ikkinchi marta saylanganidan song ming yillik deklaratsiyasida beligila berilgan vazifalarni amalga oshirishni kotibiyat oz faoliyatining bosh maqsadi sifatida qabul qilishi lozimligi haqida korsatma berdi kotibiyat xalqaro hamjamiyatning bu boradagi faolligini qollab quvvatlashga oid xatti harakatlarini kuchaytirdi ming yillik deklaratsiyasida belgilangan rivojlanish yolidagi maqsadlarini amalga oshirish borasida qanday ishlar amalga oshirilishi lozim va ularning ijrosi uchun kimlar masulligi qayd etilgan va barcha amal qilishi lozim bolgan yonalishlarni aniqlash yilning sentyabrida boshlangan edi bir yil otgach rivojlanish yolidagi maqsadlarining bajarilish jarayoniga oid dastlabki yillik hisobot chop etildi unda rivojlanishga oid sakkiz sohasi boyicha jahon miqyosida va muayyan mintaqalarda erishilgan ijobiy natijalar yoki boy berilgan imkoniyatlardan dalolat beruvchi asosiy tendentsiyalar oz ifodasini topgan edi amalga oshirilgan ishlar haqidagi bunday hisobotlar yilgacha har yili chop etib boriladi mustaqil davlatlar hamdostligi mdh   davlatlararo tashkilot yil dekabrda minskda belorussiya rossiya ukraina tomonidan tuzilgan ana shu davlat rahbarlari imzo chekkan bitimda sssr chuqur tanazzulga uchrab parchalanib ketish natijasida yoq bolganligi qayd qilindi uchala davlat siyosiy iktisodiy gumanitar madaniy va boshqa sohalarda hamkorlikni rivojlantirishga intilishini bayon etdi yil dekabrda bitimga ozarbayjon armaniston qozogiston qirgiziston moldaviya tojikiston turkmaniston ozbekiston koshildi ular belorussiya rossiya va ukraina bilan birga mdhning maqsad va qoidalari togrisidagi deklaratsiyaga olmaota shahrida imzo chekdilar yil mdhga gruziya qoshiddi yil mdh ustavi qabul qilindi u davlatlarning inson huquklari va erkinliklarini taminlash tashki siyosiy faoliyatini muvofiklashtirish umumiy iqtisodiy makonni vujudga keltirish transport va aloqa tizimlarini rivojlantirish aholi sogligi va atrof mu hitni muhofaza qilish ijtimoiy masalalar va immigratsiya siyosati uyushgan jinoyatchilikka karshi kurash mudofaa siyosatida hamkorlik qilish va tashqi chegaralarni qoriklashda birgalikda faoliyat yuritishni nazarda tutadi mdh haqiqiy azolari bilan birga mdh faoliyatining ayrim turlarida qatnashuvchi azolar bolishi mumkin mdhning quyidagi organlari tashkil kilingan davlat boshliklari kengashi hukumat boshliklari kengashi tashki ishlar vazirlari kengashi davlatlararo iktisodiy komita markazi sanktpeterburgda bolgan parlamentlararo assambleya va boshqa mdhning doimiy ishlovchi organi minsk shahrida joylashgan muvofiqlashtiruvchimaslahat qomita hisoblanadi uning qoshida doimiy kotibiyat ishlaydi davlat boshliqlari kengashi yilda kamida marta otkaziladi mdh organlarining faoliyati mdh nizomi bilan tartibga solinadi mdh sobiq sssr hududida fuqarolik urushi kelib chiqishining oldini oldi mamlakatlarni bosqichmabosqich xalqaro munosabatlar tizimiga kirib mustaqilliklari suverenitetini mustahkamlashga komak berdi mdh oz faoliyati davomida haddan ta shqari kop qarorlar qabul qildi yu lekin aksariyat hollarda ularning kupi bajarilmadi hozir mdh ga kiruvchi davlatlarning aholisi mln kishini tashkil etadi bu aholining mln iqtisodiyotda mashguldir ularning foizi sanoat va qurilishda foizi qishloq xojaligi ormon va baliqchilik sohasida ishlaydi ozbekiston oz milliy manfaatlaridan kelib chiqqan holda mdhda ishtirok etmoqda u mdhga davlatlar ustidan tuzilgan tashkilot sifatida emas balki mustaqil davlatlarning harakatlarini muvofiklashtiruvchi organ sifatida qaraydi mdh hududida davlatlarning teng huquqligi asosida yagona iqtisodiy makonni yaratish tashkilotda umuman iqtisodiy munosabatlarning ustuvorligiga erishish davlatlar ortasida savdoiqtisodiy aloqalarni rivojlantirish uchun harakat qiladi bu tashkilotga mustaqil davlat azodir shuningdek dunyoning boshqa mamlakatlari jumladan ozining mdh tarkibiga kirishini xohlayotgan qator tan olinmagan davlatlar avtonom rayonlar va bmt azolari bildirishgan ushbu davlatlar bilan mdh kelishuvni amalga oshirmagan bular antarktida yer sayyorasining eng janubiy qitasidir yuzasi  km shundan foizi muz bilan qoplangan aholisi nomuntazam   kishi janubiy qutb shu qitada joylashgan antarktidadagi vostok stansiyasida eng quyi harorat °c olchangan antarktida antarktika janubiy kutb oblastining markaziy qismini egallagan materik maydoni mln km shelf muzliklari va ular orqali mate rikka tutashgan orollar bilan birgalikda mln km doimiy aholisi yoq ortacha balandligi m eng baland joyi m elsuort togidagi vinson choqqisi dengiz sohillarida ayrim ilmiy stansiyalar va dengiz hayvonlarini ovlaydigan bazalar bor a atlantika hind va tinch okeanlarining janubiy qismlari janubiy oke an bilan oralgan qirgoq chizigi deyarli tekis va uz qariyb ming km kopincha bir necha on m keladigan tik muz jarli klaridan iborat materikka ross va ued dell dengizlari ancha kirib turadi muz qoplami va relefi a ning yuzasi qalin materik muzligi bilan qoplangan taxminan mln km muzning ortacha qalinligi m eng qalin joyi m muzliklarning hajmi taxminan mln km yer sharidagi hozirgi muzliklarning maydoni jihatdan a dadir muzdan xoli yerlar voha korinishida uchraydi aksari kutbiy ilmiy stansiyalar shu vohalarda joylashgan muzliklar materikning markaziy qismidan atro figa siljib dengizga tushib boradi va kopincha sinib aysberglar hosil qiladi mirniy stansiyasi yaqinida muzning yillik harakati m dan m gacha bazi joylarda muzliklarning uchlari dengizga onlarcha km kirib boradi muz ostidagi relef chuqur bolgan joylarda muz ayniqsa tez siljiydi eng yirik muzliklar viktoriya yeri tog tizmasida dir birdmor muzligining uz km eni km bir biriga yaqin bolgan muz tillari orasida siljimaydigan muzlar shelf muzliklari hosil bolgan a da ta shelf muzligi bor eng yirigi ross muzligi ming km bu muzliklarning umumiy maydoni taxminan ming km a relefi xalqaro geofizika yi liga qadar yaxshi organilmagan edi ros siya angliya va amerika a ekspeditsiyalarining ishlari natijasida a yer yuzasi dengiz sathidan polyus nedostupno sti stansiyasi yaqinida m geofizik qutbda m amundsen skott stansiyasi balandlikda biroq litl amerika berd stansiyalari oraligi dengiz sathidan m past ekanligi aniqlandi antar ktida ekspeditsiyalarining malumotiga qaraganda muz qoplamining eng baland joyi taxminan m bolib sovetskoye pla tosi yaqinidadir a yer yuzasi juda past baland materik bolib juda kop orollar bilan orab olingan geologik tu zilishi va relefi xususiyatlariga kora a ueddell hamda ross dengizlarining janubiy qismlarini birlashtirib turadi gan chiziq boylab sharqiy a va garbiy a ga bolinadi sharqiy a ning kop qismi butun ma terikning taxminan qismi yaxlit bolib xdmma joyi deyarli bir xil kembriy davridan oddin paydo bolgan zaminning kristalli jinslari granit gneys kri stall slanes ustida ancha yosh chokindi yotkiziklar devon davridan trias davri gacha paydo bolgan jinslar qumtosh ohaqtosh va slaneslar yotadi bu yerlarda katta toshkomir konlari bor viktoriya yeri boshqa foydali qazilmalardan te mir rudasi slyuda mis qorgoshin pyx ° grinvichdan garbga ° grnnvichdan sharqqa grafit va boshqa ham kad jinslar bilan bogliq yer postining si nishi va yorilishi hamda yovdosh joylarning kotarilishi va pasayishi sharqiy a ning hozirgi relefini hosil qilgan yer posti yorilganda kuchli vulkanlar ot ilib bazalt tuf qoplamlari qirolicha mod yeri va vulkan konuslarini hosil qilgan gaussberg togi vulkan otilishlari hozir ham tingan emas ross o dagi erebus vulkani m sohillarda muz qalqonini bir necha joyda tog tiz malari yorib chiqadi brittaniya m qirolicha aleksandra togi m markem togi m nyu shvabenlend toglari bor garbiy a ross dengizining garbiy sohilidan greyam yerigacha ning kop qismi tokembriy antarktida platformasidan iborat bolib ancha key in paydo bolgan burmali tog tizmalari bilan oralgan iqlimi a da sohillarini is tisno qilganda kontinental qutbiy iqlim hukmron temperatura hamma vaqt ° dan past boladi va yogin juda kam yogadi yer yuzasi muzlikdan iborat hamda baland bolganidan havo massalari antitsiklon rejimini hosil qiladi yoz kuz paytlarida materik chekkalarida siklonlar paydo bolib ichki rayonlarga ham kirib bo radi yozda dekabr yanvar fevral a da bulutsiz kunlar kop boladi shuning uchun quyosh nisbatan koproq ilitadi lekin quyosh nuri muzdan kop qaytadi orta hisobda oqibatda quyosh issiqligi shimoliy yarim sharning xuddi shu kengliklarida giga nisbatan marta kam materikning markaziy qismida eng sovuq oylarning ortacha temperaturasi ° ° yoz oylariniki ° dan ° gacha sohilda qishda ° dan ° gacha yozda ° boladi ortacha yillik temperatura ° ga yaqin mutlaq minimum ° vostok stansiyasi bu esa butun yer sharida eng past tradir yer yuzasi sovuq va atrofdagi den gizlar iliqroq bolganidan tez tez kuchli shamollar bolib turadi bazan shamol tezligi sekundiga m ga boradi yogin eng kop mm yogadigan zona dengiz sohili bolib eni km ga yetadi ichki rayonlarda yiliga ati gi mm yogin tushadi iliq paytlarda ham kopincha qor yogadi havoning nisbiy namligi orta hisobda osimliklari osimlik turlari li shayniklar zamburuglar bakteriya va suvotlar kam va oziga xos ammo ular materikning eng sovuq joylarida ham uchraydi hayvonlardan tyulenlar ueddell tyuleni qisqichbaqaxor tyulen dengiz qoploni ross tyuleni dengiz fillari va qushlardan pomornikning ikki turi adeli va imperator pingvinlari uchraydi tadqiq qilinish tarixi yilda a qirgogiga f f bellinsgauzen m p lazarev boshchiligidagi rus ekspeditsi yasi kemalari yaqinlashib borgan mate rikning umumiy qiyofasi asrda haritaga tushirilgan a da yillarda norveg tadqiqotchisi k borxgrevink bi rinchi marta viktoriya yerida qishlagan asr boshlarida qutb tadqiqotchilari r skott e shek lton r amundsen d mouson va boshqa materikning ichki rayonlarigacha bordilar yil yanvarda sheklton ekspeditsiyasi kat nashchilari janubiy magnit qugbiga yil dekabrda r amundsen yil yanvarda esa r skott janubiy geografik qutbga yetib bordilar yildan a samolyotlar yor damida organila boshladi ani organish sohasida amerikalik j g uilkins ingliz l elsuort amerikalik r e berd va finn ronne anchagina ish qildilar xalqaro geofizika yili munosabati bilan va songgi davrlarda turli mamlakatlarning ilmiy qutbiy stansiyalari qurilgan yilga kelib ta ilmiy stansiya ishlab turdi jumanov umrbek osiyo yer sharidagi eng yirik va eng aholisi kop qita shimoliy va sharqiy yarimsharning barcha geografik mintaqalarini oz ichiga oladi malay arxipelagi qisman janubiy yarimsharga kirib borgan osiyoning materikdagi eng chekka nuqtalari shimolda chelyuskin burni janubda piay burni sharqda dejnyov burni garbda bobo burni hisoblanadi bugungi kunda ushbu qitada milliard kishi yashaydi va bu korsatkich yer yuzidagi aholining 'ga teng osiyo shimoldan shimoliy muz okeani sharqdan tinch okean janubdan hind okeani janubiy garbdan atlantika okeani va bir nechta dengizlar orta egey marmar qora azov hamda kaspiy dengizi bilan oralgan bering dengizi esa osiyoni amerikadan ajratib turadi suvaysh boyni osiyoni afrika bilan tutashtiradi yevropa bilan osiyo chegarasi shartli ravishda ural va mugojar toglarining sharqiy etagidan emba daryosi kaspiy dengizi kuma va manich daryolari boylab otadi osiyoning maydoni million km shundan million km'i yarim orollar million km'dan ortigi orollardir osiyo dunyoda mutlaq balandliklari katta farq qiladigan qitadir dunyodagi eng baland choqqi himolay toglaridagi jomolungma choqqisi m eng chuqur botiqlar jumladan kol bolib qolgan botiqlar ham eng chuqur joyi m bolgan baykal koli dengiz sathidan m past bolgan olik dengizi ochiq botiqlar ham mutlaq belgisi m bolgan turfon soyligi ushbu qitada joylashgan orografiyasining asosiy xususiyatlari osiyo maydonining qismi toglar va yassitoglardir eng baland toglar markaziy va orta osiyodadir tibet tyanshan po mir himolay hindukush k°ra qurum va orta osiyodagi bir qancha tog tizmalarining balandligi m dan oshadi kichik oroldagi ar maniston eron togliklari hin dixitoy yarim orol yapon orollari va boshqa orollardagi toglar ham ancha baland keng orta sibir yassi togligi janubidan oltoy garbiy va sharqiy sayan toglari bilan oralgan undan sharqda baykal boyi va zabaykalye toglari stanovoy va aldan togliklari joylashgan rossiya federatsiyasining shimoli sharqida yuqori yana cherskiy tizmalari kolima togligi chukotka va kamchatka toglari bor kamchatkada sha rqiy osiyo orollarida va malay arxipela gida sonmagan vulkanlar bor osiyo maydonining qismi tekisliklardan iborat eng yirik tekisliklari garbiy sibir turon buyuk xitoy hind gang mesopotamiya toglar orasidagi balandroq tekisliklar  qashqar jungoriya gobi saydam va fargona vodiylari toglar va tekisliklarning asosiy xususiyatlari mezozoy va alp tog burmalanishlarida tarkib topgan neogen va antropogen davrlardagi vertikal harakatlar markaziy osiyoda ayniqsa kuchli bolgan pomir tibet himolay toglari m dan koproq kotarilgan materikning sharqiy chek kasi m gacha chokkan kopetdog fargona tizmalari tyanshan hisor olay toglari ham anchagina kotarilgan eroziya tasirida kopgina qad yassitogliklar juda oydimqir togli olkalarga aylanib qolgan orta va markaziy osiyoda keng maydonlar lyoss bilan qoplangan antropogen davrida shimoli garbiy osiyoning ° shahrik dan shimoliy qismini yoppasiga bir necha bor muzlik bosgan va qaytgan osha zamonlarda toglarni muz qoplagan qoraqurum pomir tyanshan hindukush himolay toglarida hozir ham muzliklar bor ° shahrik gacha zamin qishin yozin muzlab yotadi osiyo relyefining tarkib topishida vulkan hodisalari katta rol oynagan hindiston yarim orol va orta sibir qad vulkan jinslari trapplar yer yuzasiga chiqib yotadi sharqiy osiyodagi qator orollarda kamchatka yarim orol filippin katta va kichik zond orollarida yosh vulkan relyefi shakllari va zamonaviy vulkanizm hodisalari uchraydi geologik tuzilishi va foydali qazil malari osiyo proterozoy erasining oxiridan buyen bur malanmagan bir qancha yirik tokembriy platformalaridan hamda bu plat formalar orasida joylashgan va qis man dengiz tubiga kirib ketgan burmali keng olkalardan iborat to kembriy platformalarining eng yiriklari shimolida sibir platformasi sharqda xitoy koreya platformasi va janubiy xitoy platformasi janubiy va janubi garbda hindiston platformasi bular osiyo materigining qad qismlaridir platformalar yoki platformalarning ayrim qismlari orasida paleozoy mezozoy va kaynozoy geosinklinallarida paydo bolgan burmali tog mintaqalari materiklarning ana shu qad yad rolarini bir butun qilib birlashtirgan osiyo garbiy qismining geologik tarixida sharqiy yevropa platformasi muhim rol oynagan  paleozoy oxirida shu platformaning sharqiy chekkasi boylab ural va markaziy qozogiston burmali toglari kotarilgan oqibatda yevropa bilan osiyo birbiriga qoshilib yevrosiyo paydo bolgan gersin burmali toglari sharqiy yevropa va sibir platformalari orasida shimoli sharqiy va meridian yonalishda taymir ural qozogiston salair va janubiy oltoyda shimoli garbiy yonalishda tyanshan mon goliyada xitoyning garbiy qismlarida kenglik boylab kunlun nanshan dunbeyda shimoli sharqiy yonalishda chozilgan alp burmalanishi alp alphimolay burmali oblastini oz ichiga oladi bu yerda mezozoy erasida te tis geosinklinali mustaqil materik  angarida va gondvanani bir biridan ajratib turgan kavkaz turkmanistonxuroson paropamiz hindukush pomir hisor olay tavr zagros makron sulaymon himolay toglari alp burmalanishida paydo bolgan osiyoning eng sharqiy chekkasi hozirgi zamon geosinklinal mintaqasidan iborat bolib materikni tinch okean qaridan ajratib turadi neogen va antropogenda osiyo materigida yer pusti vertikal va gorizontal yonalishda harakat qilgan baland tog yaar km va undan ham koproq kotarilgan mas tibet pomir toglar orasidagi botiklar va chekka dengizlar yapon oxota va boshqalar esa hiyla chokkan osiyo qitasi qiyosan yaqin geologik davrlarda shakllangan paleozoy boshlarida sharqiy yevropa sibir xitoy koreya va janubiy xitoy platformalari quruqlik bolgan yoki sayoz dengiz tubida yotgan hindiston platformasi va arabiston yarim orol platformasi gondvana materigining tarkibiy qismi bolib ular tetis geosinklinali parchalanib ketgandan song angaridaga qoshilib osiyo materigini hosil qilgan osiyo foydali qazilmalari nihoyatda xilma xil qozogiston qaraganda havzasi va boshqalar sibir kansk achinsk lena kuznetsk minusinsk tunguska havzalari uzok sharq saxalin orol primorye xitoy koreya hindis ton orta osiyo vyetnam va yaponiyada kumir konlari bor osiyodagi zakavkazye garbiy sibir tekisligi turkmanis ton mangishloq yarim orol kaspiy boyi payettekisligi saxalin fors qoltigi sohili  saudiya arabistoni kuvayt katar iroq eron baa neftga boy rayonlar xitoy gansu viloyati indoneziya sumatra orol xindiston bruney yaponiya xonsyu orol va boshqa bazi mamlakatlarda ham neft qazib olinmokda yonuvchi gaz konlari ozbekiston gazli buxoro depressiyasidagi boshka konlar garbiy sibir tekisligi mangishloq yarim orol yaqin va orta sharqning yuqorida tilga olingan mamlakatlarida joylashgan osh tuzi konlari sibir platformasi pokiston eron kaspiy boyi payettekisligi orta osiyoda temir rudasi konlari  oltoy landshafti qozogiston sibir xitoy shimoliy koreya hindistonda hindiston zakavkazyeda yirik marganets konlari bor xrom rudasi konlari  krzogiston shimoli garbi turkiya filippin eronda nikel  norilskda mis rudasi  qozogiston jezqazgan qongirot va boshqalar sibir shim yaponiyada polimetall rudalari  orta osiyo kr ramozor qoratov va boshqalar rudali oltoy yaponiya sharqiy xitoy myanma vyetnamda boksit  krzogiston krasnoyarsk olkasi hindiston myanma indoneziyada fosforit  qozogiston qalay  sharqiy sibir uzoq sharqda oltin  shim sharqiy sibir aldan lena daryosi bosh tomoni amur boyi qozogistonning shim ozbekiston koreya yarim orol yaponiyada va h k olmos konlari yakutiyaning garbiy femida ishga tushirilgan quruqyaik maydonining kengligi tog tosiqlari va berk botikdarning kopligi quyosh radiatsiya si atmosferadagi harakatlar ikdimning xilma xil bolishiga imkon bergan osiyoda barcha iklim zonalari  tundra ikdimi zonasidan ekvatorial va janubiy tropik iklim zonalarigacha uchraydi osiyo kop qismining iklimi kontinental atlantika havosi osiyoga yetganda kontinental havoga aylanadi tinch okeanning dengiz havosi osiyoning sharqiy chekkasiga tasir etadi shimolidan orolga arktika havosi bemalol kirib keladi orol janubida tropik va ekvatorial havo massalari hukmron yozda suv yuzasiga nisbatan qurukdikning tezroq isishi va qishda kuchliroq sovishi atmosfera harakatlarida mavsumiy ozgarishlarga olib keladi qurukdikning qishda sovib keti shi shimoliy va markaziy osiyoda kop oylar davomida ayozli antitsiklon turishiga sabab boladi eng past temperatura shimoliy yarim sharning sovuqlik qutbi joylashgan shimoli sharqdadir verxoyansk oymyakon bu yerda ayrim hollarda sovuq ° ga yetadi yanvarning ortacha temperaturasi ° dan ham past yezda garbiy orta va markaziy osiyoda jazirama va quruq kon tinental tropik havo tarkib topadi yezda butun osiyo ustida xususan janubiy qismida bosim past boladi osiyo depressiyasi past bosim markazi hindiston yarim orolning garbiy qismidadir depressiyaning janubiy chetlari boylab osiyoga yozgi musson kirib kelib hindiston yarim orol himolay janubiy va hindixitoy yarim orolda koplab yomgir yogishiga sabab boladi sharqiy osiyo yozda tinch okean qutb fron ti tasirida turadi yozgi musson koplab yogin olib keladi kuzda sharqiy osiyo qir goklari yaqinida qattiq dovul  tropik siklon tayfun turib jala yogadi sibirning kopgina qismida yanvarning ortacha temperaturasi ° verxoyanskda ° tinch okeanning shimoliy osiyo qir goklari yaqinida esa ° ° osiyo yanvar izotermasi samarkand nankin va tokiodan otadi tropiklarda qishda temperatura °° iyulda garbiy osiyo va orta osiyo ortacha temperatura ° va undan baland taklamakon va tar chollari ayniqsa isib ketadi ° izoterma ° shahrik gacha yetib bo radi shimoliy osiyoda doimiy tong yer kop ekvatorial mintakada yiliga mm janubiy va sharqiy osiyoning dengiz so hilidagi shamolga ropara yon bagirlarda   mm bazi joylarda mm yogin yogadi yil che rapunjida mm yogin yoqqan shar qiy sibirda mm dan kam orta markaziy va garbiy osiyo chollarida mm bazi joylarda mm dan kam yogin yogadi osiyo  azim daryolar olkasi ob irtish bilan yenisey angara bilan lena aldan vilyuy bilan yana indigirka kolima shimoliy muz okeaniga anadir amur sungari ussuri bilan xuanxe yanszi sits zyan mekong menam tinch okeanga saluin iravadi brahmaputra gang hind shatt ul arab hind okeaniga quyiladi osiyoda kichikroq daryolar azov qora ortadengizlargaquyiladi kura amudaryo sirdaryo ili daryolari kaspiy orol dengizlari va balxash koliga quyiladi berk havza daryolarining bir qismi kollarga quyiladi bir qismi qum yoki shorxoklarga singib ketadi yoki butunlay sugorishga sarf boladi tarim chuy hilmand osiyoning eng yirik kollari kaspiy va orol dengizlaridir hozir orol qurib juda kichrayib qolgan baykal issiqkol xubsugul kollari ulik dengiz van urmiya telets kollari tektonik botiqlardadir bir qancha kollar toglarning qulashidan sarez koli karst nati jasida garbiy tavr kollari pay do bolgan shuningdek shor kol kop kukunor tuz va boshqalar daryolarga geslar qurilishi na tijasida yirik suv omborlari vujudga kelgan bratsk angara krasnoyarsk yenisey novosibirsk ob buxtarma irtish farhod qayroqqum chordara sirdaryo suv omborlari va h k qurgoqchil olkalarda yer osti suvlari katta ahamiyatga ega orta markaziy va garbiy osiyodagi vohalarda buloq quduq va artezian suvlaridan keng foydalaniladi osiyoning daryo va kollari muhim transport yollaridir kopgina daryolar katta gidroenergiya zaxirasiga ega rossiya federatsiyasi tojikiston yaponiya koreya va xitoyda energiyadan ayniqsa kop foydalaniladi osiyoda yer sharidagi barcha tuproq tiplari uchraydi shimolidan jan ga tomon issiklikning orta borishi va namlik rejimining ozgarishi bilan tuproqlar ham almashina boradi osiyoda podzol tuproq ayniqsa kop maydonni egallagan garbiy markaziy va orta osiyoda boz tuproklar qongir ormon tuproklari eng kop maydonni egallagan subtropik toglarda va mota dil mintaqaning janubiy qismi sharqi va garbida tog ormon kongir tuproklari tibet togligida baland chol tuproklari va tog otloqi tuproklari asosiy tup roqtiplaridir xitoyning chekka janubi sharqida yaponiya xindiston hindi xitoy va indoneziyada kizil tuproklar asosiy orin tutadi vodiylar va deltalarda otloq va allyuvial otloqi tuproklar keng maydonni egallagan osiyo ikki fitoge ografik oblastga  golarktika oblasti bilan paleotropik oblastiga kiradi paleotropik flora doimiy issiq ikdim sharoitida rivojlangan bolib turlarga nihoyatda boy golarktika flo rasi muz bosishlar tog kotarilishlari tasiridan ancha kamayib ketgan shimolidan janubga tomon iklimning uzgari shi bilan osimlik tiplari ham ozgara bo radi  bu yerda tundradan tortib janubiy yarim shardagi sernam ekvatorial urmonlar va savannalargacha uchraydi chekka shimolida tundra zonasi joylashgan tundrada ormon yoq tundra bugular yaylovi lishaynikli tundra  qishki yaylov otli va butali tundra yozgi yaylov hisoblanadi tundradan janubida ormonli tundra joylashgan ormonli tundrada tundra bilan birga siyrak pakana yel osadigan ormonli joylar ham uchraydi undan janubida ormonlar zonasi joylashgan urmonlar zonasi aksari tayga urmonlaridan iborat mayda bargli va keng bargli ormonlar sharqda kamroq maydonni egallagan sibirning janubi garbiy hududlarida zabaykalye va mongoli yaning shimoliy qismlarida shuningdek xitoyning shimoli sharqida ormonli dasht va dasht osimliklari kozogis tonning janubida orta va markaziy osiyoda shuningdek garbiy osiyo togliklarida va arabiston yarim orolda chala chol va chol osimliklari osadi osiyoning garbiy qismlarida orta dengiz tipidagi osimliklar uchraydi sharqiy osiyoning subtropiklarida doim yashil va aralash musson ormonlari hamda savannalar tarqalgan dengiz sohilidagi shamolga ropara yon bagirlarni doim yashil ormonlar qoplab olgan toglarda osimliklar balandlik mintaqalarini hosil qilgan tog tundrasi tog taygasi tog ormonlari tog dashtlari va chollari tog subtropik va tropik osimliklari uchraydi osiyo faunasi materik faunasidan iborat endemik hayvonlardan hind fili ulkan panda ikki orkachli tuya tailand gorlarida juda kichik korsichqon uzuntumshuq yaponiyaning janubiy sohillari yaqinida changallari uz m li orgimchak va boshqa bor kopgina hayvonlari yevropa shimoliy amerika va afrika hayvonlariga oxshaydi arabiston yarim orolning janubi afrika bilan birgalikda efiopiya zoo geofafik oblastiga kiradi fil karkidon bugu tovuslar ana shu oblastga xos hayvonlardir kichik zond orollari avstraliya zoogeografik oblasti tarkibida janubiy osiyoning boshka rayonlari hindiston malay oblastiga kiradi orolning qolgan qismi golarktika oblastining yevrosiyo qismiga  palearktikaga mansub shimoliy soxillar tundra tayga dasht chol tog chollari markaziy osiyo toglari uzok sharkning keng bargli va subtropik ormonlari janubiy osiyo tropik ormonlari zoogeofafik zonalari bor keng maydonlarda inson tasirida hayvonot dunyosi ozgarib kamayib qolgan shar kiy xitoy hindiston yava orol garbiy sibirning jan keyingi vaqtda amalga oshirilgan tadbirlar bir qancha noyob hayvonlar sobol saygoq los va boshqalar ni kopaytirish va areallarini tiklashga imkon berdi orta osiyoda asosan chol hay vonlari yashaydi bu yerda yuneskoning kizil kitobiga yozilgan noyob xayvonlardan kulon buxoro bugusi  xongul oq tirnoqli ayiq menzbir suguri qorikdanadi qadim zamonlarda os suriylar bobilliklar hindlar xitoylar misrliklar va boshqa osiyo geo grafiyasidan ozmi kopmi tasavvurga ega bolganlar qad misr yunoniston fors urushlari miloddan avvalgi m akedoniyal ik aleksandr yurishlari miloddan avvalgi asr misrning hindiston bilan dengiz or qali savdo lishi xitoy elchisi chjan syanning orta osiyoda bolishi miloddan avvalgi asr ipak yolining ochilishi rimliklarning harbiy yurishlari natijasida osiyo tofisida malumotlar toplandi orta asrlarda osiyo haqida orta osiyoliklar va arablar masudiy idrisiy beruniy mahmud koshgariy muhammad xo razmiy ibn bat tuta va boshqalar xitoylar syuan szan va boshqalar yevropaliklar salib yurishlari karpini rubruk anchagina malumotlar ber dilar xususan asr oxirida yozilgan xudud ul olam asarida osiyo geografiyasi osha zamonga nisbatan ancha togri bayon etilgan asr oxirida venetsiyalik marko polo markaziy osiyoni kesib otdi va oz safarlari haqida asar yezdi shimoliy muz okeanining osiyo sohilini ruslar organdi yillarda abdurazzoq samarqandiy hirot shahridan eron orqali hindistonga sa far qilgan va korganlarini yozib qoldirgan rus savdogari afanasiy nikitin ham yillarda erondan otib hindistonga bordi portugallar dengiz orqali hindistonga vas ko da gama yaponiyaga bordilar yil makaoda ornashib qoldilar yil magellan filippin orollariga yetib bordi zahiriddin boburning boburnoma asarida hozirgi ozbekiston afgoniston va hindiston geografiyasi batafsil va qiziqarli tasvirlangan yillarda yermak sibirga yurish qildi yil i moskvitin oxota dengiziga yil v poyarkov amur daryosiga yetib bordi yillarda ye xabarov amur boylab sayohat qildi yillarda v atlasov kamchatkani tadqiq qildi asrning yarmida p i godunov va s u remezov sibirning dastlabki haritalarini tuzdilar yillarda rossiya akademik ekspeditsiyasi shimoliy osiyo va kavkazni organdi eversman va g s karelin orta osiyo tekisliklarini a f middendorf fargona vodiysini organdi yillarda a i butakov orol dengizi amudaryo va sirdaryo haqida asar yozdi asr ortalaridan turli ilmiy tashkilotlar va harbiy muassasalarda tadqiqot ishlari rivojlana boshladi osiyoning ayrim olkalari haqida davriy nashrlar va monografiyalar soni kopaydi rossiya geogr jamiyati to monidan sibir uzoq sharq kavkaz markaziy osiyo orta osiyoga koplab ekspeditsiyalar uyushtirildi va bu olkalar tabiati ancha mukammal asr oxiri va asr i v mushketov l s bergning orta osiyo v a obruchevning sibir v l komarovning kamchatka a n krasnov va a i voyeykovning sharqiy va janubiy osiyoga doir tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega osiyoda mln aholi yashaydi bu yer shari aholisining   ni tashkil etadi garbiy osiyo jan sharqiy va janubi sharqiy osiyoning asosiy qismlarida insoniyat tarixining ilk davrlaridayoq odamlar yashagan kuyi paleolit davrida jan garbiy oda ehtimol hozirgi tipdagi odam homo sapiens tarkib topgan osiyoning katta qismida odamlar yuqori paleolit va mezolit davridan yashay boshlagan osiyodan odamlar amerika avstraliya okeaniyaga otgan osiyoda yevropoid mongoloid avstroloid irklari kelib chiqqan aholining kop qismi   mongoloid irkining turli guruxlariga kiradi garbiy osiyo shimoliy hindiston orta osiyo xalklari tojiklar yevropoid irqiga mansub bir kancha kam sonli xalkdar avstroloid irqi vakillaridir garbiy sibir past tekisligi janubiy ural oltoy qozogiston orta osiyo shimoliy hindistondagi bir qancha xalklar mln ga yaqin yevropoid mongoloid aralash irkiga mansub osiyo aholisining etnik tarkibi nihoyatda xilma xil bu yerda koplab til oilalari va guruxlariga mansub bir necha yuz xalq yashaydi aholisining joylashishi osiyoda aholi notekis joylashgan km da aholining ortacha zichligi kishi yaponiya km da kishi livan kishi koreya respublikasi kishi shri lanka kishi hindistonda kishi aholi zich janubiy va markaziy xitoydagi sohillar va yirik daryolarning vodiylari yaponiyaning janubiy qismida gang daryosi boyida va brahmaputra etaklarida hindiston yarim orolning sharqiy sohili mekong daryosi vodiysi yava orolda km ga kishi bazi joylarda undan ham kop kishi togri keladi shu bilan bir qatorda markaziy osiyo shimoliy va garbiy osiyoning kop joylarida aholi juda siyrak chollarda rub ul holiy dashti kabir taklamakon gobi va tibet himolay hindukush toglarining baland joylarida aholi deyarli yashamaydi ilk sivilizatsiya markazlari qadimda osiyoda yuzaga kelgan bu yerda asrlar davomida buyuk davlatlar bobil shumer ossuriya harappa urartu va boshqalar hamda saltanatlar boburiylar usmoniylar yuzaga kelgan va parchalanib ketgan asrlarda osiyo hududidagi bir qancha mamlakatlar yevropaliklarning mustamlakalari bolgan osiyo siyosiy xaritasida asrda juda katta ozgarishlar roy berdi milliy ozodlik kurashi oqibatida moguliston vyetnam koreya shuningdek birlashgan qirollikning sobiq mustamlakalari mustaqillikka erishdi hindiston pokiston bangladesh shri lanka iordaniya maldiv orollari malayziya singapur yaman indoneziya suriya livan laos kambodja falastinning bir qismida isroil davlati va falastin muxtoriyati paydo boldi yil abu dabi dubay sharja al fujayra umm al kayvayn ajman amirliklarining birlashuvidan birlashgan arab amirliklari davlati tuzildi yilda rossiya imperiyasining parchalanib ketishi oqibatida orta osiyoda ozbekiston turkmaniston qirgiziston tojikiston va qozogiston mustaqillikka erishdi osiyo hududining qismidan koprogi uning shimoliy qismi rossiya federatsiyasi tarkibida yilda sharqiy timor davlati tashkil topdi biologiya yunoncha bios hayot va logos bilim hayot va u bilan bogliq masalalar tadqiqotidir u empirik fanning jonli organizmlarning tuzilishi funksiyalari ozgarishi kelib chiqishi evolyutsiyasi va olishini organuvchi sohasidir u turli organizmlarni saralaydi ularning ishlashini turlarning paydo bolishini ularning ozaro va atrof muhit bilan munosabatlarini tasvirlaydi biologiya botanika zoologiya fiziologiya kabi turli ostsohalarga bolinadi biologiya tirik tabiat togrisidagi bilimlar tizimini birlashtiruvchi fan sifatida namoyon boladi chunki bu fanda ilgari organilgan dalillar tarixiylik nuqtai nazaridan malum tizimlarga keltiriladi va ularning yigindisi organik olamning asosiy qonuniyatlarini aniqlashga imkon yaratadi ana shu qonuniyatlar asosida tabiatdan oqilona foydalanish uni muhofaza qilish va qayta tiklash ishlari amalga oshiriladi hozirgi kunda biologiyaning turli sohalarida quyidagi ilmiy tadqiqot usullaridan foydalanib kelinmoqda bularga kuzatish taqqoslash tarixiy va eksperimental usullar kiradi kuzatish usuli eng dastlabki usullardan biri bolib uning yordanida har qanday biologik hodisani tasvirlash tariflash mumkin keyinchalik bu usuldan turlarni aniqlashda ham keng foydalanilgan bu sohada k linney juda katta muvoffaqiyatlarga erishgan bu usul bugungi kunda ham ahamiyatini yoqotmagan biologiya bio va logiya tirik tabiat haqidagi fanlar majmuasi b hayotning barcha korinishlari tirik organizmlar va tabiiy jamoalarning tuzilishi va funksiyasini tirik mavjudotlarning kelib chiqishi va tarqalishi ularning bir biri va yotirik tabiat bilan ozaro boglanishini organadi b ning asosiy vazifasi tiriklikning namoyon bolishi qonuniyatlarini organish hayotning mohiyatini ochib berish tirik organizmlarni sistemaga solishdan iborat b terminini yda bir biridan mustasno tariqasida birinchi bolib j b lamark va g r treviranus taklif etishgan bu termin t roze va k burdax asarlarida ham uchraydi biologiya fanlari sistemasi b bir necha fanlardan tarkib topgan tadqiqot obyektiga binoan b botanika osimliklarni organadigan fan zoologiya hayvonlarni organadigan fan odam aiatomiyasi va fiziologiyasi odam organizmining tuzilishi va funksiyasini organadigan fan mikrobiologiya mikroorganizmlarni organadigan fan va gidrobiologiya suvda yashovchi organizmlar haqidagi fan larga bolinadi bu fanlar oz navbatida birmuncha kichikroq tarmoklarga ajratiladi shu bilan birga b fanlarining bir biri bilan va boshqa fanlar bilan qoshilib ketishi tufayli bir qancha kompleks fanlar shakllangan mas sitogenetika sitoembriologiya ekologik genetika ekologik fiziologiya b fanlarini tadqiqot metodlariga binoan ham alohida fanlarga ajratish mumkin maye organizmlarning tarqalishini biogeografiya toqima va xujayralar tarkibini biokimyo fizik jarayonlar va metodlarni biofizika organadi oz navbatida bu fanlarni ham tekshirish obyektlariga binoan alohida fanlarga ajratish mumkin mas osimliklar biokimyosi hayvonlar biokimyosi biokimyoviy va biofizik metodlar kopincha ozaro qoshilib yoki boshqa fanlar bilan birgalikda yangi fanlarni hosil qiladi mas radiatsiyey biokimyo radiobiologiya biologik tadqiqotlardan oliigan natijalarni taxlil qilish va umumlashtirishda biometriya yani biologik mat katta ahamiyatga ega tirik organizmlar tuzilishini organish darajasiga binoan ham bir qancha fanlar shakllangan mas molekulyar biologiya gistologiya anatomiya ekologiya va boshqalar b ning bevosita amaliyot bilan boglangan masalalarini parazitologiya gelmintologiya immunologiya bionika kosmik biologiya kabi fanlar organadi insonni biologik evolyutsiya mahsuli va obyekta yeyfatida antropologiya ijtimoiy hayot mahsuli yeyfatida sotsial biologiya organadi rivojlanish tarixi hayvonlar va osimliklar odamlar uchun oziq ovqat manbai bolganligi nazarda tutiladigan bolsa b tarixi odam gorda hayot kechira boshlagan davrdan hatto undan ham oldinroq boshlangan deyish mumkin ibtidoiy odamlar boshlana topgan gorlarga chizilgan hayvonlarning rasmlari va ov manzarasi ularni hayvonlar tuzilishidan xabardor ekanligini korsatadi xuddi shunday rasmlar surxondaryo viloyatidagi kohitang togining zirovutsoy darasi gorlaridan topilgan hozirgi zamon b fanining rivojlanishi orta dengiz boyida yashovchi xalqlar qad misr yunoniston sivilizatsiyasi bilan bogliq yunon va rim naturfilosoflari birinchi bolib hayotning mohiyati va kelib chiqishini materialistik nuqtai nazardan tushuntirib berishga harakat qilishgan xususan demokrit atrof muhitdagi narsa va hodisalar doimiy bolmasdan ozgarib turishi togrisidagi materialistik goyani ilgari surgan arastu birinchi bolib hayvonlarni sistemaga solib organishni taklif etgan galen xayvonlar maymun va chochqa ning ichki tuzilishi asosida odamning ichki tuzilishini qon tomirlari va nervlar funksiyasini tasvirlab bergan birinchi fiziologeksperimentator hisoblanadi osha davrda odam jasadini yorib tekshirish taqiqlangan edi orta asrlarda garbiy yevropa mamlakatlarida fanlar taraqqiyoti deyarli toxtab qolgan bir davrda orta osiyo xududidagi davlatlarda tabiiy fanlar jadal suratlar bilan rivojlana boshladi bu davr fanlari tarixida muhammad xorazmiy abu nasr forobiy abu ali ibn sino va abu rayhon beruniy kabi allomalar alohida orin tutadi beruniy tabiat element boshliq havo olov suv va tuprokdan yaratilgan deb etirof etadi u ozining hindiston asarida tabiatni daraxtdagi eng bakuvvat va soglom novdalarining osishiga imkon beradigan bogbonga oxshatadi bu bilan u tirik organizmlar ortasida yashash uchun kurash borishi va tabiiy tanlanish sodir bolishini bashorat kiladi ibn sit oz asarlarida osimlik va hayvonlar hamda boshqa tabiiy jismlar hodisalar va ularning sabablari togrisida yozib qoldirgan uygonish davridagi geografik kashfiyotlar osimlik va hayvonot dunyosiga qiziqishning kuchayishi bir qancha mamlakatlarda botanika va hayvonot boglarining tashkil etilishiga olib keladi bu davrda hayvonlar va osimliklar togrisida koplab asarlar paydo boladi ana shu davrda italiyalik botanik a chezalpino guli urugi va mevasining tuzilishiga binoan osimliklarni tasnif qilishga urinib kordi uning asarlarida metamorfoz tartib va tur togrisidagi ayrim tushunchalar ilk bor uchraydi asrlardahayvonlar togrisida bir qancha ensiklopedik asarlar paydo boladi shveysariyalik olim k gesnerning jildli hayvonlar tarixi italiyalik u aldrovandining jildli monografiyasi fransuz naturalisti g rondele va italyan ch salvianining dengiz orti mamlakatlari hayvonlari togrisidagi asarlari shular jumlasidandir bu davrda anatomiya sohasida ayniqsa katta kashfiyotlar qilindi ingliz olimi u garvey ozining qon aylanish sistemasi togrisidagi talimotini yaratadi italiyalik olim f redining tajribalari tufayli hayotning oz ozidan paydo bolishi togrisidagi talimotga katta zarba berilgan bolsada uning batamom barham topishiga olib kelmadi kopchilik olimlar tuxum hujayraga ega bolmagan tuban organizmlar oz ozidan paydo bolishi mumkin degan fikrga ega edi asrda mikroskopning kashf etilishi b ning rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega boldi angliyalik r guk tomonidan hujayraning kashf etilishi gollandiyalik a levenguk tomonidan bir hujayralilar va spermatozoidlar ingliz t millington va nemis r kamerarmus tomonidan osimliklarda jinsiy tafovutlarning italyan malpigi va ingliz n gryu tomonidan osimlik toqimalari shuningdek baliklar tuxum hujayrasi n steno va kapillyar qon tomirlarining kashf etilishi mikroskop ixtiro qilinishi bilan bogliq bu kashfiyotlar embriologiyada ovistlar va animalistlar deb ataluvchi ikki oqimning paydo bolishiga olib keldi ulardan birinchilariorganizm mitti murtak holida tuxum hujayra ichida ikkinchilariurug hujayra ichida boladi keyingi ozgarishlar faqat miqdor ozgarishlardan iborat degan xato fiqolarni ilgari surdi qarang preformizm asr oxiri va asr boshlarida osimlik va hayvonlarning suniy sistemasini yaratish borasida bir qancha urinishlar boldi ingliz olimi j rey mingdan koproq osimliklarni tavsiflab osimliklarni sinfga fransuz j turnefor ularni sinfga boladi rey tur tushunchasini anikdab berdi va umurtqasizlar tasnifini ishlab chiqdi hayvonlar va osimliklarning mukammal suniy sistemasini shved tabiatshunosi k linney ozining tabiat sistemasi asarida taklif qildi linney oz sistemasida odamni sut emizuvchilar sinfiga va maymunlar bilan birga primatlar turkumiga kiritgan bolsada turlarning ozgarmasligi dunyoni ilohiy kuch tomonidan yaratilganligi togrisidagi metafizik goyani yoklab chiqdi linneyning binar nomenklaturasi turni urug va tur nomlari orqali atalishi osimliklar va hayvonlar sistematikasida ayniqsa juda katta ahamiyatga ega boldi lekin linneyning suniy sistemasi kopchilik tabiatshunos olimlarni qoniqtirmasdi shu sababdan bir qancha olimlar tabiiy sistemani tuzishga urinib korishdi botanika sohasida bunday sistemani ilk bor fransiyalik botanik a l jyusye yilda ishlab chikdi hayvonlar va osimliklarni sistemaga solish goyasi hamma olimlarga ham bir xilda maqul bolmadi fransiyalik tabiatshunos j byuffon tabiatdagi har qanday sistema shu jumladan linney sistemasiga ham qatiy qarshi chiqadi j byuffon tabiiyot tarixi asarida hayvonlar tuzilishidagi umumiylikni korsatadi yaqin formalar ortasidagi oxshashlikni ularning ozaro qarindoshligi bilan tushuntirishga harakat qiladi nemis vrachi va kimyogari g shtal kishi faoliyati uning ruhi tomonidan boshqarib borilishini takidlaydi va buning dal ili sifatida fiziologik reaksiyalarning asabiyruhiy tasirlar bilan bogliqligini korsatib otadi uning hayot tonusi togrisidagi fikri nemis fiziologi a gallerning tasirlanish togrisidagi goyasida oz ifodasini topadi u va chex anatomi va fiziologi y proxoska miya ishtirokisiz tasirotni qabul qiluvchi hamda organlarni harakatlantiruvchi nerv kuchi borligini korsatib berdi italiyalik olimlar l galvani va a volta hayvonlar organizmidagi elektrni aniqlaydi bu hodisa elektrofiziologiya fanining paydo bolishi va rivojlanishiga olib keldi ingliz olimi j pristli osimliklarni hayvonlar nafas olishi uchun zarur bolgan kislorod ishlab chiqarishini korsatib beradi fransuz olimlari a lavuazye p laplas va a segen hayvonlarning nafas olishi va oksidlanish reaksiyalarida kislorodning ahamiyatini korsatib berdi organik dunyoning tarixiy taraqqiyoti togrisidagi goyalar asrning ikkinchi yarmidan boshlab shakllana boshladi nemis olimi g v leybnits tirik mavjudotlarning gradatsiyasi tamoyillarini elon qiladi va osimliklar bilan hayvonlar ortasida oraliq formalar mavjud degan fikrni ortaga tashlaydi minerallardan boshlab odamgacha bolgan tiriklik pogonasi gradatsiya tamoyili shveysar naturalisti sh bonne fikricha hayot tuzilishi va rivojlanishining uzluksizligini korsatadi j byuffon yer tarixi togrisidagi oz gipotezasini ishlab chikdi uning fikricha yer tarixi ming yildan iborat bolib davrga bolinadi faqat eng songgi davrda osimliklar hayvonlar va odam paydo bolgan fransuz olimi j b lamark zoologiya falsafasi asarida tiriklik pogonasini evolyutsiya nuqtai nazaridan tushuntirib beradi tirik organizmlarning tubandan kjsak formalargacha takomillashib borishi uning fikricha organizm uchun xos bolgan ichki progressga intilish gradatsiya tamoyillari tufayli sodir bolgan lamark evolyutsiyani togri tushuntirgan bolsada uning asosiy sabablarini ochib berolmadi fransuz olimi j kyuvye tirik organizmlarning tarixiy almashinishi va bir qancha turlarning qirilib ketishini tushuntirish uchun ozining katastrofalar goyasini ilgari suradi fransuz olimi e j sentiler hayvonlar tuzilishidagi umumiylikni tushuntirishga urinib tuzilishdagi oxshashlik ularning kelib chiqishidagi oxshashlikni aks ettirishini takidlaydi t shvann tomonidan asoslab berilgan hujayra nazariyasi organik dunyoning birligini tushunib olishda hamda sitologik va gistologik tekshirishlarning rivojlanishida katta ahamiyatga ega boldi asrning ortalarida osimliklarning oziqlanish xususiyati va uning hayvonlarnikidan farq qilishi hamda tabiatda moddalar aylanishi prinsiplari kashf etiladi yu libix j b bussengo hayvonlar fiziologiyasi sohasida e dyubuareymonning ishlari tufayli elektrofiziologiyaga asos solinishi k berner tomonidan organlarning ovqat hazm qilishdagi ahamiyati tushuntirib berilishi g gelmgols va k lyudvig tomonidan nervmuskul sistemasi va sezgi organlarini organish metodlari ishlab chiqilishi i m sechenovning oliy nerv faoliyatini materialistik nuqtai nazardan talqin qilishi bosh miya reflekslari katta ahamiyatga ega boldi l paster olib borgan tadqiqotlar tufayli hozirgi organizmlarning oz ozidan paydo bolishi togrisidagi talimotga uzilkesil zarba berildi s n vinogradskiy xemosintez yoli bilan anorganik moddalardan organik moddalarni sintezlovchi xemosintez bakteriyalarini d i ivanovskiy viruslarni kashf etdi ozbekistonda asrning yarmida olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari asosan osimlik va hayvonot dunyosi resurslarini organish va ulardan samarali foydalanish hamda atrof muhitni muhofaza qilish bilan bogliq botanika sohasida yaylovlarning fitomeliorativ holatini yaxshilash texnika ekinlari va suv otlarini ostirish usullari ishlab chiqildi osimliklarning geoekologik tasnifi iyerarxik sxemasi taklif etildi osimliklarning ekstremal sharoitga moslanish xususiyatlari ochib ye rildi qarang zokirov j k saidov p a baranov v a burigin a m muzaffarov p k zokirovva b gozaning ekologik anatomomorfologik va genetik xususiyatlarini organish sohasida bir qancha ishlar amalga oshirildi s x yoldoshev a i imomaliyev s s sodiqov va boshqalar mikrobiologik yol bilan oqova suvlarni tozalash madanlarni ajratib olish qishloq xojaligi chiqindilaridan yemxashak tayyorlash fiziologik faol moddalarni ajratib olish osimliklarning vilt va virus kasalliklariga qarshi kurash asoslari yaratildi m i mavloniy a f xolmurodov s a asqarova va boshqalar ekologikfaunistik ishlar teriologiya ornitologiya gerpetologiya gidrobiologiya entomologiya parazitologiya va zoologiyaning boshqa sohalarida keng miqyosda amalga oshirildi t zohidov d n kashkarov a m muhammadiyev s n alimuhamedov v v yaxontov r o olimjonov a t tolaganov m a sultonov j a azimov va boshqalar asrning ikkinchi yarmida ayniqsa songgi yillarda b ning biokimyo genetika molekulyar b biotexnologiya biofizika va ekologiya sohalarida bir qancha muhim ishlar amalga oshirildi tireoid gormonlarning tasiri mexanizmi aniklandi yo x toraqulov t s soatov biologik membranalarning tuzilishi hayvonlar toksikologiyasi va biokimyosi ionlantiruvchi nurlar defoliantlarning tasir mexanizmi va ionlarni membrana orqali transporta muammolarini yechishda ham bir kator muvaffaqiyatlar qolga kiritiddi a p ibragimov j h hamidov a q qosimov gozada genetik belgilarning irsiylanish mexanizmi ishlab chiqildi j a musayev o j jalilov a a abdullayev n n nazirov a a abdukarimov gen va hujayra injeneriyasining rivojlanishi insulin interferon va ostiruvchi gormonlarni olish imkonini berdi b o toshmuhamedov a a abdukarimov m m rahimov a i gagelgans va boshqalar b ga oid tadqiqotlar ozbekiston fanlar akademiyasining botanika zoologiya mikrobiologiya genetika fiziologiya va biofizika biokimyo institutlarida shuningdek oliy oquv yurtlarida olib borilmoqda b ning zamonaviy muammolari b ning tabiiy fanlar va kishilik jamiyatining rivojlanishiga revolyutsion tasir korsatadigan muammolari molekulyar b genetika fanlari muskullar nerv sistemasi va sezgi organlari fiziologiyasi va biokimyosi tafakkur qozgalish tormozlanish va boshqalar fotova xemosintez tabiiy sistemalar energetikasi va mahsuldorligi bilan bogliq molekulyar b sohasi hujayra ichida boradigan fizikkimyoviy jarayonlar va tirik sistemalar nisbiy turgunligining boshqarilishi ayniqsa genlarning ishga tushirilishi mexanizmini organish ham b ning markaziy muammolaridan biri hisoblanadi organizmni individual rivojlanishi davomida hujayralarning ixtisoslashib borishi va toqimalarning hosil bolishi yerda hayot paydo bolishining dastlabki davrlarida tirik organizmlarga xos murakkab polimerlarning tabiiy sintezlanishi va ulardan oz ozini yarata oladigan tirik sistemalar paydo bolishini organish ham muhim masalalardan hisoblanadi yer yuzida aholi sonining tez suratlar bilan osib borishi b oldiga biosferaning mahsuldorligini oshirish yashash muhitini ifloslanishdan saklash osimlik va hayvonlarni muhofaza qilish va ratsional foydalanishdan iborat juda kop muammolarni qoyadi biosfera va ekologik sistemalarni qayta qurish va ulardan foydalanish ishlari osimlik hayvonlar va mikroorganizmlarni yerning hamma qismida inventarizatsiya qilishni nazarda tutadi b sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari xalqaro biologik dastur yordamida koordinatsiya qilib boriladi bekjon toshmuhamedov ochil mavlonov taqqoslash usuli yordamida bir xil predmet yoki hodisalarni boshqa predmet yoki hodisalar bilan oxshashligi va farqini aniqlash yoli orqali ularning mohiyatini ochishga asoslangan bunda turli hodisalar uchun umumiy hisoblangan qonuniyatlarni ochishga imkon yaratiladi tarixiy usulni biologiyada qollanilishi ch darvinning nomi bilan bogliq bu usul biologiyada chuqur sifatiy ozgarishlarni vujudga kelishiga sabab boladi hozirgi kunda bu usul yordamida hozirgi zamon olamini va uning otmishini korsatuvchi malumotlar asosida tirik tabiatni rivojlanish jarayonlarini aniqlash mumkin eksperimental yoki tajriba usuli biologiyada orta asrlarda qollangan bolsa haqiqiy ravnaqi fizika va kimyo fanlarining usullarini qollash tufayli asrlardan keng qollanila boshlandi bu usullar biologiyaning tegishli sohalaraida foydalanilib kelinmoqda va ular bir birini toldiradi sayyora  sayyor harakatchan   keskin termoyadroviy reaksiyalardan xoli bolgan yulduz atrofida aylanuvchi mehvarida ozidan katta jism mavjud bolmagan va mehvarining ekssentrisiteti ga yaqin bolgan osmon jismi quyosh tizimidagi sayyoralar massasi va hajmi quyoshnikidan bir necha on yuz marta kam antik davrda hatto undan avval yettita sayyora quyosh oy merkuriy venera mars yupiter saturn qozgalmas yulduzlar orasidan ajratilib korsatilgan edi bu yoritkichlarning hammasi yer atrofida aylanadi deb hisoblanardi asr boshidagina polyak astronomi geliosentrik tizim muallifi nikolai kopernik yer atrofida faqat oy aylanishini qolgan sayyoralar esa yer kabi quyosh tizimi markazi bolgan quyosh atrofida aylanishini korsatdi quyoshning ozi esa sayyora emas u yulduzdir chunki yoruglikni qaytarmaydi balki ozi chiqaradi oy ham sayyora emas  u yer yoldoshi yangi davrda yana uch sayyora kashf etildi uran villiam gershel neptun jon adams urben leverye iogann galle pluton persival lovell k tombo pluton yil avgust kunlari pragada otkazilgan xalqaro astronomlar birlashmasining xxvi assambleyasida korib chiqildi va sayyora maqomi olib tashlandi bundan tashqari minglab kichik sayyoralar asteroidlar ochilgan ularning diametrlari bir necha yuz kilometr va undan kam sayyoralar  quyoshning tortish kuchi tasirida uning atrofida aylanuvchi yirik sharsimon jismlar sayyora quyosh atrofida aylanuvchi minglab mayda sayyora asteroid lardan farq qiladi ularni juda qadimdan qozgalmas yulduzlar fonida siljib yurishidan sezib adashgan yulduzlar yani sayyora deb atashgan quyosh atrofida aylanuvchi yirik sayyora ta merkuriy venera yer mars yupiter saturn uran neptun pluton ulardan tasini oddiy qurollanmagan koz bilan korish mumkin qadimda barcha sayyora va quyosh yer atrofida aylanadi deb notogri talqin qilingan asr boshlarida polyak astronomi n kopernik sayyoraning quyosh atrofida aylanish tartibini aniqladi italyan olimi g galiley ozi yasagan teleskopda sayyorani kuzatib ular sharsimon jismlar ekanligini aniqladi u venerani ham xuddi oy kabi turli fazalarda korinishini kuzatib sayyora ozidan nur chiqarmasligini balki quyosh nurlarini qaytarishi hisobiga yulduzlarga oxshab ravshan korinishini aniqladi teleskop ixtiro qilingach quyosh sistemasida yana ta yirik sayyora topildi yilda ingliz astronomi v gershel uranni y fransuz astronomi u leverye hamda ingliz astronomi j adams neptunni va yilda amerikalik astronom tombo plutonni kashf etdi sayyora fizik tabiatiga kora yer tipidagi sayyora va gigant sayyoralarga bolinadi yer tipidagi sayyoraga merkuriy venera yer mars gigant sayyoraga esa yupiter saturn uran neptun kiradi pluton yaxshi organilmaganligi uchun qaysi tipdagiga mansubligi hali aniq belgilanmagan yer tipidagi sayyoraning fizik tasniflarida bir qancha umumiylik bolib ularning olchami va massasi uncha katta emas yer  ular ichida eng kattasi qattiq sirt qobigiga va atmosferaga merkuriydan tashqari ham ega sayyoradir ularning ortacha zichliklari nisbatan yuqori bolib yer zichligiga g sm yaqin gigant sayyora olchami va massasi juda kattaligi bilan yer tipidagi sdan farq qiladi ortacha zichliklari ularnikidan ancha kichik gigant sayyora nisbatan tez aylanishi qattiq sirtga ega emasligi va juda qalin geliy hamda vodorodli qisman metan  sn va ammiak  nh aralashmali atmosfera qobikdarining mavjudligi bilan ham yer tipidagilardan keskin farq qiladi quyosh atrofida bu ikki guruhga kiruvchi sayyora dan tashqari on minglab mayda sayyora asteroidlar ham aylanadi ular quyoshdan ortacha astronomik birlik masofada quyosh atrofida aylanadi bu zona asteroidlar mintaqasi deb yuritiladi sayyora korinish shartlariga kora ham guruhga bolinadi orbitalari yer orbitasining ichki qismida joylashgani  ichki merkuriy va venera tashkarida joylashgani esa tashki sayyora mars yupiter saturn uran neptun va plutonlar deb ataladi ichki sayyora quyosh chiqishidan oldin sharq tomonda va quyosh botgandan song garb tomonda davriy korinish holatlarida bola oladi tashki sayyora tunda turli paytlarda jumladan butun tun davomida korinish holatlarida ham bolishi mumkin sayyoraning fizik tabiati asr yarmidan boshlab sayyoralararo avtomatik st yalar yordamida muntazam organila boshladi xususan merkuriy mariner venera venera mars  mars viking gigant sayyora esa aqshning katta tur dasturi boyicha ochirilgan pioner voyajer avtomatik st yalari yordamida samarali tadqiq qilindi yerdan turib olib borilgan bevosita kuzatishlar orqali topilgan sayyoraning yoldoshlari quyidagilar yerda ta oy marsda  ta yupiterda  ta saturnda  ta uranda  ta neptunda  ta plutonda  ta keyinchalik kosmik apparatlar yordamida gigant sayyora atrofida yana onlab yangi yoldoshlar topildi qarang sayyoralarning yoldoshlari sayyoraning ayrimlari yer va yupiter sezilarli magnit maydoniga ega yer magnit maydonining kuchlanganligi uning geomagnit qutblarida erstedni geomagnit ekvatorida esa erstedni tashkil etadi koinot qaridan va quyoshdan kelayotgan kosmik nurlar va zarralar oqimi asosan elektronlar va protonlar ni yer magnit maydoni tutib qoladi qafasga tushgan bunday zarralarning energiyasi va konsentratsiyasi ularning yer sirtidan uzokligi va geomagnit kengligiga bogliq boladi bunday zarralar oxiroqibatda yer atrofida geomagnit ekvatorni orovchi halqa yoki kamar shaklini oladi yer va yupiter atrofida turli balandliklarda hosil bolgan va radiatsion kamar deb ataluvchi ana shunday kuvvatli elektron hamda protonlardan tashkil topgan kamarlardan bir nechtasi oxirgi yillarda kashf etildi quyosh  quyosh tizimining markaziy jismi qizigan plazma shari quyosh yerga eng yaqin g sinfiga mansub sariq mitti yulduz massasi kg yernikidan marta kop quyoshda quyosh tizimi massasining foizi jamuljam yerdan quyoshgacha masofa m dan yanvar m gacha iyul bolib ortacha m ni tashkil etadi astronomik birlik quyosh diametri m yer ekvatori diametridan marta kop ortacha zichligi kg m quyosh sirtida erkin tushish tezlanishi m s kvadrat parabolik tezlik ikkinchi kosmik tezlik esa m s sirtidagi harorat k quyosh sistemasidagi sayyoralar soni ta quyosh quyosh sistemasining markaziy jismi yerga eng yaqin joylashgan yulduz unda sistemaning massasi mo tg joylashgan q qizigan plazmali shardan iborat radiusi ko km u massasi boiicha yerdan diametri boyicha marta katta ortacha zichligi t kg m yer quyosh atrofida ortacha km sek tezlik bilan choziq bolmagan el lipsoid orbita boylab harakatlanadi yerning quyoshdan ortacha uzoqligi km astronomik birlik perigeliyda afeliyga qaraganda mln km kamroq q sirtidagi tortilish kuchi tezlanishi m sek q sirtidagi effektiv temperatura uning tola nurlanishi boyicha k ga teng yerni oz orbitasida ushlab turuvchi kuch tkg q olchamlariga kora ortacha sariq yulduz bolib spektr yorqinlik gersshprung ressel diagrammasining orta qismidan orin oladi q ning spektral sinfi su q galaktikamizspiraltarmoqlaridan birida galaktika markazidan kps kiloparsek masofada joylashgan qarang parsek q galaktika markazi atro fida mln yil davomida bir marta aylanib chiqadi yaqin yulduzlarga nis batan q sekundiga km tezlik bilan harakat qiladi q ning yoshi tyil q optik va radioteleskoplar yordamida tekshiriladi kosmosga uchishlar q ning yer atmosferasi otkazmaydigan qisqa tolqinli va korpuskulyar nurlanishini ham tekshirishga yol ochib berdi fraungofer chiziqlarining tolqin uzunligi va intensivligi lab nur manbalariniki bilan taqqoslanib q da kimyoviy element borligi aniqtangan q asosan vodorod va geliydan tarkib topgan har bir vodorod ato miga ta geliy bir necha on kis lorod uglerod azot va boshqa element atomi togri keladi q spektrida ayrim molekulalar on n sn so va boshqalar ning ham chiziqlari bor q atmosferasi tabiatiga kora ta asosiy qatlam yani eng pastki qatlam fotosfera orta qatlam xro mosfera va tashqi qatlam quyosh tojidan iborat q ning qariyb barcha nurlanish energiyasi fotosferadan sochiladi fotosferaning modda zichligi g sm fotosferada temperatura tashqi qatlamlarga ota borib kamayadi va uning ortacha qiymati taxminan k fotosfera chegarasida deyarli k boladi bosimi dan n mgacha ozgarib turadi fotosfera ostida qalinligi ming km konvektiv zona joylashgan u fotosferaga tasir etib turadi natijada fotosferaning ravshanligi notekis donador granula tuzilishga ega va u ozgarib turadi fotosfera granulalarining diametri km yashash davri min granulalarning ravshanligi ortacha fondan ga ortiq fo tosferada radial yonalishda kvazidavriy tebranishlar harakati topildi bu tebranishlar ming km olchamdagi maydonlarda min davr bilan va m sek tezlik amplitudasi bilan sodir boladi bir necha tebranish davrlaridan song sonib yana qayta hosil bolishi mumkin fotosferada doglar va mashallar deb ataluvchi q yuzasining detallari kuzatiladi quyosh doglari kuchli e magnit maydoniga ega odatda q doglari yuliq torsimon yorug maydon chalar mashallar bilan oralgan ular q diski cheti yaqinida yaqqol korinadi va ravshanligi atrofnikidan ga ortiq mashallarning temperaturasi ham atrofnikidan bir necha yuz gradusga ortiq mashallar ustida xromosfe rada flokkulalar kuzatiladi q doglari atrofida xromosfera va q tojida protuberanetslar deb ataluvchi gaz bulutlari sirtmoqsimon gaz oqimlari ham kuzatiladi q atmosferasining bu detallari q doglari bilan bir galikda q yuzasining aktiv sohalarini tashkil etadi q doglarining ortacha yillik soni faol sohalarining soni yillik davr bilan kopayib kamayib turadi q doglari q ekvatorining ikkala tomo nidan ° dan ° gacha geliografik kengliklarni oz ichiga olgan zonada uchraydi fotosfera ustida xromosfera joylashgan quyosh tola tutilgan paytda xromosferani maxsus teleskop orqali kuzatilsa u xuddi oy diskini orab turuvchi qizgish halqaga oxshaydi bu halqaning tashqi tomoni note kis bolib tishli gildirakni eslatadi xromosferadagi bu alanga til chalari spikulalar deb ataladi va ularning diametri km balandligi esa km xromosfera teleskopi yordamida malum monoxro matik nurda q diskida mayda km va yirik km yorug tugunlardan tashkil topgan xromosfera tori kozga yaqqol tashlanadi xro mosfera tori kozlarining kattaligi ming km xromosfera spektri bir necha yuz emission chizikdardan tarkib topgan xromosferada modda zichligi pastdan yuqoriga tomon smda atomdan atomgacha kamayib boradi xromosfera bilan fotosfera chegarasida temperatura °k xromosfera asosidan bir necha ming km balandlikda esa temperatura ortib ming k ga yetadi atmosfera bosimi fotosferanikidan mln marta kam monoxromatik nurda odatda mashallar ustida flokkulalar vodo rod chizigi nanurida qora tolalar kuzatiladi q gardishi yaqinida protu beranetslar korinadi flokkulalar va protuberanetslarning soni q faolligi ozgarishi bilan ozgarib turadi pro tuberanetslarning q dan ortacha balandligi ming km uz ming km pro tuberanetslar bir necha oy yashashi mumkin protuberanetslar temperaturasi °k modda zichligi xromosferaning ortacha zichligiga yaqin protube ranetslarning shakli va ulardagi harakat xromosfera bilan q tojidagi magnit maydoniga bogliq quyosh tojining oq nurda ravshanligi q gardishi markazinikidan million marta kam q tojida qal qonsimon va yelpigichsimon yogdu toj nurlari va qutb chyotkalari deb ata luvchi struktura elementlarini kuza tish mumkin q toji q faolligi maksimum bolgan yillarda simmet rik minimum bolgan yillarda esa ekvator boylab choziq shaklda boladi q toji spektrida kop marta ionlashgan ge sa m s o ele mentlari atomlarining emission chiziklari bor q tojida barcha atomlar ionlashgan q tojining ortacha temperaturasi k dan ortiq va toj boylab sekin ozgaradi xromosfera bilan q chegarasidagi temperatura k m hajmga atom togri keladi q tojining tashqi qatlamlaridan fazoga yuqori energiyali zarra proton elek tron lar sochilib turadi va bu oqim quyosh shamoli deb ataladi faol sohalar ustidagi tojda radionurlanish shuningdek rentgen nurlanishi ni hoyatda kuchli quyoshdagi xromosfera chaqnashlari vodorod chizigi nsda yaxshi korinadi spektral chiziqlar paydo boladigan xromosfera sohtarida temperatura k undan yuqorida k gacha kotariladi q chaqnashlarining yuzasi kmgacha bolishi mumkin odatda chaqnashlar tez rivojlanayotgan q doglari atrofida roy beradi chaqnashlar qning ultrabinafsha nurlanishini kuchaytiradi qisqa muddatli kuchli radio va rentgen nurlanishlari yuqori energiyali ev korpusku lyar oqimni hosil qiladi ayrim chaqnashlar yuqori energiyali zarra pro ton larning ota kuchli oqimi kos mik nurlarpn beradi bunday chaqnashlar kosmik fazodagi kosmonavtlar salomatligiga xavf tugdiradi q da sodir bolib turadigan bunday jarayonlarni qayd qilish va organish maqsadida quyosh xizmati nomli kuzatish dasturi ishlab chiqilgan q sirtida yuz beradigan barcha hodisalar oz navba tida yer atmosferasi magnitosferasi va biosferasida roy beradigan kopgina jarayonlarga tasir korsatadi qarang quyosh yer bogliqligi kuyosh radiatsiyasi quyoshni kuzatishda katta kozguli teleskoplar ishlatiladi bu teleskoplar optik qismlarining kopi qozgalmas q nurlari bitta gelio stat siderostat yoki ikkita selo stat olam oqi atrofida aylanuvchi kozgu yordamida teleskopning qozgal mas optik qismlariga gorizontal gorizontal quyosh teleskopi yoki vertikal minorali quyosh teleskopi holda yonaltiriladi odatda katta teleskoplar kuchli spektrograflar bilan birga ishlatiladi q spektri rasmga olinadi yoki fotoelektrik olchash asboblari yordamida qayd qilinadi yer atmosferasini kuza tishda zararli tasirlarni bartaraf qilish maqsadida q teleskoplari ornatilgan orbital rasadxonalar yordamida yer sathidan km balandlikka kotariladigan maxsus q teleskoplari qollanadi massa asosiy fizik olcham birliklaridan biri bolib materiyaning inersion va gravitatsion xossalarini aniqlovchi skalyar kattalik sida massa kgda olchanadi massa katta tosh bolak fizikada jismning inertlik va gravitatsion xususiyatlarini ifodalovchi fizik kattalik m tushunchasini fanga birinchi bolib i nyuton yilda natural falsafaning matematik asoslari nomli asarida olib kirgan har qanday jism unga boshqa jismlar tasir etmaguncha tinch yoki togri chiziqli tekis harakatini saqlaydi jismlarning bu xususiyati inertlilik deb ataladi jism inertliligining olchovi inersion m berk sistemani tashkil etuvchi ikki jism faqat ozaro tasirlashadi at vaqt mobaynida birinchi jism tezligi di va ikkinchi jism tezligi di ga ozgargan bulsin nyuton qonunlariga asosan mtv tdi boladi bunda t va t koeffitsiyentlar at ozgarsa unga mos ravishda di va di lar ham ozgaradi lekin i va t ozgarmas kattalik bolib qolaveradi i va t lar faqat birinchi va ikkinchi jismlarning oziga bogliq bolganligi uchun ular inersion m lar deb ataladi ammo jism faqat inersion xususiyatlarga ega bolibgina qolmay atrofidagi fazoda gravitatsiya maydonini vujudga keltiradi bu maydon oz xususiyatlari boyicha zaryadlangan jism hosil qilgan elektrostatik maydonga oxshaydi gravitatsiya maydonini vujudga keltiruvchi zaryad gravitatsion zaryad yoki gravitatsion m deb ataladi nyutonning butun olam tortishish qonunita asosan yerning gravitatsiya maydoniga mas yer sirti yaqinida joylashgan jismga yerning tortishish kuchi tasir etadi tinch holatdagi m si nolga teng bolgan zarralar ham bor mas foton lar ammo bunday zarralar tinch holatda mavjud bolmaydi paydo bolgan ondayoq s tezlik bilan harakatlana boshlaydi e energiya m massa c yoruglik tezligi hajm geometrik jism sirtlari bilan chegaralangan fazo qismi oddiy holatlarda qirrasi birga teng kublar soniga teng koriladi hajm matematikada geo metrik jismlarning sonli xarakteristikalaridan biri u chekli sondagi birlik kublarga ajratish mumkin bolgan jismlar uchun shu kublarning soniga teng qadimda prizma shaklli tosinlar silindr toliq hamda kesik piramida va boshqalarning h larini hisoblashni bilishgan arximed ixtiyoriy yuza va h ni aniqlash mumkin bolgan umumiy usulni topgan arximed goyalari integral sksobning asosini tashkil etgan u ozining usullari yordamida kohna mat da organilgan deyarli hamma jismlarning yuzalari va h larini aniqlagan jism h iga matematik jihatdan tarif berish va uni hisoblash formulasining yaratish masalasi yassi figura yuziga doir muhokamalardan farq qiladi har qanday yassi figurani togri chiziqlar kesib uni kvadratchalarga ajratish mumkin ammo ixtiyoriy kop yoqlikda bu usul bilan kub hosil qilish mumkin emas yevklid uch yoqli piramida h iga tarif berish va uni hisoblash uchun piramidaga cheksiz ichki prizmalar chizish usulini qollagan uch olchamli jismlar h i quyidagi xossalarga ega nomanfiy additiv yani umumiy nuqtaga ega bolmagan r va jismlar uchun r va u hajmlar aniqlangan bolsa bu jismlar birlashmasining hajmi h lar yigindisiga teng r r harakatga nisbatan invariant r va jismlar uchun hajmlar aniqlangan bolib ular kongruent bolsa u r boladi birlik kubning hajmi birga teng yuqoridagi xossalardan h ning monotonligi kelib chiqadi r va jismlar uchun rss bolsa u holda u r diametr  lot diametros  kondalang aylana markazidan otuvchi vatar shu vatar uzunligi ikki radiusga teng diametr yun diametros kondalang olcham aylana va doiraning markazdan otuvchi yani eng katta vatari radiusning ikkilanganiga teng bolgan bu vatar uzunligi ham d deyiladi d tushunchasi boshqa figuralar uchun umumlashtiriladi mac r radiusli aylana yoki shar diametri g ga ellips va ellipsoid diametri ularning katta oqiga kvadrat va kubniki dia gonaliga teng boladi analitik geometriyasa konus kesimi ikkinchi tartibli chiziq ning diametri biror yonalishga parallel vatarlar ortasidan otuvchi togri chiziq boladi ellips va giperbolaning d i ularning markazidan otuvchi parabolaning d i esa uning oqi va oqiga parallel boruvchi togri chiziqdan iborat astronomiya ostro va yunoncha nomos qonun   koinot jismlari va ularning sistemalari paydo bolishini taraqqiyoti va tuzilishini korinma va haqiqiy harakatlarini kimyoviy tarkibi va fizik holatini koinotning bir butun umumiy qonuniyatlarini organuvchi fan astronomiya yulduzlar sayyoralar va ularning yoldoshlarini sayyoralararo va yulduzlararo mayda jismlar asteroidlar kometalar meteor jismlar va hokazo ni gaz va chang tuman liklarini ulardagi fizikaviy muhitni suniy kosmik jismlarni vaziyatlari harakatlari orbitalarini organadi shuningdek osmon jismlarini kuzatish natijalarini insonning moddiy hayotiy talablariga qollash usullarini ishlab chiqadi jumladan vaqtni aniqlash joyning koordinatalarini topish sayyoralarning harakatini suniy yoldoshlarni kuzatish asosida tekshirish va uning asosida zilzilalar qonuniyatlarini organish kosmik apparatlarni koinot jismlariga nisbatan oriyentirlash va boshqa qator ishlar shular jumlasiga kiradi astronomiya hozir tadqiq sohasi va usuliga kora bolimga ajratiladi astrometriya astrofizika radioastronomiya osmon mexanikasi yulduzlar astronomiyasi kosmogoniya va kosmologiya bularning har biri oz navbatida bir qancha sohalarni oz ichiga oladi astronomiya tarixining katta qismi kuzatish malumotlarini toplash bilan band bolgan miloddan avvalgi asrga kelib misrliklar va bobilliklar tajribaga asoslanib quyosh va oy tutilishlarini ularning davriy takrorlanib turishini oldindan aytib bera olganlar pifagor asarlarida yerning sharsimonligi haqida yozilgan oning maktabi esa yer va barcha yoritqichlar markaziy olov atrofida aylanadi degan dastlabki kosmologiyalardan birini yaratdi aristotel olam markazida yer bolgan sistemadir degan goyani ilgari surdi miloddan avvalgi asrdan boshlab yunon fanining markazi iskandariyaga kochdi eratosfen gradus olchash deb nom olgan usul bilan yerning olchamlarini aniqladi gipparx ta yulduzning osmon sferasidagi vaziyatlarini oz ichiga olgan va bizgacha yetib kelgan dastlabki yulduz jadvallaridan birini yaratdi u yilning davomiyligini katta aniqlik bilan olchadi oygacha bolgan masofani ikki foizdan kam xato bilan aniqladi fanga geografik koordinatalar  kenglama va uzunlama tushunchalarini kiritdi gipparx talimotini ptolemeyning almagest asaridan bilamiz ptolemey fanga olam tuzilishining geotsentrik sistemasi nomi bilan kirgan sistemani yaratdi unda quyosh oy va sayyoralarning korinma harakati aylanalar boylab tekis harakatdan iborat harakatsiz yer esa olamning markaziga joylashgan deb tushuntirilar edi bu sistema olamning haqiqiy tuzilishini aks ettirmasa ham oz davri uchun ilgor bolgan bu sistema yoritqichlarning osmondagi vaziyatlarini osha davrdagi kuzatish aniqligida oldindan aytib berish imkonini berar edi shu sababli u fanda bir yarim ming yilcha yashadi arximednint aytishicha olamning markazi quyosh uning atrofida yer va sayyoralar aylanadi bu faqat asrdagina ishlab chiqilgan geliotsentrik sistemani oldindan aytib berish edi astronomiya bilan turkistonda miloddan avvalgi ham faol shugullanganlar ularning izlari mogul va arab istilolari sababli deyarli yoq bolib ketgan hozirgacha saqlanib qolganlari ichida xorazmdagi kuy qirilgan kala misol bolib uni yetarli darajada astronomik asbob desa boladi qala inshootlari yordamida vaqtni aniqlash fasllarning kirib kelish paytini qayd etish ekvator va ekliptika tekisliklari orasidagi burchakni olchash yil davomiyligini aniqlash va boshqa hayot taqozo etgan amaliy masalalar hal etilgan asrlarda muhammad xorazmiy axmad al fargoniy abbos javhariy ahmad marvaziy va boshqa olimlar astronomiya bilan jiddiy shugullandilar arab xalifaligi davrida va undan keyin yaqin va orta sharq hamda orta osiyo olimlari astronomiyaning rivojlanishida ham katta rol oynadilar qohira damashq bagdodda rasadxonalar paydo bolib ularda ibn yunus al batoniy abu vafo va boshqa ishlagan abul vafo faqat sharqdagina emas hatto garbda ham shuhrat qozongan mashhur astronomik asarning muallifidir asrda al sofi birinchi bolib andromeda tumanligita etibor berib uning yulduzlardan farq etishini tavsiflab bergan abu rayhon beruniy astronomiyaning hamma masalalarini oz ichiga olgan ga yaqin astronomik risola yozgan uning qisqartirib xronologiya deb ataluvchi al osar al boqiya anil qurun al xoliya qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar nomli asarida yunon rumlik yahudiy arab sugdiy va boshqa turli xalqlarning yil hisobi usullari batafsil qiyosiy bayon qilingan beruniy bir qancha davrlarni ozaro solishtirib tavsif qilgan va bir davrdan ikkinchisiga otishning amaliy yollarini korsatib bergan fanda hindiston geodeziya nomi bilan mashhur bolgan asarlarida beruniy astronomiyaning bir qancha masalalariga yaqindan yondashib geografik koordinatalarni yerning olchamlarini va vaqtni aniqlash usullarini keng bayon etdi beruniy aning amaliy masalalarini hal qilish jarayonida bir qancha yangi astronomik asboblarni jumladan oz astrolyabiyasini ixtiro qilgan yoritqichlarning korinma harakatlarini organishda beruniy geotsentrik va geliotsentrik sistemalar bir xil kuchga ega degan goyat muhim fikrni ortaga tashlagan astronomiyada beruniyning izdoshi umar xayyom edi u koinotning cheksizligiga oid juda kop yangi goyalarni ilgari surgan umar xayyom hozir qollanilayotgan grigoriy taqvimilt ham aniq bolgan quyosh taqvimini ishlab chiqqan ibn sino ham astronomiyaga oid asarlar yozgan asrlarda turkistonlik olimlar  mahmud chagminiy muhammad najib bakron abu sulaymon banoqatiy va boshqa olimlar astronomiya sohalarida ijod etganlar asrda maroga shahrida osha zamonning eng yaxshi astronomik asboblari bilan jihozlangan rasadxonada ozarbayjonning mashhur olimi nasriddin tusiy ishlagan maroga rasadxonasida ijod qilingan qator asarlar jumladan ziji elxoniy yevropada va sharqda keng tarqalgan oz davrining deyarli barcha masalalari bayoni bilan berilgan astronomiyaga oid keng astronomik jadvallar sharqda zij deb atalgan astronomiyaning asrdagi taraqqiyoti samarqand yaqiniga osha zamondagi eng mukammal asboblar bilan jihozlangan ulkan rasadxona qurgan ulugbek nomi bilan bogliq rasadxonaning asosiy va eng katta asbobi radiusi m li faxriy sekstanti edi samarqand astronomlari ulugbek rahbarligida yozgan ziji koragoniy yoki ulugbek ziji deb ataluvchi asosiy asar ayniqsa undagi yulduz vaziyati keltirilgan jadval dunyoga mashhur ulugbek ziji asosan samarqand rasadxonasida olib borilgan kuzatishlar zaminida tuzilgan va gipparx jadvalidan keyin yulduzlarning vaziyati ancha aniq belgilangan ikkinchi original tola jadvaldir ulugbekning kozga koringan safdoshlaridan giyosiddin jamshid koshiy yevropa olimlarining bir qancha kashfiyotlarini ulardan ancha il gari kora bilgan yevropa fanini samarqand olimlarining asarlari bilan tanishtirishda koshiyning xizmatlari juda katta samarqand rasadxonasida ijod qilgan astronomlar qatorida ulugbekning ustozi sharkda oz davrining aflotuni nomi bilan mashhur bolgan salohiddin muso ibn muhammad qozizoda rumiy shuningdek oz davrining ptolemeyi nomini olgan ali qushchinit xizmatlari katta samarqand olimlarining asarlari yevropada yildan boshlab chop qilinib kelmoqda osha davrda xris tian dini mafkurasi xukmronlik qilgan yevropada astronomiya taraqqiyoti toxtab qolgan edi asrda astronomiya va butun tabiatshunoslik fanlari taraqqiyotida inqilobiy kashfiyotlar qilindi ulardan biri mashhur polyak olimi nikolay kopernik nomi bilan bogliq yilda uning osmon sferasining aylanishlari haqida asari nashr qilindi kopernik bu asarida quyosh sistemasi tuzil ishi haqida togri tasavvur berdi astronomiyaning keyingi taraqqiyoti sayyoralarning quyosh atrofida aylanish qonunlarini kashf qilgan i kepler nomi bilan bogliq kepler qonunlari tixo bragenint sayyoralarni avvalo marsni kop yillar davomida kuzatishlariga asoslangan bu davrda astronomik asboblar birmuncha takomillashdi yulduzlar vaziyatini optik asboblarsiz olchashda asr ikkinchi yarmida polyak olimi yan geveliy eng katta aniqlikka erishdi asrda astronomiyada optik asboblar qollana boshlandi bungacha bolgan davr osmon geometriyasi va kinematikasini organish bilan xarakterlanadi yillarda italyan olimi galileo galiley astronomik kuzatishlarda ozi yasagan teleskopii qolladi galileyning kashfiyotlari kopernik sistemasini ilmiy dalillar bilan quvvatlab uning yanada ommalashuviga yordam berdi va astronomiyada kosmik jismlar fizikasini organuvchi yangi bolimning manbai bolib qoldi galiley oy sirtini va venera fazalarini kuzatib sayyora va ularning yoldoshlari tabiati yerga oxshash degan xulosaga keldi teleskopik astronomiyaning taraqqiyoti bilan bir qatorda nazariy astronomiya ham tez rivojlandi bunga i kepler va i nyuton asos solgan nyuton butun olam tortishish qonunini ochib osmon jismlarining turli tuman harakatlarini tushuntirishda uning universalligini korsatib berdi nyutonning osmon mexanikasiga doir qonunlari osmon jismlarining massalarini aniqlash va ularning harakatiga ozaro tasirini hisobga olish imkonini berdi shundan boshlab nazariy astronomiya va osmon mexanikasining taraqqiyoti jadal ketmoqda hisoblarga qarab neptunning ochilishi nyuton qonuni yordamida qilingan qator buyuk kashfiyotlarga yorqin misoldir astronomiyaning keyingi taraqqiyoti amaliy masalalarni hal qilishga moljallangan davlat rasadxonalarining tashkil topishi bilan bogliq fransiyada yil parij angliyada yil grinvich va rossiyada yil birinchi rasadxonalar qurildi rasadxonalar zamonaviy teleskoplar bilan taminlangan bolib ularda geografik koordinatalarni aniqlashdan tashqari barcha astronomik hodisalar kuzatilgan asrlarda astronomiyada tabiatshunoslik taraqqiyotiga kuchli tasir qilgan bir qancha kashfiyotlar qilindi yilda o k ryomer yoruglikning tarqalish tezligini yupiter yoldoshlarining tosilishini kuzatishdan aniqladi yilda e galley yulduzlarning xususiy harakatini topdi yillarda j bradley yoruglik aberratsiyasini ochdi yilda i kant tabiatning umumiy tarixi va osmon mexanikasi nomli asarida birinchi bolib tabiat evolyutsiyasini tushuntiruvchi goyani muhokamaga tashladi yilda m lomonosov venera atm sini kashf qilib sayyoralarda ham gaz qobigi bolishi mumkinligini isbotladi yilda p laplas bu goyani matematik usulda asoslab berdi yilda v gershel kuzatish yoli bilan yangi sayyora  uranni topdi bundan tashqari u quyosh sistemasining yulduzlararo harakatini kashf qildi yillarda v y struve va f v bessel bazi yulduzlargacha bolgan masofalarni olchadilar yilda italiyada d piatssi birinchi asteroid  sererani kashf qildi bu bilan kichik sayyoralarni ochish gadqiqotlari boshlab berildi yilda u j leverye uranning orbitadan chekiiishini organib chekinish sababchisi  neptunning vaziyatini hisoblab chikdi shunga asosan i g galle berlinda neptunii topdi yilda v y struve yulduzlararo muhitda yoruglikning yutilishini hisoblab astronomiya taraqqiyotiga hissa qoshdi asr ikkinchi yarmida fotografiya fotometriya va spektral analizning qollanishi kosmik jismlarni organish imkonini yanada kengaytirdi turkistonda asrlar oraligida ham astronomiya bilan shugullanilgan bunda asosan joylarning geografik koordinatalarini aniqlash va xaritalar tuzish bilan mashgul bolingan yilda toshkentda astronomiya rasadxonasi tashkil etiladi va unga bir qancha teleskoplar ornatiladi bu yerda dastlab astronomiya bilan bir qatorda meteorologiya geofizika geodeziya va seysmologiya sohalarida ham tadqiqotlar olib borildi turkiston hududida bir necha ming joylarning aniq koordinatalari aniqlandi chorjoy keyinchalik kitob shahrilari yaqinida xalqaro kenglik stansiyasi tashkil etildi yilda bu rasadxona zaminida astronomiya instituti tashkil qilinib tadqiqotlar kolami yanada kengaytirildi va zamonaviylashtirildi aqshda ulkan teleskoplarning ixtiro qilinishi yulduzlararo muhitni chuqurroq organish imkonini berdi astronomiyada yangi olingan malumotlar asosida bir qancha gipotezalar yaratildi arman olimi v astronomiya ambarsumyan yulduzlar assotsiatsiyasi haqida goyat muhim nazariyani yaratdi unga kora yulduzlar ota zich obyektlardan otilib chiqib paydo boladi asrning yillarida astronomiyaning radioastronomiya deb ataluvchi yangi tarmogi paydo bolib dastlab yoritqichlardan keladigan radionurlarni organish yoki radiolokatsion tadqiq asosida kosmik jismlar haqida malumot ola boshlandi radioastronomiya ayniqsa ikkinchi jahon urushidan song ixtiro qilingan ota sezgir radioasboblarni qollanish bilan jadal rivojlandi astronomiya taraqqiyotining yangi bosqichi yer oy va ayrim sayyoralarning suniy yoldoshlarini shuningdek venera mars yupiter saturn va uzoq kosmosga kosmik stansiyalarni uchirish bilan bogliq avval astronomlar faqat kuzatish natijalaridangina foydalangan bolsalar endilikda bevosita tajriba otkazish imkoniyatiga ega boldilar oyga va ayrim sayyoralarga tadqiqotchi stansiyalar qondirilib ularning tabiatini yaqindan organish mumkin boldi ozbekistonda astronomiyaning eng ilgor sohalari boyicha tadqiqotlar olib borilgan keyingi chorak asr davomida ozbekistonlik astronomlar astrometriya astrofizika xususan quyosh va nostatsionar yulduzlar fizikasi yulduzlar va galaktika astronomiyasi galaktikadan tashqi astronomiya sohalaridagi tadqiqotlari bilan muhim yutuklarga erishdilar galaktikamizning mingdan ortiq yulduzlari va ularning ga yaqin todalari xususiy harakatlarini kuzatuv yordamida olchab hisoblab topdilar todalar tuzilishi va azolari aniqlandi bular asosida galaktikamizning olchamlarini quyoshning galaktikadagi ornini va uning yadrosiga nisbatan aylanish tezligini harakat yonalishi  apeksini shuningdek galaktikaning qator kinematik parametrlarini aniqladilar yer suniy yoldoshlari uchirilgandan boshlab shu kunga qadar ularni va sayyoralarni kuzatish tadqiq etishning barcha xalqaro dasturlarida soprog vega planeta statsionar fobos gps prareva b da qatnashib etiborli ilmiy natijalarga erishiladi yildan boshlab xalqaro astronomiya ittifoqi tavsiya etgan ta asteroidning vaziyatlari va harakatlarini tekshirib osmonda inersial sistemani tuzish kabi xalqaro muammoga toshkentlik va kitoblik astronomlar salmoqli hissa qoshdilar yillarda ozbekiston fanlar akademiyasi astronomiya instituti toshkent davlat universiteti astronomlari bilan hamkorlikda galley kometasini kuzatish boyicha xalqaro dasturda qatnashib kuzatuv malumotlari sifati va hajmi bilan birinchi orinni egalladilar va bu bilan uchirilgan kosmik apparatning kometa atmosferasi ichidan otishini taminladilar yutuklardan yana biri qashqadaryo viloyatining maydanak togida rasadxona qurilishi bolib u bugungi kunda xalqaro rasadxonaga aylanishi bilan bogliq maydanakda bajarilgan kop yillik kuzatish ishlari asosida yulduzlarning tugilish ochoqlari topildi turli nostatsionar va ozgaruvchan yulduzlar fuorlar zich qoshaloq yulduzlar xamda somon yolining maxsus qismlari organilib zarur fotometrik spektral malumotlar toplandi va tahlil qilindi maydanakda bajarilayotgan kuzatuvlar aqsh rossiya ukraina fransiya germaniya litva va boshqa davlatlar astronomlari bilan hamkorlikda olib borilyapti quyosh fizikasi sohasida quyosh doglari va boshqa qator faol elementlari turli chaqnashlar rentgen va radiodiapazonlardagi faol jarayonlar chuqur taxlil qilingan hozir esa bu sohaning gelioseysmologiya yonalishi jadal rivojlanmokda xususan toshkent viloyatining qumbel togida chimyon yaqinida toshkent astronomiya institutining stansiyasi ochilib unda quyosh tebranishlari iris xalqaro dasturi doirasida kuzatilmokda institutning toshkent hududida bu tebranishlar ton xalqaro dasturi boyicha zaryad yiguvchi kuchli matritsa yordamida kuzatilib tahlil qilinmoqda natijada quyoshning ichki tuzilishiga oid muhim malumotlar olinmoqda ozbekistonda keyingi chorak asrda astronomiya ga doir nazariy tadqiqotlar ham yolga qoyilgan ulardastlab yillarda toshkent astronomiya institutida olib borildi keyingi yillarda esa toshkent davlat universitetida davom ettirildi yilga kelib toshkent davlat universiteti hozirgi ozmu da astronomiya mutaxassisligi ochilib yil astronomiya kafedrasi tashkil etildi bu kafedra bugunga qadar ga yaqin mutaxassis chiqardi nazariy tadqiqotlar asosan astrofizika yulduz astronomiyasi va galaktikadan tashqi astronomiya sohalarida olib borildi xususan galaktikamiz tojidagi korinmas massa miqdori va uning disk va sfera tashkil etuvchilari evolyutsiyasiga tasiri nochizikli nostatsionar holda analitik organildi halqasimon galaktikalar modeli tuzilib ularni sinflarga ajratish usuli ishlab chiqildi yulduzlarning bir necha sharsimon todalari va galaktikalarning dan ortiq sferik todalari uchun tezliklar anizotropiyasi parametri qiymatlari korinma zichlik funksiyasi asosida aniqlandi koinotning eng qari obyektlaridan bir turi hisoblanuvchi elliptik galaktikalarning paydo bolishi muammosi birinchi bor nazariy modellarda tadqiq qilindi bu nazariya natijalari ancha keyin aqsh hindiston va meksika nazariyotchilari tomonidan ota kuchli kompyuter yordamida tajriba otkazish yoli bilan tasdiklandi hozir bunday nazariy ishlar toshkent astronomiya institutida ham olib borilib yuqoridagi usul spiral galaktikalarga qollanilmoqda va ularning pulsatsiya holati nochizikli nostatsionar modellari tuzilmoqla kimyo ximiya moddalarning tuzilishi va ozgarishini organadigan fan kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib tabiiy ehtiyojlarni qondirish zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish biridan ikkinchisini xrsil qilish va nihoyat turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida royobga chiqdi odamlar qadimda rudalardan metallarni ajratib olish turli xil qotishmalar tayyorlash va qollash jumladan shisha tayyorlash va undan turli maqsadlarda foydalanishni bilganlar miloddan avvalgi misrda kimyoviy jarayonlarga asoslangan hunarmandchilik rivojlanganligi malum pishiq charm tayyorlash uni boyash rangli shisha olish osimliklardan dori darmon va xushboy hidli moddalar tayyorlash sopol buyumlar ishlab chiqarish yolga qoyilgan osha davrlarda kimyoviy mahsulotlar hindiston xitoy va orta osiyoda ham ishlab chiqarilgan kimyoi hunar sohibi bolgan kimyogar bir moddadan ikkinchi mahsulotni tayyorlash ishi bilan shugullangan ozbekistondan otgan buyuk ipak yoli orqali miloddan avvalgi ming yillikning yarmidan boshlab mamlakatga savdo sotiq bilan birga hunarmandchilik ham kirib keldi topilgan juda kop tarixiy buyum va yodgorliklar ozbekiston hududida yashagan aholining kimyo hunaridan qadimdan boxabar ekanligidan darak beradi buxoro yaqinidagi poykend manzilgohidan asrga taalluqli kimyo laboratoriya topilgan laboratoriya jihozlari ichida turli idishlar shisha asboblar bolalar sumagi uchraydi kimyoning fan sifatida shakllanishini tadqiqotchilar misr bilan boglashadi savdo sotiq xunarmandchilik va maaaniy alokalar juda rivojlangan bu mamlakatda ilm falsafiy qarashlar sanoat va qishloq xojaligi yaxshi rivoj topali nil boyidagi iskandariya shahrida asrda yozilgan traktatlarda kopgina kimyoviy malumotlar jumladan kimyoviy ji hozlarning korinishlari kuydirish pishirish toblash quruq haydash eritish kristallanish ajratish va boshqa usullar haqida malumotlar keltiriladi mazkur manbada oddiy metallardan oltin olish goyasi ham ilgari surilgan bolib mavhum bu izlanish fanning rivojlanishiga malum darajada tosqinlik qildi olimlar fikrini boshka amalga oshmaydigan yonalishga burib yubordi iskandariya traktatlari malumotlaridan foydalangan arab olimlari tez orada bir nechta yangi moddalar jumladan nitrat kislota tuzlar va boshqalarni olishni kashf qildilar misrlik olimlar tilidagi kimyoga arablar al qoshimchasini qoshib mashhur alkimyoga asos soldilar natijada kopgina ilmiy asarlar kitoblar maqolalar va tajribalar ifodalari paydo boldi keyinchalik bu soz yevropa mamlakatlarida ximiya nomi bilan ommalashdi muhammad xorazmiy asrda kimyo sozi arabcha kamoyakmi yani yashirmoq berkitmoq ni anglatadi deydi turk olimi toshkopir zodaning fikriga kora mazkur soz yahudiycha kimyax dan olingan bazi olimlar kimyo sozi misrning qad nomi xem yoki hamedan olingan degan fikrni ilgari surishadi bu soz qora yoki qoramtir manosini anglatib manbalarda kimyo misr fani degan manoda keladi boshqa bir guruh olimlar esa kimyo sozi yunoncha kimyo iborasidan kelib chiqqan bolib suyuqlik eritilgan metallni anglatishiga ishora qiladilar ammo qanday bolishidan qati nazar mazkur fanning sharq mamlakatlarida bir kator rivojlanganligi bu borada orta osiyolik olimlarning xizmati katta ekanligi tarixiy manbalardan malum kimyoning tez suratlar bilan rivojlanishi natijasida elektron va u haqsagi tushunchalar aniqlanib kvant kimyosi hamda suniy sintez qilingan transuran elementlar kimyosi shakllandi oqsillar kimyosida misli korilmagan yangiliklar ochildi million atmosfera bosimda olib boriladigan kimyoviy jarayonlar organildi suniy olmos olishning nazariy yollari korsatildi xilma xil polimerlar sintez qilindi kimyo va uning sanoatiga yondosh bolgan qurilish oziq ovqat neft suv va boshqa tarmoqlar rivojlanishi bu ishlarga ijobiy tasir korsatdi mahalliy aholi orasidan a shamsiyev z saidnosirova m hakimov m niyozov m azizov kabi dastlabki kimyogarlar yetishib chiqsi ular yosh kadrlarni tayyorlashga katta hissa qoshdilar umumiy va anorganiq kimyoda tuzlar kimyosi gidrolizi va eruvchanligi sohasidagi muammolar hal qilinib yerga solinadigan ogitlar hamda ularning kimyosi chuqur organildi ekinga solinadigan mikroelementlar kimyosi m azizov tomonidan rivojlantirildi ularning anchagina kompleks birikmalari sintez qilindi bulardan dori darmon tayyorlashda foydalanish ham organildi professor h rahimov nodir va rangli metallarning kompleks birikmalari kimyosi ustida ish olib bordi polimetalli xom ashyolar kimyosi rivojlantirildi ogir metallarning geterotsiklik birikmalari ularning n oksidlari kompleksonlari aniqlandi suv tuz sistemasi chuqur tahlil qilindi ekstraksiya jarayonlari yaxshilandi kompleks birikmalar va kompleksonlar kimyosi chuqur organildi hamda xalq xojaligining turli jabhalaridan keng orin oldi akademik n parpiyevning nodir va otkinchi metallar kompleks birikmalari xossalarini organish yangilarini sintez qilish va amaliyotda qollash boyicha ishlari diqqatga sazovordir kremniy germaniy titan sirkoniy gafniy molibden va vanadiy ftoridlarning vodorod ftorid kislo tasi bilan tasiri organildi yuqori molekulali ftorli kompleks birikmalarning barqarorlik konstantalari topildi anion almashishining mexanizmi tahlil qilindi qator komplekslarning iq spektrlari termografiyasi elektr otkazuvchanligi rentgen fazaviy tahlili amalga oshirildi volfram ajratib olish ishi yolga qoyildi yangi kompleks birikmalardan qishloq xojaligida tibbiyot va farmatsev tikada foydalanish boyicha amaliy ishlar qilindi analitik kimyodagi dastlabki ishlar akademik sh tolipov rahbarligida olib borildi u shogirdlari bilan birga ftorli birikmalar kimyosini chuqur organdi natijada qator elementlarni aniqlashning ogirlik hajmiy va amperometrik usullari ishlab chiqildi bu ishlar boysunmagan element bolgan ftorning sanoat miqyosida ishlab chiqarilishini yolga qoyishda muhim omillardan boldi anorganiq moddalarning lyuminessent tahlili boyicha r jiyanboyeva olib borgan ishlar oz vaqtida butifosning zararli xossalarini aniqlashda rol oynadi kimyo fanining shon shuhratini jahon miqyosiga olib chiqishda akademik s yunusovning alkaloidlar kimyosini rivojlantirishga oid ishlari muhim hissa bolib qoshildi dan ortiq osimlik alkaloidlari tadqiq qilinib ulardan dan ziyod muhim alkaloidlar ajratib olindi ularning tarkibiy qismlari tuzilishi va xossalari chuqur organildi dan ortigi tibbiyotga joriy etildi olingan oqsillar qishloq xojaligi va oziq ovqat sanoati uchun taklif etildi vilt kasalligiga qarshi qollaniladigan preparatlar kashf qilindi professor f qochqorov va uning shogirdlari tomonidan atsetilen kimyosi rivojlantirildi akademik i p sukervaniq a abdurasuleva va boshqa alkillash reaksiyalarini organib fan rivojiga hissa qoshdilar dekarbonillash boyicha yo aliyev tadqiqotlari u rahbarlik qilgan kimyo institutida karboksillash reaksiyalarini organishda qol keldi organiq kataliz neftni kayta ishlash instituti hozirgi a sultonov nomidagi kataliz instituti da rivoj topdi institutda kopgina yangi katalizatorlar kashf qilindi aromatik uglevodorodlar kimyosi qishloq xojaligi va ipakchilikning rivojlanishi uchun amaliy ishlar olib borildi akademik o sodiqov tomonidan bioorganiq kimyo faniga asos solindi olim tashkil etgan bioorganiq kimyo institutida yil osimliklarning ikkilamchi metaboliti tibbiyot va qishloq xojaligi uchun zarur preparatlarni olish usullari hayvonlar va osimliklardagi oqsil tabiatli zaharlarning tasir mexanizmi organildi ilon chayon va boshqa zaharining suniy analoglari olindi taqribiy qismlari hamda xossalari tadqiq qilindi n oksidlar anabazin dipiridil paxikarpin morfin sitazin va boshqa kimyosi chuqur organildi stereokimyo konformatsion analiz tabiiy birikmalarning elektron tuzilishi va reaksiyaga bolgan xususiyatlari tadqiq qilindi gossipol kimyosi organildi gozapoyadan turli mahsulotlar olish kimyosi va texnologiyasi ishlab chiqildi viltga qarshi ishlatiladigan preparatlar kashf qilindi akademik a abduvahobov sintez qilgan feromonlar paxtachilik rivojiga muhim hissa qoshdi akademik sh solihov rahbarligida olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar tibbiyot qishloq xojaligi farmatsevtika va biokimyo ehtiyojlarini qondirishga qaratildi fizik kimyo yillar oxirlarida d alekseyevning portlash jarayonlari kinetikasini organish bilan boshlandi keyinroq n a kolosovskiy m i usanovich va v v udovenkolarning termodinamika hamda fizik kimyoviy tahlil masalalarini bajarish bilan davom ettirildi polimerlarning fizik kimyoviy xossalarini tekshirish h usmonov kimyoviy reaksiyalar kinetika sini organish h rustamov elektr kimyoviy jarayonlarni tadqiq qilish a murtazoyev ustidagi ishlar kengaytirildi olimlar suyuq eritmalarning elektr otkazuvchanligini olchash rangli va nodir elementlar hamda ular qotishmalarini elektr kimyoviy usulda choktirib ajratish elektr kapillyar hodisalari olchamini bilish bilan shugullandilar kislota asos katalizatorlari ishtirokida otadigan qator reaksiyalarning kinetik qonuniyatlari va mexanizmi organildi ionitlardan foydalanish ishlari olib borildi kop atomli spirtlardan erituvchi sifatida foydalangan holda kopgina reaksiyalar kinetikasi va mexanizmi ravonlantirildi fizik kimyo bilan chambarmas bogliq bolgan kolloid kimyo ustidagi tadqiqotlar b g zapromyotov yillar urush davridan boshlab esa akademik k ahmedov boshchiligida olib borildi osha davrlarda giltuproq tabiiy mineral boyoqlar loyqa suvlar va shahrik boshqa dispers sistemalar gidrolizlar kolloid chokmalar hisoblangan koagulyantlar koagel kserogellar organildi yillardan boshlab esa polimerlar fizik kimyosi va termokimyosiga oid tabiiy gazlar hamda gaz kondensatlaridan sirt faol moddalar olish suvda eruvchan yuqori molekulali birikmalar sintez qilish ularning xossalarini organish ishlari amalga oshirildi liofob gidrozollar liofill polimerlarning kolloid xossalarini organish ularning tuzilishini boshqarish va zarur xususiyatlarni singdirish tabiiy mineral sorbentlardan amaliyotda foydalanishga doyr anchagina ishlar diqqatga sazovordir k axmedov oz shogirdlari e oripov va boshqalar bilan hamkorlikda k k paa kabi preparatlarni kashf qilib sanoatga tadbiq etdi endilikda bunday preparatlardan burgilashda qishloq xojaligida yol qurilishi va chollardagi uchuvchan qumlarni muqim holatga otkazish ishlarida foydalaniladi mana shunday ishlar natijasi olaroq chol zonalarida ekinzorlar barpo qilish shahar va qishloqlar qurish ishi osonlashdi sirt faol moddalardan foydalanish turli sanoat korxonalari faoliyatini jadallashtirishga ishlab chiqarish hajmini oshirishga olib keldi yuqori molekula polimer li birikmalar kimyosi urushdan keyingi yillarda rivojlandi yildan boshlab paxta sellyulozasi va uning turli efirlari ustida ilmiy izlanishlar olib borildi yangi monomerlar sintez qilish ularni polimerlash tola chozish kabi ishlar yolga qoyildi h usmonov boshchiligida vinil monomerlari u nurlari tasirida qator polimerlarga payvandlandi ularning xossalari tadqiq qilindi olingan birikmalarda fiziologik faollik borligi aniqlandi bu ishlarning natijalari olingan polimerlardan tibbiyotda foydalanishga yol ochdi vinilftorid va shahrik boshqa ftorid monomerlarini polimerlab olingan yangi xossalarga ega bolgan yuqori molekulali birikmalar sintez qilindi olingan suniy tolalardan kord polinoz tolalar fortizanlar suniy ipak yonmaydigan chirimaydigan oson boyaladigan hamda elektr tokini yaxshi otkazadigan polimerlar olindi itakon kislotasi uning qator hosilalari ionitlar polielektrolitlar va shahrik moddalar akademik m asqarov tomonidan organildi polimerlarning stabillashuv jarayonlari chuqur tadqiq qilindi sopolimerlar sintezining yangi usullari ionlanuvchi polimerlar va sopolimerlar xususiyatlari tadqiqotlari nihoyasiga yetkazildi natijada qator stabilizatorlar toldirgichlar qotiruvchi moddalar va plyonkalar sanoatga tadbiq etildi armirlangan plyonkalardan ipak qurti boqishda foydalanish katta samara berdi paxta va yogoch sellyulozasi kimyosi akademik t mirkomilov tomonidan rivojlantirildi sellyulozani modifikatsiyalab olingan mahsulotlarning nurga chidamliligini oshirish otga chidamli qilish ezilib mijgilanmaydigan bolishini taminlash mexaniq jihatdan pishiq chirimaydigan kirishmaydigan va shahri k boshka ijobiy xossalarni ozida mujassamlashtirgan mahsulotlar olish ustida tadqiqotlar olib borildi respublikamizda kompozitsion materiallar kimyosi akademik s nematov rahbardigida rivojlantirildi yangi xossalarga ega bolgan qoplama materiallar sirlar kremniy organiq suyuqliklar keramik materiallar ishlab chiqarishga tatbiq etildi bu materiallardan yol qurilishlarida avtomobil qishloq xojaligi mashinalari turli beton plitalari ishlab chiqarish va boshqa sohalarda keng foydalaniladi silikatlar kimyosi va texnologiyasi sohasida i s kansepolskiy tomonidan tabiiy kuygan tuproq gliyej larni portladsementga qoshimcha sifatida qollash sement korrozitsiyasi va onga qarshi kurash choralarini izlashga doir tadqiqotlar olib borildi fosfogipsning kalsiy alyuminatlari bilan reaksiyalari organildi mahalliy xom ashyolar asosida sulfoalyuminatbelitli sement olindi kam energiya sarflab sement olish texnologiyasi ishlab chiqildi t a otaqoziyev ishqoriy yer metallari silikatlari va alyumosilikatlari hamda ularning galliy va germaniyli analoglarining yuqori temperaturalarda ozaro birikishi turli sharoitlarda bir birida erish qonuniyatlari ilmiy jihatdan asoslab berildi sanoat chiqindilari va ikkilamchi xom ashyolardan foydalanib xalq xojaligi uchun zarur shisha va keramik buyumlar tayyorlash texnologiyalari ishlab chiqildi va amaliyotga tadbiq etildi n a sirojiddinov a p erkaxojayeva s s qosimova va uning shogirdlari tomonidan yangi tarkibli rangli bogiq hamda maxsus optik shishalar olindi va ishlab chiqarishga tavsiya etildi akademik s rashidova va uning shogirdlari tomonidan erkin radikallarni yutib stabillash xususiyatiga ega bolgan funksional guruqchalarni oz ichiga olgan monomerlarning polimerlanish reaksiyalari organildi chigitning unib chiqishini boshqaradigan ishda qol keladigan polimer qoplamalar kashf qilinib qishloq xojaligiga tatbiq etildi kimyo texnologiyasining jarayon va uskunalari fani akademik z salimoye va uning shogirdlari tomonidan organildi chigitni quritish undan yog olishni intensifikatsiyalash ekstraksiya gazlar adsorbsiyasi va shahrik muhim jarayonlarni tadqiq qilishda yangi malumotlar olindi bu malumotlar asosida bir qancha korxonalar yangiyol uchqorgon yog zavodi ishlari yaxshilandi respublikamizda kimyo fanining rivojlanishida ozbekiston fanlar akademiyasi tarkibida hamda turli vazirliklar tarmoq institutlari sifatida faoliyat korsatib kelayotgan ilmiy tadqiqot va loyiha institutlari xizmati ham salmoqlidir kimyo instituti hozirgi umumiy va noorganiq kimyo instituti osimlik moddalari kimyosi instituti polimerlar fizikasi va kimyosi instituti kataliz instituti ozmu toshtu toshkent kimyo texnologiya instituti toshkent toqimachilik va yengil sanoat instituti va boshqa oliy oquv yurtlari kimyo laboratoriyalarida olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari mamlakatimizda kimyo fanini yuqori pogonalarga kotarishda muhim omillardan boldi qudrat axmerov tarixshunoslik tarix fanining tarixini organuvchi fan t tarixiy bilimlar taraqqiyotini muayyan tarixiy bosqichda yaratilgan ilmiy mahsulotlarni yoki malum bir muammoga bagishlangan tarixiy tadqiqotlarni urganadi va taxlil qiladi t nafaqat tarix balki maxsus tarix fanlari mas sharqshunoslik etnologiya arxeologiya va boshqalar tarixi bilan xam shugullanadi t ning asosiy vazifasi tarix fani rivojini chuqur va har tomonlama xolisona anglashdan muayyan taraqqiyot davrida tuplangan tarixiy bilimlarni tahliliy tadkiq etishdan amalga oshirilgan ishlarning natijasini chiqarishdan hamda shu asosda tadqiq etilgan dolzarb muammolarni aniqlab kelgusi tadqiqotlarning yunalishlarini belgilashdan tarixchilarni muayyan tarixiyilmiy muammo doirasidagi adabiyotlarga yunaltirishdan iborat t otmishda kechgan va bugungi kunda sodir bolayotgan voqea hodisalarning odamlar ongida qanday aks etishini tarixiy adabiyotlar orqali ijtimoiytarixiy rivojlanish jarayonini kuzatish jamiyat tarixiy rivojining turli bosqichlarida tarixiy bilimlarning osib borishi jarayonini kuzatish imkonini beradi boshqacha aytganda malum bosqich yoki davrda tarix fanining rivojini jamiyat taraqqiyotining asosiy yonalishi bilan bogliklikda ifodalaydi ijtimoiysiyosiy mafkuraviy muhitning tarix faniga tasirini u yoki bu yunalishdagi rivojlanish va tanazzulga yuz tutish sabablarini aniklaydi t shuningdek fan taraqqiyotida oz urniga ega bulgan i t markazlari tarixini unda faoliyat korsatgan ilmiy kadrlarning salohiyati ularning fan rivojiga qoshgan hissalarini organish kabi vazifalarni ham bajaradi t tadqiqotlarining bir qancha tahlil usullari mavjud qiyosiy iarixiy usul turli tarixiy davrlarda tarixiy malumotlar qanday paydo boldi harakatlandi ozgardi va rivojlandi jamiyat taraqqiyotida tarixiy fikrlarning paydo bolishi va rivojlanishi jarayonini aniklashda qollaniladi aniq tahliliy usul olib borilgan t tadqiqoti voqea hodisalar tafsilotini kelib chiqish sabablari rivojlanish jarayonini nazariy va faktik materiallarning ozaro aloqasida taxlil qiladi ularning fanda kanday yoritilganligini organadi mantiqiy tahliliy usul t da katta imkoniyatlarga ega bolib tarixiy muammoning oziga xos xususiyatlari tuzilishi boshqa tarixiy hodisalar bilan bogliqligini organishda qollaniladi boshqacha aytganda malum bosqich yoki davrda tarix fanining rivojini jamiyat taraqqiyotining asosiy yonalishi bilan bogliqlikda ifodalaydi xronologik usul voqea hodisalar haqida turli bosqich yoki davrda toplangan tarixiy faktlarni ozaro bogliklikda organishda qollaniladi bu esa turli zamonda ilmiy fikrlarning harakatini muammoga yondashuvda konsepsiyalar qarashlar goyalarning ozgarib borishini xronologik tartibda takroriy yoki xilmaxil jihatlarini ochib beradi davriylashtirish usulida malum bir tarixiydavriy chegarada tarix fanining sifat uslub va xususiyatlarining ozgarishiga ijtimoiyiqtisodiy munosabatlarning tasiri har bir yangi bosqichda vujudga kelgan ilmiy goyalarni harakatlantiruvchi omil va yonalishlar aniqlanadi retrospektiv tahlil har bir ilmiy adabiyot oz davriga taalluqli bolib uning kuchli va kuchsiz jihatlarini ozida aks ettiradi t tadqiqotlarda tadqiqotchining vazifasi ozidan avvalgi bosqichlarda yaratilgan ilmiy asarlarni zamonaviy bilimlar nuqtai nazaridan organish ularning ijobiy va salbiy jihatlarini taxlil qilishdan iborat t tarix faniga nisbatan yangi fan hisoblanadi orta asrlarda yaratilgan bazi tarixiy asarlarda jumladan abu rayhon beruniyning qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar va hindiston abu bakr narshaxiyning tarixi buxoro sharafuddin ali yazdiyning zafarnoma boburning boburnoma muhammad yusufbek bayoniyning tarixi xorazm shajarai xorazmshohiy ahmad donishning buxoro amirlarining tarjimai hollari va boshqalarda muayyan malumotlarni umumlashtirishga fakt va tarixiy jarayonlar bayonida taxliliy yondashuvga bolgan harakatlar kuzatiladi ozbekistonda t tarix fanining maxsus sohasi va aloxida tadqiqot predmeti sifatida asrning yarmida shakllandi ozbekiston fa tarix instituto tashkil topgach bir qator tarixshunoslar jumladan v ya nepomnin r n nabiyev i k dodonov l m landa x i inoyatov b v luninlar muayyan muammolarning tarixshunosligini tadqiq qilishga kirishdilar y tarix instituti qoshida t sektori keyinroq bolim tashkil etilishi bu sohaning rivojiga katta hissa qoshdi bolimni yillarda tarix fanlari dri b v lunin yillarda tarix fanlari nomzodi v a germanov boshkargan yildan tarix fanlari dri prof d a alimova rahbarlik qilib kelmoqda ozbekistonda tarix fani va uning bazi sohalari rivoji dinamikasini yorituvchi asarlar axunova m a lunin b v istoriya istoricheskoy nauki v uzbekistane t xx asrning dastlabki ottiz yilligi ozbekistonda tarix fani tarixshunoslik ocherklari qism t alimova d a ivanova l s let izucheniya istorii uzbekistana v godo voyno gg sovremennie zadachi i perspektivo yeye istoriografii t lunin b v istoriografiya obhestvennox nauk v uzbekistane t saidqulov t s orta osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan lavxalar t s doniyorov a x mustaqil ozbekiston etnografiyasi tarixshunosligining ayrim masalalari t yaratildi sharqshunos olimlar lunin b v biobibliograficheskiye ocherki o deyatelyax obhestvennox nauk uzbekistana t t t t mustamlakatotalitar tuzum sharoitida ozbekiston tarix fani sohasida xizmat qilgan tarixchilarning hayoti va faoliyati alimova d a rashidova d mahmudxoja behbudiy va uning tarixiy tafakkuri t germanov v a istoriki turkestana v usloviyax politicheskogo terrora x godov t germanov v a professor pulat saliyev i yego vremya t asarlarda aks ettirildi xotinqizlar muammosi tarixshunosligi alimova d a jenskiy vopros v sredney azii istoriya izucheniya i sovremennie problemo e gg t milliy ozodlik harakatlari ularning xorijda organilishi ziyayeva d h turkistonda milliy ozodlik harakati t asarlarda oz ifodasini topdi tarix fanining boshqa muammolari koplab maqolalarda ozining t tahliliga erishdi t bolimi tomonidan otkazish ananaviy bolib qolgan t oqishlari ozbekiston tarix fani sohasida amalga oshirilayotgan ishlarni sarhisob qilib boradi ozbekistonda t fani ilmiy maktablariga b v lunin g i jeltova f h qosimov r rajapova d a alimova kabi olimlar tomonidan asos solindi t tadqiqotlari mustaqillik yillarida ancha kengaydi ta drlik dan ortiq nomzodlik ishlari himoya qilindi ayniqsa xorijiy tadqiqotchilar aqsh koreya turkiya rossiya buyuk britaniya germaniya ozbekiston tarixshunoslari bilan ilmiyamaliy aloqalar ornatib ozbekiston tarixshunosligining muhim muammolarini organishda davom etmoqdalar nodira mustafoyeva qirgiziston qirgizcha kirgizstan  ruscha kirgizstan qirgiz respublikasi qirgizcha kirgiz respublikasi  ruscha kirgizskaya respublika   orta osiyoning shimoli sharqida joylashgan davlat poytaxti  bishkek shahri qirgiziston bmtning azosidir mamlakat shimolda qozogiston garbida ozbekiston janubi garbida tojikiston va janubi sharqida xitoy xalq respublikasi joylashgan qirgiziston aholisi bugungi kunda million kishidan ortiq uning   qirgizlar   ozbeklar   ruslar va   tojiklar boshqa turli millat vakillari tashkil qiladi umuman mamlakatda dan oshiq millat va elat vakillari istiqomat qiladilar sssr davlati inqirozga uchragandan song deyarli barcha ittifoqdosh mamlakatlar oz mustaqilligini qolga kiritdi ular orasida qirgiz ssr ham bor edi sovet davrida qirgiziston nomi faqat rus tilida nomlanar edi keyinchalik milliy tilda nomlana boshlandi qirgiziston  suveren unitar demokratik respublika amaldagi konstitutsiyasi yil mayda qabul qilingan va yillarda ozgartishlar kiritilgan davlat boshligi  prezident yildan kurmanbek boqiyev u umumiy teng togri yashirin ovoz berish yoli bilan yil muddatga saylanadi bir shaxs ketma ket ikki martadan ortiq prezident etib saylanishi mumkin emas qonun chiqaruvchi hokimiyatni parlament  jokorgu kenesh ijrochi hokimiyatni bosh vazir boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi oxirgi marta prezidentlik saylovi noyabr yilda bo'lib o'tdi yangi prezident etib soronboy jenbekov saylandi bundan oldin dekabr yildan noyabr yilgacha almazbek atambayev prezident edi qirg'iziston respublikasi prezidentiga nomzod yoshdan kichik va yoshdan katta bo'lmagan davlat tilida gaplashaoladigan va yildan kam bolmagan muddatda respublika fuqarosi bo'lishi kerak q ning kop qismi tyanshan toglarida qolgan qismi pomirolay toglarida joylashgan mamlakat hududining   dengiz sathidan m dan balandda qismi m baladliklar orasida parallel tog tizmalari asosan kenglik boylab yonalgan sharqida xitoy bilan chegara yaqiiida galaba choqqisi m bor ichki tyanshan tog tizmalarining relyefi alp tipli bolib ular vodiy va soyliklar bilan ajralgan terskay olatov bilan kungay olatov tizmalari orasida issiqkol soyligi bor q ning garbiy qismida garbiy tyanshan toglari joylashgan talas vodiysi talas olatovi va chatqol tizmalari q ning janubi garbiy qismiga fargona soyligining shim sharqiy va janubiy chekkalari kiradi janubiyda turkiston tizmasining shimoliy yon bagri olay tizmasi olay vodiysi va orqa olay tizmasi shimoliy yon bagri q ga karashli foydali qazilmalardan neft gaz qongir komir va toshkomir oltin temir alyuminiy volfram mis qalay simob qogoshin rux surma rudalari konlari bor iqlimi kontinental iqlim yogin miqdori ortacha havo quruq va kam bulutli relyefi togli va balandliklar farqi katta bolganligi uchun iklimi quruq subtropik iqlimidan baland tog tundrasi iqlimigacha ozgarib boradi yanvarning ortacha temperaturasi vodiylarda dan gacha toglarda dan gacha iyulda vodiylarda baland toglarda va undan past yillik yogin tyanshan sharqida mm dan fargona tizmasining janubi garbiy yon bagrida   mm gacha tog tepalarida muzliklar bor ularning yiriklari mamlakat sharqiy chekkasidagi janubiy inilchek va shimoliy inilchek muzliklaridir daryolari orol depgizi tarim issiqkol va balxash koli havzalariga mansub yirik daryolari norin chu talas q da kol bor yiriklari issiqkol sonkol chatirkol tuproqlari chol va yarim chol yerlarda boz tuproq daryo qayirlari va kol sohillarida allyuvial otdoqi va otloqi botqoqtuproqlar toglarning chol dasht mintaqasida qongir tuproqlar quruq dashtli mintaqada kashtan tuproqlar toglarning sernam yon bagirlarida qora tuproqlar tog tepalarida tog ormon tuproqlarining har xil turlari tarqalgan q da osimliklarning mingdan ziyod turi osadi mamlakat hududining   dan ortigi ormon yongoqzor mevazor ormonlar maydoni ming ga m balandliklar sovuq chol va tog tundralaridan iborat hayvonot dunyosi boy chol va dashtlarda har xil kemiruvchidar sudralib yuruvchilar qushlar ormonlarda qongir ayiq silovsin tongiz bori ormon suvsari toglarda tog takasi qor qoploni ular tog suvsari yumronqoziq va hokazo yashaydi suv havzalarida baliqning dan ortiq turi uchraydi moynali hayvonlar iqlimlashtirilgan hududida issiqkol sarichelak beshorol qoriqxonalari ola archa tabiiy milliy bog bor aholisi asosan qirgizlar   shuningdek ozbek dungan uygur rus ukrain tatar qozoq tojik va boshqa ham yashaydi davlat tili  qirgiz tili rus tiliga rasmiy til maqomi berilgan dindorlarning aksariyati musulmonsunniylar shahar aholisi   yirik shaharlari bishkek ush jalolobod toqmoq q da topilgan arxeologik yodgorliklar bu hududda taxminan ming yil ilgari odam yashaganligidan darak beradi miloddan avvalgi ming yillik oxiri  ming yillik boshlarida avval mis keyinchalik jezdan ishlangan qurollar tarqalgan q ning shimolda saklar qabila ittifoqi miloddan avvalgi asrlar keyinchalik ular ornida usunlar miloddan avvalgi asr  milodiy asr qabila ittifoqi mavjud bolgan janubiy rayonlar miloddan avvalgi asrlarda davan davlati keyinchalik milodiy asrlarda kushon qirolligi tarkibida bolgan asrda q shimoldagi kochmanchi qabilalar otroklasha boshladi asrlarda q turk xoqonligi tarkibida boldi q garbiy turk xoqonligining markazi bolib xoqonlik poytaxti  suyob shahri chu vodiysida toqmoq shahri ornida joylashgan shimoliy k da otroqhayotning rivojlanishida orta osiyoning dehqonchilik vohalaridan kochib kelgan aholining roli katta bolgan asrlarda kochmanchi turkiy qabilalar orxun yenisey yozuvidan otroq aholi sugd yozuvidan foydalangan q hududida shomoniylik zardushtiylik buddaviylik va xristian dinlari tarqalgan asrning boshida q dagi siyosiy hokimiyat turgash zodagonlari qoliga otgan asr ortalarida oltoydan tyanshanga qarluqlar kelib bu yerdagi hokimiyatni egallab olishgan qarluqlar hukmronligi asr ortasiga qadar davom etgan tyanshanda qirgiz qabilalari yashagani haqidagi ilk yozma manbalar asrga oiddir bu davrda chu va talas vodiylarida shahar va qishloqlar soni kopaygan ular issiqkol qirgoqlarida ham vujudga kelgan shahar va qishloqlar aholisi  orta osiyoning boshqa viloyatlari bilan bogliq bolgan hunarmandlar va savdogarlar kochmanchilari ip gazlama charm yogoch sopol metall buyumlar galla quruq meva va boshqa bilan tamin lab turishgan kochmanchilar shaharlarga chorvachilik mahsulotlarini yetkazib berganlar qarluqlar mulkining markazi  chu vodiysi orqali buyuk ipak yoli otgan asr ortasidan taxminan asr ortalarigacha q hududida qoraxoniylar davlatinnng asosiy qismi joylashgan chu vodiysida davlat poytaxti  bolasogun hozirgi borona shahri xarobasi bolgan asrlarda talas vodiysi kumush va boshqa metallar ishlab chiqarilishining yirik markazi hisoblangan koplab shaharlarda bolasogun ozgan va boshqalar hunarmandchilik savdo va madaniyat taraqqiy etgan asr boshida boshlangan mogullar istilosi qirgiz xalqi shakllanishi jarayonini uzoq muddatga toxtatib qoygan koplab shahar qishloqlar asr boshiga kelib vayron bolgan otroq dehqonchilik xojaliklari tanazzulga yuz tutgan shimoliy q da shu davrdan boshlab yarim kochmanchi chorvadorlik xojalikning yetakchi tarmogiga aylangan orta osiyoga mogullar bilan birga koplab kochmanchi qabilalar kochib kelgan tyan shanning bir qismi va sharqiy turkiston chigatoy ulusi tarkibiga kirgan chigatoy ulusining parchalanishi natijasida qashqar yettisuv olkasi va ili vohasida moguliston davlati tashkil topgan chigatoy xonlaridan muborakshoh va baroqxon qol ostidagi qabilalar bilan yettisuvdan movarounnahrga kochib otadilar muborakshoh ohangaron vohasiga baroqxon esa chagoniyonga kelib ornashadi bu hol chigatoy ulusining ikkiga bolinib ketishiga sabab bolgan shu vaqtdan boshlab ulusning sharqiy va shimoli sharqiy qismida qolgan turkiy va mogul qabilalari ozlarini mogullar mamlakatni esa moguliston deb atay boshladilar yil chigatoy naslidan bolgan tugluq temur moguliston xoni qilib kotarilgan amir qamariddin hukmronligi davrida amir temur unga qarshi yillarda marta qoshin tortib borgan va uni oziga tobe etgan amir temur vafotidan song temuriylar davrida ulugbek yil mogulistonga zafarli yurish qilgan asrning oxirida moguliston mayda mayda qismlarga ajralib ketgan asrning yarmida shimoliy q hududida qirgiz qabilalarining birlashuvi natijasida dastlabki mustaqil xonlik vujudga kelgan uning aholisini bu davrga kelib shakllangan qirgiz xalqi tashkil etgan dan qirgiziston assr ga yil dekabrdan sssr tarkibidagi ittifoqdosh respublikaga aylantirildi yil dekabrdan q respublikasi deb ataldi yil avgustda respublika oliy kengashi q ni mustaqil suveren demokratik davlat deb elon qildi yil maydan qirgiz respublikasi deb nomlandi asosiy siyosiy partiya va kasaba uyushma birlashmalari q agrar partiyasi yil tashkil etilgan q agrarmehnat partiyasi yil asos solingan ar namis or nomus partiyasi yil tuzilgan q xotin qizlari demokratik partiyasi yil tasis etilgan q demokratik harakati yil tashkil etilgan q kommunistik partiyasi yil asos solingan mamlakatim harakati partiyasi yil tashkil etilgan manas el manas xalqi manaviy tiklanish partiyasi yiltuzilgan q kommunistlari partiyasi yil asos solingan erkin qirgiziston progressiv demokratik partiyasi yil tuzilgan ata meken vatan sotsialistik partiyasi yil tasis etilgan q kasaba uyushmalari federatsiyasi yil tuzilgan q agrar industrial mamlakat yalpi milliy mahsulotda sanoat   qishloq xojaligi   xizmat korsatish tarmogi   savdo   ni tashkil etadi sanoatining yetakmi tarmoqlari mashinasozlik qishloq xojaligi mashinalari metall kesuvchi stanoklar elektrotexnika buyumlari priborlar va boshqalar rangli mstallurgiya simob surma va qorgoshin rux rudalarini qazib olish va boyitish neftni qayta ishlash yengil ip gazlama jun ipak matolar trikotaj konpoyabzal tikuvchilik buyumlari ishlab chiqarish gilam toqish asosiy markazlari  ush bishkek oziq ovqat gosht sut un yorma va boshqa yirik korxonalar bishkek shahrida joylashgan sanoati komir gaz va neft qazib olinadi qurilish materiallari sement shifer devor panellar ishlab chiqariladi yiliga mlrd kvt soat elektr energiyasi hosil qilinadi ges va issiqlik elektr stansiyalarida norin daryosida toqtagul uchqorgon kurpsoy toshkomir geslari alamadin geslar kaskadi ishlaydi bishkekda yirik issiqlik elektr stansiyasi mavjud qishloq xojaligi uchun yaroqli yerlar maydoni mln gektar mamlakat hududining   mln gektar yer sugoriladi qishloq xojaligining yetakchi tarmogi  chorvachilik yalpi mahsulotning   asosan mayin va yarim mayin junli qoychilik sut gosht chorvachili gi yilqichilik ham rivojlangan mamlakatda ming qoramol ming chochqa ming qoy va echki ming yilqi ming uy parrandasi bor dehqonchilikning asosiy tarmogi  paxta tamaki efir moyli ekinlar yetishtirish shuningdek yem xashak ekinlari galla bugdoy arpa makkajoxori kartoshka sabzavot poliz ekinlari ekiladi mevachilik tokchilik va bogdorchilik rivojlangan qand lavlagi va beda urugi olinadi transportining asosiy turi  avtomobiltransporti avtomobil yollarining umumiy uz ming km ming km umumiy foydalanish yollari transport yolilar uzunligi km issiqkolda muntazam kema qatnaydi ichki suv yollari uz km kirgizstai aba joddoru itek eyr altin eyr milliy aviatsiya kompaniyalari samolyotlari dunyoning bir qancha mamlakatlariga uchadi q hududidan buxoro toshkentbishkek olmaota gaz quvuri otgan maylisoyjalolobodosh gaz quvuri mavjud chetga oltin paxta tolasi oziq ovqat yengil sanoat mahsulotlari elektr energiyasi tamaki metall jihozlar va boshqa chiqaradi chetdan sanoat jihozlari va buyumlari keng istemol mollari oladi tashqi savdoda rossiya ozbekiston xitoy germaniya qozogiston turkiya aqsh bilan hamkorlik qiladi pul birligi  som respublikada ming orinli dan ziyod kasalxona muassasalarida ming vrach mingdan ortiq orta tibbiyot xodimi ishlaydi vrach va orta tibbiyot xodimlari tibbiyot institut va bilim yurtlarida tayyorlanadi respublika hududida sanatoriy sanatoriy profilaktoriy dam olish pansionati dam olish uyi bolalar soglomlashtirish majmuasi va boshqa dam olish maskanlari bor mashhur kurortlari oqsuv jetioguz cholponota jalolobod jirgalan maorifi ilmiy va madaniymarifiy muassasalari asrning yarmida q hududida diniy maktablar  maktabxona va madrasalar bolgan q rossiyaga qoshib olingach dastlabki rus boshlangich maktablari a ning yillarida rus tuzem maktablari ochildi yil xotin qizlar progimnaziyasi yil erlar gimnaziyasi tashkil etildi bu gimnaziya yilgacha q hududidagi yagona orta oquv yurti bolgan yil q dagi maktabda mingdan ortiq oquvchi oqigan q da yilda umumiy orta talim maktabida ming gimnaziyada ming litseyda ming orta hunar oquv yurtida oquvchi oliy oquv yurti jumladan nodavlat oliy oquv yurti da talaba talim oldi yirik oliy oquv yurtlari qirgich milliy universiteti gumanitar universitet ped universiteti tibbiyot akademiyasi politexnika sanat qishloq xojaligi insti tutlari hammasi bishkek shahrida institutlar qirgiziston milliy fanlar akademiyasi institut va muassasalarida universitet va boshqa oliy oquv yurtlari tarmoq vazirlik va muassasalarning ilmiy tadqiqot institutlarida olib boriladi yil respublikada ilmiy xodim ilmiy pedagog kadrlar bilan birgalikda jumladan fan doktori va fan nomzodi ilmiy tadqiqotlar olib bordi yil mamlakatda kutubxona mln ming asar faoliyat korsatdi ularning eng yirigi  milliy kutubxona mingdan ziyod asar dir yirik muzeylari olkashunoslik davlat muzeyi tasviriy sanat milliy muzeyi tarix muzeyi matbuoti radioeshittirishi va telekorsatuvi yil q da gaz va jurnal nashr etildi yiriklari asaba bayroq qirgiz tilida haftada marta chiqadigan gazeta yildan vecherniy bishkek bishkek oqshomi rus tilidagi kundalik gazeta yildan kizil tuusi qizil bayroq qirgiz tilida haftada marta chiqadigan gazeta yildan literaturniy kirgizstan qirgiziston adabiyoti rus tilida yiliga marta chiqadigan jurnal slovo kirgizstana qirgiziston sozi rus tilida haftada marta chiqadigan gazeta yildan erkin too erkin toglar qirgiz va rus tillarida haftada marta chiqadigan hukumat gazeta yildan kabar qirgiz milliy axborot agentligi yil yanvarda tashkil etilgan qirgiz respublikasi teleradioeshittirish davlat korporatsi yasi yil asos solingan almaz xususiy radiostansiyasi koort radio va televideniyesi yil tuzilgan piramida teleradiokompaniyasi yil asos solingan mavjud radio eshittirishlar yildan telekorsatuvlar yildan boshlangan adabiyoti xalq ogzaki ijodining turli janrlari  ertak doston qoshiq rivoyatlar kurmanbek kojojash er tyoshtuk janish bayish va manas monumental qahramonlik eposi negizida rivojlangan shoir toqtagul sotilgonov ijodi yilgacha bolgan xalq sheriyatini zamonaviy sheriyat bilan boglovchi halqa boldi barpi aliqulov sherlarida ijtimoiy adolatsizlik ekspluatatsiyaga qarshi norozilik tuygulari oz ifoasini topdi togaloq mulda oz sherlarida qirgiz ayollarining turmushini bayon etdi qirgiz milliy yozma adabiyoti asoschisi shoir aali toqumboyevtr uning dastlabki sherlari yil birinchi qirgiz gaz da bosilib chiqqan yillarda dastlabki drama qissa dostonlar yaratildi qirgiz adabiyotidagi birinchi dramatik asar m tokoboyevning bechora kakey pyesasi yil sahnalashtirilgan birinchi nasriy asar k bayalinovning ajar hikoyasi dir yillarda adabiyotning barcha janr va turlari rivojlandi t sidiqbekov q jontoshevlarning nasriy m eleboyev q malikov t umetaliyev a osmonov dungan shoiri ya shivazaning sheriy j turusbekov j bokonboyevning dramatik asarlari bosilib chiqdi ikkinchi jahon urushi yillari qirgiz yozuvchilari vatan parvarlik ruhida asarlar yozdilar j bokonboyev m eleboyev a toqumboyev q malikov t sidiqbekov k bayalinov a osmonov t umetaliyev va boshqalar qirgiz adabiyoti urushdan keyingi yillarda yanada rivojlandi adabiyotga yangi nomlar birinchi qirgiz shoirasi n jetikashkayeva adiblar ch aygpmagpov k bobulov sh abdiramanov s eraliyev va boshqa kirib keldi yozuvchilardan n boytemirov sh beyshenaliyev t qosimbekov va boshqa shoirlardan t abilqosimova t kojomberdiyev o sultonov j abdikalikov s abiqodirova r risqulov va boshqa dramaturglardan r shukurbekov t abdumominov b jaqiyev m bayjiyev b omuraliyev va boshqa mashhur qirgiz adiblarining kop asarlari ozbek tiliga tarjima qilingan q hududidan miloddan avvalgi asrlarga oid manzilgohlar topilgan ular paxsadan qurilgan uylardan mudofaa devorlari va minoralardan iborat bolgan qirgizlarning ananaviy turar joylari yigma otov va xom gishtdan qurilgan oddiy uylar asrlarda shaharlar paydo boldi qorgon va qasrlar ibodatxona rabot karvonsaroylar bunyod etildi asr ortasi  asrda masjid minora ozgan minorasi maqbara peshtoq gumbazli ozgandagi maqbara kabi monumental binolar qurildi asrdan monumental maqbara manas maqbarasi asr va karvonsaroy toshrabot karvonsaroyi asr koshklar osh shahri yaqinida bobur qurdirgan koshk asr boshi qurila boshladi q rossiyaga qoshib olingandan keyin shaharlar rivoj topa boshladi pishpak hozirgi bishkek qorakol toqmoq kabi shaharlar reja asosida bir qavatli paxsa va xom gishtdan qurila boshladi asrning asrlaridan eski shaharlar qayta tiklandi puxta reja asosida yangi shahar jalolobod qizilqiya kokyongoq talas va shaharchalar koktosh qorasuv va boshqalar barpo etildi yillarning oxiridan binolarda milliy bezaklardan keng foydalanildi bishkekdagi yozgi teatr memor g a gradov yillarning oxirlaridan mahalliy sharoit hisobga olingan holda yirik shaharlarning bosh rejalari ishlab chiqildi shaharlar shu reja asosida qurila boshladi yillarda binolar yigma temir beton va shishadan barpo etila boshladi qirgiziston fanlar akademiyasi binosi yillar rus drama teatri sport saroyi me mor m maruxov tasviriy sanat muzeyi memorlar sh jekshenbo yev v nazarov d irisqulov hammasi  bishkek shahrida osh shahridagi semetey kinoteatri kurortlar qurilishiga etibor berildi issiqkol atrofida yirik kurort rayoni barpo etildi mamlakatda birinchi yirik panelli toqqiz qavatli uy yil on ikki qavatli uy yil on sakkiz qavatli uy yilquriddi q hududidan topilgan qad sanat asarlari namunalari neolit davriga mansub oq chonqir qoyatosh rasmlari soymalitosh rasmlari jez davrida qirma va qolipaki naqshli sopol idishlar tayyorlangan q ning shimoliy hududlari va tyanshandan qotos echki sher qoplonlarning bronzadan quyilgan haykalchalari topilgan miloddan avvalgi asr  milodiy asr asrlarda qabrlar ustiga tosh haykalchalar ornatilgan asrlarga mansub sugdiylar qorgonidan loydan quyib har xil rangga boyab ishlangan budda haykali boyi m dan ortiq topilgan otroq aholi ortasida sirlangan sopol idishlar oyma naqsh bilan bezatilgan ostadonlar tayyorlash kochmanchi turkiy qabilalar orasida ot abzallarining qismlarini metalldan bezab tayyorlash rivojlangan q da tasviriy sanat rivojida rassomlar v v obrazsov s a chuykov haykaltarosh o m manuilova katta rol oynadi yillardan qirgiz milliy rassomligining asoschilaridan biri g aytiyev samarali ijod qildi yil bishkekda badiiy studiya yildan badiiy bilim yurti ochildi yillarda rassomlikda manzara janri rivoj topdi s a chuykov g aytiyev s oqilbekov va boshqalar yillarning oxirlarida grafiklardan l a ilina a i mixalyov a a sgibnev va boshqa samarali ijod qildilar ikkinchi jahon urushi yillari tashviqot va satirik grafika plakat karikatura yuksaldi urush qahramonlariga bagishlangan rassomlik asarlari haykallar ijod qilindi yillarda portret va manzara janrlari rivojlandi g aytiyev s oqilbekov yillarning oxiri  yillarda a usubaliyev s ishenov d jumaboyev a usmonov kabi rassomlar yetishdi yillarda haykaltaroshlardan t sodiqov a muhiddinov samarali ijod qildilar xalq sanatida gilamchilik kigiz bosish kashtadozlik charm buyumlari tayyorlash va ularni bezash kulollik kabi ananaviy tarmoklar rivojlangan musiqasi qirgizlarning asrlar davomida saqlanib kelgan kochmanchi chorvachilikka asoslangan hayot sharoitida rivoj topgan shu bois ananaviy musiqasida ansambl hamda jamoa ijrochiligi shakllari deyarli uchramaydi yakka xonandalik va sozandalik yollari asosiy orin tutadi xalq qoshiq ir lari marosim qoshoq yigi jaramazan beshik iri va boshqalar mehnat bekbekey shirildan op mayda lirik seketbay kuy gen armon oyin selkinchek shuningdek baldar iri bolalar qoshiqlari qizdar iri va boshqalardan iborat qirgiz shomon baxshi baxshi kuuchu byubu emchi va h q lar tomonidan afsun jodu va tabobat aytimlari ijro etilgan boshqa turkiy xalqlarda bolgani kabi oqin manas chi jomokchu terma ijrochilari ning ijodi keng tarqalgan oqinlar nasihat ulgu ir sanat bagishlov arnoo maqtoo qutlov kutuktoo qoshiqlari manaschilar manas semetey seytek turkumlari kurmanbek kojojash ke deyxon kabi qahramonlik dostonlarini ijro etadi musiqa cholgulari orasida qad diddirek jekesan shaldiroq qongiroq ooz qomuz chsshgkobiz kabi idiofonlar puflama sibizga choor nay torli qiyoq qomuz va boshqa mavjud ayniqsa qomuz va boshqa chol gularda ijro etiladigan yirik shakldagi kuylar qambarkan kerbez botoy va boshqalar ommalashgan xalq orasida manaschilar sagimboy orozbakov sayakboy qoralayev oqinlar toqtagul sotilgonov qaliq akiyev olimqul usenboyev irchilar atay ogombayev musa bayotov qomuzchilar muzooke jamankarayev kurenkey belekov karamoldo orozov ibray tumanov samarbyubyu toxtaxunova qiyoqchilar muratali kurenkeyev said bekmuro tov va boshqa mashhur ananaviy musiqa namunalarini toplash va organish ishlari asosan yillarda boshlangan a zatayevich v vinogradov va boshqalar shu davrdan boshlab milliy kompozitorlik maktabi ham shakllana boshladi k moldiboyev m abdrayev a tuleyev a omonboyev kabi professional qirgiz kompozitorlari yetishdi musiqali dramalar oltin qiz a vlasov v fere olim emas hayot vlasov moldiboyev fere ning sahnaga qoyilishi operalar yaratilishiga yol ochdi balet simfoniyalar ijod qilindi manas eposi asosida birinchi qirgiz operasi oygozal vlasov moldiboyev fere yaratiddi vlasov va fere anor argimchoq birinchi qirgiz baletlarini qirgiz xalq kuylari asosida ilk simfonik asarlarini n rakov bilan ijod qilishgan vlasov moldiboyev ferelarning manas toqtagul va boshqa operalari a omonboyev s l germanovning aydar va oysha a abrayevning boron oldida va boshqa operalarda qirgiz xalqining erk va baxt uchun kurashi eks etdi istedodli ijrochilar yetishdi xonandalardan xalq artistlari s kiyizboyeva a moldiboyev a mirzaboyev b minjilkiyev x muxtorov k sartboyev t seytaliyev qirgiziston xalq artistlari k chodronov m mustayeva m mahmutova dirijyorlardan xalq artistlari a jumahmatov k moldabasanov va boshqa mashhur opera va balet teatri filarmoniya q radio va televideniyesining katta simfonik orkestri milliy konservatoriya sanat instituti bishkek va oshda musiqa bilim yurtlari ga yaqin musiqa maktabi xalq ijodi markazi mavjud yilda q kompozitorlar uyushmasi tashkil topgan moldabasanovning momo yer baletoratoriyasi omonboyevning boydoklar n davlesovning ehtiyot boling kelin va boshqa musiqali dramalari tuleyev a jonibekov e jomaboyevning simfoniyalari zamonaviy qirgiz musiqasi yutugi boldi drama teatri sarchashmalari turli marosimlar xalq oyinlari oqinlar aytishuvi manaschi qomuzchi va qiziqchilarning faoliyati bilan bogliq ravishda qadim zamonlardan boshlangan rahmonberdi madazimov   qirgiziston teatr harakatining asoschisi bobur nomli osh davlat akademik ozbek musiqali drama teatrining birinchi asoschisi tashkilotchisi va badiiy rahbari yozuvchi ushbu teatr toshkentdagi hamza nomli ozbek milliy akademik drama teatridan keyin markaziy osiyodagi eng keksa teatrdir qirgizistonning asosiy kollari issiqkol chatirkol sonkol va sarichelek kollaridir norin daryosi uzunligi km tuzadi shuningdek unda toqtogul suv ombori ham mavjud qirgizston qurolli quch ishlatar tizimlari jami minga yetadi armiya militsiya max maqsadi mamlakat mudofasi qirgiziston respublikasi viloyatga bolinadi viloyatlar esa tumanlarga bolinadi qirgizston halqining kopshiligi musulmonlar nasroniy diniga etiqod qiluvchilar ham bor ular asosan provoslav katolik va protestantlar lyuteranlar baptistlar adventistlar manba qirgiziston respublikasining mehnat kodeksi modda germaniya germaniya federativ respublikasi   markaziy yevropadagi davlat shimoliy boltiq dengizlari sohilida joylashadi maydoni ming km aholisi kishi yilga kora poytaxti  berlin shahri mamuriy jihatdan yer shtat ga yerlar okruglarga okruglar tumanlarga tumanlar jamoalarga bolinadi gfr  federativ respublika amaldagi konstitutsiyasi yil mayda qabul qilingan unga va yillarda qoshimchalar kiritilgan davlat boshligi  federal prezident u maxsus chaqiriladigan federal majlis tomonidan yil muddatga saylanadi va yana faqat bir marta saylanishi mumkin federal majlis bundestag raisi tomonidan chaqiriladi va u bundestag deputatlari hamda landtaglar yer parlamentlari tomonidan saylangan azolardan iborat prezident ish qobiliyatini yoqotsa yoki vafot etsa bundesrat raisi prezident vakolatlarini bajaradi qonun chiqaruvchi hokimiyatni parlament amalga oshiradi u ikki palata bundestag va bundesratdan iborat bundestag aholi tomonidan yil muddatga saylanadi bundesrat esa yer hukumatlari oz orasidan yil muddatga tayinlaydigan vakillardan iborat ijroiya hokimiyat federal kansler boshchiligidagi federal hukumat qolida federal kansler bundestagda prezidentning taklifiga binoan kopchilik ovoz bilan saylanadi vazirlar federal kanslerning taklifi bilan prezident tomonidan tayinlanadi har bir yerning oz konstitutsiyasi parlament va hukumati bor cholpon taxallusi asl ism sharifi abdulhamid sulaymon ogli yunusov andijon  toshkent   shoir yozuvchi dramaturg tarjimon tanqidchi va jamoat arbobi dastlab madrasada songra rus tuzem maktabida oqigan sharq mumtoz shoirlari asarlarini mutolaa qilish va jadid matbuotini kuzatish yoli bilan adabiy ijtimoiy siyosiy bilimini oshirgan adabiy ijodi yillarda andijonning ijtimoiy va madaniy hayoti haqida xabarlar yozish bilan boshlangan yil toshkentda munavvar qori abdurashidxonov va ubaydulla xojayev bilan tanishish cholponning milliy uygonish harakati namoyandasi sifatida shakllanishida muhim omil bolgan cholpon sadoi turkiston gazetasida dastlabki turkistonli qardoshlarimizga sheri qurboni jaholat doxtir muhammadyor hikoyalari va adabiyot nadir maqolasini elon qilib shu davr adabiyoti namoyandalari safidan orin egallagan turkiston aholisining iqtisodiy ijtimoiy va madaniy qoloqlik sharoitida yashayotganining asosiy sababini rossiyaning mustamlakachilik siyosatida korgan cholpon boshqa jadidlar qatori oz asarlari bilan xalqning madaniy va marifiy saviyasini kotarishga kirishgan muxtoriyat tugatilgach cholpon ilmiy kengash chigatoy gurungi nashri maorif tashkilotlari va turon teatrida adabiy ilmiy marifiy ishlar bilan mashgul boldi ayni paytda shoro davlatining mustamlakachilik siyosati oqibatlarini fosh etuvchi sher va maqolalar yozish bilan istiqlol uchun kurashda davom etdi ammo respublika madaniyat xodimlarining qurultoyi yildan keyin cholponga qarshi boshlangan kurash uni siyosiy faoliyatdan uzoqlashishga hatto yillarda moskvaga qochib borib musofirlikda yashashga majbur etdi jadidlarga qarshi boshlangan kompaniya cholponni ham chetlab otmaydi taqib va tazyiqlarga qaramay u qizgin ijodiy faoliyat bilan shugullanadi yillarning boshida yana moskvaga ketgan va sssr markaziy ijroiya komitetida tarjimon bolib ishlagan cholpon yil iyulda qamoqqa olinadi va yil oktyabrda toshkentda bozsuv boyida qatl etiladi cholponning adabiy merosi sheriyat nasr dramaturgiya publitsistik va adabiy tanqidiy maqolalar hamda tarjimadan iborat cholponning sheriy asarlari ozbek yosh shoirlari uygonish buloqlar tong sirlari va soz toplamlarida shuningdek turli gazeta va jurnallarda elon qilishgan ular goyaviy tematik yonalishiga kora guruhga ajraladi sof lirika va ijtimoiy siyosiy lirika ishqiy kechinma va tabiat manzaralari tasvirlangan sherlarida cholpon jahon lirik sheriyatining mumtoz vakillari darajasiga kotarilgan sherlari lirik qahramonning boy va gozal ruhiy olamini tabiat manzarasini tabiatda kechayotgan jarayonlarni katta mahorat bilan aks ettirgan gozal sezgi sirlardan men shoirmi singari sherlari bilan barmoq vazniga asoslangan yangi ozbek sheriyatini yuksak taraqqiyot bosqichiga olib chiqdi barmoq vazni cholpon va fitratning ijodiy izlanishlari bilan yillarning boshlaridayoq yangi ozbek sheriyatining asosiy vazniga aylandi tarixiy davr va tarixiy sharoit cholpondan muhabbat va tabiat lirikasidan kora shu davrdagi ozbek xalqining ijtimoi ysiyosiy iqtisodiy va madaniy ahvolini yaxshilashga qaratilgan asarlar yozishni taqozo etdi vatan va millat manfaati bilan yashagan shoir davrning shu talabi bilan bolsheviklar olib borgan siyosatning mustamlakachilik mohiyatini fosh etishga xalqni zulm va zoravonlikka qarshi hurriyat uchun kurashga davat etishga qaratilgan sherlar yozdi buzilgan olkaga xalq vijdon erki kishan va boshqalar cholpon bu sherlari bilan adabiyotning kurash quroliga aylanishi mumkinligini isbotlab berdi shoirning yurak qoni bilan yozilgan bu sherlari vatandoshlarida ozbek diyoriga otashin muhabbat mustamlakachilarga nafrat erk va hurriyat goyalariga sadoqat tuygularini tarbiyaladi agar cholponning kongil lirikasi ananalari keyinchalik oybek hamid olimjon mirtemir zulfiya erkin vohidov abdulla oripov rauf parfi va boshqalar ijodida muvaffaqiyat bilan rivojlantirilgan bolsa uning ijtimoiy mazmun bilan yogrilgan sheriyati ananalari keyinchalik davom ettirilmay qoldi cholpon istedodiga xos lirik nazokat va nafosat shoir nasriy asarlarining ham oziga xosligini belgilab keladi cholpon qaysi mavzuga murojaat etmasin badiiy voqelikni poetik til va obrazlar orqali mujassamlantirishga erishdi shu manoda uning yillarda yozgan oydin kechalarda qor qoynida lola novvoy qiz singari hikoyalari ozbek adabiyotidagi lirik nasrning dastlabki mumtoz namunalaridir cholpon bu hikoyalarida ozbek xotinqizlarining ayanchli taqdirini turli badiiy rejada tadqiq etar ekan har bir jamiyatning taraqqiyot darajasi shu jamiyatning xotin qizlarga bolgan munosabati bilan belgilanadi degan goyani bu asarlar osha qizil ip yanglig otkazgan umuman ozbek xotin qizlarining mustamlakachilik sharoitidagi taqdiri tasviri cholpon sheriy ijodining ham kichik epik asarlarining ham kecha va kunduz romanining ham asosiy goyaviy yonalishini belgilab bergan cholpon nasriy ijodining muhim qismini publitsistika tashkil etadi u yol esdaligi vayronalar orasidan kabi qator ocherk va publitsistik maqolalarida yillardagi mustamlaka olka hayotining mudhish manzaralarini tasvirlagan cholpon bu asarlarida realistik tasvir sanatini mukammal egallagan yozuvchi sifatida gavdalanadi cholpon yozuvchilik mahoratining shunday qirralari kecha va kunduz romanida ayniqsa yorqinroq aks etgan cholpon abdulla qodiriy bilan birga ozbek adabiyotida realistik roman va hikoya janrlarining taraqqiyot tamoyillarini belgilab berdi cholponning dramaturgiya sohasidagi dastlabki izlanishlari yilga oid u shu yili temirchi gunoh chorining isyoni singari kichik sahna asarlarini yozdi yillarning boshlarida esa cholponning yorqinoy xalil farang oldiruvchi sevgi va saltanat chopon sevgisi pyesalari maydonga keldi bu asarlarning aksari bizgacha yetib kelmagan cholpon turon teatriga direktorlik qilgan yillarida sahna sanati va dramaturgiya sirlarini shuningdek rus tilini puxta egallagani tufayli yil moskvada tashkil etilgan ozbek drama studiyasiga adabiy emakdosh etib yuborildi u hali rus tilini bilmagan vatandoshlariga moskvalik mashhur artist va rejissyorlarning maruzalarini tarjima qilib berishdan tashqari ozi ham studiyachilar uchun sahna asarlari yorqinoy yana uylanaman qorovul uyqusi lev sverdlin bilan hamkorlikda uzun quloq boboni yozib rus va yevropa dramaturglarining pyesalari k gotssi malikai turondot nikolay gogol tergovchi vladimir bill belotserkovskiy labbay molyer xasis ni tarjima qilib berdi cholpon yilda moskva va boku drama studiyalari qatnashchilari bazasida ozbek davlat namuna truppasi yildan ozbek davlat teatri tashkil etilgach mazkur truppa teatr ning adabiy emakdoshi sifatida faoliyat olib bordi shu davrda uning kishilar va jamiyat hayotidagi nuqsonlarni hajv etuvchi mushtumzor hujum v yan bilan hamkorlikda ortoq qarshiboyev kabi pyesalari sahna yuzini kordi cholpon ayni paytda teatr tarjimoni sifatida ham samarali ijod qilib k goldonining ikki boyga bir qarol lope de veganing qozi buloq illiam shekspirning hamlet f shillerning bosmachilar bill belotserkovskiyning portana s levitinaning hukm a faykoning portfelli kishi v tretyakovning narangni tort xitoy vs ivanovning raqamli zirhli poyezd pyesalarini ozbek tiliga ogirdi cholpon adabiy emakdosh dramaturg va tarjimon sifatida uygur bilan birga professional ozbek teatriga tamal toshini qoydi cholponning adabiyot va sanat masalalariga bagishlangan faoliyati kichik kichik maqolalardan iborat bolsada ularning ayrimlari dasturiy ahamiyatga ega cholpon yillarda yozgan adabiyot nadir va muhtaram yozuvchilarimizga maqolalari bilan adabiyot va sanatning xalq va jamiyat oldidagi vazifasini tarbiyaviy marifiy ahamiyatini aniq belgilab berdi u ozbek va xorijiy xalqlar adabiyoti namoyandalari marhum tavfiq fitrat ikki yuqotish rizo tavfiqbek tagor va tagorshunoslik ulug hindi jorj dandon katta maktab egasi uvaysiy ustodning xislatlari teatr va musiqa sanati abo muslim iblis shayx sanon oydin malikai turondot meyerxold teatri tursunoy sahnada ashulaga ishkiboz qiziqlar otabola sanatkor bazmcholgu todasi ukraina bandurachilari til shohnomaning turkcha tarjimasi tilimizning ishlanishi va tarjima tarjima togrisida jindak soz soz suz masalalariga bagishlangan maqolalari bilan yillarda adabiy tanqid sanatshunoslik tilshunoslik va tarjimashunoslik sohalarining paydo bolishi va shakllanishiga katta hissa qoshdi cholpon adabiy merosining salmoqli qismini tarjima asarlar tashkil etadi u moskvada yashagan yillarida moddiy ehtiyoj orqasida kopgina otkinchi asarlarni tarjima qilishga majbur boldi lekin shu bilan birga cholpon aleksandr pushkin boris godunov dubrovskiy nikolay gogol tergovchi i s turgenev chori qiz i franko million feruza l andreyev gubernator osilgan yetti kishining hikoyasi a p chexov qochoq a m gorkiy ilgaklar ona singari rus va boshqa xalqlar adabiyotining mumtoz asarlarini ham katta mahorat bilan tarjima qilib zamonaviy milliy tarjima maktabiga asos soldi cholpon tarjimasidagi illiam shekspirning hamlet tragediyasi ozbek tarjima sanatining shoh namunasidir cholpon shoro davlatining doimiy tazyiqi va nazorati ostida yashagani sababli uning koplab qolyozmalari ogirlandi u yilda xalq dushmani sifatida ayblanib qamoqqa olinishi arafasida va keyin ham barcha qolyozma asarlari kuydirib tashlandi shunga qaramay cholpondan bizga qadar yetib kelgan jild hajmdagi original va tarjima asarlar ozbek xalqining katta madaniy va manaviy boyligidir ozbekiston mustaqil respublika deb elon qilingach cholponning ozbek madaniyatini rivojlantirish va xalq ommasini istiqlol goyalariga sadoqat ruhida tarbiyalash ishiga qoshgan hissasi yuksak baholandi cholponga alisher navoiy nomidagi ozbekiston respublikasi davlat mukofoti va mustaqillik berildi yil cholponning yilligi keng nishonlanib andijonda cholpon uy muzeyi tashkil etildi tillar pedagogika instituti va litsey cholpon nomi bilan ataldi ozbek milliy akademik drama teatrida cholpon xayoti va ijtimoiy faoliyati haqida hikoya qiluvchi kunduzsiz kechalar usmon azim asari spektakli sahnalashtirildi cholponning ozbek yosh shoirlari gozal yozgichlar adabiyot parchalari majmualarida chop etilgan sherlari oz sherlari asosida nashr qilingan uygonish buloqlar tong sirlari soz kabi toplamlari yangi ozbek sheiyati taraqqiyotida muhim orin tutadi uning kecha va kunduz romani doxtur muhammadyor qor qoynida lola novvoy qiz oydin kechalarda hikoyalari yangi davr ozbek nasri rivojiga salmoqli hissa bolib qoshildi cholponning yorqinoy xalil farang chorining isyoni yana uylanaman mushtumzor ortoq qarshiboev hujum kabi dramalari uning dramaturg sifatida ham samarali ijod qilganligini korsatadi milliy istiqlol va ozodlik goyalari cholpon ijodining leytmotivini belgilaydi cholpon pushkinning dubrovskiy boris godunov asarlarini gorkiyning ona romani va egor bulichev pesasini lohutiyning evropa safarini gotsiyning malikai turandot shekspirning hamlet dramalarini ozbek tiliga tarjima qilish orqali ozbek va jahon adabiy aloqalari rivojiga munosib hissa qoshdi cholpon ijodi bilan ozmu professorlari o sharofiddinov u normatov n karimov d quronov b dostqoraevlar ilmiy tadqiqot ishlarini olib bormoqdalar cholponga navoiy nomidagi davlat mukofoti berildi uning kecha va kunduz romani asosida videofilm yaratilgan cholponning tanlangan asarlari birinchi marotaba rus tilida yil moskvadagi voskresenye nashriyotida chop etildi ushbu toplam uning kecha va kunduz romani yorqinoy pesasi va yillarda yaratilgan bir qator sherlarini oz ichiga olgan tanlangan asarlar hamid ismoilov tomonidan tarjima qilingan shu yilning ozida kecha va kunduz romanining stphane a dudoignon tomonidan fransuz tiliga tarjimasi fransiyada bleu autour nashriyotida chop etildi ishoqxon ibrat marifatparvar shoir zabardast tilshunos tarixshunos olim ilk ozbek matbaatchilaridan bolib yilda namangan yaqinidagi toraqorgon qishlogida tugilgan dastlabki malumotni eski maktabda songra onasining qolida oladi keyinroq qoqonga borib madrasaga oqishga kiradi ishoqxon ibrat yilda madrasani tugatib toraqorgonga qaytib keladi u oz faoliyatini pedagog sifatida qishloqda marifat tarqatish bilan boshladi sha yili eski mahalliy maktablardan ancha farq qiluvchi yangicha maktab ochadi ishoqxon ibrat yilda haj safariga otlanadi song u sharq mamlakatlari oylab sayohatni davom ettiradi yevropaning istanbul sofiya afina rim kabi markaziy shaharlarida boldi ancha vaqt jidda shahrida istiqomat qiladi bombey va kalkuttada yashaydi ishoqxon u yerlarda kor ishlatiladigan arab fors hind urdu va ingliz tillarini mukammal organdi u yilda oz vataniga qaytib keldi yilda lugati sitta alsina asarini bosmadan chiqaradi mazkur lugat jadid maktablarida sharq va rus tillarini organishda birdan bir qollanma sifatida foydalanib kelindi ishoqxon ibrat yilda yozuvlar tarixiga bagishlangan jome ul xutut yoshlar majmuasi asarini yaratdi va oz matbaasi matbaayi ishoqiyada bosmadan chiqardi ibrat chin qalbdan oz xalqining ilmli marifatli bolishini istadi keyingi yil ichida ta ilmiy tarixiy lingvistik asar yozdi yillik poetik ijodining majmuyi bolmish devoni ibrat sherlar toplamini tuzdi tarixshunoslikka oid tarixi fargopa tarixi madaniyat va mezon uz zamon ilmiy asarlarini yaratdi ibratning songgi yillardagi hayoti ancha tahlikali otdi yildan u hamma lavozimlardan olib tashlandi yilning aprel oyida yoshli keksa shoir va marifatparvarni hibsga oladilar ibrat andijon turmasida vafot etadi ishoqxon ibrat qabrining qayerdaligi nomalum afsus asaka yillarda leninsk andijon viloyatidagi shahar yildan asaka tumanining mamuriy markazi andijon toshkent temir yol dagi asaka stansiyasidan km margilon fargona va andijonga boradigan avtomobil yollari kesishgan joyda asakadan andijon shahrigacha km shahar adirlar yoqalab oqayotgan shahrixonsoy sohilida dengiz sathidan m balandlikda joylashgan uning yon atrofini paxta dalalari yon bagirlarini boglardan iborat adirlar orab turadi iyulning ortacha temperaturasi g yanvarniki ° viloyatning andijondan keyingi yirik industrial shahri aholisi ming kishi shahar nomining kelib chiqishi haqida turli fikrlar bor ayrim tadqiqotchilar professor t shirinov asaka nomini fargonada miloddan avvalgi asrlarda yashagan sak kabilalari bilan boglaydi chunki bu qabila bazi joylarda assakenlar nomi bilan ham yuri tilgan ularda asvaka ot assaka otliqlar manosini bildirgan arxeolog b matboboyev yuqoridagi fikrni vodiyning sharqiy qismida topilgan toshlardagi otlar tasviri bilan asoslashga harakat qilgan va shu joylarda nasldor otlar yetishtirilgan degan fikrni ilgari surgan toponomist olim s qorayev asaka tumanidagi axtachi qishlogi nomi mogulcha bolib ot tabibi sinchi otboqar degan manoni bildirishini takidlab yuqoridagi mulohazalarni birmuncha tasdiqlaydi shularga asosla nib asaka shahrining yilligi mu nosabati bilan katta yol yoqasidan shaharga kiraverishdagi maydonda tulpor otning ramziy haykalchasi qoyildi asaka shahrining qadimgi davr tarixi bilan bogliq arxeologik tadqiqotlar olib borilmagan umuman asakaning qadimgi tarixi fargona vodiysining axsi quva andijon kabi qadimgi shaharlari atrofidagi qishloqlari tarixi bilan bevosita bogliq asaka asr tarixchisi avaz muhammad attorning tarixi jahonnoma va tarixi xoqand asarlarida tilga olin gan uning yozishicha asaka shahri hududida xudoyorxon qala qurdirgan va bu yerda xonning dala hovlisi ham bolgan asr oxirida qurilgan shahrixonsoy ka nali shaharning rivojlanishida katta ahamiyatga ega boldi yil toshkent andijon temir yol qurilishi munosabati bilan asakaga uz km li temir yol shoxobchasi otkazildi shundan song asakada yevropalik xususan rus va mahalliy boylar sanoat korxo nalarini qura boshladilar asr boshlarida asakada ming kishi yashagan paxta tozalash va yog zavodlari bolgan aholining asosiy qismi mayda hunarmandchilik bilan shugullangan yilda motor tamirlash zavodi qurib bitkaziddi yog moy zavodida issiqlik elektr markazi ishga tushdi urushdan keyingi yillarda asaka yaqinidagi andijon va polvontosh neft konlari xojaobod gaz koni munosabati bilan asaka shahar sanoat korxonalari salmogi ortdi yuqoridagi konlarni maxsus uskuna va texnika jihozlari bilan taminlovchi omborxonalar qurildi polvontosh asaka gaz kuvuri yotqizildi yildan shahar sanoati korxo nalari qishloq xojaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslasha boshladi yillarda toqimachilik korxonasi hozirgi asakatoqimachi aksiyadorlik jamiyafti paxta tozalash zavodlari elektrotenika avtomobil tuzatish korxonalari qurildi yil noyabrda ozdeuavto qoshma korxonasi inshootlari qurilishi bosh lanib korxona yilda ishga tushirildi yil iyulda zavodning tantanali ochilish marosimida ozbekiston respublikasi prezidenta islom karimov deu korporatsiyasining prezidenti kim u jung janoblari tashrif buyurdilar korxonadan jahon bozori talablariga javob bera oladigan yoqilgini kam sarf laydigan ixcham chiroyli qulay bolgan damas tiko neksiya avtomobillari chiqarila boshladi qarang avtomobil asaka avtomobil zavodi ozdeuavto qoshma korxonasining salmogi asaka shahri sanoat korxonalari mahsulotlarining ga andijon viloyat sanoat korxonalari mahsulotlarining ga togri keladi bundan tashqari shaharda ozdeuavto qoshma korxonasi uchun butlovchi qismlar ishlab chiqaruvchi ozdong vong qoshma korxonasi anzis zavodi shuningdek italiya bilan hamkorliqda makaron ishlab chiqaruvchi fam qoshma korxonasi bor asakada hammasi bolib yirik sanoat korxonasi ishlaydi dan ziyod kichik va orta biznes bilan shugullanuvchi xususiy firma faoliyat korsatadi asaka sanoati rivojlanishi bilan birga har jihatdan qayta qurilmoqda yangi kochalar ochilmoqda yollar qurilmoqaa xonobodasaka suv quvuri yotqizildi shaharda toshkanboy egamberdiyev no midagi madaniyat va istirohat bogi bor bogning eng torida asakada yashab otgan avliyolardan xoja abdulloh tugdor qabri ornida maqbara qurildi bu joy ziyoratgoh muqaddas maskan hisoblanadi ziyoratgoh yaqinida shahrixonsoyning bosh togoni joylashgan shu yerdan oxun boboyev soyiga asaka tashlamasi kanali va bir necha ariqlarga suv taqsimlanadi asakada yilda maishiy xizmat kasb hunar kolleji qurilib ishga tushdi oquv yilida umumiy talim maktabi gimnaziya akademik litsey kol lejda mingdan ortiq oquvchi oqidi bolalar bogcha va yaslilari kasalxo na salomatlik markazi poliklinika va ambulatoriya ishladi shaharda kinote atr madaniyat uyi klub kutubxona stadion bor fuqarolar yigini tashkil etilgan asaka andijon asaka fargona yonalishida avtobus qatnaydi asaka oqshomi shahar gaz chiqadi asaka teatri yil havaskor yoshlarning kok koylak truppasi aso sida tashkil etilgan yillar viloyat musiqali drama teatri deb nom langan teatr jamoasi turli davrlarda ishlagan sanatkorlar zulunbek mamadaliyev rejissyor ganijon toshma tov yusufjon dadajonov qahramon yolchiyev gulomjon roziboyev musiqa rahbarlari mamanurqori dolixojayev abduraim matkarimov halimaxon dadajonova aktyorlar tursunxon akbarova oyshaxon usmonova habibaxon oxunova tursunboy yusupov xonandalar shirmonxon goziyeva oydin akbarova raqqosalar va boshqa repertuarlarida halima nurxon gulsara farhod va shirin kabi mumtoz sahna asarlari bor edi yil teatr jamoasi tarqatib yuborildi urushdan keyingi dastlabki yillarda yana shakllandi va neftchilar klubida faoliyat korsatdi yilda teatr xalq teatriga aylanti rildi oktabr inqilobiga qadar shahar ornida assake kishlogi bolgan yilda qadar esa bu manzilgoh ornida yilgi andijon qozgolonining markaziga aylangan qishloq bolgan asaka yildan tumanga boysunuvchi shahar maqomida ungacha esa u viloyatga boysungan asaka ozbekiston avtomobilsozlik sanoati markazi hisoblanadi yillarning oxirida yiliga ming donagacha avtomobil ishlab chiqarish quvvatiga ega bolgan daeoo avtomobil zavodi qurib bitkazilgan uzdeu avto amalda shahar miqyosidagi ishlab chiqarish korxonasi hisoblanadi shuningdek shaharda boshqa bir qator zavodlar uzdongvonko paxta tozalash yog moy avtoremont temir beton uskunalar qurilish materiallari kislorod ishlab chiqarishga ixtisoslashgan zavodlar bor shahardan andijon  qoqon temiryol liniyasi otgan shaharning ozida asaka temiryol stansiyasi temiryol stansiyasi bor shahar shuningdek margilon fargona va andijonga olib boruvchi avtomobil yollari tuguni ham hisoblanadi shahar yaqinida neft va tabiiy gaz qazib olinadi asakada savdo tibbiyot sanoat xalq xojaligi iqtisodiyot kollejlari shuningdek akademik litsey bor muhammad muhammad ibn abdulloh makka  madina   islom dini va birinchi musulmonlar jamoasi asoschisi musulmonlar etiqodiga kora allohning oxirgi paygambari va uning elchisi shu manoda uni rasululloh rasuli akram deb atash odat tusiga kirgan bazi diniy manbalarda muhammadning nomi keltiriladi islom talimotiga kora muhammad nomini aytgan yoki eshitgan kishi sallalohu alayhi vasallam s a v yoki alayhissalom a s deb salovat aytib qoyish vojib hisoblanadi muhammad orqali odamlarga quron nozil qilingan quraysh qabilasining hoshimiylar urugiga mansub uncha boy bolmagan lekin makka zodagonlariga yaqin oilada tugilgan muhammadning bolalik va osmirlik yillari haqidagi malumotlar juda kam muhammad godakligidayoq yetim qolgan tugilmasidan avval otasi abdulloh yoshligida esa  onasi omina vafot etgan muhammadni oz tarbiyasiga olgan bobosi abdulmuttalib ham kop otmay olamdan otadi yetim bolani tarbiya qilishni amakisi abu tolib oz zimmasiga oladi yoshida muhammad bir muddat abu tolibning podasini boqadi keyin tijorat ishlariga jalb qilinadi abu tolib muhammadni yoshida huvaylid ibn asadning qizi badavlat beva ayol xadicha xonadoniga dastyorlikka beradi xadichaning savdo ishlari bilan shugullangan muhammad suriyaga safar qiladi xususan halab va damashq shaharlariga boradi muhammad yoshida yil yoshlarga borib qolgan xadichaga uylanadi muhammaddan xadicha ogil qosim tohir tayyib va qiz ruqiya zaynab ummu kulsum fotima korgan ogillari godakligidayoq vafot etgan qizlaridan fotimagina muhammad naslini davom ettirgan xadicha vafotidan song muhammad bir necha bor uylangan lekin oyshadan boshqa bokira xotin olmagan ulardan farzand kormagan faqat joriyasi moriyadan ibrohim ismli ogli bolgan u ham juda yoshligida olamdan otgan muhammad yoshga tolganida ozini boshqacha seza boshlaydi yolgizlikni qomsab makka yonidagi hiro togida joylashgan gorga borib ibodat bilan mashgul bolar oyga tolardi taxminan yilda muhammad makkada ozining allohdan vahiy olayotganligini elon qiladi buni birinchilardan bolib xadicha muhammadning amakivachchasi ali ibn abu tolib hamda asrandi ogli zayd ibn horisa etirof etib imon keltirishgan kop otmay makkaning eng nufuzli savdogarlaridan abu bakr zubayr talha sad ibn abu vaqqos abdurahmon ibn avf va usmon ibn affon muhammadni chin paygambar deb tan olishgan muhammad izdoshlari jamoasi dastlabki paytlarda kishidan oshmagan makkaning asosiy aholisi ayniqsa nufuzli qurayshliylar esa muhammad talimotini ochiqdan ochiq dushmanlik bilan qarshi olgan buning natijasida muhammad tarafdorlaridan xonadon habashiston hozirgi efiopiya ga kochib ketgan muhammad jamoasiga jasur jangchilar sifatida tanilgan hamza va umar ibn xattobning qoshilishi jamoaning mavqeini oshirdi ayni vaqtda quraysh zodagonlarining muhammad va uning tarafdorlariga dushmanligi yanada kuchaydi yilda xadichaning songra abu tolibning vafotidan song makkada vaziyat yomonlashadi muhammad muayyan xatar ostida qoladi har yilgi ananaviy makka ziyoratiga kelgan yasriblik avs va hazraj qabilalarining vakillari muhammad bilan uchrashib sodiqlik bildirishadi va yordam qilishga vada berishadi muhammadni yasribga kochib borishga davat qilishadi avval muhammadning izdoshlari ashoblar oz oilalari bilan quraysh zodagonlaridan maxfiy ravishda guruh guruh bolib kochadi oxirida muhamadning ozi abu bakr bilan jonab ketadi yildada yuz bergan bu kochish payti arab hijrat dan musulmonlar erasi  hijriy yil hisobi boshlanadi yasrib esa madina an nabiy paygambar shahri yoki qisqacha madina deb ataladigan boldi madinada birinchi masjid qurildi islom arkonlari ishlab chiqila boshlandi kaba qibla qilib belgilandi jamoani jipslashtirish va uni kengaytirish uchun makkalik mushriklarga qarshi kurashish zarur edi makkaliklarga qarshi uyushtirilgan iqtisodiy urush ular farovonligining asosiy manbai bolgan savdo karvonlari ishini chippakka chiqardi yilda badr quduqlari oldida badr jangi yilda uhud togi etagida uhud janglari boldi yilda makkaliklar madinaliklarga uzil kesil zarba berish maqsadida yirik harbiy safarga otlanishdi muhammad madinani uzoq qamal sharoitiga tayyorladi shahar atrofiga chuqur xandaqlar qazildi va u yerlarga kamonchi oqchilar joylashtirildi kutilmagandagi izgirin kuchli shamollar qamal qiluvchilarni toliqtirdi ular orasida nizolar boshlandi natijada madina qamali bekor qilindi bu galaba madina jamoasini yanada jipslashtirish bilan birga unga yangi yangi badaviy qabilalarning qoshilishiga olib keldi hijratning yilida makkalik quraysh zodagonlari mavjud muammolarni kelishuvchilik yoli bilan bartaraf etish uchun muhammad bilan tengma teng muzokara olib borishga majbur bolishdi q xudaybiya bitimi madinaga qarshi kurashning yetakchilaridan biri bolgan abu sufyon muhammad tarafiga otdi yilda makka muhammadga jangsiz taslim boldi makkaliklar muhammad jamoalariga qoshildi yildda kop qabilalar muhammadga boysundi va islomni qabul qildi hijratning yili yil martida muhammad oz oila azolarini olib madina atroflaridagi mingdan ortiq kishi bilan makkaga birinchi va oxirgi marta ziyorat haj ga bordi bu vidolashuv haji bolgan mana shu ziyorat makkaning islom dini markazi sifatidagi mavqeini uzil kesil hal etdi oshandan buyon otgan barcha asrlar davomida musulmonlar bu shaharni ziyorat qiladi haj safaridan kun keyin uzoq davom etmagan kasallikdan song muhammad madinada vafot etdi muhammadni oz hujrasiga dafn qilishgan maqbarasi keyinchalik u yerda qurilgan katta masjid ichida qolgan musulmonlarning ziyoratgohiga aylantirilgan muhammadning hayoti va tarjimai holi siyratda uning sozlari va qilgan ishlari haqidagi rivoyatlar hadislarda bayon etilgan islom talimotida muhammad komil inson sifatida tariflanadi sunnat paygambarning hayoti barcha musulmonlar uchun namuna bolishi kerakligi takidlanadi islom ananasida muhammad hech qanday gayritabiiy ilohiy xususiyatga ega emasligi balki hamma kabi oddiy odam lekin allohning chin va oxirgi paygambari ekanligi qayd etiladi muhammadning shaklu shamoyillari siyratu sifatlari insoniy fazilatlari boshqa paygambarlardan farq etadigan xususiyatlari togrisida u bilan birga yurgan suhbatlaridan bahramand bolgan sahobalar hamda nikohida bolgan ayollari tomonidan naql qilingan rivoyatlar asosida koplab asarlar bitilgan ulardan abu iso termiziyning shamoili nabaviya muhammad busiriyning qasidai burda abu jafar barzanjiyning mavlidin nabiy muhammad ibn solihning muhammadiya mavlono muinning siyari sharif akbarobodiyning nodirul meroj sayyid mahmud taroziyning shirin kalom nurul kalom nurulbasar va boshqa koplab mu alliflarning asarlarini misol qilib keltirish mumkin imom termiziyning shamoili muhammadiyya kitobi ular ichida qadimiyligi va rivoyatlarining sahihligi bilan ajralib turadi unda muhammadning jismoniy va axloqiy xususiyatlariga batafsil tarif berilgan maslan ikki kiftlari ortasida muhammadun rasululloh deya bitilgan muhri nubuvvatlari bolgani soch soqollarining oqu qorasi nechta bolganidan tortib kiyim kechaklari oyoq kiyimlari taqqan uzuklari qilich qalqonlari salla choponlari yegan va yoqtirgan taomlari ovqatdan oldin va keyin oqigan duolari suv ichishlari xushboy narsalarni istemol qilishlari sozlashish odoblari xulq odoblari kulish va hazil mutoyibalari musiqa va sheriyatga munosabatlari ibodat va riyozatlari tilovat va munojotlari yotish turishlari tibbiyotga munosabatlari kundalik tirikchiliklari nomu laqablari umrlarining miqdori xastalik va vafotlari qoldirgan meroslari va boshqa sifatlari togrisida alohida alohida bob va fasllar orqali bayon etilgan jismoniy tuzilishlari togrisida jumladan shunday naql qilinadi ul zotning boylari unchalik novcha ham past ham emas bosh qol oyoq va kiftlari yogon yuzlari qizgish kozlari katta oqi juda oq qorasi ota qora otkir sochlari quloqlarining yumshoqlarigacha yopib yelkalariga tegib tegmay turar boyinlari sochlari orasidan tovlanib goyo kumush kozdek korinib turar terlasalar marjondek terlaridan muattar hid taralar biror kishiga qayrilib qaramoqchi bolsalar boshlarinigina burib qaramay balki butun gavdalari bilan ogirilib qarar edilar old tomonlarini qanday korsalar orqa tomonlarini ham shunday korar edilar abdulaziz mansur andijon viloyatidagi shahar viloyatning mamuriy iqtisodiy va madaniy markazi ozbekistonning yirik industrial shaharlaridan biri shahar fargona vodiysining sharqida andijonsoy yoqasida dengiz sathidan m balandlikda joylashgan iyulning ortacha harorati °c  °c yanvarniki  °c aholisi ming kishi maydoni km andijon shahri shimoli garbdan oltinkol tumani garbdan buloqboshi tumani va janubi sharqdan andijon tumani bilan chegaradosh shaharning paydo bolishi va nomining kelib chiqishi haqida turli xil afsona va rivoyatlar mavjud ayrim manbalarda shahar nomi andi adoq azoq kabi urug atamalari bilan bogliqligi korsatilgan bir vaqtlar bu yerda andilar hindlar yashagan va shaharning nomi andukon deb atalgan degan rivoyat ham bor andijonning ark qismida hozirgi bobur mahallasi va shahristonda olib borilgan arxeologik qazishlar natijasida   asrlarga oid buyumlarning topilishi uning orta osiyodagi kohna shaharlardan biri ekanligini tasdiqlaydi orta asrlarda shahar arki mudofaa devorlari bilan orab olingan arab xalifaligi davrida andukon deyilgan andijon ilk bor yozma manbalarda asr arab sayyoxlari ibn havqal va muqaddasiy asarlarida andukon shaklida qayd etilgan   asrda shahar qoraxoniylar hukmronligi ostiga otgan   asrlarda fargona vodiysining yirik savdo va hunarmandchilik markaziga aylangan shahar mogullar istilosi davrida vayron etilgan va manbalarda qayd etilishicha asr oxirlarida mogul xonlari bolmish tuva va xaydu tomonidan qayta tiklangan a asr ylarida fargona vodiysi bilan birga amir temur davlati tarkibiga kirgan   asr   yarmidan a temuriylar davlatiga qarashli fargona viloyatining poytaxti bolgan ayniqsa umarshayx mirzo va uning ogli zahiriddin muhammad bobur davrida shaharda xojalik fan madaniyat rivoj topgan xususan bobur ozining mashhur boburnoma asarida andijonni shunday tariflaydi oshligi vofir mevasi farovon qovun va uzumi yaxshi bolur qovun mahalida poliz boshida qovun sotmoq rasm emas andijon noshpotisidan yaxshiroq noshpoti bolmas movarounnahrda samarqand va kesh hozirgi shahrisabz qorgonidin songra mundin ulugroq qorgon yoqtur uch darvozasi bor toqqiz tarnov suv kirar bu ajabdurkim bir yerdan ham chiqmas eli turqdur yildan andijon shayboniylar qol ostiga otgan yilda qoqon xonligi tarkibiga kirgan va rossiya qoqon xonligini butunlay bosib olguniga qadar yil gacha a bekligining qarorgohi bolgan shaharda mahalliy xalqdan tashqari sharqiy turkiston sinszyan dan kelganlar ham yashagan shahar ozining hunarmandchilik buyumlari ip va ipak gazlamalari bilan shuhrat qozongan andijon kuchli seysmik zonada joylashgan yil dekabrda balli zilzila bolib mahalliy aholi uylari butunlay vayron boldi yil andijon mehnatkashlari podsho hukumatining mardikorlikka olish siyosatiga qarshi xalq qozgolonida faol qatnashdi shaharda zamonaviy yirik sanoat korxonalari qurilish tashkilotlari va mahalliy sanoat korxonalari ishlab turibdi andijonmash andijonirmash kabi aksiyadorlik jamiyatlari paxta zavodlari uchun uskunalar qishloq xojaligi mashinalariga ehtiyoj qismlar nasoslar universal yuklagichlar aylanma pluglar nogironlar uchun aravachalar va boshqa anjomlarni ishlab chiqaradi andijonda ishlab chiqarilgan dizel va nasoslar universal yuklagichlar bosh qa mamlakatlarga eksport qilinadi andijon korxonalari elektronika elektrodvigatel elektroapparat aksiyadorlik jamiyatlari mashinalari ham ishlab chiqaradi biokimyo zavodida etil spirti efiroaldegidnal fraksiya uglekislota va chorva ozugi tayyorlanadi qarang andijon biokimyo zavodi tikuvchilik va poyabzal fabikalari bor mahalliy sanoat korxonalari ham poyabzal bezakli gazlama mebel va uy rozgor buyumlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan andijonda oziq ovqat sanoatining barcha tarmoqlari rivojlangan shaharda qoshma korxona mavjud aqsh xitoy buyuk britaniya koreya respublikasi rossiya italiya qirgiziston va boshqalar bilan hamkorlikda ulardan tasi ozdeuavto qoshma korxonasiga avtomobillar uchun butlovchi qismlar ishlab chiqaradi shaharda yildan yilga yangi qoshma korxonalar ishga tushirilib zamonaviy va eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarish yol ga qoyilmoqda shaharda taga yaqin kichik va orta biznes subyektlari dan ziyod xususiy tadbirkorlik faoliyati bilan shugullanuvchilar bor mustaqillik yillarida shaharda bunyodkorlik ishlari rivoj topdi andijon viloyati hokimiyati binosi oldida shaharning markaziy maydoni bunyod etilib bobur nomi berildi va bu yerga uning ot minib turgan haykali ornatildi maydon atrofida oxunboboyev nomidagi viloyat teatr binosi bobur nomidagi viloyat kutubxonasi abbos bakirov nomidagi kinoteatr andijon tibbiyot institutining bosh binosi joylashgan shahar markazidan otgan eng katta kucha  alisher navoiy shoh kochasidir alisher navoiy nomidagi madaniyat va istirohat bogi yillarda qayta tamirlanib sharqona shaklda ark darvozasi bunyod etildi bog ichida ramziy burgutga uygunlashtirib qurilgan tomosha inshootiamfiteatr nihoyatla mahobatli korinishga ega endilikda viloyat va shaharning eng katta tantanalari shu yerda otkaziladi shaharda keyingi yillarda zamonaviy memorlik ananalarida qurilgan tennis korti navroz stadioni aeroportdagi deputatlarni kutib olish va jonatish zali avtotexxizmat cholpon bogi markaziy bank viloyat bosh boshqarmasi asakabank shahar moliya bolimi binosi respublika shoshilinch tibbiy yordam markazining bolimi binolari andijon tibbiyot instituti kasb hunar kolleji akademik litseylar beeline qoshma korxonasi kop qavatli turar joy binolari va koplab supermarket savdo shaxobchalari bunyod etildi shaharda transport va aloqa korxonasi kommunal tashkilotlari m markaziy osiyoni oz ichiga olgan tarixiy davlat turkiston markaziy osiyoning orta asr tarixiygeografik adabiyotlarda uchraydigan nomi manbalarda turon va turkiston atamalari ornida qayd etilgan y turfonda tuzilgan sugd hujjatida orta osiyo mintaqasining nomi sifatida ishlatilgan t atamasi orta osiyo va movarounnahr nomlaridan farqli ravishda nafaqat geografik balki etnogeografik tushunchani anglatib shuningdek siyosiyhuquqiy ahamiyatga ham ega bolgan arablar istilosidan song t toponimi ozining siyosiyhuquqiy manosini yoqotmagan uning siyosiy sarhadlari uzok shim va sharqqa arab xalifaligi qarluq va uygur xoqonliklari bilan chegaradosh bolgan yerlargacha yoyilgan ayni mana shu davlatlar endilikda t nomi bilan arab tarixchigeograflari asarlarida asrlar qayd etilgan markaziy osiyoning markaziy va jan viloyatlari amudaryo va sirdaryo oraligi movarounnahr deb atala boshlagan qoraxoniylar davlati barpo etilishi bilan t toponimining ahamiyati yana qayta ozining sobiq hududlari doirasida deyarli tiklanadi uning jan sarhadlari amudaryo bilan belgilanadi movarounnahr atamasi esa t ning bir qismi sifatida yani k oraxoniylar songra xorazmshohlar chigatoiylar temuriylar va shayboniylar davlatining bir qismi sifatida qarala boshlagan mahmud ibn valnning yozishicha turkiston bu keng va kongilli yurtdir bu yurtning uzunligi sayhun daryosining qirgogidan qoramurun daryosi qirgogigacha bolib bu yerni moguliston nomi bilan ataganlar muallif t ning yana bir nomi bu turon va uning aholisi turklar deb yozadi shu davrdagi moguliston sharqiy turkiston yettisuv va oltoyni qamrab olgan asr ortalarida t xududi mln kv km dan ortiq garbda ural toglari etagi va kaspiy dengizi sharkda oltoy toglari va xitoy jan da eron va afgoniston shim da tomsk va tobolsk gubernyalari bilan chegaradosh bolgan t shartli ravishda garbiy qozogistonning jan qismi ozbekiston tojikiston turkmaniston hududlari sharqiy sintszyanuygur muxtor rayoni va afgon t i afgonistonning shim qismi ga bolingan rossiya imperiyasi bosib olgan garbiy t hududida y turkiston generalgubernatorligi tashkil qilingan yildan rasman turkiston olkasi deb atala boshlagan oktyabr tontarishidan song y aprelda garbiy t hududida turkiston avtonom sovet sotsialistik respublikasi turkassr tuzilgan shoro hokimiyati yagona va mustaqil t ni qayta tiklash goyasi tugilishidan xavfsirab yillarda shoshilinch suratda t xalqlarining milliydavlat chegaralanishi deb atalmish tadbirni otkazgan natijada ugla paytda siyosiy ahamiyat kasb etgan t atamasi suniy ravishda istemoldan chiqarilib orniga rasmanorta osiyo geografik termini joriy qilingan ad bartold v v istoriya turkestana sochineniya t m sagdullayev a s qadimgi ozbekiston ilk yozma manbalarda t shamsiddin kamoliddinov son narsalarni sanash miqdorni belgilash uchun qollaniladigan matematik vosita matematikaning asosiy tushunchalaridan biri narsalarni sanashga bolgan ehtiyoj tufayli eng sodda korinishda ibtidoiy jamoa davrida vujudga kelgan insoniyat faoliyati doirasining kengayishi bilan takomillashgan dastlab butun musbat natural sonlar keyinchalik cheksiz natural sonlar qatori tushunchasi kelib chiqdi natural va tub sonlar qatorlarining cheksizligi hamda yetarlicha katta sonlarni nomlash belgilash masalalari miloddan avvalgi asrdayoq yunon matematiklari yevklid va arximedning asarlarida taxlil qilingan sonlar ustidagi tort amal qoidalarini organish bilan arifmetika shugullanadi son tushunchasining takomillashishi kasr son tushunchasini kiritish bilan boshlandi kasr son biror miqdorni olchash yani bu miqdorni boshqa bir miqdor olchov bilan taqqoslash natijasida kelib chiqqan son tushunchasining keyingi takomillashishi fan rivojining natijasidir masalan algebraning taraqqiyoti manfiy sonlar tushunchasiga olib keldi asrlarda hindlar masalalar yechishda manfiy sonlarni qollagan edilar son tushunchasining rivojlanishiga orta asr sharq matematiklari ham katta hissa qoshdilar yevropada manfiy sonlarni birinchi marta r dekart asr kiritdi hamma butun kasr musbat ham manfiy sonlar va nol ratsional sonlar deyiladi uzluksiz ravishda ozgaradigan miqdorlarni organish uchun irratsional son tushunchasi kiritiladi asrlarda algebrada tenglamalar nazariyasining rivojlanishi kompleks sonlar tushunchasiga olib keldi son tushunchasini va uning xossalarini asrda nemis matematiklari g kantor r dedekind k veyershtrass va italiyalik matematik j peano oz ishlarida tola asoslab berdilar yana q pi soni algebraik sonlar ratsional sonlar kompleks sonlar matematika yeyo soderjaniye metodo i znacheniye t m depman i ya istoriya arifmetiki m matviyevskaya g p ucheniye o chisle na srednevekovom blijnem i srednem vostoke t feferman s chislovoe sistemo per s angl m xiva ozbekiston respublikasining xorazm viloyatidagi shahar xiva tumani markazi ozbekistonning shim garbida viloyatning janubida amudaryoning chap sohilida daryodan km janubida m balandlikda joylashgan shahar yonidan polvonyop qad xeykaniq kanali otgan yaqin temir yol stansiyasi urganch km maydoni ming km aholisi ming kishi shaharning qadimgi qismidagi juda kop arxitektura yodgorliklariga boy bolgan ichan qala sharqning ekzotik shahar timsolini ozida saqlab qolgan afsonaviy shahardir xiva ozbekistonning qad shaharlaridan biri arxeologik malumotlarga kora shahar mil av asrda barpo etilgan uning nomi shaharning qad qismida joylashgan xivaq xeyvaq qudugi bilan bogliq bazi tadqiqotchilar shahar nomini xorazmiy tiliga yaqin bolgan qad osetin tilidagi xiauv qala sozidan boshqalari bu atamani antik davrdan xiva hududidan okib otgan xeykaniq hozirgi polvonyop kanalining ozgartirilgan xeykaniqxeyvaniqxeyvaqxevaxiva nomidan kelib chiqqan deydilar xorazmlik tarixchisolnomachi xudoyberdi qoshmuhammad ozining yilda yozgan dili garoyib asarida xorazmning qad shaharlarini nommanom sanar ekan bu mamlakatning yana bir qalasi qalai ramldir bu qalaga som ibn nuh asos solgan bolib u hozirgi xivaq nomi ila mashhurdir deydi xalq rivoyatlarida ham shaharning bunyod etilishi nuh zamonlariga bo rib taqaladi bunda nuhning ogli som bolajak shahar yoniga kelib quduq qazdirgan va shu bilan xivaga asos solgan haqiqatan ham xivaning ichan qalasida qad xeyvaq xivak qudugi saqlanib qolgan xiva togrisidagi dastlabki ishonchli malumotlar asrdan boshlab arabfors tilidagi tarixiygeografik manbalarda uchraydi istaxriy xivani osha davrdagi eng yirik ta shahar royxatiga kiritgan u xivani hazoraspdan farsax masofada jurjoniya gurganj yolida joylashganligini qayd qiladi muqaddasiyning malumotlariga kora esa xiva bilan hazorasp ortasidagi masofa dovon farsax dan iborat bolgan xiva yoqut xamaviy asr nizomiddin shomiy asr asarlarida ham karvon yolida joylashgan shahar sifatida eslatib otiladi xiva ozining tarixiy otmishi memoriy tuzilishi obidalarining yaxlit saqlanganligi jihatidan mazkur qad shaharlar orasida alohida orin tutadi yer kurrasida mashhur bolgan afina rim qohira shaharlariga tengdosh bolgan bu shaharning ichan qala qismi jahon merosi royxatiga kiritilgan shahar bolib dunyoga alxorazmiy najmiddin kubro shihabuddin xivaqiy pahlavon mahmud muhammad rahimxon feruz munis va ogahiy kabi buyuk zotlarni yetkazib bergan azim zamin hisoblanadi mil av asr oxirigacha xiva xorazm tarkibida axomaniylar davlati tasarrufida songra mustaqil xorazm davlati tarkibida bolgan ilk orta asrlarda xiva orqali sharqni garb bilan boglovchi buyuk ipak yoli otgan asr boshlaridan xiva xorazm bilan birga sosoniylar davlati tarkibiga kirgan budavrda u qala devori bilan orab olingan yil xivani arablar istilo qilgan arab sayyoxdari istaxriy va mukaddasiy qolyozmalarida keltirilishicha xiva asrda xorazm vohasida eng yirik shaharlardan biri bolgan yildan mogullar imperiyasi yildan temuriylar davlati tarkibida asr boshlaridan yil fev gacha xiva xonligi poytaxti bolgan xonlik yil rus qoshinlari tomonidan zabt qilinib gandimiyon shartnomasita kora rossiya imperiyasi protektoratiga aylantirilgan yillarda xiva xorazm xalq sovet respublikasi poytaxti bolib turgan xivani arxeologik jihatdan organish qisman s p tolstov ya g gulomov a i terenojkin va boshqa tomonidan asr ortalarigacha olib borilgan yillarda arxeologik kazishma ishlari rejali ravishda keng miqyosda olib borildi qazishmalar ozbekiston fa qoraqalpogiston bolimi arxeologlari va xorazmlik arxeologlar hamkorligida amalga oshiridsi shahar xududida ta stratigrafik qazilma va shurf belgilandi xivaning qad qismi ichan qalada m bolgan maydon qazib organildi arxeologik ashyolarning m gacha chuqurlikdan topilganligi shaharning paydo bolish davri qad ekanligidan dalolat beradi shahar tarixiy taraqqiyotining birinchi davrida ichan qala ornida odamlar yashay boshlagan arxeologik materiallarning shahodaticha bu davr mil av asrga togri keladi kulolchilik charxida tayyorlangan sopol buyumlar majmuasi shuningdek paxsa devor qoldiklari shu davrga mansubdir mil av asr oxirida xorazm eronning siyosiy tazyiqidan xalos bolgach xivada shahar sistemasining asosiy elementlari shakllana boshladi mil av asrlarda qala atrofi qavatli qalin devor bilan orab olindi devor oldin paxsa uning ustiga xom gisht terilib bunyod etilgan gishtlarning aksariyatiga tamga bosilgan devor orasida ichida eni m li yolak bolgan devor boylab har m masofada minoralar tiklangan devordagi minoralar togri burchakli bolgan qala devorining butun tizimi asosiy devordan m masofadagi qoshimcha tosiq devor bilan orab chiqilgan devor ichi va yolaklardan topilgan sopol buyumlar mil av asrlarga taallukli boyin qismi ingichka nozik kilib ishlangan xum va xumchalarning sirtiga och pushti rangda gul naqshi solingan yana bir nodir topilma kozachaning sher kallasi shaklidagi dastasidir qad qala devori va yolaklar xiva osha davrda vohada yirik shaharlardan biri sifatida xeykaniq polvonyop kanali sohillari hamda sohilga yaqin hududlarni nazorat qilib turganligini tasdiqlovchi dalildir xiva dastlab agrarhunarmand shahar sifatida rivojlandi mil av asrda xivaning katta qismi qum ostida qolgach aholi shaharni tark etdi ichan qala devorlari vayron boldi mil boshlarida shaharda hayot yana tiklana boshladi qala devorining garbiy qismida ark bunyod etildi asrlarda kushonlar davri xiva ichan qala devorlari tashqarisidan qalin gishtin devor bilan mustahkamlandi natijada shahar devori qalinligi m ga yetdi arxeologik tadqiqotlarning korsatishicha mil asrlarda shaharni yana qum bosgan asrlarda xiva qayta tiklana boshladi xiva xududida zamindorlarning dastlabki koshklari paydo bola boshladi ichan qalada shunday koshklardan tasi topilgan shahar xorazmshoxdar davri asr boshi ravnaq topib hududi kengaydi yillarda xiva chingizxon qoshinlari tomonidan vayron etildi keyinroq qayta tiklana boshladi hunarmandchilik kulolchilik koshinkorlik va boshqalar rivojlandi xiva asrning yarmidan xorazmning poytaxtiga aylangach har tomonlama rivojlandi memoriy qiyofasi ham ozgara bordi shahardan ozaro kondalang kesishgan ta katta kocha va darvoza otadarvoza polvondarvoza bogchadarvoza toshdarvoza orqali dishan qala rabod ga chiqiladi ichan qala devorining uz m bal m tag zaminining qalinligi m qala togri tortburchak shaklida qurilgan bolib uz m eni m jami ga maydonga ega xivaning rabod qismi dishan qala yil olloqulixon davrida baland devor bilan orab olingan osha davrda ichan qalada mahalla machitqavm va dishan qalada mahalla bolgan mahallalar nomi shu yerda yashayotgan aholining kasbkori chitkarlik elakchilik kulollar misgarlik gassollar yoki shaxs lavozimi otamurod qushbegi yoqub mehtar yusuf yasovulboshi bilan atalgan shaharda kattakichik kocha masjid va qorixona bolgan xivada asr ortalarida ming kishi yashagan shahar asosan asrning yarmidan kengaya bordi xivaning ilk tarhi yilda chizilgan shahar tarhi uzunasiga ming m eniga m bolib ga maydonni egallagan uning butun tevarak atrofi suvli xandaq bilan orab olingan shaharga sharq tomondan maxsus koprik orqali kirish mumkin bolgan koprik kechalari kotarib qoyilgan koprik yonidagi darvozadan boshlangan katta kocha toppatogri ark darvozasiga borib taqalgan ark shaharning garbiy qismida joylashgan shaharning asosiy kochasi uni qism shim va jan ga ajratgan arkda xon saroyi haramxona aslahaxona bolib ular maxsus qala devori bilan oralgan lekin osha davrdagi bazi inshootlar chizmaga kirmay qolgan shaharning yana bir tarhi rossiyadan maxfiy topshiriq bilan kelgan topograf g n zelenin tomonidan yilda chizilgan zeleninning malumotlariga kora shaharda osha davrda ta masjid ta mahalla va savdo rastasi bolgan shaharning juda aniq va mukammal bolgan songgi tarhi yilgi rus istilosidan song rus topograflari tomonidan tuzilgan va osha yiliyoq yilgi xiva yurishlari maqolasiga ilova tarzida bosilgan memoriy ansamblining yaxlitligi jihatidan shahar orta osiyoda yagona hisoblanadi yilda orta osiyoda ilk bor xivaning ichan qala shahriston qismi tarixiymemoriy yodgorliklar qoriqxonasi deb elon qilindi xivaning jahon madaniyati taraqqiyotida tutgan orni yunesko bosh konferensiyasining yil oktabrnoyab sessiyasida alohida qayd qilindi ozbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining yil yanvardagi qarori bilan xivaning yilligi yilda jahon miqyosida keng nishonlandi shaharda xivakarpet qoshma korxonasi sopol buyumlar paxta tozalash gisht zavodlari tikuvchilik xiva gidami aksiyadorlik jamiyati va boshqa gilam toqish korxonalari non kti dehqon bozori madaniy savdo va maishiy xizmat korsatish shoxobchalari faoliyat korsatadi urganch universitetining agromenejment fti ozbekiston faning xorazm mamun akademiyasi bolimi qoraqum i t stansiyasi ped tibbiyot turizm kasb hunar kollejlari kasbhunar litseyi gimnaziya umumiy talim maktabi mehribonlik uyi maxsus internat viloyat qogirchoq teatri sanat maktabi kutubxona va uning tarmoqdari madaniyat va istirohat bogi mavjud alxorazmiy feruz yodgorliklari birinchi ozbek kinooperatori xudoybergan devonov muzeyi markaziy stadion sport majmuasi tennis korti sport zallari va boshqa sport inshootlari bor tuman markaziy kasalxonasi poliklinika tugruqxona bolalar kasalxonasi tish davolash markazi markaziy dorixona xususiy dorixonalar va boshqa tibbiy muassasalar mavjud tarixiy memoriy obidalardan sayd aloviddin maqbarasi pahlavon maxmud majmuasi juma masjid kohna ark oqshayx bobo koshki toshhovli nurullaboy saroyi muhammad aminxon madrasasi muhammad rahimxon madrasasi islomxoja madrasasi va minorasi olloqulixon madrasasi qutlugmurod inoq madrasasi olloqulixon karvonsaroyi va timi anushaxon xammomi oq masjid polvon darvoza ota darvoza bogcha darvoza tosh darvoza hazorasp darvoza kush darvoza va boshqa saqlanib qolgan shaharda xivasharq gavhari jurnali yildan xiva tongi tuman gaz nashr etiladi shahar jahon turizmi markazlaridan birga aylangan xivaga har yili mingdan ziyod sayyoh shu jumladan mingga yaqin xorijlik sayyoh va mehmonlar tashrif buyuradi shaharda ozbekturizm milliy kompaniyasiga qarashli va bir necha xususiy mehmonxonalar ishlab turibdi xivadan urganch shahriga trolleybus katnovi yolga qoyilgan xivatoshkent xivabuxoro xivanavoiysamarkandtoshkent yonalishida shuningdek urganch qoshkopir yangiariq bogot hazorasp va viloyatdagi boshqa shahar va yirik aholi punktlariga avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi ijobiy ijtimoiy iqtisodiy va ekologik ozgarishlar jarayonida mamlakatda ekoturizmning rivojlanishi muhim rol oynaydi ozbyekiston ryespublikasining kopgina mintaqalaridagi tajribaning korsatishicha ekoturizm bu ishchi orinlar sonini kopaytirishga tabiiy ekotizimlarni tiklash va saqlashga komaklashuvchi ijobiy ekobiznyesdir bu esa oz navbatida ekoturizmni markaziy osiyoda kyeng tarqatish zarurligini korsatadi yuqoridagilarni etiborga olgan holda kopgina sayyohlik tashkilotlari ozbyekiston boylab ekologik turlarni ishlab chiqishdi shuningdyek mamlakatda byevosita ekoturizm bilan shugullanadigan tashkilotlar tuzildi ana shunday tashkilotlardan biri ozbyekturizm milliy kompaniyasi fridrix ebyert nomli fond gfr va xalqaro ekosan fondi rahbarligida otkazilgan ekoturizm va buyuk ipak yoli xalqaro konfyeryentsiya tavsiyalariga kora tuzilgan ekosan tur markazidir markaz faoliyatining rivojlanishiga sayyohlik sohasining mutaxassislari ozbyekistonning va boshqa markaziy osiyo davlatlarining tabiatni asrash tashkilotlari maslahatchilar jalb qilingan mintaqalardagi ekoturizm obyektlarida faoliyat yurituvchi biznyes tuzilmalar va mahalliy hokimiyat organlari shuningdyek joylardagi oz ozini boshqarish organlari ham jalb etildi markaz faoliyatining rivojlanishiga yili ozbyekiston ryespublikasi pryezidyenti tomonidan tasdiqlangan yilgacha bolgan davr mobaynida ozbyekistonda turizmni rivojlantirish dasturi ham yordam byerdi ushbu dasturga jahon madaniyati va tarixining myerosiga kiruvchi tabiiy yodgorliklarini qoriqxonalarini saqlash va aniq maqsadlarda foydalanish boyicha markyeting chora tadbirlari kiritildi ekoturistik marshrutlarning markyeting stratyegiyasi ishlab chiqilishi va rivojlanishida markaz ekologik ryesurslarning yaxlitlikda saqlanishi majburiyligi va bu ryesurslarga nagruzkalarning yol qoyilmasligini inobatga oladi ushbu aspyektda oz faoliyatini amalga oshirishda ozbyekiston ryespublikasining tabiatni asrash qonunchiligi shuningdyek atrof muhit va mustahkam rivojlanish sohasida xalqaro kyelishuvlarda qabul qilingan normalar markazning oz maqsadiga yetishishida ijobiy yordam byeradi ozbyekiston ryespublikasida ekoturizmning rivojlanishi bilan bogliq bolgan kopgina muammolar bor jumladan mahalliy aholini ekoturistik faoliyatga jalb qilish malakali mutaxassislarning yetishmasligi kopgina mamlakatlardagi potyentsial sayyohlarning markaziy osiyo mintaqasining ekoturistik noyob tabiiy landshaft imkoniyatlaridan byexabarligidir ushbu va boshqa masalalarni yechish maqsadida ekoturizmning mustahkamligi va ustunligi togrisida mahalliy aholi mahalla bilan uchrashuvlar otkazilayapti iqtisodiyot univyersityetida va ozbyekturizm mkda kadrlarni oqitish boshlandi mintaqaning ekoturistik imkoniyatlari togrisida xorijiy jamoatchilikni xabardor qilish maqsadida chyet ellik turistik markazlar turfirmalar bilan maslahat uchrashuvlari olib borilmoqda bu ishda xorijiy davlatlardagi ozbyekiston elchixonasi va ekosan fondining chyet eldagi bolimlari ish olib borishyapti markaz tomonidan tabiiy ijtimoiy va iqtisodiy aspyektlarda loyihaning amalga oshirilishi toxtovsiz ravishda kuzatilmoqda ularning ozaro aloqasi ekoturizmning mustahkamligi korsatkichidir quyidagi holatlar monitoring indikatorining ahvolidir tabiiy ekotizim biogyeotsyenoz biologik harxillikni saqlash va tiklash ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish suv taminoti sanitar gigiyenik sharoitlar myehnat sharoitlarini yaxshilash iqtisodiy korsatkichlar mahalliy aholi daromadlarining osishi aholi punktlarining obodligi ekologik madaniyat madaniyat darajasining osishi ekoturistlarning tashrifi natijasiga kora dipkorpus missiyasi va mamlakatdagi xalqaro tashkilot vakillari hamda dan ortiq xalqaro tashkilotlar orolboyi mintaqasiga yiliga mln aqsh dollari miqdorida yordam korsatildi suv bilan taminlash tarmogi ijtimoiy infratuzilmalar bunyod etildi aholi punktlarining sanitar gigiyenik sharoitlari yaxshilandi ekoturistik faoliyatning natijalarini hisobga olib takidlash mumkinki ozbyekistonda turizmning mustahkam rivojlanishida ekoturizm muhim faktor bolib hisoblanadi ekoturizm tabiatni asrash zarurligi ormonlarni kyesishni qisqartirish buzilgan tabiiy ekotizimlarni tiklashda qatnashish borasida mahalliy aholi ongida burilish yasaydi ekoturizmning otkazayotgan tadbirlari aholining ekologik malumotlarini syezilarli darajada kyengaytirishga yordam byerayapti va mintaqa aholisining ijtimoiy iqtisodiy holatini yaxshilashga olib kyeladi ozbekiston respublikasi vazirlar mahkamasi  ozbekiston respublikasi hukumati ijro etuvchi hokimiyatning markaziy organi qarorgohi  toshkent shahrining mustaqillik maydonidagi hukumat uyi vazirlar mahkamasining huquqiy asoslari ozbekiston respublikasi konstitutsiyasining bobida va ozbekiston respublikasi vazirlar mahkamasi togrisida yil may yangi tahrirda yil avgust qonunda belgilangan konstitutsiyaga kora vazirlar mahkamasi iqtisodiyotning ijtimoiy va manaviy sohaning samarali faoliyatiga rahbarlikni ozbekiston respublikasi qonunlari oliy majlis qarorlari ozbekiston prezidentining farmonlari qarorlari va farmoyishlari ijrosini taminlaydi vazirliklar davlat qomitalari idoralar hamda davlat va xojalik boshqaruvining boshqa organlari ishini muvofiqlashtiradi va yonaltiradi vazirlar mahkamasi oz vakolatlari doirasida vazirlar mahkamasi ozbekiston respublikasi bosh vaziri uning orinbosarlari vazirlar davlat qomitalarining raislaridan iborat qoraqalpogiston respublikasi hukumatining boshligi vazirlar mahkamasi tarkibiga oz lavozimi boyicha kiradi vazirlar mahkamasining tarkibi ozbekiston respublikasi prezidenti tomonidan shakllantiriladi ozbekiston respublikasi bosh vaziri nomzodi ozbekiston respublikasi prezidentining taqdimiga binoan ozbekiston respublikasi oliy majlisining palatalari tomonidan korib chiqiladi va tasdiqlanadi vazirlar mahkamasining azolari ozbekiston respublikasi bosh vaziri taqdimiga binoan ozbekiston respublikasi prezidenti tomonidan tasdiqlanadi ozbekiston respublikasi bosh vaziri vazirlar mahkamasi faoliyatini tashkil etadi va unga rahbarlik qiladi uning samarali ishlashi uchun shaxsan javob beradi vazirlar mahkamasining majlislariga raislik qiladi uning qarorlarini imzolaydi vazirlar mahkamasi qonunchilik tashabbusi huquqiga ega ozbekiston respublikasining prezidenti vazirlar mahkamasi vakolatiga kiruvchi masalalar yuzasidan qarorlar qabul qilishga uning majlislarida raislik qilishga vazirlar mahkamasi qarorlari va farmoyishlarini hamda bosh vazir farmoyishlarini bekor qilishga haqli vazirlar mahkamasi oz faoliyatida ozbekiston respublikasi prezidenti va ozbekiston respublikasi oliy majlisi oldida javobgardir vazirlar mahkamasi yangi saylangan oliy majlis oddida oz vakolatlarini zimmasidan soqit qiladi vazirlar mahkamasining faoliyatini tashkil etish tartibi ozbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining yil fevraldagi sonli qarori bilan tasdiqlangan vazirlar mahkamasining reglamentida belgilangan vazirlar mahkamasining ishi choraklik rejalariga muvofiq olib boriladi vazirlar mahkamasi majlislarida davlat boshqaruvi xojalik va ijtimoiy madaniy qurilishning eng muhim masalalari hal etiladi vazirlar mahkamasining majlislari yilning har choragida kamida marta otkaziladi vazirlar mahkamasining doimiy organi sifatida bosh vazir va uning orinbosarlaridan iborat tarkibdagi vazirlar mahkamasining rayosati faoliyat korsatadi bosh vazirning qaroriga muvofiq vazirlar mahkamasi rayosati tarkibiga ozbekiston respublikasi hukumatining boshqa azolari ham kiritilishi mumkin shoshilinch masalalarni muhokama qilish zarurati tutilganda vazirlar mahkamasi va uning rayosatining navbatdan tashqari majlislari otkazilishi mumkin ozbekiston respublikasi bosh vaziri har haftada bosh vazir orinbosari axborot tahliliy boshqarmasi boshligi va apparat rahbari ishtirokida kengashlar otkazadi ularda ozbekiston respublikasi prezidentining topshiriqlari bajarilishini uyushtirish masalalari hukumat apparatining kundalik faoliyati muhokama qilinadi vazirlar mahkamasi amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq ozbekiston respublikasining butun hududida barcha organlar korxonalar muassasalar tashkilotlar mansabdor shaxslar va fuqarolar tomonidan bajarilishi majburiy bolgan qarorlar va farmoyishlar chiqaradi davlat va xojalik boshqaruvining ayrim masalalari boyicha takliflar tayyorlash vazirlar mahkamasining qarorlari loyihalarini ishlab chiqish shuningdek vazirlar mahkamasining ayrim topshiriqlarini bajarish uchun vazirlar mahkamasining muvaqqat komissiyalari va boshqa ishchi organlari tuzilishi mumkin vazirlar mahkamasi va uning rayosati majlislarini tayyorlash tegishli qarorlar loyihalarini tahliliy axborot va boshqalar materiallarni tayyorlash vazirlar mahkamasi qarorlarining bajarilishini muntazam ravishda tekshirib borish uchun vazirlar mahkamasi apparati faoliyat korsatadi quyidagi axborot tahlil departamentlari vazirlar mahkamasi apparatining asosiy tarkibiy bolinmalari hisoblanadi vazirlar mahkamasi apparati ishini vazirlar mahkamasi apparati rahbari muvofiqlashtirib boradi apparat rahbari oz maqomi boyicha bosh vazir orinbosariga tenglashtirilib ozbekiston respublikasi prezidentining farmoni bilan vazifasiga tayinlanadi va boshatiladi ozbekiston respublikasi vazirlar mahkamasi xalq sozi  narodnoye slovo gazetalarining hammuassisi ushbu gazetalar ayni vaqtda ozbekiston respublikasi oliy majlisi gazetalari hisoblanadi pravda vostoka gazetasining muassisidir ozbekiston respublikasi vazirlar mahkamasi binosi  toshkent shahrining mustaqillik maydonida memori b mezensev va boshqa muhandisi v krichevskiy va boshqalar qavatli bino temirbeton bloklardan tiklangan qavati v shaklidagi ustunlardan iborat tarzidagi vertikal chiziqlar feruza rang devor yollari bilan binoga ulugvorlik baxsh etgan yil fevralda sodir bolgan qoporuvchilik vaqtida shikastlangan bino yilda tamirlandi tamirlashda binoni mustahkamlash hukumat uyi talabiga mos yangi memoriy yechimini hal etishga ahamiyat berildi binoning yangi korinishi korkam salobatli hamda vazmin ochiq qoldirilgan qavati qizil marmar devor bilan berkitildi asosiy kirish eshigi ustidagi tom chizigidan chiqib yuqoriga kotarilgan oyna devorda respublika gerbi va bayrogi ornatildi binoning tilla rang oynalari sirtlariga ishlatilgan granitlar poydevor sirtidagi qoplamalar bilan uygun binoning ichki qismi ham qayta tamirlandi xonalar pardozlanib ulugvor korinishga ega boldi ganchkorlik ishlarida m sultonov mirvohid usmonov va boshqalar naqqoshlik ishlarida a karimov va boshqalar ustalar ishtirok etgan binoning ichki hovlisi piramida shaklidagi maxsus shaffof oynali tom bilan yopilib qishki bog tusini olgan bino maydondagi boshqa inshootlar bilan uygunlikda majmua hosil qiladi atrofi kokalamzorlar gulzorlar bilan solim maskanga aylantirilgan vazirlar mahkamasi tarkibiga vazirlar mahkamasining raisi ozbekiston respublikasi hukumati faoliyatiga rahbarlik qiladi bosh vazir bosh vazir bolmagan hollarda uning vazifalarini birinchi orinbosar bajaradi vazirlar mahkamasining azolari vazirlar mahkamasi yangidan saylangan oliy majlis oldida oz vakolatlarini topshiradi alloma muhammad iqbol mashhur hind shoir faylasuf va davlat arbobi bundan tashqari xx asrda islom jamiyatining eng ornakka sazovor farzandlaridan hisoblanadi ilk ta'limini uyda ota onasi yonida boshlaydi keyinchalik bilimlarini hind ingliz va nemis universitetlarida shakllantiradi islom olamida alloma iqbol nomi bilan yodga olinadi hindiston mustaqilligi uchun olib borilgan siyosiy kurashlarda faol ishtirok etgan hindistonda hindular va musulmonlar ortasidagi kelishmovchilik va ozaro kurashning avj olib ketgani va ikki jamiyat ortasida sulhga erishish imkonsiz ekanligini tushunib yetgani uchun hindiston musulmonlari uchun mustaqil davlat tuzish goyasini yoqlab chiqadi u pokiston davlati qurilishidan oldin vafot etgan bolsada bu goyani ilk yoqlab chiqqan inson sifatida pokistonning ma'naviy asoschisi hisoblanadi pokiston xalqi hurmat bilan alloma iqbolni pokiston mutafakkiri va sharq shoiri sifatida yodga oladi alloma iqbol nafaqat pokiston va hindistonda balki dunyoning kop mamlakatlarida hozirgacha hurmat bilan yodga olinadi va asarlari sevilib oqiladi shu jumladan ozbekiston va markaziy osiyoda ham hindiston va butun dunyo musulmonlari ayniqsa yoshlariga oz she'rlari va maqolalari bilan juda qattiq ta'sir korsatgan fors urdu va ingliz tillarida ijod qilgan asrori xudi jovidnoma kabi gozal she'r turkumlari bilan bir qatorda islomda diniy fikrni qaytadan qurish kitobi din bilan jamiyat falsafa ilm va huquq kabi sohalar ortasidagi aloqalar ushbu sohalarni rivojlantirish va zamonaviy fan uchratgan muammolarni yechish uchun qur'on va islom darslariga juda keng istiqbollar ochib berish kerakligini korsatib bergan mumtoz asar xisoblanadi alloma iqbolning asarlari mana bir asrga tolib qolayotgan bolsada hozirgi juda muammoli dunyoda bazi juda muhim prinsiplarni yoritib beraolishi va fikrlarimizni rivojlantirish uchun juda keng istiqbollar ochib beraolish kuchi uchun hali ham oz dolzarbligini yoqotmagan ali shariatiy olivier roy yilda tugilgan fransuz siyosatshunosi fransiyaning ilmiy tadqiqotlar milliy markazida cnrs va ijtimoiy fanlarda yuksak tadqiqotlar maktabida ehess bosh ilmiy mutaxassis directeur de recherches tadqiqotlat direktori bolip ishlaydi asosan islom dunyosi xaqida olib borgan tadqiqotlari bilan tanilgan fransiya yevropa va amerikada zamonaviy islom olamidagi jarayonlarga tegishli mavzular boyicha eng kop murojaat qilinadigan mutaxassislardan biri olivier roy markaziy osiyo davlatlari xaqida ham koplap asar va maqolalar yozgan uning la nouvelle asie centrale ou la fabrication des nations yangi markaziy osiyo yoki millatlarning yasalishi asari chor rus hukumati tomonidan boshlangan va keyinchalik xx asrda sovet hukumati tomonidan davom ettrilgan markaziy osiyoda millatlar siyosati xaqida yozilgan eng qiziqarli asarlardan biridir quva fargona viloyati quva tumanidagi shahar yildan tuman markazi fargona shahridan km shimoliy sharqda yaqin temir yol stansiyasi quva km aholisi ming kishi fargona vodiysidagi eng qadimiy shaharlardan biri shaharning vujudga kelishi va nomi haqida turli rivoyatlar mavjud fargona tarixining muallifi ibratning yozishicha quva qubod yoki qubo deb atalib keyinchalik quva shaklini olgan va davan davlati togrisida dastlabki malumotlar mil av asrga mansub xitoy manbalarida keltirilgan osha davrda quva kengayib qohandiz shahriston va rabod kabi uch qismdan iborat bolgan shahar tevaragi ikki qator qalin va baland mudofaa devori bilan oralgan rabodda baland m yaxlit tagkursi ustida budda ibodatxonasi qad kotargan ibodatxona asr boshlarida arablar tomonidan vayron qilingan asrlarda quva fargonaning yirik korkam va obod shahriga aylangan istaxriyning takidlashicha quva kattaligi jihatidan fargonada axsikatdan keyin ikkinchi shahar hisoblangan ibn havqalning yozishicha quva sayxun sirdaryo gacha yetib boradigan nahr sohilida qad kotargan uning markazida registon maydoni qohandizda jome masjidi rabodida esa saroy qamoqxona va bozorlari joylashgan quva mogullar istilosi oqibatida vayron etilib asrlarda qasaba shaklidagi maskanga aylangan yoqut hamaviy quvani katta shahar deb ataydi shahar mahmud qoshgariyning devonu lugotit turk asariga ilova qilingan xaritasida korsatilgan quvada hunarmandchilik rivojlangan temirchilik va shishasozlik yuksak darajaga yetgan shaharning oz tangasi zarb qilingan boburnomada quva andijondan ogoch farsax narida joylashgan qishloq deb aytiladi tarixchi a muhammadjonovning fikricha shahar nomi qaviybod qavobod yoki qaybod shakllarida talaffuz etilgan va qaviylarning qarorgohi tojdor hukmdorning kayoniy taxti ornatilgan qasr va mamlakatning bosh shahri poytaxt manosini anglatgan keyinchalik ozgarib quva shaklini olgan quvada yillarda ya gulomov boshchiligida v d jukov i ahrorov v a bulatova a muhammadjonov h muhamedov m aminjonova arxeologik qazishma ishlari olib borildi arxeologik malumotlarga kora orta asrlarda quvaning umumiy maydoni ga ni tashkil etgan shundan shahriston ga va uning shimoliy sharqiy burchagidagi arki alo ga maydonni egallagan shahriston va ark qoldiqlari hozirgigacha saqlangan yil ahmad al fargoniyning yillik yubileyiga tayyorgarlik korish vaqtida quvada arxeologik qazishmalar olib borildi buning natijasida shahristonning janubiy mudofaa devori ostidan m dan ziyod chuqurlikdan miloddan avvalgi asrlarga oid moddiy madaniyat buyumlari topildi yildagi qazishma ishlari natijasida shaharning uch darvozasi orni aniqlandi shahar xarobasi hududidan turar joy binolari majmuasi va uning shimolida asrlarga oid budda ibodatxonasi hamda u yerdagi budda ilohlari haykallari topildi quvadan bir qancha mashhur kishilar xususan ahmad al fargoniy abu nasr ahmad ibn muhammad al quboviy rukniddin quboviy muhammad ibn muhammad al quboviy abduqayum vaxmiy shokirxon hakimiy va boshqa yetishib chiqqan shaharda paxta tozalash gisht zavodlari mebel tikuvchilik qandolatchilik fabrikalari don mahsulotlari kombinati aholiga maishiy xizmat korsatish shoxobchalari qurilish tashkilotlari yollarni tamirlash tashkiloti tamirlash qurilish boshqarmasi issiqnon toqimachilik korxonalari dehqon bozori savdo markazi anor sharbati ishlab chiqaruvchi sex avtokorxona bor ozbekiston turkiya ahror qoshma korxonasi faoliyat korsatadi umumiy talim bolalar musiqa maktablari liney klub muassasalari tuman markaziy bolalar kutubxonalari madaniyat va istirohat bogi baynalminal jangchilar ikkinchi jahon urushi qatnashchilari xiyobonlari ahmad al fargoniy yodgorlik majmui olkashunoslik muzeyi stadion mavjud tuman markaziy kasalxonasi shahar kasalxonasi tish davolash poliklinikasi maxsus dispanser ona va bola reabilitatsiya markazi dorixonalar va boshqa tibbiy muassasalar aholiga xizmat korsatadi quvadan fargona qoqon margilon andijon asaka shahrixon osh aravon va boshqa shaharlarga avtobus va marshrutli taksilar qatnovi yolga qoyilgan jadidchilik yoki jadidizm jadd yangi asr oxiri asr boshida turkiston kavkaz qrim tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy siyosiy zmarifiy harakat jadidchilik dastlab asrning yillarida qrimda vujudga keldi asrning yillaridan orta osiyoda tarqaldi jadidchilik avvaliga madaniyat sohasidagi harakat sifatida faoliyat yuritgan bu oqim vakillari taraqqiyot uchun kurashish turkiy tillarni rivojlantirish shu tillardagi adabiyotni boyitish dunyoviy ilmlarni organish fan yutuqlaridan foydalanish hamda ayollar va erkaklar tengligi uchun kurashishga chaqirishgan keyinchalik jadidchilar panturkizm goyalarini targib qilishgan sovet davrida yozilgan adabiyotlarda jadidchilikka burjua liberal millatchilik harakati deb tarif berilgan bu davrda asosan tanqid qilingan jadidchilik namoyandalari nomi ssri parchalanib ketganidan keyin qayta tiklandi jadidchilik dastlab asrning yillarida qrimda ismoilbek gasprinskiy rahbarligida qrimtatarlar ortasida vujudga keldi jadidchilik harakati namoyandalari kopincha ozlarini taraqqiyparvarlar keyinchalik jadidlar deb atashgan osha davrning ilgor taraqqiyparvar kuchlari birinchi navbatda ziyolilar mahalliy aholining umumjahon taraqqiyotidan orqada qolayotganligini his etib jamiyatni isloh qilish zaruriyatini tushunib yetgandilar jadidchilik mohiyat etibori bilan avvalo siyosiy harakat edi uning shakllanish va maglubiyatga uchrash davrlari bolib ularni shartli ravishda tortga bolish mumkin turkiston buxoro va xiva hududida bu davrlar yillarni oz ichiga oladi birinchi davrda turkistonda podsho rossiyasining mustahkam ornashib olishi kuzatiladi u oz siyosiy agentlari vakillari yordamida mahalliy xon va amir vakolatlarini cheklabgina qolmay ularni qogirchoqqa aylantirib rus va garb sarmoyadorlarining ishlashi va yashashi uchun sharoit yaratadi turli kompaniyalar aksiyadorlik jamiyatlari manfaatini kozlaydi ayni chogda mahalliy aholining talab va ehtiyojlari nazarga olinmay qoyildi diniy etiqodlari urf odatlari bilan hisoblashmaslik ularni mensimaslik kuchaydi hayotiy ilmiy saviyasi yuqori bolgan qozilar tajribasiz kishilar bilan almashtirildi poraxorlik ijtimoiy siyosiy adolatsizlik avj oldi madrasa va maktablar faoliyatini cheklash mahalliy joy nomlarini ruscha atamalar bilan almashtirish hatto mahkama jarayonida qozilar boyniga xoch taqtirishgacha borildi osha davr ahvolini muhammadali xalfa sobir ogli dukchi eshon xalqqa qarata oz xitobnomasi da yaxshi bayon qilgan millat istiqbolini oylovchi taraqqiyparvar kuchlar xalqning deyarli barcha tabaqalari hunarmand dehqon savdogar mulkdor ulamolar orasida mavjud edi ziyolilar dastlab chorizmga qarshi kurashni xalqni asriy qoloqlikdan uygotish siyosiy marifiy jabhadan boshlashga qaror qildilar jadidchilik harakati ana shunday tarixiy bir sharoitda turkiston mintaqasida rivojlanish uchun oziga qulay zamin topdi jadidlar orasidan yetuk olimlar sanoat va ziroatchilik sohalarining zamonaviy bilimdon mutaxassislari madaniyat arboblari yetishib chiqib yurtni obod va oz vatanlarini mustaqil korishni orzu qildilar va shu yolda kurashdilar jadidlarning turkiston mustaqilligi uchun kurashida asosan quyidagi yonalishlar ustuvor edi yangi usul maktablari tarmogini kengaytirish qobiliyatli yoshlarni chet elga oqishga yuborish turli marifiy jamiyatlar va teatr truppalari tuzish gazeta va jurnallar chop qilish xalqning ijtimoiy siyosiy ongini yuksaltirish bilan turkistonda milliy demokratik davlat qurish jadid ziyolilarining kuchli partiyasi tashkil qilingan taqdirdagina bu ishlarni amalga oshirish mumkin edi jadidchilikning asosiy goya va maqsadlari quyidagilar edi turkistonni orta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish shariatni isloh qilish xalqqa marifat tarqatish turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish uchun kurash buxoro va xivada konstitutsiyaviy monarxiya va parlament keyinchalik demokratik respublika tuzumini ornatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qoshin tuzish toshkent fargona buxoro samarqand va xivada hur fikrli va taraqqiyparvar kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy marifiy yonalishdagi jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi turkistonda jadidchilik harakatini vujudga keltiruvchilar tepasida mahmudxoja behbudiy abduqodir shukuriy shakuriy ajziy samarqand munavvarqori abdurashidxonov abdulla avloniy majid qori qodiriy ubaydullaxoja asadullaxojayev ubaydulla xojayev toshpolatbek norbotabekov toshkent fitrat fayzulla xojayev usmonxoja polatxojayev abdulvohid burhonov sadriddin ayniy abdulqodir muhiddinov buxoro obidjon mahmudov hamza cholpon ishoqxon ibrat muhammadsharif sofizoda fargona vodiysi boltihoji sultonov rahmonberdi madazimov fozilbek qosimbekov osh uyezdi polvonniyoz hoji yusupov bobooxun salimov xorazm turardi turkiston mintaqasidagi jadidchilik harakati tarqalish joyi va yonalishiga kora uchga bolinadi turkiston buxoro va xiva jadidchiligi turkiston jadidlari bilan buxoro va xiva jadidlari ortasida bir muncha tafovut bor turkiston olkasidagi jadidchilikning ijtimoiy asosini ziyolilar tashkil qildi ular chor rossiyasi mustamlakachiligiga qarshi kurashning oldingi saflarida turib chorizmning xom ashyo manbaiga aylantirilgan turkistonning dastlab muxtor song mustaqil davlat bolishini yoqlab chiqdilar buxorodagi jadidchilik turkistondagiga nisbatan ogir ijtimoiy siyosiy sharoitda yuzaga keldi uning tarkibi asosan buxorodagi shahar aholisining taraqqiyparvar qismi ziyolilar mullavachchalar mayda dokondorlar va mamurlar hunarmandlar savdogarlardan iborat edi jadidlarning dehqonlar va askarlar ortasida nufuzi avvaliga past bolgan jadidlar iqtisod va boshqaruv sohasida bir qator talablar chunonchi soliqlarni kamaytirish talabi bilan chiqishdi ular dastlab buxorodagi amirlik tuzumi doirasida islohotlar joriy qilmoqchi bolishdi buxoroda vobkentlik dehqon joraboy ilk yangi usul maktabini ochgan edi buxorodagi jadidchilik harakatiga ayrim johil mullalar har qanday yangilik va islohotlarning dushmani bolgan qadimiylar oqimi qarshi chiqdi asr boshlarida buxoro jamiyati guruhga ikrom domla rahbarligidagi taraqqiyparvarlar va mulla abdurazzoq boshchiligidagi qadimiylarga bolingan edi xivada jadidchilikning sol oqimi esa mayda sarmoyadorlar hunarmandlar va xalqning turli tabaqa vakillarini birlashtirgan bolib qozikalon bobooxun salimov uning rahbari edi ular xiva xonligida yangi usul maktablari tashkil qilish orqali xalq ommasining siyosiy faolligini ostirish maqsadini qoyishgan edi yil jamiyati xayriya tuzilib uning komagi bilan xiva shahrida dastlabki yangi usul maktabi ochildi yil noyabrda xiva jadidlari marifiy ishlar bilan kifoyalanib qolmasdan xon tuzumiga qarshi kurash ham olib bordilar birinchi jahon urushigacha xiva jadidlarining yagona markazi va dasturiy hujjatlari bolmagan biroq jadidchilik harakati xiva xonligida katta ijtimoiy siyosiy kuchga aylanib yil avgustda u partiya shaklini olgan adabiyotdagi bunday uygonish ayni vaqtda shu davr madaniy hayotida ham roy berdi jadidlar ozbek xalqi hayotiga tom manodagi milliy teatrni olib kirdi milliy matbaaning vujudga kelishi bilan kitob bosish ishi yolga qoyila boshlandi yevropa kopovozli musiqa sanati bilan tanishgan jadidlar ozbek ananaviy musiqa uslublarini ham isloh qilishga davat etishgan yilda toshkentning eski shahar qismi hozirgi turon kutubxonasi yonidagi bino da jadidlar tashabbusi bilan turkiston xalq konservatoriyasining milliy eski shahar bolimi tashkil etildi shu tarzda jadidlar sanat vositasi bilan millat qadrini kotarish sanatning deyarli barcha turlarini yuksaltirishga intildilar ozbekiston respublikasi maxsus jildining tegishli bolimlariga adabiyoti teatri musiqasiga jadidchilikning aksar vakillari yoshlarga dastavval diniy talim bilan bir qatorda dunyoviy fanlarni oqitish masalasini kun tartibiga qoydilar ular musulmon maktablarining talim usuli va dasturlarini isloh qilib yangicha usuldagi maktablarni ochdilar behbudiy munavvarqori abdulvohid burhonov abdulla avloniy va boshqalar yangi usul maktablari uchun darsliklar yozib nashr etishgan jadidchilik harakati davomida ularning oz matbuoti shakllandi jadidlar toshkentda yillarda taraqqiy muharriri ismoil obiliy xurshid muharriri munavvarqori yillarda shuhrat muharriri abdulla avloniy osiyo muharriri ahmadjon bektemirov tujjor muharriri saidkarimboy saidazimboy ogli buxoroda yilda buxoroyi sharif muharriri mirzo jalol yusufzoda turon muharriri giyos maxsum husayniy samarqandda yilda samarqand muharriri mahmudxoja behbudiy toshkentda sadoyi turkiston muharriri ubaydullaxoja asadullaxojayev qoqonda sadoyi fargona muharriri obidjon mahmudov gazetalari va samarqandda yillarda oyina muharriri mahmudxoja behbudiy toshkentda yil al isloh muharriri abdurahmon sodiq ogli jurnallarini nashr qilishdi shuningdek yillarda toshkentda najot muharriri munavvarqori kengash muharrirlari ahmad zakiy validiy va munavvarqori turon muharrirlari m afandizoda abdulla avloniy ulug turkiston muharriri kabir bakirov shuroy islom muharriri abdulla battol turk sozi muharriri temirbek xudoyorxonov turk eli tahririyati samarqandda hurriyat muharrirlari mardonqul shohmuhammadzoda akobir shomansurov fitrat qoqonda tirik soz muharriri obidjon mahmudov el bayrogi muharriri bolat soliyev gazetalari va kengash muharriri hamza yurt muharriri ashurali zohiriy jurnallari chop qilindi matbuot millat dilidagi gaplarni oz sahifalariga kochirish bilan kifoyalanmay qanday ishlarni birinchi navbatda amalga oshirish masalasini ortaga qoydi yilda toshkent yosh ziyolilari tomonidan jamiyati xayriya tashkil etildi mahalliy yoshlardan davlat mahkamalarida sanoat tijorat sohasida ishlaydigan mutaxassislar tayyorlash kambagal musulmonlarga madaniy manaviy yordam korsatish masalasi qoyildi bu millatning boshqa xalqlar ichiga singib ketmasligi yolida korilgan tadbirlar edi bu davrda jadidlar ijtimoiy siyosiy kuch sifatida korindilar xalq ularda oz himoyachilarini his etdi sirdaryo viloyatidan peterburgda otadigan davlat dumasiga azolikka saylangan abduvohidqori abduraufqoriyevga toshkent chimkent va boshqa joylarning aholisidan moddadan iborat talabnomani davlat dumasiga topshirish yuklandi bu hujjatda kopgina ijtimoiy talablar korsatilgan edi abduvohidqori yil fevral iyunda peterburgda sadri maqsudiy muso jorilloh alimardon topchiboshev kabi musulmon ziyolilari bilan tanishib musulmon fraksiyasining raisi biglovga turkiston xalqi dardini yetkazdi biroq abduvohidqori oradan kop otmay qamoqqa olindi va tulaga surgun qilindi shu tarzda jadidchilik harakati yillarda ozining asosiy yolini belgilab oldi jadidlarning nashrlari xalqni yangi davr boshlangani bilan tanishtirar ekan ozligini anglab uyushishga chakirdi olka moddiy va manaviy boyliklari talanayotganini oshkor qildi cholpon sher va maqolalarida mustamlakachilarning asl qiyofalarini ochib tashladi mashhur advokat ubaydullaxoja asadullaxojayev oliy oquv yurtini tashkil etish soliqlarni tartibga solish bolalar tarbiyasiga jiddiy etibor berish masalasini bayon qildi lev tolstoy bilan fikrlashish chogida mashhur yozuvchini yon berishga majbur etgan ubaydullaxoja asadullaxojayev chor hukumati mamurlarining poraxorligi va zolimligini fosh etib ayrimlarini davlat ishidan chetlatishga erishdi musulmon aholisiga amaliy tarzda yordam berib mavjud hokimiyat qonun qoidalarini tushuntira bordi jadid matbuoti oz vakillarining fikrlarini elon qilar ekan xalqni har vaqt gaflat uyqusidan uygotuvchi millat ongining ochqichi ekanligini namoyon etish bilan birga turkiston xalqini hur fikrlashga va katta siyosiy kurashga hozirlay oldi bu davrda erk turon oqituvchilar jamiyati kabi uyushmalar paydo boldi munavvarqori aytganidek ularning butun umidi rossiyadagi inqilob jarayonida mahalliy aholini milliy diniy cheklash va jabrlashdan ozod qilish ularning haququqlarini ovrupoliklar bilan tenglashtirish xilma xil maktab va matbuot ishlari hamda turli tuman jamiyatlar tashkil etishga keng imkoniyat yaratib berishga qaratilgan edi jadidlar bu davrda ozodlik tenglik va adolat shiori ostida ishladilar ularning yil mardikorlikka olish voqeasiga munosabati goyatda etiborga molikdir mardikorlikka olish birinchi jahon urushi ketayotgan joylardagi ishlarga turkistonliklarni jalb qilish oq podshoning yil iyun farmoniga muvofiq amalga oshirildi bu kutilmagan tadbir birinchidan yil shartnomasiga zid edi ikkinchidan general aleksey kuropatkinning xulosasiga qaraganda aholi va mamuriyat turar joydan tashqaridagi ishlarga mutlaqo tayyorlanmagan va bunday shoshilinch amalga oshirilgan tadbir ogir tartibsizliklarni keltirib chiqargan aholi uchun ana shunday musibatli paytda jadidlarning kozga koringan namoyandalaridan ubaydullaxoja asadullaxojayev turkiston mardikorlikka olish qomitasi raisi va millatparvar boy mirkomilboy mirmominboyev rossiya jamoatchiligining etiborini bu masalaga jalb etish farmonni bekor qildirish uchun peterburgga yol oldilar davlat dumasining yil va dekabr kunlari otgan majlisida nikolay iining iyundagi farmoni rossiya imperiyasining qonunchiligida korsatilgan hollarga zid ravishda qabul qilingani tan olindi farmon dumada muhokama qilingunga qadar iyunavgust oylarida jadidlar harakati orqali bir necha eshelon toxtatib qolindi jadidlarning mardikorlarni qaytarishga urinishlari yil feval inqilobi boshlanishi bilan tola amalga oshdi bu hodisa el orasida ularning obrosini kotardi mazkur holat jadidlar marifatparvarlikdan siyosiy kurashga allaqachon otganliklarini bildirar edi turkiy xalqlarni birlashtirish goyasi kun tartibidan mustahkam orin oldi ozbek qozoq qirgiz qoraqalpoq boshqird tatar turkman kabi negizi bitta xalqlarni birlashtirish va shu asosda federativ yoki muxtoriyatli davlat qurish masalasi boy korsata bordi ammo munavvarqori sozi bilan aytganda kopgina kishilar jumhuriyat bilan muxtoriyat ortasidagi farqni tushunmagan edi xususan turkiston namoyandalari chin manodagi respublikani barpo etish va uning davlat tarkibini tashkil etishga toliq tayyor bolishmagan qozoq va boshqird namoyandalari mustafo choqay zakiy validiy va boshqalar peterburg ularga hech qachon mustaqillik ham muxtoriyat ham bermasligini sezgach turkistonga kelib mahalliy jadidlar bilan birga ish boshladilar toshkentda shoroi islomiya turon shoroi ulamo ittifoqi muslimin qoqonda gayrat buxoroda yosh buxoroliklar xivada yosh xivaliklardan tashqari samarqandda ittifoq mirvaj ul islom miftah ul maorif kabi tashkilotlar faoliyat korsata boshladi bularning ijtimoiy siyosiy yonalishini belgilashda munavvarqori ubaydullaxoja asadullaxojayev mahmudxoja behbudiy majid qori qodiriy ashurali zohiriy zakiy validiy mustafo choqay fitrat fayzulla xojayev usmonxoja polatxojayev sherali lapin mirkomilboy mirmominboyev obidjon mahmudov polvonniyoz hoji yusupov toshpolatbek norbotabekov va boshqalar faollik korsatdilar milliy markazning yil iyunda bolib otgan yigilishida barcha jamiyat va uyushmalarning markaziy musulmon deputatlari shorosiga boysunishi haqida nizom qabul qilinadi markazning maqsadi xalqning eng quyi qatlamlari mardikor va dehqonlarga toliq huquq berish va turkiston musulmonlarini madaniy ilmiy iqtisodiy va goyaviy tarbiyalash edi turkistonni boshqarish shakli togrisidagi masala yil noyabrda qoqonda bolgan turkiston olka musulmonlarining favqulodda qurultoyining diqqat markazida turdi muxtoriyat va mustaqillikni elon qilish fikrini hamma qollab quvvatladi turkiston muxtoriyati hukumati raisi muhammadjon tinishboyev songra mustafo choqay tashkil qilindi fitrat cholpon hamza singari jadid shoirlar turkiston muxtoriyatini alqab satrlar bitishdi buxoro amirligi va xiva xonligida ahvol sal boshqacharoq kechdi yilda qizil armiya har ikki davlat hududiga bostirib kirdi buxoro xalq sovet respublikasi va xorazm xalq sovet respublikasi tuzilib jadidlar hokimiyat tepasiga kelishdi demak yildan jadidchilik harakati oz taraqqiyotining yangi bosqichiga yani sovetlar bilan murosa yoliga qadam qoydi turkiston jadidlari faoliyati butun olkani qamraydigan inglizlarning skauting maktab dasturiga yaqin dastur asosida ishlaydigan turon kuchi turk kuchi temur izchilar lochin kabi guruhlarni tuzdilar bu guruxlar orta maktab talimi hunar sanatdan tashqari harbiy mashqlar bilan shugullanib shorolarga asosiy zarba beruvchi kuch sifatida korina boshladi yil sovet rejimi bu guruxlar faoliyatini tugatdi fargona va toshkentdagi voqealar yakuni jadidlarning umidlarini sondira olmadi ular buxoro respublikasi rahbarlari bilan birgalikda ish boshladilar buxoroda jadid taraqqiyparvarlar firqasi tuzildi bu firqa dasturiga kora davlatni jumhuriyat raisi prezident va parlament boshqarishi kozda tutilgan edi jadidchilik harakatining songgi yillari faol siyosiy kurashlar bilan ajralib turmaydi bu davrda sovet rejimi turli siyosiy ishlar on sakkizlar guruhi inogomovchilik qosimovchilik badriddinovchilik va boshqa tuzib milliy ziyolilarni ommaviy ravishda qatagon qilishga kirishdi yil noyabrda munavvarqori boshchiligidagi kishining qamoqqa olinishi keyinchalik ularning soni kishiga yetgan bilan jadidchilik harakatiga kuchli zarba berildi jadidchilik harakati siyosiy marifatparvarlikdan jadid taraqqiyparvarlar firqasi darajasiga kotarila oldi bu harakat hamda firqa azolari oz faoliyati va dasturiga kora shoro adabiyotlarida aytilganidek bir hovuch boylar manfaatiga xizmat qiluvchi liberal burjuaziya vakillari emas balki turkistonning barcha xalqlari taqdirini oylab ish korgan demokratik jarayonning namoyandalari edi turkistonda sovet xrkimiyati zoravonlik yoli bilan ornatilgach jadidlarning bir qismi faol siyosiy xayotdan chetlashib faqat badiiy ijod bilan shugullandi abdulvohid burhonov abdulla avloniy sadriddin ayniy va boshqalar ayrim jadidlar sovet idoralari madaniy marifiy shohobchalarida mehnat qilishdi ubaydullaxoja asadullaxojayev munavvarqori hamza sadullaxoja tursunxojayev toshpolatbek norbotabekov va boshqalar bazi jadidlar mahalliy kommunistlar sifatida yuqori davlat va hukumat lavozimlarida ishlashni davom ettirdi fayzulla xojayev abdulqodir muhiddinov nizomiddin xojayev va boshqalar ayrim jadidlar bolsa turkistondagi istiqlolchilik harakati saflariga borib qoshildi va xorijga muhojirlikka jonab ketdi usmonxoja polatxojayev sadriddinxon sharifxojayev abdulhamid oripov va boshqalar jadidchilik harakatining barcha taniqli namoyandalari sadriddin ayniydan tashqari yillarda sovet mustabid rejimi tomonidan amalga oshirilgan qirgin natijasida halok boldi jadidchilik harakatiga sovet davrida millatchilik panturkizm panislamizm tamgalari bosilib qoralandi jadid adabiyotini oqish taqiqlandi sovet davrida yozilgan adabiyotlarda jadidchilikka burjua liberal harakat deb tarif berilgan ssri parchalanib ketganidan keyin jadidchilik harakati va uning namoyandalari nomi qayta tiklandi tarixchi adabiyotshunos tilshunos faylasuf huquqshunos sanatshunos va pedagog olimlar jadidlarning ilmiy va adabiy merosini organishda dastlabki natijalarni qolga kiritishdi mustaqillik yillarida fitrat cholpon abdulla avloniyning jildli behbudiy abdulla qodiriy sidqiy xondayliqiy ibrat ajziy sofizodaning jildli shuningdek fayzulla xojayev munavvarqori polvonniyoz hoji yusupovning asarlari chop qilindi jadidlarning ta mashhur vakili kiritilgan unutilmas siymolar jadidchilik harakatining namoyandalari toshkent albom kitobi nashrdan chiqdi ularning faoliyati darslik va qollanmalarga kiritildi yer  quyosh sistemasidagi quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi merkuriy venera sayyoralaridan keyin sayyora u oz oqi atrofida va aylanaga juda yaqin bolgan elliptik orbita boyicha quyosh atrofida aylanib turadi hajmi va massasi jihatidan yer katta sayyoralar ichida yupiter saturn uran neptundan keyin beshinchi orinda ye da hayot borligi bilan u quyosh sistemasidagi boshqa sayyoralardan farq qiladi birok hayot materiya taraqqiyotining tabiiy bosqichi bolganligi sababli ye ni koinotning hayot mavjud bolgan yagona kosmik jismi hayotning ye dagi shakllarini esa mavjudotning yagona shakllari deb bolmaydi qarang yerdan tashkaridagi sivilizatsiyalar hoz zamon kosmogoniya nazariyalariga kora ye quyosh atrofidagi fazoda gazchang holatda bolgan kimyoviy elementlarning gravitatsion kondensatlanishi birbiriga qoshilishi yoli bilan mlrd yil muqaddam paydo bolgan ye tarkib topib borayotgan vaqtda radioaktiv elementlarning parchalanishi natijasida ajralib chiqadigan issiqlik hisobiga ye ning ichki qismi asta sekin qizib ye moddasining differensiyalanishiga olib kelgan oqibatda ye ning konsentrik joylashgan turli qatlamlari  kimyoviy tarkibi agregat holati va fizik xossalari jihatidan bir biridan farq qiladigan geosferalari hosil bolgan ye ichki qismining tuzilishi seysmik tolqinlarning yer sirti va butun hajmi boyicha tarqalishini tadqiq etish asosida aniqlangan bu tolqinlar boylama va kondalang tolqinlar bolib ularning ye ichki qismini tashkil etgan qattiq suyuq qatlamlarida tarqalishi turlicha korinish kasb etadi bu zamonaviy metodlar asosida ye ichki qatlamlarini organish quyidagi natijalarni berdi yer posti deb ataluvchi qatlam ortacha km qalinlikka ega bolib uning ostidagi yer mantiyasi km chuqurlikkacha boradi undan pastda  km li chuqurlikkacha suyuq tashqi yadro joylashgan bolib markazda diametri km chamasidagi qattiq subyadro yotadi yerdan tashqarida tashqi geosferalar  suv sferasi gidrosfera va havo sferasi atmosfera joylashgan e yuzasining katta qismini dunyo okeani egallaydi mln km yoki   quruqlik mln km   ni tashkil etadi quruqlik olti katta materik va kopdan kop orollardan iborat yevrosiyo materigi ikki qitaga yevropa va ocuera bolinadi shim va jan amerika materiklari esa bir qita hisoblanadi bazan tinch okean orollari okeaniya deb ataladi va odatda uning maydoni avstraliya bilan qoshib qisoblanadi materiklar dunyo okeanini tinch atlantika hind va shim muz okeanlariga ajratib yuborgan bazi tadqiqotchilar atlantika tinch va hind okeanlarining antarktida yonidagi qismlarini jan okean deb alohida ajratadilar e ning shim yarim shari asosan qitalardan quruqlik   jan yarim shari  okeanlardan quruqlik atigi   iborat garbiy yarim sharning kop qismi suv sharqiy yarim sharning kop qismi esa quruqlikdir e ning eng baland nuqtasi bilan eng past nuqtasi orasidagi farq qariyb km ga yetadi dunyodagi eng baland jomolungma everest choqqisi hi molay toglarida m bolsa eng chuqur mariana suv osti botigi tinch okeanda m dir e gravitatsion tortish issiklik magnit va elektr maydonlariga ega ye ning gravitatsion kuchi oy va suniy yoldoshlarni ye orbitasida tutib turadi ye ning sferik dumaloq shaklda bolishi ye usti relyefining kop xususiyatlari daryolar oqimi muzliklar siljishi va b jarayonlar ham gravitatsion maydon oqibatidir magnit maydoni ye yadrosi va mantiyadagi turli jarayonlardan kelib chiqadi qarang yer magnetizmi ye ning elektr maydoni ham magnit maydoni bilan chambarchas bogliq qarang atmosfera elektri atmosfera va magnitosferada birlamchi kosmik omillar katta ozgarishga uchraydi kosmik nurlar quyosh shamoli quyoshning rentgen ultrabinafsha optik va radio nurlari yutiladi va b ozgarishlarga uchraydi bu esa ye yuzasidagi jarayonlar uchun muhim ahamiyatga ega magnitosfera xususan atmosfera elektromagnit va korpuskulyar radiatsiyaning kop qismini tutib qolib tirik organizmlarni uning halokatli tasiridan saqlaydi e quyoshdan j s miqdorida nur energiyasi oladi lekin uning atigi   ye yuzasigacha yetib keladi va ye yuzasidagi kop jarayonlarning energiya manbai bulib xizmat qiladi e yuzasi gidrosfera shuningdek atmosfera va ye postining yer yuzasiga yaqin qatlamlari geografik qobiq yoki landshaft qobigi degan umumiy nom bilan ataladi hayot geografik qobiqqa paydo bulgan tirik modda ayni paytda geologik kuch ham bolib geografik qobiqni tubdan ozgartirib yuborgan ye ning hayot va bio gen mahsulotlar tarqalgan sohasi biosfera deb ataladigan boldi e uning shakli tuzilishi va koinotda tutgan orni togrisidagi hoz bilimlar uzoq davrlar davomidagi izlanishlar jarayonida tarkib topdi qadimda mil av asr fales ye ni  suv bilan oralgan yassi jism deb keyinroq mil av asr anaksimandr silindrik shaklda deb va nihoyat mil av asr yarmida pifagor shar shaklida deb tasavvur qiddilar mil av asr da aristotel oyning ye soyasiga kirish oy tutilishi hodisasini organib ye ning shar shakldaligini birinchi bolib isbot qildi ye ning diametrini mil av asr da aleksandriyalik eratosfen yetarlicha katta aniqlikda olchadi asr da xorazmiy va ahmad al fargoniy ye meridiani yoyini olchash asosida ye diametrini yanada aniqroq olchashga erishdilar ye radiusi uzunligini va g uzunlikni qiyalik burchagining pasayishi yordamida oddiy usulda olchagan olim abu rayhon beruniy hisoblanadi uzoq yillar ye   koinot markazi deb qaraldi faqat asrga kelib sayyoralarning yulduzlar fonidagi sirt moqsimon harakatlarini tushuntirish asosida polyak astronomi n kopernik ye quyosh atrofida aylanuvchi oddiy sayyoralardan biri ekanligini isbot qildi elementlarning radioaktiv parchalanishi hodisasi kashf etilgach kopgina fundamental konsepsiyalarni qayta korib chiqishga togri keldi jumladan ye eng avval suyuq olov edi degan tushuncha orniga ye qattiq sovuq zarralardan vujudga kelgan degan nazariya paydo boldi qarang shmidt gipotezasi tog jinslarining mutlaq yoshini aniqlashning radioaktiv metodlari ishlab chiqildi bu esa ye tarixi qancha davom etganini yer yuzasi va bagridagi jarayonlarning tezligini aniqlashga imkon berdi e ning massasi kg bu esa quyosh massasining qismiga teng quyoshning tortish kuchi tasirida ye quyosh sistemasidagi boshqa sayyoralar kabi quyosh atrofida doiradan juda oz farq qiladigan elliptik orbita boylab aylanadi quyosh ye ning elliptik orbitasi fokuslaridan birida turadi shuning uchun ham ye bilan quyosh orasidagi masofa yil davomida mln km dan perigeliylya mln km gacha afeliyaa ozgarib turadi ye orbitasining mln km ga teng katta yarim oqi quyosh sistemasi doirasida masofalarni olchashda birlik deb qabul qilinadi qarang astronomik birlik ye ning orbita boylab qiladigan harakat tezligi orta hisobda km s bolib km s dan perigeliyda km s gacha afeliyda ozgarib turadi ye quyosh bilan birga galaktika markazi atrofida ham aylanadi galaktik aylanish davri mln yilga yaqin vaqtga teng harakatning ortacha tezligi km s eng yaqin yulduzlarga nisbatan quyosh ye bilan bir galikda gerkules yulduzlar turkumiga tomon km s tezlikda harakat qiladi e ning quyosh atrofida aylanish davri yil deb ataladi va ye harakati osmon jismlarining qaysi biriga va osmon gumbazining qaysi nuqtasiga nisbatan olinishiga qarab yil har xil ataladi quyosh markazining bahorgi tengkunlik nuqtasidan ikki marta ket ma ket otishi uchun ketgan vaklta tropik yil deb ataladi tropik yil quyosh taqvimlari uchun asos qilib olingan va u ortacha quyosh sutkasiga teng qarang taqvim boshqa sayyoralarning tortishi tasirida ekliptika tekisligining holati va ye orbitasining shakli mln yillar mobaynida sekin ozgaradi bunda ekliptikaning laplas tekisligita ogishganligi ° dan ° gacha ye orbitasi ekssentrisiteti esa dan gacha ozgaradi hoz ekssentrisitet ga teng bulib yiliga dan kamaya boradi olam shim qutbidan turib ye shariga qaralsa ye ning orbita buylab soat miliga teskari yunalishda aylanayotganini korish mumkin bolar edi gravitatsiya ye ning oz oqi atrofida aylanishi natijasida yuzaga keladigan markazdan qochma kuch shuningdek relyef hosil qiluvchi ichki va tashqi kuchlar tasirida ye murakkab shaklga kirgan gravitatsion potensialning sath yuzasi yani hamma nuqtalarda shoqul yonalishiga perpendikulyar tik bolgan va okean sathiga togri keladigan yuza taqriban ye shakli deb qabul qilingan bunda okeanlarda tolqin suv kotarilishi oqim va atmosfera bosimi tasirida suv sathining ozgarib turishi etiborga olinmaydi bu geoid shakl deb ataladi ana shu yuza bilan chegaralangan qajm ye qajmi deb h isoblanadi qitalarning dengiz sathidan yuqori joylashgan qismlari hajmi bunga kirmaydi geodeziya haritagrafiya va b da bir qancha ilmiy va amaliy masalalarni hal qilish uchun ye shaklining ellipsoid yuzasini ye shakli deb qabul qilinadi ye ellipsoidi parametrlarini ye dagi holatini shuningdek yerning gravitatsion maydonini bilish suniy kosmik jismlarning harakat qonunlarini organadigan astrodinamikada katta ahamiyatga ega qarang geodeziya gravimetriya e shar shaklida deb hisoblansa ekvatordagi har bir nuqta m s sr kenglikdagi nuqtalar esa cos f m s tezlik bilan harakatlanadi aylanish chizikli tezligining binobarin markazdan qochma kuchning kenglikka bogliqligi turli kengliklarda ogirlik kuchi tezlanishining turlicha bolishiga olib keladi e ning aylanish oqi ekliptika tekisligiga tushirilgan perpendikulyardan ° ogishgandir asr urtalarida hozir bu burchak yiliga dan kichrayib bormoqda ye quyosh atrofida orbita boylab harakat qilganda aylanish oqi fazoda doimiy yonalishini deyarli sakdaydi bu esa pil fasllarini hosil qiladi ye ning oz oqi atrofida aylanishi natijasida kun va tun hosil boladi ye ning oz oqi atrofida bir marta aylanish davri sutka deyiladi oy quyosh va b sayyoralarning gravitatsion tasirida ye oqi qiyaligi va orbitasi ekssentrisitetining uzok davom etadigan davriy ozgarishlari yuzaga keladi bu esa oz navbatida iklimning kop asrlar davomida qisman ozgarib borishiga sabab buladi oy va quyoshning tortishi tasirida ye ning aylanish davri muntazam ravishda ortib bormoqda oyning tortishi atmosfera suv qobigi va qattiq ye da ham deformatsiyalanishni yuzaga keltiradi oy tortishi natijasida ye postidagi kotarilish pasayish amplitudasi sm ga ochiq okeanda kopi bilan m ga yetadi atmosferada esa bosim bir necha yuz n m bir necha mm sim ust gacha ozgaradi kotarilish pasayish harakatida roy beradigan ishqalanish tasirida ye oy sistemasi energiya yoqotadi va harakat miqdori momenti ye dan oyga otadi oqibatda ye ning aylanishi sekinlashadi oy esa ye dan uzokdashadi ye ning oz oqi atrofida aylanish davri bir asrda ortacha bir necha m s ga ortib bormoqda mln yil oldin sutka soat bolgan ye ning aylanish tezligi havo massalari va namlikning mavsumiy almashinib turishi natijasida ham yil davomida ozgarib turadi ye qutblari botiq ekvator atrofi massasi kattaroq bulganligi va oy orbitasi ye ekvatori tekisligida yotmaganligidan oyning tortishi pretsessiyami vujudga keltiradi yani ye oqi fazoda ekliptika oqi atrofida sekin burilib boradi va ming yil deganda bir marta toliq konus sirt chizadi bu harakatga oq yonalishining davriy tebranishlari  nutatsiya ham qushilib ketadi asosiy davri yil aylanish uqining ye tanasiga nisbatan holati davriy ravishda ham bunda qutblar urtacha holatdan m ogadi asrlar davomida ham ozgarib turadi shim qutbning urtacha holati shim amerika tomonga yiliga sm dan surilib boradi k geografik qutblar yerning tuzilishi magnitosfera yerning eng tashqi va eng kalin posti ye ga eng yaqin fazo  magnitosfera uning fizik xossalari ye magnit maydoniga va bu maydonning kosmik zarralar oqimi bilan ozaro tasirlashuviga bogliq kosmik zondlar va yer suniy yoldoshlari yordamida olib borilgan tekshirishlar ye doimo quyoshdan keladigan korpuskulyar zarrachalar oqimi quyosh shamoli da turishini korsatadi ye orbitasi yaqinida bu zarralar oqimining tezligi dan km s gacha yetadi quyosh plazmasida kuchlanganligi ortacha a m ga teng magnit maydoni mavjud quyosh plazmasi oqimi ye magnit maydoni bilan tuqnashganda zarba tolqini paydo boladi uning ye markazidan uzokligi re ga teng rf  yer radiusi shu tolqindan keyin ming km qalinliqdagi qatlam oraliq soha keladi quyosh plazmasidagi magnit maydonida zarralar tartibsiz harakatlanadi bu maydonda plazma temperaturasi ming darajadan mln darajagacha kotariladi magnitosferaga quyosh shamoli oraliq soha orqali utadi oraliq soha bilan magnitosfera chegarasi  magnitopauza quyosh shamolining dinamik bosimi ye magnit maydoni bosimi muvozanatlab turadigan joydan utadi u ye markazidan rf ming km qalinligi km magnitopauza atrofida magnit maydoni kuchlanganligi a m quyosh faolligi paydo bolishi natijasida magnitosfera ozgaradi quyosh faolligi tufayli quyosh shamoli va uning magnit maydonida sezilarli ozgarish yuz beradi yani magnit boroni paydo boladi magnit boroni tufayli atmosferaning yuqori qatlami qiziydi zarralar ionlanishi ortadi tezlashadi qutb yogdusining yorqinligi kuchayadi elektromagnit shovqinlari hosil boladi qisqa tolqinli radioaloqa buziladi va h k geomagnit maydon ye ning radiatsiya mintaqasini hosil qiladi bu esa kosmik kemalarning uchishi uchun xavflidir atmosfera atmosfera yoki ye ning havo qobigi deganda qattiq ye ni orab olgan va u bilan birga aylanadigan gaz muhiti tushuniladi atmosferaning massasi zichligi qatlami tuzilishi atmosferadagi dissotsilanish ionlanish va b haqida atmosfera maqolasida yoritilgan e ning geografik postida yuz beradigan fizik kimyoviy va biologik jarayonlar uchun asosiy energiya manbai yani quyoshdan tarqaladigan elektromagnit nurlar ye sirtiga atmosfera orqali otadi atmosfera rentgen va gamma nurlar qisqa tolqinli nurlar ni yutib biosferani zararli tasirlardan saqlaydi atmosferada karbonat angidrid va suv buglari bolgani uchun quyosh nurlanishi energiyasining   ye sirtiga yetib keladi atmosferada bug tomchi va muz kristallari korinishida kg suv bor atmosfera bolmaganda ye sirtining yillik ortacha temperaturasi  ° bolar edi aslida bu temperatura ° ga teng atmosfera kosmik nurlarning malum qismini ham ushlab qolib ye ni meteoritlar zarbasidan saqlaydi quruqlik va dengiz ustida turli balandlik va turli kengliklarda atmosfera turlicha qizigani uchun atmosfera bosimi ham turlicha taqsimlanadi shu sababli umumiy atmosfera sirkulyasiyasi vujudga keladi suvning aylanib yurishi yogin sochin va ularning oqishi atmosfera sirkulyasiyasi bilan bogliq issiqlik almashinuvi suvning aylanib yurishi va atmosfera sirkulyasiyasi iqlimni vujudga keltiradigan asosiy omillardir quruklik sirtida va suv havzalarining yuqori qatlamlarida yuz beradigan turli jarayonlarda atmosfera muhim rol oynaydi ye da hayotning rivojlanishida atmosferaning orni beqiyos gidrosfera suv qobigi ye shari yuzasini sidirgasiga qoplagan emas gidrosfera umumiy hajmining qariyb   okean va dengizlardir   yer osti suvlariga   muz va qorlarga asosan arktika antarktika va grenlandiyada   kuruklikdagi suvlarga daryolar kollar botqoqliklarga togri keladi atmosfera va organizmlarda ham suv bor ye yuzasiga bir yilda yogadigan yogin miqdori quruklik va okeanlar yuzasidan buglanadigan suv miqdoriga teng qarang gidrosfera okeanlarda chokindi qatlamning qalinligi aksari bir necha yuz m ni tashkil etadi granit qatlami juda yupqa yoki butunlay bulmaydi uning urnida qalinligi km cha bulgan va tabiati aniqlanmagan ikkinchi qatlam uchraydi bazalt qatlamining qalinligi km chamasida ye postining asosiy tiplaridan tashqari yana oraliq tuzilishiga ega bir necha tiplari uchraydi subkontinental bazi bir arxipelaglar tagida va subokean tiplari qita ichkarisida va chekka dengizlarning chuqur suvli botiqlarida shular jumlasidandir subkontinental postda granit va bazalt qatlamlari bir biridan unchalik aniq ajralmagan va umumlashtirilib granit bazalt qatlami deb yuritiladi subokean posti okean osti ye postiga yaqin ammo undan umumiy qalinligi shu jumladan chukindi qatlamining qalinligi bilan farq qiladi ye posti   otqindi   chukindi va metamorfik jinslardan tuzilgan aksariyat foydali qazilma konlar ye postila joylashgan ye postining ostida ye ning mantiya qobigi boshlanadi mantiyadan ye posti moxorovichich yuzasi bilan ajralgan mantiya qatlamdan iborat bulib km chuqurlikkacha chozilib usha yerda ye ning yadrosi bilan chegaralanadi ikki qatlami yu qori mantiya kalinligi km ni va qatlam quyi mantiya qalinligi km cha ni tashkil etadi qatlamning bevosita ye posti tagidagi ustki qismi substrat deyiladi ye posti substrat bilan birgalikda litosferami hosil qiladi yuqori mantiyaning quyi qismi uning xossalarini kashf etgan seysmolog nomi bilan gutenberg kotlami astenosfera deb ataladi gutenberg qatlamida seysmik tolqinlarning tarqalish tezligi undan yuqori va quyidagi qatlamlardagidan kichikroq astenosfera quyi mantiyadan golitsin qatlami bilan ajralgan golitsin qatlamida seysmik tolqinlarning tezligi quyiga tomon orta boradi boylama tolqinlar km sek kondalang tolqinlar km sek ga yetadi qarang yer mantiyasi hoz zamo naviy tasavvurlarga kura mantiyaning tarkibi tosh meteoritiga yaqin man tiyada kislorod kremniy magniy temir kop yer yadrosi urtacha radiusi ming km cha tashqi yadro hamda ming km radiusli ichki yoki subyadroga bulinadi subyadroda seysmik tolqinlar deyarli bir xil tezlikda tarqaladi ularni bir biridan kalinligi km ga yaqin oraliq zona ajratib turadi e posti va yuqori mantiyada temperatura chuqurlikka tomon kotarila boradi mantiyadan qattiq ye ustiga tomon issiq oqim keladi bu oqim quyoshdan keladigan issiqlikdan bir necha ming marta kam mantiyaning hamma joyida temperatura uning tarkibidagi materialning tola erish temperaturasidan past materik ye posti tagida temperatura ° ga yaqin gutenberg qatlamida esa erish nuqtasiga yaqin ° bolsa kerak mantiyaning yanada chuqur qatlamlari va yadro haqida taxminan fikr yuritiladi yadroda temperatura ° dan oshmasa kerak kopchilik tadqiqotchilar fikricha yadro tarkibida temir va nikel metallari koproq boshqalar fikricha mantiya va yadroning tarkibi bir xil ammo ular xossalarining turliligi katta bosimda boladigan fazali otishlarga bogliq yuqori mantiyaning km chuqurlikkacha bolgan qismida zilzila ochoqlari mavjudligi aniqlangan bu esa mantiyani tashkil etadigan materialning mustahkamligidan dalolat beradi bundan ham chuqurroqa zilzila ochoqlarining yoqligi bu yerda moddaning u qadar mustahkam emasligidan yoki yetarli darajada mexanik kuchlanish yoqligidan darak beradi substratning elektr otkazuvchanligi juda sust gutenberg astenosfera qatlaminiki esa kuchli bu temperaturaning yuqori bolishi bilan bogliq bolsa kerak deb hisoblaydilar quyi mantiyaniki ehtimol bundan ham kuchliroq ye yadrosida otkazuvchanlik juda kuchli bu esa yadrodagi moddaning metallik xossalaridan darak beradi hoz kosmogonik farazlar sayyoralar ularning yoldoshlari va meteoritlarning kimyoviy tarkibi quyosh tarkibiga yaqin bolishi kerakligini korsatadi qarang geokimyo e postining deyarli yarmi kisloroddan tortdan biridan koprogi esa krem niydan tarkib topgan alyuminiy magniy kalsiy natriy va kaliy ham anchagina kislorod kremniy alyuminiy ye postida eng kop tarkalgan birikmalar  silikat angidrid sio va alyuminiy oksid ao ni hosil qilgan mantiya asosan magniy va temirga boy ogir minerallardan iborat ulardan sio bilan birikmalar vujudga kelgan substratda forsterit mgsi eng kop undan chuqurda fayalit fesi ulushi orta boradi quyi mantiyada yuqori bosim tasirida bu minerallar oksidlar sio mgo geo ga parchalanib ketgan deb taxmin qilinadi e ichki qismlaridagi moddalarning agregat holati ye qaridagi yuksak temperatura va bosimga bogliq agarda yuqori bosim bolmaganda mantiya erib ketardi shu sababli butun mantiya qattiq kristall holatdadir faqat gutenberg qatlamida temperaturaning tasiri bosimdan kuchli bolganligi sababli uni amorf yoki qisman erigan xrlatda deb hisoblaydilar tashqi yadro suyuq erigan holatda bolsa kerak chunki suyuklikda tarqala olmaydigan kondalang seysmik tolqinlar tashqi yadrodan otmay qoladi ye magnit maydonining paydo bolishi suyuq tashqi yadro mavjudligiga bogliq deb faraz qilinadi subyadro har holda qattiq bolsa kerak uzunasiga tarqaladigan tolqinlar subyadro chegarasiga yaqinlashganda unda kondalang tolqinlar hosil qiladi geodinamik jarayonlar ye geosferalarining moddasi doimiy harakatda va ozgarishda suyuq va gazsimon qobiqda bu jarayonlar tez otadi ammo ye kurrasining rivojlanish tarixining asosiy magzini deyarli qattiq moddadan tuzilgan ichki geosferalarning ancha sekin harakatlari tashkil etadi ye ichida va yuzasida sodir bolayotgan jarayonlar asosiy guruhga ajratiladi ichki energiya asosan radioaktiv par chalanish tasirida vujudga keladigan endogen jarayonlar va ye ga tushadigan quyosh nuri energiyasi vujudga keltiradigan ekzogen jarayonlar endogen jarayonlar asosan chuqur geosferalar uchun xos ye postining quyi qismlarida yuqori mantiya va yanada chuqurroqsa juda katta hajmdagi jismlarning kochishi kengayishi siqilishi bir fazadan ikkinchi fazaga otishi kimyoviy elementlarning kochishi migratsiyasi issiqlik va elektr toklarining sirkulyasiyasi va b sodir bolib turadi ana shu jarayonlar tasirida yengil komponentlar ustki geosferalarda ogir komponentlar chuqur geosferalarda toplana borgan endogen jarayonlar ye postiga tasir etishi natijasida uning bazan qismlari vertikal hamda gorizontal yonalishda siljiydi ye postining ichki tuzilishi deformatsiyalanadi va ozgaradi bularning hammasi tektonik jarayonlar bolib bu jarayonlar namoyon bolgan joy tektonosfera deb ataladi tektonik jarayonlar bilan ozaro boglangan holda magmatik jarayonlar ham sodir bolib turadi bu jarayonlar natijasida magma pastdan yuqoriga kotariladi va lava xrlatida yoriqlardan ye yuzasiga oqib chiqadi vulkanizm tektonik deformatsiyalar dislokatsiyalar va magmaning singishi natijasida tog jinslari metamorfizm jarayoniga uchraydi  yuqori bosim va temperatura tasirida mineral ochiq tarkibi va strukturasi ozgaradi e yuzasi va postining yuqori qatlamlariga ekzogen jarayonlar ham tasir etadi tog jinslarning nurashi yemirilgan tog jinslarini shamol va oqar suvlar olib ketishi yer yuzasining daryo soylar yer osti suvlari muzliklar tomonidan ozgartirib yuborilishi quruqlikdagi pastliklarda dengiz va kollarda toplanib qolib keyinchalik chokindi tog jinslariga aylanishi ekzogen jarayonlardir endogen va ekzogen jarayonlarning yer yuzasiga tasiri bir biriga qarama qarshi endogen jarayonlar asosan tektonik harakatlar katta pastbalandliklar xrsil qiladi ekzogen jarayonlar esa kotarilgan joylarni parchalaydi bolib bolib yuboradi yemirilgan mahsulotlarni pastqam joylarga eltadi yani yer yuzasini tekislab muvozanatni saqlashga intiladi ichki va tashqi jarayonlarning ozaro tasiri natijasida yer yuzasida turli xil notekisliklar paydo boladi natijada yer yuzasining relyefi tarkib topadi ichki va tashqi kuchlar nisbatining turlicha bolishiga qarab toglar adirlar yoki tekisliklar hosil boladi endogen jarayonlar tasirida ye ichidagi jinslar uning yuzasiga chiqib qolib denudatsiya va akkumulyasiyaga uchraydi va chokindi jinslar hosil qiladigan asosiy manbalardan biriga aylanadi ye posti chokkanda chokindi jinslar ye ichiga kirib endogen jarayonlar tasiriga tortiladi bazan erib magmaga aylanadi va yana tektonik harakatlar tasirida ye yuzasiga chiqib qoladi yer posti strukturasining asosiy xususiyatlari ye posti  ichki geosferalar ichida bevosita organish imkoniyati bolgan yagona geosfera shuning uchun ham ye postining strukturasini organish faqat ye postini emas balki umuman ye ning rivojlanishi tarixi togrisida fikr yuritish uchun muhimdir ye posti asosiy qism  materik ye posti va okean osti ye postidan iborat shulardan materiklar ye posti yaxshiroq organilgan materikdagi ye postining eng qad tarkibiy unsurlari qad tokembriy platformalar  tektonik jihatdan kam harakat qiladigan barqaror keng quruqliklardir platforma hududlarining anchagina qismi geologik tarix davomida deyarli gorizontal yotgan chokindi jinslar bilan qoplangan plitalarga aylangan ularning ostida qad burmalangan fundament joylashgan bunday fundament chokindi jinslar bolmagan qalqonlarda yer yuzasiga chiqib qolgan va burmalangan metamorfik jinslardan tashkil topgan bularni asosan granit tarkibli chuqur magmatik intruziyalar yorib chiqqan qad platformalar bir biridan faol geosinklinal mintaqalar bilan ajralgan geosinklinal mintaqalar bir qancha geosinklinal sistemalardan iborat geosinklinal mintaqalar uzunasiga onlarcha ming km ga chozilgan ularda ye posti qalin katta amplitudali vertikal qarakatlar sodir bolgan tog jinslari kuchli burmalangan vulkan harakatlari faollashgan va seysmik harakatlar shiddatli tus olgan okean osti ye posti kam organilgan va bu sohada koproq faraz qilinadi keng va nisbatan tekis bolgan okean tubida vulkanizm kam seysmik harakatlar sust ye postining vertikal harakatlari sekin otadi bunday maydonlar okean platformalari deb ataladi ayni vaqtda okean ostida tektonik harakatlar bolib turadigan zonalar ham bor ular okean rift mintaqalari deb ataladi va butun okeanlar boylab ortaliq tog tizmalari shaklida chozilib yotadi ularda vulkanizm kuchli seysmiklik va ye qaridan keladigan issiklik oqimi katta tizmalari boylama ketgan yer yoriqlari bilan murakkablashgan shunday joylarda qator chuqur rift botiklari paydo bolgan materik va okean osti ye postlarining ozaro strukturaviy nisbatiga kora ularning bir biridan prinsipal farq qiladigan tipini ajratish mumkin atlantika tipi deb ataluvchi birinchisi asosan atlantika hind va shim muz okeanlariga xos bu yerda materik va okean chegarasi materik posti strukturalarini kondalangiga kesib otadi undan okean osti ye postiga otishi esa keskin bolib granit qatlamini materik yon bagriga kirib yoqolishidan amalga oshadi ikkinchi yoki tinch okean tipi tinch okean chekkalari atlantika okeanining karib dengizi va orollari jan gebrid o lari va hind okeanining indoneziya qirgoklariga tegishlidir bunga mezozoy va kaynozoy burmali sistemalari va hoz zamon geosin klinallarining kontinent chetiga parallel yotishi xosdir otish zonasi tarkibida geoantiklinal kotarilmalar mavjud hoz relyefda bular orollar yoyining toglik arxipelagi korinishida namoyon bolgan bular bilan chekka dengizlarning chuqur suv osti botiklari va kambar uzun okean novlari korinishidagi geosinklinal bukilmalar yonma yon joylashgan tinch okean qirgoklarining bunday xususiyatlarini kopincha uning kadimiyligidan deb izoxlaydilar ayni paytda atlantika tipidagi okeanlarning nisbatan yosh ekanligiga shubha yoq tarixiy geol malumotlariga kora paleozoy erasining oxirida jan amerika afrika avstraliya va antarktida materiklari madagaskar o va qad hind platformasi bilan birgalikda gondvana deb atalmish yagona kontinental massivni tashkil etgan fakat mezozoy davomida u bolaklarga ajralgan natijada xoz hind va atlantika okeanlari botiklari paydo bolgan bu faktni hamma tomonidan yakdil tan olinishi uni turlicha talqin etilishini inkor qilmaydi bazi bir olimlar bu hodisani okeanlanish natijasi yani materik ye postini okean osti ye postiga aylanishi deb hisoblaydilar ayni vaqtda okeanlar materik ye posti bloklarining surilishi va tag substratning ochilib qolishidan hosil buladi degan fikrlar keng tarqalmoqda materiklar dreyfi togrisidagi bunday fikrlar paleogeografiya malumotlari asosida tasdiqlangan yer relyefi ye ning eng yirik sayyoraviy kolamdagi relyef shakllari ye postining eng ulkan strukturali unsurlariga muvofiq keladi ularning morfologik tafovutlari ye posti ayrim qismlarining tuzilishi va tarixidagi farqqa hamda tektonik harakatlarning yunalishiga qarab bel gilanadi ye yuzi relyefining asosan ichki endogen jarayonlar tasirida paydo boladigan bu shakllari morfostrukturalar deb ataladi sayyora masshtabidagi morfostrukturalar nisbatan kichikroq lekin bari bir yirik morfostrukturalar  ayrim qirlar tog tizmalari platolar botiklar va b relyef shakllariga ajraladi bu morfostrukturalar ustida morfoskulpturalar deb ataladigan va aksari tashqi kuchlar tasirida vujudga kelgan xilma xil mayda relyef shakllari joylashgan morfostrukturalar ye yuzasidagi yirik past balandliklar materik dongliklari va okean botiqlarini hosil qiladi quruqlik relyefining eng yirik unsurlari  tekislik platforma va tog orogen oblastlari tekislik platforma oblastlari kad va yosh platformalarning tekislik qismlarini oz ichiga oladi va quruqlikning qariyb   ini egallagan dastlabki tekislik yuzalari aksari maydonni egallagan ular deyarli gorizontal yotuvchi chokindi jinslar qatlamlaridan iborat bu oblastlarning joylanishida simmetriyalik kuzatiladi shim yarim sharda shim amerika sharqiy yevropa va sibir tekisliklari jan yarim sharda jan amerika braziliya afrikaarabiston va avstraliya tekisliklari joylashgan platforma tekisliklarida alohida pasttekisliklar va qirlar plato yassitogliklar va ancha baland tog massivlari bor tekislik platforma oblastlari mutlak bal m li past oblastlar sharqiy yevropa garbiy sibir turon shim amerika va ye postining eng yangi harakatlari natijasida kotarilgan m baland oblastlarga orta sibir yassitogligi afrika arabiston hindiston tekisliklari hamda avstraliya va jan amerika tekisliklarining ancha qismi bolinadi quruklik relyefida baland tekisliklar aksariyatni tashkil etadi togli orogen oblastlar quruqlikning   ga yaqinini egallaydi bular ikki tipga bolinadi dastlab kaynozoy geosinklinal sistemalari rivojlanishining orogen bosqichida paydo bolgan yosh yoki epige osinklinal yevrosiyo jan dagi shim va jan amerikaning garbidagi toglar va qaytadan vujudga kelgan yoki epiplatforma toglari ular ye postidagi qad burmali oblastlarning tekislangan yoki yarim yemirilgan joylarida keyingi harakatlar natijasida yosharishi va kaytadan paydo bolishidan bunyodga kelgan mas tyanshan kunlun jan sibir va mongoliya shim dagi toglar shim amerikadagi qoyali toglar va b okeanlarning tubi quyidagi qismlarga ajraladi materiklarning suv osti chekkalari orol yoylari zonasi yoki oraliq zona okean tubi va okean ortaliq tizmalari materikning suv osti chekkasi yeryuzasining   chasi materik sayozligi mintaqasining tekis qismi shelf materik yon bagri va dan m gacha chuqurlikda joylashgan materik etaginsh oz ichiga oladi materik yon bagri va materik etagini okean qari deb ataladigan okean tubining ayeosiy qismidan quruqlik va shelfdan tashkil topgan materik dongliklari ajratib turadi orollar yoyi zonasi okean qari ye kurrasining hamma oblastlarida ham materik etaklari bilan chegaradosh bolavermaydi geosinklinal rejimi ho zirgacha saqlangan tinch okean garbiy chekkalari malay arxipelagi oblasti antil o lari skosha dengizi va b hududlarda materik bilan okean qari oraligida otuvchi zona joylashgan bu zona okean tubi qismlarining kengligi va kotarilgan hamda chuqur chokkan joylarining keskin almashishi bilan farq qiladi bu xududlarda orollar yoyi arxipelaglari chekka dengizlar havzalari mas bering oxota va b dengizlar ular hududida toglar va kutarilmalar shuningdek chuqur suv osti novlari joylashgan orollar yoylari kuril zond antil o lari va b qator orollar korinishida suv sathidan kotarilgan chuqur suv osti novlari  okean tubining km chuqurlikdagi uzun va kambar botiqlaridan iborat asl okean qari ning kop qismi ye yuzasining   gacha okean platformalari talassokraton ga togri keladigan chukur suv osti ortacha chuq ming m tekisliklari bilan band yassi subgorizontal kiya va bal m gacha bolgan dong tekisliklar mavjud okean qaridagi tekisliklar oralaridan alo hida joylashgan kop sonli suv osti togliklari vulkanlar kotarilib turadi suv osti relyefining eng yirik unsuri okean ortaliq tizmalari dir ye yuzasining   gacha ularning umumiy uz ming km dan koproq ular nishabli balandliklar bolib kengligi bir necha on km dan ming km gacha qoshni havzalar tubidan km kotarilib turadi tizmalarning ayrim choqqilari okean sathidan vulkan orollari shaklida kotarilgan tristan da kunya buve santa yelena va b e yuzasining tuzilishida ye postini butunlay kesib otadigan va kopincha mantiyagacha boradigan chuqur ye yoriqlari muhim rol oynaydi ular ye postini relyefda yaxshi ifodalanib turadigan katta bolaklarga ajratib turadi yirik ye yoriqlari okeanlar tubida kenglik va subkenglik boyicha km gacha chozilgan bunday ye yoriqlari okean ortaliq tizmalarini kesib otgan ularni biri ikkinchisiga nisbatan km ga siljigan segmentlarga ajratib yuborgan va relyefda tepalik kambar botiqlar va ular ustidan kotarilgan tog tizmalari shaklida namoyon bolgan morfoskulpturalar morfoskulpturalarning shakllanishida dare va vaqtincha oqar suvlarning roli katta suv keng tarqalgan flyuvial erozion va akkumulyativ shakllarni daryo vodiylari soyliklar jarlar va b hosil qilgan muzlik shakllari ham kop ular xoz va kad muzliklar faoliyati bilan bogliq osiyo va shim amerikada kop yillik muzloq qatlamli jinslar tarqalgan joylarda turli shakldagi muzlagan yerlar kriogen relyefi rivojlangan chol va chala chol olkalarda fizik nurash shamol va vaq tincha okar suv oqimlari tufayli yuzaga kelgan arid relyef shakllari keng tarqalgan biosfera tarkibi tuzilishi energetikasi tirik organizmlar faoliyati bilan chambarchas boglangan biologik qobiq yani biosferaning mavjudligi ye ning sayyora sifatidagi oziga xos eng muhim xususiyatidir biosferaga ye ning faqat hoz hayot tarqalgan ustki qismigina emas balki boshqa geosferalarning tirik modda kirib boradigan hamda uning faoliyati tasirida qachonlardir qaytadan ozgargan qismlari ham kiradi shu sababdan biosfera tirik organizmlarning faqat hoz yashash muhitini emas balki kad muhitini ham oz ichiga oladi turli malumotlarga kora ye da mln turga yaqin tirik organizmlar tarqalgan shundan faqat qismini osimliklar tashkil qiladi hayvonlar orasida turlar soni jihatidan bogimoyoqlilar birinchi turdan ortiq mollyuskalar  ikkinchi tur xordalilar tur uchinchi osimliklardan yopiq uruglilar birinchi tur zamburuglar tur ikkinchi orinda turadi biroq turlar soni individlar soniga har doim mos kelavermaydi chunki osimlik va hayvonlar ayrim sistematik guruhlarining turlari kam bolgani holda individlar soni haddan tashqari kop bulishi mumkin shu sababdan osimliklar va hayvonot dunyosini tariflashda biomassa va biologik mahsuldorlik tushunchalaridan foydalaniladi tarkibi jihatidan biosfera moddasi tirik organizmlar biogen tirik organizmlar barpo etgan mahsulotlar biokos biologik va anorganik jarayonlarning birgalikdagi tasiri natijasida ham hosil bolgan va kos anorganik moddalarga bolinadi qarang biosfera geografik qobiq landshaft qobigi qiyosan qalin bolmasa ham ye ning oziga xos xususiyatlarini mujassamlashtirgan bu sferada geosfera atmosferaning qismlari gidrosfera va ye posti bir biri bilan tutashadi va ozaro munosabatda boladi landshaft sferasi quyosh nuri energiyasining asosiy qismini yutadi va b kosmik tasirlarni qabul qiladi unda ye ichidagi radioaktiv parchalanish va b jarayonlar tasirida paydo boladigan tektonik harakatlar roy beradi minerallar qayta kristallanadi va h k turli xil manba asosan quyosh energiyalari landshaft sferasida issiqlik molekulyar kimyoviy kinetik potensial elektr energiyaga aylanadi va natijada bu yerda quyoshdan keladigan issiklik toplanib tirik organizmlar uchun xilma xil sharoit yaratiladi qarang geografik qobiq geologik tarix va yerdagi hayot evolyusiyasi yerning geologik tarixi ye postining geologik tuzilishi va tog jinslari majmuasini organish asosida aniqlangan ye dagi eng qad tog jinslarining mutlaq yoshi mlrd yildan koproq sayyora shaklidagi ye ning yoshi esa qariyb mlrd yilga teng ye ning paydo bolishi va dastlabki rivojlanishi uning geologik tarixidan oldinoq kechgan ye ning geologik tarixi bir biriga teng bolmagan bosqichga bolinadi yer tarixining taxminan qismini oz ichiga olgan tokembriy mlrd y dan ortiq va songgi mln yilni oz ichiga olgan fanerozoy qarang fanerozoy eoni tokembriy arxey va proterozoyga bolinadi fanerozoy esa paleozoy mezozoy va kaynozoy eralarini oz ichiga oladi qarang geoxronologiya e posti materik qismining tarixi yaxshiroq organilgan ana shu qismda qad tokembriy platformalar bundan mln yilcha oldin tarkib topgan bular yevropadagi sharqiy yevropa sibir rossiya xitoy koreya jan xitoy va hindiston afrika avstraliya jan amerika va shim amerika kanada shuningdek antarktida platformalaridir materiklar ye posti tarixi geosinklinal sistemalardan iborat geosinklinal mintaqalarning tarkib topish tarixidan iborat qarang geosinklinal fanerozoy geosinklinal sistemalarining kopchiligi tektonik sikllar davomida vujudga kelgan tektonik sikllardan har birining boshlanishi va oxiri turli hollarda onlarcha mln yil farq qilsa ham bu sikllar materik ye posti strukturasi umumiy evolyusiyasining tabiiy bosqichlari hisoblanadi bulardan ikkitasi  kaledon va gersin sikli paleozoy erasiga togri keladi bundan mln yil oldin otgan mana shu sikllar oxirida tugagan kaledon va gersin burmalanishi eng katta epipaleozoy yosh platformalarining fundamentlarini hosil qilgan bundan keyingi tektonik tarix kopincha yagona alp sikli deb qaraladi qarang alp burmalanishi birok bu sikl ham ye sharining muayyan qismlari taraqqiyotida mustaqil ahamiyatga ega bolgan bir qancha kichik sikllarga ajraladi mezozoy sikli haqiqiy alp sikli kaynozoy sikli butun tektonik sikl davomida vertikal harakatlarning davriy takrorlanib turishi sikl boshida yerning koproq chokishi va sikl oxirida koproq kotarilishi har safar ye yuzasi relyefining ozgarishiga transgressiya va regressiya bolib turishiga olib kelgan bu davriy harakatlar chokindi jinslar tabiatiga shuningdek iklimga tasir etgan oqibatda iklim davriy ravishda ozgarib turgan paleozoyda braziliya jan afrika hindiston va avstraliyani vaqti vaqti bilan muz bosgan shim yarim sharning bir qancha joylarini oxirgi marta antropogenda muz qoplagan har bir tektonik siklning birinchi yarmida materiklarni koproq dengiz bosgan  platformalar va geosin klinallarning koproq qismi suv ostida qolgan dengizlarda dastlab koproq qumgillar chokkan dengizlar maydoni kengaygan sari ohaktoshlar toplanishi kopaya borgan sikl ortalariga kelib ye posti tobora kotarila borgach dengiz chekingan quruqlik va geosinklinallarda toglar paydo bolgan tektonik sikl oxirlarida deyarli hamma joyda materiklar dengiz havzalaridan xoli bolgan botiklarda paydo boladigan chokindi jinslar ham ozgargan dastlab dengiz chokindilari qum gillardan iborat bolgan sayoz va berk dengiz havzalarida esa suvning buglanib ketishidan xemogen laguna yotqiziqpari tuz gips hosil bolgan chokindi hosil bolish sharoiti davriy ozgarib turganidan turli tektonik sikllarning bir xil bosqichlarida hosil bolgan chokindi formatsiyalari bir biriga oxshaydi bu esa bir qancha hollarda chokindi foydali qazilma konlarining hosil bolishiga olib kelgan mac eng katta toshkomir konlari gersin va alp sikllarining endigina ye posti kotarila boshlagan bosqichlarida vujudga kelgan tektonik sikllarinng oxirlarida osh va kaliy tuzining yirik konlari hosil bolgan platformalarda geologik tarix davomida tektonik harakatlar bir necha bor kuchaygan bu neogen oxirida ayniqsa yaqqol namoyon bolgan  kaledon yoki gersin sikllari oxirlarida paydo bulgan va tekislanib qolgan toglar mas tyanshan oltoy sayan toglari va b bu paytda platformalarda yana baland kotarilib qolgan xuddi ana shu davrda yirik grabenlar  rift sistemalari baykal riftlari sharqiy afrika grabenlari vujudga kelgan tashqi va ichki kuchlarning ozaro tasiridan ye yuzasining tabiati butun geologik tarix davomida ozgarib turgan relyef materik va okeanlarning qiyofasi iqlimi osimlik va hayvonot dunyosi bir necha bor ozgargan organik dunyo taraqqiyoti ye taraqqiyotining asosiy bosqichlari bilan chambarchas bogliqdir ana shu bosqichlar orasida nisbatan tinch davom etgan uzok davrlar bilan birga ye posti hamda yuzasidagi tabiiy sharoit qisqa vaqt davomida uzgarib ketgan davrlar ham bolgan organik dunyoning rivojlanish tarixi ye da hayotning paydo bolishi va uning dastlabki taraqqiyot davri togrisida turli gipotezalar mavjud kopchilik olimlarning fikriga kora biologik evolyusiyadan oldin suv xavzalarida aminokislotalar oqsillar va b organik birikmalar paydo bolishi bilan bogliq uzoq davom etgan kimyoviy evolyusiya bolib otgan dastlabki atmosfera tarkibida kislorod bolmagan atmosfera asosan metan karbonat angidrid suv bugi va vodoroddan tashkil topgan bolib kislorod birikkan holda bolgan evolyusiya tufayli dastlabki murakkab organik birikmalardan asta sekin ibtidoiy organizmlar vujudga kelgan ular oqsil va nuklein kislotadan tarkib topgan va irsiy ozgarish qobiliyatiga ega bolgan qarang mutatsiya tabiiy tanlanish tasirida koproq takomillashgan va organik moddalar bilan oziqlangan ibtidoiy organizmlargina yashab qolgan qarang geterotrof organizmlar keyinroq anorganik moddalardan kimyoviy sintez va fotosintez yoli bilan organik moddalarni sintez qila oladigan organizmlar paydo bolgan qarang avtotrof organizmlar fotosintez tufayli hosil boladigan erkin kislorod atmosferada toplana borgan avtotrof organizmlar kelib chiqishi bilan osimlik va hayvonlar evolyusiyasi uchun keng imkoniyat tugilgan hayot tarixi tog jinslarida saqlanib qolgan hayvon va osimliklarning tosh qotgan qoldiqlari va ular faoliyatining izlariga qarab organiladi pekin bu malumotlar tola emas chunki kopgina organizmlar xususan skeletsiz organizmlar butunlay yoqolib ketgan organizmlar hayot faoliyatining eng qad izlari bundan mlrd yil va undan ham oldinroq paydo bolgan arxey jinslarida saqlangan ular bakteriya va kok yashil suvotlar qoldiqlaridan iborat proterozoy jinslarida to pilgan organik moddalar ancha xilma xildir quyi proterozoydan aksari suvutlar stromatolitlar va bakteriyalar jumladan temir rudasi konlari hosil qilgan temir bakteriyalari hayot faoliyati mahsulotlari topilgan pro terozoyda dastlabki kop hujayrali hayvonlar paydo bulgan chunki proterozoy oxiridagi yotqiziklarda skeletsiz bir qancha hayvonlar  bulutlar meduzalar marjonlar chuvalchang va b bazi organizmlarning izlari va yadrolari aniqlangan meduzalar qoldigi kop topilganidan proterozoy oxirini meduzalar asri deb atashadi proterozoyda boshqa organizmlar ham bolgan chunki ilk paleozoy yotqiziklaridan butun hayvonot olamining deyarli barcha tiplari vakillarining qoldiqlari va izlari topilgan ilk kembriy va fanerozoy chegarasida organik yoki mineral skeletli organizmlarning dunyoga kelishi organik dunyo taraqqiyotida juda muhim voqea boldi fanerozoy yotqiziklaridagi kopdan kop organik qoldiqlar organik dunyo taraqqiyot tarixining qanday kechganini bilib olish bilan bir qatorda uni muayyan bosqichlarga eralar davrlar va b bolishga paleogeografik rekonstruksiya qilishga dengiz va kontinentlarning iklim zonalarining chegaralarini aniqlashga dengiz havzalari va materi klar tarixini bilib olishga otmishda organizmlarning qanday qilib va qaysi sharoitda yashaganini aniqlashga imkon beradi evolyusiya muhitga moslashish jarayoni tarzida borgan va irsiy ozgaruvchanlik yashash uchun kurash tabiiy tanlanish uning asosiy omili bolgan ba zan organizmlar juda katta sifat uzgarishlariga uchragan mas issiq qonli organizmlar paydo bolgan evolyusiya odatda oddiy shakldan murakkab shaklga otishdan iborat bolgan bir xil organizmlarning rivojlanishi muhitga uncha moslashmagan ikkinchi bir xil organizmlarning xalok bolib yoq bolishiga olib kelgan organik dunyoga qarab aytiladigan bolsa paleozoy erasi ikki bosqichga ajratiladi birinchi bosqich kembriy ordovik va silur da dengiz organizmlari ustun turgan ordovikda dastlabki umurtqalilar paydo bolgan silur oxirida jag suyakli chinakam baliklar vujudga kelgan ikkinchi bosqich  orta paleozoyda quruqlikda yashaydigan osimlik va hayvonlar paydo bolib keng tarqalgan devon boshida birinchi hasharotlar va quruklikda yashaydigan xelitseralilar chayonlar urgimchaklar va kanalar paydo bolgan devonda ayniqsa baliklar tez taraqqiy etgan shuning uchun bazan devon davrini baliklar asri deb atashadi paleozoy oxirida karbon va perm turli organizmlar avvalo usimliklar quruklikni ham egallay boshlagan daraxtlar paydo bolib kopaygan orta va kechki karbonda botanik geografik oblast tropik shim angara vajan gondvana oblastlari paydo bolgan osimliklar bilan bir qatorda quruklikda yashaydigan kopgina hayvonlar birinchi navbatda bogimoyoqlilar hasharotlar kopaygan dastlabki sudraluvchilar vujudga kelgan perm davrining ortalarida dengizlarning hajmi kichraygan materiklar maydoni kengaygan ochiq uruglilar  ignabarglilar keng tarqalgan mezozoy erasining boshlarida suvda yashovchi sudraluvchilar  toshbaqalar timsohlar ixtiozavrlar quruqlik hayvonlari  birinchi dinozavrlar ibtidoiy sut emizuvchilar triko nodontlar paydo bolgan trias davri oxirida qirqquloklar ignabarglilar va b kopaygan yura davri oxirida sudraluvchilardan qad qushlar arxeopteriks kelib chiqqan bor davrida tishli qushlar tarqalib bahaybat dinozavrlar paydo bolgan bor davri oxirida kop organizm guruhlari qirilib ketgan va ozgargan kaynozoy erasining boshiga kelganda organik dunyo yanada murakkablashgan bir qancha qushlar va sut emizuvchilar paydo bulgan miyasi murakkab issiq qonli qushlar tashqi muhitga nisbatan ancha mustaqil bolib hayotga koproq moslashgan bazi sut emizuvchilar quruklikda boshqalari dengizda yashashga bir xillari uchishga moslashgan tropik subtropik va mutadil botanik geografik oblastlar yaqqol ajralgan tropik va subtropik oblayetlarda doimiy yashil palma va daraxtsimon qirqquloq paporotnik kopchilikni tashkil etgan motadil oblastda ignabargli va kengbargli ormonlar tarqalgan paleogenning oxiri va neogenning boshida hoz hayvonlarga oxshab ketadigan umurtqasizlar rivojlanishda davom etgan amfibiyalar va sudralib yuruvchilar yanada taraqqiy etgan qushlar kengroq hududlarga tarqalgan neogen boshida uch panjali otlar karkidonlar mastodontlar jirafalar bugular yirtqichlar qilich tishli yolbarslar sirtlonlar garbiy yevropada tundra tayga osimliklari tarkib topgan yevropa va shim amerikada otloq osimlikli tekisliklar paydo bolgan antropogen davrida hoz flora va fauna rivojlanishda davom etgan shim yarim sharning hayvonot va osimlik dunyosi katta muzliklar bosgan davrda juda ham ozgarib ketgan oziga xos bazi hayvonlar mamont uzun junli karkidonlar pay do bolib yana qirilib ketgan odamning paydo bolishi bu davrdagi eng muhim voqea edi inson va yer malumotlarga qaraganda eng qad odamlar bundan mln yil oldin bazi olimlarning fikricha mln yil oldin paydo bolgan odamning paydo bolgan joyi haqidagi masala hali uzil kesil hal etilmagan bazi olimlar odamning dastlabki makoni afrika bolgan deyishsa boshqalari  yevrosiyoning jan hududlari uchinchilari  orta dengiz olkalari deb hisoblashadi ilk paleolit davridayoq yana q tout acpu odam markaziy va jan yevropa afrika va osiyoning kopgina joylarida yashagan yuqori paleolit davriga kelib jismoniy jihatdan hoz zamon tipidagi odam homo sapiens  akdli odam shakllandi shu davrning ozidayoq urug jamoalari ham vujudga kelgan bolsa kerak qarang antropogenez ibtidoiy jamoa tuzumi yuqori paleolit davrida odamlar yana kengroq yerlarga tarqala boshlagan jumladan yevropa va osiyoning muzdan boshagan kattakatta hududlariga ornashgan osiyoning shim sharqiy chekkalariga yetib shim amerikaga qam kirib borgan jan osiyodan avstraliya va yangi gvineyaga odam ota boshlagan mezolit davrida shotlandiya va skandinaviya boltik dengizi sohillari shim muz okeani sohillarining bir qismiga odam joylashgan neolit davrida yaponiya orollari va okeaniyaga ornashgan ijtimoiy i ch jarayonida odam tevarak atrofdagi muhitga tasir etadi uni ozgartiradi kishining tabiatga tasir etish shakllari turlicha bu tasir natijasida suv resurslari qayta taqsimlanadi mahalliy iqlim ozgaradi re lyefning bazi xususiyatlari boshqa qiyofaga kiradi inson tasirida geografik landshaft komponentlaridan birining ozgarishi boshqa komponentlarning ham ozgarishiga olib keladi tabiiy sharoit xojalik faoliyati yonalishiga va madaniyatning kopgina unsurlariga uyjoy kiyim kechak oziq ovqat va b katta tasir korsatadi lekin bu tasir hal qiluvchi ahamiyatga ega bolmaydi tabiatdan oqilona maqsadga muvofiq ravishda va vaqshiylarcha ayovsiz foydalanish yollari bor birinchi usulda tabiiy boyliklar muhofaza qilinadi maqsadga muvofiq ozgartiriladi ikkinchi munosabat esa tabiatni qashshoqlashtiradi fazilatini pasaytiradi ilmiy texnika inqilobi natijasida tabiiy resurslardan foydalanish jadal suratda olib borildi tabiiy boyliklar tiklanmaydigan mas foydali qazilmalar va yangilanadigan mas tuproq osimliklar hayvonlar resurslarga bolinadi shu sababli insoniyat oldida tabiiy muhitni yoq bolib ketishdan saklab qolishdek muhim vazifa turibdi hoz paytda tabiiy muhitni ifloslanishdan saqlash vazifasi muhim ahamiyat kasb etadi tabiiy muhit asosan korxonalar elektr st yalar avtotransport ajratib chiqaradigan chang sulfit angidrid karbon oksid kul va shlak metall birikmalari ishlatilgan suvlar tuproqqa haddan tashqari kop beriladigan zaharli dorilardan iflos boladi muhitning radioaktiv moddalardan zararlanishi ayniqsa xavfli tabiatni qoriklash va tabiat boyliklaridan oqilona foydalanish masalalari bmt va yunesko tomonidan chaqiriladigan xalqaro konferensiyalarda muhokama qilinadi ozbekistonda tabiatni muhofaza qilish va tiklash masalalariga muhim xalq xojaligi ahamiyatiga ega bolgan ish deb qaraladi respublikada tabiatni qoriqlash togrisida aholida qonunlar qabul qilingan qarang tabiat boyliklari va tabiatni qoriqlash aholi sonining osishi bilan tabiiy resurslarning kamayib borishi insoniyat oldida turgan eng dolzarb masala hisoblanadi milod boshida yer yuzida mln kishi bor edi y da yer yuzidagi aholi mln asrda mln y da mlrd y da mlrd y da mlrd ga yetdi osiyo afrika lotin amerikasi mamlakatlarida aholi soni ayniqsa tez osmoqda bu esa osha mamlakatlar oldiga aholini oziq ovqat mahsulotlari bilan taminlash masalasini qoymoqda aholini oziq ovqat bilan tola taminlash uchun ekin maydonlarini kengaytirish ayniqsa hosildorlikni tobora oshirib borish chorvachilik mahsulotlarini kopaytirish zarur dengiz va okean resurslari ham oziq ovqat manbai bolishi mumkin shuning uchun suvlarni toza saqlash insoniyatni suv bilan taminlash masalasi qoz dolzarb masalalardan biri hisoblanadi qarang suv resurslari qahhorbek abdullabekov abdumajid rahimov mamadmuso mamadazimov ochil mavlonov yer  quyosh tizimining quyoshdan uzoqligi boyicha uchinchi orindagi sayyorasi u yer guruhi sayyoralari orasida eng kattasidir va hayot shakllariga ega yagona malum sayyoradir yer yuzasi meridian yoyining uzunligi ekvatorda qutb doirasiga nisbatan qisqaroqdir meridian yoyining bir gradus uzunligi ekvatorda km qutb doirasida km yer qutblarida bir oz qisilgan bolib qutb oqlari uzunligi km ekvator boyicha diametr km radiusi km teng demak yerning siqiqligi kilometrni tashkil etadi keyingi vaqtlarda olib boradigan aniq olchash ishlari yerning ellipsoid shakliga yaqin ekanligini korsatdi agar ekvatorial va qutbiy oqlarning uzunligidagi farqning kichik ekanligini xisobga olinsa bunday elllipsoidni sferoid deb atash mumkin lekin yer yuzasi bizga malum bolgan biror geometrik shakliga togri kelmaydi himolay togidagi jomolungma choqqisining balandligi okean yuzasida m tinch okeaning eng chukur joyi m ekanligini va yer yuzasi relyefi ozgarishining qariyb kilometrdan oshiqligi xisobga olinsa u oziga xos geoid shakliga ega yer yuzasi mln kvadrat kilometr xajmi km massasi gr ortacha zichligi g sm ga tengdir yer ichki qismining tuzilishini va tarkibini tuzatish yoli bilan aniqlab bolmaydi shuning uchun ham u bilvosita geofizik seysmologik graviymetrik va astronomik usullar yordamida aniqlanadi yer yuzasida tez tez uchrab turadigan moddalarning ortacha zichligi g sm bu esa yerning ortacha zichligidan kamroqdir izmir turkiya turkchasida izmir turkiyaning garbidagi shahar yirik port izmir elining mamuriy markazi egey dengizining izmir qoltigi sohilida aholisi mln kishi izmir mil av ming yillikda bunyod etilgan va smirna yun smirne deb atalgan asrdan usmonli turklar saltanati tarkibida asr oxiridan izmir turkiyaning iqtisodiy va madaniy markazlaridan biri yil mayda shaharni gretsiya askarlari okkupatsiya qildi yil sentabrda ozod qilindi ikkinchi jahon urushidan keyin i porti harbiy dengiz baza siga aylantirildi izmir turkiyaning eksport boyicha bi rinchi import boyicha istanbuldan keyin orindagi porti temir yol va shosse yollar tugu ni xalqaro ahami yatga ega aeroport bor muhim qishloq xojaligi rayonining tamaki paxta uzum zaytun don yetishtiriladi sanoat va savdo markazi toqimachilik oziq ovqat tamaki sement oyna keramika yogochsozlik mashina sozlik kemasozlik va b korxonalari bor izmir atrofidan lignit simob asbest qazib chiqariladi shaharda har yili xalqaro yarmarka otkaziladi universitet iqtisodiyot va savdo akademiyasi konservatoriya arxeologiya muzeyi bor qad binolarning qoldiklari maqbaralar teatr stadion va boshqalar sakdangan izo yun isos bir xil teng qoshma soz bolagi bolib ozi qoshilgan sozga tenglik yoki turi vazifasi jihatidan oxshashlik manosi ifodasini beradi mas izomeriya izotoplar berlin olmoniya poytaxti federal mamuriy birlik yerga tenglashtirilgan shpre daryosi xafeldaryosiga quyiladigan yerda shimoliy va boltik dengizlariga chiqiladigan kanallar boyida maydoni qariyb km shaharning garbi va sharqida kol kop iqlimi motadil sernam ortacha yillik temperatura ° yanvarning ortacha temperaturasi ° iyulniki ° bir yilda urtacha mm yogin yogadi berlin poytaxt bolgach aholisining soni chetdan kochib kelganlar hisobiga tez osdi shahar chegarasi ham kengaydi berlin aholisi soni quyidagicha ozgarib bordi yilda mln yilda mln yilda mln berlin haqidagi dastlabki tarixiy malumot i ga tegishli u ikki aholi punktining birlashuvidan tashkil topgan yildan brandenburg gersogligi poytaxti bulgan asrda fransiya va bohemiyadan kelgan qrchoklar hisobiga uning aholisn tez osdi asr esa berlinning iqtisodiy rivojida muhim davr hisoblanadi ayni shu vaqtda u kayzer imperiyasining poytaxti va yevropaning yirik markazlaridan biri sifatida shakllandi sanoat boyicha esa yevropada unga teng shahar yoq edn shaharda bir qancha xalqaro kongress va konferensiyalar otkazilgan yilgacha berlin olmoniyaning eng yirik fan madaniyat va siyosiy markazi yillarda berlin gitlerchilar uchinchi reyxining poytaxti berlin ikkinchi jahon urushi yakunida sovet qoshinlari tomooidan orab olinib qattiq bombardimon qilindi va toplardan oqqa tutilgach yil mayda toliq egallandi urushdan keyin ittifoqchilar berlinni okkupatsiya sektoriga sovet aqsh angliya va fransiya sektorlariga bolishdi keyinchalik ittifoqchilar ortasidagi yuz bergan kelishmovchiliklar sababli olmoniya kabi berlin ham qismga sharqiy va garbiy berlinga bolindi va gdr aholisini ommaviy ravishda garbga otishini toxtatish maqsadida yilda berlin devori sharqiy olmoniya va garbiy berlin ortasida umumiy uz km jumladan shahar doirasida km bolgan tosiq ikshootlar tizimi qurildi yillar boshida vaziyat bir muncha yumshadi yil noyabrdagi siyosiy uzgarishlar tufayli berlin devori olib tashlandi qarang berlin devorining suyaatilishi songra gfr garbiy olmoniya va gdr sharqiy olmoniya qoshilishi haqida maxsus shartnoma imzolandi va u yil oktabr dan kuchga kirdi va birlashgan olmoniyaning federal poytaxti statuyey bonn shahridan berlinga otdi berlinning siyosiy mavqei oshishi bilan uning iqtisodi ham tez rivojlandi kimyofarmatsevtika poligrafiya optika toqimachilik tikuvchilik oziq ovqat qurilish materiallari mashinasozlik elektrotexnika elektr priborlari ishlab chiqarish umumiy va transport mashinasozligi sanoati korxonalari mavjud berlin faqat olmoniyaning iqtisodiy markazi bolibgina qolmay balki yevropaning yirik sanoat markazlaridan biridir berlinda yirik bank va kredit muassasalari joylashgan berlin mamlakatning eng yirik transport yollari tuguii bir necha vokzal va aeroportlar bor berlin radialaylana reja asosida qurilgan va oz qiyofasini hozirgacha saqlagan shaharda orta asr yodgorliklaridan gotika uslubiga xos mariyenkirxe va klosterkirxe cherkovlari asrlar barokko uslubidagi nemis tarixi muzeyi brandenburg darvozasi klassitsizm uslubidagi opera teatri drama teatri va berlin saqlanib qolgan shaharda koplab zamonaviy savdo sotiq binolari saroy uy joylar va berlin binolar barpo etilgan metropoliten qurilgan fanlar akademiyasi a gumboldt nomidagi universitet va maxsus oquv yurtlari mavjud madaniymaishiy muassasalar teatrlar muzeylar ularda badiiy osori atiqalartoplangan kutubxonalar milliy galereya kabi yirik binolar juda kop hayvonot boglari bor olimpiada oyinlari bolib otgan amir temur temur temurbek toliq ismi amir temur ibn amir taragay ibn amir barqul yil aprel kesh hozirgi shahrisabz sh yaqinidagi xoja ilgor qishlogi hozirgi yakkabog tumani yil fevral otror sh samarqandda dafn etilgan orta asrning yirik davlat arbobi buyuk sarkarda kuchli markazlashgan davlat asoschisi ilm fan va madaniyat homiysi amir temurning onasi takina xotun edi otasi amir taragoy esa turkiy barlos urugining oqsoqollaridan hamda chigatoy ulusining etiborli beklaridan hisoblangan uning ajdodlari kesh viloyatida hokimlik qilishgan shu bois amir temurning otasi amir taragoy ham yilda bir marotaba ili daryosi boyida xon tomonidan chaqiriladigan el yurt beklarining qurultoyiga taklif etilar va u bunday yiginlarda muttasil qatnashar edi shu bilan birga u sharafuddin ali yazdiyning takidlashiga kora ulamo va sulaho va muttaqiylarga mushfiq va mehribon erdi va bularning majlisiga borur erdi taragoybek piri shamsuddin kulolni ayniqsa chuqur ehtirom qilgan keyinchalik shayx kulol amir temurning ham piri bolgan taragoybek yilda vafot etgan amir temurning katta opasi qutlug turkan oqa va singlisi shirinbek oqa bor edi ular temurdan oldin vafot etishgan va samarqanddagi shohi zinda majmuasidagi maqbaralarda dafn etilgan muyizz al ansab'ga kora temurning yana uchta ukasi bor edi djuki olim shayx va suyurgatmish temurning bitta amakisi bor edi uning ismi bolta edi amir temurning yoshligi keshda kechdi yetti yoshga tolgach otasi uni oqishga berdi amir temur yoshlik choglaridanoq maxsus murabbiylar nazorati ostida chavandozlik ovchilik kamondan nishonga oq uzish boshqa turli mashq va harbiy oyinlar bilan mashgul bolgan shu asnoda amir temur tulporlarni saralab ajrata oladigan mohir chavandoz va dovyurak bahodir bolib voyaga yetgan amir temur tabiatan ogir bosiq teran fikrli va idrokli hamda nihoyatda ziyrak kishilardagi qobiliyat fazilat ayniqsa samimiyatni tezda fahmlab oladigan inson bolgan shu tufayli ospirinlik choglaridayoq atrofiga tengqurlari orasidan sadoqatli dostlarni jalb qila olgan uning atrofiga bolalikdagi dostlari va maktabdoshlari abbos bahodur jahonshohbek qimori inoq sulaymonshohbek idiku temur sayfuddinbek hindushoh qarqara va boshqalar toplanishib birgalikda mashq qilar musobaqalarda ishtirok etishar astasekin navkar bolishib va harbiy guruhga birlashib harbiy bolinma sifatida shakllana borgan keyinchalik ular amir temur qoshinida lashkarboshilik darajasigacha kotarilganlar amir temur ilk harbiy faoliyatini qol ostidagi navkarlari bilan ayrim viloyat amirlariga xizmat qilishdan boshlagan ularning ozaro kurashlarida qatnashib jasorat korsatgan janglarda chiniqqan harbiy mahoratini oshirgan dongi butun qashqadaryo vohasiga yoyilgan amir temurning aqlu zakovati shijoati va shuhrati uni movarounnahrning nufuzli amirlaridan amir xizr yasovuriy va amir qazagon bilan yaqinlashtirdi xondamirning yozishicha otasi amir taragoy amir temurni avval amir joku barlosning qizi nurmushk ogoga songra osha yili qazagonning nabirasi va amir husaynning singlisi oljoy turkon og'oga uylantiradi keyingi nikoh tufayli amir temur bilan balx hokimi amir husayn ortasida ittifoq yuzaga kelib ular birgalikda mogullarga qarshi kurashadilar amir temurning movarounnahrni birlashtirish yolidagi harakati asrning yillari boshlaridan boshlandi asr ning yillari oxirida movarounnahrda amirlarning ozaro kurashi kuchayib amir qazagon oldirildi mamlakatda siyosiy parokandalik avjiga chiqib ogir tanglik sodir boldi xondamirning habib ussiyar kitobida keltirilgan malumotlarga qaraganda ulus onga yaqin mustaqil bekliklarga bolinib ketgan samarqand viloyatida amir bayon sulduz keshda amir hoji barlos xojandda amir boyazid jaloir balxda uljoy buga sulduz shibirgonda muhammad i xoja aperdi nayman kohistonda badaxshon shohi amir sotilmish xuttalonda kayxusrav hisori shodmon hududida amir husayn va amir xizr yasovuriylar ozlarini hokimi mutlaq deb elon qiladilar bu davrda chigatoy ulusining sharqiy qismi yettisuv va sharqiy turkistonda hukmronlik qilayotgan mogul xonlari movarounnahrdagi ogir siyosiy vaziyatdan foydalanib bu yerda oz hokimiyatini ornatishga harakat kiladilar jeta xonlaridan tugluq temur va uning vorisi ilyosxoja va y larda movarounnahrga bir necha bor bostirib kiradilar mogul xonlarining boskinchilik yurishlari va zulmiga karshi xalq harakati boshlanadi biroq movarounnahr amirlari xalqqa bosh bolib mogul bosqinchilariga qarshi kurashga jurat eta olmaydilar ularning bir qismi dushman tarafiga otadi ikkinchi qismi esa el yurtni tark etib ozga mamlakatlardan boshpana izlaydilar amir temurning amakisi kesh viloyatining hukmdori amir hoji barlos xurosonga qochadi mana shunday ogir pallada siyosat maydoniga amir temur kiradi mogullarga qarshi turish uchun kuchlar nisbati teng emasligini hisobga olgan yoshli amir temur yilning boshida tugluq temur tomonidan keshga yuborilgan beklar bilan kelishadi sharoit taqozosi bilan xon xizmatiga otib uning yorligi bilan oz viloyatining dorugasn etib tayin qilinadi shubhasiz bu noilojliqdan qoyilgan siyosiy hamda strategik qadam bolib bu bilan amir temur mogullarning navbatdagi talontarojining oddini olgan mamlakat va xalqni falokatdan qutqargan edi biroq movarounnaxrning hukmdori etib tayin qilingan ilyosxoja va uning lashkarboshisi amir bekkichik bilan amir temurning murosasi kelishmay qoladi shu sababdan yilning oxirida u mamlakatni tark etishga majbur boladi xivaning janubida urganjiy dashtida amir temur tugluq temurning yana bir raqibi qaynogasi amir husayn bilan uchrashadi amir temur mogullar bilan kurashish maqsadida u bilan birlashib ikkovlon kuch toplashga kirishadi dastlab ular tugluq temurxonning farmoniga binoan amir temurni taqib qilishga kirishgan xiva dorugasi toqol tavakkal bilan jang qiladilar songra yilning kuzida seistonda viloyat hukmdori malik qutbiddinning tarafida turib mekroniylar bilan bolgan toqnashuvda amir temur ong kifti va ong oyogidan jarohatlandi amir temur va amir husayn keyingi ikki yil davomida ilyosxoja boshliq jeta lashkari bilan bir necha marta jang qiladilar nihoyat y oxirida ular mogul qoshinlarini movarounnahr hududidan quvib chiqarishga muvaffaq boladilar biroq movarounnahrni qoldan chiqarishni istamagan ilyosxoja y ning bahorida yana turkiston ustiga qoshin tortadi toshkent bilan chinoz oraligida ikki ortada sodir bolgan jang tarixda loy jangi nomi bilan shuhrat topadi jangda amir husaynning xiyonati oqibatida maglubiyatga uchraydilar va oz qoshinlari bilan amudaryo boylariga chekinib balx viloyatida ornashdilar ilyosxoja esa hech qanday qarshilikka uchramay xojand jizzax va boshqa bir qancha shahar hamda qishloklarni egallab samarqand ustiga yuradi samarqand osha paytlarda katta qoshinga qarshilik korsata olmasdi shaharning na devori va na mustahkam istehkomlari na qurollangan sipohiysi bor edi bek va amirlar shaharni tark etgan edi lekin mogullarga qarshi xalq kotariladi sarbadorlar shahar mudofaasini oz qollariga oladilar shahar mudofaachilariga madrasa tolibi ilmlaridan mavlonozoda samarqandiy jun paxta tituvchilar mahallasining oqsoqoli abu bakr kuluyi kalaviy naddof va mergan mavlono xurdaki buxoriylar boshchilik qiladilar sarbadorlar samarqand shahrida mogullarga qaqshatqich zarba beradilar ilyosxoja dastlab samarqandni songra butun movarounnahrni tashlab chiqib ketishga majbur boladi sarbadorlarning mogullar ustidan qozongan galabasi haqidagi xabar amir husayn bilan amir temurga ham borib yetgan amir temur qishni qarshida husayn esa amudaryo boyida otkazib y bahorida samarqandga yol oldilar ular konigita toxtab sarbadorlarning dushman ustidan qozongan galabalaridan mamnun bolganliklarini va ular bilan uchrashmoqchi ekanliklarini bildiradilar biroq sarbadorlarning boshliqlari amirlar huzuriga kelganlarida amir husayn buyrugi bilan abu bakr kuluyi kalaviy naddof bilan mavlono xurdak buxoriylar dorga tortiladi mavlonozodani esa amir temur oz himoyasiga olib kutqarib qoladi shu tariqa sarbadorlar boshliqsiz qoldirilib movarounnahrda amir husaynning hukmronligi ornatiladi ammo kop vaqt otmay husayn bilan amir temur ortasidagi munosabat keskinlashib ochiqdan ochiq nizoga aylanadi amir temurning nufuzi ortib borayotganligidan xavfsiragan amir husayn balxga qaytib uning qala devorlari va istehkomlarini mustahkamlashga kirishadi balx qunduz va badaxshondan kop sonli lashkar ham toplaydi kesh va qarshi viloyatlariga bosh bolgan amir temur ham amir husaynga qarshi hal qiluvchi jangga hozirlik koradi yillar ortasida bir necha bor toqnashuvlar bolib otadi mamlakatning siyosiy va iqtisodiy mavqeyini mustahkamlab kopdan davom etib kelayotgan ichki tarqoqlikka barham berish tinchlik va osoyishtalikni qaror toptirish maqsadida amir temur y iyunida samarqandda katta qurultoy chaqirdi unda markaziy davlat tizimini shakllantirish va qoshin tuzish masalalari muhokama etildi el yurtni boshqarishda harbiy kuchning ahamiyatini yaxshi tushungan amir temur qoshinning tuzilishiga katta ahamiyat berdi u amir va amir ul umaro kabi yuqori darajali harbiy unvonlar joriy qildi qoshinni harbiy jihatdan isloh qilar ekan u ayniqsa lashkarboshilarni tanlash va ularni tarbiyalash harbiy qismlar va ularning joylashish tartibi navkar va sarbozlarning qurollanishi hamda intizom masalalariga nihoyatda etibor beradi yana q temuriylar harbiy sanati amir temur hokimiyat tepasiga kelgach dastlabki vaqtlardayoq mamlakatda roy bergan ogir iqtisodiy tanglikni bartaraf qilish uchun eng avvalo soliq tizimini tartibga soldi davlat soliqlarini yigishda aminlar kalontarlar va soliq yiguvchilarni raiyatga nisbatan insof va adolatli bolishga qonunga xilof ish tutmaslikka chaqirdi chunki saltanatning barqarorligi kop jihatdan raiyatning hol ahvoli uning davlat va davlat boshligiga bolgan sadoqatiga bogliq raiyatni himoya qilish qonun bilan mustahkamlangan qonun barchaga barobar bolgan amir temur nafaqat oz xalqini balki zabt etilgan mamlakatlarning aholisini ham imkoni boricha qonun himoyasiga olgan ularni asirlik va talon tarojlardan saqlagan amir temur movarounnahrni mogullar hukmronligidan ozod etib bu qad mamlakatda mustaqil davlat barpo etgan bolsada hali mamlakatda barqaror tinchlik ornatilgan emas edi bir tomondan ayrim viloyat hokimlari amir temur hakimiyatini tan olishdan bosh tortib turgan bolsalar ikkinchi tomondan mamlakatning sharqiy va shim hududlari notinch edi moguliston bilan oq orda hukmdorlari fargona vodiysining sharqi otror yassi turkiston va sayram sh lariga xavf solib bu hududlarga tez tez hujum qilar va aholini talontaroj qilardi shuning uchun ham amir temur dastlabki yillarda mamlakat sarhadlari xavfsizligini taminlashga katta ahamiyat berdi isyonchi amirlarga qarshi shafqatsiz kurash olib bordi y kuzi va y bahorida amir zinda chashmga zarba berib shibirgon viloyati boisundirildi balx va toshkent viloyatlari ham amir temur hokimiyatini tan oldilar ammo xorazm oq orda hukmdorlariga suyanib hanuz boysunishdan bosh tortib kelardi xorazmni amir temur chigatoy ulusining ajralmas qismi deb hisoblab uni oz davlatiga koshib olish siyosatini tutdi ammo bu masala elchilar vositasida tinch yol bilan hal etilmagach amir temur xorazm hududiga besh marotaba yurish qildi birinchi yurishi y yoz iyul ida kot shahrini egallash bilan yakunlandi amir temurning y bahori va y yozida xorazm tomonga qilgan ikki yurishi natijasiz tugadi bu asnoda oltin orda xoni toxtamish bilan ittifoq tuzib olgan xorazm hukmdori yusuf sofi uning yordamida amir temur davlati hududlariga bir necha bor yurish qilib qorakol viloyati va buxoro tumanlarini talon taroj etdi bunday vaziyat shubhasiz yilda amir temurni tortinchi marotaba xorazmga qoshin tortishga majbur etdi lekin bu yurish ham avvalgilari kabi sulh tuzish bilan tugadi biroq shunga qaramay yusuf sofi ilgari xorazmning chigatoy ulusiga tegishli bolgan jan sharqiy kot va xiva sh lari birga qismini yana qaytadan bosib oldi amir temur davlatiga nisbatan yusuf sofining tutgan bunday tajovuzkorona siyosati xorazm ustiga amir temurning beshinchi marta yurish qilishiga sabab boldi yilda xorazmning poytaxti vayron etilib uning hududlari amir temur davlatiga boysundirildi bu orada amir temur moguliston hokimi qamariddin bilan ham toqnashib qoldi chunki bu davrda uning movarounnahrga bolgan talonchilik xurujlari kuchayib ketgandi yillarda u toshkent va andijon ustiga bir necha bor bosqin qilib talab qaytgandi yilda esa qamariddin hatto fargona vodiysining talaygina qismini bosib oldi amir temur mamlakatning shim sharqiy hududlariga nisbatan bolayotgan muttasil taxdidni bartaraf qilish uchun qamariddinga jiddiy zarba berishga kirishadi yigirma yil mobaynida sohibqiron mogulistonga yetti marta yurish qilib mogul hukmdorlari anqotora va kamariddin ustidan galaba qozondi shu zaylda amir temur movarounnahr va xorazmda ichki tarqoqlik ozaro nizolar shuningdek moguliston tomonidan bolib turgan tazyiqqa chek qoyib ushbu hududda yashovchi elu elat va xalqlarni yagona davlatga birlashtirdi bu shubhasiz movarounnahr aholisi taqdirida ijobiy ahamiyat kasb etdi ammo amir temur bu bilan qanoatlanmadi tez orada u qoshni davlatlar va xalqlar ustiga yurish qilib ularni oziga boysundirish va markazlashgan buyuk saltanat barpo etishni oz oldiga maqsad qilib qoydi bu davrda oltin orda xuroson va erondagi ijtimoiy siyosiy vaziyat uning uchun juda qol keldi amir temur harbiy yurishni xurosondan boshladi y u hirotni egalladi saraxs jom va qavsiya sh lari jangsiz taslim boldi xuroson xususan uning poytaxti hirot strategik jihatdan muhim ahamiyatga ega bolib eron iroq shom va boshqa mamlakatlarga otishda koprik vazifasini otardi yillar davomida amir temur eronning katta qismini egalladi avval kalot turshiz va sabzavor keyin seistonning zireh zova farah va bust qalalari yilda esa astrobod viloyati va ozarbayjonning omul sori sultoniya va tabriz sh lari boysundirildi amir temur eron ozarbayjon iroq va shom suriya ustiga uch marta lashkar tortdi bu yurishlar tarixda uch yillik besh yillik va etti yillik urushlar nomi bilan mashhur uch yillik harbiy yurishlar oqibatida jan ozarbayjon iroqning shim qismi gurjiston va van koli atrofidagi yerlar egallandi amir temur shu bilan birga shim garbdan yani oltin orda tomonidan bolayotgan tazyiqqa barham berish maqsadida toxtamishga qarshi uch marta qoshin tortishga majbur boldi u y da dizaq jizzax ning achchiq mavzeida yilning iyunida hozirgi samara bilan chistopol sh lari oraligida joylashgan qunduzcha kondurcha daryosi vodiysida qarang qunduzcha jangi va nihoyat yilda fev shim kavkazda terek daryosi boiida toxtamish qoshiniga kakshatqich zarba beradi qarang terek daryosi boyidagi jang amir temur harbiy yurishlari oqibatida quyi idil volga viloyatlari saroy berka saroychik va hojitarxon astraxon kabi shaharlar gorat qilindi amir temur toxtamishni quvib ryazan viloyatigacha bordi va yelets shahrini ishgol qildi sharafuddin ali yazdiy amir temurning moskva yurishini shunday tariflaydi sohibqiron maskavga sorikim rusning shaharlaridan erdi tavajjuq qildi anda yetkonda nusratshior cheriki ul viloyatni shahar va atrofini chobtilar va andagi hokimlarni tobe qildi va cherikning eliklariga sonsiz mol tushti zafarnoma bet bu urushda azaq azov kuban va cherkas yerlari ham kuchli aziyat chekdi qizigi shundaki amir temur idilning turotur kechuvi boyida orusxonning ogli quyrichoq oglonni chaqirtirib unga qolga kiritilgan sobiq jochi ulusini inom etdi rossiya tarixchilari b d grekov va a yu yakubovskiyparnmnt yozishlaricha amir temurning toxtamish ustidan qozongan galabasi faqat markaziy osiyo uchun emas balki butun sharqiy yevropa shuningdek tarqoq rus knyazliklarining birlashishi uchun ham buyuk ahamiyat kasb etgan shundan song amir temur butun etiborini eron iroq suriya kichik osiyo va hindiston yerlarini uzil kesil zabt etishga qaratdi u besh yillik urush davomida garbiy eron iroqi ajam va kavkazni egalladi natijada muzaffariylar va jaloiriylar sulolasining hukmronligi barham topdi amir temurning hindiston ustiga qilgan urushi y may y mart qariyb on bir oy davom etdi amir temur hindistondan katta olja shu jumladan jangovar fil bilan qaytdi oljalarning bir qismi qoshinga taqsimlab berildi qolgani samarqand va kesh sh larida olib borilayotgan qurilishlarga sarflandi amir temurning yillarda olib borgan harbiy yurishlari natijasida shomning halab aleppo xums baalbek baalbak dimishq damashq kabi yirik shaharlari va iroqi arabning ubuliston olkasi qad kappadokiya bilan bagdod shuningdek turkiyaning katta qismi zabt etiladi anqara jangida amir temur jahonning bukj sarkardalaridan biri boyazid yildirim ustidan galaba qozondi turkiya sultoni asirga olindi u bilan birga xotini serb malikasi olivera ogillari muso va iso chalabiylar ham asirga tushdilar song amir temur anadolu ya o ni egallab orta dengizning sharqiy sohilida joylashgan izmir shahrini zabt etdi va salibchilarning yaqin sharqdagi oxirgi qarorgohiga barham berdi songra egey dengizida joylashgan xios va lesbos o laridagi genuya mulklarining hukmdorlari unga taslim boldilar misr ham oz itoatkorligini izhor etdi amir temur anqara nikeya bursa va izmir sh larini egallab vizantiya va butun nasoro olamining boyazidga yigib bergan bojlaridan iborat katta boylikni qolga kiritdi birgina bursa shahridan olingan oltin va javohirlarning ozi kattagina karvonga yuk bolgan bandi qilingan boyazid ordugohga olib kelingach amir temur unga hurmat va ehtirom korsatdi uning vafotidan song y mart esa vorislariga himmat kozi bilan boqib ularga beqiyos muruvvatlar qildi chunonchi boyazidning tongich ogli sulaymon chalabiyni turklarning yevropadagi viloyatlariga hokim etib tayinladi edirne adrianopol sh uning poytaxti qilib belgilandi anadoluning shim garbiy qismi suyurgol sifatida iso chalabiyga inom qilinib bursa sh uning poytaxtiga aylantirildi usmonli turklar davlatining markaziy qismini boshqarishni muso chalabiyga topshirdi amir temur usmonli turklar davlatini butunlay bosib olish niyatida bolmagan chunki u yevropa davlatlarining yaqin sharq mamlakatlariga nisbatan tajovuzkorona niyatda ekanligini yaxshi tushunar edi shuning uchun ham amir temur usmonli turklar davlatini saqlab qoldi va boyazidning vorislariga muruvvat qolini chozdi shunday bolsada boyazid ustidan qozonilgan bu galaba bilan amir temurni fransiya qiroli karl vi angliya qiroli genrix iv tabriklab unga maxsus maktub yubordilar chunki amir temur endigina uygonayotgan yevropaga ulkan xavf solib turgan usmonli turklar davlatiga zarba berib butun yevropaning xaloskoriga aylangan edi amir temur kichik osiyodan samarqandga qaytgach y noyab da ming qoshin bilan samarqanddan xitoy safariga chiqdi biroq xitoy ustiga yurish amir temurning otrorda vafoti y fev tufayli amalga oshmay qoldi amir temurning vafoti haqidagi xabar garchi avvalda sir tutilsada ammo kop vaqt otmay bu noxush xabar mamlakat boylab tarqalib ketadi amir temurning jasadi samarqandga olib kelinib dafn qilinadi qarang amir temur maqbarasi amir temur buyuk davlat asoschisi u hindiston hamda xitoydan qora dengizga qadar sirdaryo va orol dengizidan fors qoltigiga qadar goyat katta hududni qamrab olgan markazlashgan ulkan saltanatga asos soldi bundan tashqari amir temur davlatiga kichik osiyo suriya misr va shim garbda quyi volga don buylari shim sharqda balxash koli va ili daryosigacha jan sharqda esa shim hindistongacha bulgan mamlakatlar buysundirildi amir temur davlatni aql zakovot va huquqiy asos bilan idora etgan uning davlat ishlarining toqqiz ulushini kengash tadbir va mashvarat qolgan bir ulushini qilich bilan amalga oshirdim degan sozlari buning yorqin dalilidir sohibqironning bunyodkorlik sohasidagi tarixiy xizmatlari beqiyosdir tarix bu qohna dunyoda otgan kop jahongirlarni biladi ularning aksariyati faqat buzgan amir temurning ulardan farqi shundaki u umr buyi bunyodkorlik bilan mashgul bulgan uning qay bir joydan bir gisht olsam orniga un gisht qoydirdim bir daraxt kestirsam orniga unta kuchat ektirdim degan sozlari buning yorqin isbotidir amir temurga har bir zafarli voqea va sevinchli hodisani muhtasham memorlik obidasi barpo etish bilan nishonlash odat bolgan shu maqsadda hindiston sheroz isfahon va damashqning mashhur ustahunarmandlari mamlakatda hashamdor imoratu inshootlar bino qilganlar amir temur zabt etgan mamlakatlarning bir qator shaharlari bagdod darband baylaqon ni qayta tikladi amir temur tabrizda masjid sherozda saroy bagdodda madrasa turkistonda mashhur shayx ahmad yassaviy qabri ustiga maqbara qurdirgan bolsada lekin asosiy etiborini ona shahri kesh va poytaxti samarqandga qaratdi keshda otasining qabri ustiga maqbara ogli jahongirga maqbara bilan masjid qurdirdi amir temur hukmronligining ilk davrida kesh shahrini poytaxtga aylantirish niyatida bolib uning obodonchiligiga katta ahamiyat berdi bu yerda mashhur oqsaroy qad kotardi amir temur keshni movarounnahrning madaniy markaziga aylantirishga harakat qildi shu boisdan bu shahar qubbat ul ilm val adab unvoniga ega boldi saltanat poytaxti samarqand amir temur davrida ayniqsa gullab yashnadi shaharda isfahon sheroz halab xorazm buxoro qarshi va kesh sh larining memoru binokorlari qoli bilan saroylar masjidlar madrasalar maqbaralar quriladi shahar tashqarisida esa bog roglar va bostonlar barpo etiladi qarang amir temur boglari xususan shohizinda memoriy majmuasiga mansub shodimulk ogo maqbarasi shirinbeka ogo maqbarasi va boshqa quriladi shaharda bibixonim jome masjidi amir temurning qarorgohi koksaroy va bostonsaroylar qad kotaradi umuman olganda samarqand sh amir temur davrida ozining qad orni afrosiyobyaan birmuncha jan roqda butunlay yangitdan qurildi shahar tevaragi mustahkam qala devori bilan oralib ohanin shayxzoda chorsu korizgoh sozangaron va feruza kabi nomlar bilan ataluvchi ta darvoza ornatildi movarounnahrning dehqonchilik vohalarida xususan zarafshon vodiysida onlab sugorish tarmoqlari chiqarilib dehqonchilik maydonlari kengaytirildi yangi qishloqlar barpo etildi ibn arabshohning yozishicha amir temur samarqand atrofida qad kotargan bir qancha yangi qishloqlarni sharqning mashhur shaharlari dimishq damashq misr bagdod sultoniya va sheroz nomlari bilan atadi amir temurning fikricha samarqand kattaligi gozalligi hamda tevarak atrofining obod etilganligi jihatidan dunyodagi eng yirik shaharlardan ham ustunroq turmogi lozim edi hofizi abroning yozishicha amir temur turk arab va eronliklar tarixini chuqur bilgan u davlat ahamiyatiga ega bolgan har bir masalani hal etishda shu sohaning bilimdonlari va ulamolari bilan maslahatlashardi odatda u tibbiyot riyoziyot falakiyot tarix adabiyot tilshunoslik ilmi namoyandalari shuningdek ilohiyot va din sohasidagi mashhur ulamolar bilan suhbatlar otkazardi amir temur saroyida ulamolardan mavlono abdujabbor xorazmiy mavlono shamsuddin munshi mavlono abdullo lison mavlono bahruddin ahmad mavlono numonuddin xorazmiy xoja afzal mavlono alouddin koshiy jalol xokiy va boshqa xizmat qilardi alisher navoiyga amir temurning ilm va manaviyat aqliga korsatgan gamxorligi juda yoqar edi bu haqda navoiy shunday degandi agar temur qayerda fan madaniyat va sanat ahlini uchratsa ularni oz homiyligiga olar ularga izzat ikrom korsatar ularning tarbiyasiga ahamiyat berar hamda bu zotlardan oz oliy majlisida nadim maslahatchi sifatida va boshqa lavozimlarda foydalanardi amir temur davrida savdo va hunarmandchilik goyatda rivojlanadi yangi bozorlar savdo rastalari barpo qilinadi klavixo samarqand bozorlarida bugdoy va guruchning molligi va arzonligi haqida gapirib shahar hunarmandchiligi mahsulotlarini atlas kimxob har xil ip va jun toqima mollar moynali va ipakli postinliklar attorlik mollari ziravor va dorivorlar zarhal va lojuvardlar hamda boshqa mollarning serobligini ham takidlaydilar bu davrda amir temur va uning joy sulton mahmudxon asir olingan noiblari xitoy va hindistondan orta osiyo orqali yaqin sharq va yevropa mamlakatlariga yonalgan asosiy xalqaro savdo yoli buyuk ipak yolini nazorat qilib savdo karvonlari qatnovi xavfsizligini taminlashda rabotlar qalalar kopriklar qurish yolida muhim chora tadbirlar kordilar va sharq bilan garb ortasida savdo sotiq va elchilik aloqalarini har tomonlama rivojlantirishga goyat katta etibor berdilar amir temur eng muhimi eron ozarbayjon va iroqdagi mayda hukmdorlar ortasidagi tarqoklik va boshboshdoqlikka barham berib bu bilan nafaqat movarounnahr balki uzoq va yaqin sharq mamlakatlarining iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga xalqgar va mamlakatlarni bir biri bilan yaqinlashtirishga ulkan hissa qoshdi amir temur yevropaning fransiya angliya va kastiliya kabi yirik kirolliklari bilan bevosita savdo va diplomatik aloqalar ornatdi amir temurning harbiy yurishlari jangu jadallarining oqibatlariga baho berilar ekan shuni alohida takidlash kerakki uning faoliyati qoyilgan maqsad va rejalari jihatidan ikki bosqichga bolinadi birinchi bosqich da amir temur movarounnahrda markazlashgan davlat tuzish yolida kurashdi movarounnahrni birlashtirishdan manfaatdor bolgan mahalliy zodagonlardan iborat ijtimoiy kuchlar mulkdor dehqonlar harbiylar hunarmandlar savdogarlar va ruhoniylar yordamida tarqoq mulklarni birlashtirish uchun kurash olib bordi amir temurning bu davrdagi faoliyati orta osiyo xalqlarining ijtimoiy iqtisodiy va madaniy hayoti taraqqiyoti yolida shubhasiz ulkan ijobiy ahamiyat kasb etadi mamlakatda tarqoqpik tugatilib markazlashgan davlatning tashkil topishi ijobiy oqibatlarga olib keldi mamlakat i ch kuchlarini va mogullarning bir yarim asrlik hukmronligi natijasida bohronga uchragan iqgisodni tiklash uchun qulayroq sharoit vujudga keldi ayni vaqnda xojalikning asosi bolgan dehqonchilikda muayyan siljishlar roy berdi yangi yangi ariq kanal lar qazilib dehqonchilik maydonlari kengaydi hunarmandchilik ichki va tashqi savdo rivojlandi fan va madaniyat ravnaq topib shaharlar obodlashdi va gavjumlashdi amir temur biror mamlakatni tasarrufiga olishdan avval albatta osha joy aholisiga tinchlik yolini taklif etgan bu yol inkor etilgan holdagina harbiy kuch ishlatgan amir temur hayotligi chogidayoq saltanatni asosan tort qism ulus ga bolib ogil nabiralariga taqsimlab bergan xuroson jurjon mozandaron va seyiston markazi hirot shohruxga garbiy eron ozarbayjon iroq va armaniston markazi tabriz mironshohga fors yani eronning jan qismi markazi sheroz umarshayxga afgoniston va shim hindiston markazi gazna keyinchalik balx pirmuhammadga suyurgol qilib berilgan amir temur davlati oziga xos tartib qoidalarga asoslangan holda idora etilgan qarang temuriylar davlati amir temur asos solgan bu davlat xuroson va movarounnahrda asr boshigacha mavjud bolib shayboniyxon tomonidan tugatilgan shorolar tuzumi davrida amir temur shaxsi va faoliyatiga adolatsizlik bilan yondoshilib bir yoqlama baho berilib kelindi ozbekiston mustaqillikka erishganidan song bunday qarashlarga barham berildi amir temurning jahon tarixida tutgan orni oz joyiga qoyila boshlandi ozbekistonda uning faoliyatini organishga va uni ommalashtirishga keng yol ochildi uning nomi ozbekistonda abadiylashtirildi koplab shahar va qishloqlardagi shoh kochalar maydonlar jamoa xojaliklari maktablar kinoteatrlar va boshqa uning nomi bilan ataldi islom karimov tashabbusi va rahnamoligida toshkent samarqand shahrisabz va boshqa shaharlarning markaziy maydonlarida amir temurga haykal ornatildi toshkentdagi amir temur xiyobonida temuriylar davri muzeyi barpo etildi amir temur ordeni tasis etildi va xalqaro amir temur jamgarmasi tashkil qilindi toshkent samarqand va xorijiy mamlakatlarda yunesko rahbarligida hazrat sohibqiron tavalludining yilligi keng nishonlandi amir temur haqida ikki qismdan iborat badiiy film spektakllar va sheriy hamda nasriy asarlar yaratildi avval salom badaz kalom bir kattani bil bir kichikni bil bola aziz odobi undan aziz bolaning erkasi bitning sirkasi bosh bolmagan uyda otasi turib ogli sozlar inson odobi bilan osmon oftobi bilan katta izzatda kichik xizmatda kattada izzat yoq kichikda xizmat yoq kattaga katta bol kichikka kichik kattaga salom ber kichikka kalom ber kattani hurmati qarz kichikka salom farz kattani katta desang ozidan ketar kichikni katta desang kattaga yetar kattani uyalgisi kelsa kichikka tegar kop oynagan bola el kozida ola odob kishinig zebu ziynati odob oltindan qimmat odob peshada gunoh teshada odob bozorda sotilmas odobim oftobim odobli bola elga manzur odobli kelinning supurgisi hashak ostida turar odobli oqil kokdagi yulduz odobli qiz yoqadagi qunduz odoblikni belgisi eshilib salom bergani yaqinlikning belgisi kelib ketib turgani odobni beodobdan organ odobning boshi til odobsiz betga chopar yolgiz bolaga indamasang kopayar alifbo arab a sining boshlangich ikki harfi alif va bo nomidan olingan biror tilning yozuviga qabul qilingan va malum ananaviy tartib berilgan yozuv belgilari mas arab a si lotin a si yoki bogin belgilar mas hind a si devanagari majmui a mil av y oxirlarida qad uga rit va finikiy yozuvi tovush tizimidan kelib chiqqan undan ilgari misr iyerogliflari sanoq tizimi mavjud bolgan deb taxmin qilinadi turkiy xalqlarning run va turkiy uygur yozuvlari bolgan ammo bu oziga xos turkiy yozuvlar axi haqida malumot uchramaydi ularga oid harflar jadvali tovush belgilari haqidagi boshqa manbalardagi malumotlar hamda shu yozuv yodgorliklari asosida tuzilgan hozirgi harfiy va bazan bogin a lari finikiy a sidan oromiy arab yahudiy yunon lotin va hokazo va boshqa alardan kelib chiqqan arab a siga barcha arab mamlakatlari shuning dek eron afgoniston pokiston sharqiy turkiston shinjon shuningdek asr boshlarida turkiy xalqlar yozuv tizimida lotin a siga amerika avstraliya qitasidagi barcha xalqlar yevropaning kopchilik xalqlari osiyo va afrikadagi bazi xalqlar in doneziya turkiya va boshqalar yozuv tizimida kirill a siga yevropa osiyodagi ba zi xalqlar yozuv tizimida hind bogin a siga hindistondagi kopgina elatlar yozuv tizimida amal qilingan yana q arab yozuvi arman yozuvi gruzin yozu vi koreys yozuvi turkiy uygur yozuvi orxun yenisey yozuvi yunon yozuvi hind yozuvi lotin alifbosi jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti  xalqaro iqtisodiy munosabatlar xalqaro huquq xalqaro munosabatlar sohasida mutaxassislar tayyorlaydigan ozbekistondagi oliy oquv yurti va yirik ilmiy markaz ozbekiston respublikasi tashqi ishlar vazirligiga qaraydi toshkent shahrida joylashgan yil sentabrda tashkil etilgan tarkibida xalqaro iqtisodiy munosabatlar xalqaro huquq xalqaro munosabatlar fakultetlari kafedra til markazi jahon tillari fransuz tili nemis tili ozbek tili kafedralari bilan kompyuter testlar manaviyat va marifat markazlari boshqaruv instituti tahrir va nashriyot bolimi biznes olami va ziyokor oquv markazlari internet klubi va yuridik klinika faoliyat yuritadi jahon iqtisodiyoti xalqaro iqtisodiy munosabatlar xalqaro huquq sohalari siyosiy va ijtimoiy muammolar diplomatiya va boshqa ixtisosliklar boyicha mutaxassislar tayyorlaydi universitet ilmiy kutubxonaga ega ming asar universitetda oquv ishlariga xorijiy mamlakatlardan professorlar amaliyotchi mutaxassislar taklif qilinadi zamonaviy kompyuter texnologiyasidan keng foydalaniladi universitetda bmt unesco tasisning toshkentdagi vakolatxonasi xodimlari xorijiy davlat arboblari diplomatlari ozbekistondagi chet mamlakatlar elchixonalari vakillari bilan uchrashuvlar otkaziladi oquv qollanmalari dasturlar ilmiy va uslubiy qollanmalar chop etadi xalqaro munosabatlar jurnali nashr etiladi iqtisodiyot  yunoncha ekonom va oykos sozlari birlashmasidan kelib chiqqan bolib ekonomika qishloq xojalik asoslari haqida fan degan manoni anglatadi ekonomika sozi ommaviy ozbek lugatiga otilganda iqtisodiyot atamasiga ozgaradi iqtisodiyot cheklanmagan ehtiyojlarni cheklangan resurslardan samarali foydalanib boshqarishni organuvchi fan qadimda yunon filosoflaridan biri ksenofont ozining ilmiy ishlaridan birini ekonomikos deb ataydi bu asar orqali mamlakatida roy berayotgan mahsulot almashinishi xamda ishchi xalqni qishloq hojaligidan unumli foydalanib ozining moddiy ahvolini yaxshilashi borasida ilk marotiba soz yuritilgan keyinchalik bu sohalar borasida rivojlanish statistika oqimini keltirib chiqargan bir necha oqimlar vujudga keladi ulardan ayrimlari orta asrlarda vujudga kelib ozining yonalishi bilan bir necha mamlakatlar aro yaxshigina shuhrat qozongan merkantilizm  oqimidir bu yonalish merkante italyancha sozdan olingan bolib savdogar xaridor manosini anglatadi xvi asrning boshlarida paydo bolgan bu oqimning asoschilari taniqli italyan iqtisodchisi tomas men va fransuz iqtisodchisi jan batist kolberg ozlarining ilmiy va amaliy ishlarida asos soluvchilar qatoridan joy olishdi merkantilizm tarafdorlari halq boyligining manbasi va mamlakat iqtisodiyotini rivojlanishi bu uning savdo bilan shugullanishi eksport importning izchilligidadir deb xisoblashishgan fiziokratizm  fransuzcha sozdan olingan bolib hokimiyat tabiati manosini beradi bu oliygohni asoschisi fransuz demokratisti fransua kenedir uning xvii asrda parijning kichik bir nashriyotida chop etilgan iqtisodiy jadvallar kitobi orqali ushbu fiziokrat maqomida atalgan birinchi insonlardan biri sanaladi uning kitobida keltirilishcha halq boyligining manbasi va mamlakat iqtisodiyotini rivojlanishi bu aholining qishloqxojalik mahsulotlarini ishlab chiqarishiga bogliq deb hisoblanilgan klassik iqtisodiyotchilar bu oqim bizning zamonamizga ozaro boglikligi bilan ajralib turadi xviii asrning ikkinchi yarmi xix asrning boshlarida adam smith illiam petty david ricardo jean baptist sayning iqtisodiy ruknda ishlari ularni bevosita bu oqimni yaralishiga olib kelgan bu iqtisodchilarning fikricha xalq boyligining manbasi va mamlakat iqtisodiyotini rivojlanishi ozaro mahsulot ishlab chiqarish raqobat faoliyatini kengaytirishi asosida yaratiladi deya xisoblashgan va ozlarining amaliy ishlarida buni yaqqol isbotlab berishgan iqtisodiyot hamisha jamiyat hayotining asosini tashkil etadi odam yashashi uchun oz ehtiyojlarini qondirishi kerak hamma ehtiyojlarni qondirish esa ishlab chiqarishni rivojlantirish bilan bogliq inson sanat adabiyot bilan shugullanishdan oldin avval ovqatlanishi kiyinishi va yashash joyiga ega bolishi kerak buning uchun zarur mahsulotlar kiyim kechak va boshqa tovarlar ishlab chiqarishda yaratiladi shu tarzda kishilarning moddiy turmush darajasi moddiy ehtiyojlarning qondirilishi iqtisodiyotning holatiga iishlab chiqarishning rivojlanishiga tugridan togri va bevosita bogliqdir iqtisodiyot ilmiy va amaliy iqtisodiyotga bolinadi ilmiy iqtisodiyot iqtisodiyot nazariyasi insonlar va jamiyatning kop maqsadlarda ishlatilishi mumkin bolgan noyob resurslardan foydalanish usulini qanday tanlshlarini organuvchi fan amaliy iqtisodiyot iqtisodiyot nazariyasi tomonidan ishlab chiqilgan qonuniyat nazariya takliflarni bevosita iqtisodiy tizimning alohida elementlari faoliyatiga tatbiq qilish imkoniyatlarini organadi anatomiya grekcha sozdan olingan bolib kesish kesib ochish degan manolarini bildiradi biologiyaning bolimi bolib odam tanasining qismlarini va joylashishini organadi anatomiya ikki asosiy bolimdan iborat bolib umumiy anatomiya va histologiyadan iborat umumiy anatomiyada koz bilan korib boladigan qismlar organilinadi va gistologiyada mikroskop bilan korish kerak bolgan qismlar organilinadi umumiy anatomiya yana bir qancha bolimlarga bolingan hayvon anatomiyasi osimlik anatomiyasi va odam anatomiyasi anatomiya ayrim azolar si stemalar va butun organizmning shakli va tuzilishini organadigan fan mor fologiyaning bir qismi qarang hayvonlar morfologiyasi osimliklar morfolo giyasi a hayvonlar a si zootomiya va osimliklar anatomiyasi fitotomiya ga bolinadi hayvonlar a sidan odam a si antropotomiya ajratiladi odam va hayvonlar organizmi evolyutsiyasining asosiy bosqichlarini organadigan qiyosiy solishtirma a ham bor a termini koproq odam a sini ifoda lash uchun ishlatiladi odam a siga inson organizmi faoliyati haqidagi fan fiziologiya bilan bir butun holda qaraladi a har bir azoning kishi jinsi va yoshiga qarab ozgarish xususiyatlarini atrof muhit hamda mehnat fao liyatining azolar tuzilishi vazifasiga tasirini ham organadi dastlab har bir azo alohida alo hida organilgan bolsa keyinchalik azolarning ozaro munosabatlarini ularning bir siste maga birlashish qonuniyatlarini orga nizm bir butun bolib uni tashqi muhit bilan chambarchas bogliqligini azolarning shakli bilan funksiyasi ortasidagi ozaro bogliqlikni hisobga olgan holda organila boshlandi a ga oid dastlabki malumotlar eng qadimgi xitoy va hind asarlarida shuning dek gippokrat aristotel arastu asarlari va ayniqsa aleksandriya makta bi vakillarining asarlarida uchraydi keyinchalik abu ali ibn sinoning jildli tib qonunlari asarida tib biyotning barcha sohalariga xususan a ga oid mukammal malumot berildi ita lyan rassomi leonardoda vinchi mur dani yorib tekshirib normal a ning bir qadar mufassal tavsifini bergan hozirgi zamon a si uygonish davridan yani yev ropalik anatom olim a vezaliy mur dalarni yorib tekshirib odam tanasi tuzilishining toliq sistematik va aniq tavsifini bergan vaqtdan boshlanadi a umuman normal azo va toqimalarning shakli va tuzilishini organgani uchun normal a deb ataladi normal a or ganizmning funksional sistemalariga muvofiq ravishda suyaklar haqidagi ta limot osteologiya bogimlar haqidagi talimot artrologiya muskullar haqidagi talimot miologiya ichki azolar haqidagi talimot splanx nologiya qon aylanish va limfa siste masi haqidagi talimot angiologiya markaziy va pereferik nerv sistemasi haqidagi talimot nevrologiya sezgi azolari haqidagi talimot estezio logiya va ichki sekresiya bezlari haqidagi talimot endokrinologiyatg bolinadi a dan quyidagi fanlar ajralib chiqqan gistologiya azo va toqimalarning mi kroskopik tuzilishini organadi pato logik a kasallik oqibatida ozgargan azo va toqimalarning shakli va tuzi lishini organadi topografik yoki ama liy a xirurgik a ham deyiladi odam tanasida azo va toqimalarning joyla nishini organadi bundan tashqari va zifasi tasviriy sanat rassomchilik haykaltaroshlik uchun odam gavdasining tashqi korinishini tasvirlab berishdan iborat bolgan plastik a azolarning shakllari va tuzilishini ularning fa oliyati bilan bogliq holda organadigan funksional yoki nazariy a yosh a si va boshqa a lar ham bor miyaning faoliyati bilan bogliq holda uning noziq tuzilishi qon va limfa to mirlarining nerv bilan taminlanishi bir qismi ishdan chik qan qon aylanish sistemasining tiklanish kompensatsiya qobiliyati va boshqa masalalar ham a ning tadqiqot mavzuidir a ning asosiy va eng qadimgi organish usulidan foydalanilgan bora bora ke sib preparatlar tayyorlash arralash qon tomirlarga turli suyukliklar yuborish rentgen nuri va mikroskopii qollash usullari joriy etildi tirik odamda esa paypaslab korish perkussiya barmoq yoki bolgacha bilan urib organish yoki au skultatsiya eshitib korish usullari qollanila boshlandi bundan tashqari a proyeksion a hayvonlar va soglom odamlarda tashqi belgilarga qarab chuqurroq yotgan azolarning joylanishini tajriba yoli bilan aniqlaydi ozbekistonda a fanining haqiqiy rivoji yillarga togri keladi ozbek olimlaridan h zohidov markaziy nerv sistemasining ayrim sohalarini odamning yoshiga xos tuzili shini r e xudoyberdiyev nerv sistema sining qon bilan taminlanishini qon to mirlar a sini m n xolqoziyev vegeta tiv nerv sistemasi a sini n k ahmedov periferik nerv sistemasiga rentgen nurlarining tasirini organdilar olimlardan s sh shahrbiddinov a t okdlov f n bahodirov n a ibodov i k qosimxojayevlar ham a rivojla nishiga munosib hissa qoshdilar hozir a ning dolzarb masalalari jigar to mirlarning normal va regeneratsiya sha roitidagi ozgarishlari hamda nervlarning tiklanishi va periferik qon ay lanishi ustida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda boshqa bolimlar ichida odam anatomiyasi eng kerakli anatomiya bolimi hisoblanadi tibbiyot nuqtai nazaridan odam anatomiyasi soglom insonning badan qismlarini shaklini badanda joylashishini katta kichikligini va boshqa qismlar bilan aloqadorligini organuvchi bolimdir topografik anatomiyada bir qancha jasadlarni kesib uni yaxshilab organiladi morfologik nuqtai nazaridan odam anatomiyasi eng qiziqarli bolim hisoblanadi har bir qism nega shunday shakl shunday joylashishda ekanligini savol qiladi bu qiziqish biologiya fanida qoshimcha bolimlar embriologiya yoki rivojlanish biologiyasini va gistologiyani yaratdi moliya markazlashgan va markazlashmagan maqsadli pul fondlarini hosil qilish jamlash taqsimlash va qayta taqsimlash yoki ishlatish yuzasidan paydo boladigan iqtisodiy munosabatlarga aytiladi m iqtisodiyotning pul sektorida yuzaga keladi va daromadlar asosida yuz beradi pul sektori pul va pulga tenglashtirilgan aktivlarning harakati bolib buning natijasida pul fondlari vujudga keladi maqsadli pul fondlari bu m resurslari yoki m obyektidir m subyekti shu fondlarni yaratish taqsimlash va ishlatishda ishtirok etuvchilar yani korxonalar firmalar turli xojaliklar xonadonlar nodavlat jamoat tashkilotlari va davlat idoralaridan iborat m daromad hosil qilish va uni sarflashni anglatadi daromadlar ilk bor yani birlamchi taqsimlanganda korxona davlat va xonadon m si yuzaga keladi bu orinda birlamchi daromadlar hosil boladi korxona m fondlarini tashkil etadi ishlovchilar ish haqi oladi va bu xonadon daromadini hosil etadi korxonalar byudjetga soliq tolaydilar va bu davlat daromadini yuzaga keltiradi daromadlar ikkilamchi taqsimlanganda byudjetdan trans fertlar tolovlar va turli maxsus fondlar ajratiladi daromadlar kayta taqsimlanganda turli nodavlat va jamoat tashkilotlari korxonalardan aholidan va byudjetdan pul olib ozining maxsus fondlarini hosil etadi m pul munosabatlari sifatida iqtisodiyotda muhim vazifalarini bajaradi taqsimlash vazifasi jamiyat daromadi bolgan yalpi ichki mahsulot yaim pul qiymat shaklida iqtisodiyot subyektlari ortasida bolinadi ulardan har biri oz hissasini oladi oz daromadiga ega boladi rivojlantirish vazifasi m fondlaridan pul berish orqali iqtisodiyot subyektlarining faolligi yuzaga keltiriladi ragbatlantirish m vositalarini qollash orqali chu nonchi mukofotlash subsidiya subvensiya ajratish jarima solish sanatsiya va soliqlarni qollash vositasida amalga oshiriladi bozor sharoitida asosiy ragbatlantirish vositasi soliq hisoblanadi soliqdan imtiyozlar berish soliq tolovchilarni qoliga tekkan daromadini oshiradi maqsadli imtiyozlar ularni yaxshi ishlashga undaydi ijtimoi y himoya vazifasi nochor aholi qatlamlari davlatdan korxona va har xil nodavlat tashkilotlaridan va puldor fuqarolardan moliyaviy yordam oladi mazkur vazifani davlat byudjetining ijtimoiy himoya uchun ajratilgan mablaglari bajaradi axborot berish vazifasi mamlakat va ayrim subyektlarning moliyaviy ahvoli haqida axborot moliyaviy ahvolni tavsiflovchi axborot korsatkichlar iqtisodiyotga tashhis qoyishga xizmat qiladi nazorat vazifasi moliyalashtirish yosinida ajratilgan pulni naqadar maqsadli ishlatilishini pul beruvchilar nazorat qiladilar shu pulni orinli yoki orinsiz ishlatilishiga qarab moliyalashtirish kopaytiriladi qisqartiriladi yoki umuman toxtatiladi milliy iqtisodiyotning boginlariga qarab turli darajada m amal qiladi uning asosiy bogini quyi darajadagi yoki mikromoliyadir bunga korxona m si buni korporativ m deb yuritiladi xonadon m si jamoat tashkilotlari m si sugurtalash m si kabilar kiradi davlat m si makrodarajadagi m ni tashkil etadi va milliy manfaatlarga xizmat qiladi niqoyat milliy iqtisodiyotning eng yukrri darajasi bu metimoliya bolib bu tabiatan xalqaro m munosabatlari hisoblanadi mamlakatlararo yuz beradi xalqaro m tashkilotlari orqali amalga oshiriladi turli darajadagi m ozining kolami bilan ajralib turadi m turli darajadagi moliyalashtirish usullari jihatidan ham farqlanadi korxona sugurta va xonadon m si ozini ozi moliyalashtirish qoidasiga tayanadi davlat moliyasi byudjetdan moliyalashtirish tamoyillarini qollaydi turli nodavlat tashkilotlari va jamoat tashkilotlari qisman ozini ozi moliyalashtiradi milliy iqtisodiyotning mohiyati va funksiyalari moliya tizimi faoliyatida oz ifodasini topadi moliya  pul mablaglaridan foydalanish va uning harakatini tartibga solish bilan bogliq bolgan munosabatlar tizimi bolib uning vositasida turli darajada pul mablaglari fondlari vujudga keltiriladi va ular takror ishlab chiqarish ehtiyojlari va boshqa ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish maqsadida taqsimlanadi moliya iqtisodiyot doirasida ozaro bogliq bolgan bir qator vazifalarni bajaradi xalqaro tashkilotlar davlatlarning yoki hukumat qaramogida bolmagan milliy jamiyat assotsiatsiya larning siyosiy iqgisodiy ijtimoiy fantexnika madaniyat va sh k sohalarda umumiy maqsadlarga erishish uchun tuzilgan uyushmasi davlatlar ortasidagi kop tomonlama hamkorlikning eng muhim shakllaridan biri xalqaro tashkilotlar asrda vujudga keddi va jahrn urushidan keyin koplab tuzila boshladi hozirgi kunda xalqaro tashkilotlarning soni mingdan ortiq bolib tasi hukumatlararo tashkilotdir xalqaro tashkilotlar oziga xos bir qancha xususiyatlari bilan ajralib turadi jumladan xalqaro tashkilotlarning tuzilmasi asosiy maqsad va tashkilot faoliyatining yonalishlarini belgilab beruvchi tasis hujjati ustavi boladi bunday tashkilotlar doimiy yoki vaqtvaqti bilan faoliyat yuritadi kop tomonlama muzokaralar va muammolarni muhokama qilish ular faoliyatining asosiy usuli hisoblanadi qarorlar ovoz berish yoki konsensus yoli bilan qabul qilinadi qarorlar odatda tavsiyaviy kuchga ega boladi hukumatlararo xalqaro tashkilotlar va nohukumat xalqaro tashkilotlar shuningdek umumjahon va mintaqaviy tashkilotlar farqlanadi xalqaro tashkilotlar tashkilot ittifoq jamgarma bank agentlik markaz va sh k nomlar bilan ataladi ozbekiston respublikasi dan ortiq nufuzli xalqaro tashkilotlarning teng huquqli azosidir xalqaro tashkilotlar xudoybergan devonov xiva toshkent birinchi ozbek kinooperatori va ozbek kinosanatining asoschisi xudoybergan devonov yilda xorazmda tugilgan bolaligidan bilimga chanqoqligi va ijodiy istedodi bilan ajralib turgan u arab fors va rus tillarini organgan qiziquvchan osmir nemis tilini organa boshlagan va bu kelgusida uning taqdirini belgilab bergan gap shundaki xix asr oxirida xorazmning osha paytdagi hukmdori muhammad rahimxon ii nemis mennonitlarning bir necha oilasiga olkada yashashiga ruxsat bergan ularning eng yoshi ulugi vilgelm penner yoki mahalliy odamlarning tili bilan panor buvada qiziquvchan xudoybergan birinchi marta fotoapparatni korgan va undan foydalanishga ruxsat soragan keyinchalik panor buva shogirdining muvaffaqiyatlaridan xursand bolib unga fotoapparatni sovga qilgan shunday qilib yilda xudoybergan devonov xivaning minoralari va hamyurtlarini suratga ola boshlagan avvaliga bu diniy ulamolarning qattiq qarshiligiga uchragan biroq fotosuratchini har qanday yangilikka qiziqqan muhammad rahimxon oz himoyasiga olgan u nafaqat xon balki istedodli shoir va bastakor sifatida tarixda qolgan hukmdor xudoyberganga ozining suratini olishni buyurgan keyin esa uni oz devoniga ishga taklif qilgan yilda x devonov xiva xonligining bir guruh vakillari bilan birga sankt peterburgga safar qilgan tashrifdan song delegatsiya rahbaridan rossiya poytaxtida bir necha kun qolishga ruxsat soragan bu yerda yoshli xudoybergan foto sirlarini organishni davom ettiribgina qolmay kinematografiya bilan ham qiziqib qolgan u ona yurtiga qaytib xorazmga birinchi kinoapparatni olib kelgan u orta osiyo memoriy yodgorliklari turkiston korinishlari xiva va xivaliklar kabi qisqa filmlarni ishlagan oz filmlarida vatanparvarlik marifatparvarlik goyalarini ilgari surgan xorazm xalqi urf odatlari ifodalangan mingga yaqin fotosurat yaratdi xxsr davrida maktab internatlar ochib unda foto kino ishlarini olib bordi ozbekistanskaya pravda ozbekistan haqiqati inqilob quyoshi gaz larida fotomuxbirlik qilib xorazm dalalarida birinchi traktorning paydo bolishi dehqonlarga yer taqsimlanishi va ommaviy yigilishlarga oid kop fotosurat va kinolavhalar yaratdi ozbek kinostudiyasi tashkil etilgach devonovga xorazmda kino ishlarini olib borish topshirildi keyinroq sovkinoning muxbiri etib tayinlandi va moskvaga shor kol ishchi ayollar singari syujet va lavhalarini yuborib turdi devonov suratga olgan kinolentalarning kopi haligacha topilgani yoq urganch shahridagi kinoteatr xiva shahridagi devonov yashagan kocha uning nomi bilan yuritiladi xudoybergan devonov birinchi ozbek fotosuratchisi va kinotasvirchisi afsuski x devonovning hayoti fojeali yakunlangan yilda stalin qatagonlari avjiga chiqqan davrda u xalq dushmani sifatida hibsga olingan va tort yildan song otib oldirilgan alisher navoiy yil fevral yil yanvar ulug ozbek va boshqa turkiy xalqlarning shoiri mutafakkiri va davlat arbobi bolgan garbda chigatoy adabiyotining buyuk vakili deb qaraladi sharqda nizomi millati va din din va millatning nizomi unvoni bilan uluglanadi ali yazdiy nazariga tushgan mavlono lutfiy yosh shoir istedodiga yuqori baho bergan kamol turbatiy etirofini qozongan sayyid hasan ardasher pahlavon muhammad kabi ustozlardan talim olgan abdurahmon jomiy bilan ijodiy hamkorlikda bolgan navoiy yilgacha temuriylar orasidagi ichki nizolar sababli hirotdan yiroqroqda yashagan husayn boyqaro xuroson taxtiga otirgach navoiy hayoti va ijodida yangi bosqich boshlanadi muhrdorlik mansabiga vazirlik va astrobod hokimligi ga tayinlanadi yillar mobaynida oz mablaglari hisobidan bir necha madrasa rabot safardagi yolovchilar toxtab otish joyi masjid xonaqoh hammom koprik ta hovuz qurdiradi husayn boyqaro alisher navoiyga muqarrabi hazrati sultoniy sulton hazratlarining eng yaqin kishisi degan unvonni beradi unga kora navoiy davlatning barcha ishlariga aralasha olardi alisher navoiy tarjimai holi oz davrida xondamir vosifiy husayn boyqaro bobur kabi tarixchi va davlat arboblarining asarlarida aks etgan alisher navoiy ijodining yuksak choqqisi xamsa asari dir shoir birinchilardan bolib turkiy tilda toliq xamsa yaratdi va turkiy tilda shunday kolamdor asar yozish mumkinligini isbotlab berdi ushbu toplamni nizomiy ganjaviyning panj ganj besh xazina asariga havas sifatida yozilganligini oquvchilarga anglatmoq maqsadida xamsaning kirish qismida emas oson bu maydon ichra turmoq nizomiy panjasiga panja urmoq deya takid etadi or fa shi qolyozmalar fondida asrlarda kochirilgan qolyozma saqlanadi ulardan tasida beshlikning hamma dostonlari berilgan ozmuda xamsani tadqiq etish borasida b qosimov b akrom h boltaboev a erkinov d farmonova tadqiqot ishlari olib bormoqdalar navoiyning tasavvufiy qarashlari deyarli barcha asarlarining ruhiga singigan bolsa da maxsus lison ut tayr dostoni da nasoyim ul muhabbat da tarixi anbiyo va hukamo arbain munojot singari asarlarida aks etgan ozbekiston mustaqillikka erishganidan song navoiy asarlarini diniy va sofiylik jihatidan organish kengaydi ular obektiv va ilmiy bahosini olmoqda arbain munojot kabi asarlari chop etildi jomiyning nafahotul uns min hazarotil quds tazkirasini tarjima qilib va toldirib soz yuritilgan ta shayxlar sonini taga yetkazdi navoiy merosining salmoqli qismi nasriy asarlardan iborat ular ijtimoiy siyosiy axloqiy talimiy va ilmiy falsafiy yonalishdadir navoiy muhokamatul lugatayn asarini oz zamonidagi turkiy lahjalar ziyolilar nutqi badiiy va ilmiy asarlarning leksik grammatik xususiyatlarini forsiy til xususitlari bilan qiyoslashga bagishladi jonli xalq tilida qollanilgan koplab sozlarni asarga kiritib adabiy tilda qollanilishiga sababchi boldi ozigacha ishlatilgan sozlarni yangi mano qatlamlarini ochdi ozbek va boshqa turkiy xalqlarning tili grammatikasini mahmud koshgariydan song ilmiy asosga soldi ozbek va boshqa turkiy xalqlarning tilining badiiy va estetik imkoniyatlari kengayishiga sababchi boldi fors va turk tillarida yaratilgan eng yirik va etiborli asarlarga murojaat qildi shoir va olimlarni til istiqloli uchun kurashga chorladi aruz nazariyasiga bagishlangan mezonul avzon asarida arab va fors aruzi qoidalarini turkiy tilda aniq va ravon tushuntirdi turk yozma va ogzaki sheriyati namunalarining vazn xususiyatlarini organdi turkiy aruz tabiatini yoritish bilan birga turk sheriyati murakkab aruz tizimini boyitganini anglatdi bahrlar va doiralar haqidagi tasavvurni kengaytirdi toqqizta yangi vazn va sheriy shaklni aniqladi turklik tarixida ilk bor milliy vazn haqidagi qarashlarni ilgari surdi navoiyning ilmiy filologik merosini muntazam tadqiq qilish asrning yillaridan yolga qoyildi bu yonalishda fitrat oybek a sadiy o sharafiddinov a hayitmetov i sulton h qudratullaev kabi adabiyotshunos va a k borovkov o usmonov a rustamov kabi tilshunos olimlarning ishlari etiborli tarix va iqtisodiy yonalishdagi asarlari n veselovskiy yakubovskiy ya gulomov v zohidov b ahmedov kabi olimlar tomonidan organilgan arab va fors tillaridagi asarlari alisher navoiy fors tilida yozgan sherlari asosida devoni foniy tuzilgan bolib uning muqaddimasida sittai zaruriya olti zarurat va fusuli arbaa tort fasl forsiy qasidalari majmualari berilgan muammo janri qoidalariga bagishlangan mufradot fors tilidagi ilmiy asarida mumtoz sheriyatdagi bu janrni nazariy jihatdan asosladi muammo va uni ifodalangan janrlar ruboiy qita tuyuq ayrim hollarda gazal munosabatini anglatdi muammolarni yechish usullarini orgatish barobarida ta misol keltirdi navoiyning arab tilida sabatul abhur yetti dengiz nomli diniy tasavvufiy ruhda lugat xarakteridagi asar yozgani malum biroq bu asar nashr etilib yetarli darajada organilmagan alisher navoiyning fors tilidagi merosi fitrat h sulaymon n mallaev sh shomuhamedov r vohidov boltaeva tomonidan organilgan navoiy dahosi tufayli insoniyat tarixida dunyoning turli joylarida yashayotgan turkiy xalqlar yakqalam qilindi millat manaviy merosi umumjahon xazinasidan mustahkam orin oldi mustaqil ozbekistonda navoiyni anglash davlat siyosati darajasiga kotarildi respublikadagi eng yirik viloyatlardan biri va uning markazi ozbekiston davlat mukofoti ozrfa til va adabiyot instituti opera va balet akademik teatri ozbekiston davlat kutubxonasi samarqand davlat universiteti va boshqa yuzlab madaniy marifiy muassasalar jamoa xojaliklari ulug shoir nomi bilan ataladi alisher navoiy oz asarlarida ozbek sozini etnonim sifatida ishlatgan shohu toju xilatekim men tomosha qilgali uzbakim boshida qalpoq egnida shirdogi bas sherobod tumani surxondaryo viloyatidagi tuman yil sentyabrda tashkil etilgan garb tomondan turkmaniston bilan chegaradosh tuman shimolidan boysun shimoli sharqsan bandixon sharqdan qiziriq jan dan muzrabot janubi shardan angor tumanlari shim garbdan qashqadaryo viloyati garbdan turkmaniston bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi ming kishi sherobod tumanida shahar sherobod qishloq fuqarolari yigini boston zarabog oqqorgon rabotak sariqamish seplon talashqon ko'hitang yangiturmush bor markazi sherobod shahri aholisi asosan ozbeklar shuningdek tojik rus turkman tatar qozoq koreys va boshqalar millat vakillari ham yashaydi aholi zichligi km ga kishi relyefi tekislik adir va toglikdan iborat tekislik qismi chol landshaftli tuman garbida kohitang tog tizmasi eng baland joyi ayri ota choqqisi m toglar orasida zarabog va pashxord botiqlari joylashgan janubiy garbidan shimoli sharqqa tomon sherobodsariqamish qirlari otadi foydali qazilmalardan katta zaxiraga ega bolgan osh tuzi oltingugurt qomir yonuvchi slanets marmar granit va qurilish materiallari konlari mavjud iklimi quruq subtropik iqlim yillik ortacha temperatura ° yanvarning ortacha temperaturasi tekislik qismida ° toglarda ° eng past tempatura ° iyulning ortacha temperaturasi ° eng yuqori tempatura ° yiliga mm yogin tushadi garbiy tog oldi zonasida mm ga yetadi vegetatsiya davri kun tuman hududidan sherobod daryosi va uning maydon ilonsoy laylagonsoy irmoqlari otadi tumanning janubiy chegarasi boylab zang kanali sharqdan sherobod magistral kanali oqadi oqtosh dashxord zarabog qishloqlari atroflarida qadimda foydalanib kelinayotgan korizlar bor tekislikda och va toq boz tuproqlar adirlarda arid toglarda sur tuproqlar tarqalgan yovvoyi osimliklardan archa mavrak kiyikot tog rayhon kovrak shuvok vandob qishlogi atroflarida shirinmiya zanjabil rovoch va boshqalar osadi yovvoyi hayvonlardan bori tulki jayran kalamush qoshoyoq yumronqoziq jayra korsichqon toqayzorlarda toqay mushugi qobon chiyabori qushlardan kaklik mayna qaldirgoch sofitorgay chil korshapalak goz ordak sudraluvchilardan oqilon gekkon kozoynakli ilon va boshqalar yashaydi tumanda paxta tozalash keramika gisht un zavodlari mtp xojaikon tuz koni kampirtepa granit karyeri dan ziyod xususiy firma aksiyadorlik jamiyati dehqon bozori qurilish va transport korxonalari savdo maishiy xizmat jamoa ovqatlanish obyektlari bor qishloq xojaligi asosan paxtachilik gallachilik va chorvachilikka ixtisoslashgan sabzavotchilik polizchilik pillachilik ham rivojlangan sherobod tumanida shirkat dehqon fermer xojaliklari uyushmasi fermer asalarichilik qorakolchilik xojaliklari mavjud sugoriladigan yerlarning ming gektariga paxta ming gektariga galla ekiladi shuningdek kartoshka sabzavot va poliz mahsulotlari uzum meva ham yetishtiriladi ming gektar yer ormonzor ming gektar yer kop yillik daraxtzor ming gektar yer yaylov bilan band tuman jamoa va shaxsiy xojaliklarida ming qoramol shu jumladan ming sigir ming qoy va echki ming parranda dan ziyod yilqi boqiladi tumandagi umumiy talim maktabida ming oquvchi talim oladi kasb hunar kolleji madaniyat va istirohat bogi klub va madaniyat uyi olkashunoslik muzeyi markaziy kutubxona va uning tarmoqlari mavjud stadion sport zali sport maydonchasi sport majmuasi faoliyat korsatadi kasalxona shu jumladan tasi qishloqda ambulatoriyapoliklinika feldsherakusherlik punkti qishloq vrachlik punkti tez yordam punkti dorixona aholiga xizmat korsatadi tibbiy muassasalarda vrach orta tibbiy xodim ishlaydi tuman hududida oqtosh va vandob sanatoriy va soglomlashtirish oromgohlari joylashgan sherobodqumqorgon sherobodangortermiz va boshqalar yonalishlarda avtobuslar qatnaydi arxeologik topilmalar sherobod tumani hududi qadimiyligini tasdiqlaydi tuman hududida ibtidoiy sanatga tegishli zaravutsoy rasmlari jarsoton va jondavlattepa qadimiy shahar xarobalari nondahana inshooti asr boshlari bor hozirgi sherobod tumani hududidan islom olamidagi mashhur muhaddis imom termiziy yetishib chiqqan tumanda imom attermiziy maqbarasi saqlangan relyefi tekislik chol adir va toglardan iborat garbida kohitang tog tizimasi eng baland ayriota choqqisi m toglar orasida poshxurd zarabog botiqlari bor tuman markazi  sherobod shahri termizdan km shimoli  garbda yaqin temir yol bekati  navshahargacha km tumanda qishloq katta rivojlangan qishlogi gurin kichik bostonsoy zarabog oqqorgon rabotak sariqamish seplon tallashqon ko'hitang yangiturmush bor sherobod shahri aholisi ming kishi sheroboddaryoning ong sohilida joylashgan shahar ozbekistonning asosiy mamuriy va madaniy markazlari bilan avtomabil yollari orqali boglangan  u katta ozbekiston yoli yoqasida sherobod bir necha ming yillik tarixga ega u shahari haybar deb atalib iskandar zulqarnayn davrida ham mavjud bolgan rivoyat etilishicha arab xalifalaridan ali boshliq qoshin shaharni bir hamla bilan zabt etgan shu munosabat bilan shahar sherobod deb atalgan ali ollohning yerdagi sheri deb sifatlangan v v bartoldning tahminicha esa sherobod hozirgi nomini asr boshlarida olgan bolib sherobod daryoning ong sohilida qala qurilgan qongirot urugidan hukumron  sher ali nomi bilan atalgan yani bir taxmin shuki sherobod  bosh rabot yani bosh bekat manosini anglatadi arxeologik topilmalar sherobodning nihoyatda qadimiyligi haqidagi rivoyatlarni tasdiqlamoqda sherobod tumanining kohitang toglaridagi zaravutsoy qoyalarida biz muraqqaning bosh qish qismida qayd etib otgan ibtidoiy rasmlar tasvirlangan yodgorlik topilgan sheroboddan on kilometr janubi  garbda jez davriga oid yirik yirik qorgon  jarqotan km janubi sharqdan esa asrlarda paydo bolgan jondavlattepa qorgoni joylashgan sherobodning shimoliy chekkasida yana bir katta qorgon  kofirqala topildi qorgonning umumiy maydonni gektar bolib miloddan avalgi asr milodiy asrga taluqlidir uning qalasida songi orta asrda ham hayot josh urgan asrda sherabodda termiz darvoza yolidagi songi bokat roziqravod bino bolgan sherobod daryo oqib keladigan tog darasi yoqalab turkistonni afgoniston va hindistonni boglovchi muhim savdo yoli otgan sheroboddan km shimoldan mahkam istihkomli nondaxana non yoli inshoati joylashgan asr asr boshlarida bu yer maxsus boj yigliadigan joy bolgani uchun shunday atalgan bu yerda sheroboddaryodan kop kanal va ariq shaxobchari chiqan binobarin nondaxana faqat karvon yolini emas suv taqsimotini ham nazorat qiladigan joy bolgan asr asr boshlarida sherobod boxoro amirligiga qarashli katta bekliklardan hisoblangan asrimiz yillarning ikkinchi yarmida sherobod dashtini jadal ozlashtirishga kirishildi hozirgi sherobod shahri zamonoviy obod shaharlardan sheroboddaryo sohili boylab madaniyat va istrahat bogi joylashgan shahrning yangi qismida va qavatli uylar qurilgan janubiy qismida sanoat korxonalari  paxta tozalash sut maqsulotlari zavodi qurilish korhonalari ornashgan sherobod tumanida dan ortiq kichik va xususiy korxonalar ta xisadorlik jamiyati faoliyat korsatmoqda ulugbek xususiy firmasida ip yigiruv fabrikasi ishga tusirildi n murodov nomidagi hirkat xojaligida bir kecha kunduzda tonnadan ortiq un tortadigan zavod ishlab turibdi kulol xisodorlik jamiyatida kulolchilik ohak qandolatchilik temirchilik mahsulotlari ishlab chiqariladi xojaikon tuz koni yilda ishga tushirilgan edi hozirgi kunda u mamlakat ahamiyatiga molik sanoat korxonasidir tuz konidi yiliga ming tonna sanoat tuzi ming tonna osh tuzi ishlab chiqarilmoqda yili amerika qoshma shitatlaridan keltirilgan jihozlar bilan ishlaydigan istemol tuzi ishlab chiqarish yonalishi tushirildi sherobod tumanida assosan paxta beda makkajoxori galla kartoshka etishtiriladi qoy echki qora mol parranda boqiladi ishiqxonalarda limon apilsin etishriladi anordan hurmadan yaxshi xosil olinadi tumanda paxtachilik chorvachilik asalarichilik jamoa va shirkat xojaliklari faoliyat korsatadi saniatoriya va soglamlashtirish oromgohlari kasalxona hunar bilim yurti maktab maktabdan tashqi muassa litsey bogcha ishlayapdi madaniyat va istirohat boglari asosiy katta stadioni ta kattasi gurin qishlogida boshqalari tuman markazida sportsmenlardan box boyicha chimpiyon sherabodlik sharof xolmamatov baxriddinovich kurash boyicha karimov dilmurod allamurodovich taykvando buyicha yoshlar ichida iqtidorli sportchi boymurodov otabek gayratovich larni misol keltirishimiz mumkin sheroboddan koplab ijodkorlar taniqli kishilar etishib chiqan bulardan bir rang tasvir ustasi ozbekiston xalq rassomi rozi choriyevdir u yilda sherobod tumanidagi poshhurt qishlogida tugilgan rozi choriyev asarlarida olka manzaralari otmishi va buguni katta mahprat bilan aks etrilgan boysunlik qariya poshhurlik qiz barno t sayroblik cholboysun manzarasi bahor sherobod manzarasi toglar manzarasi shular jumlasidandir rozi choriyev asarlari respublika va xalqarokorgazmalarda namosh etilgan u  respublikada xizmat korsatgan sanat arbobi xamza nomidagi ozbekiston davlat mukofoti laureati hurram maqsadqulov nodir normatov va xolmurodov mansur kabi shoir yozivchilar ham shu tumandan osib ulgaygan sariosiyo tumani yil sentabrda tashkil topgan yil dekabrda bu tuman denov tumaniga qoshib yuborilgan edi yil fevralda u qaytadan tuzildi umumiy yer maydoni ming kv km aholisi ming kishi tumanda shahar shahar shargun shaharcha sariosiyo qishloq boston dashnabod navroz sangardak sariosiyo sofiyon toqchiyon xufar ozbekiston bor tuman markazi  sariosiyo shaharchasi termizdan km shimolda tuman xududidan toshkent  dushanbe uzun shargun poyezdlari otadi sariosiyo shaharchasidan yaqin temir yol bekatigacha uzun km sariosiyoda surxondaryo viloyatida ikkinchi bolgan aerport bor sariosiyo tumanining shimolida hisor tog tizmalari eng baland nuqtasi  xojapiryax togi  m janubigarbiy qismida bobotog va boysuntog tizmalari eng baland nuqtasi  zarkosa togi m boy chozgan ular orasida past  baland adirlar daryo vodiylari bor ozbekistondagi eng baland tog m shu tuman xududida joylashgan sariosiyo tumanida jumhuriyatda yagona kokslanuvchi komir chiqaradigan shargun koni xonjiza polimetall koni qurilish materiallari neft gaz bor shargun komir briketlash zavodi tosh  shagal saralash zavodi maishiy xizmat korsatish shaxobchalari va bosqalar ishlab turibdi ayniqsa parandachilik majmuoti mashhur bu erda tovuq  xoroz ordakdan tortib tustovuq qirgavul kaklikgacha bor tuman xalq xojaligi asosan pahtachilik gallachilikdan iborat chorvachilik keng rivojlangan tumanda oziga xos hurmolar yirik vaznli hisor qoylari etishtiladi bobotog pistasi va kopgina dorivor osimliklar terib olinadi sariosiyo tumani surxondaryo viloyatidagi tuman yil sentabrda tashkil etilgan yildan denov yildan uzun tumanlari tarkibida y fevraldan sariosiyo tumani nomi bilan qaytadan tuzilgan jan sharqsan uzun janubi garbdan boysun jan dan denov qumqorgon tumanlari shimoliy va sharqdan tojikiston respublikasi shim garb va garbdan qashqadaryo viloyati bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi ming kishi tumanda shaharcha sariosiyo shahar shargun qishloq fuqarolari yigini boston dashnobod navroz sangardak sariosiyo sofiyon toqchiyon xufar ozbekiston bor markazi sariosiyo shaharchasi tabiati tuman viloyatning shimoliy qismida joylashgan relyefi xilmaxil shimoliy hisor eng baland joyi xojapiryax togi m tog tizmalari va ular orasidagi surxondaryo tupolondaryo va irmoklarining vodiylaridan iborat jan garbiy qismi bobotog va boysuntog tizmalari eng baland joyi zarkosa togi m va ular orasidagi pastbaland adirlar bilan band xufor xondiza istoch vochax maland zoxona qishloqlari m balandlikda joylashgan yer usti tuzilishining xilmaxilligi iqlim tuproq osimlik va hayvonot dunyosiga ham tasir etgan iqlimi quruq subtropik iqlimga xos qishi qisqa yozi esa davomli yillik ortacha temperatura ° tekislik qismida yanvarning ortacha temperaturasi iyulniki ° eng yuqori temperatura ° vegetatsiya davri kun yillik ortacha yogin miqdori mm toglarda mm jan garbdan esuvchi quruq changboronli afgon shamoli salbiy tasir korsatadi tumanning hududidan otuvchi eng uzun va sersuv topolondaryo surxondaryoga quyiladi shuningdek obizarang sangardakdaryolar ham bor yezda daryo va soylarda suv keskin kamayadi topolon suv ombori surxondaryo viloyatining ta tumanini suv bilan taminlaydi hisor togi etaklarida oddiy yoki tipik boz qongir boz tuproqlar bobotog etaklarida och boz shagalli boz daryo vodiylarida esa allyuvial otloqi otloqibotqoq tekisliklarda och boz tuproklar tarqalgan yovvoyi osimliklardan toglarda zarang yongoq archa bodom qatrangi butalardan pista dolana itburun chiya kserofitlardan tikanli kavrak betaga chaytab oqmomiq tongizsirt suvrang choyot chalov qiziltikan astragal va boshqa osadi yovvoyi hayvonlardan bori sugur tulki qora va qongir ayiq qoplon silovsin qobon jayran jayra kalamush qoshoyoq korsichqon oqilon orta osiyo kobrasi kozoynakli ilon bogma va qora ilonlar gekkon kaltakesagi qushlardan tog lochini kopcha kalxat burgut sofitorgay chil xilol kaklik kaptar baliklardan shohbaliq ilonbaliq laqqabaliq va boshqa bor ozbekistonda yagona kokslanuvchi komir olinadigan shargun komir koni xondiza polimetall koni kurilish materiallari neft gaz mavjud aholisi asosan ozbeklar shuningdek tojik rus tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi km ga ortacha kishi togri keladi qishloq aholisi ming kishi shahar aholisi ming kishi xojaligi qishloq xojaligi da paxtachilik gallachilik chorvachilik taraqqiy etgan sanoati ham salmoqli orin tutadi shargun toshkomir koni marmar fosfor konlari rux foydali kazilmalari mavjud ta qoshma korxona kichik korxona temirbeton buyumlari shagalsaralash z dlari sariosiyo parrandachilik korxonasi bor qoshma korxonalardan miftox ozbekistonrossiya lajer ozbekistontojikiston pivo ishlab chiqaradigan korxonalari ishlab turipti tuman hududidan kalif termiz sariosiyo tojikiston dostlik tabiiy gaz quvuri temir yol otgan tumanda shirkat fermer dehqon xojaliklari faoliyat korsatadi uzun ormon xojaligi hisor dorivor osimliklar xojaligi asalchilikka ixtisoslashgan xojalik bor ga maydonga paxta ga maydonga galla shuningdek sabzavot beda yem xashak ekinlari ekiladi meva va uzum yetishtiruvchi xojaliklar ham bor ormon xojaligida bobotog pistasi va kopgina dorivor osimliklar tayyorlanadi tuman jamoa va shaxsiy xojaliklarida ming qoy va echki ming ot boqiladi shuningdek qoramol parrandachilik fermalari ham bor yirik hisor qoylari yetishtiriladi ekinzorlar hasanxon kanali katta va kichik damariq kanallaridan sugoriladi tumanda umumiy talim maktabi mingoquvchi ta gimnaziya ta maxsus internat maktab ta kasb hunar kolleji mingga yaqin oquvchi faoliyat korsatadi sariosiyo tumanida ta kutubxona madaniyat uyi klub xalq teatri ashula va rake ansambli ishlab turibdi stadion va boshqa muassasalar mavjud kasalxona poliklinika tugruqxona qishloq vrachlik punktlari xondiza dam olish majmui aholiga xizmat korsatadi tuman xududi orkali toshkent dushanba uzun shargun poyezdlari otadi sariosiyo tuman gaz yildan chiqadi adadi sariosiyoning qorovultepasidan topilgan buyumlar bu yerda milodning i iii asrlarida ham madaniy hayot mavjud bolganidan guvohlik beradi ilk orta asrda asrlar tuman xududida bir qancha qala  shaharlar mavjud bolgan bulardan yiriklari kultepa nonvoytepa xumdontepa xoroztepa kofirqala navandaqtepa qorgontepa boburtepa beshkapa hisortepa va boshqalar tumanning togli qismida yuqori paliolit muste devoriga oid manzillar xushdara podaxona namozgoh qorgonjuvoz darianhor va boshqalar uchraydi   asrlarda xumdontepa juda rivojlangani haqida malumotlar bor arab  fors manbalarida tilga olingan xumdon qishlogi shu joy orniga togri keladi memoriy yodgorliklardan telpakchinordagi x asr oxiri  xi asr boshlarida bunyod etilgan oq ostona bobo maqbarasi mashhur shagun shahri yil tshkil etilgan aholisi mingdan ortiq hisor toglarining yonbagridagi xushmanzara yerda joylashgan shargun komir koni yilda orta va yuqori yura davriga mansub komir yotqiziqlari ichida topilgan shahardagi asosiy jamoat binolari shu konning faoliyati bilan bogliq shahardan shargun komir konigacga osma sim yoli otkazilgan uylar asosan bir qavatli shaharning shimoliy qismida shahtiyor kochasi boylab ikki qavatli uylar qurilgan shaharda bir necha bilim yurtlari musiqa maktabi kinoteatr savdo rastalari istirohat bogi bor tumanda koplab yirik inshootlar korhonalar kichik korhonalar qurilishi jadal davom etmoqda keyingi vaqtda neft mahsulotlari bazasi un zavodi majmuotini oz ichiga olgan yirik tayorlov korhonasi yangi paxta zavod maktablar agrobank xalq banki binolari qurildi angor tumani yil aprelda tashkil tashkil etilgan edi yil dekabridan termiz tumani tarkibiga qoshib yuborildi yili dekabrda qayta tashkil etildi umumiy maydoni kv km aholisi ming kishi tuman markazi  angor shaharchasi termiz shahridan km shimoli  garbda joylashgan tumanda qishloq bor birinchi may dostlik zang navoiy tallimaron yangiobod qayron toshkent  termiz avtomobil yoli yoqasida yaqin temir yol bekati navshahar   km angor arigidan suvichadi angor tumanida jamoa xojaligi bor tuman galla paxta va sabzavot  poliz ekinlariga ixtisoslashgan bog va tokzor bor angor tumani surxondaryo viloyatidagi tuman yil aprelda tashkil etilgan yil dekabrda ter miz tumaniga birlashtirilgan yil dekabrda qayta tuziddi angor tumani viloyat janda joylashgan termiz muzrabot sherobod qiziriq va jarqorgon tumanlari bilan che garadosh maydoni ming km aholisi ming kishi angor tumanida shaharcha angor va qishloq fuqarolari yigini istiqlol dostlik zang navoiy tallimaron yangiobod qayran bor markazi angor shaharchasi angorda miloddan avvalgi asrlarda aholi manzillari bolgan kushan podsholi gi davrida asrlar dehqonchilik vohasi tarkib topgan zartepa qalasi angorning markazi bolgan asrlarda qalalar qorgonlar vujudga kelgan otmishda angor termizga boradigan savdo karvoni qonib otadigan qishloq hisoblangan tabiati tuman viloyatning eng janubida joylashgan shimolida kiziriq garbda xotinrabot dashtlariga tutashgan shimolida xovdog janubi sharqida qoraqir qirlari bor ular orasida kattaqum joylashgan iqlimi quruq subtropik iqlim qishi qisqa iliq yanvarning ortacha temperaturasi ° yozi issiq davomli iyulning ortacha temperaturasi ° yiliga mm yogin tushadi vegetatsiya davri kun tuman hududining garbiy qismidan sherobod daryosining quyi qismi oqib otadi zang kanalidan tarmoqlanadigan ariqlardan sugoriladi tuprogi boz taqir qumloq tuproq tuproq shorlanishini kamay tirish uchun tuman hududi boylab shimoli sharqdan janubi garb yonalishida zovur qazilgan shora yantoq jingil qiyoq qamish burgan kabi chol osimliklari osadi tuman hududining kop qismi ozlashtirilganligi sababli choldashtga xos yovvoyi hayvonlar deyarli uchramaydi aholisining aksari qismi ozbeklar shuningdek tojik turkman rus tatar yahudiy va boshqa millat vakillari ham yashaydi km ga ortacha kishi togri keladi aholisining dan ortigi qishloqlarda yashaydi xojaligi angor tumanida jamoa xojaligi dehqon fermer xojaligi hissadorlik jamiyati kichik kor xona sanoat korxonasi bor tu man galla paxta va sabzavot poliz mahsulotlari yetishtirishga ixtisoslash gan bogdorchilik va tokchilik bilan ham shugullaniladi oquv yilida dan ortiq umumiy talim maktabida oquvchi talim oldi mingdan ziyod maktabgacha tarbiya muassasasi mu allimlar tayyorlash kasb hunar litseyi iqtidorli bolalar litseyi mavjud kutubxona madaniyat uyi qishloq klu bi angor shaharchasida a navoiy nomidagi madaniyat va istirohat bogi orzu kinoteatri aholiga xizmat korsatadi markaziy kasalxona qishloq ambulato riyasi feldsher akusherlik punkti poliklinika markaziy stadion sport zali futbol maydonchasi ishlab turibdi angor shaharchasi aholisi ming kishi hududi ornida axomaniylar davridayoq miloddan avvalgi asr aholi manzillari bolgan kushon podsholigi davrida asr bu yerda dehqonchilik vohasi tarkib topdi angorning janubiydagi zartepa qalasi uning mamuriy markazi bolgan kushon podsholigidan song mavqey sondi   asrda bu erda hayot yangidan jonlandi katta  kichik qalalar qorgonlar vujudga keldi bulardan yiriklari bolaliktepa yumoloqtepa gazlartepa kuchuktepa jovliqorgon zangtepa zartepa kuyovqorgon qarlamtepa qizqorgon ordalitepa oktyabr tontarilishiga qadar angor termizga boradigan savdo karvoni qonib otadigan qishloq hisoblangan keyingi vaqtda yangi  yangi kochalar ochildi yil shaharchaga shahar tipidagi posyolka aylantirildi angorning sanoat korxonalari asosan qishloq xojalik mahsulotlarni qayta ishlash bilan bogliq shaharchada madaniyat va istirohat bogi stadion bor zartepa termiz sh dan km shim garbda joylashgan qad shahar harobasi y larda arxeolog l i albaum tomonidan tekshirilgan kvadrat shaklida bolib devorlarining uz m dan sharqiy devor harobalari m garbiy devori m gacha saklanib kalgan shaharning shim sharqida kvadrat shaklida qalaqorgon bor u shahristondan mudofaa chizigi katta xandaq b n ajratilgan y larda arxeolog v zavyalov q sobirov va sh pidayevlar tomonidan organish davom ettirilgan arxeologik qazishmalar tufayli z ning shahriston qismidan uyjoy qoldikdari va kochalar ochilgan sopol idishlarining asosiy qismi angob b n boyalgan z dan odam va hayvonlarning haykalchalari va har xil tangalar ham topilgan topilmalarning eng qadimgisi mil v a larga keyingilari ilk orta asrlar asrlar ga togri keladi qadimiy shahar xarobasi kushon podsholigining shimoliy bahteragi yirik markazi yilda topilgan va yillarda qazishmalar olib borib o'rganilgan maydon ga kvadrat shaklida bo'lib devorlarining uzunligi m sharqiy devor xarobalari m g'arbiy devori m gacha saqlanib qolgan shaharning shimoliy sharqida kvadrat shklida qo'rg'on bor u shahardan katta xandaq bilan ajratilgan to'rtta darvozasi ikkitasi sharq ikkitasi g'arb tomonlarda bo'lgan ko'chalar va ko'pgina arxtektura inshootlarining izi qolgan ko'plab sopol idishlar odam va hayvonlarning xaykallari tangalar topilgan sopol idishlarning asosiy qismi qizil angob bilan bo'yalgan tapilmalarning eng qadimiylari millodan avvalgi asrlarga keyingilari ilk o'rta asrlarga asr to'g'ri keladi bandixon tumani  surxondaryo viloyatidagi tuman yil mayda tashkil etilgan bandixon tumani viloyatning qumqorgon qiziriq jarqorgon sherobod boysun tumanlari bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi mingdan ortiq kishi bandixon tumanida qishloq fuqarolari yigini bandixon kirshak olmazor chorvador qiziriq bor markazi  bandixon qishlogi tumanda bir qancha tarixiy obidalar mavjud bulardan eng yirigi bandixon qorgonidir bandixon qorgoni miloddan avvalgi asrlarga talluqli bolib arxeologlar tomonidan yili aniqlangan yillarda qazishmalar olib borilgan qadimiy kanal  orgulsoy ozani bilan ikki qismga ajralgan umumiy maydoni gektar sharqdan garbgacha m shimoldan janubga  m qorgon qalasi yodgorlikning sharqiy qismida  hozirgi qabriston ornida joylashgan kvadrat shaklidagi tarhi metr balandligi metr turarjoylar paxta va xom gishtdan qurilgan turli davrlarga oid sopol idishlar tosh qurollar topilgan bandixon atrofidagi maydatepa gozimullo bektepa kindiktepa qorgon kabi tepaliklar ham qadimda aholi manzillari bolib kelgani isbotlandi qadimda badixon soyi pishiq gishtdan togon bilan tosilgan va bandixon  qiziriq tekistliklariga suv chiqarib bergan xususan gozimullo tepaligi tekshirilganda sopol quvurlarda uzoqlardan ichimlik buloq suvi olib kelgani aniqlandi bandixon nomi band sozidan olingan bolib togon  koprik manosini bildiradi bandixon tumani hududi asosan garbda shimoldan sharq va janubga tomon pasayib boradigan surxon sherobod dashtlarining shimoliy qismida joylashgan tuman hududida asosan janubi garbdan shimoli sharqqa yonalgan sherobod sariqamish toglari va bandixon qiziriq adiri bor iqlimi quruq subtropik iqlim yanvarning ortacha harorati °c  °c iyulniki °c °c yiliga   mm yogin tushadi tumanning shimolidan bandixon soyi oqib otadi tuman xojaliklari oqqopchigay va sherobod ariqlaridan sugoriladi tuprogi tipik boz qumloq va qisman taqir boz tuproqlar osimliklari efemer va efemeroidlardan iborat togli qismlari va jarliklarda bori tulki sudralib yuruvchilar qushlar va hasharotlar chayon qoraqurt yashaydi aholisining asosiy qismi   ni ozbeklar   ni tojiklar tashkil qiladi shuningdek tatarlar ruslar va boshqalar ham yashaydi km ga ortacha kishi togri keladi barcha aholi qishloqlarda yashaydi xojaligi asosan agrar xususiyatga ega sugoriladigan ekin maydonlari tuman yer fondining   ni tashkil etadi yaylovlar   ni dehqonchilikka yaroqli yerlar   ni tashkil qiladi bandixon tumanida jamoa xojaligi mavjud qishloq xojaligida paxtachilik asosiy orinni egallaydi galla ekinlari ekiladi tokchilik bogdorchilik rivojlangan tumanda kichik korxona dehqon va fermer xojaligi chorvachilikka ixtisoslashtirilgan aksiyadorlik jamiyati faoliyat korsatmoqda xususiy kichik korxona tegirmon xususiy dokon va oshxonalar objuvoz bor sherobod  denov avtomobil yoli bandixon tumanini kesib otgan bandixon tumanida shreder nomidagi respublika bogdorchilik tokchilik va vinochilik korporatsiyasining filiali mavjud bandixon tumanida jamoa xojaligi bor qishloq xojaligida paxtachilik asosiy orin tutadi don ekinlari ekiladi uzumchilik bogdorchilik rivojlangan bandixon bugdoylari yaqin  yaqingacha bozorlarda baravar narxlangan bandixonda hisori qoylari kg tosh bosadi tumanda ta maktab bolalar va sport maktabi bolalar bogchasi bor bandixondagi markaziy shifoxonada turdagi tibbiy xizmat korsatiladi tumanda ommaviy sport turlariga katta etibor qaratilmoqda maktab va tashkilotlarda stadion sport zali valebol maydoni tipda ishlab turibdi tuman markazida zamonaviy tipda qurilgan sayyid muhammad jomie masjidi faoliyat korsatmoqda boysun tumani yil sentabrda tashkil topgan umumiy yer maydon ming kv km aholisi ming kishi tuman markazi boysun shahri termizdan km shimoliy garbda joylashgan tumanda ta qishloq bor avlod boysun darvadar machay rabot sayrob qorgoncha yaqin temir yol bekati elbayongacha km xongarangsoy shorsoy qayroqsoy boshqa soylardan suv ichadi boysun tumani surxondaryo viloyatitsat tuman yil sentabrda tashkil etilgan yil dekabrda sherobod tumani bilan birlashtirilgan yil dekabrda qayta tuziddi boysun tumani viloyatning garbida joylashgan shimoli sharqda sariosiyo sharqda qumqorgon janubida qiziriq bandixon tumanlari janubi garbda sherobod tumani bilan shimoli garbda qashqadaryo viloyatining qamashi va garbda dehqonobod tumanlari bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi ming kishi boysun tumanida ta tumanga boysunuvchi shahar boysun qishloq fuqarolari yigini avlod boysun darband machay rabot sayrob qurgoncha bor markazi boysun shahri tabiati boysun tumani hududining shimoliy va garbiy qismini hisor tog tizmasi tarkibidagi boysuntog va uning tarmoqlari belovti xojabozbarak chol togi xojagurgurota gaurli sariqil kentalamachay toglari ketmonchopti sarimas suvsiztog kulbatog va boshqalar egallagan janubiy va sharqi tog oldi va adirlardan iborat toglar orasidagi soyliklar tog oldilari ozlashtirilgan ukonit keramzit karbid ohaktosh qazilma boyliklari topilgan iqlimi quruq subtropik iqlim ozbekistonning boshqa togli tumanlaridan issiklik resurslarining ancha balandlikkacha yuqoriligi bilan ajralib turadi yanvarning ortacha temperaturasi m balandlikda ° m balandlikda ° iyulniki m balandlikda ° ortacha yillik yogin miqdori m balandlikda mm m dan balandda mm vegetatsiya davri kun mahalliy shamollar fyon shamoli afgon shamoli esadi boysun tumani toglaridan juda kop dare va soylar boshlanadi ularning eng muhimlari sheroboddaryo va uning irmoqlari machaydaryo ormoncha jakandi olchasoy shurob xojabulgansoy panjob laylagansoy xojaipok daryosi va uning irmoqlari qorgonchasoy xojabozbarak qizilsoy chindon ortanago soylari qoshiluvidan hosil bolgan halqajar olachopon va qayroqsoy bulardan tashqari hangaronsoy boysun pulhakimsoy va boshqa bor boysun tumanida qadimiy qalashaharlar koplab topilgan eng yiriklari poykorgon qozimullatepa saribandtepa yalangtoshtepa darband munchoqtepa boyrachi qiziljartepa mullatepa kallaqorgon ibtidoiy odamlar yashagan gorlar manzillar teshiktosh machay katta suluvkamar dokonxona amir temur iskandarxon va boshqa sayrob chinori sayrob qishlogida temir darvoza darband qishlogida teshiktosh gori machay qishlogida dinozavr izlari bibishox shotisi boybuloq gori qorgoncha qishlogida poyonqorgon rabot qishlogida kabi tarixiy obidalar bor tuproqlari boz tuproq chimli qongir va och qongir tog tuproqlari shurxok tuprok iap yovvoyi osimliklardan shora yantoq jinchak qizgaldoq boychechak yaltirbosh noxatak tograyxon kiyikot gulxayri shuvoq dorivor osimliklardan alkor hartol zanjovul olmasot qontepar oqshair archa yovvoyi mevali daraxtlar va boshqa usadi jayron tog echkisi yovvoyi chochka silovsin sugur bori tulki chiyabori qongir ayiq jayra qushlardan kaklik kalxat burgut lochin qarchigay boyogli olashaqshak chil va boshqa yashaydi aholisi asosan ozbeklar shuningdek tojiklar ham yashaydi aholining ortacha zichligi har bir kmga kishi shaharliklar kishi qishloq aholisi kishi xojaligi boysun tumanida sanoat kam rivojlangan tuman surxondaryo viloyati sanoat mahsulotining ini beradi muhim foydali qazilmalari kumir boysun tabiiy gaz gajak polimetall rudalari boysuntog boksit qayroq fosforit kaliy tuzi boysun oltingugurt yonuvchi slanes boysun qurilish materiallari va boshqa asosiy sanoat korxonalari ishonch aksiyadorlik jamiyati boysun tuda kumir koni xalq istemoli mollari ishlab chiqaradigan kichik korxona va sexlar yil boysunda respublikada karbid ishlab chiqaruvchi birinchi korxona ishga tushirildi aholiga xizmat korsatuvchi tadbirkorlar uyushmasi hunarmandlar uyushmasi kichik korxona aksiyadorlik jamiyati boysun boysunqurilish va kochma mexanizatsiyalashgan kolonna avtokorxonalar boysun bozori bor boysun tumanining asosiy tarmoqlari chorvachilik don xojaligi ormon xojaligi beda urugchiligi bogdorchilik va tokchilikdir boysun tumanining jami yer maydoni ming ga shu jumladan sugoriladigan yerlar ming ga ekinzorlar jami shu jumladan lalmi yerlar ming ga kup yillik daraxtlar ming ga tomorqalar bogdorchilik sabzavotchilik uyushmalarining yerlari ming ga boysun tumanida jamoa xojaligi donchorvachilik chorvachilik beda urugchiligi bogdorchiliktokchilik asalarichilik qishloq xojaligi shirkat uyushmasi bordoqichilik ta fermer va dehqon xojaliklari mavjud asosiy ekin maydonlari don sabzavot yemxashak ekinlari bilan band qorgoncha va machay jamoa xojaliklari beda urugchiligiga rabot jamoa xujaligi bogdorchiliktokchilikka ixtisoslashgan boysun tumanida ming qoramol shundan mingi sigir ming qoy va echki ming parranda yilqi bor chorvachilik asosan gosht yog beruvchi dumbali hisori qoychilik qorakolchilik yilqichilik gosht yonalishidagi qoramolchilikka barcha xojaliklarda ixtisoslashgan boysun tumanida ming ga ormon archazorlar bor boysun tumanida tuman markazi va tog qishloqlarini surxondaryo viloyatining asosiy avtomobil yoli katta ozbekiston trakta bilan boglaydigan yollar bor yilda qariyb km uzunlikdagi guzor boysun qumqorgon temir yol kurilishi boshlandi tuman xududida qazilma boyliklardan komir yonuvchi silaney oltingurgut va boshqalar topilgan boysun komir koni yopa qatlamlarida joylashgan yillardan ozlashtirila boshlagan boysun togida fosfor konlari bor uning foizi madanli ogit sifatida ishlatiladi tuman asosan chorva bogdorchilik ormon xojaligi mahsulotlariga ihtisoslashgan boysunda hisor qoyi boqiladigan boysun nasilchilik qoy zavodi sayrob qorakolchilik darband yilqichilik gosht rabod bogdorchilik savzovodchilik jamoa xojaliklari bor darbandagi qora bayr otlar nasilchilik farmasi mamlakatimizda yagonadir boysunda ishonch hissadorlik jamiyati gosht sut savzovodi non zavodi gisht zavodi bir necha kishik korhonalar fermer xojaliklari bor boysun shahri ming aholi ketmonchopdi togining janubiy yonbagrida xongarangsoy boyida dengiz sathidan m balandlikda joylashgan bu shahar surxondaryo viloyatidagi eng qadimiy aholi manzilidir shaharga tutash tog etaklarida orta paleolit davridayoq aholi yashagan boysun shahrining shimoli garbida joylashgan mashhur teshik tosh gori va uning topilmalari haqida muroqaning bosh qismida hikoya qilingan boysun shahrining ozi miloddan avalgi tahminan mingyillik oxirlarida aholi manzili bolgan miloddan avvalgi i asr milodiy i asrda bu yerda poikalon deb atalgan qudratli qala shahar mavjud edi boysun nomi yozma manbalarda basand shaklida dastlab asrda istahri asarlarida nomalum muallif tomonidan yozilgan hudud ul olam jahon mamlakatlarining chegaralari asarida tilga olingan istahrining qayd etishicha koplab bog roglar bolgan bu qishloq buxoro va samarqanddan chaganiyonga boradigan yol ustida bolib chaganiyon shahridan ikki kunlik yoldir boysunda ozbekiston xalq yozivchisi shukur xolmirzayev adiblar sattor tursun va erkin azam shoir usmon azim tugilgan denov tumani surxondaryo viloyatidagi tuman yil u sentabrda tashkil etilgan denov tumani viloyatning shorchi sariosiyo uzun oltinsoy tumanlari bilan chegaradosh maydon ming km aholisi ming kishi denov tumanida shahar denov shaharcha dostlik qishloq fuqarolari yigini anbarsoy binokor dahana denov kenagas navroz pistamozor sina tortuvli xayrobod xolchayon fargona yurchi yangibog yangizamon yangiobod kiziljar hazorbog bor markazi denov sh denov tumanining shimol janubiy va markaziy qismi tekislikdan iborat sharqda bobotog garbda boysuntog tizmalari bilan oralgan yer yuzasi sharqqa tomon pasayib boradi qishi qisqa iliq yanvarning ortacha temperaturasi ° iyulniki ° tekisliklarda yiliga mm dan mm gacha tog oldi va toglarda mm dan mm gacha yogin tushadi vegetatsiya davri kundan kungacha denov tumanidan surxondaryo topolondaryo sangardak qizilsuv daryolari hazorbog oy barak kanallari daytolak denov ariklari oqib otadi yer osti suvlariga boy bolganligi uchun artezian suvlaridan keng foydalaniladi tekisliklarda boz tuproq daryo sohillarida otloqi botqoq tog oldi va toglarda och qongir tuproqlar tarqalgan toglarda boshoqli osimliklar archa yovvoyi mevali daraxt va butalar osadi bobotogda pistazorlar bor jayran tog echkisi qobon silovsin bori chiyabori qongir ayiq jayra qushlardan qirgovul kaklik torgay uchraydi daryolarda sozanbaliq oq amur zogora baliq sazan kop aholining aksari qismi ozbeklar shuningdek tojik rus tatar va boshqalar millat vakillari ham yashaydi km ga ortacha kishi togri keladi tuman sanoat korxonalari asosan qishloq xojaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan paxta tozalash yog ekstraksiya araq vino va pivo konserva sut tamirlash mexanika gisht zavodlari qurilish neft mahsuloti korxonalari paxta chuvish kandolatchilik fabrikaalari jami sanoat korxonasi mavjud tadbirkorlarga karashli ga yaqin kichik korxona faoliyat korsatadi qishloq xojaligining asosiy tarmoqlari paxtachilik bogdorchilik tokchilik limon yetishtirish va boshqalar tog etaklarida lalmikor dehq onchilik asosan bugdoy va arpa bilan shugullaniladi ming ga yerga paxta ming ga yerga galla ekiladi sugoriladigan yerlar ming ga yaylovlarda qoramol qoy jumladan hisor qoylari boqiladi tumanda jamoa xojaligi mavjud r r shreder nomidagi bogdorchilik tokchilik va vinochilik korporatsiyasining seleksiya stansiyasi joylashgan denov dendrariysi deb atalgan bu ilmiy laboratoriyada tabiatning dan ziyod osimligi mevali osimliklar jumladan yaponiyadan keltirilgan palma daraxti magnoliya xurmo apelsin yongoq boshoqli osimliklar yetishtiriladi tuman hududidan xalqaro temir yol xojanddushanba termizdushanba avtomagistral yoli otgan umumiy talim maktabi gimnaziya litsey orta maxsus oquv yurti sanat musiqa maktablari kasb hunar maktabi ommaviy kutubxona ming kitob klub madaniyat va istirohat bogi kasalxonalar qishloq vrachlik ambulatoriyasi qishloqvrachlik punkti poliklinika feldsher akusherlik punktlari dispanser bor bu muassasalarda dan ziyod tibbiyot xodimlari ishlaydi yildan chagoniyon tuman gazeta nashr etiladi adadi denov tumani denov tumaning yer usti ulkan amfiteatrni eslatadi toglardan oqib tushadigan kopdan kop soylar va tog etaklaridagi baland zinapoyalar ajoyib manzara hosil qiladi tuman surxondaryo vohasining shimoliy qismidagi serunum tekislikda joylashgan shimoliy va sharqiy chegaralari boylab surxondaryo va topolondaryo oqib otadi garbida sina sangardak m toglari joylashgan tumandan sangardak qizilsuv daryosi otadi tumanda bir qancha kohna shahar xarobalari topilgan bulardan eng yiriklari badrach xolchayon yurchi kuloltepa oqqorgon changilbuva jartepa teshiktepa quloqtepa qizqorgon qilichbuloq uchtepa chimqorgon kallaminor va boshqalar tumanda jamoa xojaligi bor qishloq xojaligida paxtachilik asosiy orin tutadi don ekinlari sabzavot yem hashak ham yetishtiriladi uzumchilik umuman bogdorchilik rivojlangan yalovlarida qoramol qoy jumladan hisor qoylari boqiladi hazarbog jamoa xojaligida gektarlik terakzor barpo etildi anbarsoyning ong qirgogidagi qarovsiz joylarga milion tup kaliforniya teragining qalamchasi ekildi qalamcha xojalikning ozidan chiqdi terak kop bolsa uy joy qurish kopayadi deydi jamoa xojalik boshqaruvi raisi musurmonqul sherqobilov ota bobomiz ilgari yogochni hech bir tashqaridan olib kelmagan shuning uchun terakzorlarni yana ham kengaytirish niyatidamiz denov tumanida soat korxonasi mavjud bolib yilda ularda milion somdan ziyod mahsulot ishlab chiqarildi kichik korxona va bitta qoshma korxona tuman xududida faoliyat korsatmoqda denov tumanida umumiy talim maktabi musiqa maktabi bogcha yasli maktabdan tashqimuassasa bor orinli kasalxona ishlab turibdi tumanda muhammadi keldiyev shaymardon qobilov islomqul torayev boboraxmat yusupov qayum karimov zulfiya allayorova halima azimova kabi taniqli raislar mehnat qahramonlari faoliyat korsatgan ozbekiston fanlar akademiyasining muxbir azosi termiz davlat universitetining rektori nazar torayev fan doktori jarroh abdurahmon mamadaliyev taniqli baxshilar toshmurod baxshi boborahim baxshi mengziyo safarov togay murod nizomjon parda kabi ijodkorlar milliy kurash boyicha jahon chempioni ergash polvon mamarasulovlar tumanning faxri denov shahri kattaligi va aholisining soni jihatidan termizdan keyin ikkinchi orinda turadi va shahar sifatida viloyatga boysunadi mahalla bor sangardak va surxondaryo oraligida dengiz sathidan m balandlikda joylashgan aholisi ming kishi denov nomi dastlab asr oxiri  asr boshlaridagi yozma manbalarda xususan sharafuddin ali yazdiyning zafarnomasida dahainav daha i nav shaklida yani odamlar kochib brogan yangi yer mazmunida tilga olingan mahmud ibn valining asr yozishicha dahainav u yashagan davrda ajoyib bozori katta masjidi va xonaqosi bolgan mustahkam qala shahar ekan bazi tadqiqotchilar shu paytgacha chaganiyon shahri aslida denovdan km janubi sharqda joylashgan bedrach shahri orniga togri keladi denovning hozirgi ornida miloddan avvalgi ming yilliklar oxiridayoq uncha katta bolmagan aholi manzili bolgan ilk va rivojlangan orta asrlarda ham shahar hududidagi ushbu manzilda aholi nisbatan gavjum yashagan asrlarda chaganiyon bedrach mavqei tushib ketgandan song dahainav shu atrofdagi shaharlarning mamuriy markazi bolib qolgan denov qalasi mustahkam istehkom qorgoni bolib xarobalari bizning zamongacha saqlanib qolgan qala doira tarhida bolib diametri metr keladigan qalin devor bilan oralgan denov yirik sanoat korxonalari bilan nafaqat viloyatda balki respublikada ham munosib orin tutadi sanoat korxonalari asosan viloyatdagi qishloq xojalik maxsulotlarini qayta ishlashga yonaltirilgan shahar agrosanoat kombinati surxonoziqovqatsanoat hissadorlik jamiyati paxta tozalash zavodi aroq vini pivo konserva zavodlari sut hissadorik jamiyati qurilish hissadorlik jamiyati agrotex dehqonchilik sanoat uyushmasi neft mahsuloti korxonasi paxta chuvish fabrikasi tamirlash texnika zavodi va boshqalar bor denovda ishbilarmonlik va tadbirkorlikka keng yol ochilgan kichik korxona firma shirkat faoliyat korsatmoqda ularda dan ortiq yangi turdagi mahsulotlar tayorlanayapti denovda hunarmandchilik yahshi rivojlangan beshiksozlik sandiqsozlik temirchilik kosibchilik duradgorlik denovda akademikr r shredir nomidagi bogdorchilik tokchilik va vinochilik korparatsiyasining janubiy ozbekiston subtropik osimliklari tajriba stantsiyasi joylashgan denov dendrariysi deb ataladigan bu maskanda tabiatning dan ziyod osimligi mevali va manzarali daraxtlar butalar mavj urib yotibdi dendrariyda sirenning xili ignabarglilar oilasining xili yaponiyadan keltirilgan magnoliya daraxti va boshqalar osadi yilda tashkil etilgan bu bogda turli joylardan keltirilgan dov daraxtlar butalar osimliklar iqlimlashtiriladi songra viloyat boyicha ekishga tavsiya etiladi ayni paytda dendrariy bebaho ilmiy labaratoriyadir denov shahridagi ikki transport korxonasi avtobus taksi va avtokorxona respublikadamashhurdir avtokorxona ahli hozirgi kunda respublikadan tashqariga rossiya xitoy turkiya va boshqa joylarga qatnab xalq xojaligi mollarini tashimoqda korxona qoshida beton gisht ishlab chiqaradigan yangi sex dan ortiq xotin qizlar mehnat qiladigan tikuvchilik va toqimachilik sehi ishlab turibdi yili shahar markazida yevropa va sharqona binokorlik usullari uygunlashtirilgan ikki qavatli farrux xususiy restoran ochildi shaharda orta umum talim maktablaridan tashqari gimnaziya xorijiy tillar kimyo va fizika  matematika litseylari bor shuningdek bolalar bogchasi bitta yasli bolalar musiqa maktabi bolalar va osmirlar sport maktabi yoshlar texnik ijodiy markazi sayyohlar maskani bor xalq talimi muassasalarida mingga yaqin oqituvchi tarbiyachi murabbiy mehnat qilmoqda shahardagi markaziy kasalxonada turdagi tibbiy xizmat korsatiladi bemorni qabul qilishga moljallangan bolalar va kattalar poliklinikasi bolalar va kattalar tish kasalliklari poliklinikasi osmirlar poliklinkasi yangi zamonaviy qurilgan binolarda ish olib bormoqda shaharda ommaviy sport turlariga katta etibor berilgan turli maktab va tashkilotlarda stadion sport zali basketbol valeybol suv havzasi ishlab turibdi shaharda gaz va vodoprovod suvi kirib bormagan kocha yoq denov bozorlari ham qurilishi ham mol kolligi etiborni tortadi bu yerda hamma narsa topiladi bozorga qaysi vaqt kirmang issiq non tayyor turgan boladi nonmisan non denov xurmoning koni anor uzum olma ham serob bozorning quruq mevalar rastasiga boqib lol qolasiz xandon pista bodom xilma xil mayiz yongoq yeryongoq shordanak toshkentu samarqanddagidan ancha arzon denov bozorida oratepaning sabzisi xorazimning guruchi xaridorgir said otaliq madrasasi  denov markazida ikki qavatli qilib qurilgan madrasa xvi asrda shayboniylar hukmronligi davrida buxorolik memor usta ahmad mamat buxoriy boshchiligida islom dini arbobi  hazrat xoja alouddin attorga atab qurilgan buxoroning yirik madrasalari qurilishi uslubida barpo etilgan kokaldosh va boshqa madrasalar hozirda mazkur shakldagi madrasa surxondaryo viloyatida yagonadir denovning mustaqillik kochasida joylashgan hozirda madrasa ayanchli ahvolga kelib qolgan bolib qulash arafasida manbalarga kora said otaliq madrasasi hazrat xoja alouddin attorga atab uning ogillari va nevaralari tomonidan yil davomida qurilgan buxoro inqilobidan oldin madrasada ga yaqin talaba tahsil olgan ularga mudarris saboq bergan shorolar tuzimi davrida madrasa yopib qoyilgan va yillarda ozbekiston ssr olimlari tomonidan ilmiy organilgan yildan hoji luqmonxon haydarxon ogli tashabbusi bilan madrasada talabalarning yillik oqitilishi boshlangan bugungi kunda madrasaning orta maxsus islom bilim yurti sifatidagi faoliyati toxtatib qoyilgan yillardagi xabarlarga kora madrasa binosi ayanchli ahvolga kelib qolgan qulash arafasida bolgan madrasa yilda tasdiqlangan moddiy madaniy merosning kochmas mulk obektlari milliy royxatiga kiritilib unda hunarmandchilik markazi barpo etish rejalashtirilgan yilda binoni saqlab qolish va uning infratuzilmasini takomillashtirish boyicha chora tadbirlar ishlab chiqilgan bolib ularning ijro muddati etib yilning martaprel oylari belgilangan madrasasining memorchilik uslubi tartibi oz davrida belgilangan ananalarga mos ravishda barpo etilgan bino hovlisi ikki qavatli qurilgan katta kichik hujralardan tashkil topgan bolib peshtoq ortida miyonsaroy uning ikki yonida esa masjid va darsxona joylashgan madrasa burchaklariga esa guldastalar ishlangan x metr tarxli hovlisidagi peshayvonlar soni ta madrasa poydevorining chuqurligi metr tomi balxi gumbazli hujra derazalariga ganchdan panjaralar ishlangan davlatlar ro'yxati afgoniston amerika qoshma shtatlari antigua va barbudaargentina avstraliya hamjamiyati belarus belgiya birlashgan arab amirliklari birlashgan qirollik bolgariya boliviya bosniya va gerzegovina botsvana braziliya burkina faso burundi butan chexiya chilidaniya davlatlar royxati dominika respublikasi efiopiya ekvador ekvatorli gvineya el salvador fil suyak sohili gvineya bisso gana i davomi janubiy afrika janubiy kipr keyp verd kongo demokratik respublikasi kongo respublikasi koreya respublikasi kosta rika makedoniya respublikasi markaziy afrika respublikasi marshall orollari moguliston o davomi ozbekiston papua yangi gvineya puerto riko qirgiziston qozogiston rossiya federatsiyasi saint kitts va nevis saint lucia saint vincent va grenadinlar san marino san tome va prinsipi saudiya arabistoni shimoliy kipr turk respublikasi shri lanka siyerra leon solomon orollari sovet sotsialistlik respublikalar ittifoqi trinidad va tobago xitoy xalq respublikasi yangi zelandiya husayn boyqaro husayniy yil hirot yil may bobo ilohi hirot yaqinida temuriular sulolasining vakili xuroson podshosi taniqli shoir va davlat arbobi hirot yaqinida tugilgan yildan umrining oxirigacha xuroson podshohi uning hukmdorligi yillarida iqtisodiy va madaniy hayot yaxshilangan navoiyning maktabdosh dosti va homiysi husayn boyqaro husayniy toliq nomi husayn ibn mirzo mansur binni mirzo boyqaro hirot    xuroson hukmdori shoir asr ozbek mumtoz adabiyotining namoyandalaridan temuriylardan umarshayx mirzoning evarasi onasi feruzabegim temuriylardan mironshohning nabirasi husayn boyqaro bobur tariflaganidek ikki tomonlama ulug karim ut tarafayn bolgan husayn boyqaro yilni qoshni marv bilan xiva oraligidagi biyobonda otkazgan yilda kishilik qoshin bilan sulton sanjarning yaqinlaridan bobo hasan qoshinini yengib niso viloyati song astrobodni egallagan yilda husayn boyqaro huzuriga abdurazzoq samarqandiy elchi bolib kelgan yilda vaziyat taqozosi bilan husayn boyqaro astrobodni tashlab chiqishga majbur bolgan ammo yil shaharni qaytarib olgan shu yil yoz oxirlarida hirotga yurish qilgan biroq abu said mirzoga bas kelolmay orqaga chekingan buning ustiga astroboddan ham mahrum bolgan amudaryo orqali xorazmga otib vazir shahriga  mustafoxon huzuriga elchi yuborib abu saidga qarshi birgalikda kurashishga davat etgan lekin elchi kelguncha uning ogasi pir budog bilan kelishib mustafoxonga qarshi yurish qilishgan lekin vazir shahrini ololmay bitim tuzganlar husayn boyqaro adoqqa borib yil oxirlarigacha osha yerda qolgan adoqda turib astrobod gurgon va eronning boshqa tumanlariga hujumlar uyushtirgan maglubiyatga uchraganida shu yerdan panoh topgan mustafo zulmiga qarshi kotarilgan isyondan foydalanib avval vazirni yilda urganch va xivani qolga kiritgan oradan yil otmay abu said uni xorazmdan surib chiqargan husayn boyqaro temuriylar orasida ancha shijoatli va marifatli shariatga qatiy amal qilgan hukmdor bolgan husayn boyqaro xurosonda hokimiyatni egallagach asosiy etiborni mamlakatda tinchlik osoyishtalikni qaror toptirish ichki hududiy nizolar ziddiyatlarni bartaraf etish va markaziy hokimiyatni mustahkamlashga qaratgan u olkada madaniy marifiy va obodonchilik ishlarini rivojlantirishga alohida ragbat korsatgan iqtisodiy hayot yuksalib savdo sotiq rivojlangan yuzlab karvonsaroylar rabot koprik maktab madrasa masjid xonaqoh hammom tabobatxona yetimxona suv havzalari qurilgan kanallar qazilgan boglar barpo etilgan husayn boyqaro davrida hirot sharqning fan madaniyat hunarmandchilik rivojlangan yirik markaziga aylangan turli mamlakatlardan istedod sohiblari hirotga panoh axtarib kelganlar til adabiyot tarix tasviriy sanat xattotlik kitobat sanati tabobat handasa musiqa qogoz tayyorlash tomosha sanati va boshqa sohalar rivojlangan hirot mashhad marv nishopur singari shaharlarda koplab noyob obidalar barpo etilgan mahalliy hunarmandlar ishlab chiqargan mahsulotlar xurosondan tashqarida ham mashhur bolgan husayn boyqaro navoiy va jomiy koplab istedodlarni moddiy va manaviy jihatdan qollab quvvatlaganlar oz davrining zabardast shoir olim muarrix musiqachi xattot naqqoshlari xuddi shu zamonda yetishib chiqqanlar va faol ijod qilganlar husayn boyqaro turkiy tilda yozishni ragbatlantirgan va shunga davat qilgan ozi ham badiiy ijod bilan shugullanib husayniy taxallusi bilan sherlar yozgan sheriyat majlislari tashkil etib shoirlarga rahnamolik qilgan undan bizgacha sherlar devoni va navoiyga bagishlangan risola asari yetib kelgan risola asari yilda turk olimi ismoil hikmat tomonidan topilib ilmiy muomalaga kiritilgan shoh shoirning hozirgacha gazal navoiy gazaliga boglangan muxammas ruboiy shuningdek fors tojikcha gazal ruboiy va bir necha baytlari malum gazallarining barchasi ramal bahrida lekin ular husayn boyqaroning tabi baland didi nozik shoir bolganligini korsatadi navoiy majolis un nafois tazkirasining majlisini toliq husayn boyqaro ijodibogina bagishlab uning devonidagi gazalning matlaini keltiradi va u qollagan badiiy timsollar sheriy sanatlar nozik mano va ohorli tashbehlar xususida fikr yuritadi husayn boyqaro gazallari tilining musiqiyligi va jarangdorligi bilan ajralib turadi husayn boyqarodan ogil qiz qolgan badiuzzamon mirzo shohgarib mirzo muhammad husayn ibrohim husayn kabi ogillari badiiy ijod bilan ham shugullanishgan keyinchalik ozaroichki urushlar husayn boyqaro va saroy amaldorlarining maishatga berilib ketishi oqibatida xuroson davlati zaiflashgan uning vafotidan song yili hirot shayboniylar tomonidan zabt etilgan husayn boyqaro badiiy ijod bilan shugullanib gazalnavis shoir sifatida adabiyot tarixida iz qoldirgan boburning xabariga kora devonidagi gazallari aksariyat bir vaznda ramali musammani maqsur yozilgan gazallarida dunyoviy muhabbatni kuylagan betakror satrlar yaratgan shoir ijodi bilan e rustamov s ganieva e ahmadxojaev a erkinov va boshqalar shugullanganlar mirzo shohrux shohrux isming lug'aviy manosi shox podsho ning yuzi degan manoga egadur boshqa ismlari amirzoda shohrux mirzo shohrux shohrux mirzo xoqoni said abu nasr shohrux bahodir sulton yil avgust samarqand yil mart ray amir temurning tortinchi ogli mirzo ulugbekning otasi yildan xuroson hozirgi afgoniston shohi bolgan yildan esa temuriylar davlatini shohi bolgan hayoti davomida temuriylar davlati bolinishi toxtatishni istagan yoshlik yillari samarqandda otgan shu yerda dunyoviy va diniy talim olgan amir temur yillar dashti qipchoqqa va yil harbiy mamlakatlarga yillik yurishlari chogida shohruxni mamlakatni boshqarishga tayinlab qoldirgan kop otmay amir temur shohruxni oz yoniga chaqirib oladi va yoshli shohrux jangovar harakatlarda qatnasha boshlaydi amir temur uni lashkarning manglay va juvangar qismlariga tayinlaydi keyinroq esa samarqandga qaytarib poytaxtni boshqarib turishni topshiradi amir temur yil shohruxga xuroson olkasini suyurgol qiladi va tegishli qoshin hamda elat bilan birga uni oz mulkiga jonatadi shohrux amir temurning yillik yurishida xususan yaqin sharqdagi harbiy harakatlarda bevosita qatnashgan lashkarning ilgor manglay juvangar qismlarini boshqargan janglarda shaxsiy dov yuraklik va mahorat namoyish etgan uni adolatparvar raiyat tinchligini kozlovchi shaxs sifatida bilganlar qamalda qolgan shaharlar aholisi aksari hollarda sulh taklifi bilan shohruxga murojaat qilganlar va u ham oz yordamini ayamagan bazi hollarda amir temur shohruxni lashkarning ogruq qismini qoriqlashga mutasaddi qilgan sharafuddin ali yazdiy zafarnomada yozishicha amir temur hayotining keyingi yillarida shohruxning davlatdorlik sifatlariga alohida etibor bergan chunonchi xitoyga yurishi chogida saltanat xavfsizligini taminlash xususan harbiy olkalarni idora etish kabi katta masuliyatni shohrux zimmasiga yuklaydi va uni xurosonda qoldiradi sohibqiron yillar mogullar bosqini davrida butunlay xarob qilingan banokat shahri orniga yangi shahar barpo etib u yerga atrof yerlardan aholini kochirib obod qiladi hamda uni shohruxga suyurgol qiladi va bu shahar shohruxiya nomi bilan shuhrat topadi amir temur vafotidan song yil martda shohrux rasmiy ravishda temuriylar saltanati hukmdori sifatida xuroson taxtiga otirdi va oz nomidan xutba oqitib pul tanga zarb qildirdi shohrux hukmdorligining dastlabki yillarida temuriylar saltanatida kuchli tarqoqlik yuzaga kelib saltanatning turli qismlarida yakkahokimlik uchun kurash boshlanib ketdi movarounnahrda samarqand taxtini xalil sulton egalladi ozarbayjon va iroqi ajamni qora yusuf iroqi arab hududini sulton ahmad oz qoliga kiritdi eronzaminda temuriy shahzodalar ozaro nizolashardilar mozandaron balx gur va boshqa viloyatlarda ham isyonlar yuzaga keldi shohrux saltanatda vujudga kelgan nizolar isyonlar yakkahokimlik uchun chiqishlarni teran qobiliyati mahorati tafakkuri olib borgan siyosati tufayli birin ketin bostirishga muvaffaq boldi shohrux oz hukmdorligi chogida temuriylar saltanatining hududiy kengligi harbiy salohiyati kuchli iqtisodiy mavqeini saqlashga intildi buning uchun movarounnahr eronzamin ozarbayjonga yurishlar qilib galaba qozondi yil shohrux ozarbayjonda xavfli kuchga aylangan amir iskandar ibn qora yusuf ustiga deyarli butun saltanati hududidan lashkar yigib yurish qiladi salmos cholida ikkala tomon ortasida qattiq jang boladi shohrux ogillari mirzo boysungurni lashkarning juvangarini ibrohim sultonni barangarini boshqarishga belgilaydi muhammad jogiyni esa oziga tegishli bolgan gul qismda qoldiradi shiddatli jangdan song shohrux lashkari zafar quchadi shohrux seyiston va badaxshonga lashkar jonatib u yerlardagi isyonlarga chek qoyadi yildan yil davomida xorazmni zabt etib turgan dashti qipchoq amirlariga qarshi shohrux katta lashkar jonatadi va golib kelib xorazmni temuriylar saltanati tarkibiga kiritadi hamda viloyatni boshqarishga sarkarda amir shohmalikni belgilaydi shohrux kopgina nizolarni sulh yoli bilan bartaraf qilgan va bunda taniqli davlat arboblari va shayxlar xizmatidan keng foydalangan umuman shohrux hukmronligi davrida sharqda mogulistondan tortib garbda misr va rum yerlarigacha janubda hindistonning markaziy qismidan boshlab shimoldan to dashti qipchoq chegaralarigacha bolgan joylar temuriylar saltanati tarkibiga kirgan saltanatni suyurgol tizimi boyicha boshqargan mamlakat hududini ogillari nevaralari qarindoshlari xizmat korsatgan sadoqatli amirlariga suyurgol qilib bergan tarixchi hofizi abruning zubdat at tavorix asarida yozilishicha shohrux yil misr podshosiga elchi yollab kaba uyiga yopinchiq kiygazishni soraydi va rozilik oladi shu asosda yil kabaposh tayyorlatib uni shayx nuriddin muhammad al murshidiy va mavlono shamsiddin muhammad abhariy vositasida makkaga jonatadi ular kabaposhni muqaddas kaba uyiga yopib qaytadilar shohrux podshohlik devonida kundalik ishlarni doim nazorat qilib borgan qarorlar qabul qilishda kengash va maslahatga keng orin ajratgan kopchilik fikrini inobatga olgan holda adolatli hukmlar chiqargan shuningdek devonda diniy va dunyoviy masalalar yuzasidan yetuk allomalar ishtirokida suhbatlar fiqh tib nujum geografiya tilshunoslik va boshqa fan sohalari boyicha bahs munozaralar tashkil qilgan ozi ham ularda faol qatnashgan shohrux saltanati hududida bunyodkorlik faoliyati uchun katta imkoniyatlar yuzaga keldi shaharsozlik hunarmandchilik savdo dehqonchilik ilm fan madaniyat tez suratlar bilan rivojlandi shohrux bunyodkorlik ishlariga xususan shaharlar obodonchiligi va sugorish tizimini rivojlantirishga katta etibor qaratib hirot yil balx yil shaharlarini tiklashga oliy farmon bergan chingizxon yurishi chogida xarob qilingan yil marv shahrini qayta barpo etilib unga murgob daryosidan ariq qazdirib suv keltirildi sugorish tizimi yaxshilandi yangi yerlar ozlashtirildi ekin maydonlari kengaydi shaharlarda hunarmandchilik va savdo rivojlandi koplab madaniy manaviy muassasalar madrasalar masjidlar xonaqohlar qurildi shohrux ilm fan rivojiga alohida etibor berdi hirot samarqand buxoro mashhad sheroz va boshqa shaharlarda ilm fan keng rivoj topdi movarounnahrda mirzo ulugbek rasadxona barpo etib aniq fanlar rivojlandi naqshbandiya talimoti yozma meros tarzida shakllandi va shu yonalishda bir qancha asarlar yozildi hirot va sheroz shaharlarida tarixnavislikka katta etibor qaratildi amir temur va temuriylar tarixiga oid bir qancha yirik asarlar yaratildi temuriylar saltanatida kitobat va miniatyura sanati yuksaldi hirotda mirzo boysungur va sherozda ibrohim sulton bu sohalarning rivojiga katta hissa qoshdilar shohrux hukmronligi davrida temuriylar saltanatining xalqaro miqyosdagi nufuzi ortdi davlatlar ortasidagi elchilik munosabatlariga shohrux juda katta etibor bergan uning huzuriga xitoy hindiston misr shom rim yevropa dashti qipchoq hukmdorlaridan elchilar kelgani va shohrux ham oz elchilarini jonatgani haqida temuriylar davri tarixiy manbalarida malumotlar qayd etilgan va ikkita elchilik haqida mukammal kundalik ham yozilgan yillar xitoyga borib kelgan safar xotirotlari unda bevosita qatnashgan giyosiddin naqqoshning kundaligi hamda yillar janubiy hindistonga borib qaytgan elchilarning safar tafsilotlari uni boshqargan abdurazzoq samarqandiyning safarnomasida aks etgan shohruxning elchilar vositasida yollagan maktublarida savdo yollari xavfsizligini taminlash va xalqaro savdo sotiqni rivojlantirish alohida takidlangan buyuk ipak yoli orqali savdo va elchilik karvonlari muntazam qatnab turgan shohrux ozining xalqaro siyosatida davlatlararo tinch totuvlik va dostona munosabatlar taminlanishini ustuvor yonalish deb bilgan shohruxning davlatchilik siyosatida bunyodkorlik ishlariga katta etibori natijasida ilm fan va madaniyat rivojida oziga xos uygonish renessans boldi va bu xv asrning yarmida alisher navoiy davrida xurosonda ilm fanning yuksak rivojlanishi uchun zamin yaratdi margilon boshqa nomlari margilan margelan ozbekiston respublikasining fargona viloyatidagi shahar fargona vodiysining janubiy qismida oloy toglari etagida joylashgan fargona shahridan km shimolida m balandlikda yaqin temir yo'l stansiyasi margilon km iyulning ortacha temperaturasi ° yanvarniki ° margilonning janubiy chekkasidan janubiy fargona kanali va shahar ichidan margilonsoy oqib otadi aholisi ming kishi yilda ming yilda ming yilda ming kishini tashkil etgan asosan ozbeklar shuningdek rus tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi margilondan km janubroqda joylashgan yangi margilon sobiq gorchakova shaharchasi margilon shahar kengashiga qaraydi yil yunesko qaroriga binoan shahrning yillik tantanalari otkaziladi margilon togrisidagi dastlabki yozma malumotlar asrga taalluqli osha davrlarda shahar marginon deb atalgan va keyinchalik har ikki nomi ham ishlatilib kelingan margilon nomining kelib chiqishi haqida aniq bir malumot yoq ayrim toponimistlar marg maysazor otzordan deb taxmin qiladilar margilon murg va yunon sozlaridan degan mahalliy toqima rivoyat ham bor ibratniig tarixi fargona qolyozma asarida yozilishicha shaharga yilda asos solingan arxeologik topilmalar margilon ornida mil boshlaridan aholi yashab kelayotganligini asrda u katta qishloq bolganligini asrlarda esa shaharga aylanganligi tasdiqlamoqda v v bartold mogullar istilosi davrida turkiston asarida qoraxoniylar davrida ham margilon viloyatning bosh shahri hisoblanganligini qayd etgan boburnomada margilon fargonadagi ta shahardan biri ekanligi shaharning obodligi shirin mevalari haqida soz yuritilib uning donai kalon deb ataluvchi anori va subhoniy navli origi maqtaladi shaharning qad qismida otkazilgan arxeologik qazilmalar natijasida margilonga bundan ming yil avval asos solinganligi aniqlandi mahalliy malumotlar boyicha shaharning darvozasi bolgan buyuk ipak yolida joylashgan margilon aholisi qadimdan atlas toqish bilan shugullanib kelgan va shu tariqa uni jahonga mashhur qilgan margilonning shoyi matolari misr eron va yunoniston qashgar savdogarlari tomonidan koplab harid qilingan shuningdek margilonda doppidozlik misgarlik rivojlangan shaharda vaqt vaqti bilan tanga ham zarb qilingan shahar turli davrlarda temuriylar shayboniylar davlatlari keyingi davrda qoqon xonligi tarkibida bolgan yilda rus qoshinlari tomonidan bosib olingan margilonda oq podsho mamurlari zulmiga qarshi qaratilgan tarixda malum bolgan polatxon qozgoloni mahalliy aholini rossiyadagi front orti ishlariga zorlab olib ketilishiga qarshi kotarilgan xalq qozgoloni bolib otgan margilon yillarda fargona viloyatining uyezd shahri bolgan songra fargona okrugi miqyosidagi shaharga aylantirilgan margilon vodiydagi yirik shaharlar bilan avtomobil yollari orqali boglangan margilon haqiqati turon shoyisi gazetalari chiqarilmoqda shaharda oringa moljallangan kasalxonalar tibbiyot sanitariya qismi salomatlik markazi tez tibbiy yordam markazi va boshqa tibbiy muassasalarda vrach orta tibbiy xodim xizmat qiladi atlaschi va turon stadionlari sport zali koplab voleybol basketbol va futbol maydonlari bolalar va yoshlar sport maktabi bor ta jismoniy tarbiya jamoasida ming nafardan ziyod yoshlar shugullanmoqda memoriy yodgorliklardan pir siddiq majmui kaptarlik asr ortalari xoja magiz maqbarasi asrning birinchi yarmi chokar toronbozor masjidlari asr boshlari saidahmad xoja eshon madrasasi asr oxiri va boshqa saqlanib qolgan margilonda buyuk alloma burhoniddin marginoniy yashab otgan shoira uvaysiy jahon otin tugilgan va boshqa bir qancha mashhur kishilar ijod qilganlar margilon boshqa nomlari margilan margelan   ozbekiston shaharlaridan biri fargona viloyatida joylashgan aholisi ming kishi shaharda dan artiq millat va elatlar istiqomat qiladi jumladan   ozbeklar   ruslar   tatarlar shahr iqlimi  kontinental qish yumshoq yoz esa juda issiq keladi geografik kordinatlari °' n shimoliy kenglik °' e sharqiy uzunlikda dengizdan metr balandlikda margilon shahri ming yillardan beri ozining usta hunarmandlari olimu fuzalolari bilan dunyoga mashhurdir afsonalarga kora margilonga iskandar zulqarnayn tomonidan asos solingan aytishlaricha zulqarnayn ovqatlangani tohtaganda unga murg yani tovuq va non berilgan ekan va shundan murginon bolib shaharni nomi kelib chiqqan ekan lekin boshqa ishonchliroq malumotlarga qaraganda margilon miloddan keyingi ix asrda buyuk ipak yolidagi muhim shahrlardan bolgan xv asrda yashab otkan vatandoshimiz va boburiylar imperiyasining asoschisi bobur ozinig boburnoma kitobida kob yahshi narsalarga boy shahar uning shaftolilari va anorlari ham kob yahshidur deb yozgan va uning aytishicha samarqand ning va toshkent ning eng kozga koringan bezori va urishqoqlari margilonliklardir yillarda qo'qon xonligi davrida shahar margilon bekligi markazi xonlikning muhim strategik ahamiyatga molik kenti bolgan margilon chor rossiyasi hukmronligi davrida turkiston guberniyasi takibidagi farg'ona viloyati margilon uezdi markazi bolgan shaharda hamma zamonlarda ham hunarmandchilik va savdogarlik yuksak darajada rivojlangani malum shuningdek margilonni sunduqul orifiyn oriflar sandigi deydilar bunga sabab esa bu shahardan juda kop olimu fuzalo oriflarning chiqqanidir margilon savdogarlari orta osiyo savdo sotiq ishlarida muhim rol oynaganlar va sovet davrida bu shaharni odamlarini qonun bilan chiqishmovchiliklari bolgan yana shaharda ozbekistondagi eng yirik shoi ishlab chiqaradigan yodgorlkik shoi korhonasi va turon shoisi korhonalari joylashgan fargona vodiysiga shoi toqish qachon kelganligi nomalum lekin eski zamonlardan malumki margilon bu sohada juda mashhur bolgan xonaqoh masjidi  asrlik tarixga ega bolgan shaharning markaziy jome masjidi said ahmad hoja eshon madrasasi  xix asrdan buyon faoliyat korsatib kelayotgan madrasa pir siddiq majmuasi kaptarlikmozor burxoniddin margiloniy yashab ijod qilgan chillahona va uning shogirdlarida biri dafn etilgan maqbara hoja maoz yoki hasti maoz shahar chetida joylashgan mashxur sahobai kirom muoz ibni jabal maqbarasi hoja porso maqbarasi toron masjidi  xix asrdan qolgan kichkinagina masjid muhammadsharif sofizoda marifatparvar ziyoli shoir muhammadsharif sofizoda ozbek madaniyati tarixida yorqin iz qoldirgan zotlardandir muhammadsharif egamberdi ogli yil yanvarda chustda tugildi uning otasi pichoqchi hunarmand edi u mahallasidagi qoshnisi manzura otinda savod chiqardi yillarda qoqonda yashadi va madrasada talim oldi qoqon adabiy muhitining mashhur shoirlari muqimiy muhyi zavqiy nodim namangoniy bilan yaqin munosabatda boldi muqimiy togaragida faol qatnashishi shoir dunyoqarashining shakllanishida badiiy mahoratining osishida oziga xos maktab boldi bolajak shoir dastlabki sherlariga muqimiy tavsiyasi bilan vahshiy taxallusini qolladi sofizoda yilda ona shahri chustda boyonlarni chor amaldorlarini mutaassiblarni hajv qiluvchi sherlari uchun badasl beadab dahriy deb ayblanadi va olimga hukm qilinadi shoir oz vatanini tark etishga yil turli mamlakatlarda istiqomat qilishga majbur boladi sofizoda adabiyot dargohiga yillarda kirib keldi uning gubor dardu alam oray kabi lirik gazallari dakaning bedanang kabi hajviyalari marifat haqidagi oqing onalar gazeta togrisida vatan xonimlar isminda kabi qator sherlari uning demokratik adabiyot ostonasiga kirishida oziga xos yollanma boldi sofizoda yillarda orta osiyoning turli shaharlarida tiflis boku arabiston hindiston turkiyada bolgan u qayerda yashamasin toshkent kavkaz qrim orenburg turkiyada chop etiladigan gazetalar bilan aloqasini uzmagan uning maqolalari sherlari turkiston viloyatining gazeti sadoyi turkiston sadoyi fargona gazetalarida muntazam chiqib turgan bu toqnashuvdan keyin sofizoda oz vatani chustdan quvgin qilindi u toraqorgon yaqinidagi shahand qishlogida usuli jadid maktabi ochdi sofizodaning bu ishida toraqorgon qozisi marifatparvar shoir pedagog ishoqxon tora ibrat yaqindan yordam berdi sofizoda shorolar hukumati davrida ham xalqiga chin dildan xizmat qilaverdi va adabiy ijodiy pedagogik faoliyat bilan shugullandi yilda shoir xalq dushmani deb yelon qilinib qamoqqa olindi sofizoda qabrining qayerdaligi nomalum abdulla qodiriy asosiy taxalluslari qodiriy julqunboy toshkent   xx a yangi ozbek adabiyotining ulkan namoyandasi ozbek romanchiligining asoschisi yillardagi muhim ijtimoiy madaniy jarayonlarning faol ishtirokchisi bogbon oilasida tugilgan otasi qodirbobo xon beklar qolida sarbozlik qilgan rus bosqini paytida toshkent mudofaasida qatnashgan otasi boshidan otgan sarguzashtlar abdulla qodiriyning qator asarlari xususan tarixiy romanlarining yuzaga kelishida muhim rol oynagan abdulla qodiriy musulmon maktabida rus tuzem maktabida abulqosim shayx madrasasida talim oldi moskvadagi adabiyot kursida oqidi yoshligidanoq qadimgi sharq madaniyati va adabiyoti ruhida tarbiya topgan arab fors va rus tillarini organgan jahon adabiyotini ixlos bilan mutolaa qilgan abdulla qodiriyning ulkan merosi haligacha kitobxonlar qalbidan joy olmoqda oilasi kambagallashganligi sababli bolalikdan mustaqil mehnat qila boshladi turli kasblarni egalladi mahalliy savdogarlarga kotiblik va gumashtalik qildi yil oktyabr davlat tontarishidan song eski shahar ozuqa qomitasining sarkotibi oziq ishlari gazetasining muharriri kasabalar shorosining sarkotibi mushtum jurnalining tashkilotchilaridan va tahrir hayati azosi abdulla qodiriy ijodiy faoliyatining boshlanishi yillarning ortalariga togri keladi sadoi turkiston gazetasining yil aprel sonida abdulla qodiriy imzosi bilan yangi masjid va maktab sarlavhali xabar bosiladi bu bolajak adibning matbuotdagi dastlabki chiqishi edi oradan kop otmay uning toy ahvolimiz millatimga fikr aylagil kabi sherlari baxtsiz kuyov dramasi juvonboz hikoyasi chop etiladi abdulla qodiriy ijodining dastlabki namunalari bolgan bu asarlar millatparvarlik marifatparvarlik ruhida yozilgan bolib jadidchilik goyalari bilan sugorilgandir muallif unda xalqning zabun holatidan kuyib sozlaydi millatni uygonishga davat etadi fikrlashga chorlaydi abdulla qodiriyning uloqda hikoyasi avvalgi asarlari bilan tenglashtirib bolmaydigan darajada yuqori bolib xx tongidagi ozbek realistik adabiyotining choqqisi realistik hikoyaning eng yaxshi namunasi hisoblanadi abdulla qodiriyning yil oktyabr tontarishidan keyingi faoliyati asosan matbuot bilan boglangan uning yillar oraligida yozgan maqolalari soni atrofida abdulla qodiriyning publitsistik chiqishlari avvalo osha davrning tarixiy hujjati zamonasining solnomasi yillar ortalarida yozilgan kalvak mahzumning xotira daftaridan toshpolat tajang nima deydir satirik hikoyalar turkumida yozuvchi kulgusi xarakter kulgusi darajasiga kotarildi muallif bunda hayotdagi odamlar tabiatidagi muayyan salbiy hodisalarni sof mafkuraviy nuqtai nazardan turib nuqul biryoqlama qoralash fosh etish yolidan bormay xarakter va hodisalarni xolis turib murakkabligi ziddiyatlari bilan korsatishga jazm etadi abdulla qodiriy shoro hokimiyatining dastlabki yillarida qizgin jurnalistik faoliyati bilan barobar ozbek adabiyotidagi birinchi roman  otkan kunlarni yaratdi romandan boblar yil inqilob jurnalida elon etildi yillari har bir bolimi alohida alohida kitob holida bosildi otkan kunlar yaratilgan davr ozbek xalqi uchun millatning erki ozodligi mustaqilligi jahondagi orni masalasi hayot mamot ahamiyatiga molik edi abdulla qodiriy mintaqamiz taraqqiyparvar ziyolilari safida turib ona yurtning millatning taqdiri ustida astoydil qaygurdi ozicha najot yolini izladi avvaliga u bolsheviklarning yolgon vadalariga ishondi ammo adib bu vadalar qogozda qolib ketayotganini yovuz mustamlaka siyosati mohiyat etibori bilan ozgarmay qolayotganini munofiqona tus olayotganini el orasida buzgunchilik fitna sinfiy mafkuraviy adovat avj oldirilib birodarkushlik urushi boshlanib ketganligini shorlik xalq bu qonli siyosatning qurboni bolayotganini oz kozi bilan kordi ayniqsa qoqon muxtoriyatining tor mor etilishi kopgina hur fikrli ziyolilar qatori abdulla qodiriyning qalbini larzaga soldi adib otkan kunlar romani orqali xalqning milliy ongini uygotmoqchi boldi tariximizning eng kir qora kunlari  yurtni mustamlaka balosiga giriftor etgan keyingi xon zamonlari  xix a ortasidagi mudhish tarixiy jarayonlar haqida soz ochib bu ayanchli haqiqatdan xalqqa saboq bermoqchi boldi abdulla qodiriy ikkinchi yirik asari mehrobdan chayonni yil fevralda yozib tugatdi roman yil samarqandda bosilib chiqdi garchi bu roman mavzui ham xix adabiyot hodisalari  xon zamonlari davridagi ozboshimchaliklarni korsatishga qaratilgan bolsada unda roman yozilgan davr ruhi kuchli asarni mehrobdan chayon deb atash ziyoli ulamolarni qahramon qilib tanlashdan murod muqaddas dargoh  sajdagohdan chiqqan osha dargohga nomunosib munofiq qallob tuban kimsalarga hasadgoy etiqodsiz kishilarga ishoradir romanda anvar bilan ranoning sevgi sarguzashti qalb nazokati shoirona tarannum etilgan maktabdor solih mahdumning yumoristik obrazi adabiyotshunoslikda yozuvchining jiddiy yutugi kashfiyoti sifatida etirof qilingan garchi mehrobdan chayonda davr zugumi muayyan darajada sezilsa ham adibda goho tarafkashlik mayllari korinsada amalda realizm mavqeida turgan tarixiy haqiqatni mumkin qadar haqqoniy ifodalashga intilgan yozuvchining mehrobdan chayondagi realistik mahorati solih maxdum obrazida juda yorqin namoyon bolgan romanda muallif yengil hazil mutoyiba kulgi yumor piching kinoya kesatiq hajv orqali maxdum tabiatiga xos maqtab bolmaydigan xususiyatlarni batafsil korsatadi bunday xususiyatlarning ichki va tashqi ijtimoiy ildizlarini ham ochadi ayni paytda mahdumning hamma nuqsonlarini yuvib ketarlik fazilatini ham takidlaydi nima bolganda ham maxdum oz zamonasining eng oldingi domlalaridan qoqon aksariyatining savodxon bolishlariga sababchi ustozlardan romandagi anvar bilan rano obrazlari bir qarashda romantik qahramonlarday taassurot beradi barkamollik  aql zakovat dostga sevgiga sadoqat erk adolat yolidagi shijoat bobida ular afsona doston qahramonlarini eslatadilar ishqiy mulohazalar bobida bu ikki yosh juda erkin oralaridagi gap sozlar bir qadar kitobiy shoirona masalaga sinchiklab qaralsa anvar va ranodagi favqulodda kitobiy tuyulgan hislatlar ularning gayritabiiy xatti harakatlari mantiqan va ruhiy jihatdan asoslangan ular maktab korgan yaxshi tarbiya chuqur bilim olgan sharqning yuksak madaniyati gumanistik goyalarini ozlari uchun chin etiqod bosh maqsad qilib olgan odamlardir adib asar personajlari qismati bilan bogliq holda muhim tarixiy hodisalar shaxslar sarguzashtlar haqida ham malumot beradi solih maxdumning kechmishi ota bobolari qismati bahonasida keltirilgan amir umarxonning kanizi togrisidagi hikoya haq ishlari uchun jabr korgan sayidxon mulla siddiq va mominjonlarning achchiq qismati xudoyorxon tarixi togrisidagi malumotlar ogacha oyim sarguzashtlari xon harami xotinlari ordadagi qullar haqidagi aniq malumotlar asarda salmoqli orin tutadi ular bilan tanishganda hujjatli tarixiy publitsistik asar oqiyotganday bolasiz yozuvchi bazan qahramonlari tabiatini xususan haramdagi qizlar fojiasini hazil mutoyiba oyin kulgi orqali ochib beradi ammo bu kulgili bolib tuyulgan hodisalar zamirida jiddiy insoniy drama va shafqatsiz haqiqat yotadi xullas mehrobdan chayon hayot haqiqatini orttirmay va kamitmay oz holicha jamiki qirralari tovlanishlari bilan gavdalantirgan xarakterlar olamini ruhiyatini oziga xos ohanglar boyoqlar vositasida kashf etib bergan oxshashi yoq badiiy obidadir abdulla qodiriyning tarixiy romanlari yillardagi yangi ozbek adabiyoti oldida turgan murakkab goyaviy badiiy muammolarning juda kopini yechib berib adabiy taraqqiyotning tezlanishiga xizmat etdi keyinroq ozbek adabiyotining atoqli vakillari qatoriga kotarilgan oybek gafur gulom abdulla qahhor abdulla qodiriy ijodining katta tasiri ostida yetuk yozuvchi bolib yetishdilar abdulla qodiriy ijodining milliy adabiyotlarga tasirini tojik turkman qozoq va qirgiz adabiyotining sadriddin ayniy m avezov x deryayev chingiz aytmatov singari yirik vakillari ham qayta qayta qayd etishgan nemis adabiyotshunoslari n tun i baddauf amerikalik tadqiqotchilar e olvort xristofor murfi asli eronlik amerika olimi eden nabi abdulla qodiriy ijodi boyicha jiddiy ishlar qilganlar abdulla qodiriy ijodidagi chuqur mazmunni jozibador va ravshan shaklda ifoda eta olish hayotdan yirik va salmoqli voqealarni tasvir uchun tanlay olish hayotdagi dramatik vaziyatlarga etibor shaklning ixchamligi va katta prozada ortiqchaliklardan xoli ifodaning ustunligi sozning manoga mosligi va yorqinligi hammadan ham muhimi  kishilar harakteridagi muhim xususiyatlarni kora olish va tasvir eta bilish yosh avlod uchun doimo ibrat namunasi bolib kelmoqda oybek aytganidek otkan kunlar romanida yozuvchi til ustida katta mahorat korsatadi romanning tili haqiqatan boy boyoqli sodda ifoda kuchi zor ommaga anglashilarlik bir tildir ozbek adabiy tilining shakllanishida bu asarning roli shubhasiz katta abdulla qodiriy yosh adabiy avlodni doimo jahon realistik adabiyotidan organishga chaqirar ozi ham jahon klassiklarini mutolaa etish va ularning asarlarini ozbekchaga tarjima qilish jarayonida realizm ustalaridan oqib organib borar edi adib oz kasbi haqida toxtalib shunday degan edi yozuvchilikda bir qonun bor hammadan ilgari mano undan song shu manoni ifoda qilish uchun soz qurish sozgina emas sanatkorona yani shundog sozki aytmoqchi bolgan fikringizning ifodasi uchungina maxsus yaratilgan bolib yasama bolmasin mana shu shartni bajarib bu jihatdan tamin etilgach boshqa masalalarga otishga haq olgan bolasan abdulla qodiriy yillardagi murakkab sharoitda ham ijodni davom ettirdi yil qishloq hayotidan obid ketmon qissasini yozdi asardagi obid obrazi ozbek adabiyotidagi noyob hodisa uni ozbek xalqining mehnat dehqonchilik madaniyati bobidagi yetukligi timsoli deyish mumkin yozuvchi bu obraz tasvirida osha davrda odat tusiga kirgan tor sinfiylik doirasidan ancha chetga chiqib umuminsoniy qadriyatlarni ardoqlash yolidan boradi xolis turib qishloq xojaligini jamoalashtirish harakatining bir qancha tomonlarini haqqoniy korsatdi ichki muammo  ziddiyatlarni ochib berdi kolxoz tuzumi oxir oqibatda odamlardagi tashabbusni shaxsiy egalik manfaatdorlik tuygusini sondirishligini aytdi qodiriyning mazkur qissasini ozbek adabiyotidagi birinchi ishlab chiqarish qissasi obidni esa birinchi ishbilarmon odam obrazi deyish mumkin abdulla qodiriy bu orinda iqtisod xojalik masalalarining bilimdoni tadqiqotchisi sifatida ham korinadi asar bosh qahramonining harakteri ruhiy olami asosan mehnatda xojalik ishlarida ochiladi abdulla qodiriy zukko tilshunos zabardast tarjimon sifatida ham katta ishlar qildi u tatar fizik olimi abdulla shunosiyning fizika gogolning uylanish anton chexovning olchazor asarlarini ozbekchaga tarjima qildi qozonda bosilgan tola ruscha ozbekcha lugatni tuzishda ishtirok etgan abdulla qodiriy asarlari ayniqsa romanlari jahon miqyosida tez tarqaldi otkan kunlar ozarbayjon tilida yilda mehrobdan chayon tojik tilida yilda obid ketmon rus tilida yilda nashr etildi shundan buyon bu asarlar rus qozoq uygur tatar arab italyan ingliz nemis va boshqa tillarda qayta qayta nashr etilib kelayotir abdulla qodiriyning yillik umri yillik ijtimoiy va ijodiy faoliyat davri keskin kurashlar taqibu tahdidlar ichida otdi rostgoy adib shoro davri haqidagi badiiy asarlarida publitsistikasida shoro voqeligiga xos ziddiyatlarni siyosatdagi xato va kamchiliklarni xolis turib korsatishga jazm etdi ammo uning bu urinishlari birin ketin zarbaga uchray boshladi yil mushtumda bosilgan yigindi gaplar hajviyasidagi tanqidiy mulohazalari uchun aksilinqilobiy harakat qilganlikda ayblanib qamoqqa olinadi turli boxtonlar bilan sudlanadi sudda u mardona turib oz shanini himoya qiladi obid ketmon qissasi ham shoro mafkurachilariga maqul kelmaydi keskin tanqidga uchraydi ideologik buzuqliklar va xatolarga tola siyosiy tutruqsiz asar sifatida baholanadi yozuvchining tarixiy romanlarining esa asosiy mavzusi  millat taqdiri birligi el yurt qaygusi mustaqilligi shaxs erki ijtimoiy adolat uchun kurash goyalari bilan yogrilganligi tufayli ham hukmron mafkuraga zid asarlar bolib chiqdi millat ruhini yorqin aks ettirgan xalqning ozga millat kitobxonlarining sevimli asarlariga aylangan bu romanlar shoro davri siyosati uchun zararli kitoblar sifatida bot bot qoralandi yillar ortalariga kelib bu mashum kampaniya avjiga chiqdi gofir gulom abdulla qahhor uygun kabi shogirdlarining donoslari ortidan abdulla qodiriy yil dekabr kuni xibsga olindi oylik qamoqdagi soroq tergov qiynoq xorlikdan song cholpon fitrat kabi maslakdoshlari bilan birga qatl etildi qodiriy xibsga olingach asarlari zararli sanalib otda yoqildi kutubxonalardan yoqotildi ularni oqish taqiqlandi abdulla qodiriy alisher navoiy nomidagi ozbekiston respublikasi davlat mukofoti mustaqillik ordeni bilan taqdirlandi abdulla qodiriy nomidagi ozbekiston respublikasi davlat mukofoti tasis etilgan toshkent davlat madaniyat institutiga toshkentdagi madaniyat va istirohat bogiga respublikaning turli shaharlari kochalariga respublikamizdagi koplab madaniyat muassasalariga uning nomi berilgan otkan kunlar va mehrobdan chayon romanlari asosida kinofilmlar va kop seriyali telefilmlar yaratilgan oilalarda farzand tugilsa abdulla qodiriy romanlari qahramonlari nomlarini qoyish rasm bolgan eng muhimi abdulla qodiriy uning hayoti ijodi haqidagi bor haqiqatni aytish yozish asarlarini asl holida tahrirsiz chop etish uchun yol ochilgan abdulla avloniy xix asr oxiri xx asr boshidagi ozbek milliy madaniyatining mashhur vakillaridan biri marifatparvar shoir dramaturg jurnalist olim davlat va jamoat arbobidir u toshkentning mergancha mahallasida toquvchi miravlon aka oilasida tavallud topdi avval oqchidagi boshlangich maktabda song shahar madrasalaridan birida tahsil oldi biroq koproq mustaqil oqib organdi tez orada oz davrining savodxon marifatparvar kishisiga aylandi avloniy asrimiz boshlarida olkamizda avj olgan jadidchilik harakatining faol ishtirokchisi sifatida millat bolalarini savodli qilish ulardan yetuk olimlar mutaxassislar tayyorlash vatanni ozod korish farovon etish yolida fidoyilik bilan mehnat qildi ana shu maqsadda juda kop sohalarda faol ish olib bordi yilda oz uyida shuhrat nomli gazeta nashr qildi u mahallasida yangi usuldagi maktab ochdi usulijadid maktablari uchun tort qismdan iborat adabiyot yoxud milliy sherlar birinchi muallim ikkinchi muallim maktab gulistoni turkiy guliston yoxud axloq kabi darslik va oqish kitoblari tuzdi maktab maorif ishlariga yordam korsatish maqsadida xayriya jamiyati tashkil qildi nashriyot shirkati tuzib xadrada maktab kutubxonasi kitob dokonini ochdi marifatparvar adib dramaturg pedagog noshir va jamoat arbobi abdulla avloniy yil avgustda toshkentda vafot etdi toshkentdagi botkin qabristoniga dafn etilgan saidnosir mirjalilov atoqli marifatparvar turkistondagi milliy ozodlik harakatining taniqli namoyandalaridan biri u yili turkiston shahrida tavallud topgan yoshligidan ota ziyrak tadbirkor va mehnatkash bolgan saidnosir tujjorlik faoliyatini kichik bir gazlama dokonini ochishdan boshlagan kop otmay u turkistonda birinchi jadid maktabini tashkil etgan yilda paxta zavodini qurib turkistonning taniqli boylari va savdogarlaridan biri sifatida shuhrat qozongan saidnosir mirjalilov yil siyosiy faoliyatga otadi fevral inqilobidan song u toshkentda tashkil etilgan shoroyi islomiya tashkilotining faol azolaridan biriga aylandi turkiston mustaqillikka erishishini orzu qilgan saidnosir mirjalilov tijoratchi sifatida topgan sarmoyasining katta qismini milliy ittihod va istiqlol uchun olib borilgan kurashga bagishladi turkiston muxtoriyati hukumatining barpo etilishida faol ishtirok etdi va hukumat azosi etib saylandi muxtoriyat qonga botirilib uning rahbarlari taqib ostiga olingach saidnosir mirjalilov xorijga ketishga majbur boldi va dastlab samaraga borib turkistonda roy berayotgan xunrezliklarga chek qoyish yollarini axtardi song turkiya va tiflisda bir muddat yashadi bolsheviklar elon qilgan umumiy afvga ishonib u yili vataniga qaytdi u turkiston savdo sanoat shirkatini tashkil qilib undan tushgan foyda evaziga komak jamiyati orqali istedodli yoshlarni germaniya va boshqa mamlakatlarga oqishga yuborish nashri maorif jamiyati faoliyatini avj oldirish ishiga oz ulushini qoshdi lekin bolsheviklar kuzatuvidan ozod bolmagan saidnosir mirjalilov yil dekabr kuni hibsga olinib solovetsk orollariga qamoqqa yuborildi u uch yillik qamoq muddatini otaganidan keyin yili yana besh yil muddatga qamaladi nihoyat yil iyul kuni takror hibsga olinib osha yilning oktabrida otib tashlanadi saidnosir mirjalilov qabrining qayerdaligi nomalum lotin alifbosi lotin yozuvi qadim rimda uncha katta bolmagan latsiy viloyatining lotin sozi ham shundan xususan uning markazi rim shahrining yozuvi harfiy yozuv garbiy yunon yozuvi asosida paydo bolgan miloddan avvalgi asrlarda hozirgi italiya hududiga kirib kelgan alifboli yunon yozuvi asta sekin rivojlanib faqat miloddan avvalgi asrlardagina mustaqil lotin alifbosi yuzaga kelgan ushbu yozuvdagi eng qad yodgorliklarda miloddan avvalgi asrlar yozuv yonalishi ham ongdan chapga ham chapdan lotin alifbosi ongga bolgan miloddan avvalgi asrdan keyingina chapdan ongga qarab yozish barqarorlashgan bu davrdagi yozuvda tinish belgilari bolmagan harflar bosh katta va kichik harflarga ajratilmagan lotin alifbosida dastlab ta harf bolgan miloddan avvalgi asrdan boshlab yunon tilidan kirgan sozlarni yozish uchun y z harflari qollana boshlagan ushbu alifbo orta asrlarda koplab shakl ozgarishlariga uchragan xrlda rivojlanishda davom etadi a da harfi asrda xa j va v harflari alifboga kiritiladi keyingi rivojlanish davrida kitov bosish ishlari yolga qoyilganidan keyin tinish belgilari diakritik belgilar paydo boldi bosh va kichik harflar farqlana boshlandi hozirgi lotin alifbosi xil tipografik shaklga ega asl lotin harflari ikkinchi nomi antikva va got yozuvi fraktura deb ham ataladi ularning birinchisi yani lotin harflari eng qad alifboga yaqin bolib hozirgi amaliyotda asosan ana shu harflardan foydalaniladi rim imperiyasi kulagach xususan asr dan etiboran lotin alifbosi garbiy yevropadagi koplab xalqlarning yozuv tizimlari uchun asos boldi hozirgi davrda dunyo tillarining i lotin alifbosidan foydalanadi ozbekistonda ham yillarda shu alifbo asosidagi ozbek yozuvi amalda bolgan qarang yozuv ozbek lotin alifbosi milliy yozuv tizimlari lotin alifbosiga asoslangan xalqlarning alifbolaridagi harflar tarkibi albatta qad lotin alifbosidan farq qiladi lotin alifbosining tegishli fonetik tizimlarga moslashuvi diakritik belgilarni kiritish orqali amalga oshiriladi abduvahob madvaliyev lotin alifbosi yozuv tizimidir roman olmon va boshqa kopchilik tillarning asosiy yozuvi hisoblangan hozirgi lotin alifbosi harfdan iborat harflar har tilda har xil nomlanadi lotin alifbosi asosidagi yozuvdan roman olmon kelt va baltiy guruhlari barcha tillari shuningdek slavyan fin ugor turk semit va eron guruhlarining ayrim tillari alban bask tillari shuningdek ayrim hindi xitoy vetnam tili myanma tillari zond arxipelagi va filippin afrika saxara janubi amerika avstraliya va okeaniya kopchilik tillari foydalanadilar fransiya fransiya respublikasi rpublique franaise garbiy yevropadagi davlat garbda va shimolda atlantika okeani hamda lamansh bogozi janubida orta dengiz bilan oralgan maydoni ming km aholisi million kishi poytaxti parij shahri mamuriy jihatdan region viloyat departamentga bolingan fransiya tarkibida dengiz orti departamentlari gvadelupa martinika gviana reyunon dengiz orti xududlari taiti yangi kaledoniya fransiya polineziyasi tinch okeandagi uollis va futuna orollari va boshqalar hududiy birliklar mayotta va senpyer va mikelon bor fransiya respublika amaldagi konstitutsiyasi yil referendumda qabul qilingan bir necha marta ozgartishlar kiritilgan davlat boshligi prezident u umumiy va togridantogri ovoz berish yoli bilan yil muddatga saylanadi va yana marta saylanishi mumkin qonun chiqaruvchi xokimiyat parlament palata milliy majlis va senat dan iborat ijrochi hokimiyatni prezident va vazirlar kengashi hukumat amalga oshiradi fransiyaning sharq va janubida tog tizmalari markazining janubiy qismida tog va keng tekisliklar bor alp toglari bilan yura toglari italiya va shveysariya bilan tabiiy chegarani tashkil etgan fransiyadagi alp toglarining kop choqqilari m dan ziyod eng baland joyi monblan togi m balandligi m gacha bolgan yura toglari belfort pastligi tomonga rona daryosi vodiylari uzra pasayib boradi belfort pastligining shim sharqiy tomonidan reyn boylab fransiya germaniya chegarasi otadi bu joyda balandligi m bolgan vogez tog tizmasi mavjud fransiya va ispaniya ortasida tabiiy chegara bolgan pirenei toglarining balandligi fransiya tomonida m ga vinmal yetadi fransiyada foydali qazilmalardan kumir temir rudasi uran tabiiy gaz volfram va surma talk xom ashyosi qorgoshin oltingugurt va rux bor neft va gaz juda kam miqdorda iqlimi asosan uch xil okean kontinental va dengiz ikdimi fransiya iqlimi qishloq xojaligi uchun qulay mamlakatning kop qismida okean iqlimi garb va shimolida atlantika okeanidan nam havo oqimi kelib motadil iklimni hosil qiladi yozda salqin qishda iliq yil boyi yomgir yogib turadi orta dengiz soxdllari yura rona pasttekmsliklari va korsikaning iqlimi subtropik u yerlarda qish iliq yoz esa quruq va issiq sharq va shimoli sharkdagi tekislik hamda pasttekisliklarda yanvarfevralda ortacha temperatura ° garb va janubi garbda ° mamlakat janubida ° iyul va avgustda tekisliklarda ° shimolida ° janubi garbda yillik yoginning eng kupi mm alp vogez sevenn va pirenei toglarining garbiy qismiga togri keladi yirik daryolari luara rona sena garonna mamlakat sharqida reyn daryosining bir qismi otgan fransiyada kol kam jeneva kolining kop qismi shveysariya xududida joylashgan tuprogi qongir ormon tuproqlari shorxok kulrang chimli kulrang qongir rendzin kulrang xamda terra rossa deb ataluvchi qizil tuproqlardan iborat ormonlar mamlakat hududining ni tashkil etadi shim da keng bargli urmonlar dub qayin shumtol orta dengiz sohilida dub va qaragay usadi hayvonot dunyosi sut emizuvchilardan yovvoyi ormon mushugi tulki borsiq bugu kiyik tongiz olmaxon quyon tog tepalarida tog echkisi olmaxon alp suguri qora echki uchraydi qushlardan kaklik bulduruq loyxurak yakantovuq olaqarga qorayaloq chumchuq kaptar burgut jan da qizil goz yashaydi daryolarda turli baliklar bor mamlakat hududining himoya ostiga olingan ular milliy bog ekren sevenn va boshqalar hududiy milliy bog va kichik tabiiy qoriqxonalar kop qoriqxonalar toglarda joylashgan alpdagi vanuaz va pelvu milliy boglari pireneydagi neuvyel qoriqxonasi aholisining dan koproga fransuzlar shuningdek elzas va lotaring katalon breton flamand va basklar ham yashaydi mln muhojir jazoir portugal italyan ispan arman va boshqalar bor mln musulmon istiqomat qiladi rasmiy tili fransuz tili bundan tashqari bir qancha mahalliy shevalar ham mavjud shahar aholisi aholining xristian katolik ga yaqini musulmon protestant yaxudiy yirik shaharlari parij marsel lion tuluza nitssa nant strasburg bordo monpelye lill fransiya hududida odam juda kddim zamondan taxminan mln yildan buyen yashab keladi miloddan avvalgi asrlarda fransiya hududining deyarli barcha qismida kelt qabilalari rimliklar ularni gallar mamlakatni galliya deb atashgan yashagan miloddan avvalgi asr oxiri asr urtalarida galliyani rimliklar bosib oldi milodiy asrlarda aholi ortasida xristianlik tarqaldi romanlashtirish natijasida lotin tili kelt tillarini siqib chiqardi asrlarda galliyani german qabilalari vestgotlar burgundlar franklar bosib olib uning xududida bir qancha davlatlarni tashkil qildi ular orasida eng kattasi frank davlati edi fransiya franklar nomidan kelib chiqqan karolinglar imperiyasining parchalanishi natijasida garbiy frank qirolligi tashkil topdi shu davrdan fransiya mustaqil davlat bolib qoldi asrdan mamlakat fransiya deb atala boshladi yil dastlabki bosh shtatlar chaqirilib tabaqali monarxiya ornatildi fransiya bilan angliya urtasida bolgan yuz yillik urush natijasida ishlab chiqarish va savdo keskin kamaydi xalq ommasining ahvoli ogirlashib jakeriya va xalq qozgolonlari bolib otdi asr yarmida fransiya iqtisodiyoti astasekin qayta tiklandi qirol hokimiyati mustahkamlandi asrlardan iqtisodiy rivojlanish davri boshlandi fransiya qirollari garbiy yevropada oz siyosiy tasirini ornatishga uringan gabsburglar bilan uzoq muddat kurash olib bordilar qarang ottiz yillik urush asrga kelib fransiya mustamlakachilik siyosatini boshladi amerika kanada vestindiya va hindistonning bir qismini bosib oldi asrning yarmida fransiya garbiy yevropaning eng kuchli davlatiga aylandi ammo ispaniya merosi uchun bolib otgan urush va nihoyat yetti yillik urush natijasida fransiyaning shimoliy amerika kanada va boshqalar hamda hindistondagi deyarli barcha mustamlakalari angliyaga otdi asrlarda fransuz millati shakllandi shimoliy fransuz tili yagona til sifatida keng tarqaddi asr oxirida otgan buyuk fransuz inqilobi natijasida ayniqsa uning choqqisi bolgan yakobinchilar diktaturasi davrida absolyutizm munosabatlari yemirildi yangi saylangan milliy konvent yil sentabrda fransiyada respublika tuzumini ornatdi konvent yil iyunda demokratik konstitutsiyani qabul qildi aksilinqilobiy termidor konvent va direktoriya rejimi dan song napoleon i bonapartning birinchi imperiya shaklidagi harbiy diktaturasi dastlab konsullik yildan imperiya urnatiddi napoleon davrida fransiya kupgina bosqinchilik urushlarini olib bordi fransiya hududi birmuncha kengayib yevropada fransiyaga tamomila qaram bulgan davlatlar paydo boldi ammo shunga qaramay fransiyaning yevropada oz hukmronligini ornatishga bolgan intilishi maglubiyatga uchradi va yillarda burbonlar monarxiyasi qayta tiklandi yil martda napoleon yana hokimiyatni egalladi yuz kundan keyin vaterloo yonidagi jangda yil iyun u maglubiyatga uchragach parij sulhiga muvofiq fransiya y gi chegarasiga qaytarildi yil iyul inqilobi natijasida burbonlar sulolasi agdarib tashlandi fransiyada monarxiya vujudga keldi orleanlik gersog lui filipp qirol deb elon qilindi ikkinchi jahon urushida mamlakat iqtisodi katta zarar kordi uning xalqaro mavqei pasayib fransiya mustamlakachilik imperiyasining parchalanishi boshlandi yil dekabrda demokratik ruxdagi yangi konstitutsiya qabul kilindi tortinchi respublika davri boshlandi yil shimoliy atlantika shartnomasi tashkiloti nato ga azo boldi mamlakat va armiya ichidagi reaksion kuchlar yil mayda jazoirda respublikaga qarshi isyon kotardilar jazoirdagi fransuz armiyasi qomondonligi de goll boshchiligida milliy najot hukumatini tuzishni talab qildi iyunda milliy majlis de gollga hukumat tuzish vakolatini berdi i yangi konstitutsiya qabul qilindi sh de goll prezident etib saylandi shu yildan fransiya beshinchi respublika nomini oldi yillarda fransiya afrikadagi mustamlakalari gvineya sudan madagaskar dagomeya hozirgi benin niger yuqori volta hozirgi burkina faso fil suyagi qirgogi hozirgi kotd ivuar chad markaziy afrika respublikasi kongo gabon mavritaniya togo kamerun va jazoirga mustaqillik berishga majbur boldi yil martda fransiya nato harbiy tashkilotidan chiqib oz hududidagi aqsh harbiy bazalarini tugatdi yil dekabrda sh de goll qaytadan yilga prezident etib saylandi yilgi talabalar galayoni va umumiy ish tashlash harakatlari ijtimoiy siyosiy tanglik fransiyani larzaga keltirdi yil kuzda beshinchi respublika tuzumi chuqur moliyaviy tanglikni boshidan kechirdi fransiya oz oltin valyuta rezervlarining yarmini yoqotdi frankning kursi beqaror bolib qoldi yil de goll mamuriyhududiy boshqarish tizimini ozgartirish va senatni isloh qilish togrisida referendum otkazdi ammo muvaffaqiyat qozonmadi natijada de goll istefoga chiqsi yil respublika uchun demokratlar ittifoqi partiyasining nomzodi j pompidu yil mustaqil respublikachilar milliy federatsiyasi rahbari valeri jiskar d esten yil sol kuchlar yetakchisi fransua mitteran prezident etib saylandi yillar ong va sol kuchlar bahamjihatligining birinchi davri boshlandi va yil fransiya mitteran yana prezident etib saylandi yil prezident saylovi natijasida jak shirak hukumat tepasiga keldi yil sentabrdagi referendumga asosan prezidentlik davri yildan yilga ozgartirildi yil j shirak qayta prezident etib saylandi fransiya yildan bmt azosi ozr mustaqilligini yil yanvarda tan olgan va yil martdan diplomatiya munosabatlari ornatgan milliy bayrami iyul bastiliya ishgol qilingan kun fransiya sotsialistik partiyasi yil tashkil etilgan respublikani qollabquvvatlash birlashuvi partiyasi yil tuzilgan yilgacha turli nomda bolgan fransuz demokratiyasi uchun ittifoq partiyasi yil asos solingan fransuz demokratiyasi uchun xalq partiyasi yil tashkil etilgan yildan hozirgi nomda fransiya kommunistik partiyasi yiltuzilgan milliy front partiyasi yil asos solingan umumiy mehnat konfederatsiyasi fransiyadagi eng katta kasaba uyushmasi bolib yil tuzilgan fransiya demokratik mehnat konfederatsiyasi yil asos solingan fransiya xristian mehnatkashlari konfederatsiyasi yil asos solingan fors uvriyer kasaba uyushma markazi yil tuzilgan fransiya yuksak darajada rivojlangan industrialagrar mamlakat jahondagi eng rivojlangan yetti davlatdan biri yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi qishloq xojaligi ormon baliq xojaligining ulushi xizmat korsatish sohasining ulushi ni tashkil etadi fransiya sanoat ishlab chiqarish boyicha aqsh yaponiya va germaniyadan song dunyoda orinni egallaydi asosiy ishlab chiqarish tarmoqyaari aerokosmik sanoati mashinasozlik aviasozlik kemasozlik elektron texnika radioelektronika qora va rangli metallurgiya kimyo va farmatsevtika mahsulotlari toqimachilik tikuvchilik neftni qayta ishlash neft kimyosi kabilar fransiyada temir rudasi asosan lotaringiyada uran rudasi lakruziy lekarpyer va boshqa konlar boksit var va ero departamentlarida va alyuminiy rudalari qazib olinadi lotaringiya kumir qazib chiqarishning ananaviy markazi hisoblanadi keyingi davrda mamlakat markazi va janubida kumir qazib olish birmuncha kamaydi nikel kaliy tuzlari gips volfram va oltingugurt bariy kaolin asbest plavik shpat oz miqdorda qorgoshin pyx va kumush qazib chiqariladi fransiyaning janubi garbiy xududi landesda neft va gaz zaxiralari mavjud metallurgiya kombinatlarida polat lekryozo sentetyen alyuminiy gardann salendr noger mis lepale qorgoshin va rux nuayelgodo lion vivye nikel gavr kobalt volfram va boshqa eritiladi kurilish materiallari jumladan qum shagal tosh butun fransiya hududida qazib olinadi reno va pejo kompaniyalari avtomobil ishlab chikaruvchi eng yirik kompaniyalardir avtomobil sanoati markazlari parij monbelyar lionda joylashgan aviatsiyakosmos tarmoqlari harbiy va fuqaro samolyotlari vertolyot dvigatellar raketa va kosmik texnika ning asosiy markazlari parij tuluza bordo kemasozlik rivojlangan nant dyunkerk marsel lokomotiv va vagonlar stanok traktor qishloq xojaligi mashinalari va boshqa ishlab chiqariladi fransiya kompaniyalari mudofaa transport mashinasozligi va boshqa tarmoqlarda ozining eng yangi texnologiyalari bilan mashhur yiliga ortacha mlrd kvtsoat elektr energiya shundan qismi atom elektr styalarida hosil qilinadi atom sanoatining asosiy markazlari lebushe pyerlat markul neft va neft kimyosi sanoati plastmassa sintetik kauchuk va smola kimyoviy tola harbiy kimyo mahsulotlari mineral ogit doridarmon upaelik va boshqa mahsulotlar ishlab chikaradi parij lion gavr va marsel yengil sanoatning asosiy tarmogi toqimachilik bolib parij lill armantyer rubeturkuen myuluz epinal truada yirik ip gazlama jun zigir jut trikotaj korxonalari mavjud toqimachilik va galantereya poyabzal oziq ovqat sanoati rivojlangan konyak vino likyor shampan vinolari dunyoda nom chikargan qishloq xojaligiga yaroqli yerlar mamlakat hududining ni tashkil qiladi shundan yaylov va pichanzor chorvachilik qishloq xojaligining yetakchi tarmogi mahsulot qiymatining qoramol qoy chochqa parranda boqiladi asosiy qishloq xojaligi ekini bolgan bugdoy shimoliy fransiya pasttekisligida ekiladi arpa va makkajoxori katta ahamiyatga ega markaziy fransiya massivining unumsiz yerlarida javdar rona deltasida sholi yetishtiriladi texnika ekinlaridan qand lavlagi zigir xmel va tamaki muhim orin oladi bordo departamenti hamda rona sona garonna dordoni va luara dare vodiylarida tokzorlar katga maydonni egallaydi sabzavotchilik bogdorchilik gulchilik rivojlangan ormonlarda yogoch tayyorlanadi atlantika okeani va orta dengizda baliq ovlanadi temir yol uzunligi km soatiga km yol bosadigan tez yurar poyezd parij va fransiyaning boshqa shaharlarini angliya belgiya niderlandiya germaniya bilan boglaydi ichki yuklarning aksar qismi avtomobilda tashiladi avtomobil yollari uz ming km parij london marsel nitssa strasburg va tuluzada yirik aeroportlar bor sena reyn daryolarida senasevr marnareyn kanallarida kema qatnaidi dengiz savdo flotining tonnaji ming t dedveyt yirik dengiz portlari marsel gavr dyunkerk ruan nant sennazer bordo ichki suv yollari uz ming km neft va boshqa suyuq mahsulotlarning bir qismi quvurlar orqali tashiladi fransiya chetga elektron va maxsus mashina uskunalar samolyot temir va polat ofis mashinalari don mahsulotlarini qayta ishlash vositalari alkogolli ichimliklar gazlama pishloq gosht sut kiyimkechak poyabzal upaelik va hokazolarni chiqaradi chetdan yonilgi sanoat xom ashyolari transport jihozlari mashinalar istemol mollari keltiriladi tashqi savdoda yevropa ittifoqi mamlakatlari belgiya germaniya italiya lyuksemburg niderlandiya buyuk britaniya ispaniya shuningdek aqsh va yaponiya bilan hamkorlik qiladi fransiyada xalqaro turizm rivojlangan yiliga mln kishi kelibketadi pul birligi frank sogliqni saklash sohasi kasalxonalardan va shahar tibbiyoti deb ataluvchi erkin tibbiy muassasalardan iborat tibbiyot tarmogida mln ga yaqin kishi ishlaydi mingi kasalxonalarda davlat sogliqni saklash tizimi rivojlangan fransiyada profilaktik tibbiyotning ahamiyati katta bu tugishgacha va undan keyingi davrlarda ayollarni nazorat qilib tadqiqotlar olib borish va ayrim kop tarqalgan kasalliklar asosan chekish alkogolizm oitsga qarshi kurash va hokazo boyicha ish joylarida va axborot kompaniyalarida konsultatsiyalar olib borish va hokazolardir shu tufayli fransiyada bolalar olimi dunyoda eng past darajada vrachlar universitetning tibbiyot f tlarida tayyorlanadi mashhur balneologiya kurortlari vittel vishi plombyerleben eksleben va boshqa iklimiy kurortlari antib kann mentona nitssa lojuvard sohil biarrits dyep maorifi ilmiy va madaniymarifiy muassasalari davlat maorif tizimi markazlashgan davlatning maktab ustidan nazorati asr boshida napoleon i davridan boshlangan zamonaviy talim tizimi asr oxirlarida qabul qilingan yildan davlat va cherkov maktablari ajratilgan yildan majburiy talim joriy kilingan yoshdan yoshgacha bolgan bolalar uchun talim majburiy va universitet darajasiga barcha orta maktablarda oqish bepul maktabgacha talim muassasalari hamda orta maktablarda mln ming bola tarbiyalanadi va talim oladi osmirlar savodxonligi dunyoda eng yukrrilardan biri yil maktabgacha tarbiyadan song yoshdan yoshgacha bolgan bolalar boshlangich maktabda oqiydilar orta maktabdagi talim bosqichdan iborat bolib oquvchilar yoshgacha kollejlarda song umumiy litsey akademik kurslarda oqiydilar yoki hunar litseylarida texnika talimi oladilar va hunar organadilar oliy talim tizimiga universitetlar oliy oquv yurtlari texnika maktablari kiradi universitet oliy oquv yurtida mln ming talaba talim oladi eng yirik oliy talim muassasalari parij universiteti oliy normal maktab milliy politexnika instituti oliy amaliy maktab milliy mamuriy maktab oliy konchilik maktabi kollej de frans va boshqa eng yirik kutubxonalari parijdagi milliy kutubxona mln dan ortiq asar fransiya instituti kutubxonasi mln asar sorbonna kutubxonasi mln asar sentjenevyev kutubxonasi mln dan ortiq asar arsenal kutubxonasi mln dan ziyod asar strasburgdagi milliy va universitet kutubxonasi mln dan ortiqasar eng yirik muzeylari parijdagi luvr galereya va mingdan ortiq eksponat versal karnaval parij tarixi muzeylari j pompidu nomidagi sanat va madaniyat milliy markazi pikasso muzeyi zamonaviy sanati muzeyi impressionistlar muzeyi amaliy sanat muzeyi balzak gyugo roden muzeylari graf montekristo qasri deb atalgan if oroldagi muzey va boshqa ilmiy muassasalari asosan parij va uning atrofida joylashgan institutlarning asosiy kismi oliy talim maktablarida olib boriladi davlat ilmiy tadqiqot muassasalari kosmik tadkikrtlar milliy markazi atom energiyasi boyicha komissarlik tibbiyot tadqiqotlari va sogliqni saklash milliy instituti ijtimoiy tadqiqotlar milliy instituti okeanografik tadqiqotlar milliy markazi va informatika vakolatxonasi yirik ilmiy tadqiqot markazlari noraviasion elektrisite de frans sharbonaj de frans gaz de frans sengoben fransatom merlenjeren krezo va shneyder kompaniyalari fransiyada matbuot davlat nazorati va senzuradan mustaqil fransiyada nashr etiladigan yirik gaz va jurnallar figaro kundalik gazeta yildan le pariziyen parijlik kundalik gazeta yildan mond tinchlik kundalik gazeta yildan frans suar fransiya oqshomi kundalik kechki gazeta yildan oror kundalik gazeta yildan krua xoch kundalik kechki katolik gazeta yildan yumanite insoniyat kundalik gazeta yildan uestfrans garbiy fransiya kundalik gazeta yildan syuduest janubigarb kundalik gazeta yildan l ekspress haftalik ijtimoiysiyosiy jurnal yildan pari match parij matchi haftalik bezakli jurnal yildan marikler oylik jurnal yildan va boshqa frans press agentligi muxtor tijorat agentligi yilda tashkil etilgan dunyodagi eng yirik agentliklardan biri yil tuzilgan gavas fransuz axborot agentligining davomchisidir radio va televideniye xizmatlari mustaqil jamoat tomonidan taminlanuvchi tashkilotlar va xususiy tijorat operatorlari tomonidan boshqariladi telekorsatuvlar mustaqil komissiya conseil superieur de g audiovisuel csa tomonidan nazorat qilinadi dan ortiq telekorsatuv mavjud ulardan tashqari tekin va pullik tarmoqlar kabel va yoldosh kanallar bor yirik radio va televideniye tashkilotlari radio frans yil tuzilgan televizion fransez antenn frans rejone davlat televideniye kompaniyalari yil tashkil etilgan eng qad adabiyot namunalari asrning yarmiga togri keladi ular asosan diniy mavzuda bolgan mas avliyo yevlaliya haqida kantilena asrlarda birinchi epik afsonalar paydo bolgan roland haqida qoshiq asari buyuk karl nomi bilan bogliq russilonli jirar asari ham osha davrga mansub epik afsonalar asrdan asrgacha yozib kelingan bu davrning mashhur yozuvchilari gas bryule va shampanlik tibo asr ortalaridan ritsarlik romanlari paydo bola boshladi dastlabki romanlar tarixiy afsonalarning qayta ishlanishi maqsulidir ularga benua de sentmoraning aleksandr haqida roman fiva haqida roman eney troya haqida roman barchasi yillarda yaratilgan kretyen de truaning taxminan izotaxminan erek va enida iveyn perseval va boshqa romanlari kiradi asrning oxirlaridatristan va izolda afsonasi fluar va blansheflor okassen va nikolet kabi sevgi romanlari yozilgan asrlar fransiya adabiyoti uchun otish davri hisoblanadi osha davrning mashhur yozuvchilari gilom de masho taxminan estash deshan taxminan taxminan kristina pizanskaya taxminan alen shartye taxminan orleanlik karl lar oz asarlarida davr ruhiyatini yilgi yillik urush fojeasini aks ettirdilar fransiya yozuvchilaridan o de balzak v gyugo mopassan a sent ekzyuperi j bern a dyuma stendal volter fransua moriak sharl perro monteskye l argon kabi adiblarning asarlari ozbek tiliga tarjima qilingan fransiya hududidagi eng qad sanat yodgorliklari paleolit davriga mansub temir davrida rim tomonidan kelt gall lar shaharlari zabt etilgach bu yerda gallrim sanati rivojlandi toshdan makbara teatr zafar darvoza akveduklar kurila boshladi tobut sarkofaglar tayyorlandi asrdan varvarlar davlati tashkil topgandan song orta asrlar sanati shakllana boshladi karolinglar sanati roman uslubining vujudga kelishi uchun asos boldi asrlar ibodatxona va monastirlar koproq qurildi akvitaniyadagi klyuni cherkovi asr perigyodagi senfron yildan keyin langedokdagi cherkovqorgonlar saroy va binolar plastik naqshlari hamda ixchamligi bilan ajralib turadi asrning yarmida hashamatli reja uslubi qollanildi bordodagi maydon va kochalar tarmogi nansidagi maydonlar lyudovik xv maydoni shular jumlasidandir fransiya hududidagi eng qad sanat asarlari paleolit davriga mansub polixrom rasmlar lasko fondegom hayvonlar tasviri va haykallari lamadlen tyukdodeber saqlanib qolgan temir davri galiitat madaniyati va laten madaniyati yodgorliklari bilan namoyon buldi asrdan varvarlar davlati tashkil topishi bilan orta asrlar sanati merovinglar sanati vujudga kelgan inson shaxsiyatiga bolgan qiziqish qalam va rangli portretlarda ham oz aksini togshi bu davr sanatiga kenja j klue kornel de lion etyenn va pyer dyumustyelar kabi rassomlar uzlarining hissalarini qoshdilar asrga kelib klassitsizm uslubi maydonga chikdi rasmiy tasviriy sanatning rahbari s vue rim barokkosi bolonya maktabi akademizmi va fontenblo maktabi manyerizmini uygunlashtirdi asr choragida tasviriy sanatda klassitsizm yetakchi rol oynay boshladi bu davr sanat asarlari plastik shakllari aniq bolishi tabiat manzaralarining chuqur lirizmi bilan ajralib turadi asr ortalarida fransiya sanat hayotining peshqadami sh lebren parij va versal saroylarini bezashga rahbarlik qildi bu davrdagi g rigo n larjilyer r nanteyl j odran j edelink f jirardon a kuazevoks kabi rassom va haykaltaroshlarning kop asarlari hozirgacha yetib kelgan portret gravyura haykaltaroshlik amaliy sanat zargarlik rivojlandi asr tasviriy sanatida a vatto asarlari rokoko uslubiga asos boldi rokoko uslubi manzarali naqshin pannolarda gilamlar afsonaviy sahnalarga ega bolgan desyudeportlarda allegoriyalarda aks etdi f bushe k vanloo n lankrelar rokoko uslubi namoyandalaridir asr yarmida bezak plastika ham rivojlana bordi m k latura j b lemuan j b perronno kabi rassomlar ijodida analitik aniklik emotsional jozibadorlikkorinadi aar ortalariga kelib tabiatga bolgan qiziqish peyzajning vujudga kelishiga turtki berdi j berne l g moro yu rober o fragonar j a gudon j l david bu davrning mashhur rassomlari qatoriga kiradilar asr boshida bazi rassomlarning asarlarida avvalgi qahramonlik obrazlari ornini napoleon i ni uluglaydigan asarlar egalladi restavratsiya va iyul monarxiyasi davrida romantik maktab tashkil topdi t jeriko e delakrua asarlarida romantizm yaqqol namoyon boldi haykaltaroshlikda romantizm tamoyillari f ryudaning marselyeza asarida p j david danje portretlarida va a l bari asarlarida aks etdi yilgi inqilob fransiya sanatiga demokratlashtiruvchi tasir korsatdi yil tontarishdan song reaksiya kuchlari qukmronligi sharoitida demokratik sanat kop jihatdan ozining ommaviyligini yoqotdi yillarda mamlakat tasviriy sanatida e manening realistik izlanishlari markaziy orinni egallaydi mane ijodi impressionizm yonalishi bilan yaqinlashdi bu yonalishda manedan tashqari k pissarro a sisley o renuar va e degalar ham ijod qilishgan yillar x aykaltaroshlikda j b karloning dekorativ aniq va quvnoq asarlari j daluning mehnat odamlarining xayratli va jiddiy obrazlari o domyening ekspressivgrotesk plastikasi alohida orin tutadi asr songgi choragida fransuz xaykaltaroshligining eng yorqin namoyandasi o roden hisoblanadi fransiya milliy musiqasi qad kelt gall va frank qabilalari folkloridan boshlanadi asrlarda trubadur va truver shoirxonandalar musiqa sanati rivojlangan asrdagi ilk uygonish davrida cherkov ijrochiligi rivoj topdi osha davr mashhur kompozitorlari gilom de masho filipp de vitri are nova yangi sanat musiqa harakatining eng yetuk namoyandalari edilar musiqaning keyingi rivoji g dyufai josken depre i okegem xor polifoniyasi ustasi k janeken gugenot xorali asoschisi k gudimel buyuk polifonist niderland maktabi vakili o lasso ijodi bilan bogliq yillar grand opera teatrini milliy opera maktabi hamda lirik tragediya janri asoschisi lyulli boshqargan asrdan cholgu musiqa lyutnya d gotye klavesin j shambonyer l kuperen viola m mare maktablari tashkil topdi cholgu syuita janrida ijod qilgan f kuperenning badiiy merosi fransuz musiqiy klassitsizmi choqqisidir asrning eng yirik kompozitori j r ramo k v glyukning opera islohotiga zamin yaratgan garmoniya faniga asos solgan asr ortalarida milliy simfoniya paydo boldi f gossek bu davrda yangi janr komik opera ham paydo bola boshladi uning yetuk mualliflari qatoriga e duni f filidor kompozitorlardan p a monsini dezertir a e m gretri lyusil kiradi komik operalar opera komik teatri yil senjermen yarmarkasida teatr sifatida tashkil topgan yildan yuqoridagi nom da qoyilgan yil j ruje de lil tomonidan marselyeza yoziddi va u keyinchalik f milliy madhiyasiga aylandi yil parijda milliy musika instituti yildan musiqa va deklamatsiya konservatoriyasi ochildi asr boshlarida parij jaxrn musika madaniyatining markazlaridan biriga aylandi fransuz musiqasidagi romantizm g berlioz asarlarida asr yarmida esa lirik opera janri paydo bolgach sh guno j masne a toma l delib asarlarida oz aksini topdi j bize ijodi fransuz musiqasida opera realizmining choqqisiga aylandi karmen asr yillarida f buyuk r vagnerni qarshi oldi asr yarmida operetta janri rivoj topdi j offenbax f erve sh lekok r planket asr oxiri asr boshida s frank k sensane e lalo e shosson turli janrlarda samarali ijod qilishdi fransiyada shanson ommabop qoshiq janri gullab yashnadi asr musiqasida impressionizm yaratildi k debyussi m ravel birinchi jahon urushidan song fransiya musiqa sanatida neoklassitsizm ekspressionizm konstruktivizm tobora rivojlandi oltilik kompozitorlari d dyurey d miyo j orik a onegger f pulenk j tayfer va boshqalar ikkinchi jahon urushidan song fransiya musiqa hayoti jonlandi o messian f pulenk d miyo a jolive a core j orik j franse m landovski kabi kompozitorlar ijodi faollashdi yillardan dodekafoniya aleatorika elektron muyesha sonorizm konkret musisha kabi yangi musiqa yonalishlari rivoj topdi p bulez ya ksenakis p sheffer va boshqalar asr fransuz yirik ijrochilari dirijyorlar p montyo i markevich a klyuitens sh myunsh l forestye p pare sh bryuk s bodo j martinon p bulez pianinochilar a korto m long r kazadezyus i nat skripkachilar j tibo francheskatti j neve violonchelchilar m mareshal p furnye p tortelye organchilar sh turnsmir sh vidor m dyupre m dyurufle xonandalar d dyuval j krespen l pens shansonyelar m shevalye e piaf sh aznavur j beko j dassen j brassens m matyo va boshqa parij avinon eksanprovans strasburg bezanson bordo tur ruan laroshelda musiqa tanlov va festivallari otkazib turiladi parijda eng muhim musiqa oquv yurtlari konservatoriya sxola kantorum yil asos solingan ekol normal de myuzik hamda grammofon firmalari musiqa jamiyatlari fransiya milliy musika qomitasi joylashgan bir qancha musika jurnallari chop etiladi f teatr sanati orta asrlardagi sayyor aktyor va sozandalar jonglyorlar tomoshalaridan boshlanadi asrlardayoq orta asr teatrida diniy drama vujudga keldi ulardan eng mashhuri a ortalaridagi a grebanning xudo ehtiroslari misteriyasidir yildan professional artistlar truppasi ishlay boshladi bu birinchi doimiy akterlar jamoasi edi ular tragediya tragikomediya va pastorallar qoyar edilar asrdan j rotru m skyuderi pyesalari qoyila boshladi yil mars teatri ochildi p kornel j rasin tragediyalari va molyer komediyalari teatr sanati rivojiga katta hissa qoshdi molyer vafotidan song tashkil etilgan komedi fransez teatrida aktyor m baron va tragik aktrisa a lekuvryor uning sahna prinsiplarini davom ettirdilar fransuz marifatparvarlari teatrni xalqni tarbiyalash vositasi deb bildilar marifatparvar klassitsizmning eng yirik aktyorlari j brizar f mole j ofren va j dyugazondir buyuk fransuz inqilobi qahramonlik sanatini vujudga keltirdi yil teatrlar erkinligi haqida dekretdan song parijda teatr tashkil topdi komedi fransez teatrida v gyugo a vini a dyuma asarlari korsatildi gyugoning ernani dramasining qoyilishi fransuz teatrida muhim voqea boldi asr yarmida bulvar teatrlari paydo boldi yildan qahramonlik mavzusi yana oldinga chiqdi asr oxirida e zolya yangi realistik dramaturgiyani yaratish va teatrlarni isloh etishni talab qilib chiqdi fransuz sahnasidagi chuqur ozgarishlar a antuan nomi bilan bogliq erkin teatr va antuan teatri asoschisi odeon teatri boshqaruvchisi bolgan antuan oz davrining dolzarb muammolarini sahnaga olib chikdi yil j rushe tomonidan teatr dez ar tashkil etildi yil tort buyuk rejissyor g bati sh dyullen l juve va j pitolar ittifoqi kartel tuzildi ular koproq klassikaga molyer shekspir a p chexov b shou l pirandello p klodel j dyuamel j romen j jirodu j anuya a salakru asarlariga murojaat etishdi yillar boshida demokratik va antifashistik harakat rivojlandi xalq teatri katga rol oynadi ikkinchi jahon urushi yillari nemisfashist okkupatsiyasi davrida fransuz teatrlari deyarli ishlamadi ilgor jamoatchilik fransiyaning qadimiy teatrlaridan bolgan komedi fransezni qollabquvvatladi unda yirik aktyor va rejissyorlardan j l barro m reno p dyuks j rusiyon va boshqalarlar voyaga yetdilar yillar yarmi yillar yarmida mamlakatda drama markazlarining keng tarmoklari tashkil topdi lion grenobl tuluza kann bordo strasburg va boshqa shaharlarda teatrlar paydo boldi milliy xalq teatri teatr sanatining yetakchi markaziga aylandi unda buyuk fransuz aktyorlari j filipp m kazares j vilson d sorano s monforlar faoliyat olib bordi yillarda buyuk fransuz inkilobiga bagishlangan va teatrlarining tashkil topishi fransiya teatri hayotida katta voqea boddi fransuz sahna sanatining rivojiga aktyor va rejissyor j l barro katta hissa koshdi turmush ortogi m reno bilan birgalikda kompani renobarro truppasi yaratildi va u asrda fransuz dramaturgiyasini targib etdi yillarda teatr hayotida absurd teatri katta orin egalladi asr yarmidan fransiya teatr sanati yanada rivojlandi bunga va ylarda fransiya madaniyat vaziri bolib ishlagan j lang katta hissa qoshdi parijning kop teatrlari jumladan grandopera komedi fransez odeon va shayo milliy teatrlari hukumat tomonidan qollab quvvatlandi j l barro a vite a mnushkin p bruk r blen r planshon j savari kabi rejissyorlar mashxur fransiyada milliy dramatik markaz mavjud teatr guruhi shartnoma asosida guruh dotatsiya asosida faoliyat yuritadi komedi fransez teatri milliy teatr ananalarini davom ettirmoqda yil tashkil etilgan xalklar teatrida xalqaro teatr festivallari otkaziladi akauka l va o lyumyerlar tomonidan qoyilgan kinematografiyaning dastlabki asarlari xronikal syujetli poyezdning kelishi bolani emizish shalabbo bolgan suv sepuvchi filmlari yil dekabrda parijda namoyish etilgan fransiya kinosining ilk davrdagi rivoji kinotryuklarni suratga olish ixtirochisi j melyesu nomi bilan bogliq uning film dar firmasi kinoga mashxur dramaturg aktyor va kompozitorlarni jalb etdi yilda rejissyor a gans urushga qarshi ruhdagi men ayblayman pamfletini rejissyor a antuan esa bir qancha filmlar yer arlezianlik ayol ni yaratdi birinchi jahon urushidan keyingi yillarda kinodan tijorat yolida foydalanishga qarshi chiqqan va kinoni badiiy jihatdan yangilashni talab qilgan kino nazariyachilari va amaliyotchilaridan l dellyuk a gans m l erbye j epshteyn j dyulak avangard harakatiga birlashdilar bu harakatdagi bir qancha realist rejissyorlar qad ananalarga tayangan holda kopgina asarlarni yaratdilar krenkebil va yangi janoblar rejissyor j feyder nana va kichik gugurt sotuvchi rejissyor j renuar somon shlyapa rejissyor r kler fransiya farangiston fransuz respublikasi fransuzcha rpublique franaise garbiy yevropadagi mamlakatdir hududiga dunyo okeanidagi bazi orollar va boshqa qitalardagi yerlar ham kiradi poytaxti parij shahri davlat nomi frank qabilalari nomidan kelib chiqqan aholisi mln kishi shu jumladan dan ortig'i fransuzlar administrativ hududiy bo'linishi departamentni tasi metropoliyalarda tasi dengizorti departament o'z ichiga oluvchi region tasi metropoliyalarda va tasi dengizorti regionlar navroz forscha   yangi kun   bahor bayrami hamda fors va turkiy xalqlarida yangi yilning birinchi kuni navroz sozi forschadan tarjima qilinganda yangi kun manosini beradi eron shuningdek markaziy osiyo va kavkazda navroz mart kuni qozogistonda esa martda nishonlanadi navroz shimoliy yarmsharda bahorning boshlanishi sifatida kecha kunduz tenglashgan kunda martnng   va yoki  da boshlanadi bazi xalqlar bahor faslining kelishini tabiatning uygonishi bilan boglaydilar shu munosabat bilan bayramlar otkazishadi uni yangi yilning boshlanishidek bayram qiladilar qadim zamonlardan boshlab ozarbayjon  ozbekiston eron  afgonston  tojikistonda va yana koplab sharqiy olkalarda bahorning  yangi yilning kelishini bayramlar bilan qarshi olishadi martning sanasi eron va afgonistonda rasmiy taqvimning dastlabki kuni hisoblanadi navroz qadimiyligi keng geografik qamrovi va uni nishonlash vaqtidagi turli davrlari sababli nomoddiy madaniy merosning xilma xil hususiyatlarini oz ichiga oladi u navrozi jamshidini anglatgan eronning afsonaviy shohi jamshid va shu kabi afsonalarga asoslangan kopgina madaniy shakl va tasvirlardan tashkil topgan shunga oxshash afsona hind mifologiyasida ham mavjuddir bundan tashqari bozqurt nomli turk afsonasida amoo novrouz eron afsonasida afgoniston va orta osiyo mamlakatlari afsonalarida nanex novrouz amoo novrouzni kutadi lekin yangi yil kirib kelganida uxlab qoladi amoo novrouz u uxlab tganida kelib ketadi bu voqea har yili takrorlanaveradi bu afsonalar eskirgandek tuyulsa ham ular bugungi kunda madaniyatimizda uchrab turadi ertaklar epik sherlar navroz sherlari deb nomlanadigan mumtoz sherlar bilan birga bugungi kunda navroz marosimidan oldin va keyin kitob jurnal internetda chop etilgan shoirlar va radio televidenieda yangraydigan musiqa qadimgi va mumtoz eron musiqasida maxsus kuylar va qoshiqlar mavjud bolib ular naz e novrouz yaad e novrouz novrouz e xordak novrouz e xara i novrouz e saba deb nomlanadi usmonli turk imperiyasida ham shunga oxshash kuy va musiqalar yang ragan boshqa navrozlarda bu marosimga aloqador kopgina kuy va musiqalar mavjud navroz muborakbod shohmoylar sumalak boychechak binafsha kabi folklor ashulalalari ozbekistonda bugungi kunda ham mashhur hozirda mahalliy milliy va hatto millatlararo konsertlarda kuylanadigan navroz kuy va qoshiqlari mavjud bundan tashqari mulla mamajon afgon qoshigi juda mashhur bolib mozori sharifda eron tojikistonda ham quylanadi barcha navrozlarda mahalliy va ananaviy raqslar mavjud bolib ular etnik guruhlar tomonidan ijro etiladi ozarbayjon va ozbek raqslari kerakli maromda ijro etiladi va madaniy hamda lingvistik korinish maxsus folklor korinishlariga uygunlashgan bular orasida xan bazi va kusex galin eronda kusa kusa xani ozarbayjon va turkiyada hamda bahor xonim navroz bobo dehqon bobo nasriddin ozbekistonda aspak bozi masxaraboz laklak bozi qirgizistonda uloq otchopar kopkari kurash qochqorlar xorozlar jangi va boshqalar tajriba bilim va hunar shuningdek uy jihozlarini yangilash bolalar uchun oyinchoqlar yasash qimmatli tosh va metallardan yasalgan zargarlik buyumlari ayniqsa yosh kelin kuyov uchun bezak mahsulotlari bayram nishonlashning turli bosqichlarida qollaniladi umuman olganda bayram marosimlarida ushbu odatlar umumiy qimmatga va boy madaniy xilma xillik korinishidagi oziga xoslikka ega sanalarni belgilash asosan qadimiy astronomik talimot asosida hisoblanadi orta asrlarda yilnoma asosan abu rayhon beruniy mahmud koshgariy va umar xayyom kabi mashhur olimlar tomonidan tasdiqlangan va togrilangan har bir oila va jamiyatda nishonlanadigan kopgina marosim anana va madaniy hodisalar mavjud bayramning eng muhim vazifalaridan biri bu ommaviy yiginlar bolib u yerda madaniy almashinuv va tadbirlar marosimlarga qoshib otkaziladi suv va olov bilan bogliq maxsus ommoviy marosimlar bunga misol bola oladi masalan eronda aholi charshanbeh suri yoki charshanbeh e otash deb nomlanadigan yilning songgi chorshanba kuni buloq yoki olov ustidan sakrashadi ozarbayjonda ketma ket keladigan yilning songgi tort chorshanbasi mashhur bolib ular charshanbeh ob suv charshanbeh bod shamol charshanbeh xok er va charshanbeh otash olov deb nomlanadi bu paytda odamlar olov atrofida yurib ananaviy qoshiqlar aytadilar va yoxud olov yoki suv atrofida raqsga tushadilar kurd va zardoshtlar turkiya va orta osi mamlakatlari xalqlari orasida navroz arafasida olov bilan bogliq marosimlar mavjud masalan qirgiziston respublikasida odamlar qarzlarini tolaydilar uylarini yigishtiradilar qoshnilari bilan urishib qolgan bolsa yarashib ularni kechiradilar tokin sochinlik hosildorlik va yomgir timsoli sifatida barcha idishlarni sut qatiq bugdoy va bahorgi suv bilan toldiradilar qariyalar aytishlaricha bu insonlardan turli xil kasalliklar va omadsizliklarni haydaydi kopgina qishloq va qabilalarda yilning songgi chorshanbasi va navroz arafasida uy bekalari va qizlar uylari yaqindagi chashma buloq yoki quduqdan suv keltirishadi bayramning birinchi soatlari oila oila bolib keksalarni qoshnilarni yordamga muhtoj oilalarni va nogironlarni yoqlash bilan boshlanadi mehmondorchilik chogida odamlar bir biriga sovgalar ulashadi ayniqsa yosh bolalar va kelin kuyovlar ga sovga ulashish odat bolgan bayram oyin va tomoshalar bilan davom etadi eronda mahalliy kurash poyga bandbozi dorda yurish afgoniston va orta osiyo mamlakatlarida chavandoz buzoq boshini eslatadigan buyumni tutishga harakat qiladigan buz kashi oyini keng tarqalgan va bu oyinlar bir necha kun davom etadi qirgiziston respublikasida otkaziladigan oyinlar haqida alohida toxtalish kerak ot charbish poyga qiz kumay otda qiz ortidan quvish kok noru yoki uloq tortish echki tutish enish ot ustida kurash kurash ananaviy kurash va jambu atuu otda kumush bolakka oq otish va osmirlar va bolalar uchun otkaziladigan maxsus oyin ak cholmok otganlar haqiga noz nematlar keltirib ularning qabrlarida sham qoyishadi ozarbayjonda navroz nishonlashning ikkinchi kuni erkaklar otganlarning haqiga duo oqiydi va bu otalar kuni deb nomlanadi qozogistonda bayram arafasida odamlar eshik oldiga ikkita yoqilgan sham olib keladi ikkita asosiy va muqaddas taom mavjud bolib birinchisi navrozda yoki uning arafasida tushlik ikkinchisi navrozda peshin taomi taom qaynatilgan guruch va sabzavot tovuq goshti bugdoy ugrasi va baliq kabi masalliqlardan iborat bolib ular odamlar yashayotgan hududga qarab qoshiladi qirgizistonda bayram tushligidan song odamlar kochaga saylga chiqib bayramni nishonlaydilar kichik shahar va qishloqlarda qurbonlikka keltirilgan buqadan nooruz kedji yoki chon kedji shorva tayyorlash uchun maxsus joylar tanlanadi bu qadimiy taom gosht yog guruch noxot arpa bugdoy joxori soli uni tariq kartoshka va ziravorlardan tayyorlanadi shuni takidlash joizki qirgiziston respublikasida yarim muqaddas taomlar oilaviy bayram tushliklarida tortilib jamoaviy marosimlarda tortilmaydi bayramning eng muhim nishonalaridan biri bu dasturxon bolib unga ramziy buyumlarga mos taomlar qoyiladi buyumlar tozalik nur tinchlik va boylikni anglatadi sofrex yoki eronda sofrex ye haft sin deb nomlanadigan stol poklik belgisi suv yoruglik belgisi sifatida sham yoki fonus osimliklar belgisi sifatida sabzex yoki kokatlardan tayyorlangan taom eronda samanu qirgizistonda va ozbekistonda sumalak turkmanistonda samani tojikistonda somoluklardan tuziladi qirgiziston respublikasida navroz bayramini nishonlashning asosiy ananalaridan biri bu uylarini odamlarni va mol mulkini tozalash uchun uylarga qora archa hidini taratish alastau yoki adirashman ignabargli daraxt bilan eronda esa yovvoyi ruta bilan taratish odat bolgan bayramning asosiy elementlari musiqa raqs ogzaki nutq hamda adabiyot hunarmandchilik va rassomchilik asosan miniatyura sanati dan tashkil topadi turli xil hunarmandlar oz qollari bilan bezaklar bolalar uchun oyinchoqlar yasab berishadi bu oyinchoqlardagi bezaklar sheriyatdagi asosiy mazmun musiqa va raqslardagi badiiy mano rasmlardagi asosiy mazmun navroz bayramida bahorni kelishi va tabiatning yangilanishini aks ettirgan misol uchun qirgiziston respublikasida akayn  kocha sanatkorlarining chiqishlarida yangi yilni olqishlash manosi kotarilgan bundan tashqari akaynlar afsonaviy voqealarni korsatib namoyishlar qoyishgan shuningdek ozbekstonda ham navrozni sharaflash qoshiqlari folklor sanatkorlar baxshi shoir va dostonchilar repertuaridan ham joy olgan navrozga bagishlangan ayrim epik afsonalar bizlarning kungacha saqlanib qolgan xorazm surxondar qashqadar samarqand ananaviy musiqaning rivojlanishiga diniy marosim ohangi ham oziga xos hissa qoshgan bular buxoroning shashmaqom xorazm maqomlari va fargona  toshkent maqomlari kabi cholgu va yakkaxon maqom siklini yaratishga asos bolgan tarixiy manbalarda keltirilishicha va olimlarimiz fikriga kora navrozning shakllanish davri  eng qadimgi zamonlardan zardushtiylikning paydo bolishigacha davom etgan asrlarni oz ichiga oladi ozbek xalqining allomalaridan biri abu rayhon beruniy qadimiy xalqlardan qolgan yodgorliklar kitobida quyosh yili hisobida yilning birinchi oyi deb sanalgan farvardin oyi togrisida sozlab bu oyning birinchi kuni navrozdir   deydi   navroz yilning birinchi kuni bolib uning forscha nomi ham shu manoni anglatarkan navroz eronliklar zijlari boyicha otmish zamonlarda ular yillarini kabisali qilgan vaqtlarida quyoshning saraton burjiga kirish paytiga togri kelar edi songra u orqaga surilgach bahorga keladigan boldi endi u butun yil unga xizmat qiladigan bir vaqtda yani bahor yomgirining birinchi tomchisi tushishidan gullar ochilgan daraxtlar gullashidan mevalari yetilguncha osimlik unib chiqa boshlashdan takomillashguncha davom etgan vaqtda keladi shuning uchun navroz olamning boshlanishi va yaratilishiga dalil qilingan deya izohlaydi qadim qadimdan navroz xolis niyatli kishilarning sevimli ayyomi bolib kelgan osha kunlarda hatto urush janjallar ham toxtalgan gina qudratlar kechirib yuborilgan shohlar el ichidan eng munosib kishilarni taqdirlashgan ayrim mahbuslarning gunohidan otishgan bahor va yangi ayyom har bir yurakdan muhim joy olgan quvonchli damlarda kopchilikning navroz qaerda va qachon paydo bolgan ekan   degan savoliga saodat jurnalida elon qilingan onaqutining saxovati maqolasida bunga asosli javob berilgan unda jumladan dunyoga ilk alifboni bergan buyuk allomalarning vatani bolgan dunyoviy fanlarga asos solgan xorazm yurti qadimda hatto eramizdan avvalgi minginchi yillarda xvayrazam deb atalgan keyingi yillarda olib borilgan arxeologik va etnografik izlanishlar navroz bayrami ilk bor xuddi shu zaminda niso yani ayol shahri poytaxti bolmish parfiyona grek va ovrupa faylasuflari asarlarida parfiyada nishonlanganini ashyoviy topilmalar tasdiqladi bunga burgut qala jomboq qala va niso qorgonlarida bunyod qilingan va shu kunlargacha saqlanib qolgan olov uylari yaqqol misol bola oladi burgut qala markazida moviy gumbazli maqbara bolgan maqbara mehrobida onaqutining kotarilgan qolida zumrad tosh bolgan bahorgi teng kunlikda shamsiy hisob bilan hamal oyining birinchi kuni hozirgi taqvimimiz boyicha martda maqbara gumbazidagi tuynukdan quyosh nuri onaquti qolidagi zumrad toshiga tushib sumalak pishirish uchun tayyor turgan qozonning otxonasiga ot yoqqan deyilgan boshqa afsonalarga qaraganda odam ato momo havo bilan uchrashgan kun navroz deb tan olingan emish firdavsiyniig shohnomasida yangi yil bayrami shoh jamshid nomi bilan boglanadi jumladan jamshid yurtga yaxshilik qilish maqsadida odamlarga kasb orgatadi temir eritib qurol yasatadi ip yigirtirib kiyim toqitadi imoratlar barpo qiladi tabiblik sirlarini ochadi kema yasaydi bog bunyod qiladi nihoyat ishlari gurkirab berganda meva bir kuni taxt yasatib unda osmonga kotariladi ushbu afsonaga kora xuddi shu kuni navroz nishonlangan alisher navoiy tarixi mulki ajam ajam shohlari tarixi asarida jamshidning buyuk kashfiyotlari songida ulug navroz ixtiro qilinganligini bayon qiladi navoiy yozishicha jamshid chihil minor nomli odamzod kormagan va aql bovar qilmaydigan baland bino qurib bu imorat tugandi olam salomin va ashrov va ahbarin yigib anda azim jashn qildi ul vaqtkim quyosh nuqta etiqodli rabiyga taqvil qilib erdi ul binoda taxt ustiga oltirib adolat sayt va sadosin olamga muntashir qildi va ul kunining otin navroz qoydi darhaqiqat navrozning qachon va qanday vujudga kelganligini aniq korsatish qiyin bolsa da shuni aytish mumkinki bu bayram dono kishilar tomonidan kashf qilingan chunki navrozning dunyoga kelishi chuqur ilmiy asoslangan koinot va tabiat qonuniyatlari yani quyoshning hamal burjiga kirishi tun va kunning tenglashuvi kunduzning uzaya boshlashi tabiatda jonlanishning boshlanishi bilan bogliq bolgan bu esa har qanday jamiyatda yil boshi qachon kelishidan qati nazar navrozni uygonish bayrami sifatida nishonlash uchun asos bolgan bundan tashqari navrozning chuqur ildizlariga murojaat qilsak u eng qadimiy davrlarda  ibtidoiy odamlarning dehkonchilikka otganidan song dalalarda yangi ish mavsumi boshlanishidan oldin otkazilgan bahor bayramlariga borib taqaladi bugun mana yana elimizga navrozi olam uz sepini yoymokda malumki xalqimiz istak xohishlarini etiborga olgan holda yurtboshimiz tomonidan martni dam olish kuni deb elon qilingan navroz barcha viloyatlarning shaharu qishloqlarida korxonalarida ilm fan dargohlarida oziga xos tarzda kotarinki kayfiyat va tashabbus ila otkaziladi bayram kuni turli xil musobaqalar qariyalar bilan muloqotlar boladi bahor kokatlaridan tayyorlangan nozu nematlar tortiq etiladi barcha viloyatlarning eng istedodli va yosh xonandalari xizmatda boladilar elimizning murodu maqsadini kuylagan yurtimizning oromu osoyishini oylagan butun borliq muruvvat aylagan bagriga benihoya ezgu muhabbat joylagan yomonliklar yolin boylagan yaxshilikdan doston soylagan barchani birday siylagan bayramdir bu xavashyaliklarning aytishicha sulaymon podshohning uzugi yoqolgan kun podshohligi ham qolidan ketgan qirq kundan keyin uzugi topilgach podshohligi ham ravnaqi ham qaytib kelgan podshohlar uning huzuriga toplanadilar shunda eronliklar navroz omad yangi kun keldi deganlar natijada shu kun navroz deb ataladi hozir martdan to maygacha barcha kunlarni navroz oyi deb bayram qilinadi bu kunlarda turli urf odatlarni eslab atrof muhit tozalanadi kokalamzorlashtirish va obodonlashtirish ishlari avj oladi har xil mevali va mevasiz ixota kuchatlari utkaziladi gullar ekiladi turli kokatlarni terib vitaminli taomlar bugdoy undirib sumalaklar pishiriladi qarindosh uruglarni yod olib ular holidan xabar olishga boriladi ota bobolarni otgan avlodlarni xotirlab qabrlarini ziyorat qiladilar bemorlarni navroz taomlari bilan yoqlab kongil kotaradilar va shundan keyingi kunlardan dala ishlariga kirishib ketadilar musulmon davlatlari jumladan markaziy osiyo xalqlari miloddan avvalgi iii asrdayoq navroz bayramini yangi yil tariqasida keng nishonlaganlar yangi yil  yilning birinchi kuni bolib dunyodagi kopgina xalqlarning eng muhim bayramidir yangi yilni kutib olish va nishonlash turli davrlarga togri kelgan masalan bizda navroz mart kuni ovrupaliklar yangi yilni yanvarda mogul va xitoyliklar yangi yil sagalganni fevralda nishonlar ekanlar mutaxassislarning asoslangan fikrlariga kora quyosh ayni shu kuni hayotbaxsh nurlarini tik yani daraja burchak hosil qilib sayyoramizning qoq beliga  ekvatorga yonaltiradi shu daqiqalarda bahorgi kecha kunduz tenglashadi va martdan boshlab quyoshning tik yonalgan nuri shimoliy tropik chizigi tomon harakatlanadi bu navrozning ilk va qutlug qadami bolib tabiatning jonlanishi bilan kishilarning xojalik faoliyati ortasida uygunlik namoyon boladi jumladan bobo dehqon ona erga mehr ishlov berishga kirishadi tabiat ot olanlar qir adirlarni gilam singari yashil libosga boyaydi navroz musulmon xalqlarining taqvimida mustahkam orin olgan eng sara bayramlaridan biridir u inson va tabiat ortasidagi uygunlikni anglatadigan noyob va ijtimoiy hamda tabiiy hodisadir lekin ayni paytda biz kutib olayotgan yangi yilning birinchi kuni yanvar togrisida bunday fikrni aytish mumkin emas chunki bu marosim taqvimda turgunsiz bolgan suniy yani kishilarning xohish irodasiga bogliq holda belgilangan sanadir qadim qadimdan xalqimiz navroz arafasidan boshlaboq rizq rozimiz manbai ona erga alohida mehr bilan ishlov berib urug qadagan mevali va mevasiz daraxtlar otkazish marosimlari tashkil etilgan xilma xil tansiq taomlar pishiriqlar tayyorlangan turli musobaqalar oyin kulgular sayillar va hokazolar bolib otgan darhaqiqat oz xalqiga qaytarilgan yangi yil  navroz barchaga olam olam quvonch keltirib manaviy oziq beradigan taqvimdagi muhrlangan qadimiy ananamizdir navroz sovet davrida ozbekiston va markaziy osiyoning boshqa qismlarida ochiq nishonlanmagan bir necha ming yillik tarixga ega bu bayram ozbekistonda ayniqsa yillarga kelib rasman taqiqlangani haqida malumotlar bor bu davrga kelib deydi yaqin tarixni sharhlayotgan ayrim mutaxassislar ozbekistonda milliylik tuygusi kuchaya boshlagan mustaqillikdan keyin esa navroz davlat miqyosida keng nishonlanadigan bayramga aylandi dastlab madaniy ayyom sifatida korilib xalq sayli sifatida tantana qilingan nazroz bugunga kelib ancha siyosiy rasmiy tus olgan sovet davrida navrozning taqiqlanishi ikki bosqichda kuzatilgan qayta qurish davrida kechgan bu taqiblar milliy uygonish davrini boshdan kechirayotgan ozbek ziyolilari ortasida keng muhokama qilingan xalq hofizi dadaxon hasanning eslashicha shu yillarda ozbekiston xalq shoiri abdulla oripov navrozni baxt va bahor bayrami deb ozgartirish tashabbusi bilan chiqqan fayzulla ishoqov fikricha esa navrozni cheklash asosan moskva buyrugi bilan amalga oshirilgan navroz mustaqillikdan keyingi yillarda bayram bugun katta tayyorgarlik bilan qarshilanadi ozbekiston prezidenti har yili xalqni navroz bilan rasman tabriklaydi biroq deydi sharhlovchilar navroz haligacha ham tom manoda xalq bayramiga aylanmagan hayitboy abdullayev fikricha esa navroz toqchilik tokin sochinlik bayramidir xalq moliyaviy yetishmovchilikdan qiynalar ekan navrozga nisbatan munosabat ham shunga yarasha adabiyotshunos olim naim karimov nazarida tarix chigiriqlaridan qatiy nazar navroz ruhi xalqni tark etmagan navroz ayrim dindorlar nazarida islomga xos bayram emas shariatga togri kelmaydi deydi ular bu munozaralar ozbekistonda ochiq muhokama qilinmasa da ijtimoiy tarixdan xabarbor insonlar yuqoridagi talqinni tamonan rad etadi adabiyotsunos naim karimov deydiki navroz xalq hayotida qolaversa ozbek madaniyati va adabiyotida yangilanish timsoli sifatida orin egallab bolgan ozarbayjonda  odatga kora navroz bayramida qoyiladigan taomlar bahorning kelishidan tabiatning jonlanishidan uygonishidan darak beruvchi taomlardir ozarbayjon qishloq aholisi yil davomida mol kolchilikni orzu qiladilar bayramga tort hafta qolganda har chorshanba oqshomi va bayram kuni olov yoqib qoshiq kun chiq nagmasi va boshq aytish bilan olovga quyoshga etiqod va imon keltirishadi butun bu marosimlar islomdan ancha avval mavjud bolgan qadimgi sharq ananalarining davomidir bazi qadimgi manbalarda aytilishicha koinot unsur suv havo tuproq olovdan iboratdir har yil chorshanba navrozdan kun va tunning tenglashishidan avval nishonlanadi yani inson suv olov havo tuproq bilan bogliqdir navroz bayramida quyidagi odatlar bajariladi navrozda tinchlik va birdamlik totuvlik va qoshnichilik kabi ulug qadriyatlar ilgari surilgan misol uchun oqsoqollar urishgan oilalarni yarashtirib oilalarni saqlab qolishgan tojikistonda munosabatlari buzilgan insonlar oqsoqollarning nasihatlarisiz ozlari yarashib ketishgan bu madaniy marosimlarda madaniy xilma xillik va insonparvarlik soglom turmush tarzi va yashash sharoitini yanglish kabi odatlar avloddan avlodga otib kelmoqda bolalar ham sofreh yani tuxumlarini boyash va bezash kabi udumlarda faol qatnashib kelishgan bu tuxumlar sovga sifatida bolalarga tarqatilgan taqdim qilingan filmda ham bu shuni bildiradiki tuxumlarni boyash asosan bolalar tomonidan bajariladigan navroz bayramining gozal bir udumidir sovgalar kopincha yangi kiyimlar asosan bolalarga beriladi bu tantanalar bolalarning xotirasida muhrlanib qoladi va ular ham keyinchalik bu ananalarni davom ettirib ozlaridan key ingi yosh avlodga otkazadilar navroz bayramida tabrik xatlarini jonatish ham dostlikni mustahkamlaydi bir biridan uzoq olkalarda yashovchi insonlar tabrik maktublarini jonatib ortalaridagi aloqalarini yaqinlashtiradilar va bu bir birinikiga mehmonga sayohatga chiqishga undaydi navroz bayramlari vaqtida pochta idoralarida ish boshqa kunlarga nisbatan juda ham faollashadi ayollar marosimlarni boshqarib yoshlarga anana va udumlar boyicha bilimlarini orgatib ushbu madaniy marosimda asosiy rolni oynaydilar ular marosimlarda muhim ahamiyat kasb etib ayrim hollarda marosimni boshqaradigan samanini muqaddas taom sifatida tayyorlaydigan yagona inson bolib qoladilar qirgiziston respublikasida ayollar somoloka taomini navrozdan on tort kun avval tayyorlashga tushadilar lekin afgonistonda bu taomni navroz arafasida tayyorlashadi bundan tashqari ular sabzeh loviyaning yashil novdalari sofreh shirinliklar ni muqaddas belgi sifatida tayyorlaydilar bu bayram madaniyatning bir qismi bolib madaniy birdamlikni kuchaytiradi bayram nishonlash chogida hunarmandlar ushbu madaniyatning keng yonalishlarini va mahalliy milliy va hududiy madaniyatni ozida aks ettiruvchi va tarqatuvchi bogin hisoblanadi navroz marosimi va ayniqsa mahalliy ananaviy marosimlar turli davlatlarda xalq uchun milliy va mahalliy birdamlik kasb etadi misol uchun navroz bayrami kunlari tugilgan ayrim bolalarning ismini navroz yoki unga boshqa ism qoshib navroz ali navrozali deb qoyishadi bunga isbot sifatida tehrondagi asoschisi va egasi nomiga qoyilgan mashhur novrouz xan bazar bozorini misol qilib keltirish mumkin ozbekistonda navroz mart kuni nishonlanadi va dam olish kuni hisoblanadi navroz  yashnash yasharish bayrami tabiatning uygonishi bilan bogliq yangi kunning boshlanishidir mart kecha va kunduz tenglashgan kun  yangi yil yani navroz bayrami sifatida sharq xalqlari tomonidan keng nishonlanadi u dehqon uchun ekin tikin ishlarining boshlanish pallasi hisoblanadi ota bobolarimiz buvi momolarimiz bu bayramni nishonlab turli tuman rang barang udum va marosimlar otkazishgan qadimda ajdodlarimiz navroz kunlari qishki manzillari  qishloqlardan yozgi mehnat va hordiq maskanlari yozloqlarga kochib otishgan dalalarda bahorgi ekin tikin ishlari boshlanib ketgan dehqonlar erga qosh solishgan jamoa jamoa bolib hasharlar uyushtirishgan otgan ajdodlar ruhi yod qilingan ommaviy ravishda mevali manzarali daraxtlar otqazilgan dalalarda yozloqlarda navroz  yangi yil yangi hayot qaynagan ajdodlarimiz navroz bayramiga atab maxsus kiyimlar tikishgan va ularni kiyib bayram qilishgan navroz taomlari ham oziga xos bolgan ular orasida ayniqsa sumalak halim tayerlash ananaviy tusga kirgan bu bayramda bolalarning ishtiroki juda faol bolgan ular navroz bayramida turli ommaviy bayram oyinlari oynaganlar ot oyin chillak qogirchoq toshoyin lapar aytish va hokazolar shular jumlasidandir bolalar osmirlar ospirinlar boy qizlar sumalak pishirish marosimida faol ishtirok etish uchun ancha ilgariroq tayyorgarlik korishgan bu jarayonlarda turli tuman xalq oyinlari bahor qoshiqlari ijro etilgan kitobxonliklar turli jismoniy tarbiyaga oid sovrinli oyinlar musobaqalar tashkil etilgan kopkari uloq kurash oyinlari hayvon va parrandalar xoroz it qochqor ni urishtirish masxarabozlik askiyabozlik dor oyinlari turli xil xalq tomoshalari otkazilgan navroz  mehnat mehr oqibat insonparvarlik bayramidir bu kun marhumlarning qabrlari ziyorat qilinadi keksa nogiron yolgiz qariyalar ota onalar yoqlanadi kishilar bir birlariga sovga salomlar ulashib shirinliklar hadya etishadi navroz  muhabbat sevgi sadoqat bayrami navroz munosabati bilan nikoh toylari otkazilgan yigit qizlar bir birlari bilan ahdu paymon qilishgan yangi tushgan kelin qolidan choy ichish maqsadida kelin kordiga borilgan navroz  dostlik birodarlik bayramidir ushbu kunni nafaqat sharq xalqlari balki millati dini etiqodidan qati nazar barcha bayram qiladi navroz bayrami ozbekistonda dam olish kuni rasmiy bayram kuni deb qabl qilingan uni hozirgacha ham yoshlardan tortib yoshi keksa kishilar ham tantali tarzda kutib olishadi xurshid davron asl ismi davronov xurshid yil yanvarda samarqand shahri yaqinidagi chordara qishlogida tugilgan   ozbek shoiri dramaturgi tarixchi yozuvchisi va tarjimoni ozbekiston xalq shoiri adabiyot sohasida beriladigan mahmud koshg'ariy nomidagi xalqaro mukofot xalqaro oltin qalam mukofoti ozarbayjonning mikoyil mushfiq mukofoti bilan taqdirlangan ozbekiston respublikas oliy majlisining deputat do'stlik ordeni bilan mukofotlangan samarqand tumanidagi sakkiz yillik o'rta maktabda tahsil olgan yilda toshkent universitetining jurnalistika fakultetini tugatgan yillarda harbiy xizmatni o'tagan uzoq yillar nashriyot sohasida manaviyat va marifat markazida faoliyat yuritgan yillar o'ztv bosh muharriri toshkent yoshlar o'zbekiston telekanallari direktori vazifasida ishladi dastlabki sherlar toplami bolalikning ovozi va kabi sheriy toplamlari nashr etilgan sherlarida voqelikka yangicha nigoh bilan qarovchi tabiat jamiyat va kishilar hayotida yuz berayotgan ozgarishlarni sinchkovlik bilan kuzatuvchi ayni paytda bokira yoshlikka xos hayrat xissini saqlab qolgan zukko shoir sifatida gavdalanadi x d sozga ifoda vositalari va sheriy shakllarga yuksak mezonlar asosida yondashadi xurshid davron yillarda sheriyatdan kora nasriy janrlarda samarali ijod qildi u otmishda yashagan unutilmas tarixiy siymolar hayoti va faoliyati bilan qiziqib ular haqidagi motabar qolyozma manbalar bilan tanishdi bu qiziqish natijasida kabi tarixiy marifiy qissa va pyesalarini yaratdi xurshid davron bu asarlari bilan yillarda ozbekistonda tarixiy otmishga bolgan munosabatning yana ham qizgin tus olishiga munosib hissa qoshdi adib ayni paytda samarqandda bolib otgan amir tmurning ulugbekning yilligiga parijda qarorgohida 'odeon teatrida namoyish etilgan buxoro va xivaning yilligiga bagishlab otkazilgan teatrlashtirilgan tomoshalar va qismli 'temurnoma qismli 'buxoroyi sharif' videofilmlari ssenariylari muallifi sharq va garb shoirlarining asarlaridan iborat va yapon shoirlarining sherlaridan tarkib topgan 'dengiz yaproqlari' toplamlarini ozbek tiliga tarjima qilgan xurshid davron she'rlari dan ortiq xorijiy tillarga tarjima qilingan uning kitoblari va she'rlari azarbayjon pol sha xitoy bolgariya rossiya turkiya eron frantsiya ispaniya aqsh yaponiya mo'g'iliston hindiston germaniya latviya litva tojikiston qirg'iziston turkmaniston va boshqa davlatlarda nashr etilgan rus tilida kitobi va toshkent nashr etilgan xurshid davron yilda turkiyaning bursa shahrida bo'lib o'tgan birinchi turkiy shoirlar anjumanida yilda vashingtonda bo'lib o'tgan osiyo adiblari kongressida rossiya pol'sha bolgariya janubiy koreyada o'tkazilgan poeziya festivallarida ishtirok etgan birlashgan millatlar tashkilotining nizomi tashkilot faoliyatini tartibga soladigan yagona hujjatdir biz birlashgan millatlar xalqlari kelajak avlodlarni hayotimizda ikki martda insoniyatga ifodalab bolmaydigan gam gussa keltirgan urush kulfatlaridan xalos etishga va insonning asosiy huquqlariga inson shaxsning qadr qimmatiga erkak va ayollarning teng huquqligiga va katta kichik millatlar huquqlarining tengligiga ishonchni qayta qaror toptirishga va shartnomalar va xalqaro huquqning boshqa manbalaridan kelib chiqadigan majburiyatlarga hurmat bilan qarash va adolatga rioya qilish mumkin bolgan shart sharoitni vujudga keltirishga va ijtimoiy taraqqiyot va keng ozodlik sharoitida turmushni axshilashga yordam berishga va shu maqsadda sabr toqat namoyon etib yaxshi qoshnilar kabi birgalikda ozaro totuvlikda yashashga va xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash uchun kuchlarimizni birlashtirishga va tegishli prinsip va uslublarni qabul qilish bilan qurolli kuchlarning umumiy manfaatlardan bolak maqsadlar uchun u ishlatilmasligini taminlashga va xalqaro apparatdan barcha xalqlarning iqtisodiy va ijtomoiy taraqqiyotiga yordam berish uchun foydalanishga qatiy ahd qilib oz kuch gayratimizni shu maqsadlarga sarflashga qaror qildik shunga binoan bizning tegishli hukumatlarimiz san fransisko shahrida toplangan ozlarining haqiqiy deb topilgan vakolarnomalarini taqdim etgan vakillari orqali birlashgan millatlar tashkilotining uchbu nizomini qabul qilishga rozilik berdilar va shu asosda birlashgan millatlar deb nomlangan xalqaro tashkilot tasis etdilar xalqaro tashkilot tuzish yuzasidan san frantsiskoda bolgan konferentsiyada qatnashib yoki ilgariroq birlashgan millatlarning yil yanvardagi deklaratsiyasini imzolab moddaga muvofiq ushbu nizomni imzolagan va ratifikatsiya qilgan davlatlar birlashgan millatlar tashkilotining dastlabki azolari hisoblanadi agar xavfsizlik kengashi tashkilotning biron bir azosiga qarshi ogohlantiruvchi yoki majburlovchi xarakterdagi choralarni korgan bolsa bosh assambleya xavfsizlik kengashining tavsiyasiga muvofiq uning tashkilot azosi sifatidagi tegishli huquq va imtiyozlaridan foydalanishini xavfsizlik kengashi qayta tiklashi mumkin tashkilotning ushbu nizomda korsatilgan printsiplarni muttasil ravishda buzib kelgan azosi xavfsizlik kengashining tavsiyasiga binoan bosh assambleya tashkilotidan chiqarilishi mumkin birlashgan millatlar tashkiloti ozining asosiy va yordamchi organlarida erkak bilan xotin qizlarning istagan vazifada va teng sharoitlarda qatnashish huquqini hech ham cheklamaydi iv bob bosh assambleya vazifa va vakolatlari bosh assambleya ushbu nizom doirasida yoki nizomda kozda tutilgan har qanday organning vakolatlari hamda vazifalariga taaluqli har qanday masala yoki ishni muhokama kilishga va moddada korsatilgan istisnolardan tashqari shu yonalishdagi har qanday masala yoki ish yuzasidan birlashgan millatlar tashkilotining azolariga yoki xavfsizlik kengashiga yoki tashkilot azolariga ham xavfsizlik kengashiga ham tavsiyalar berishga vakil qilinadi a siyosiy sohadagi xalqaro hamkorlikka komaklashish va xalqaro huquqning tobora taraqqiy etishi va uning kodifikatsiya qilinishinin ragbatlantirish b iqtisodiy ijtimoiy madaniyat maorif sogliqni saqlash sohalaridagi xalqaro hamkorlikka komaklashish inson huquqlarini va barchaning asosiy erkinliklarini irqi jinsi tili va dinini ajratmagan holda amalga oshirishga komaklashish maqsadida tadqiqotlar uyushtiradi va tavsiyalar beradi bosh assambleyaga moddadagi qoidalarga rioya qilgan holda kelib chiqishidan qati nazar assambleya fikriga kora millatlar umumiy farovonligiga yoki ortalaridagi dostona munosabatlarga raxna solishi mumkin bolgan har qanday vaziyatni jumladan ushbu nizomdagi birlashgan millatlarning maqsad va printsiplari bayon etilgan qoidalarni buzish natijasida yuzaga keluvchi vaziyatlarnig tinch yol bilan bartaraf etish choralarini tavsiya etish vakolati beriladi bosh assambleya xalqaro vasiylik tizimi uozasidan oziga xii va xiii boblar asosida yuklangan vazifalarni bajaradi bunga strategik hududlar qatoriga kiritilmagan hududlar uchun vasiylik togrisidagi bitimlarni tasdiqlash ham kiradi ovoz berish tashkilotga azolik badali tolash boyicha qarzdor bolgan tashkilot azosi agar qarzning miqdori uning oxirgi toliq ikki yil uchun tolashi lozim bolgan pul miqdoriga barobar yoki undan ortiq bolsa bosh assambleyada ovoz berish huquqidan mahrum etiladi ammo bosh assambleya tashkilot azosi azolik badalinin oziga bogliq bolmagan sabablarga kora oz vaqtida tolay olmagan deb topsa bunday azoni ovoz berishda qatnashishiga ruxsat berishi mumkin bosh assambleya navbatdagi yillik sessiyalariga va vaziyat taqozosi bilan maxsus sessiyalarga toplanadi maxsus sessiyalarni bosh kotib xavfsizlik kengashining yoki tashkilot azolaridan kopchiligining talabi bilan chaqiradi bosh assembleya ozining tartibot qoidalarini belgilaydi u har bir sessiyaga oz raisini saylaydi bosh assambleyaga oz vazifalarinibajarish uchun zarur deb topgan yordamchi tashkilotkarni tasis etishiga vakolat beriladi v bob xavfsizlik kengashi vazifa va vakolatlari tashkilot azolari ushbu nizomga muvofiq xavfsizlik kengashining qarorlariga boysunishga va ularni bajarishga rozilik beradilar qurollanish ishi uchun jahonning odam va iqtisodiyot zaxiralarini eng kam miqdorda jalb qilgan holda xalqaro tinchlik va xavfsizlik ornatish va saqlashga komaklashish maqsadida xavfsizlik kengashi tashkilot azolariga taqdim etish uchun qurollanishni tartibga solish tizimini vujudga keltirish rejalarining moddada korsatilgan harbiy shtab qomitasi yordami bilan tuzilishiga javobgar hisoblanadi ovoz berish xavfsizlik kengashi oz vazifalarini bajarishi uchun qanday yordamchi organlarni zarur deb topsa ularni tasis eta oladi xavfsizlik kengashi ozining tartibot qoidalarini shu jumladan oz raisini saylash tartibini belgilaydi tashkilotning xavfsizlik kengashiga azo bolmagan har bir azosi xavfsizlik kengashi muhokamasigs kiritilgan har qanday masalani korib chiqishga xavfsizlik kengashi ana shu masalani mazkur azoning manfaatlariga taaluqli deb topgan har bir holatda ovoz berish huquqisiz qatnasha oladi tashkilotning xavfsizlik kengashi azoligida turmagan har qanday azosi yoki tashkilotning azoligida turmagan har qanday davlat xavfsizlik kengashi korib chiqadigan nizoda qatnashuvchi tomon bolsa ular shu nizoga taaluqli muhokamada ovoz berish huquqidan foydalanmay qatnashish uchun taklif etiladi xavfsizlik kengashi tashkilot azosi bolmagan davlatning qatnashuvi uchun qanday sharoitni adolatli deb topsa oshanday sharoitni vujudga keltiradi vi bob nizolarni tinch yol bilan hal qilish xavfsizlik kenggashi xalqaro ixtilofga sabab bolishi yoki nizo chiqarishi mumkin bolgan har qanday kelishmovchilik yoki vaziyatni ularning davom etishi xalqaro tinchlik va xavfsizlikning saqlanishiga tahdid sola olishi ehtimolini aniqlash maqsadida tekshirishga vakil qilinadi xavfsizlik kengashi agar har qanday nizoda qatnashuvchi barcha tomonlar iltimos qilsalar moddalarning qoidalariga putur etkazmasdan tomonlarga shu nizoni tinch yol bilan bartaraf etish maqsadida tavsiyalar berishga vakil qilinadi vii bob tinchlikka tahdid qilish tinchlikni buzish va bosqinchilik harakatlariga nisbatan koriladigan choralar xavfsizlik kengashi tinchlikka har qanday tahdid qilish tinchlikni har qanday tarzda buzish yoki bosqinchilik harakati mavjudligini aniqlaydi va tavsiyalar beradi yoki xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash yoxud tiklash uchun va moddalarga muvofiq qanday choralar korish kerakligini hal qiladi xavfsizlik kengashi vaziyatning yomonlashuviga yol qoymaslik uchun tavsiyalar berish yoki moddada kozda tutilgan choralarni korish haqida qaror qabul qilishdan avval manfaatdor tomonlardan ozi vaqtincha korilishi lozim va maqul deb topgan choralarning bajaralishini talab etishga vakil qilinadi bunday vaqtincha choralar manfaatdor tomonlarning huquqlariga davolariga yoki mavqeiga zarar etkazmasligi lozim xavfsizlik kengashi shu muvaqqat choralarning bajarilmaganligini tegishlicha hisobga oladi xavfsizlik kengashi oz qarorlarini amalga oshirish uchun qurolli kuchlardan foydalanish bilan aloqador bolmaganqanday choralar korish kerakligini hal etishga vakil qilinadi va u tashkilot azolaridan shunday choralarni korishni talab qila oladi bu choralarga iqtisodiy munosabatlarni temir yol dengiz havo pochta telegraf radio yoki boshqa aloqa vositalarini tola yoki qisman toxtatish shuningdek diplomatic munosabatlarni uzib qoyish kirishi mumkin agar xavfsizlik kengashi moddada kozda tutilgan choralarning etarli bolmasligi mumkin yoki etarli emas deb topsa u havo dengiz yoki quruqlikdagi kuchlar yordamida xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash yoki tiklash uchunzarur choralar korishga vakil qilinadi bu choralarga tashkilot azolarining havo dengiz yoki quruqlikdagi kuchlarining namoyishi qamal qilishi va boshqa amaliyotlari kirishi mumkin xavfsizlik kengashi kuch ishlatishga qaror qilganida kengashda vakili bolmagan tashkilot azosidan modda asosida uning oz zimmasiga olgan majburiyatlarini bajarish yuzasidan qurolli kuchlar berishini talab qilishdan ilgari tashkilotning shu azosini agar u istasa xavfsizlik kengashining shu tashkilot azosining qurolli kuchlari qismlaridan foydalanish yuzasidan qarori qabul qilinishida qatnashishga taklif etadi birlashgan millatlar tashkilotining shoshilinch harbiy choralar korishiga imkoniyat tugdirish maqsadida tashkilot azolari oz milliy harbiy havo kuchlari qismlarini birgalikda xalqaro majburiy choralar korish uchun tayor holatda ushlashlari lozim bu qismlarning soni va tayorgarlik darajasini hamda ularning birgalikda harakat qilish rejalarini xavfsizlik kengashi harbiy shtab qomitasi yordami bilan maxsus bitimda yoki moddada eslatilgan bitimlarda korsatilgan meyorda belgilaydi qurolli kuchlar ishlatish rejalarini xavfsizlik kengashi harbiy shtab qomitasi yordami bilan tuzadi xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash maqsadida xavfsizlik kengashi qarorlarini bajarish uchun talab qilinadigan harakatlar xavfsizlik kengashi qanday belgilaganiga qarab tashkilotning barcha azolari yoki ularning bazilari tomonidan amalga oshiriladi tashkilot azolari xavfsizlik kengashi qabul qilgan qarorlarda korsatilgan choralarni amalga oshirishda ozaro yordam berish uchun birlashishlari kerak xavfsizlik kengashi biron davlatga qarshi ogohlantiruvchi yoki majburlovchi choralarni korsa boshqa har qanday davlat yuqorida eslatilgan choralarni amalga oshirishdan kelib chiqadigan maxsus iqtisodiy muammolarga duch kelsa tashkilotga azo yoki azo emasligidan qati nazar shu muammolarni hal qilish uchun xavfsizlik kengashi bilan maslahatlashishga haqli ushbu nizom tashkilot azosiga qurolli hujum qilingan taqdirda xavfsizlik kengashi xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash uchun zarur choralar kormaguncha uning alohida yoki birgalikda oz ozini mudofaa qilishdan iborat ajralmas huquqiga also monelik qilmaydi tashkilot azolarining oz ozini mudofaa qilish huquqini amalga oshirishda korgan choralari xavfsizlik kengashiga darhol malum qilinishi va uning mazkur nizomga muvofiq hamma vaqt xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash yoki tiklash uchun qanday chorani zarur topsa uni amalga oshirishda xavfsizlik kengashiga berilgan vakolatlarga va uning mas uliyatiga hech bir daxl qilmasligi kerak viii bob mintaqaviy bitimlar xavfsizlik kengashi xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash uchun mintaqaviy bitimlar asosida yoki mintaqaviy organlar tomonidan amalga oshirilishi moljallanayotgan harakatlar haqida hamisha toliq xabardor qilinib turishi lozim ix bob xalqaro iqtisodiy va ijtimoiy hamkorlik birlashgan millatlar tashkiloti xalqlarning teng huquqliligi va oz taqdirini ozi belgilashi tamoyilini hurmat qilishga asoslangan millatlar ortasida tinchlik va dostona munosabatlar uchun zarur barqaror va farovonlik sharoitini vujudga keltirish maqsadida a aholining turmush va ish bilan tola taminlash darajasini oshirishga iqtisodiy va ijtimoiy osish va rivojlanish sharoitini yaxshilashga b iqtisodiy ijtimoiy sogliqni saqlash sohasidagi xalqaro muammolarni hal etishga manaviyat va maorif sohasidagi xalqaro hamkorlikka c inson huquqlariga kishilarning irqi jinsi tili va dinidagi tafovutlaridan qati nazar hammaning asosiy erkinliklariga yalpi hurmat bilan qaras h va ularga rioya qilishga komaklashadi tashkilotning barcha azolari moddada korsatilgan maqsadlarga erishish uchun tashkilot bilan hamkorlikda va mustaqil ish korish majburiyatini oladilar tashkilot ixtisoslashtirilgan muassasalarning siyosatini va faoliyatini uygunlashtirishga taalluqli tavsiyalar beradi tashkilot zarur bolsa manfaatdor davlatlarning moddada korsatilgan maqsadlarni bajarish uchun talab qilinadigan har qanday ixtisoslashtirilgan muassasalar tuzish togrisidagi muzokaralarga kirishishi uchun tashabbus korsatadi tashkilotning ushbu bobda korsatilgan vazifalarini bajarish uchun mas uliyat bosh assambleyaga va bosh assambleya rahbarligida iqtisodiy va ijtimoiy kehgashga yuklanadi unga x bobda korsatilgan vakolatlar beriladi x bob iqtisodiy va ijtimoiy kengash tarkibi vazifa va vakolatlari iqtisodiy va ijtimoiy kengash xavfsizlik kengashiga axborot etkazib berishga vakil qilinadi va u xavfsizlik kengashining taklifi bilan unga yordam berishga majbur hisoblanadi ovoz berish iqtisodiy va ijtimoiy kengash iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda hamda inson huquqlarini ragbatlantirish boyicha komissiyalar tuzadi shuningdek ozining vazifalarini bajarish uchun zarur boladigan boshqa komissiyalarni ham tuzadi iqtisodiy va ijtimoiy kengash tashkilotning har qanday azosini unga taalluqli bolgan masalani muhokama qilishda ovoz berish huquqisiz qatnashish uchun taklif etadi iqtisodiy va ijtimoiy kengash ixtisoslashtirilgan muassasalar vakillarining masalalarni kengashda yoki u tuzgan komissiyalarda muhokama qilishda ovoz berish huquqisiz qatnashishi uchun shuningdek ixtisoslashtirilgan muassasalarda masalalarni muhokama qilish chogida kengash vakillarining qatnashishi uchun tadbirlar korishga vakil qilinadi iqtisodiy va ijtimoiy kengash oz vakolati doirasidagi masalalar boyicha qiziqqan nohukumat tashkilotlar bilan maslahatlashish uchun zarur tadbirlar korishga vakil qilinadi bunday tadbirlar xalqaro tashkilotlar bilan zarur bolganda esa tashkilotning manfaatdor azosi bilan maslahatlashgandan song milliy tashkilotlar bilan shartlashib olinishi mumkin xi bob ozini ozi boshqarmaydigan hududlarga taalluqli deklaratsiya xalqlari hali ozini ozi toliq boshqarishga erishmagan hududlarni idora qilish mas uliyatini oz zimmasiga olgan yoki olayotgan birlashgan millatlar tashkilotining azolari bu hududlardagi aholining manfaatlarini birinchi darajalidir degan prinsipni etirof etadilar va ozlarining muqaddas burchlari sifatida ushbu nizomda belgilangan xalqaro tinchlik va xavfsizlik tizimi doirasida osha hududlar aholisining farovonligiga imkoniyat boricha yordam berish majburiyatini oladilar va shu maqsadda a yuqorida korsatilgan xalqlarning madaniyatiga hurmatni saqlagan holda ularning siyosiy iqtisodiy hamda ijtimoiy rivojlanishini maorif sohasidagi taraqqiyotini ularga adolatli munosabatda bolishni va ularni suiistemol qilinishidan himoyalashni taminlaydilar b ozini ozi boshqarishni rivojlantirish shu xalqlarning siyosiy intilishlarini tegishlicha hisobga olish ularning erkin siyosiy institutlari har bir hudud va undagi xalqlarga xos shart sharoitga va taraqqiyotning turli bosqichiga muvofiq rivojlanib borishi uchun yordam beradilar c xalqaro tinchlik va xavfsizlikni mustahkamlaydilar d bunyodkorlik tadbirlarini avj oldirishga komaklashadilar tadqiqotlarni ragbatlantiradilar va bir biri bilan hamda maqul topilgan joyida va vaqtida ushbu moddada bayon qilingan ijtimoiy iqtisodiy va ilmiy maqsadlarga erishish uchun ixtisoslashtirilgan xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qiladilar va e bosh kotibga iqtisodiy va ijtimoiy sharoitga shuningdek ozlari javobgar bolgan hududdagi maorif ahvoliga oid statistik va boshqa maxsus xarakterdagi axborotni xavfsizlik va konstitutsiyaviy tartib nuqtai nazaridan talab qilinishi mumkin cheklanishda muntazam ravishda etkazib beradilar xii va xiii boblar amal qiladigan hududlar bundan mustasnodir tashkilot azolari ozlarining ushbu bobning tasiri otadigan hududlarga nisbatan otkaziladigan siyosatlari oz metropoliyalaridagi siyosatlaridan kam bolmagan darajada yaxshi qoshnichilik umumiy prinsipiga ijtimoiy iqtisodiy va savdo ishlarida dunyoning barcha mamlakatlari manfaatlarini va farovonligini tegishlicha hisobga olishga asoslanishi lozim degan fikrga ham qoshiladilar xii bob xalqaro vasiylik tizimi birlashgan millatlar tashkiloti keyinchalik alohida bitimlar bilan oziga kirishi mumkin bolgan hududlarni boshqarish va shu hududlarni kuzatib turish uchun oz rahbarligida xalqaro vasiylik tizimini tuzadi bu hududlar bundan buyon vasiylik hududlari deb ataladi birlashgan millatlar tashkilotining ushbu nizomning birinchi moddasida bayon qilingan maqsadlariga muvofiq vasiylik tizimining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat a xalqaro tinchlik va xavfsizlikni mustahkamlash b vasiylik hududlaridagi aholining siyosiy iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotiga maorif sohasidagi taraqqiyotiga har bir hudud va undagi xalqlarning oziga xos tomonlariga mos holda va u xalqlarning erkin bildirilgan xohishlarini inobatga olib va vasiylik togrisidagi har bir shartnomada kozda tutilgan shartlarga kora ularning oz ozini boshqarishi yoki mustaqillik yolidagi taraqqiyotiga yordam berish c inson huquqlariga va kishilarning irqi jinsi tili va dinidagi tafovutlardan qati nazar hamma uchun asosiy erkinliklarga hurmat bilan qarashni va jahon xalqlarining bir biriga bogliqligini tan olishni ragbatlantirish d tashkilot azolariga va ularning fuqarolariga ijtimoiy iqtisodiy va savdo sohalarida teng munosabatda bolishni shuningdek yuqorida korsatilgan vazifalarni bajarishga hech qanday ziyon yetqazmagan holda va moddadagi qoidalarga rioya qilish sharti bilan odil sud yuritishda ularga teng munosabatda bolishni taminlaydi a hozirgi kunda mandat ostida bolgan hududlar b ikkinchi jahon urushi natijasida dushman davlatlardan ajratib olinishi mumkin bolgan hududlar va c boshqarish uchun javobgar davlatlar tomonidan vasiylik tizimiga ixtiyoriy ravishda qoshilgan hududlar vasiylik tizimi tashkilot azolari bolgan mamlakatlarga joriy qilinmaydi bu mamlakatlar ortasidagi munosabatlar suveren tenglik prinsipini hurmat qilishga asoslanishi lozim vasiylik tizimiga qoshiladigan har bir hudud uchun vasiylik shartlari shu jumladan barcha ozgarish va tuzatishlar bevosita manfaatdor davlatlarning shu jumladan mandatariya mamlakatlarining agar hududlar tashkilot azolaridan birining mandati ostida bolsa bitimlari bilan belgilanadi hamda va moddalarda korsatilgandek tasdiqlanadi vasiylik haqidagi bitim har holda vasiylik hududini boshqarish shartlarini oz ichiga olishi shuningdek vasiylik hududini boshqaruvchi hokimiyatni belgilab berishi lozim bundan buyon boshqaruvchi hokimiyat deb ataladigan bunday hokimiyat bir yoki koproq davlat yoki birlashgan millatlar tashkiloti bolishi mumkin vasiylik haqidagi har qanday bitimda shu bitim joriy qilinadigan vasiylik hududining bir qismini yoki hammasini modda asosida tuzilgan bitimlarga yoki biron bir maxsus bir bitimga hech bir ziyon yetkazmasdan oz ichiga oluvchi strategik rayon yoki rayonlar aniqlanishi mumkin vasiylik hududi xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlashda oz rolini oynashini taminlash boshqaruvchi hokimiyatning vaifasidir shu maqsadda boshqaruvchi hokimiyat xavfsizlik kengashi oldida oz zimmasiga olgan majburiyatlarini bajarishda shuningdek vasiylik hududi doirasida mahalliy mudofaa qonun va tartibni saqlash uchun vasiylik hududining kongilli qurolli kuchlaridan xizmat korsatish vositalari yordamidan foydalanishga vakil qilinadi xiii bob vasiylik kengashi a vasiylik hududlarini boshqaruvchi tashkilot azolaridan b moddada nomlari korsatilgan vasiylik hududlarini boshqarmaydigan tashkilot azolaridan c bosh assambleya tomonidan uch yillik muddatga saylangan vasiylik kengashi azolarining umumiy soni vasiylik hudularini boshqaruvchi va boshqarmaydigan tashkilot azolari orasida teng bolinishi uchun zarur boladigan miqdordagi tashkilotning boshqa azolaridan vazifa va vakolatlari bosh assambleya va uning rahbarligi ostidagi vasiylik kengashi oz vazifalarini bajarayotganda quyidagilarga vakil qilinadi a boshqaruvchi hokimiyat taqdim qilgan hisobotlarni korib chiqish b boshqaruvchi hokimiyat bilan maslahatlashgan holda iltimosnomalarni qabul qilish va korib chiqish c boshqaruvchi hokimiyat bilan kelishilgan muddatlarda tegishli vasiylik hududlariga vaqti vaqti bilan borib turish va d vasiylik haqidagi bitimlarning shartlariga kora yuqorida eslatilgan va yana boshqa ishlarni bajarish vasiylik kengashi har bir vasiylik hududi aholisining siyosiy iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotiga shuningdek maorif taraqqiyotiga doir anketa ishlab chiqadi bosh assambleya vakolatiga kiradigan har bir vasiylik hududining boshqaruvchi hokimiyati esa shu anketa asosida yillik maruza tuzib bosh assambleyaga taqdim qiladi ovoz berish vasiylik kengashi tegishli hollarda iqtisodiy va ijtimoiy kengashning va ixtisoslashgan muassasalarning ozlari manfaatdor bolgan masalalar boyicha yordamidan foydalanadi xiv bob xalqaro sud xalqaro sud birlashgan millatlar tashkilotining asosiy sud organi hisoblanadi u xalqaro odil sudlov doimiy palatasi statutiga asoslangan quyida havola etilayotgan statutga muvofiq harakat qiladi va ushbu nizomning ajralmas qismi hisoblanadi ushbu nizom tashkilot azolarining oz ixtiloflarini hal etishni mavjud bitimlar asosida yoki kelajakda tuzilishi mumkin bolgan bitimlar asosida boshqa sudlarga topshirishga mutlaqo monelik qilmaydi xv bob kotibiyat kotibiyat bosh kotibdan va tashkilotga kerak boladigan xodimlardan iborat boladi bosh kotib xavfsizlik kengashining tavsiyasiga muvofiq bosh assambleya tomonidan tayinlanadi bosh kotib tashkilotning asosiy mansabdor shaxsi hisoblanadi bosh kotib shunday lavozimda bosh assambleya xavfsizlik kengashi iqtisodiy va ijtimoiy kengash va vasiylik kengashining majlislarida qatnashadi va oziga mazkur organlar tomonidan yuklatiladigan boshqa vazifalarni bajaradi bosh kotib tashkilotning ishi haqidagi yillik hisobotni bosh assambleyaga taqdim etadi bosh kotib xalqaro tinchlik va xavfsizlikka tahdid solishi mumkin deb hisoblangan har qanday masalani xavfsizlik kengashiga xabar qilishga haqlidir xvi bob turli qoidalar tashkilot azolarining ushbu nizomdan kelib chiqadigan majburiyatlari ularning boshqa biror xalqaro bitimdan kelib chiqadigan majburiyatlariga zid bolib qolgan taqdirda tashkilot azolarining ushbu nizom boyicha olgan majburiyatlari ustun kuchga ega boladi birlashgan millatlar tashkiloti oz azolaridan har birining hududida oz vazifalarini bajarish va oz maqsadlariga erishish uchun zarur bolib qolishi mumkin bolgan huquq layoqatidan foydalanadi xvii bob otish davridagi xavfsizlik tadbirlari bundan buyon moddada korsatib otilgan va xavfsizlik kengashi fikricha uning moddasiga muvofiq oz vazifalarini amalga oshira boshlash imkoniyatini beradigan maxsus bitimlar kuchga kirguncha yil oktyabrda moskvada imzolangan tort davlat deklaratsiyasi qatnashchilari va fransiya shu deklarasiyaning bandidagi qoidalarga muvofiq xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash uchun qanday choralar zarur bolib qolsa tashkilot nomidan birgalikda shunday choralar korish maqsadida bir birlari bilan va zarur bolgan taqdirda tashkilotning boshqa azolari bilan maslahatlashadilar ushbu nizom ikkinchi jahon urushi tufayli tegishli hukumatlarning shu urush davomida ushbu nizomni imzolagan davlatlardan har qandayining dushmani bolgan har qanday davlatga nisbatan amalga oshirgan yoki oshirilishini maqullagan choralarini aslo yuridik kuchdan mahrum qilmaydi shuningdek bunday choralarni qollashiga tosqinlik qilmaydi xviii bob tuzatishlar ushbu nizomga kiritiladigan tuzatishlar ular bosh assambleya azolarining uchdan ikki qismi ovozi bilan qabul qilinib tashkilot azolarining xavfsizlik kengashi doimiy azolarining hammasini qoshgandagi uchdan ikki qismi ovozi bilan ularning konstitutsiyaviy tartibotiga muvofiq ratifikatsiya qilingach tashkilotning barcha azolari uchun kuchga kiradi xix bob ratifikatsiya qilish va imzolash xitoycha fransuzcha ruscha inglizcha va ispancha matnlari bir xil kuchga ega bolgan ushbu nizom america qoshma shtatlari hukumatining arxivida saqlanadi bu hukumat nizomning tegishlicha muhr bosilgan nusxalarini uni imzolagan boshqa davlatlarning hukumatlariga yuboradi birlashgan millatlar tashkiloti hukumatlarining vakillari yuqorida bayon qilinganlarning tasdigi uchun ushbu niozomni imzoladilar bir ming toqqiz yuz qirq beshinchi yil yigirma oltinchi iyunda san franisisko shahrida tuzildi navoiy navoiy viloyatidagi shahar yildan viloyatning mamuriy iqtisodiy va madaniy markazi ozbekistonning janubi garbida zarafshon daryosi vodiysida viloyatning sharqiy chekkasida m balandlikda joylashgan temir yol stansiyasi avtotransport yollarining muhim tuguni toshkentdan km iqlimi kontinental yillik ortacha temperatura g iyulniki ° yanv niki ° maydoni km n tarkibida karmana tumani bor aholisi ming kishi yil ming yil ming yil ming kishi n zarafshon vodiysidagi tez osayotgan yosh industrial shahar buyuk ozbek shoiri alisher navoiy nomiga qoyilgan zarafshon daryosining yaqinligi yirik qishloq xojaligi hududning markazida joylashganligi transport bilan yaxshi taminlanganligi shaharning tez osish omili boldi navoiy orta osiyoda yirik elektr energiya va kimyo sanoati markazi hisoblanadi navoiyda yirik sanoat korxonasi mavjud viloyat sanoat korxonalari yalpi mahsulotining kop qismi navoiyda ishlab chiqariladi shahar sanoat tarmoqlarida elektr quvvati mineral ogitlar ip hamda ipak gazlamalar ishlab chiqariladi navoiyazot ishlab chiqarish birlashmasi elektr kimyo zavodi navoiy kon metallurgiya kombinati nkmk un kombinati non konbinatlari navoiy issiqlik elektr stansiyasi navoiy gres qizilqumsement korxonasi paxta tozalash zavodi mashinasozlik zavodi nmz sut pak qurti zavodlari sintepon korxonasi oziq ovqat va mahalliy sanoat muassasalari bor shaharda xorijiy mamlakatlar bilan hamkorlikda qurilgan dan ortiq qoshma korxonalar faoliyat korsatmoqda shulardan agama zerispark korxonalari samarali ishlamoqda shahar orqali uchquduq buxoro nukus shaharlariga boruvchi temir yol otgan navoiyda ga yaqin yonalishda avtomobil transporti qatnaydi navoiy xalqaro aeroporti shaharni toshkent orqali respublika viloyatlari va dan ortiq xorijiy davlatlar bilan ozaro aloqalar ornatishda xizmat qiladi navoiy yirik ilm manaviyat va marifat markazlaridan bu yerda oliy oquv yurti navoiy davlat pedagogika instituti navoiy davlat konchilik instituti akademik litsey umumiy talim maktabi muzey navoiy viloyat olkashunoslik muzeyi madaniyat saroyi farhod madaniyat saroyi shirin madaniyat saroyi navroz madaniyat saroyi madaniyat va istirohat boglari kutubxonalar stadion sogdiyona markaziy stadioni kimyogar markaziy stadioni yoshlar sport majmuasi markaziy stadioni suzish havzasi delfin suv sporti saroyi akvapark kasalxonalar poliklinikalar shoshilinch tibbiy yordam korsatish markazi tibbiy dispanserlar faoliyat korsatadi yillarda shahar yagona bosh plan asosida issiq iqlim milliy ananalarni hisobga olgan holda qurilgan memor va quruvchilardan bir guruhi davlat mukofotlariga sazovor bolishgan shahar kokalamzorlashtirilgan favvora va suzish havzalari kop alisher navoiy tavalludining yilligi munosabati bilan navoiyda alisher navoiy istirohat bogi ochilib u yerda alisher navoiy haykali ornatildi navoiy shahri navoiy viloyatining mamuriy markazi hisoblanadi shahar ° shimoliy uzunlikda va ° sharqiy kenglikda joylashgan shahar aholisi ming kishini tashkil qiladi yil yanvar malumoti boyicha navoiy shahri ulug ozbek va boshqa turkiy xalqlarning mutafakkiri va shoiri alisher navoiy sharafiga atab shunday nomlangan shaharning hozirgi hududi oldin chol bolgan shimolda qadimiy karmana shahri joylashgan bolib otmishda buxoro amirligining bekligi hisoblangan janubda temir yol stansiyasi va bir qishloq bolgan hozirda bu joy navoiy shahrining vokzaloldi hududi deb ataladi yilning sentabr oyida navoiy shahri sanoatlashgan shahar sifatida tashkil topdi shu vaqtdan navoiy viloyati tashkil topganga qadar navoiy shahri buxoro oblasti tarkibida bolib keldi navoiy shahri ozbekistonning eng sanoatlashgan shaharlaridan biridir shaharda navoiy kon metallurgiya kombinati navoiyazot aj qizilqumsement aj va boshqa sanoat ishlab chiqarish korxonalari faoliyat yuritadi polvontosh  andijon viloyatining marxamat tumaniga qarashli aholi punkti polvontosh andijon viloyati marhamat tuman idagi shaharcha yildan adirlar ortasida joylashgan viloyat markazidan km tuman mar kazidan km yaqin temir yol stansiyasi asaka km aholisi ming kishidan ziyod asosan ozbeklar shuningdek tatar rus qirgiz tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi p yilda neft koni ochilishi munosabati bilan konchilar shaharchasi sifa tida vujudga kelgan p atrofidan neft va gaz qazib olinadi poyabzal fabrikasi umumiy talim maktabi kasb hunar kolleji tibbiy sanitariya qismi polvontosh sanatoriysi po orinli mavjud p asaka p marhamat yonalishida avtobuslar qatnaydi bu shaharchada sovet paytida kop turli millatga mansub xalqlar yashagan kopchiligi ozbek qirim tatar rus koreys qirgiz tojik va boshqa adirlardan neft qazib olingan va olinmoqda sovet paytida magazinlar dokonlar moskva markazdan taminlangan qirgiziston yeri ichidagi ozbekistonga qarashli anklav sox tumani ozbekiston respublikasining fargona viloyatidagi tuman yil iyulda tashkil etilgan yil martda rishton tumaniga qoshib yuborildi yil fevralda qaytadan tuzilgan qirgiziston bilan chegaradosh maydoni ming km aholisi kishi tumanda qishloq fuqarolari yigini oxunboboyev ravon sox xushyor bor markazi ravon qishlogi tuman hududi fargona viloyati jan da sox daryosi vodiysida joylashgan foydali kazilmalardan neft gaz shagal bor iklimi keskin kontinental yanvarning ortacha temperaturasi ° eng past tra ° iyulning ortacha temperaturasi ° eng yuqori tra ° yillik yogin mm tuproklari boz tuproq va otloqi tuproqlardan iborat yovvoyi hayvonlardan tulki parrandalardan kaklik bedana zogcha qarga torgay sassiqpopishak qaldirgoch kemiruvchilardan kalamush va boshqa uchraydi suvlarda har xil balikdar bor aholisi asosan ozbek va tojiklar shuningdek qirgiz tatar rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi aholining ortacha zichligi kmga kishi agolining barchasi qishloqda yashaydi tuman asosan qishloq xojaligi ga ixtisoslashgan kichikrok korxonalar jumladan xususiy korxona hamda shirkat dehqonfermer xojaliklari faoliyat kursatadi qishloq xojaligida foydalaniladigan yerlarga don sabzavot uruglik kartoshka yem xashak ekinlari ekiladi bogdorchilik rivojlangan tuman jamoa va xususiy xojaliklarida qoramol qoy va echki parranda boqiladi tumanda umumiy talim maktabi kasbhunar kolleji litsey dehqon bozori madaniyat saroyi markaziy stadion markaziy kasalxona bor tuman hududida dam olish va xushmanzara joylar mavjud tuman markazida st telestudiyasi faoliyat korsatadi sox tumani ozbekistonning qad tarixiy maskanlaridan hisoblanadi sux havzasida joylashgan selungur gorilan paleolit davriga mansub ashyolar topilgan sox tumani suxhaydarkon qad konchilik hududini ham tashkil qiladi asrdan buyuk ipak yulining jan tarmogi sox tumanidan utgany larda sux qishlogi hududidan ilon shakli burttirib tushirilgan tosh tumor topilgan uning ustki qismida ravoqsimon ushlagich bor quyi qismi tortburchakli quti shaklida arxeologlarning aniklashicha bu tumor mil av ming yillik oxiri ming yillik boshlariga mansub shuningdek zahiriddin muhammad bobur hindiston sari yurishidan avval bir yil suxda turganligi togrisida malumotlar bor sox tumanida sadoi sux gazetasi chikariladi sox  sox daryosini oz ichiga olgan holda kv kmni tashkil etuvchi ozbekistonning eksklavidir bu hudud tolaligicha qirgizistonning botken viloyati tomonidan orab olingan eksklav yilda siyosiy xaritada paydo bolgan uning paydo bolish sababi borasida aniq malumot mavjud emas faqatgina mish mishlar bazi manbaalarga kora hudud qirgiz va ozbek kommunistik partiyasi rasmiylari ortasidagi qimor oyinida qirgiz rasmiysi tomonidan yutqazib qoyilgan boshqalariga kora esa kommunistlarning bu hududni ozbeklarga berish sababi quyidagicha hududning asosiy yollari qirgizistonda joylashganiga qaramay ozbekiston bilan boglangan chunki qirgiz tomoni asosan toglardan iborat sox ziddiyati sovet davridan song ham davom etdi yilda davlatlar mustaqillikka erishganidan kop otmay ozbekiston qirgiziston ortasida ozbek tomoniga eksklavga qirgiz hududidan otuvchi yollar orqali borishga ruhsat etuvchi kelishuv imzolandi shundan beri soxliklar eksklavga kirib chiqish uchun har ikki mamlakatning bir qancha chegara punktlaridan otishga majburlar oz navbatida qirgiz fuqarolari ham mamlakatning sharqiy va garbiy qismlariga otish uchun sox hamda minalangan hududlarni bosib otishlariga togri keladi ozbekiston va qirgiziston ortasida koplab ziddiyatlarga sabab boladigan bu tumanda ga yaqin odam istiqomat qiladi aholisining aksariyati   dan ziyodrogi tojik millatiga mansub yuqoridagi qiyinchiliklar shunday ham qashshoq bolgan sox va botkenning iqtisodiy ahvoliga jiddiy tasir korsatadi ishsizlik darajasi yuqori bolib aholi asosan qishloq xojaligi bilan shugullanadi yoshlarning kopchiligi ish izlab xorijga ketishga majbur bremen germaniya yeri yoki erkin ganza shaxri shim germaniya pasttekisligida vezer daryosining shimoliy dengizga quyilish joyida bir biridan km masofada joylashgan ikki shahar bremen va bremerxafenni avanport oz ichiga oladi bu ikki shahar oraligidagi yerlar quyi saksoniya hududi tarkibida maydoni km aholisi ming kishi b germaniya yerlarining eng kichigi mamuriy markazi bremen shahri b ga yilda yepiskop qarorgohi sifatida asos solingan asrda u shimoliy rim deb atalgan yilda b ganza shaharlari ittifoqi azosi bolgan yilda erkin imperiya shahri huquqini olgan ylardagi yillik urushdan song b shvesiya tarkibiga yilda gannoverga otdi yilda erkin shahar deb elon qilindi yildan germaniya tarkibidagi erkin shahar iqtisodining poydevorini port xojaligi xalqaro savdo va yuqori texnologik mahsulotlar ishlab chiqarish tashkil etadi mamlakatning eng yirik dengiz portlari shu shaharlarda joylashgan ular yuk ortish va tushirish jihatidan dunyoda yetakchi orinni egallaydi bremerxafen portila yuklarning katta qismi konteynerlarda qabul qilinadi va jonatiladi bu portlarda dengiz kemalariga tezkorlik bilan xizmat korsatiladi sanoatida kemasozlik yetakchi urin da aviasozlik va kosmonavtika sanoati hajmi jihatidan va bu sohalarda yangi texnologiyalarni yaratish va joriy etish boyicha muhim ahamiyatga ega avtomobilsozlik elektrotexnika va oziq ovqat sanoati korxonalari bor bremerxafenda germaniya qutbni organish markazi joylashgan iqtisodining yana bir muhim tarmogi turizm dunyoga mashhur kemasozlik muzeyi unt i t institutlari sanat maktabi bor kad b sanktpetri gotika sobori uygonish davrida qurilgan binolari bilan mashhur bremen olmoniyaning shimoli garbida joylashgan ganza shaharlaridan biridir hessen yoki gessen olmoniya yeri g ning katta qismi orta olmoniya toglarida oz qismi mayn reyn pasttekisligida joylashgan mayd ming km aholisi kishi bosh shahri visbaden iqlimi motadil yanv ning ortacha temperaturasi ° iyulniki ° keng bargli ormonlar hududining osadi qongir komir qazib chiqariladi g olmoniyada chiqariladigan kaliy tuzlarining qismini beradi qora metallurgiya va metall buyumlar quyish sanoati rivojlangan yirik kimyo sanoati korxonalari frankfurtmayn xyoxst visbaden sh larida bor umumiy mashinasozlik ayniksa stanoksozlik avtomobilsozlik elektrotexnika sanoati rivojlangan konchilik va rezina anik mexanika va optika buyumlari oyna sanoati va zargarlik korxonalari bor bu yerda iesbaden frankfurt am main darmstadt kassel offenbach etzlar fulda va gieen giessen kabi taniqli shaharlar bor gessen hududida transport yoli va avtomobil yollari zich joylashgan reyn va mayn daryolarida kema qatnaydi asosiy transport tuguni frankfurtmayn turizm g iqtisodiyotida salmokli orin olgan opel merck ella leica va shunga oxshash kop yirik firmalarning markazi erkin vohidov dekabr may taniqli ozbek shoiri dramaturgi adabiy tarjimoni va davlat arbobi vohidov oz sherlarini yozish bilan bir qatorda taniqli xorij ijodkorlari jumladan aleksandr tvardovskiy johann olfgang von goethe muhammad iqbol rasul hamzatov hamda sergey yesenin asarlarini yuksak mahorat bilan ozbek tiliga tarjima qilgan ayniqsa shoirning yesenen asarlaridan hamda goethening asarini qilgan tarjimalari etiborga loyiqdir vohidov yil hamza nomidagi ozbekiston ssr davlat mukofoti bilan taqdirlangan yil ozbekiston xalq shoiri unvonini olgan yilda esa oliy darajadagi ozbekiston qahramoni mukofotiga sazovor bolgan vohidovning sherlari ozbeklar orasida yaxshi tanilgan va tez tez toplamlarda chop etiladi shoirning bir necha sheriga kuy bastalangan jumladan sherali jorayev tomonidan yilning oktabrida birlashgan millatlar tashkiloti tuzilganligining yilligi munosabati bilan vohidovning inson sheri asosida yozilgan human inson ashulasi arab ingliz italyan qozoq rus tojik turk va ozbek tillarida taqdim etildi erkin vohidovich vohidov yilning dekabrida fargona viloyatining oltiariq tumanida tugilgan oqituvchi bolib ishlagan otasi choyanboy vohidov ikkinchi jahon urushida qatnashgan qaytib kelganidan keyin vafot etgan vohidov osha paytda toqqiz yoshda bolgan vohidov osha davr qiyinchiliklarini shunday eslaydi vohidov yil toshkent davlat universitetining hozirgi ozbekiston milliy universiteti filologiya fakultetini tamomlagan song turli nashriyot va gazeta jurnallarda ishlagan shoir yilning mayida yoshda vafot etdi vohidov yildan yilgacha yosh gvardiya jurnali muharriri olaroq ishlagan yillarda jurnalning bosh muharriri lavozimida ishlagan yillarda gafur gulom nomidagi adabiyot va sanat nashriyoti bosh muharriri yillarda esa direktori bolib ishlagan yillarda yoshlik oylik jurnali bosh muharriri lavozimida ishlagan ozbekiston mustaqillikka erishganidan keyin ozbekiston oliy majlisi xalqaro ishlar va parlamentlararo aloqalar qomitasi raisi hamda oliy majlis senatining fan talim madaniyat va sport masalalari qomitasi raisi lavozimlarida ishlagan vohidov oquvchilik yillarida sher yoza boshlagan ilk sheri yoshida mushtum jurnalida chop etilgan shoirning ilk sheriy toplami tong nafasi kitobi bolib u yil bosilib chiqqan yil shoiru sheru shuur nomli asari nashr qilingan vohidov uch pyesa ham yozgan bular oltin devor istanbul fojiasi hamda ikkinchi tumor pyesalaridir oltin devor komediyasi pokistonning lohur shahri teatrida qoyilgan quyida vohidovning sheriy toplamlari keltirilgan vohidovning kop sheri rus tiliga tarjima qilingan quyida shoirning rus tilida chop etilgan toplamlari keltirilgan vohidov koplab xorij ijodkorlari jumladan aleksandr blok aleksandr tvardovskiy friedrich schiller johann olfgang von goethe lesya ukrainka mixail svetlov muhammad iqbol rasul hamzatov sergey yesenin hamda silva kaputikyan asarlarini ozbek tiliga tarjima qilgan xususan shoir yil goethening asarini ozbekchaga ogirgan shoir yesenin sherlarini ayniqsa yuksak mahorat bilan ozbek tiliga tarjima qilgan quyida yesenining vidolashish sheri bolmish xayr endi xayr dostginam sherining vohidov qilgan tarjimasi keltirilgan vohidov sherlari esa nemis fransuz ingliz urdu hind arab va boshqa turkiy tillarga tarjima qilingan sovet shoiri robert rojdestvenskiy vohidov asarlarini juda yuqori baholagan quyida shoirning ozbegim sherining inglizcha tarjimasidan parcha keltirilgan vohidovning kop sheriga ozbek ijodkorlari qoshiq bastalagan bular orasida eng taniqlilari sherali jorayev ijro etgan inson hamda ozbegim ashulalaridir vohidov ozbeklarning eng sevimli shoirlaridan biri ozbekistonda koplab muassasa va joylarga shoir nomi berilgan yilda margilon shahrida erkin vohidov nomidagi maktab internat ochildi yilda esa shaharda erkin vohidov memorial muzeyi ochildi vohidov hayoti va ijodi haqida koplab kitob yozilgan shu jumladan erkin vohidov saboqlari to quyosh sochgayki nur soz sehri ozbegimning erkin ozbegi kitoblari java dasturlash tili  eng yaxshi dasturlash tillaridan biri bolib unda korporativ darajadagi mahsulotlarni dasturlarni yaratish mumkin bu dasturlash tili oak dasturlash tili asosida paydo boldi oak dasturlash tili yillarning boshida sun microsystems tomonidan platformaga yani operatsion sistemaga bogliq bolmagan holda ishlovchi yangi avlod aqlli qurilmalarini yaratishni maqsad qilib harakat boshlagan edi bunga erishish uchun sun xodimlari c 'ni ishlatishni rejalashtirdilar lekin bazi sabablarga kora bu fikridan voz kechishdi oak muvofaqiyatsiz chiqdi va yilda sun uning nomini java ga almashtirdi va uni rivojlanishiga xizmat qilishi uchun malum ozgarishlar qilishdi java obyektga yonaltirilgan dasturlash oop ndash object oriented programming tili va u c ga ancha oxshash eng kop yol qoyildigan xatolarga sabab boluvchi qismalari olib tashlanib java dasturlash tili ancha soddalashtirildi java baribir yaxshi java kod yozilgan fayllar java bilan nihoyalanuvchi kompilatsiyadan keyin bayt kod bytecode ga otadi va bu bayt kod interpretator tomonidan oqib yurgizdiriladi imkoniyatini oshirish xam mumkin kerak bolsa java texnologiyalari java se java standart edition   serverda shaxsiy kompyuterda desktoplarda ishlovchi dasturlar appletlar yaratish uchun ishlatiladi bu texnologiya yordamida yaratilgan dasturlar deyarli barcha operatsion tizimlarda ishlay oladi indos nt macintosh linux va solaris shu bilan birga javase boshqa java turlarining asosi hisoblanadi shveysariya sitzerland nem scheiz frans suisse ital svizzera shveysariya konfederatsiyasi nem scheizerische eidgenossenschaft frans conferderation suisse ital confederazione svizzera markaziy yevropada joylashgan davlat maydoni km aholisi mln kishi poytaxti bern shahri mamuriy jihatdan kanton ulardan tasi yarim kantonlar ga bolinadi shveysariyada ta davlat tili bor nemis fransuz italyan va retromancha tillari shveysariyaning birinchi davlat tili nemis tilidur chunki bu tilda millionga yaqin aholi sozlashadi lekin ular shevada sozlashishadi bu degani ular shveysarcha nemischa gaplashishadi shveysariyada dan ortiq sheva turi bor bundan tashqari fransuz italyan tillari ham aholi tomonidan shevalashtirilgan sh federal parlamentli respublika amaldagi konstitutsiyasi yil mayda qabul qilingan keyinchalik ozgartishlar kiritilgan davlat va hukumat boshligi prezident u federal majlis tomonidan federal kengash hukumat azolaridan yil muddatga saylanadi va qayta saylanish huquqiga ega emas qonun chiqaruvchi hokimiyatni palatali milliy kengash va kantonlar kengashi federal majlis ijrochi hokimiyatni prezident va federal kengash hukumat amalga oshiradi har bir kanton oz konstitutsiyasi parlamenti va hukumatiga ega hududining katta qismida alp toglari joylashgan bal m gacha dyufur togi mamlakat markazida shveysariya yassitogligi shimoliy garbida yura toglari bor iqlimi nam motadil iqlim bolib jenevada yanvar oyining ortacha temperaturasi ° iyul oyining ortacha temperaturasi ° ortacha yillik yogin miqdori mm shahrida daryo kop reyn aare irmogi bilan daryosi rona inn tichino daryolarining yuqori oqimi shahridan oqib otadi jeneva boden va boshqalar kollar bor tog qongir ormon va tog otloqi tuproqlar tarqalgan mamlakat hududining ormon yassitoglik va toglarda kengbargli hamda ignabargli daraxtlar osadi baland toglar subalp va alp otlokdari bilan qoplangan alp toglarida muzliklar bor ming kmga yaqin hayvonot dunyosi boy toglarda sut emizuvchilardan yovvoyi echki suvsar quyon sugur ayiq tulki va boshqalar parrandalardan burgut karqur togchumchuq daryo va kol qirgoklarida baliqchi qush uchraydi suvlarda turli xil baliqlar bor toglarda turizm alpinizm sportning qishki turlari bilan shugullanish uchun sharoitlar yaratilgan shveysariya milliy bogi koplab rezervat va buyurtma qoriqxonalar bor aholisi olmon shveysariyaliklar fransuz shveysariyaliklar italyanshveysariyaliklar va reto romanlardan iborat italyan nemis ispan fransuz portugal va boshqalar ham yashaydi rasmiy tillar nemis fransuz italyan va reto roman tillari aholining shaharlarda istiqomat qiladi dindorlarning aksariyati katolik va protestantlar yirik shaharlari syurix bazel jeneva bern lozanna shahrida yashagan odamlarning qadimiy qarorgohlari paleolit davriga mansub sh haqidagi birinchi yozma manbalar mil av asrga oid osha davrda shahrining katta qismiga gelvetlarning kelt qabilalari kelib ornashgan shahrining qadimiy nomi gelvetsiya shundan kelib chiqqan yillarda sh hududi franklar davlati tarkibiga kirdi asrda aholini xristian diniga kiritish nihoyasiga yetdi asrda shahrining sharqiy yillarda garbiy qismi muqaddas rim imperiyasi tarkibiga kirdi asr ortalarida gabsburglarga qarshi boshlangan kurash natijasida shvits uri untervalden kantonlari yil avgustda ozaro abadiy ittifoq tuzib muqaddas rim imperiyasi doirasida shveysariya konfederatsiyasiga asos soldi yilda esa amalda mustaqil davlatga aylandi yil kantondan iborat federatsiya sifatida toliq shakllandi yilgacha mavjud bolgan yilgi vestfaliya sulhiga binoan sh suveren davlat deb tan olindi asrda shahrida reformatsiya harakati tarqaldi asr oxirida shahrida sanoat va savdo birmuncha rivojlandi yillar sh hududida gelvetsiya respublikasi mavjud boldi yilgi vena kongressi shahrining hozirgi davrdagi chegarasiga yaqin bolgan chegarani belgilab berdi va uni abadiy betaraf davlat deb elon qildi asrning yillari siyosiy tuzumni demokratlashtirish va mamlakatni markazlashtirish harakati avj oldi yilgi konstitutsiya boyicha sh kantonlarning uncha mustahkam bolmagan ittifoqidan yagona federativ davlatga aylandi va ikkinchi jahon urushi yillari sh oz betarafligini tasdiqladi sh hududida turli xalqaro tashkilotlar joylashgan sh yildan bmt azosi yil dekabrda ozbekiston respublikasi suverenitetini tan olgan va yil mayda diplomatiya munosabatlari ornatgan milliy bayrami avgust konfederatsiya tashkil etilgan kun yildan beri nishonlanadi shveysariya demokratikxristian partiyasi yil tashkil etilgan shveysariya demokratlari partiyasi sh kokatparvarlar partiyasi yil asos solingan sh radikaldemokratik partiyasi yil tuzilgan sh sotsialdemokratik partiyasi yil tashkil etilgan sh liberal partiyasi yil asos solingan sh xalq partiyasi yil sentyabrda sh dehqon hunarmand va byurgerlar birlashgan partiyasi hamda sh demokratik partiyasi negizida tuzilgan sh ozodlik partiyasi yil tashkil etilgan sh mehnat partiyasi yil shveysariya kp va sol sotsialistlar guruhi birlashishi natijasida tuzilgan sh kasaba uyushmalari birlashmasi yil tashkil etilgan sh intensiv qishloq xojaligiga ega bolgan yuksak rivojlangan industrial mamlakat jahondagi yirik moliya markazlaridan va kapital eksport qiluvchilardan biri yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi qishloq xojaligi niki moliya va sugurtaniki ni tashkil etadi sanoatida mashinasozlik va metallsozlik yetakchi tarmoq hisoblanadi mashinasozlik sanoati metall ishlovchi aniq stanoklar temirpress asbobuskunalari elektrotexnika buyumlari ishlab chiqaradi jahonda ishlab chiqariladigan soatning uqismi shahriga togri keladi kimyo farmatsevtika toqimachilik tikuvchilik trikotaj poyabzal qogoz poligrafiya oziqovqat pishloq shokolad va konsentratlar sanoati rivojlangan toshtuz va qurilish materiallari qazib olinadi yiliga ortacha mlrd kvtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi qismi geslarda qismi aes larda qishloq xojaligining asosi chorvachilik asosan sut chorvachiligi hisoblanadi qishloq xojaligi mahsulotining qismi chorvachilikka togri keladi qoramol chochqa qoy boqiladi parrandachilik rivojlangan dehqonchilikda bugdoy arpa qand lavlagi kartoshka yemxashak ekinlari ekiladi tokchilik rivojlangan toglarda yogoch tayyorlanadi transportning turli xillari mavjud transport yolilar hammasi elektrlashtirilgan bolib ularning uz ming km avtomobil yollari uz ming km kanat va osma yollar ham bor reyn daryosi va kollarda kemalar qatnaydi eng yirik porti bazel shahri syurix va jenevada xalqaro aeroportlar bor xorijiy sayyoxlik rivojlangan yiliga ortacha mln kishi kelibketadi shveysariya chetga mashinasozlik va metallsozlik mahsulotlari jumladan soat aniq priborlar ximikat toqimachilik mollari kiyimkechak oziq ovqat va boshqalar chiqaradi chetdan neft va neft mahsulotlari xom ashyo jihozlar oladi tashqi savdoda germaniya fransiya italiya aqsh va boshqalar davlatlar bilan hamkorlik qiladi pul birligi shveysariya franki shveysariya vrachlar untlarning tibbiyot ftlarida tayyorlanadi lezen lugano davos montryo va boshqalar shaharlarda mashhur kurortlar bor shahrida talimning yagona tizimi yoq har bir kanton ozining maktab qonuni va boshqaruviga ega lekin barcha kantonlar uchun yoshdan yoshgacha bolgan bolalar uchun majburiy talim joriy qilingan asosiy boshlangich maktablar har bir kantonda qabul qilingan sistemaga qarab yoki yillik bolib ular bosqichdan iborat yoki orta maktablar turkumli bolib umumtalim va ixtisoslashgan maktablarga bolinadi hunartexnika oquv yurtlari tijorat mamuriy texnika qishloq xojaligi va badiiy maktablar oqituvchilar gimnaziyalari mavjud oliy talim tizimiga universitet va institutlar kiradi yirik oliy oquv yurtlari syurix universiteti jeneva bazel bern untlari syurix va lozannadagi federal texnologiya institutlari sanktgallendagi iqtisodiyot va ijtimoiy fanlar maktabi shveysariya ilmiytadqiqotlarga shveysariya milliy fondi rahbarlik qiladi yirik kutubxonalari bazel universiteti kutubxonasi mln dan ortiq asar sh milliy qutubxonasi bern shahrida mln dan ortiq asar shahrida muzey bor yiriklari syurixdagi tarix muzeyi bazel bern jeneva va syurixdagi sanat muzeylari lozannadagi nafis sanat muzeyi shveysariya bir qancha gaz va jurnal nashr etiladi yiriklari bazler saytung bazel gazetasi nemis tilidagi kundalik gazeta yildan berner saytung bern gazetasi nemis tilidagi kundalik gazeta yildan blik nigoh nemis tilidagi kundalik gazeta yildan veltvoxe jahon hafta ichida nemis tilidagi haftanoma yildan tages ansayer syurix syurix kundalik sharhi nemis tilidagi kundalik gazeta yildan tribyun de lozann maten lozanna minbari tong fransuz tilidagi kundalik gazeta yildan sh telegraf agentligi ats yilda tashkil etilgan yirik gaz nashriyotlarining aksiyadorlik jamiyati sh radioeshittirish va televideniye jamiyati yarim tijorat tashkiloti shahrida radioeshittirishlar yildan muntazam telekorsatuvlar yildan boshlangan adabiyoti nemis fransuz italyan retoroman tillarida rivoj topmoqda tiliga kora qardosh bolgan qoshni mamlakatlardagi adabiyot bilan boglangan nemis tilidagi adabiyot qadimiy xalq qoshiqlari afsonalarga boy vilgelm tell haqidagi afsonalar tarixiy xronikalar marifatchilik oqimi davrida a geller va buyuk pedagog i g pestalotssi ijodida milliy xususiyatlar oz aksini topdi fransuz yozuvchisi j j russo hayoti va ijodi ham sh bilan boglangan yilgi inqilobdan song nemis tilida ijod qiluvchi i gotxelf g keller k f meyer kabi yozuvchilar ijodida realizmni ravnaq topishiga imkon yaratildi asr fransuz tilidagi adabiyotning mashhur vakili r tepferdir shu yozuvchilarning ijodi tufayli sh adabiyoti birinchi marta chet elga tanildi asrning yarmida nemis tilida yozuvchi r valzer ya byurer fransuz tilida yozuvchi sh f ramyu kabi adiblar oz asarlarida dolzarb ijtimoiy muammolarga murojaat qildilar ular urushdan keyingi davrdagi realistik adabiyotni yanada yuksaltirish uchun zamin yaratdilar nemis tilida ijod qiluvchi m frish va f dyurrenmatt asarlari milliy adabiyotni yevropa madaniyatining boyligi darajasiga olib chiqsi yillarda nemis tilida yozuvchi v m diggelman a mushg o f valter kabi adiblar roman va hikoyalarida a martining sheriy toplamlarida nemis tilidagi shveysar adabiyotining realistik ananalari zamonaviy tasviriy vositalar bilan uygunlashib ketgan fransuz tilida yozuvchi j alda f jakotte j shesseke italyan tilida yozuvchi f kyeza retoroman tilida yozuvchi k birt a peyer s kens kabi adiblar mashhur shveysariyaning qadimiy memoriy yodgorliklari merovinglar sanati rivasanvitaldagi baptisteriy asrlar keyinchalik karolinglar uygonish davri sanati sanktgallendagi monastir asr bilan boglangan romangotika uslubidagi binolar syurixdagi grosmyunster asrlar bazeldagi soborlar fransiya va olmoniya memorligiga yaqin uygonish davri memorligi ananalari asr inshootlarida saqlanib qolgan syurixdagi ratusha memor i ya keller asrlar memorligida barokko uslubi qaror topdi sanktgallendagi cherkov lozannadagi ratusha asrda qayta qurilgan asr oxirida klassitsizm keng tarqaldi nevshateldagi ratusha memor p a pari asr ortalarida eklektizm asr oxirida modern uslubi korinishlari paydo bola boshladi asrning yillari memorlar xalq memorligi ananalaridan va funksionalizm usul va metodlaridan foydalandilar yillardagi buyuk inshootlar lyutserndagi lyutsern kantoni sanat va majlislar uyi memor a meyli jenevadagi millatlar saroyi memor giyol yillarda yoddoshshaharlar lelinon jeneva yaqinida memorlar g va p amman va boshqalar ijtimoiy va mamuriy binolar lozanna shahridagi kodak firmasi mamuriy binosi va omborxonasi memor f blugger syurixdagi bashariyat uyi le korbyuzye markazi memor le korbyuzye sug shahridagi turar joy binolari memor f shtukki va boshqalar jenevadagi le pari kinoteatri memor m j soje sh hududidan topilgan ilk tasviriy sanat yodgorliklari mil av ming yillikning yarmiga mansub qarang laten madaniyati myunster hozirgi myustair dagi sanktiogann cherkovidagi devoriy rasmlar asrga oid bolib monumental rangtasvirning qadimiy yodgorligi hisoblanadi asrlarda gotika haykaltaroshligi va rassomligi kitob miniatyurasi vitraj hamda dastgoh sanati rivojlandi asrda rassomlar n manueldeych u graf va kichik x ley ijodi diqqatga sazovor g asper yil amman va t shtimmer asr kitob miniatyurasi ustalaridir bazelda kichik x xolbeyn uzoq vaqt faoliyat yuritdi asr sh sanatida barokko uslubi yaqqol kozga tashlanadi asrda kop shveysariyalik sanat ustalari fransiyada talim olganligi va ishlaganligi sababli osha davr sh tasviriy sanati fransiya tasiri ostida boldi shu davr rangtasvirida pastel va miniatyura portreti j ye liotar manzara s gesner tarixiy va maishiy i l aberli freydenberger janrlarda koplab asarlar yaratiddi ayniqsa a graf va i g fyusli asosan angliyada ishlagan ijodi diqqatga sazovor asr boshida tasviriy sanatda klassitsizm va romantizm deyarli rivojlanmadi rassomlar x l fogel x xeys grafikachi r tepfer ijodi asr ortalarida realistik manzaralar a kalam mehnatkash xalq hayoti ifodalangan maishiy kartinalar f buxser a anker yaratildi asr oxiri asr boshlarida simvolizm va modern uslubida ijod qilgan a beklin shuhrat qozondi f xodler ijodi milliy tarix mavzusiga bagishlandi bu davrda sh sanatida impressionizm postimpressionizm simvolizm oqimlari avj oldi shveysariyalik rassomlardan f vallotton t steynlen fransiyada ishladilar a jakometti ijodi ham fransuz maktabi bilan bogliq birinchi jahon urushi yillari sh sanatida ekspressionizm yonalishi rivojlandi yillar sh sanatida yevropa sanati oqim va yonalishlari kozga tashlandi xalq sanatida yogoch oymakorligi kulollik toqimachilik charm va metall buyumlar tayyorlash rivojlangan sh xalq musiqa sanatida alp toglarida yashovchi toglilarning oziga xos janri yodl va chopon kuylari ajralib turadi musiqa asboblari alp burgusi va shveysar hushtagi professional diniy musiqa taxminan asrda vujudga kelgan sanktgallen monastiri yevropa musiqa markazi bolgan asrdan dunyoviy musiqa sanatini tarqatuvchi minnezingerlar faoliyat korsatgan asrda polifoniya musiqasi ustalari x kotter l zenfl l burjua ijod qildilar asrda shahar musiqa birlashmalari tuzila boshladi asr oxiri asrda xor va musiqa jamiyatlari tuzildi musiqa talimi rivojlandi kompozitor va pedagoglar x g negeli i f xegar x xuber ritmik tarbiya tizimi asoschisi e jakdalkroz asrda f andre v burkxard g dore f marten k f seminn asr yarmida g xolliger v fogel yu vittenbax r mozer kabi kompozitorlar mashhur bolgan shahrida dan ortiq simfonik orkestr bir qancha opera truppalari xor jamoalari va kamercholgu ansambllari bazel musiqa akademiyasi jeneva syurix bern lozannada konservatoriyalar bor sh teatr sanati xalq rasmrusumlari asosida vujudga kelgan va fransuz nemis italyan tillarida rivojlanmoqda asrda reformatsiyaning katolitsizmga qarshi kurashini aks ettiruvchi pyesalar yaratilgan yil birinchi dunyoviy pyesa tell togrisida oyinqoyilgan fastnaxtshpil janri keng tarqalgan bunda voqelikni haqqoniy aks ettirish siyosiy satira bilan uygunlashib ketgan yil jenevada birinchi professional truppa tashkil boldi va u fransuz dramaturglarining pyesalarini sahnalashtirdi lozanna jeneva va shatlen va boshqalar shaharlarda teatr binolari qurildi yilsankt gallenda professional teatrga asos solindi yillar jenevada granteatr faoliyat korsatdi yil syurixda pfauenteatr drama teatri keyinchalik shaushpilxauz ochildi va shahrining yetakchi milliy teatriga aylandi yillarda bu teatrga taniqli rejissyor oskar velterlin rahbarlik qildi va teatrlarda b brext f dyurrenmatt a chexov va boshqalarning pyesalari qoyildi shahridagi boshqa mashhur teatrlar lozannadagi pti shen va bolye jenevadagi komediya nuvo teatr de posh va de rosh teatrlari syurixdagi noymarkt teatri bazeldagi teatr bern lyutserndagi teatrlar sh teatrining yetakchi arboblari o eberle x gnekov l lindtberg teatr rassomi g otto birinchi tola metrajli badiiy film konfederatsiyaning vujudga kelishi rejissyor e xarder yilda yaratilgan shu yili syurixda prazens kinofirmasi tashkil etildi yillarda hujjatli filmlar rejissyorlari a veksler e layzer ishlari rejissyor l lindtbergning vatanparvarlik ruhidagi badiiy filmlari oqchi vipf songgi imkoniyat ajralib turadi yillarda batrak uli pishloq pishiruvchilar ikkalasining rejissyor f shneyder odeon kafesi rejissyor k fryu filmlari ekranga chiqdi yillargacha shahrida kino asosan nemis tilida bolgan fransuz tilida ijod qiluvchilar orasida hujjatli filmlar rejissyor sh dyuvanel va hujjatli filmpamfletlar muallifi a brandt mashhur yil rejissyorlar a tanner k goretta j l rua m sutter va j j lagranj keyinchalik orniga n yersen boldi polsha plsha respblikasi bunda mamlakatning rasmiy nomida zamonaviy polyakcha republika respublika sozi emas balki eski rzeczpospolita polyakchadan mushtarak narsa sozi ishlatiladi yevropadagi davlat shimoldan boltiq dengizi bilan yuviladi yevropa ittifoqi azosi maydoni ming km aholisi mln kishi poytaxti varshava shahri mamuriy jihatdan voyevoda ojeodzto ra bolinadi polsha visla va odra daryolari havzasida shimolida boltiq dengizi va janubida karpat va sudet toglari oraligida joylashgan hududining dan koprogi tekislik va payettekislik janubida togliklar bor dengiz boylari past qumloq qazilma boyliklari toshkomir qongir komir tabiiy gaz va neft temir mis qorgoshin oltingugurt rux kaliymagniy tuz konlari bor iqlimi motadil okean iqlimi bilan kontinental iqlim orta sida yanvarning ortacha temperaturasi g dan ° gacha iyulniki ° yillik yogin mm yomgir va qordan suv oladigan odra visla bug notets va var ta daryolarida kema katnaydi polshada dan ortiq kol bor eng kattalari snyar dvi km mamri km polsha hududining yarmidan koprogi haydaladigan yerlar ormon aksariyat joylarda igna bargli garbi va jan da keng bargli daraxtlar usadi mamlakat shimoliy va sharqida yaxlit ormon zorlar belaya veja pushchasining bir qismi va boshqalar saqlangan shimoliy va shim sharkda katta maydonlar vereyekzor va torfli yerlar bilan band tekisliklarda aksari chimli podzolli tuproqlar sharq va shimoli sharqda botqoqli tuproqlar tog oldi va tog etaklarida qongir ormon va qora tuproklar toglarda esa tog qongir daryo vodiylarida allyuvial tuproqlar tarqalgan ormonlarda bori silovsin tulki borsiq ayiq tuyoqlilardan tongiz los bugu yashaydi kushlardan karqur kaklik toglarda burgut uchraydi dengiz kol va daryolarda baliq kop polshada tatra penin va boshqa milliy boglar bor aholisining polyaklar ukrainlar beloruslar slovaklar ham yashaydi rasmiy til polyak tili dindorlarning kopchiligi katoliklar shahar aholisi yirik shaharlari varshava lodz krakov vrotslav poznan gdansk va boshqa polsha hududida paleolit davridayoq odamlar yashagan miloddan avvalgi ming yillik va milodiy ming yillikning yarmida polsha hududida slavyan kabilalarining shakllanish jarayoni sodir boldi asrlarda qabila knyazliklari vujudga keldi asrda odra visla va bug daryolari oraligida yashovchi polyan polsha polyaklar nomi shundan kelib chiqqan mazovshan vislyan pomoryan qabilalarining knyazliklari birlashtirildi va yagona polsha davlati tashkil topdi biroq asrga kelib polsha davlati yana knyazliklarga bolinib ketdi asr oxirida knyaz pshemisl ii rah barligida polsha yerlarini birlashtirish uchun kurash boshlandi asrlarda yagona polsha davlati paydo boldi madaniyat rivojlandi polyak tili shakllandi asrning yarmida krakovdagi yagaylo universiteti yilda asos solingan polyak fani markaziga aylandi bir necha asr mobaynida polsha yevropadagi eng qudratli davlatlardan biri bolib turdi ammo ogir urushlar sababli mamlakat inqirozga uchrab uch marta yillarda prussiya avstriya rossiya ortasida bolinib ketdi polsha davlati tugatildi xalqi asoratga tushdi yil napoleon i qoshinlari prussiyani yengib fransiyaga tobe varshava gersogligini tuzdi yillarda vena kongressida polsha yana bolindi varshava gersogligining katta qismi polsha qirolligiga aylantirilib rossiyaga topshirildi prussiya varshava gersogligining bir qismini oldi sileziya va dengiz boyini ozida saklab qoldi avstriya yildan avstro vengriya ga galitsiya berildi krakov respublikasi tuzildi polyak xalqi ozodlik uchun tinimsiz kurashdi yil t kostyushko boshchiligidagi qozgolon shuningdek ylardagi qozgolonlar asr oxiri asr boshlarida polshada sanoat birmuncha rivojlandi temir yol qurildi ozodlik harakati yanada kuchaydi birinchi jahon urushida polshaga anchagina zarar yetdi bosqinchi qoshinlar olib chiqib ketilgach polshani bolish togrisidagi barcha bitimlar bekor qilindi va yil noyabrda polsha respublikasi mustaqilligi elon qilindi yil aprelda sovet polsha urushi boshlandi yil shartnomasiga binoan garbiy ukraina bilan garbiy belorussiya polshagaotdi va yilda bu yerlar yana sssrga kay tarib olindi x asrda polsha davlati vujudga keldi xristianlik qabul qilindi dan polsha qirollik xiv asrda gall volin knyazligiga qoshilib totor mogul bosqinidan kuchsizlangan garbiy rus yerlariga yurish qiladi lyublino birligiga boysunib polsha buyuk litva knyazligi bilan birgalikda yagona davlat mushtarak narsani tashkil qiladi peterburg konvensiyalariga kora x yillarda pospolita nutqi hududi prussiya avstriya va rossiya ortasida bolinib olingan edi bolim ukrain va beloruslar yashaydigan kattagina yer qismi rus tarixchilari fikricha polsha tomonidan xivxvi asrlar mobaynida bosib olingan asl rus yerlaridir polyak milliy ozodlik harakatlari t kostyushko boschiligida da bostirilgan polsha respublika amaldagi konstitutsiyasi yil mayda qabul qilingan davlat boshligi prezident yildan aleksander kvasnevski u polsha fuqarolari tomonidan umumiy teng va togri saylov huquqi asosida yashirin ovoz berish yoli bilan yil muddatga saylanadi qonun chiqaruvchi hokimiyatni palatali parlament quyi palata seym va yuqori palata senat ijrochi hokimiyatni prezident va vazirlar kengashi hukumat amalga oshiradi demokrat partiya yil asos solingan konservativ xalq partiyasi yil tuzilgan mustaqil polsha konfederatsiyasi partiyasi yil tashkil etilgan polyak dehqonlari partiyasi yil asos solingan polyak xristian demokratlari kelishuvi partiyasi yil tuzilgan oraliq kuchlari bitishuvi partiyasi yil tashkil etilgan mehnat ittifoqi partiyasi yil asos solingan polshani tiklash harakati yil tuzilgan demokratik sol kuchlar ittifoqi yil saylovoldi birlashmasi sifatida tashkil etilgan ozodlik ittifoqi tashkiloti yilda tuzilgan umumpolsha kasaba uyushmalari bitishuvi yil asos solingan yakkahol dehqonlarning birdamlik kasaba uyushmasi yil tuzilgan birdamlik kasaba uyushmasi yil tashkil etilgan birdamlik kasaba uyushmasi yil birdamlik kasaba uyushmasidan ajralib chiqqan va ozini yillardagi kasaba uyushma harakatining birdan bir davomchisi deb hisoblaydi polsha industrial agrar mamlakat yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi qishloq va ormon xojaligining ulushi xizmat korsatish sohasining ulushi qishloq xojaligi mamlakat maydonining qishloq xojaligiga yarokli yerlar mayda xususiy dehqonchilik xojaliklari ustun davlat xojaliklari shir katlar va qishloq xojaligi togaraklari ham bor eng muhim qishloq xojaligi ekinlari javdar bugdoy arpa suli kartoshka qand lavlagi va boshqa sabzavot tamaki yem xashak re zavor mevalar ham yetishtiriladi chorvachilik salmogi katta koramol chochqa qoy ot parranda boqiladi polsha toshkomir oltingu gurt tabiiy gaz kumush qazib olishda polat eritishda yevropada oldingi orinlardan birida turadi kumir mamlakat yoqilgienergetika balansining asosini tashkil etadi toshkomir yuqori sileziya shuningdek valbshix va lyublin havzalarida qongir komir bogatinda qazib chiqariladi elektr styalari asosan kumir konlari atrofida qurilgan issiklik elektr styalarida yiliga ortacha mlrd kvtsoat elektr energiya hosil qilinadi mis qorgoshin rux rudalari ozroq miqdorda neft ham qazib olinadi mamlakat ehtiyojlari uchun zarur neftning dan koprogi chet ellardan sotib olinadi neftni qayta ishlash sanoatining asosiy markazlari plotsk va gdansk chetdan keltiriladigan temir ruda va mahalliy koks asosida ishlovchi metallurgiya zavodlari shu jumladan krakovdagi metallurgiya kombinati va mashhur katovitse kombinati yuqori sileziya aglomeratsiyasida joylashgan rangli metallurgiya sanoati tarkibida mis gloguv legnitsa qorgoshin rux katovitse bukovno myastechko slyonske va alyuminiy konin zavodlari bor sanoatning asosiy tarmoqlari bolmish mashinasozlik va metall ishlash sanoati xilma xil mah sulot ishlab chiqaradi kemasozlik gdansk gdinya shchetsin samo lyotsozlik varshava melen svidvin vagon va lokomotivsozlik svidnitsa zelena gura vrotslav poznan xshanuv avtomobilsozlik varshava staraxovitse yelch lyublin nisa traktorsozlik varshava rivojlangan shaxta va metallurgiya zavodlari uchun texnologiya asbob uskunalari quyuv kimyo oziq ovqat yogochsozlik bino korlik materiallari korxonalari uchun komplekt asbob uskunalar shuningdek stanoklar kema dvigatellari elektr motorlar kotarma trans port vositalari rozgor mashinalari va apparatlar elektron asboblar va boshqa ham ishlab chiqariladi kimyo sanoatida oltingugurt kislotasi mineral ogit soda xlor plastmassa sintetik tola kauchuk ishlab chiqarish korxonalari bor asosiy markazlari tarnuv osvensim plotsk bidgoshch farmatsevtika fotokimyo parfyumeriya varshava lodz krakov rezina sement shisha chinnifayans yogochsozlik sellyuloza qogoz kon poyabzal tikuvchilik sanoati mavjud toqimachilik ip zigir jun gazlama trikotaj oziq ovqat qand shakar spirt araq gosht yog baliq tamaki sanoat tarmoklari rivojlangan ormonlarda yogoch tayyorlanadi tashqi iqtisodiy aloqalari polsha chet ellarga mashinalar sanoat asbobuskunalari kemalar kimyo sanoati mahsulotlari keng istemol mollari kumir koks mis rux kora metallar prokati va boshqa chiqaradi chetdan xom ashyo yoqilgi don qishloq xojaligi mahsulotlari va boshqa oladi yevropa ittifoqi mamlakatlari rossiya aqsh bilan savdo qiladi transportning asosini temir yollar tashkil etadi transport yoli uzunligi ming km avtomobil yollari uz ming km dare kemachiligi rivojlangan asosiy dengiz portlari gdansk gdinya shchetsin dengiz savdo flotining tonnaji mln tonna dedveyt asosiy xalqaro aeroporti okense varshava yaqinida davlatga qarashli kasalxonalar bilan bir qatorda xususiy shifoxonalar ham aholiga tibbiy xizmat korsatadi vrachlar tibbiyot akademiyasida tayyorlanadi kurortlar orasida eng mashhurlari krinitsa polyanitsa zdruy sopot kolobjeg zakopane maorifi yoshgacha bolgan bolalar uchun majburiy barcha pogonalari davlat taminotida hunartexnika maktabi boshlangich sinflar va muntazam sinflar talimni oz ichiga oladi ixtisoslashgan litseylar ham bor xususiy maktablar tarmogi kengaymoqda polshada oliy oquv yurti faoliyat korsatadi yevropadagi eng qad universitetlardan biri krakov universiteti shuningdek varshava universiteti politexnika institutlari oliy qishloq xojaligi iqtisodiyot ped maktablari tibbiyot va rassomchilik akademiyalari shu jumlaga kiradi mamlakatdagi ilmiy faoliyatni polsha fanlar akademiyasi bilan birga fan vazirligi muvofiklashtirib boradi institutlar fanlar akademiyasining ilmiy tadqiqot institutlarida oliy oquv yurtlarida idoraviy ilmiy muassasalarda olib boriladi polshada banax nomidagi xalq aro mat markazi varshavada va xalq aro kuchli magnit maydonlari va past temperaturalarlaboratoriya vrotslavda ishlaydi yi rik kutubxonalari krakov universiteti ku tubxonasi varshavadagi milliy kutubxona varshava universiteti ku tubxonasi poznan universiteti ku tubxonasi shuningdek polsha fanlar akademiyasining varshava gdansk krakovdagi kutubxonalari eng yirik muzeylari varshavadagi milliy muzey krakovdagi milliy muzey poznandagi milliy muzey varshavadagi f shopen va a mitskevich muzeylari polsha poytaxti va voyevodalarida kopgina gazeta va jurnallar nashr etiladi eng muhimlari gazeta viborcha saylovchilar gazetasi kundalik mustaqil gazeta yildan tribuna minbar kundalik gazeta yil tribuna lyudu nomi bilan asos solingan yildan xoz nomda chiqadi gazeta krakovska krakov gazetasi kundalik gazeta yildan gazeta lyubuska lyubuska gazetasi kundalik gazeta yildan gazeta samojondova ozini ozi boshqarish kundalik gazeta yildan gromadarolnik polski polyak deqqoni minbari haftasiga marta chikadigan gazeta yildan yednost birlik haftanoma yildan jiche varshavi varshava hayoti kundalik gazeta yildan rech pospolita respublika kundalik gazeta yildan jiche gospo darche iqtisodiy hayot haftalik iqtisodiy jurnal yildan nova respublika yangi respublika oylik jurnal yildan polsha matbuot agentligi davlat maxkamasi yil tuzilgan polsha axborot agentligi aksiyadorlik korxonasi yil tashkil etilgan polsha radio va televideniye qomitasi davlat mahkamasi bolib yil tuzilgan ra dioeshittirish va telekorsatuvlarga rahbarlik qiladi telekorsatuvlar yildan olib boriladi polsha adabiyoti asrdalotin tilida vujudga keldi asrgacha unda diniy ruhdagi kitoblar shuningdek yilnoma va voqeiy hikoyalar ustun bolgan polyak tilidagi ilk asarlar ham diniy mazmunda edi bibi maryam qoshigi asr asrda dunyoviy ruhdagi asarlar yaratila boshladi yalqov dehqonlar hajvi asr oxiri asr boshlarida uygonish davri boshlandi m rey ya koxanovskiy sh shimonovich s klyonovich asarlari adolat va vatanparvarlik goyalarini tarannum etdi asrlarda hajviy doston va qissalar nasihatomuz koshiq va dramalar qisqa hazil sherlar frashkalar mashhur boldi marifatparvarlik davri asr ortalari da milliy mustaqillik uchun kurash ilgor ijtimoiy falsafiy goyalar tarqaldi adabiy badiiy jurnallar nashr etila boshladi asr boshlarida a mitskevich milliy ozodlik kurashi tasirida inqilobiy romantizmga asos soldi demokratik polsha haqidagi orzularini kuyladi yildan keyin adabiyotda realizm yuzaga keldi a asnik m konop nitskaya e ojeshko b prus ijodiyoti asr oxiri asr boshlarida realizm bilan bir katorda modernistik okimlar hukmron boldi l staff s jeromskiy va jahon urushlari ortasidagi davr adabiyetida ijtimoiy ziddiyatlar tanqidiy yoritildi urushdan ke yingi adabiy asarlarda okkupatsiya yillarida yashirin kurash olib borgan vatanparvarlarning qiyofasi har tomonlama ochib berildi ammo sotsialistik realizm degan soxta adabiy qoliplar zorlab tiqishtirilishi oqibatida polyak adabiyetida xalq hayoti va qahramonlarning ishlari xulq atvori bir yoklama yoritilishiga olib bordi polyak yozuvchilarining ayrim asarlari jumladan a mitskevich yu tuvim sherlari v vasilevskaya romanlari uzbek tilida nashr etilgan miloddan avvalgi asrlarga oid biskupin jamoa manzilgoxlarida yogochdan yasalgan inshootlar polsha qududidagi eng qad yodgorliklardir xristi anlik qabul etilgach diniy tosh memorligi rivojlandi krakovning vavel tepaligidagi bibi maryam ka pellarotondasi asrning yarmi a ning yarmidan roman uslubida haykallar bilan bezatilgan mahobatli binolar qurildi krakov va tumadagi avliyo anjey kostyollari yillar vrotslavdagi mariya magdalina kostyoli asr vab xalq yogoch memorligi rivojlandi asr yarmidan klassitsizm urf boldi shaharlarda mahobatli jamoat binolari va majmualari barpo etildi varshavadagi belveder saroyi memor ya kubitskiy lazenka saroylar majmuasi memor d merlini ya kamzetser va boshqa katta teatr memor a koratssi x p aygner asr yarmidan eklektizm keyinroq konstruktivizm ustunlik qildi ikkinchi jahon urushi yillarida fashistlar polshaning shahar va qishloqlarini vayron etib kopgina memoriy yodgorliklarini gorat qil dilar urushdan keyin ularni qayta tiklash va yangilarini barpo etish sohasida kop ish qilindi krakoviya mehmonxonasi varshavadagi on yillik stadioni supersam savdo mar kazi uy joy dahalari poznandagi univermag merkuriy mehmonxonasi shu jumlaga kiradi polsha hududidagi aholi neolit davridayoq naqshinkor sopol idishlar yasagan jez va temir davrlarida sopol va jez idishlar parranda va xayvon rasmi tushirilgan ikki gildirakli aravalar ishlangan asrlarda roman uslubi hukmron boldi gneznodagi bibi mariya kostyolining bronza eshiklari taxminan yil stshelnodagi kostyolning oymakor ravokdari asr tumadagi kostyol naqshlari taxminan yil emmeran ko deksi miniatyuralari yil va boshqalar asr oxiridan asr boshlarigacha sanatda gotika urf boldi krakovdagi vavel soborida v yagello daxmasi yil gnezno bibliyasi miniatyuralari yil asr oxiri asrda polyak uygonish davri sanati shakllana boshladi asr oxiridan asr ortalarigacha barokko yoyildi asr yarmi asr boshlari polsha sanati marifatparvarlik ruhi bilan sugorilgan edi garchi ayrim moyqalam ustalari m bachcharelli saroybop rasmlarni klassitsizm uslubida yaratsalar ham kopchilik rassomlar hayotni haqqoniy tasvirlashga b bellotto j p norblin a orlovskiy polyak xalqining milliy ozodlik kurashini ifodalashga a grotger intildilar a kotsis v gerson asarlarida tanqidiy realizm nishonalari seziladi asrda a va m gerimskiylar ijodida bu yonalish yuqori pogonaga kotarildi asr oxiri asr boshlarida l vichulkovskiy ya stanislavskiy yu falat asarlari impressionizm s vispyanskiy ya malchevskiy asarlari simvolizm ru hida yaratildi yildan keyin polyak sanati ziddiyatli rivojlandi ayrim rassomlar garbiy yevropa madaniyati yutuqlariga ergashsa boshqalari zamo naviy milliy uslubni yaratishga institutildi tanik i polyak haykaltaroshi k dunikovskiy oz faoliyatini shu davrda boshladi ikkinchi jahon urushidan keyin tasviriy sanatda rassomlardan v veys f kovarskiy x krayevskaya va yu krayevskiy haykaltarosh s gorno poplavskiy grafiklardan t kulise vich t trepkovskiy va boshqa mashhur boldi mahobatli haykaltaroshlik rivoj topdi amaliy bezak sanatining har xil turlari qadimdan keng tarqalgan badiiy hunarmandchilik avj olgan musiqasida boshqa slavyan xalqlari musiqa madaniyati bilan umumiylik kop asrgacha saqlangan xalq cholgu asboblari shaqildoq buben hushtaklar jorligida marosim qoshiqlar asosan bir ovozli raqslar ijro etilgan skripka mazanka kabi torli ligavka bazun kabi puflab chalinadigan sozlar keng tarqalgan asrdan katolitsizm tarqalishi bilan birga grigo rian xoralk keng orin tutadi xristianlikdan avvalgi davr xalq marosimlari va oyinlarida teatr sanati nishonalari bolgan asrlarda turgun va sayyor xalq tomo shaxonalari qurilgan diniy dramalar rivojlangan asrning yarmida korsa tilgan teatr tomoshalarining ayrim ssenariylari saqpangan yil var shavadagi qirol saroyida birinchi do imiy teatr ishga tushdi asr oxirida ilgor milliy teatr sanati uchun ku rashga rejissyor artist dramaturg v bu guslavskiy boshchilik qildi asr yillari oxiridan krakov teatri mamlakatnin g yetakch i teatri ga aylandi yil varshavada polyak teatri tashkil topdi yillarda l shiller varshava lvov va boshqa shaharlardagi teatrlarda ishlab mahobatli nazmiy va siyosiy teatrlarni uygunlashtirishga harakat qildi ikkinchi jahon urushidan song teatr hayoti tiklandi yangi teatrlar barpo etildi polshada teatr bor varshava teatr hayotining markazidir xalq teatri polyak teatri zamonaviy umumiy teatrlari kra kov lodz lyublin va boshqa shaharlardagi teatrlarda jaqon mumtoz dramaturgiyasi va mahalliy mualliflarning asarlari sahnalashtirilgan polshada sirk sanati rivojlangan alohida badiiy filmlar yilda chiqarila boshlagan dastlabki filmlardan biri antek varshavaga ilk bor qadam ranjida qildi hazil filmida mashhur hajvchi artist a fertner bosh rolni oynagan yillarda kinofirmalar tashkil etildi ularning eng nufuzlisi sfinks kompaniyasi muntazam filmlar chiqara boshladi yil film suratga olindi yillarda milliy adabiyot asarlari gunoh tarixi rejissyor a bendarchik qiyomat qoyim rejissyor s knakezavadzkiy meir yezo fovich rejissyor yu ostoya sulnitskiy ekranlashtirildi start kino uyushmasi va kinomualliflar ko operativi kino sanati rivo jida muhim rol oynadi ikkinchi jahon urushidan keyin film polskiy davlat studiyasi tashkil etildi avlod kul va olmos rejissyor a vayda xayrlashuv rejissyor v xaye filmlarida urush oqibatlari tasvirlandi yolovchi ayol rejissyor a munk jangdan keyingi man zara rejissyor a vayda sehrli stolchalar rejissyor ya mayevskiy yer hidi rejissyor d yovanovich filmlari polyak ki nematografiyasida salmokli orin oldi hujjatli va multiplikatsiya kinosi sohasida ham kopgina qiziqarli asarlar yaratildi varshava lodz vrotslavda kinostudiyalar krakovda multfilmlar studiyasi bor lodzdagi oliy teatr kino va televideniye maktabining rejissyorlik aktyorlik operatorlik televideniye fakultetlari ayrim oliy oquv yurtlarining maxsus bolimlari kino xodimlari tayyorlaydi maydoni ming km aholisi mln odam rasmiy til polyakcha din asosan katolizm hamda iudaizm lyuteranlik pravoslavie aholining foizi ateist davlat boshligi prezident qonun chiqaruvchi organ ikki palatali parlament seym quyi palata va senat yuqori palata poytaxti varshava mamuriy huduiy taqsimoti voyevodstvo pul birligi zlotiy eksport  tovarlarni chet ellik mijozlarga sotish bolib bunda mazkur mamlakatda ishlab chiqarilgan tovarlar mamlakatdan tashqariga chiqariladi eksport ing lot olib chiqaman chetga chiqaraman tovarlar xizmatlar investitsiya qimmatli qogozlar texnologiyalar va boshqalarni tashqi bozorga chiqarish tovarlarni bir mamlakat orqali olib otish tranzit va bir mamlakatdan olib kelingan tovarlarni boshqa mamlakatlarga sotish uchun chiqarqsh reeksport ham e ga kiradi mamlakatning ozida ishlab chiqarilgan moddiy boyliklar e tarkibi korinma e milliy iqtisodiyotning oziga xos xususiyatlari uning xalqaro mehnat taqsimotidagi orni bilan bogliq sanoati rivojlangan mamlakatlarga sanoat mahsulotlari ayniqsa mashinasozlik mahsulotlari va texnologiyalar e qilish xos bolsa qoloq agrar iqtisodiyotga ega bolgan mamlakatlar e ida xom ashyo va oziq ovqat asosiy rol oynaydi yakka ziroatchilik xojaliklari hukmron bolgan mamlakatlar e ida tovar turi asosiy orinni egallaydi yuklarni tashish vositachilik operatsiyalari turizm ilmiytexnika aloqalaridan va boshqalar xizmatlarni sotishdan olinadigan daromadlar korinmas e ni tashkil etadi va iqtisodiyoti rivojlangan kopgina mamlakatlarda uning ahamiyati ortib bormoqda har qanday davlat uchun e import va chet ellarda boshqa xarajatlarni tolash uchun zarur bolgan chet el valyutasining asosiy manbai davlatning tashqi iqtisodiy siyosatida qarangtashqi iqtisodiy siyosat e ni kengaytirish muhim masala hisoblanadi va davlat eksport uchun moljallangan ishlab chiqarishni qollabquvvatlashning turli shakllarini keng qollaydi soliq imtiyozlari va boshqalar moliyaviy komaklar e ni davlat tomonidan kreditlash e ni cheklash qarang kvota aksariyat hollarda muayyan mamlakatlar bilan olib boriladigan savdoga embargo joriy etish yoli bilan siyosiy maqsadlarda amalga oshiriladi ayrim tovarlar e i bazan iqtisodiy yoki ekologik sabablarga kora cheklanadi mazkur tovarning mamlakat iqtisodiyoti uchun muhimligi yoqolib borayotgan hayvonlar yoki osimliklar turlarini milliy madaniybadiiy boyliklarni asrash va boshqalar ozbekiston respublikasining bojxona kodeksiga muvofiq tovarlar e i bojxona rejimida bojxona tolovlari tolanganidan keyin iqtisodiy siyosat tadbirlariga rioya etilgan va qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa talablar bajarilgan hollarda ozbekiston respublikasining bojxona hududidan chetga chiqariladi kopgina mamlakatlarda e tovarlari qoshilgan qiymat soligidan va shunga oxshash soliqlardan ozod qilinadi yana q tashqi savdo qodirjon yusupov import lot importare  olib kirish   biror molni mamlakatga sotish uchun olib kirish import mamlakati deganda import qilinayotgan mol ishlab chiqarilgan mamlakat tushuniladi import ing import keltirish olib kelish mamlakatning ichki bozorida sotish uchun shuningdek ularni uchinchi mamlakatga otkazib yuborish uchun chet el tovarlari xizmatlar texnologiyalar kapitallar qimmatli qogozlar va b keltirish yuklar passajirlarni chet eldan tashib keltirish sayyohlik sugurta ilmiy texnika bilimlari va b xizmatlar harajatlari ham i tarkibiga kiradi i bojxona bojlari shuningdek miqdoriy cheklashlar litsenziyalash tizimi va b notarif tarzdagi vositalar b n tartibga solinadi i ning eksportaan ustunligi mamlakatning tash qi savdosida salbiy saldoni vujudga keltiradi va bu hol mamlakatning umumiy iqtisodiy salohiyatida salbiy hodisa deb qaraladi importni tartibga solish asosan uni tarifli va tarifsiz vositalar orqali cheklashdan iborat asosiy tarifli tosiq sifatida bojxona bojlarini oshirish va cheklovlar qoyilishi tushuniladi mobil telefon uyali telefon yoki qol telefoni uyali aloqa tizimi boylab ovoz va boshqa axborot uzatuvchi hamda qabul qiluvchi elektron qurilmadir zamonaviy mobil telefonlar bundan tashqari internet mijozlari oyinlar infraqizil va bluetooth portlar video fotokamera mp player radio va hokazo taminot bilan qurollangan uyali telefon qol telefon simsiz telefon turi har bir abonent uyali telefon apparati muayyan bir uyali telefon kompaniyasining telefon tarmogidagi baza st yaga boglanadi har k aysi baza st yada uyalar boladi nomi shundan har bir uyaga bir necha kanal biriktirib qoyiladi tarmoqning kattakichikligiga qarab uyalar soni har xil boladi mobil telefon apparati qaysi kompaniya tarmogining baza st yasiga ulanganligiga qarab uning aloqa boglash doirasi chegarasi har xil boladi bazi abonentlar faqat bir shahar doirasida aloqa boglay olsa bazilari boshqa shaharlar va hatto boshqa mamlakatlar bilan ham aloqa boglay oladi butun yer kurrasini qamrab oladigan xizmat korsatish zonasini faqat baza st yalar vazifasini suniy yoldoshlar bajaradigan mobil telefon tarmogida yaratish mumkin mobil telefon tarmoqlarining barcha baza styalari birbirlari bilan ozaro boglangan bolishi shu bilan birga umum foydalanadigan simli telefon tarmogiga ulana olishi lozim shundagina qol mobil telefon apparati egasi muqim simli telefon apparati egasi bilan boglanishi mumkin bunga radiorele liniyalar yordamida yo bolmasa mis kabel yoki tolali optik telefon aloqa liniyalari yordamida erishiladi mobil telefon yordamida abonent boshqa abonent bilan gaplashishdan tashqari matnli va faksimil xabarlarni internet grafiklari va boshqalarni uzata oladi buning uchun mobil telefon apparati ixcham kochma kompyuterga ulanadi telefonning tipiga qarab maxsus modem yoki oddiy kabel ichki dasturli modelini ulash uchun talab qilinadi eng oddiy modeldagi mobil telefon apparati ham haqiqiy mikrokompyuterdan iborat murakkab apparatlarda esa kompyuterlar bilan bajariladigan barcha operatsiyalarni bajarish har xil oyinlar oynash suratga olish va uni saqlash telefon qilgan boshqa abonentning raqamini qayd qilish vaqtinchalik ochirib qoyish va boshqalar mumkin dastlab asr yillarida qol telefon aloqa asosan analog texnologiyalarga asoslangan keyinroq mobil telefonda aloqa tizimi sof raqamli tizimga otgan yevropa mamlakatlarining deyarli har birida oz milliy tarmogi ishlab chiqilgan mas fransiyada radiocom mobil telefonga doyr xalqaro hamkorlik dastlab kochma radioaloqa tizimi masalalari boyicha nemisfransuz tadqiqotlari natijasi sifatida pochta va kommunikatsiyalar mamuriy xodimlarining yevropa konfederatsiyasi sert conference des admi nistrations europcennes des postes et telecommunications rahbarligida tashkil etildi yil bu int yevropa mamlakatini aniqrogi pochta telefon va telegraf aloqa rtt post telephone and telegraph mamuriy muassasalarini birlashtirdi shu tariqa yevropa konferensiyam mobil aloqani ishlab chiqish boyicha maxsus guruh gsm ni tuzdi keyinchalik u mobil aloqa global tizimi deb atala boshladi yevropa hududida bu tizim yil arafasida toliq faoliyat korsata boshladi gsm tizimi boshidanoq xalqaro kolamdagi tizim sifatida ishlab chiqilgan barcha qitalardagi kop mamlakatlar unga qoshilgan mobil telefon tizimi inson hayotining barcha sohalariga kirib keldi gsm tarmoklari abonentlarining soni dunyoda mln kishidan oshib ketdi ozbekistonda ham bir necha mobil telefon kompaniyalari faoliyat korsatmokda ular eng keng tarkalgan zamonaviy mobil telefon aloqa standartlari amps damps gsm cd ma dan foydalanadi respublikada quyidagi bir necha uyali telefon kompaniyalari faoliyat yuritadi ozdunrobita ozbekiston amerika qk yilda ishga tushgan ozbekistondagi dan ortiq shahar va aholi yashash punktlarini ishonchli uyali telefon aloqasi bilan taminlagan buztel gsm bakri ozbekiston telekom kompaniyasini indoneziyaning bakri kommyunikeyshn kompaniyasi yilda tasis qilgan eng arzon tarifli kompaniya coscom kompaniyasi ozbekiston amerika qk yilda ishga tushgan ozbekistonda gsm tarmoqlari eng keng tarqalgan ozmakom kompaniyasi malayziyaning superior kommyunikeyshne kompaniyasi va ozbekiston respublikasi ishtirokida yilda tashkil qilingan asosan toshkent shahri va unga yaqin hududlarga xizmat korsatadi koreyaning daeoo unitel kompaniyasi yilda ishga tushgan ozbekistonning barcha hududlariga xizmat korsatadi rc rubicon ireless communications ozbekiston amerika qoshma korxonasi yilda ishga tushgan toshkent shahri va toshkent viloyati hududida xizmat korsatish doiralarini borgan sari kengaytirib boradi ozbekistonda mobil telefon xizmatiga ehtiyoj kopayayotganligi uchun yana boshqa yangi kompaniyalar tuziladi avtomobil harakatchan dvigatel yorda mida harakatga keltiriladigan relssiz transport vositasi yolovchilar va yuk tashishga moljallangan yillarda nijniy novgorod gubernyasi rossiya dehqoni leontiy shamshurenkov ikki kishi oyogi bilan yurgi ziladigan oziyurar aravacha qurdi i p kulibin bir qancha muhim mexanizmlarni mas uzatmalar qutisini taklif qildi bug mashinasi paydo bolgandan keyin ixtirochilar undan mexanik aravada foydalanishga harakat qildilar yillarda fransuz harbiy muhandisi n j kyuno artilleriya toplari uchun gildirakli bug aravasi qurdi algliyada yilda trevitnik bug mashinasi ornatilgan a qurdi yilda rus ustasi k yankevich bug a lariga temirdan yasalgan dan ortiq gaz quvurli bug qozoni ornatishni taklif etdi akkumulyatordan tok olib ishlay digan elektr dvigatelli a lar bilan ham kopgina tajribalar otkazildi ichki yonuv dvigateli ixtiro qilingandan keyin a lar muntazam rivojlantirila boshlandi a larga benzin va kerosin bilan ishlaydigan dvigatellar ornatish bo rasida turli mamlakatlarning kopgina ixtirochilari ish olib bordilar yillarda germaniyada daymler benzin bilan ishlaydigan dvigatelni mototsiklga bens esa uch gildirakli a ga ornatdi temir gildiraklar orniga yaxlit rezina shinalar yildan esa pnevmatik re zina shinalar ishlatila boshladi avto mobilsozlik dastlab fransiyada songra aqsh germaniya va yaponiyada rivojlandi ozbekiston mustaqillikka erishga nidan song avtomobil sanoati rivoj langan mamlakatlar qatoriga qoshildi asaka shahri andijon viloyati da janu biy koreyaning deu korporatsiyasi bilan hamkorlikda barpo etilgan ozdeu avto qoshma korxonasida yildan boshlab neksiya damas va tiko yengil avtomobillari ishlab chiqara boshlandi yilda samarqandda ishga tushgan samkochavto ozbek turk qoshma korxonasi m m m rusumli avtobuslar va rusumli har xil yuk avtomobillari ishlab chiqaradi qarang avtomobil sanoati a turlari a ning transport maxsus va poygaga muljallangan xillari bor transport a lari yengil a avtobus va yuk a larga bolinadi maxsus a malum ishlar uchun moljallanadi va tegishli uskunalar bilan jihozlanadi ot ochirish un tashish sement gashish sanitariya a lari axlat tashiydigan avtokranlar avtoyuklagichlar va boshqa maxsus a lar shular jumlasidan poyga a sportda ishla tiladi yengil a dan tagacha orinli boladi ular berk kuzovli sedan va limuzin ochiq kuzovli faeton va ochila digan kuzovli kabriolet bolishi mum kin yuk a t dan t gacha va undan ortiq yuklarni tashiydigan kuzovli tirkamalar yarim tirkamalarni tortish uchun muljallangan kuzovsiz boladi otuvchanligi boyicha tekis va qiyin yollarda yuradigan harakatlanuvchi qismning tuzilishi boyicha gildirakli gildirak gusenitsali yarim gusenitsa li pnevmatik galtakli va boshqa xillarga bolinadi a tuzilishi avtomobil dvigatel transmissiya yurish qismi boshqarish mexanizmi elektr jihozlar kuzov yoki kabinadan iborat dvigatelning turiga qarab bugli a keng tarqalmadi ben zinli a yengil va yuk a dizelli a yuk a avtobuslar yengil a gaz ballonli avtomobil yengil yuk a avtobuslar gaz generatorli avtomobil ogir yuk ta shiydigan a akkumulyatorlar batareya sida ishlaydigan a elektromobillar xillarga bolinadi yana qarang avtomobil dvigateli transmissiya kuch uzatmasi dvigatelning aylantiruvchi momentini a ning harakatlantiruvchi qismiga gildiraklar gusenitsalar va boshqalarga uza tadi uning mexaniq elektr mexaniq gidromexanik xillari bor mexanik transmissiya eng kengtarqalgan u odatda tish lashish muftasi uzatmalar qutisi kardanli uzatma bosh uzatma differensialyaan tashkil topadi yurish qismi rama osma oq kopriklar va gildiraklardan iborat ramaga kuzov kabina dviga tel uzatmalar qutisi va boshqa mexanizm va uzellar mahkamlanadi yengil a va avtobuslarda kuzovi rama vazifasini bajaradi osma rama kuzov bilan oqlarni elastik boglaydi va dinamik kuchlarni yumshatadi gildiraklarning mustaqil osmasi keng tarqalgan boshqarish mexa nizmlariga rul boshqarmasi va tormoz tizimlari kiradi rul boshqarmasi a ning harakat yonalishini ozgartirish uchun xizmat qiladi rul chambaragi bu rilganda valni val esa oz navbatida rul mexanizmlarini u esa sapfalarga ornatilgan old gildi raklarni bu radi a ni boshqarishni yengillashti rish uchun rul yuritmasiga gidravlik pnevmatik yoki gidropnevmatik kuchay tirgich ornatiladi tormoz tizimi a harakatini sekinlashtirish toxtatish va bir joyda toxtatib turish qol tormoz yerdamida uchun xizmat qiladi ish tor mozi barcha gildiraklarga tasir etadi har qaysi gildirakka gidravlik pnevmatik yoki pnevmogidravlik yuritma bilan tasir etuvchi barabanli yoki diskli tor moz mexanizmi ornatiladi tormozlash vaqtida friksion nakladkali tormoz kolodkalari gildiraklardagi tormoz barabanlari yoki disklarga qisiladi katta avtobuslar va ogir yuk a lariga qoshimcha sekinlashtiruvchi tormoz ornatiladi elektr jihozlar tok manbai akkumulyatorlar batareyasi va dvigatelga ornatilgan generator va istemolchilaridan iborat dvigatelni ot oldirish va yurgizib yuborish tizimini ishlatish tashqi va ichki yoritish yoruglik va tovush signallari uchun zarur boladi a konstruksiyalari borgan sari ta komillashtirib borilmoqda a konstruksiyasi kopgina omillar mas yol va iqlim sharoitlari yolovchilar soni hamda yuk hajmi va boshqalarni hisobga olib yaratiladi konstruktorlar a larni loyihalashda ularning sigimi puxtali gi tejamliligi bosh qarish osonligi shinamligi otagonligi va boshqa xususiyatlarini hisobga oladilar capeap qodirov avtomobil yunoncha ozi va lotincha mobilis harakatlanuvchi yuruvchi oz dvigateliga ega yer sirtida harakatlanish uchun moljallangan relssiz oziyurar transport vositasidir atamaning kopgina tariflari avtomobil yolda yurishga moslangan bittada to sakkiztagacha yolovchi uchun joyli odatda tort gildirakli va aksar holatlarda yuk enas balki odam tashishga moljallanganligini takidlaydi biroq bunday tarif aniq emas zero shu ishlarni bajaradigan boshqa tur transport vositalari ham mavjud avtomobil sozi fransuzcha automobiledan u esa oz navbatida qadimgi yunon tilidagi auts ozi hamda lotincha mobilis yuruvchi sozlaridan kelib chiqqan bolib ozi yani hech qanday hayvon yoki boshqa ulov yordamisiz harakatlanuvchi ulovni anglatadi birinchi oziyurar mexanik ulov yoki avtomobil yili nicolas joseph cugnot tomonidan ixtiro qilingan deb hisoblansada bazilar cugnot'ning uch gildirakli mashinasi haqiqatdan ham ishlaganiga shubha bildirishadi boshqalar esa ilk bug mashinasini xitoyda iezuit missioneri yilda yasagan deb takidlashadi nima bolganda ham franois isaac de rivaz shveysariyalik ixtirochi birinchi ichki yonuv dvigateli muallifi hisoblanadi u yasagan dvigatel yoqilgi sifatida vodorod va kislorod aralashmasini ishlatib dunyoda shu tipdagi eng birinchi dvigatel edi biroq u samuel bron samuel morey va etienne lenoir'lar yasagan ichki yonuv dvigatelli ulovlar kabi qopol va beoxshov edi shu muammo ustida boshqa olmon ixtirochilari shu jumladan gottlieb daimler ilhelm maybach va siegfried marcus ishlashgan bolishsada zamonaviy avtomobilning rasman ixtirochisi deb koriladi yili benz ozining ilk dvigateli yilgi uchun patent olgandi uning kopgina boshqa ixtirolari ulovni yurgiza oladigan dvigatel yasashda qol keldi va yili benz birinchi oppozit dvigatel patentladi daimler va maybach yili cannstatt'da daimler motoren gesellschaft daimler motor shirkati dmg ga asos solishib shu savdo belgisi ostidagi ilk avtomobilni yilda sotishdi yilga kelib ga yaqin dmg avtomobillari sotildi benz va daimler avvalboshda bir birlarining ishlaridan bexabar bolib mustaqil ishlashgani taxmin etiladi daimler yilda vafot etdi va shu yili biroz vaqt otib maybach emil jellinek buyurtmasiga binoan daimler mercedes motorini yasadi ikki yildan song dmg'da shu motorli avtomobil ishlab chiqarilib mercedes deb ataldi songra maybach dmg'dan ketdi va oz biznesini ochdi daimler savdo belgisi boshqa ishlab chiqaruvchilarga sotildi karl benz birinchi jahon urushidan songgi olmoniya iqtisodiyotining ojizlana boshlaganida dmg va benz cie orasida hamkorlik ornatishni taklif etdi biroq dmg direktorlar kengashi bu taklifni rad etdi ikki shirkat orasidagi muhokamalar bir necha yil otib boshlandi va yilda ular yilgacha kuch saqlaydigan ozaro manfaatdorlik shartnomasini imzoladilar ikkala tashkilot oz belgilarini saqlab qolishsada dizayn ishlab chiqarish sotuv xarid va reklama marketinglarini kelishib loyihalasha boshlashdi nihoyat yilning iyunida benz cie va dmg daimler benz nomi ostida birlashib avtomobillarini dmg'ning eng muhim markasi maybach loyihalagan mercedes hp ulovi va benz sharafiga mercedes benz deb atashdi karl benz vafotigacha daimler benz direktorlar kengashining vakili bolib qoldi turli porshensiz rotorli dvigatellar ananaviy porshen va tirsakli valli motorlar bilan raqobatlashishga harakat qilishgan bolsada faqatgina sanoqli shunday motorlar oz moz omadga erishishdi masalan mazdaning ankel motori ilk bor ommaviy avtomobillarni keng miqyosda ishlab chiqarish yili ransom olds'ning oldsmobile zavodida yolga qoyildi bu konseptni keyinchalik yildan henry ford kengaytirdi natijada ford avtomobillarining har biri har on besh daqiqada zavoddan chiqadigan boldi avtomobilni yigish ancha tezlashdi ford'gacha bir avtomobil uchun kishi soat sarflanar edi bu korsatkich keyin soatga tushdi bunday surat oz davri uchun misli korilmagan edi avtomobil ishlab chiqarishda vaqt asosan uni boyashga ketadigan boldi eng tez quriydigan boyoq qora bolgani uchun avtomobil zavodi rang baranglikdan voz kechdi bu yilgacha tez quriydigan loklar ixtiro qilinguncha davom etdi yilga kelib avtomobil narxi shu qadar pasaydiki oddiy zavod ishchisi tort oylik maoshiga model t sotib olishi mumkin edi ford tomonidan joriy etilgan xavfsizlik choralari ayniqsa har bir ishchiga oz ish joyi ajratilishi bu ishchilarning korxona hududida sangib yurishining oldini oladi jarohatlar sonini keskin kamaytirdi yuqori samaradorlikka erishish uchun yuqori maoshlar tayinlash fordchilik deb atalib boshqa katta tashkilotlar tomonidan ham qollanila boshlandi yigish liniyasi konveyerning samaralari amerika qoshma shtatlari iqtisodiyotiga katta yordam berdi konveyer ishchilarni muayyan bir xil ishlarni tez tez bajarishga koniktirib yuksak samaradorlikka erishishni taminladi boshqa mamlakatlarda esa nisbatan kam samarali usullardan foydalanilar edi avtomobilsozlik sanoatida bunday usul tezda shuhrat topib dunyo boylab tarqalib ketdi yili ford fransiya va ford britaniya yili ford daniya yili ford olmoniya mahalliy shirkatlari ochildi yildan boshlab citron yevropa shirkatlari orasida birinchi bolib ford konveyerlarini qollay boshladi konveyersiz ishlaydigan avtomobilsozlik shirkatlari sinish xavfiga duch kelishdi yilga kelib bunday shirkatlardan tasi yoqolib ketdi avtomobilsozlik texnologiyasi taraqqiyoti yuzlab kichik shirkatlar raqobatlashuvi tufayli ilgorlab ketdi shu davr uchun xos muhim ixtirolar safiga ot oldirish va elektr starter charles kettering tomonidan cadillac motor company uchun amortizator tort gildirakli tormozi kiradi moskva rossiya federatsiyasi poytaxti moskva viloyati markazi federal ahamiyatidagi shahar rossiya federatsiyasining yirik siyosiy iqtisodiy ilmiy va madaniy markazi moskvada rossiya federatsiyasi prezidenta federal majlis rossiya federatsiyasi hukumati konstitutsiyaviy sud oliy sud oliy arbitraj sudi rossiya federatsiyasi prokuraturasi qarorgohlari joylashgan ma muriy okrugga markaziy sharqiy janubi sharqiy janubiy jan garbiy garbiy shim garbiy shimoliy shim sharqiy hamda zelenograd shahri bolingan shahar chegarasi asosan moskva halqa avtomobil yolidan otadi maydoni moskva meriyasiga karashli bolgan zelenograd va boshqa aholi punktlaridan tashkari km shu jumladan moskva halqa avtomobil yoli doirasida km aholisi ming kishi moskva shahar mamuriyatiga qarashli aholi punktlari bilan ming kishi dan ziyod rossiyaning yevropa qismida smolensk moskva qirlari oka moskvoretsk tekisligi va meshchyora pasttekisligi tutashgan joyda oka va volga daryolari orasida moskva daryosi sohillarida joylashgan shahar hududining asosiy qismi m balandlikda keng tarqalgan qayirlar va qayir usti terrasalariga ega bolgan moskva daryosi va uning irmoqlari yauza setuni va boshqalar ning keng vodiyli morena va flyuvioglya sial tekisliklari chegarasi ichida ornashgan suvayirgichlar shu jumladan etti tepalik kreml sreten tver tryoxgorka tagan lefort vorobyov tepaliklari ning bir oz kotarilgan qismlari daryo vodiylari va jarliklar bilan almashib boradi relyefning eng yuqori nuqtalari teplostan qirlari balandligi m gacha kirib borgan janubi sharq va smolenskmoskva qirlarining janubiy yon bagridagi ximki suv havzasi xududida joylashgan shaharning sharqiy janubi sharqiy qismlari meshchyora pasttekisligining garbiy chekkasida ornashgan moskvaning markaziy rayonlarida qayta ishlangan grunt kochalar va hokazo qoldiqlaridan tarkib topgan madaniy qatlamning qalinligi m komilgan jarliklar kichkina soylar hovuz va botqoqliklar ornida m ga yetadi dan ziyod soy shu jumladan neglinnaya yer osti quvurlari orqali otkazilgan moskva iqlimi mo'tadil kontinental qishi motadil sovuq yanvarning ortacha temperaturasi ° yozi issiq iyulning ortacha temperaturasi ° shahar markazi temperaturasi chekkalarga nisbatan orta hisobda ° yuqori yillik yogin mm eng ko'pi iyul avgustda rossiyada ilk bor barpo qilingan los oroli milliy bogi moskva hududida joylashgan moskva togrisidagi dastlabki malumot yildagi solnomada berilgan suzdal va buyuk kiyev knyazi yuriy dolgorukiy anana boyicha moskvaning asoschisi hisoblanadi yil chamasi borovitsk tepaligida neglinnaya daryosining moskva daryosiga quyilish joyida dastlabki qorgoncha ornida keyinroq kreml nomini olgan yogoch tuproqdan istehkom qurilgan qarang kreml vladimir suzdal rusining chekka shahri hisoblangan moskva chernigovdan kiyevga boradigan yollar chorrahasida shakllangan yilda mogullar bosqini davrida botuxon qoshinlarining bostirib kirishi natijasida moskva vayron qilindi lekin tez orada qayta tiklanib kichikroq udel knyazligining markazi boldi knyaz yuriy danilovich yillarda boshqargan knyazlikka yorliq olgan birinchi moskva knyazi boldi asrlarda moskva rus yerlarini birlashtirish mogullar zulmidan ozod bolishga qaratilgan kurashning tashkilotchisi markaziga aylandi moskva atrofida rus yerlarining astoydil birlashtirishni boshlagan knyaz i d kalitaning faoliyati katta ahamiyatga ega boldi taxminan yilda moskvaga vladimir shahridan rus pravo slav cherkovi mitropolitlarining qarorgohi kochirildi knyazd i donskoy davrida moskva mogullar zulmiga qarshi kurash markaziga aylandi yilda kulikovo maydonida mogullar qoshinini maglubiyatga uchratgan umumrus qoshini moskvada shakllandi asr oxirida ulug knyaz ivan iii vasilyevich davrida moskva yagona rus davlatining poytaxti boldi asr oxiri asr boshlarida kremlni qayta qurilishi uning hududida moskva davlatining bosh soborlari uspeniye arxangelskiy va blagoveshcheniye qad kotardi yilda ulug knyaz ivan iv grozniy podsho unvonini qabul qildi romanovlar sulolasining birinchi podsholari mixail fyodorovich va aleksey mixaylovichlarning hukmronligi davri notinch yillarda yoqib tashlangan moskva yangidan qurildi yilda slavyan grek lotin akademiyasi ochildi yilda shahar moskva gubernyasining markazi boldi rossiya poytaxtining sankt peterburgga kochirilishi bilan moskva birinchi poytaxt muhim siyosiy iqtisodiy va madaniy markaz sifatidagi ahamiyatini saklab qoldi moskvada imperatorlarga toj kiygizish marosimlari otkazib kelingan yildan boshlab podsho petr ining tashabbusi bilan vedomosti birinchi rus bosma gaz nashr qilina boshlandi asr oxiridan shaharning ozini ozi boshqarish tizimi shakllandi izchillik bilan shahar bo shqaruvi organi sifatida burmistr palatasi ratusha magistrat yildan umumiy va olti ovozli duma ke yinroq yilda shahar dumasi tuzildi yildagi urush davrida moskva sentabr oktabr oylarida napoleon ining fransuz qoshinlari qolida edi katta yongin shahar binolarining qismini yoq qildi fransuzlar moskvani tashlab chiqib ketdilar sanoat va temir yol qurilishining rivojlanishi bilan moskva rossiyaning iqtisodiy va transport markazlaridan biriga aylandi yil noyabrda shaharda bolsheviklar xrkimiyati ornatildi yil martda poytaxt yana moskvaga kochirildi sssr tashkil qilingandan keyin yil dekabrda moskva uning poytaxti boldi yildan moskva moskva viloyati markazi yilda moskvani birinchi bosh plani qabul qilindi osha yili moskvada metropoliten ishga tushirildi yil dekabrda nemis qoshinlari moskva ostonalariga yetib keldi va shaharni bombardimon qila boshladi keyinroq nemislar chekinishga majbur boldi yil iyunda moskvada galaba paradi bolib otdi yil mayda moskvaga qaxramon shahar unvoni berildi yillar ortalaridan shaharda keng miqyosda uy joy va madaniy qurilish avj oldi yilda moskvada olimpiada oyini bolib otdi sssr qulagach moskva yil dekabrdan rossiya federatsiyasiga aylanadi moskvada aviatsiya raketa kosmik radioelektronika priborsozlik sanoatlarining yetakchi korxonalari joylashgan shuningdek mashinasozlikning muhim tarmoqlaridan stanok asbobsozlik moskvada rossiya metall kesuvchi stanoklarning hamda asboblar temirchilikpress uskunalari sanoat robotlari avtomat va yarim avtomat liniyalar va boshqalar turli elektronika avtomobilsozlik rossiya yuk avtomobillari va yengil avtomobillar sanoati rivojlangan sovitkich kompressor va kotargich rossiya liftlarining uskunalar podshipnik soatlar va boshqa ishlab chiqariladi kimyo sanoati shu jumladan avtomobil shinalari texnik rezina mahsulotlari boyoklar maishiy kimyo mollari neftni qayta ishlash zavodlari mavjud kora metallurgiya korxonalarida sifatli polatdan turli xil mahsulotlar quvurlar metall buyumlar ishlab chiqariladi moskva yengil asosan toqimachilik rossiya ip gazlama ishlab chiqarishning ipakning hamda jun gazlamalar va tikuvchilik sanoatining ananaviy markazi poligrafiya oziq ovqat rossiya qandolatpazlik mahsulotlarining hamda kopgina tamaki mahsulotlar sanoatlari bor amo zil azlk avtomobil zavodi moskva podshipniki va aviatsiya korxonasi ishlab turibdi shahardan turli yonalishlarda temir yol liniyasi ketgan har kuni moskvaning ta temir yol vokzali orqali mln ga yaqin yolovchi kelib ketadi moskvada yirik dare porti garbiy shimoliy va jan bor moskva avtoyol orqali rossiyaning yirik shaharlari uzoq va yaqin xorij davlatlari bilan boglangan moskva mamlakat havo yollarining eng yirik tugunidir sheremetyevo domodedovo vnukovo bikovo aeroportlari moskvada rossiyaning tongich va eng katta masofaga chozilgan yilda stansiya metropoliteni mavjud poytaxtda rossiya fanlar akademiyasi rossiya tibbiyot fanlari akademiyasi rossiya qishloq xojaligi akademiyasi rossiya talim akademiyasi rossiya badiiy akademiyasi va boshqa faoliyat korsatadi dan ziyod ilmiy tadqiqotlar instituti va konstruktorlik byurolari ishlab turibdi dan ziyod oliy oquv yurti shu jumladan universitet mavjud shaharda dan ziyod professional teatr bor shulardan katta teatr k s stanislavskiy va v i nemirovichdanchenko nomidagi operetta teatrlari dramatik teatrlar kichik teatr moskva gorkiy nomidagi moskva badiiy akademik te atri yevgeniy vaxtangov nomidagi v mayakovskiy mossovet m n yermolova nomidagi rossiya armiyasi markaziy teatri tagankadagi kichik bronniy satira sovremennik a i raykin nomidagi satirikon s v obrazsov nomidagi markaziy qogir choq teatri va boshqa sirk konservatoriya p i chaykovskiyning konsert zali va boshqa bor moskvada mosfilm kino konserni va boshqa kinostudiyalar joylashgan moskva mamlakat tele va radioeshittirish tizimining markazi bu yerda mashhur ostankino teleminorasi mavjud moskvada dan ziyod muzey bor ular orasida a s pushkin nomidagi tasviriy sanat muzeyi tarixiy muzey politexnika muzeyi kremlning qurol aslaqa palatasi a v shchusev nomidagi memorlik muzeyi moskva tarixi muzeyi a a baxrushin nomidagi teatr muzeyi adabiyot muzeyi v m vasnetsov uymuzeyi m gorkiy m yu lermontov a n ostrovskiy a s pushkin l n tolstoy m i svetayeva a p chexov f i shalyapin muzeylari va boshqa mavjud moskvaning eski qismi radialhalqa shaklidagi tuzilishga ega moskvaning tarixiy markazi moskva kremli ansamblidir uning yonida kizil maydon vasiliy blajenniy ibodatxonasi joylashgan saklanib qolgan yedgorliklar orasida kolomenskoyedagi vozneseniye cherkovi monastirlar memoriy majmuasi andronikov donskoy svyato danilov novodevichiy simonov va boshqalar qorgonlar ansambllari kuskovo ostankino kuzminki saritsino va boshqalar asr cherkov va ayrim binolari asr asrlarning yarmidagi klassitsizm uslubidagi turar joy va jamoat binolari pashkov uyi hozirgi rossiya davlat kutubxonasi binosi oliy majlis binosi moskva universitetining eski binosi katta teatr bor yillarda moskva markazi va yirik magistrallar qayta tiklandi bu jarayon davomida kopgina nodir tarixiy va memorii yedgorliklar buzib tashlandi yillar ortalaridan zamonaviy loyixa boyicha katta shahar rayonlari qurildi yangi mikrorayon va yirik jamoat inshootlari baland binolar shu jumladan vorobyev te paligidagi universitet lujnikidagi markaziy stadion majmuasi kremldagi syezdlar saroyi yangi arbat ansambli olimpiya obyektlari barpo qilindi yillar boshlaridan kopgina memorii va tarixiy yedgorliklar shu jumladan iso paygambar ibodatxonasi tamirlanmoqda poklonnaya tepaligidagi zafar bogi memorial majmuasi va manej maydonidagi savdo majmuasi qurildi lujnikidagi markaziy stadion tamirlandi shahar va uning atrofi transport infrastrukturam yaxshilandi moskva atrofida rossiya federatsiyasidagi eng yirik shaqar aglomera siyasi vujudga keldi yilda moskvadagi dobrininsk maydonida alisher navoiyga haykal ornatildi haykaltarosh j mirtojiyev matematika yun thematike mathema bilim fan riyoziyot aniq mantiqiy mushohadalarga asoslangan bilimlar haqidagi fan dastlabki obyekti sanoq bolgani uchun kopincha unga hisob kitob haqidagi fan deb qaralgan bugungi matematikada hisoblashlar hatto formulalar ustidagi amallar juda kichik orin egallaydi matematika eng qadimiy fanlardan biri bolib uzoq rivojlanish tarixini bosib otgan va buning barobarida matematika nima degan savolga javob ham ozgarib chuqurlashib borgan yunonistonda matematika deganda geometriya tushunilgan ix xiii asrlarda matematika tushunchasini algebra va trigonometriya kengaytirgan asrlarda matematikada analitik geometriya differensial va integral hisob asosiy orinni egallaganidan song to xx asr boshlarigacha u miqdoriy munosabatlar va fazoviy shakllar haqidagi fan mazmunida tariflangan xix asr oxiri va xx asr boshlarida turli geometriyalar lobachevskiy geometriyasi proyektiv geometriya riman geometriyasi kabi algebralar bul algebrasi kvaternionlar algebrasi keli algebrasi kabi cheksiz olchovli fazolar kabi mazmunan juda xilma xil kopincha suniy tabiatli obyektlar organila boshlanishi bilan matematikaning yuqoridagi tarifi ota tor bolib qolgan bu davrda matematik mantiq va toplamlar nazariyasi asosida oziga xos mushohada uslubi hamda tili shakllanishi natijasida matematikada eng asosiy xususiyat qatiy mantiqiy mushohada degan goya vujudga keldi j peano g frege b rassel d xilbert xx asr ortalarida burbaki taxallusi ostida matematika tarifini qayta korib chiqqan bir guruh fransuz matematiklari bu goyani rivojlantirib matematika matematik strukturalar haqidagi fan degan tarif kiritdi bu yondashuv avvalgi tariflarga kora kengroq va aniqroq bolsada baribir cheklangan edi strukturalar ortasidagi munosabatlar masalan matematika turkumlar nazariyasi algebraik topologiya amaliy hamda tatbiqiy nazariyalar xususan fizika texnika va ijtimoiy fanlarda matematik modellar bu tarif doirasiga sigavermas edi songgi asrda xilma xil matematik obyektlar orasida juda chuqur munosabatlar mavjudligi va aynan shunga asoslangan natijalar matematikaning bundan keyingi taraqqiyotida asosiy orinni egallashini korsatmoqda elektron hisoblash vositalari bilan birga matematika tatbiqlarining kengayishi biometriya sotsiometriya ekonometrika psixometriya va boshqalar matematik usullar hayotining turli sohalariga jadal suratlar bilan kirib borayotgani ham matematika predmetini ixcham tarif bilan qamrab bolmaydigan darajada kengaytirib yubordi demak matematika aksiomatik nazariyalar va matematik modellarni ular orasidagi munosabatlarni organadigan xulosalari qatiy mantiqiy mushohadalar orqali asoslanadigan fandir dastlab oddiy sanoq sonlar va ular ustidagi arifmetik amallardan boshlangan tematik bilimlar umuminsoniy taraqqiyot bilan birga kengayib va chuqurlashib borgan eng qadimgi yozma manbalardayoq masalan matematik papiruslar kayerlar ustida amallar va chiziqli tenglamalarni yechishga doir misollar uchraydi sugorma dehqonchilik memorlikning rivojlanishi astronomik kuzatuvlarning ahamiyati ortishi geometriyaga oid dalillar jamgarilishiga olib kelgan masalan qadimgi misrda tomonlari va birlik bolgan uchburchak togri burchakli bulishidan foydalanilgan bu davr matematikasining oliy yutuqlarini muntazam tortburchakli kesik piramida hajmini hisoblash qoidasi hozirgi yozuvda v a ab b l formulaga mos keladi va l taqribiy qiymatini misollarida korish mumkin yunonistonda geometrik xossalar faqat kuzatuv va tajriba yoli bilangina topilmay avvaldan malum xossalardan keltirib chiqarilishi mumkinligi ham payqalgan hamda deduktiv isbot goyasi rivojlantirilgan fales pifagor va boshqalar bu goyaning choqqisi yevklidning negizlar asarida geometriyaning aksiomatik qurilishi boldi bu kitob matematikaning keyingi rivojiga katta tasir qildi va xix asr boshlarigacha mantiqiy bayonning mukammalligi boyicha namuna bolib keldi yunonlar matematikani geometriya bilan tenglashtirib sanat darajasiga kotarganlar buning natijasida planimetriya va stereometriya ancha mukammal darajaga yetgan faqat xil qavariq muntazam kupyoqlikning mavjudligi platon kvadratning tomoni bilan diagonali umumiy olchovga ega emasligi pifagor nisbatlar nazariyasiga asoslangan son tushunchasi evdoks qamrash usuli bilan egri chiziqli shakllar yuzi va yer uzunligini jismlar hajmini hisoblash geron formulasi konus kesimlari apolloniy pergayos sterografik proyeksiya ptolemey geometrik yasashlar va shu munosabat bilan turli egri chiziqlarning organilishi yunon geometriyasining taraqqiyot darajasi haqida tasavvur beradi yunon olimlari qoygan burchak triseksiyasi kubni ikkilash doira kvadraturasi muntazam kopburchak yasash masalalari xix asrga kelib oz yechimini topdi mukammal va dost sonlar haqidagi muammolar esa hamon ochiqligicha qolmoqda ayniqsa arximed tadqiqotlarida yunon matematikasi oz davridan juda ilgarilab ketgan u integral hisob ogirlik markazi goyalarini qollagan yunon olimlari trigonometriyaga oid dastlabki malumotlarga ham ega bolganlar gipparx ptolemey diofantning arifmetika asarida sonlar nazariyasiga oid masalalar qaralgan ayni paytda matematika qadimgi xitoy va hindistonda ham taraqqiy topdi toqqiz kitobli matematika nomli xitoy manbasida miloddan avvalgi ii i asrlar natural sonlardan kvadrat va kub ildiz chiqarish qoidalari berilgan keyinroq xitoy olimlari chiziqli tenglamalar sistemasi va chegirmalar nazariyasi bilan shu gullanib xususan qoldiqlar haqidagi xitoy teoremasini topganlar v asrda szu chun chji soni bilan oraligida bolishini korsatgan hindistonda matematika ariabhata v asr brahmagupta vii asr bxaskara xii asr ishlarida rivojlantirilgan hind matematikasining olamshumul yutugi onli sanoq sistemasi va raqamining ixtiro qilinishidir shuningdek hind olimlari manfiy sonlar va irratsional ifodalar bilan tanish bolganlar geometriyada muhim natijalarni qolga kiritganlar yunon xitoy va hind matematikasi bir biridan deyarli mustaqil holda mavjud bolgan iii iv asrlarga kelib yunonistonda fan inqirozga uchraydi mavjud asarlar ham unutila boshlaydi yevropa sivilizatsiyasining bundan keyin to uygonish davrigacha bolgan davri zulmat asrlari deb atalgan a mets vii asrda islom dini tarqalishi va arab xalifaligi vujudga kelishi bilan fan hamda madaniyat yuksalishi uchun yangi sharoit tugildi horun ar rashid davrida xalifalik poytaxti bagdod yirik shaharga aylanib bu yerga turli mintaqalardan olimlar kela boshlaydi ular dastlab yunon suryoniy va hind tilidagi asarlarni arabchaga ogirish bilan shugullangan xuroson va movarounnahr voliysi etib tayinlangan horun ar rashidning ogli mamunning ilmparvarligi tufayli marvga orta osiyolik olimlar yigila boshlaydi yilda xalifalikka otirgan mamun marvdagi olimlar togaragini bagdodga olib ketadi va mashhur bayt ul hikma mamun akademiyasi ga asos soladi bu ilmiy muassasaga muhammad ibn muso al xorazmiy rahbarlik qilgani haqida malumotlar saqlangan bayt ul hikmada shuningdek ahmad al fargoniy ibn turk al xuttaliy habash hosib al marvaziy muso ibn shokir ogillari kabi koplab orta osiyolik olimlar faoliyat korsatgani bu olkada arablar istilosiga qadar ham fan rivojlanganligi xususan yosh iqtidorli olimlar chiqishi uchun qulay muhit mavjud bolganligidan dalolat beradi ix asrdan fan tarixi musulmon renessansi deb nomlangan yangi yuksalish davriga kiradi bayt ul xikmada yunoniston hindiston xorazm va xitoyda jamg'arilgan bilimlar sintez qilinib matematika izchil rivojlantirila boshlandi xorazmiy tarqoq bilimlarni tartibga keltirib algebraga asos soladi uning onli sanoq sistemasi bayon qilingan asari tufayli bu qulay hisoblash vositasi dunyoga yoyildi asarlari oqimishli bolishi uchun xorazmiy aniq va londa bayon uslubini qollagan shu tufayli uning asarlari keng tarqalgan xorazmiy uslubi yevropalik tarjimonlar tomonidan muallif nomi bilan algoritm deb atalgan musulmon sharqi olimlari geometriyani ham rivojlantirgan sobit ibn qurra abulvafo umar xayyom trigonometriyaga fan sifatida asos solganlar ibn al xaysam beruniy tusiy xususan ahmad al fargoniy tomonidan ptolemeyning stereografik proyeksiya haqidagi teoremasining isbotlanishi bagdod akademiyasida geometriya chuqur organilganini korsatdi arab tilida ijod qilgan matematiklarning uchinchi va tortinchi darajali tenglamalarni geometrik usulda yechish yollari keyinchalik analitik geometriya yaratilishiga turtki bolgan matematika rivojlanishida xorazm mamun akademiyasi ibn iroq beruniy ham muhim rol oynagan sharq matematikasi rivojining choqqisi esa samarqand ilmiy maktabi davriga togri keladi ulugbek va uning rahbarligidagi olimlar qozizoda rumiy giyosiddin koshiy ali qushchi miram chalabiy husayn birjaniy va boshqalar ulkan rasadxona qurish yulduzlar koordinatalari va sayyoralar harakatini katta aniqlikda kuzatish ishlari bilan birga kuzatuv natijalari bo'yicha yoritqichlarning sferik koordinatalarini hisoblash usullarini interpolyasiya formulalari keyinchalik gorner sxemasi deb atalgan usulni hamda ketma ket yaqinlashishlar usulini ishlab chiqadilar ulugbekning ziji jadidi koragoniy asaridan ota aniqlikdagi trigonometrik funksiyalar jadvallari ham orin olgan ulkan hajmdagi hisoblash ishlarini bajarish uchun ulugbek rasadxonasi qoshida maxsus guruh oziga xos hisoblash markazi tuzilgan bunda masalan x sin g ni aniqlash uchun avval geometrik usul bilan sin ° hisoblangan songra sina sinacosa sina formula asosida x xf tenglama tuzilib sing qiymati topilgan koshiy aylanaga muntazam burchak chizish yoli bilan j sonini verguldan song xona aniqlikda hisoblagan xvi asrdan sharqda fan inqiroz sari yuz tutdi islom dunyosi olimlarining asarlari x xii asrlardan yevropaga tarqalib tarjima qilina boshlangan va matematikaning xvi asrdan jadal rivojlanish yoliga kirishi uchun zamin hozirlagan jumladan al xorazmiy al fargoniy asarlari ispaniya va italiya orqali ulugbekning ziji jadidi koragoniy asari istanbul orqali yevropaga kirib borgan bu asarlar tasirida italiyada matematikaga qiziqish kuchaydi l fibonachchi l pacholi n tartalya arifmetik amallar qatoridan daraja ildiz va logarifm orin egallaydi uchinchi va to'rtinchi darajali tenglamalarning ildizlari haqiqiy bolsada manfiy sondan kvadrat ildiz vositasidagina yechish mumkinligi kompleks sonlarga ehtiyoj tugdiradi xvii asrdan matematika tarixining j vallis i kepler r dekart b kavalyeri p ferma f viyet va boshqa paskal nomlari bilan bogliq yangi davri boshlanadi matematik belgilashlar keng joriy etiladi bu oz navbatida matematika rivojiga ijobiy tasir etadi analitik geometriya proyektiv geometriya ehtimollar nazariyasi va sonlar nazariyasiga asos soladi birin ketin ochila boshlagan universitetlarda matematika asosiy predmetga aylanadi bu davrda fransuz olimi m mersenn orqali dunyo olimlari ortasida olib borilgan ozaro yozishmalar tufayli dastlabki xalqaro matematiklar jamoasi vujudga keldi ular ortasida ilmiy musobaqa muhiti kuchaydi natijada yangi obyektlar chiziqlar va tenglamalar tadqiqotga tortildi ekstremum topish urinma yasash yuzlarni hisoblash kombinatorikaga oid yangi masalalar qoyish rayem boldi funksiyalar yani ozgarishi bir biri bilan bogliq kattaliklar bilan ishlashga togri kela boshladi bunday masalalarni yechishda elementar usullar yetishmagani uchun cheksiz marta takrorlanadigan amallarga murojaat eta boshladilar b kavalyeri aylanma jismlar hajmini hisoblashda bolinmaslar usulini qolladi f viyet ayniyatni j vallis tenglikni n merkator formulani topdi i barrou egri chiziqli temperaturapetsiya yuzi bilan urinmaning ozgarishi orasidagi munosabatni payqadi xvii asr oxirida bu yonalishdagi izlanishlar differensial va integral hisob yaratilishiga olib keladi g leybnits yangi hisobga cheksiz kichik kattaliklar tushunchasini asos qilib oldi bunday kattaliklar oz holicha aniq manoga ega bolmasada ularning nisbatlari va cheksiz yigindilari tayin qiymatlarga teng chiqar edi leybnits bu usul bilan geometriyaning avvaldan yechilmay kelgan koplab muammolarini hal etish mumkinligini korsatdi yy i nyuton differensial va integral hisob goyasiga boshqa tomondan mexanika masalalari orqali yondashdi bu yerda ham ahvol geometriyaga oxshash edi tekis harakatlarni organgan g galiley uchun elementar geometriya ki foya qilgan bolsa murakkabroq harakatlar murakkabroq chiziqlarni tekshirishni talab etar edi i nyuton yilda bu mavzudagi tadqiqotlari jamlangan flyuksiyalar metodi nomli asarini i barrou va j kollinzga taqdim etgan lekin u yilda nashr etilgan bu davrda parij berlin peterburg akademiyalari va kembrij unti yirik fan markazlariga aylangani dastlabki ilmiy jur lar nashr etila boshlagani m taraqqiyotini jadallashtirdi proyektiv geometriya ehtimollar nazariyasi chiziqli algebra va sonlar nazariyasi rivoj topdi kompleks sonlar keng qollanib kompleks ozgaruvchili funksiyalar organila boshladi k f gauss l darajali kophad kompleks sonlar maydonida pta chiziqli kopaytuvchiga ajralishini algebraning asosiy teoremasini bekamu kost isbotladi bir necha asr davomida darajali tenglamani yechish masalasi matematiklarni bezovta qilib kelgan edi p ruffini va n abel bu tenglama ildizini uning koeffitsiyentlari orqali tort arifmetik amal hamda ildiz chiqarish orqali ifodalash mumkin emasligini asosladilar e galua esa lagranj lejandr goyalarini davom ettirib algebraik tenglama ana shu manoda yechilishechilmasligi masalasi ildizlarining simmetrik funksiyalari tenglamaning koeffitsiyentlari orqali ifodalanishiga bogliq bolishini korsatdi bu yerda galua birinchi marta simmetriyaning olchovi vazifasini bajaradigan gruppa tushunchasini qolladi bundan avvalroq shunga yaqin goya asosida gauss sirkul va chizgich yordamida muntazam kopburchak yasash muammosini hal qilgan edi galua goyalaridan hosil bolgan maydonlar nazariyasi bunday yasashlar masalasini umumiy holda hal qilish im konini berdi gauss va galua goyalari tasirida avval mustaqil rivojlangan sohalarning bir biriga aralashuvi boshlandi kompleks ozgaruvchili funksiyalar differensial tenglamalar va sonlar nazariyasiga algebra sonlar nazariyasi va kristallografiyaga tatbiq etildi ayniqsa kleyn har bir almashtirishlar guruppasiga alohida geometriya mos kelishi asoslangan fan tarixiga erlangen dasturi nomi bilan kirgan maruzasidan song matematik krnuniyatlarning tagida yotuvchi tub tamoyillar ochila boshladi ayni paytda m ning ildizlari ham osdi evklid zamonidan rayem bolib kelgan tasdiqlarni qatiy isbotlash prinsipi ortga chekindi differensial va integral hisobni asoslamay qollash ayniqsa cheksiz amallar bilan erkin muomala qilish paradokslar anglashilmovchiliklar keltirib chiqardi mac i i yigindining qiymati amallarni bajarish tartibiga qarab yoki s ga tengchiqar log i logl tenglikka log a nloga formulani qollab bolmas edi va h k uzoq vaqt differensial cheksiz kichik tushunchalari tarifeiz qollanilib kelindi funksiya uzluksiz deganda nimani tushunish lozimligi ham munozaraga sabab boldi ammo m asoslariga chuqurroq kirishilgani sayin muammolar ham otkirlashib bordi asrning boshlari m tarixidagi eng chuqur inqirozga toqnash keldi m ning asoslarida chuqur ziddiyatlar ochila boshladi burali forti rassel rishar grelling paradokslari ularni yengib otish yolidagi urinishlar natijasida toplamlar nazariyasining aksiomatik nazariyasi yaratildi sermelo frenkel bernays j fon neyman va m binosi yaxlit mukammal loyiha asosiga qurilgani haqidagi hilbert tasavvuri qayta tiklandi garchi bu tabiatan tashkiliy inqiroz hali toliq yengib otilmagan bolsada asr nihoyasida m da yangi kotarilish yuz berdi xususan fermaning katta teoremasi isbotlandi e uayls m ning bir biridan yiroq sohalari ortasida chuqur aloqalar ochila boshladi m sohasida tasis etilgan xalqaro fields medaliga sazovor bolgan ishlarning kopchiligi m ning bir biridan mustaqil uch tort sohasiga oid tushuncha va usullar qollanib olingan natijalar ekani m yaxlit fan degan konsepsiyaga qaytadan jon bagishladi aqsh lik matematik d knut tomonidan universal tex matn muharriri ishlab chiqilishi va elektron aloqa vujudga kelishi asrda m rivojlanishi uchun yangi ufklarni ochib bermoqda bugun p dirakning quyidagi ramziy tarifi yana ham orinliroq m bu istalgan tabiatli abstrakt tu shunchalar bilan ishlash uchun maxsus moslashgan quroldir bu borada uning qudratiga cheku chegara yoq orta asrlarda hozirgi ozbekiston hududi va uning atrofidagi mintaqada yuksalishga erishgan m fani taraqqi yoti asrdan toxtab qoldi asrning choragidan bu sohada yangi yuksalish davri boshlandi yilda tashkil etilgan markaziy osiyodagi birinchi universitet hozirgi ozbekiston milliy universiteti da v i romanovskiy m professori boldi sharqona milliy qadriyatlarni chuqur hurmat qilgan ozbek tilini organgan prof iqtidorli yoshlardan professional matematiklar yetishtirishga kirishdi va toshkent ehtimollar nazariyasi va matematik statistika maktabiga asos soldi bu maktabdan t a sarimsoqov s h sirojiddinov t azlarov sh farmonov kabi yuzdan ortiq mutaxassislar yetishib chikdi xalqaro bernulli jamiyatining i kongressi toshkentda otkazilgani yil bu sohada ozbekistonda olib borilayotgan tadqiqotlarning xalqaro miqyosda tan olinishi natijasidir metodologiyasi puankare a o nauke m klayn m matematika utrata opredelyonnosti m klayn m matematika poisk istini m matematicheskoye modelirovaniye m m tarixi toplamlar t froydental g matematika kak pedagogicheskaya zadacha chasti i m matemtika yunoncha bilim bilimni o rganish sonlar strukturalar fazolar hamda ozgarishlarni tadqiq etuvchi fan avvalboshda matematika hisoblash olchash shuningdek fizik jismlar tabiatini deduktiv organish uchun qollanilgan bundan tashqari matematika matematik bilimlarning samarali uzatilishi uchun rasmiy til taklif etadi shuning uchun matematika tabiiy fanlar iqtisodiyot modellashtirishda eng muhim vositalardan biridir matematika uslublarning absolyut aniqligi va natijalarning xatosizligi kabi oziga xos xususiyatlarga ega uning shu xususiyatlari boshqa barcha fanlardan yaqqol ajratib turadi eng qadimgi matematikaga oid qolyozmalar miloddan avvalgi vi asrda yunonistonda yevklid tomonidan yozib qoldiralgan keng jamoatchilikda doirasida elementar metemetikakadan foydalaniladi qaysiki uning yozdamida sonlar ustida amallar amaliy masalalar oddiy tenglamalar va geometrik obyektlar organiladi fizika kimyo informatika iqtisodiyot va xok sohalarda odatda amaliy matemetika qollaniladi sof matemetikaning ozi faqatgina mavhum abstrakt tushunchalarni organib haqiqiy hayotda amalda mavjud emas sof matematikaning bazi bir yonalishlari falsafa va mantiq chegaralari bilan chambarchas bogliq boshqa fanlarga nisbatan matematika abstraktsiyaning eng yuqori olchamdaligi va aniqligi bilan ajralib turadi uning bu xususiyati fanlar podshoxi deyilishiga sababdir matematik bilimlarning nihoyatda mantiqiyligi inson ongining boshlangich aqli yetmasligini namoyish etadi matemetik isbotlash xossa va tasdiqlarni haqiqiyligini belgilovchi eng ishonchli uslubdir xx xxi asr zamonaviy matematikasi uchun eng yuqori aniqlik darajasiga erishish bu masalani toliq umumiylashtirishdir agar korilayotgan boshlangich masalalarga isbot talab qilinmasa aksioma unda umumiylashtirish yordamida isbotni keltirib chiqarish mumkin matematika tarixdan ilgarigi davrlarga borib taqaladi yani birinchi abstrakt matematik tushuncha bu natural son matemetikaning keng kolamda rivoj topishi antik yunonistonda geometriyadagi katta yutuglar bilan belgilanadi matematikaning paydo bolishida har xil savdo sotiq yer taqsimlash qurilishlar va vaqtni olchash kabi amaliy masalalarni hal qilish yechish katta ahamiyat kasb etgan matematikaning rivojlanishida orta asrlardagi islom dunyosining alohida oz orni bor u yunon matematikasidan farq qilgan holda nisbatan koproq amaliy xarakterga ega bolgan matematika asosan savdo sotiq kasb hunar qurilish geografiya astronomiya va astrologiya mexanika optika va xok yonalishlarida keng qollanilgan islom dunyosining madaniy markazi bog'dod hisoblanib bayt al hikmaga turli millat olim va ulamolar yigilishgan abu abdulloh muhammad ibn musa al xorazmiy arab taxminan yillarda yashagan mashhur o'rta osiyolik musulmon matematigi astronomi astrologi geografi hamda qomusiy olimidir ayrim manbalarga kora u forsiy bolgan u taxminan yilda xorazmda hozirgi xivada ozbekiston dunyoga kelgan va yillarda vafot etgan al xorazmiy oz umrining aksariyatini bogdoddagi bayt al hikmada olim sifatida ishlab otkazdi uning algebra asari chiziqli va kvadrat tenglamalarning tizimli yechimi togrisidagi birinchi kitobdir shu sababdan u diofant kabi algebra fanining otasi degan unvonga sazovor boldi uning hind raqamlari haqidagi arifmetika asarining lotin tiliga tarjimasi asrda garb olamiga onlik raqamlar tizimi haqidagi tushunchani olib kirdi al xorazmiy batlimusning jogrofiya asarini korib chiqib yangiladi va shuningdek uning ozi ham astronomiya va astrologiyaga oid bir qancha asarlar yaratdi kopchilik matematiklar oz sohasini estetik miqyosda yetakchi deb baholashadi haqiqatdan ham kopchilik matematik isbotlar nodir hisoblanib ularning natijalari esa go'zallik dir ularga misol qilib qoyidagilarni keltirish mumkin tpanstsendent soni eyler tenglamasi ei va xok kompyuter ing computer hisoblayman ehm elektron hisoblash mashinasi oldindan berilgan dastur programma boyicha ishlaydigan avtomatik qurilma elektron hisoblash mashinasi ehm bilan bir xildagi atama birok k hisoblash ishlarini bajarishdan tashqari uning funksiyasi ancha keng ehmlarning rivojlanishida k ning bir necha avlodlarini korsatish mumkin bu avlodlar element turlari konstruktiv texnologik xususiyatlari mantiqiy tuzilishi dastur taminoti texnik tafsilotlari texnikadan foydalanishning qulaylik darajasi bilan bir biridan farq qiladi k ning dastlabki avlodida ural minsk bsem asosiy element elektron lampa bolgani uchun u juda katta joyni egallagan edi songra bu lampa ornida tranzistorlar ishlatilgan k razdan m minsk va boshqalar integral mikrosxemalar ishlatilgan k ibm bm aqsh yesevm rossiya va boshqa integratsiya darajasi katta bolgan integral sxemalar urnatilgan shaxsiy k lar paydo boldi shaxsiy k mikro va mikro ehm tushunchasi asr yillar oxiridan boshlab keng tarqala boshladi shaxsiy k ning keyingi avlodlarida mikroelektron va biosxemalardan foydalanildi ularning hajmi kitob kattaligidek hajmgacha kichraydi massasi esa kg gacha kamaydi yil ibm ay bi em firmasi shaxsiy k ning yanada takomillashgan modellarini ishlab chiqara boshladi keyinchalik boshqa firmalar ibm bilan pc biriktirilgan k ni apple firmasi esa macintosh makintosh yoki oddiygina maki deb ataladigan k ni yaratishdi asr boshlarida dunyoda onlab mln shaxsiy k lar mln ga yaqin ehm shu jumladan bir necha on superehm bolgan k lar masalalarni yechishda foydalaniladigan komponentlar tarkibiy qismlar tarkibi va tavsifi jihatdan bir biridan farq qiladi murakkab masalalarni yechishda kuchli qurilmalar ornatilgan k dan xujjatlarni bosishda harf bosish qurilmasi bolgan k dan foydalaniladi istalgan k tizimlar bloki monitor va klaviaturadan iborat boladi kerak bolganda bulardan tashqari boshqa qurilmalar ham ulanadi tizimlar bloki da k ning ishlashi uchun zarur muhim qismlar diskni yuritkich vinchester qattiq disk mantiqiy amallarni bajaruvchi mikrosxemalar bolib unga qolgan qurilmalar ulanadi monitor displey matn va turli tasvir kurinishidagi axborotlarni ekranda aks ettiradi klaviatura k ga buyruq va turli axborotlarni kiritadi kopincha k tarkibiga sichqon manipulyatori va printer kiritiladi sichqon ikki yoki uchta knopkasi tugmasi bolgan qurilma bolib uning yordamida k ishini osonlashtiradi printer esa axborotlarni qogozga tushirish uchun xizmat qiladi zamonaviy k lar asosan tort qurilma boshqarish protsessor xotira va kiritish chiqarish qurilmalaridan iborat boshqarish qurilmasi k ning barcha qurilmalari ishini muvofiklashtiradi va boshqaradi protsessor k ning asosiy qurilmasi bolib axborotlarga ishlov beradi yani hisoblash amallari solishtirish va uzatish kabi arifmetikmantiqiy amallarni bajaradi bu qurilma bajaradigan amallar dasturlar orqali belgilanadi xotira qurilmasi axborotlarga ishlov berish vaqtida uni saqlash uchun xizmat qiladi foydalanayotgan dasturlar ichki xotirada uzoq muddat saqlanadigan axborotlar tashqi xotira disketalar da saqlanadi ichki va tashqi xotiralarda axborot almashinuvi kiritish ch iqarish qurilmalari yordamida amalga oshiriladi k oyinlari ham keng tarqalgan ularning mingdan ortiq xili mavjud ular yordamida kop narsalarni amaliy bilib olish va amaliy tajribalarni orttirish mumkin qarang kompyuter oyinlari k ning universalligi axborotni aniq maqsad yolida qayta ishlay olishiga inson faoliyatining turli sohalarida ishlab chiqarishni tubdan ozgartirishga kishilarning ishini osonlashtirishga imkon beradi ob havoni oldindan aytib berishda meteostansiyalar va suniy yoldoshlardan keladigan axborotlarni yigib va tahlil qilib juda katta hisoblash ishlarini bajaradi va inson uchun qulay bolgan shaklda ifodalaydi qarang intranet internet kompyuter tarmogi elektron hisoblash mashinalari ehm davri avloddan iborat bolib ular quyidagi alomatlari bilan farqlanadi asosiy tashkil etuvchi elementi tezkorligi tezkor xotirasi hajmi kiritish chiqarish qurilmasi dasturiy taminoti narxi qimmat hamda olchami katta ehmlarga kop sonli muhandislar va dasturchilar xizmat korsatishgan bunday hisoblash mashinalarining oddiy inson xonadoniga kirib kelishi uchun narxini arzonlashtirish olchamlarini kichiklashtirish ornatilgan dastur asosida dasturchilarsiz mustaqil ishlatilishi mumkin bolgan holatga keltirish zarur boldi bu rivojlanish shaxsiy kompyuter pc personal compyuter atamasi bilan boglangan kompyuter deganda dastur asosida axborotlarni katta tezlikda qayta ishlashni taminlovchi universal avtomatik qurilmani tushunish mumkin birinchi shaxsiy kompyuter yilda fransiyada truong trong ti tomonidan ishlab chiqilgan avvaliga mazkur shaxsiy kompyuter elektron oyinchoq sifatida qabul qilindi bu kompyuter yilda amerikalik stiv jobs boshchiligidagi apple computer firmasi tomonidan mukammallashtirildi hamda dasturlarning katta majmuini tatbiq etib ommaviy ravishda ishlab chiqarila boshlandi shundan beri kompyuter hayotimizda mustahkam joylashib axborotni qayta ishlashning eng zamonaviy vositasiga aylandi hozirgi kunda xilma xil zamonaviy kompyuterlar insonga xolis xizmat qilmoqda ularning tashqi korinishlari ham turlicha lekin kompyuterlarni tashkil etuvchi qurilmalar yani apparatli taminoti bilan yaqindan tanishsak turli turkumdagi mashinalardagi qurilmalarda oxshashlik borligini koramiz har qanday kompyuterning apparatli taminoti asosiy va qoshimcha qurilmalardan tashkil topgan asosiy qurilmalar kompyuter ishlashini taminlasa qoshimcha qurilmalar kompyuterdan foydalanishda qulayliklar va qoshimcha imkoniyatlar beradi kompyuterning asosiy qurilmalariga sistema bloki monitor va klaviatura kiradi qoshimcha qurilmalarga sichqoncha manipulyatori printer plotter skaner modem eb kamera va boshqalar misol boladi sistema bloki asosan gilof asosiy plata ona plata yoki sistema platasi protsessor xotira qurilmalari va mikrosxemalar quvvat blokidan iborat asosiy plata yaxlit asosga yigilgan elektron sxemalar bolib unga bazi qurilmalar axborot almashish sistema magistrali shinalar simlarining oramlari yordamida boglanadi shinalar kompyuter ning hamma qurilmalariga parallel holda ulanadi kompyuter ishida uch xil shina xizmat korsatadi berilganlar berilgan malumotlar shinasi adreslar shinasi boshqarish shinasi asosiy platada mikroprotsessor xotira qurilmalari va mikrosxemalar ovoz video va tarmoq platalari ham joylashadi ular asosiy plataning maxsus slot qirqim lariga ulanadi diskyurituvchi printer flash xotira kabi qurilmalar portlar deb yuritiluvchi asosiy platadagi maxsus joylarga ulanadi bu qurilmalarni boshqarish uchun asosiy platada kontrollerlar deb ataluvchi elektron sxemalar mavjud portlar parallel lpt ketma ket com va universal ketma ket usb turlarga bolinadi ketma ket port protsesordan malumotlarni baytlarda oladi va qurilmalarga bitlarda uzatadi paralelel port esa baytlarda olib baytlarda uzatadi odatda sichqoncha va modem ketma ket portlarga printer parallel portga ulanadi juda kop asosiy platalarda sichqoncha va klaviatura doiracha shaklidagi ps bolmaga ulanadi hozirgi kunda universal ketma ket portga sichqoncha klaviatura va boshqa qurilmalarni ulash imkoni bor odatda asosiy plataning ajralmas qismi sifatida qaraladigan doimiy xotira qurilmasi dxq ing rom read only memory faqat oqish uchun xotira mikrosxema korinishida tashkil etilgan bolib quvvat manbaiga bogliq bolmagan holda malumotlarni saqlash uchun xizmat qiladi doimiy xotira qurilmasida kompyuterning kiritish chiqarish asosiy sistemasi bios basic input output system haqidagi doimiy axborot saqlanadi protsessorni mikroprotsessor yoki cpu yani central processing unit markaziy protsessor deb ham atashadi protsessor arifmetik va mantiqiy amallar bajaradi xotira bilan boglanadi va barcha qurilmalar ishini boshqaradi zamonaviy kompyuterlarda protsessor vazifasini kvadratdan ham kichik yuzali yagona yarim otkazgichli kristalda kremniy yoki germaniy joylashgan millionlab mitti tranzistorlardan tashkil topgan mikroprotsessor yani ota zich integral sxema bajarmoqda misol sifatida koradigan bolsak intel pentium pro mikroprotsessori oz ichida milliondan ortiq tranzistorlarni saqlaydi protsessorning ish unumdorligi uning tezligi taktli chastota va razryadlar soni bilan belgilanadi tezlik protsessorning sekundda bajargan amallar miqdori bilan belgilanadi va gs gers bilan ifodalanadi masalan i protsessori mgs sekundiga million amal tezlikka ega bolsa intel pentium iv protsessori uchun bu korsatkich mgs va undan yuqoridir protsessorning razryadlari soni uning bir vaqtning ozida baravariga ishlashi mumkin bolgan bitlar miqdori bilan aniqlanadi hozirgi kunda razryadli protsessorlar keng qollanilmoqda protsessorning tezligini oshirish maqsadida hozirgi vaqtda kesh xotira turli matematik soprotsessorlar kabi vositalardan foydalanish yolga qoyilgan shu kunlarda protsessorlarning kop yadroli turlari ishlatilmoqda protsessor asosan quyidagi qismlardan iborat aniq protsessorga mos i yozuvi ushbu protsessor razryadli berilganlar shinasi va razryadli adreslar shinasiga ega ekanligini yani bir vaqtning ozida bit axborot va gbayt hajmdagi adreslar adreslar sohasi bilan ishlash imkoniyati mavjudligini bildiradi protsessorning asosiy ishi tezkor xotira qurilmasida joylashgan dasturdan navbatdagi buyruqni oqish va bajarish natijani yozib qoyish hamda keyingi bajariladigan buyruqni aniqlashdan iborat takrorlanuvchi jarayondir bundan tashqari protsessor dastur mazmunidagi boshqarishni amalga oshirish malumotlarni zarur joydan oqish lozim joyga yozish kerak joyga uzatish boshqa qurilmalarning ishlashini muvofiqlashtirish vazifasini ham bajaradi demak protsessor berilgan dastur va zarur malumotlar asosida inson aralashuvisiz kompyuterning avtomatik ishlashini taminlovchi qurilma ekan tezkor xotira qurilmasida txq ishlash jarayonida protsessor foydalanadigan barcha axborotlar va dasturlar saqlanadi uni tezkor deyilishiga sabab boshqa xotiralarga nisbatan axborot almashinuvi minglab yoki millionlab marotaba tezdir tezkor xotira qurilmasida saqlanayotgan malumotlar kompyuter elektr manbaidan uzilganda yoki qayta yuklanganda ochib ketadi tezkor xotira qurilmasi registrlardan tashkil topgan registr malumotlarni ikkilik shaklida vaqtinchalik saqlab turish uchun moljallangan qurilma har bir registr oz navbatida triggerlardan tashkil topadi trigger mitti elektron sxema bolib u elektr toki bilan zaryadlangan holda ni zaryadlanmagan holatda ni ifodalaydi registrdagi triggerlarning miqdori kompyuterning necha razryadli ekanini belgilaydi registrlar uyachalar yacheykalar deb ham yuritiladi uyachalarning har bir razryadida bir bit axborot  joylashadi yani yoki bit axborot birlashganda bayt miqdordagi axborotni hosil qiladi har bir bayt oz tartib raqamiga   yani adresiga ega boladi uyachaning  sigimi mashina sozi uzunligini belgilab beradi mashina sozining uzunligi baytlarda olchanadi mashina sozining uzunligi baytga teng bolishi mumkin demak ketma ket joylashgan ikki tort yoki sakkiz bayt birlashib bitta mashina sozini tashkil etishi mumkin ekan har bir xotira uyachasi ham oz adresiga ega u esa shu uyachadagi boshlangich bayt adresi bilan ifodalanadi tezkor xotira qurilmasining boshqacha nomi ram random access memory tanlov boyicha ixtiyoriy kirishli xotira chunki undagi istalgan adresli uyachaga togridan togri otish imkoniyati mavjud tovush video va tarmoq platalari asosiy plataga joylashtirilgan yoki alohida bolishi mumkin bu platalar protsessor ishini tezlashtirish hamda zaruriy sifat korsatkichiga erishish maqsadida ishlatiladi tovush platasi ing sound adapter adapter moslashtiruvchi axborot saqlagichlarga yozilgan raqamli audioaxborotni tovushlarga aylantirib beruvchi qurilma qurilmaning chiqish qismiga ovoz kuchaytirgich yoki karnaylarni ulash mumkin tovush platasi oz mikroprotsessoriga ega bolib tovushni kiritishda analog raqamli ozgartirish va chiqarishida diskret analogli ozgartirishni taminlaydi video plata ing graphics adapter murakkab tasvirlar va millionlab ranglarni qayta ishlashni taminlab beruvchi plata bu plata oz mikroprotsessori va tezkor xotirasiga ega boladi zamonaviy video karta hajmli va uch olchovli grafika bilan ishlash imkoniyatiga ega hozirgi kundagi juda kop dasturlar va oyinlar mb yoki mb sigimli video kartalar bilangina ishlaydi logistika transport va mol axborot oqimini yolga qoyadigan optimalshtiradigan va boshqaradigan soha logistika yun logistike hisoblash muhokama sanati matematik mantiq tushunchasining sinonimi b rassel va uning maktabi vakillarining asarlarida bayon etilgan matematik mantiq taraqqiyotidagi bosqichning nomi nazariy mat ga qarama qarshi qoyiladigan hisoblash va geometrik olchovlar sanati qadimiy mat da l deb atalgan g v leybnits l va matematik mantiq terminlarini ozi ishlab chiqqan xulosa chiqarishdagi hisobning sinonimi sifatida qollagan uning goyalari xoz zamon matematik mantiqda ozining toliq ifodasini topgan l tushunchasi logistik metod formal mantiqni formallashtirilgan tillar nazariyasi yordamida bayon etish usuli logistik tizim formal tizim va boshqa manolarni ham anglatadi logistikaning asl maqsadi kam xarajat qilib ko p foyda olish va yetarli natijaga erishishdir isroil yaqin sharq olkasida osiyoning garbiy qismida orta dengizning janubisharqiy boyida joylashgan davlat asosiy va rasmiy maydoni km aholisi soni yilgi malumotlarga kora kishi poytaxti quddus shahri asosiy iqtisodiy siyosiy va madaniy markazi tel aviv shahri rasmiy tillari ivrit va arabcha bmtning yildagi qaroriga muvofiq isroil respublika mamlakatda yagona konstitutsiya yoq uning ornini bosuvchi bir qancha qonunlar bor eng muhimlari qonun chiqaruvchi va ijrochi idoralarni tashkil etish togrisida yilgi qonun va mamuriy farmon yilgi muvaqqat qonun qaytib kelish togrisida yilgi qonun fuqarolik haqida yilgi qonun knesset togrisida yilgi asosiy qonun va boshqa davlat boshligi prezident yildan moshe katsav u knesset bir palatali parlament tomonidan yil muddatga saylanadi muddatga qayta saylanish huquqiga ega emas qonun chiqaruvchi hokimiyat knesset uning deputati umumiy togri yashirin ovoz berish yoli bilan yil muddatga saylanadi ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oshiradi hukumat knesset tomonidan tasdiqlanadi isroilning dengiz boyi qismi kambar pasttekislik sharqiy qismi bal m li plato bolib uning sharqiy chekkasi tor chuqur hor boti giga tik tushgan xula va tiveriad kollari ulik dengiz janubda negev choli bor fosforit toshtuz marmar mis temir rudasi neft gaz konlari topilgan iqlimi subtropik janubda va soyliklarda chala chol va chol iqlimi yozi issiq ° qishi iliq ° yillik yogin mm shimoli shar qidan iordan daryosining yuqori qismi otadi daryo suvidan sugorishda foydalaniladi tuprogi qongir tog boz qongir boz janubdagi chollarda boz qongir toglarda makvis gariga doim yashil eman qaragay va b usadi sirtlon chiyabori daman kemiruvchi va sudralib yuruvchilar kop qushlarning chol va dashtga xos turlari uchraydi aholisining i yahudiylar i arablar qolgan qismi armanlar druzlar isroil yaxudiylarining yarmidan koprogi boshqa mamlakatlardan kelgan muhojirlardir rasmiy til ivrit va arab tillari kopchilik aholi yahudiylik qolganlari musulmon va xristian dinida aholining i shahar va shaharchalarda yashaydi yirik shaharlari tel aviv xayfo quddus garbiy qismi ramat gan isroil davlati bmt bosh assam bleyasining yil noyabr qarori asosida tashkil topgan yil may qarorga kora buyuk britaniya mandatidagi falastin mustaqil deb elon qilindi uning hududi arab va yahudiy mustaqil davlatlariga bolindi har ikki davlat demokratik konstitutsiyaga ega bolishi lozim edi yahudiy davlatining hududi ming km aholisi ming yahudiy va ming arab shundan mingi badaviy deb belgilandi quddus bmt boshqaruvidagi mustaqil mamuriy birlik deb ajratildi arab isroil urushi davrida isroil falastin arab davlati uchun falastin qududi iordan daryo sining garbiy so hili va gazza ajratilgan hududning qismini quddusning garbiy qismini bosib oldi va quddusni isroil poytaxti deb elon qildi isroil bosib olgan hududdan taxminan mln arab quvgin qilindi isroil yildan bmt azosi ozr su verenitetini yil dekabrda tan oldi va yilda diplomatiya munosabatlari ornatdi milliy bayrami mustaqillik kuni yahudiylar taqvimiga kora bu bayram har yili har xil kunda kelishi mumkin yilda aprelga togri keldi asosiy siyosiy partiyalari kasaba uyushmalari avoda mehnat sotsialistik partiyasi yilda tuzilgan likud ittifoq partiyasi yilda tashkil etilgan shas diniy partiyasi yilda tuzilgan mafdal milliy diniy partiyasi yilda tashkil etilgan arab demokratik partiyasi yilda tuzilgan isra el ba aliya isroil yuksalishda partiyasi yilda asos solingan i umumiy mehnat federatsiyasi kasaba uyushmasi yilda tashkil etilgan iisroil iqtisodiyotidaharbiy sanoat asosiy orinni egallaydi u tash qi moliyaviy manbalarga ayniqsa aqsh va yevropa ittifoqi yordamiga juda karam i sanoati ilmfan yutuqlariga asoslangan tarmoklar tibbiy elektronika aloqa vositalari kompyuterlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan metall ishlash mashinasozlik jumladan samolyotsozlik kemasozlik ay niqsa ularning harbiy turlari elektrotexnika elektronika kimyo sanoati olmosni qayta ishlash ham rivojlangan yengil sanoatning toqimachilik tikuvchilik konchilik kabi tarmoklari mavjud oziq ovqat yogochsozlik ne ftni qayta ishlash binokorlik mate riallari sanoati rivoj topgan bir oz miqdorda kaliy va toshtuz mis va temir rudalar neft qazib olinadi energetika asosan chetdan keltirilgan xom ashyo negiziga qurilgan asosiy sanoat markazlari tel aviv xayfo isroil rivojlangan indust rial agrar mamlakat yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi qishloq xojaligi ulushi ni tashkil etadi ekinzorlarning aksar qismi davlatga va yahudiy milliy jamgarmasiga qarashli bolib bu yerlar kibutsa moshava deb atalgan qishloq xojaligi shirkatlariga ijaraga beriladi yer maydonlarining dan koprogi ishlanadi uning dan or tigi sugoriladi qishloq xojaligining asosiy tar mogi dehqonchilik eksport uchun asosan sitrus mevalar yetishtiriladi yiliga mln tonna bular boshqa mevalar bilan birga qishloq xojaligi mahsuloti asosiy qiymatining ni tashkil etadi ichki ehtiyoj uchun bugdoy kartoshka sabzavot texnika ekinlaridan paxta qand lavlagi zaytun va b ekiladi bogdorchilik tokchilik gulchilik bilan ham shugullaniladi chorvachiligida qoramol qoy va echki shuningdek parranda boqiladi baliqchilik qam rivojlangan qishloq xojaligi mamlakat ehti yojlarini qondirmaydi asosan avtomobil transporti rivojlangan avtomobil yollarining uz mingkm temir yol uzunligi km dengiz savdo floti muhim orin tutadi dengiz portlari xay fo ashdod eylat tel aviv yaqinida xalqaro aeroport bor bir necha neft quvurlari bolib ular orqali qizil dengiz sohilidan orta dengiz portlariga neft oqiziladi isroil chetga qishloq xojaligi va mashinasozlik mahsulotlari tarashlangan olmos madanli ogit kimyoviy moddalar qurolyarog chiqaradi chetdan mashina va asbobus kuna tarashlanmagan olmos neft kimyoviy mahsulotlar transport vositalari oladi savdo sotiqdagi asosiy mijozlari aqsh buyuk britaniya germaniya pul birligi shekel aholi sogligini saqlash yuqori darajada davlat tibbiyot muassasalari bilan birga xususiy shifoxonalar ham bor vrachlar uch oliy oquv yurtining tibbiyot fakultetlarida tay yorlanadi isroilda yahudiylar va arablar uchun alohida alohida maktablar bor davlat maktablaridan tashqari xususiy oquv yurtlari ham bolib ularning bir qismi diniy tashkilotlar mablagi hisobiga ishlaydi yildan yoshdan yoshgacha bolgan bolalar uchun yillik majburiy talim joriy etilgan boshlangich maktabda oqish muddati yil orta maktab yillik yillik quyi va yillik yuqori maktab isroilda universitet va institut bor eng yiriklari quddusdagi yahudiy universiteti tel aviv universiteti xay fodagi universitet va texnologiya instituti texnikoy isroil tabiiy va ijtimoiy fanlar akademiyasi ishlaydi yirik kutubxonalari yahudiy milliy kutubxonasi universitetlarning kutubxonalari isroil davlat arxivi bor muzeylari isroil milliy muzeyi tiberiasdagi munitsipal osori atiqa muzeyi tel avivdagi gaarets muzeyi xayfodagi zamonaviy sanat muzeyi va hokazo isroilda dan ortiq gaz va jurnal nashr etiladi yiriklari gaa rets mamlakat kundalik gazeta yildan gamodiya xabarchi kundalik gazeta yildan gatsofe sharhchi kundalik gazeta yildan yediot axronot songgi yangiliklar kundalik kechki gazeta yildan ma ariv oqshom kundalik kechki gazeta yildan ivrit tilida chiqadigan yuqoridagi gaz lardan tashqari ingliz tilida kundalik djeruzalem post quddus pochtasi yildan va arab tilida al ittihod ittifoq yildan gaz lari nashr etiladi quddusda isroil telegraf agentligi va tel avivda isroil axborot agentligi ishlaydi isroil radioeshittirish boshqarmasi hukumat xizmati bolib radio va televideniyeni boshqaradi yilda tuzilgan adabiyoti qad sharq adabiyotida qad yahudiy adabiyoti alohida orin tutadi u butun yevropa va sharq madaniyati taraqqiyotiga katta tasir korsatgan qad yaxudiy adabiyoti deganda birinchi navbatda bibliya tushuniladi yahudiy adabiyoti keyingi asrlarda asosan ivrit tilida rivojlangan ayrim yozuvchilar yil agnon a shlyon skiy l goldberg x byalik va boshqalar isroil tashkil topishidan ancha avval falas tinga kochib kelgan va yildan key in ham ijodini davom ettirgan ay niqsa nobel mukofoti laureati yosef agnon hikoyalari haqqoniyligi va chuqur psixologizmi bilan etiborni tortadi yillarda falastinda osib voyaga yetgan adiblar guruhi ye map ye amixay t rivner s izhar va b adabiyotga kirib keldi ular oz asarlarida ijtimoiy muam molarni ortaga qoydilar yillarda garbiy yevropa modernizmi va ekzistensializm falsafasi tasiri kuchaydi ilgor yozuvchilardan m avi shaul a pen x kadmon a kenan d ben amots e benezer va b yahudiy arab munosabatlari muammolarini rasmiy ekstremistik siyosatdan norozilik kayfiyatlarini aks ettirdilar ivrit tilida ijod qiluvchi kopgina yozuvchilar idish tilida ham asarlar yarata boshladi isroil zrubavel m man i papernikov p binetskiy va b idish tilidagi adabiyot namoyandalaridir arab tilida kalam tebratuvchi shoirlar tavfiq ziyod xanna abu xon solih al qosim hikoyanavislar emil habibiy muhammad ali taxiy va b mamlakatdagi arab aholisi kamsitilishiga qarshi norozilikni asosiy mav zu qilib olganlar isroil hududida turli tarixiy davrlarga mansub kopgina memorlik va sanat yodgorliklari sakdanib qolgan galileydamil av ming yilliklarda toshdan yasalgan yertolalar beysan megiddo va b joylardagi mil av ming yillikka oid kohna shaharlar tel baytmirsim megiddo lahish gezer xatsorda qoyalar orasidan otkazilgan vodoprovod lahmlari tosh va xom gishtdan qurilgan qalin mudofaa is tehkomlari ibodatxonalar turar joylar mavjud isroil va yaxudo pod shoxliklari mil av asr oxiri asr boshlari davridan qolgan ogilxonalar istehkomlar saroylar maishatxonalarning harobalari uchraydi neolit davriga mansub tasviriy va amaliy bezak sanati namunalari uy hayvonlarining fil suyagi va sopoldan yasalgan haykalchalari oyma va na qshin idishlar topilgan rim xukmronligi davri mil av asr mil asr rim badiiy madaniyatiga xos bolgan kopgina yodgorliklarni qoldirgan beysandagi dionis ibodatxonasi beysan va sezardagi teatrlar sezar va askalondagi osma kuvurlar jamo at va turar joy binolari qabr ustiga qoyilgan byustlar va marmar sarkofaglardagi qabariq tasvirlar saklangan vizantiya davridan bazilika bet alfadagi sinagogda koshinkori tasviridagi muchal aylanasi qator bibliya sahnasi qurbonlik marosimi tasvirlari va boshqalar monastir va ibodatxonalar arablar davridan masjid madrasalar salibchilardan qala qorgonlar istehkomlar qolgan asr oxiri asr boshlarida yahudiylarning falastinga kochib kela boshlashi bilan isroilning zamonaviy memorligi va badiiy madaniyati shakllandi turli mamlakatlardan kochib kelgan yahudiylar har xil badiiy va memoriy maktab hamda yonalish ananalarini olib keldi musiqasi falastinlik yahudiylar va arablarning madaniyati xalq qoshiqlari raqslar musiqa jorligidagi marosim va urf odatlar shuningdek kochib kelgan yahudiylarning ananalari asosida rivojlangan yildan keyin musiqa muassasalari tashkil etildi isroil filarmoniyasi milliy opera va inbal musiqali teatri xolon konservatoriyasi tel aviv yaxudiy konservatoriyasi quddus musiqa akademiyasi bor yillardan kompo zitorlik maktabi rivojlana boshladi m lavri e partosh p benxaim m avid va boshqalar isroilda kino ishlab chiqarish yilda boshlandi shu yili rejissyor a amar sulh badiiy filmini yaratdi yilda milliy kinematografiyani ragbatlantirish haqida qonun qabul qilinib kinoteatrlarda albatta i filmlarini korsatish joriy etildi yodingda tut rej f artvis badiiy filmi va salax shabati hajviy komediyasi ikkalasi yilda yaratilgan ayniqsa diqqatga sazovor keyingi yillarda musiqiy filmlar komediyalar josuslik va jangari filmlar yaratildi savdo va sanoat vazirligi xuzurida kino markazi tashkil etilgan tel avivda ikkita quddusda bitta kinostudiya bor bmt qaroriga kora ikkinchi jahon urushidan keyin tuzilgan yaqin sharqdagi davlat poytaxti yerusalim quddus emas shahri aholisi asosan yahudiy millatiga mansub insonlar aholisining beshdan bir qismini arablar tashkil etadi falastin ndash yaqin sharqdagi arab davlati yahudiylar falastin arablarini o'z yerlaridan quvib chiqaraboshladilar buning natijasida mln falastinlik arablar livan davlati hududiga qochib o'tishga majbur bo'ldi misr suriya livan iordan va isroil bilan tinchlik shartnomasini imzolashga majbur bo'ldilar dunyo sionistik tashkilotlari ko'rsatgan moliyaviy yordam germaniyaning isroilga to'lagan mlrd dollar miqdordagi tovoni hamda aqsh ko'rsatgan katta yordam tufayli isroil qisqa vaqt ichida qudratli armiyaga ega davlatga aylandi yaqin sharq strategik xomashyo neftga boy o'lka u yerda jahon neft zaxirasining foizi mavjud misr sinay yarim orolini suriya jo'lan tepaligini iordan esa iordan daryosining g'arbiy qirg'og'ini boy berdi sssr yil davomida misr va suriyaga yetkazib bergan harbiy texnikaning deyarli barchasi isroil qo'liga o'tdi g'azo sektori va falastin davlati poytaxti bo'lishi kerak bo'igan quddus shahrini ham arablar yashaydigan qismi isroil egalladi isroil ittifoqchilari katta miqdorda yordam ko'rsatishni davom ettirdilar yillar oralig'idagi yil ichida isroil mlrd dollarlik yordam oldi hukumat bosib olingan hududlarga yahudiylarni joylashtirish siyosatini yuritdi arab davlatlari ham o'zlarining harbiy salohiyatiarini mustahkamlash choralarini ko'rdilar sssr ularga zarur harbiy texnika yetkazib berdi isroilning og'ir ahvolga solib qo'yilishi uning ittifoqchilarini befarq qoldirmadi aqsh isroil arab munosabatlariga jiddiy aralasha boshladi uning maqsadi isroilning xalqaro obro'sini saqlab qolish edi ikkinchidan arab davlatlarini sssrdan uzoqlashtirish hamda arablar orasiga nizo solish edi falastin bayrog'i bmtda alohida mamlakat timsoli sifatida hilpirab turibdi mahmud abbos boshliq davlat bu organ tomonidan tan olindi isroil bilan tinchlik jarayonining chozilganidan xafsalasi pir falastin otgan yil noyabrida bmt xavfsizlik kengashi qomitasiga uni toliq azo sifatida qabul qilish togrisida ariza topshirgan edi ammo ish qomitadan nariga otmadi bu hafta muxtoriyat boshqa yoldan borishga qaror qildi bugun falastin xalqi bilan xalqaro birdamlik kuni ekan muxtoriyat prezidenti mahmud abbos bosh assambleyada nutq sozlab azo davlatlardan assambleyada kuzatuvchi maqomiga ega falastinni qollab quvvatlashni soradi song uni davlat maqomiga ega bolmagan azo sifatida qabul qilish borasida ovoz berish jarayoni otkazildi assambleyadagi davlatdan tasi ijobiy javob berdi falastinning bmtdagi elchisi riyod mansurning aytishicha hujjatga davlat homiylik qildi falastinning bmtdagi maqomini oshirish taklifini asosan rivojlanayotgan davlatlar qollab quvvatladi yevropaning ayrim davlatlari ham hujjatni yoqladi bazilari masalan britaniya betaraf aqsh va isroil esa qarshi ovoz berdi jorj vashington universitetida siyosatshunoslik professori edmund garib masalaning falastin uchun ijobiy tomonlarini tushuntiradi maqom oshishi bilan falastinning bmt doirasidagi xalqaro bitimlarga va tashkilotlarga qoshilishiga imkon yaratiladi masalan jahon sogliqni saqlash tashkiloti xalqaro mehnat tashkiloti va eng muhimi xalqaro jinoiy sudga agar xalqaro jinoiy sud falastinni qabul qilsa muxtoriyat undan isroilning falastin hududlaridagi harakatlarini tergov qilishni sorashi mumkin boladi biroq deydi ayrim kuzatuvchilar falastinning bosh assambleyadagi maqomining oshishi salbiy oqibatlarga ham olib kelishi mumkin qoshma shtatlar bu ishga qarshi va davlatchilikka erishishning yagona yoli isroil bilan muzokara deb keladi davlat departamenti sozlovchisi viktoriya nulandning aytishicha davlat kotibi xillari klinton muxtoriyat prezidenti mahmud abbos bilan otgan hafta gaplashib vashington fikri ozgarmasligini aytgan qoshma shtatlar yilda falastin uchun yordam tariqasida million dollar ajratgan endi bu va boshqa yordam toxtashi mumkin deydi nyu york universiteti dekani vera jelinek bu esa joriy yilgi byudjetda milliard dollarlik kamomadga yuz tutgan falastinni yanada qiynab qoyishi mumkin siyosiy tahlilchi garibning aytishicha falastin qisqa muddatda iqtisodiy tomondan zarar korishi aniq aqsh va isroil bilan yoqalashishi ham mumkin ammo bundan boshqa chora yoq tahlilchilar nazarida falastinning bmt bosh assambleyasida azolikni qolga kiritishi aqsh va isroil davo qilganidek yaqin sharq tinchlik jarayoniga putur yetkazmaydi jarayonning muzlab qolganiga usiz ham bir yildan oshdi falastin va boshqalar jazoga tortilishi mumkin masalan yunesko falastinni oz safiga qabul qilgani uchun aqsh pulidan ayrildi edmund garibning aytishicha aqsh isroil va boshqalar aksincha haqiqiy mojaroga yol qoymaslik uchun jarayonni jonlantirishga majbur boladi tahlilchi jelinek nazarida ham xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olingan falastin bilan isroil hisoblashmay iloji yoq doimiy azolarining veto huquqi sabab bazi rezolyutsiyalarni otkazmaydigan xavfsizlik kengashidan farqli olaroq bosh assambleyada hujjatni qabul qilish uchun kopchilikning unga ovoz berishi kifoya bu hafta rossiya xitoy fransiya ispaniya daniya shveysariya kabi yetakchi davlatlar rezolyutsiyani qollab quvvatlashini bildirdi allergiya yunoncha   begonaga tasir   organizmning spetsifik holati allergen tasirida yuzaga keladi bunda shu organizm shu allergenga sezgir boladi gipersezgirlikning tez yoki sekin turlari korinadi idiosinkraziyadan antitelolar paydo bolishi bilan farqlanadi allergiya yun allos boshqa ozga begona va ergon tasir kishi organizmida tashqaridan tasir qiluvchi allergenlik xususiyatiga ega bolgan har xil yot moddalarga nisbatan paydo boladigan oziga xos reaksiya allergenga nisbatan javob raksiyasi darhol yoki asta sekin ota sezuvchanlik korsatish orqali sodir boladi allergen orga nizmga tushganida unga javoban haqiqiy va soxta psevdoallergik allergik reak siyalar paydo bolishi mumkin haqiqiy allergik reaksiya boshlanishidan oldin malum bir davr otib bunda organizmning unga birinchi bor tushgan moddaga sezgirligi ortib boradi bu sensibi lizatsiya deb ataladi sensibilizatsiya yuzaga kelishi organizmda unga birinchi bor tushgan allergenga javoban alohida oqsil moddalar antitelolar yoki osha allergen bilan ozaro tasir qila oladigan limfotsitlar paydo bolishiga bogliq shungacha allergen organizmdan chiqarib yuborilgan bolsa hech qanday kasallik alomati kozga tashlanmaydi agar aller gen chiqib ketmagan bolsa yoki chiqib ket ganidan keyin organizmga takror tush sa bunda u yukrridagi antitelolar yoki limfotsitlar bilan ozaro tasirlashib a ga sabab boladi natijada bir qancha biokimyoviy jarayonlar boshlanib gista min serotonin kabi talaygina moddalar ishlanib chiqib hujayralar toqimalar va azolarni zararlantiradi shu tarika maxsus yani ilgari organizmga tasir qilgan allergenga javoban reaksiya roy berib allergik kasallik paydo boladi soxta reaksiyalar organizm allergenga birinchi bor duch kelganida boshla naveradi bunda sensibilizatsiya davri bolmaydi organizmga tushgan allergenning ozi hujayra toqima va azolarni zararlantiradigan moddalarni paydo qiladi soxta reaksiyalar kopincha dori darmonlar va oziq ovqatlarga nisbatan roy beradi organizm allergenga duch kelganida hamisha ham a paydo bolavermaydi bunda irsiyat nerv va endokrin sistemalar ahvoli muhim ahamiyatga ega chunki kasalikka asosan bu sistemalar funksi yasining buzilishi ogir ruhiy kechinmalar sabab boladi a ning oldini olish sensibillovchi tasirga ega bolgan mod dalarning organizmga takror kirishiga va organizm himoya reaksiyalarining buzilishiga yol qoymaslik choralarini korishdan iborat turkiy tillar  hozirgi va qadimgi turkiy xalqlar va elatlarning tillari asosan ozbekiston turkiya ozarbayjon qozogiston qirgiziston turkmaniston xxr afgoniston eron tojikistonda shuningdek bolgariya ruminiya ukraina germaniya kipr shimoliy makedoniya albaniya aqsh saudiya arabistoni va boshqa bir kancha mamlakatlarda tarqalgan otgan asr oxiridagi malumotlarga kora turkiy tillarda sozlashuvchilarning umumiy soni million kishidan ortiq turkiyada kopchilik bilan turkiy tillar orniga turk lahjalari atamasi qabul qilinadi turkiya ozarbayjon ozbek va shuningdek hammasi turk tilining lahjalari hisob qilinadi turk tili deganda turkiya turkchasi emas butun lahjalarni qamraydigan til sifatida tushuniladi universitetlarda ada trk leheleri ve edebiyatlar nomidagi kafedralarda turkiy tillar va ularning adabiyotlari orgatiladi bazi olimlar turkiy tillarni mogul tillari hamda tungusmanjur tillari bilan birga qoshib oltoy tillari oilasiga birlashtiradilar ye d polivanov g y ramstedt kabi tilshunoslarning fikricha ushbu tillar oilasi koreys va yapon tillarini qoshish hisobiga kengayishi mumkin oltoy nazariyasiga kora turkiy tillarning tarixi oltoy tillari bir til bolib tashkil topgan qad zamondan  oltoy davridan boshlanadi oltoy bobotili asos til dastlab ga  tungusmanjur va turkmogul tillariga songra turkmogul tili ham ga  turk va mogul tillariga ajralgan lekin turkiy tillarning oltoy tillariga genetik aloqadorligi haqidagi masala hamon faraz darajasida krlmoqda turkiy tillar deganda sibirdan bolqon yarim oroligacha bir chiziq boylab chozilgan ulkan geografik hududda tarqalgan ozbek uygur qozoq qirgiz qoraqalpoq saxa yoqut tuva xakas oltoy karagas shor turkman ozarbayjon turk gagauz tatar boshqird chuvash qomiq nogay qorachoybolqor tofalar chuvash kabi dan ortiq til tushuniladi turkiy tillar hozirgi tarqalish geografiyasiga kora quyidagi mintaqalarga ajratiladi orta va jan sharqiy osiyo jan va garbiy sibir volgakama havzasi shim kavkaz zakavkazye va qora dengiz boyi turkiy tillarning genetik lisoniy xususiyatlar jihatidan ozaro munosabati masalasiga qiziqish juda qad dan davom etib keladi turkiy tillarni birinchi marta tasnif qilgan olim maxmud koshgariydir turkiy tillar tasnifi bilan qiziqish asr oxiri va asrda qayta avj oldi va hozirgigacha koplab tasniflar vujudga keldi rus olimlari i n berezin v v radlov f ye korsh a n samoylovich v a bogoroditskiy n a baskakov b a serebrennikov turk olimi r r arat fin olimlari g y ramstedt va a m o ryasyanen nemis olimlari i bensing va k g mengeslarning tasniflari bu tasniflar metodi oldiga qoygan maqsadi nuqtai nazaridan xilmaxildir shuning uchun bu tasniflarning birida biron bir guruhga mansub deb hisoblangan til ikkinchisida boshqa bir guruhga tushib qolishi mumkin turkiy tillarni tasnif qilishning oziga xos qiyin tomonlari bor bu qiyinchilik avvalo turkiy tillarning ozaro fonetik leksik grammatik jihatdan yaqinligidan kelib chiqadi ikkinchidan alohida olingan har bir turkiy xalqning tarkib topishida turli xil qabilalarning ishtirok etganligi va bir qabila bir paytning ozida bir necha turkiy xalqning shakllanishida ishtirok etganligi bilan izohlanadi mas v a bogoroditskiy oz tasnifida turkiy tillarning geografik tarqalish xususiyatini asos qilib ularni guruhga ajratadi shim sharqiy saxayoqut karagas va tuva tillari xakas mintaqadagi xakas aholining shevalari o l toy oltoy va teleut tillari bir qancha lahjalar garbiy sibir sibir tatarlariningbarcha laxjalari volgaboyiuraloldi tatar va boshqird tillari orta osiyo uzbek uygur qozoq qirgiz qoraqalpoq tillari jan garbiy turkman ozarbayjon qomiq gagauz turk tillari va chuvash tili bu tasnifda turkiy xalklar va tillarning tarixiy tarakane hisobga olinmagan karaim nogay kabi tillar etibordan chetdan qolgan v v radlov tomonidan turkiy tillar quyidagicha tasnif qilingan sharqiy guruh oltoy ob yenisey turkiylari va chulim tatarlarining til va laqjalari karagas xakas shor va tuva tillari garbiy guruh garbiy sibir tatarlarining lahjalari qirgiz qozoq boshqird tatar va qoraqalpoq tillari orta osiyo guruhi ozbek va uygur tillari jan guruh turkman ozarbayjon turk qrimtatar tillari bu tasnifga turkiy tillarning fonetik xususiyatlari asos qilib olingan bolsada bazi fonetik belgilar muayyan bir guruhga emas bir necha guruh tillarga xos ekanligi seziladi boshqa tasniflar ham u yoki bu darajada kamchiliklarga ega tasniflar orasida turkiy tillarning ham til xususiyatlarini ham tarixiy taraqqiyotini ham genetik qarindoshligini atroflicha hisobga olgan hamda turkiy tillarning barchasini tuliq qamrab olgan tasnif n a baskakov tomonidan taklif etilgan va u kupchilik turkiyshunoslar tomonidan tan olingan turkiy tillar oilasi uchun xos bulgan singarmonizm hozirgi ozbek adabiy tili bundan mustasno suz boshida undoshlarning ketma ket kela olmasligi ozakning deyarli ozgarmasligi gap bolaklarining joylashish tartibi kabi xususiyatlar uni boshqa til oilalaridan farklab turadi turkiy tillarni bir til oilasiga birlashtiruvchi va boshqa til oilalaridan farklovchi xususiyatlaridan biri lugat tarkibining bir biriga juda yaqinligi va grammatik qurilishining oxshashligidir shuning uchun gam chuvash va yoqutlardan boshqa hamma turkiy xalklar vakillari oz ona tillarida gaplashganlarida bir birini muayyan darajada tushuna oladi turkiy tillar umumiy genetik va tipologik belgilarga ega fonetikada yukrridagi belgilardan tashqari unli va undoshlar oppozitsiyasi mavjud hozirgi turkiy tillarda unli va undosh tovushlar mik dori bir xil emas unlilar miqdori bazi turkiy tillarda tuva gagauz chulimtatar tillarida dan ortiq bolsa kopchiligida ta xoz ozbek adabiy tilida ta undosh tovushlar miqdorida esa bunchalik katta farq yoq maxsus adabiyotlarda undoshlar miqdori dan kam kursatilmaganidek dan ortiqham qayd etilmaydi bazi turkiy tillarda suz boshida jarangsiz undoshlar k p t ishlatilsa boshqalarida ayni urinda jarangli undoshlar g b d qollanadi soz boshida sonor undoshlar l m n r deyarli uchramaydi morfologiya sohasida agglyutinatsiya shakl va soz yasalishining asosiy usuli hisoblanadi grammatik jins turkumsi yuq prefiks va old qoshimchalar mavjud emas komakchilar faol qollanadi bir turdagi turlanish va bir turdagi tuslanish mavjud sintaksis sohasida gap bolaklari ozining muntazam joylashish tartibiga ega aniqlovchi aniqlanmishdan ega kesimdan oldin joylashadi boglovchilar deyarli yoq ularning aksariyati arab va fors tillaridan ozlashgan sifatdoshli ravishdoshli tuzilmalar keng qollanadi ikki ot yoki otlashgan sozning birikuvidan hosil bolgan va turkiy izofa deb ataluvchi aniklovchili soz birikmalari barcha turkiy tillarda uchraydi soz yasalishi asosan affiksatsiyadan iborat shuningdek soz hosil qilishning analitik va boshqa usullari ham bor eng qad turkiy yozma yodgorliklar urxunenisey yozuvida asrlarga mansub bolib ular asosan qabrtoshlar tarzida shim mongoliya qirgizistonda yenisey daryosining yuqori qismi talas vodiysida va boshqa joylarda topilgan brahmi va sugd yozuvlarida bitilgan qad turkiy yodgorliklar ham uchraydi sharqiy turkiston va orta osiyo keyinchalik uygur va arab alifbolari asosidagi turkiy yozuv sharqsa qashqar orta osiyo oltin orda hududi volgaboyida va garbda saljuqiylar davlatida ozarbayjon turkiya va boshqa hududlarda rivojlandi xitoyda yashovchi uygurlar asrdan hozirgigacha arab alifbosi asosidagi yozuvdan foydalanadilar qad yozuv ananalariga ega bolgan turkiy xalkdarning aksariyati ozbek uygur turk ozarbayjon turkman tatar boshqird kabi asrning yillarigacha arab alifbosi asosidagi yozuvga ega bolgan turk tili yildan lotin alifbosi asosidagi yozuvga otgan sobiq sssrdagi barcha turkiy tillar uchun yillar ortalarida lotin grafikasi asosida alifbolar ishlab chiqildi va ular yilgacha ixtiyoriymajburiy tarzda ana shu yozuvga otkazildi yillarda esa ayni shu tartibda rus grafikasi asosidagi yozuvga otkazildi sssr parchalanib ketgandan keyin yilda ozarbayjon va turkmanistonda yilda ozbekistonda lotin yozuviga asoslangan alifbo joriy etish haqida qaror qabul qilindi va bu qarorlar amalga oshirilmoqda turkiy tillarning organilishi haqida q turkiyshunoslik armaniston respublikasi hayastani hanrapetutyun   zakavkazyening janubiy qismida joylashgan mamlakat shimolda gurjiston sharqda ozarbayjon janubda eron garbda turkiya bilan chegarador ta tuman ta shahar ta shaharcha bor maydoni ming km aholisi mln kishi poytaxti  yerevan shahri davlat tuzumi armaniston  demokratik respublika davlat boshligi  prezident qonun chiqaruvchi oliy organi  millat majlisi yildan oliy ijroiya va farmoyish beruvchi organi  vazirlar kengashi armaniston  togli mamlakat relyefi murakkab past baland hududining   ga yaqini dengiz sathidan m dan baland yer yuzasining dengiz sathidan eng yuqori nuqtasi m aragats togi eng past nuqtasi m respublikaning shimolva shimolsharqida kichik kavkaz tizmasi janubdaarmaniston yassitogligi bor tog tizmalari oraligida pambak va shiroq vodiylari sevan havzasi armanistonning janubiygarbida  toglar oraligida  ararat tekisligi joylashgan armanistonda mis molibden mis kolchedani polimetall rudalar oltin temir rudasi nefelin boyoklari bentonit gillari tosh tuz konlari bor binokorlik materiallari marmar dolomit tuf pemza obsidion per lit zaxiralari anchagina respublika subtropik mintaqada joylashgan armaniston iqlimi xilma xil tekislik va tog etaklarida iyulning ortacha temperaturasi ° ° yanvarniki  ° yillik yogin miqdori   mm plato va tog yon bagirlarida iyulning ortacha temperaturasi ° ° yanvarniki  ° yillik yogin miqdori mm janubi sharq va shimol sharqda iqlimi quruq subtropik armanistonda eng yuqori temperatura ° araks vodiysida eng past temperatura  ° shimol garbda qor qatlamining qalinligi   sm daryolarning kopi araks daryosi irmoklaridir faqat armaniston shimoldagi daryolar kura daryo tizimiga kiradi armaniston daryolarida kema qatnay olmaydi daryolarning umumiy gidroenergiya zaxirasi ming kvt armanistonda yuzdan ortiq mayda kol bor eng kattasi  sevan unda mashhur gulmohi forel baligi ovlanadi mingga yaqin mineral buloq bor ala xilma xil tuproklar uchraydi respublika maydonining yarmiga yaqini qora tuproqli tog etaklarida tikanli butalar archa tol namatak osadi ormon va butazorlar armaniston hududining   ni egallagan shimoli sharqda buk janubdadub va grab ormonlari mavjud armanistonda umurtqali hayvonlarning turi bor shundan turi sut emizuvchilar turi parrandalar turi sudralib yuruvchilar turi baliqlardir qoriqxonalari dilijon xosrov va boshqalar sevan milliy bogi bor armanistonning asosiy aholisi  armanlar mln dan ortiq ruslar kurdlar gruzinlar ukrainlar va boshqalar ham yashaydi aholining   shaharlarda istiqomat qiladi rasmiy tili  arman tili dindorlar asosan xristian monofisiylardir yirik shaharlari  yerevan gyumri vanadzor arxeologik qazishlar natijasida hozirgi armaniston yerlarida quyi paleolitning shell va ashel davriga oid tosh qurollari topildi armaniston tog etaklarida tortlamchi davrning birinchi yarmida ibtidoiy odamlar yashagan armanistonda neolit yodgorliklari qishloq xojalik va chorvachilikning dastlabki rivojidan dalolat beruvchi eneolit madaniyati ham ochilgan yil sevan kolining suvi quritilib arxeologik qazish ishlari otkazilganda miloddan avvalgi minginchi yilga oid tarixiy yodgorliklar topildi urartu quldorlik davlati madaniyati miloddan avvalgi asr temir davrining yodgorligidir arman xalqi qadimgi hay arman urart va boshqalar qabilalarning birlashuvidan paydo bolgan miloddan avvalgi asrda arman qabilalari urartu davlati yerlarini egallagan miloddan avvalgi asr oxirlarida armaniston eron axomaniylar davlati tar kibiga kirgan makedoniyalik aleksandr eron davlatini tor mor keltirgach armaniston yerlari ham uning imperiyasiga qoshildi miloddan avvalgi asr oxirlarida kichik armanistonda va ararat vodiysida mustaqil arman podsholiklari ajralib chiqdi janubiy  garbiy armaniston va janubiy armaniston tobe podsholiklar sifatida salavkiylar davlati tarkibiga kirdi taxminan miloddan avvalgi yil ararat podsholigi bilan janubiy armanistonning birlashuvidan buyuk armaniston tashkil topdi salavkiylarning rimliklarga qarshi kurashdagi maglubiyati miloddan avvalgi yil dan foydalanib buyuk armaniston bilan sofena mustaqillikka erishdi armaniston tigran ii artashes miloddan avvalgi asr davrida savdo va ma daniyati rivojlangan yirik davlatga aylandi mil asrdan buyuk armaniston rim bilan eron davlati ortasida kurash maydoni bolib qoldi va inqirozga yuz tuta boshladi asr boshlarida armanistonda feodal munosabatlar yuzaga kela boshladi ayniqsa asrda xristian dinining qabul qilinishi natijasida arman cherkovi feodalizmning qudratli tashkilotlariga aylandi yilda armaniston eron sosoniylari va vizantiya ortasida taqsimlandi armanistonning katta qismi eronning vassaliga aylanib qoldi asrning yarmida armaniston arab xalifaligiga boysundi arman xalqi bosqinchilarga qarshi bir necha bor             yillar qozgolon kotardi milliy madaniyatni saqlab qolish uchun olib borilgan kurash natijasida arman feodal adabiyoti va memorligi rivojlandi yilda mesrop mashtots arman alifbosini yaratdi arablarga qarshi uzoqdavom etgan kurash jarayonida bagratiylar podsholigi tashkil topdi bafatiylar sulolasiga asos solgan ashot i davri   da arab xalifaligi va vizantiya imperatori armaniston mustaqilligini tan oldi ashot ii   sevan koli atro fida arab qoshinini maglubiyatga uchratdi va ozini armaniston knyazlarining knyazi deb elon qildi ashot iii   mamlakatni birlashtirish markazlash gan hokimiyatni mustahkamlash siyosatini yurgizdi mamlakatda katta katta inshootlar qurildi iqtisodiy va madaniy hayot yuksala boshladi dvin ani kars naxichevan hamda van mamlakatning yirik madaniy shaharlariga aylandi lekin feodallarning bir biriga qarshi urushi arman davlatini par chalab yubordi vizantiya imperiyasining bosqinchilik siyosati esa mamlakatni tushkunlikka uchratdi armanistonni i asrda saljuqiylar asrda mogullar asrda amir temur bosib oldi   asrlarda turkiya bilan eron ortasida kurash maydoniga aylandi yilda turkiya bilan eron ortasida tuzilgan bitimga asosan turkiya garbiy armanistonning katta qismini eron esa sharqiy armanistonni oldi yildan sharqiy armaniston eron zulmidan ozod qilina boshladi yilgi rus eron urushi natijasida erevan va naxichevan xonliklari rossiyaga qoshildi   yillardagi rus turk urushi natijasida kars va garbiy armanistonning ayrim hududlari rossiyaga qoshib olindi yilda hokimi yat dashnoklar qoliga otdi yil yezda turkiya brest sulhi shartnomasini buzib armanistonning katta qismini bosib oldi yil noyabrda ularning ornini ingliz qoshinlari egalladi yilda sovet hokimiyati ornatiddi va armaniston ssr tuzildi yildan armaniston zakavkazye federatsiyasiga yildan bevosita sssr tarkibiga kirdi yil avpda armaniston oliy kengashi uni armaniston respublikasi deb atash togrisida qaror qabul qildi yil sentabrda armaniston mustaqil deb elon qilindi ozbekiston respublikasi bilan diplomatiya munosabatlarini yil oktabrda ornatgan armanistonda dan ortiq siyosiy partiya faoliyat korsatmoqda bular armaniston umummilliy harakati liberal demokratik partiya respublika partisi xristian demokratik partiya milliy konservativ partiya milliy uy gonish partiyasi milliy ozligini anglash birlashmasi konstitutsion huquq ittifoqi milliy demokratik ittifoq armaniston millatparvar partiyasi va boshqalar eng muhim jamoat tashkilotlari kasaba uyushmalari konfederatsiyasi umumarman ayastan jamgarmasi respublika xotin qizlar kengashi va boshqalar armaniston sanoatlashgan va kop tarmoqli qishloq xojalik yaxshi rivojlangan mamlakat asosiy tarmoklari rangli metallurgiya mashinasozlik kimyo neft kimyosi oziq ovqat sanoati binokorlik materiallari sabzavotchilik uzumchilik mevachilik yalpi ichki mahsulot tizimida sanoatning ulushi   qishloq xojalikning ulushi   ni tashkil etadi sanoatida aniq stanoklar devorbop tuf materiallari molibden konsentrati mis kuporosi kochma elektr stansiyalar markazdan qochirma nasoslar soatlar tozalangan mis kalsiy karbid sirka kislotasi sintetik kauchuk avtopokrishkalar temirchilik press mashinalari elektr motorlar kompressorlar gidronasoslar liftlar marmar gilamlar trikotaj kiyim kechak poyabzal meva konservalari efir moyli mahsulotlar vino konyak ishlab chiqarish asosiy orin tutadi elektr energetika sohasida razdan yerevan issiklik elektr stansiyalari stansiyadan iborat razdan kaskadi ishlab turibdi yiliga mlrd kilovatt soat elektr energiyasi ishlab chiqariladi asosiy sanoat markazlari yerevan gyumri charensavan abovyan dilijon va boshqalar qishloq xojaligiga yaroqli yerlar kam bolishiga qaramay qishloq xojalik kop tarmokli sugorma dehqonchilik katta ahamiyatga ega yirik kanallari artashat arzni shamiram va boshqalar meva va rezavor meva hosili ming t uzum hosili ming t ekinzorlari mingga shu jumladan gallazorlar   bug doy arpa yem xashak ekinzorlari   yalpi don hosili mln tonna kartoshka sabzavot tamaki qand lavlagi yetishtiriladi chorvachilik asosan sut gosht jun yetishtirishga ixtisoslashgan mamlakatning umumiy yuk aylanmasida   dan koprogi temir yol ga togri keladi temir yollar uzunligi  km umumiy foydalanishdagi avtomobil yollari  ming km ham masi qattiq qoplamali aviayonalishlar armanistonni mdh davlatlarining kopgina shaharlari bilan boglaydi gaz quvuri tarmoklari bor arzni jermuk dilijon saxkadzor va boshqalar pul birligi  dram arman xalq ogzaki ijodidan kopgina namunalar yetib kelgan bulardan eng mashhuri sosunlik dovud dostonidir unda armanlarning bosqinchilarga qarshi kurashi aks etgan arman yozma adabiyoti asrda yuzaga kelgan bungacha yaratilgan adabiy asarlar armanlarning xristianlik diniga utishi payti asr da yoq bolib ketgan marifatparvar olim mesrop mashtots yaratgan yozuv adabiyotning tez rivojlanishiga yol ochdi asrga kelib iqtisodiy hayot jonlanishi tufayli adabiyot va sanatda insonparvarlik ruhidagi asarlar paydo bola boshladi   asrlardagi shoirlar nerses shnorali mxitar gosh vardan aygeksi ijo dida uygonish davri goyalari seziladi   asrlarda ovanes tupkuransi m nagash g axtamarsi n kuchak n ovnatan sayat nova kabi shoirlar dunyoviy adabiyot ananalarini davom ettirdilar x abovyan yangi arman adabiyotiga asos soldi asr yillaridan xalq hayotini aks ettiruvchi dramaturgiya rivojlana boshladi g sundukyanning pyesalari sahnalashtirildi asr oxiri va asr boshlarida h paronyan o tumanyan a isaakyan a akopyan shirvonzoda arman adabiyoti taraqqiyotiga katta hissa qoshdilar yillarda a vshtuni g maari v alazan g saryan s vauni kabi shoirlar keng omma orasida shuhrat qozondi yillarda arman adabiyoti e charens a bakuns m armen v totovens v norens n zaryan s taronsi d demirchyan va m janan kabi adiblarning asarlari bilan boyidi yilda armaniston yozuvchilar uyushmasi tuzildi ikkinchi jahon urushidan keyin romanchilik rivojlandi qator poetik asarlar yaratildi g sevunsning tehron l gurunsning oltin tong r kocharning katta uy bolalari armaniston sanyanning tashnalik romanlari a grashi o sheroz r ovanesyan s kaputikyanlarning sheriy toplamlari bosilib chiqdi ozbek yozuvchi va shoirlarining mashhur asarlari arman tilida nashr etilgan arman adabiyotining eng yaxshi namunalari ham ozbek tiliga tarjima qilinib nashr etilgan armaniston hududida eng qadimgi memoriy yodgorliklar neolit davriga mansub urartu davridan miloddan avvalgi   asrlar teyshebaini va erebuni yerevan miloddan avvalgi yilda asos solingan antik davrdan artashat tigranakert shlarining qoldiklari garni qalasi mil asr saqlanib qolgan ksenofont tasvirlagan toifadagi turar joy  glxatun rejada togri burchakli zinali yogoch gumbazli uy asrgacha anana tarzida saqlanib keldi xristianlik qabul etilgach yil cherkovlar echmiadzindagi katta butxona asr istehkom qasrlar hashamatli saroylar zvartnots aruch dvindagi qurildi bu binolarayoning rejasi aniq memoriy shakllari ixcham bezaklari nafis uzunchoq yoki silindr shaklidagi gumbazli binolar zoravar ripsimdagi ibodatxonalar echmiadzindagi gayane hammasi asr barpo etildi asrlarda armaniston memorligi yuksak darajaga kotarildi shaharlarda mahobatli jamoat binolari va diniy inshootlar qurildi ani shahrida mustahkam mudofaa devorlari gagikashenda saroylar ibodatxonalar memor trdat axtamar o da saroy va cherkov memor manuel barpo etildi asrlarda jamoat memorligi mehmonxonalar karvon saroylar kopriklar rivoj topdi qoya toshlar orasini oyib hosil qilingan gegard monastiri ayrivank saqlanib qolgan asrda armaniston memorligida inqiroz boshlandi ammo bu davrda ozga mamlakatlarga borib ornashib qolgan armanlar yashovchi joylarda arman ustalari ishtirokidagi qurilish rivojlandi feodosiya lvovdagi arman ibodatxonalari kamenets podolskiy lutskdagm imoratlar va boshqalar hozirgi zamon armaniston memorligi ananaviy milliy memorlik tabiiy va yangi ijtimoiy maishiy sharoitlar asosida davom ettirilmoqda armaniston toglarida yashagan qabilalar va xalqlar ibtidoiy jamoa madaniyatining ham na bosqichlaridan otishgan neolit davriga mansub qoya toshlariga ishlangan suratlar saqlanib qolgan   asrlarga oad tasviriy sanat namunalari ham uchraidi naqshli xotira lavhalar saganalarga oyilgan yozuvlar va boshqalar armaniston xaykaltaroshligi memorlik bilan birga rivojlandi axtamar qasri asr bezaklari tate ani axtaldagi devoriy naqshlar bunga misol bola oladi miniatyura ham bir muncha rivojlandi asrdan rassomlij ravnaq topdi asrning yillarida armaniston rossiyaga qoshilishi tufayli rus sanatkorlarining tasiri kuchaydi rassom akop ovnatanyan   millim rassomlikka asos soldi yillardan i ayvazovskiy g bashinjagyan ye tatevosyan v surenyans a shamshinyan v sanatining rivojiga hissa qoshdlar asrda istedodli rassom va haykaltaroshlar avlodi kamol topdi m saryan s agajanyan armaniston kojoyan armaniston urartu s arakelyan ye kochar t chubaryan kabi sanatkorlar yetishib chiqdi necha ming yillik ananalarga ega bolgan qadimgi ozeri musiqasi asosan bir ovozli bolsa ham ammo kop ovozlilik elementlari uchrab turgan otmish musiqiy madaniyatining atoqli namoyandalari komitas asrlar va nerses shnorali asr diniy malhiyalar va sharakanlar yozishgan asr oxirlaridan ashug baxshi lar sanati rivoj topdi asrdagi mashhur baxshi  sayat nova asr yarmida yangi kompozitorlik maktabi vujudga keldi yildat chuxajyan arshak ii nomln birinchi arman operasini yaratdi xal taronalarini yevropacha kompozitsii vositalari bilan birga qoshish orqali oziga xos milliy uslub shakllana bordi kompozitorlar x kara murza m ekmalyan n tigranyan komitas a spendiarov r melikyan a tigranyan va boshqalar ozeri xalq cholgu asboblari puf lab chalinadigan kamonli chertma urma asboblardir chem chem yakka raqs choror duet ver ver kochari tuda raqs lar keng tarqalgan asr boshlaridan yangi arman nota yozuvi armaniston limonjyan ixtirosi boshlandi asrning oxirgi choragidan xor qoshiklari rivojlandi xalq taronalari qoshiqlari qayta ishlandi asr boshlarida yangi musiqiy janrlar simfoniya balet simfonik doston kamer cholgu musiqasi ommaviy qushiq spektakl va kinofilmlarga musiqa yozish rivojlandi a xachaturyan k zakaryan v talyan a ayvazyan va boshqalarlar turli janrlarda ijod qildilar yerevanda opera va balet teatri musiqali komediya teatri barpo etildi armaniston filarmoniyasi tarkibida simfonik orkestr torli kvartet ashula va raqs dastasi xor kapellasi gusan ashula dastasi kabi ijodiy jamoalar bor davlat konservatoriyasi xamda sanat institutining musiqa va xalq musiqa ijodiyoti bolimi malakali kadrlar tayyorlaydi yilda armaniston kompozitorlar uyushmasiga asos solingan arman musiqasi ozbekistonda keng yoyilgan ozbek davlat filarmoniyasining simfonik orkestri a babajanyanning qahramonlik balladasini e mirzoyanning simfoniyasini a doluxanyan a arutyunyan va boshqalarlarning asarlarini ijro etgan alisher navoiy nomidagi ozbek davlat akademik katta opera va balet teatri armaniston xachaturyanning spartak baletini sahnalashtirgan arman teatr sanati miloddan avvalgi asrda vujudga kelgan miloddan avvalgi yilda tigranakertda teatr binosi qurilgan arman va yunon mualliflarining asarlari sahnalashtirilgan   asrlarda folklorxor va qorishma janrlarda ishlovchi teatr mavjud bolgan asrda cherkov va maktab teatrlari paydo boldi asrdan qadimgi arman teatri sekin asta yoqolib bordi asrda sayyor truppalar tashkil etildi   asrlarda ozga yurtlardagi moskva venetsiya vena madras kalkutta va boshqalar joylardagi arman muhojirlari yangi arman teatrlarini yaratdilar asrda armaniston teatr sanatida yuksalish davri boshlandi konstantinopol tiflis va boshqalar shaharlarda dastlabki arman doimiy professional teatrlari vujudga keldi milliy dramaturglardan m peshiktashyan s ekimyan m patkanyan g sundukyan ijodida realistik yonalish qaror topdi asr boshlarida yerevan drama teatri yildan sundukyan nomidagi gyumrida a mravyan nomidagi teatr yerevan yosh tomoshabinlar teatri vanadzor teatri nor bayazet teatri tashkil topdi armanistonda dastlabki xronika kinolari yilda suratga olina boshlangan yilda tashkil etilgan armaniston davkinosi hozirgi a beknazarov nomidagi armenfilm deb ataladi badiiy filmlar yildan chiqarila boshlagan ular orasida namus xas push va birinchi tovushli film pepo barchasining rejissor a beknazarov shaxsan malum va favqulodda topshiriq ikkala film rejissorlari  s kevorkov va e karamyan salom bu men rejissor f davlatyan quyosh ostidagi joy rejissor a babayan va boshqalar mashhur arman aktyorlari  a jigarxanyan g tonuns m simonyan m mkrtchyan yilda armaniston kinematografchilari uyushmasi tuzilgan microsoft corporation amerikaning ko'pmillatli texnologiya kompaniyasi bo'lib shtab kvartirasi vashington shtatining redmond shahrida joylashgan u kompyuter dasturlari maishiy elektronika shaxsiy kompyuterlar va tegishli xizmatlarni ishlab chiqarish litsenziyalashtirish qo'llab quvvatlash va sotish bilan shug'ullanadi uning eng mashhur dasturiy mahsulotlari bu microsoft indos operatsion tizimlari liniyasi microsoft office to'plami internet explorer va edge veb brauzerlaridir shu bilan birga msn xbox dasturlarini rivojlantirish bilan shug'ullanadi kompaniyaga yil aprelda bill gates va paul allen tomonidan albuquerque ne mexico shtatida asos solingan bu kompaniya turli hil hisoblash mashinalari uchun dasturiy taminot ishlab chiqaradi jumladan shahsiy kompyuter kpk o'yin pristavkalari mobil telefonlar va boshqalar uchun hamda hozirgi kunda butun dunyoga mashhur bo lgan 'indos' dasturiy platformasining asoschisidir kompaniya xbox o'yin konsolini hamda shahsiy kompyuterlar uchun aksessuarlar ham ishlab chiqaradi bundan tashqari yildan boshlab o'zining planshet kompyuteri surface va uning taxriri surface rt ni ishlab chiqarmoqda hozirda microsoft mahsulotlari dunyoning dan ortiq davlatlarida sotilmoqda dasturlari esa dan ortiq tillarga tarjima qilingan aldi albrecht discount germaniyaning oziq ovqat va kundalik mollari sotish bilan shugullanuvchi biznes tizimidir aldi ikki aka uka miliarderlar ism familiyasi hamda inglizcha discount sozlaridan qisqartma hisoblanadi albrecht discount bu firma aslida ikki alohida firma hisoblanadi aldi sued va aldi nord markalari bilan farq qilib aldi sued germaniyaning janubida aldi nord esa germaniyaning shimoliy qismida faoliyat olib boradi ular germaniyada oziq ovqat va kundalik ehtiyoj mollarini sotuvchi yirik supermarket tizimiga egalik qilishadi biroq aldi supermarketlar tizimi bugungi kunda nafaqat germaniya balki butun yevropa boylab hamda boshqa qitalarda koplab shubalariga ega masalan avstriya va sloveniyada aldi dukonlari hofer nomi bilan mashxur aldi tizimining yillik daromadi milliard dollar deb baholanadi kompaniya aka uka teo va karl albrextlar tomonidan yilda germaniyaning essen shahrida asos solingan yilda aka ukalar sigaret sotish masalasida kelisha olmay ikki alohida firmaga ayrilishgan biroq bugunga kelib sigaretlar sotilishiga ilgari qarshi bolgan aldi sued egasi karl yildan boshlab sigaret sotilishiga oz ruxsatini bergan aldi nord dokonlari shimoliy germaniyadan tashqari belgiya daniya fransiya lyuksemburg gollandiya ispaniya va yildan portugaliyada faoliyat olib boradi polshada ham shubalari ochilishi kutilmoqda aldi sued esa janubiy germaniya avstriya sloveniya irlandiya birlashgan qirollik shvetsariya avstraliya va aqshda shubalarini ochgan bu supermarketlarni barcha davlatlarda haridorlarni oziga jalb qiluvchi asosiy jihati ularda sotiladigan mollarning arzonligidir aldi yevropadagi diskaunter dokonlardan hisoblanadi o'ziga xos jihatlarda yana biri bu dokonda ishlaydiganlar barcha vazifalarni bajarishlari shart yani kassada ishlashdan tortib maxsulotlarlarni joylashtirish va dokonda tozalashgacha shu yosinda supermarket ishchi kuchiga sarflanadigan xarajatlarini qisqartirish imkoniga ega boladi bunga qoshimcha ravishda dokonlarda mahsulotlar ustma ust katta miqdorda joylashtirilib rastalarni tez tez toldirib turish uchun ortiqcha ishchilarni olishga hojat qolmaydi aldi dokonlarida ovruponing kopchilik dokonlarida bolgani kabi mijozlar selofan paketni sotib olishlari shart hatto avstraliya va birlashgan qirollikda ham chunki bu umumiy atrof muhitni asrash siyosatiga muvofiqdir biroq misol uchun aqshdagi aldi dokonlarida bu tajriba yolga qoyilmagan germaniyada yillargacha aldi kambagal va quyi tabaqa insonlar harid qiladigan dokon hisoblanardi biroq gfr va gdr birlashgach koplab nemislar xaridlarida iqtisod qilishga majbur bolishdi shuningdek yilda yevro pul birligi kiritilganda omma fikrida pul almashinuvi davrida dokonlar maxsulot narxlarini oshirgan deb hisoblagan bir paytda aldi bugun va avval degan yozuv bilan yevro hamda nemis markasi qiymatida narxlarni korsatgan bu albatta aldi obrusining kotarilishiga olib kelgan biroq birlashgan qirollik avstraliya va hatto germaniyaning ozida aldi dokonlari jamiyatning kam taminlangan tabaqalari harid qiladigan joy degan umumiy fikr saqlanib qolgan buyuk ipak yoli qadimda sharq bilan garbni boglab turgan savdo yoli dengiz okean yollari ochilmasdan oldin bu yollar muhim ahamiyat kasb etgan buyuk ipak yoli  insoniyat rivojlanishi tarixining uning birlashuvga hamda madaniy qadriyatlari bilan almashishga hayotiy fazo yu mahsulotlarni sotish uchun bozorlarga erishishga intilishining oziga xos bolgan hodisasidir sharqda aytiladigan naqlga qaraganda otirgan  boyra yurgan  daryo harakatlanish  bu hayotdir sayohat qilish jahongashtalik doimo taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchi bolgan edi insoniyat tarixida eng ulkan bolgan ushbu qitalararo savdo yoli yevropa va osiyoni bir biriga boglab otmishda antik rim davlatidan to yaponiyaning qadimgi poytaxti nara shahrigacha chozilgan edi albatta sharq va garb ortasidagi savdo otmish qariga chokkan qadim qadim zamonlardan beri olib borilar edi lekin bu kelgusida bunyod etilgan buyuk yolning aloxidagi qismlari edi savdo aloqalari hosil bolishiga markaziy osiyo toglarida yarim qimmatbaho toshlar  sharqda nihoyatda qadrlangan lazurit nefrit aqiq feruzalar qazib chiqariladigan konlarni topib qazib olish kop jihatdan komaklashgan masalan markaziy osiyodan eronga mesopotamiyaga va hatto misrga lazurit toshi yetkazib beriladigan lazurit yoli mavjud edi u bilan bir paytda nefrit yoli ham tarkib topgan bu yol xotan va yorkent tumanlarini shimoliy xitoy mintaqalari bilan boglar edi bundan tashqari old osiyo mamlakatlariga sogdiyona va baqtriya davlatlaridan aqiq toshlari olib ketilar edi xorazmdan esa feruza keltirilgan bu yonalishlarning barchasi oxir oqibat buyuk ipak yoliga kirib mujassamlashgan markaziy osiyodan garbga va janubga otkazilgan karvon yollarini hamda xitoydan sharqiy turkistonga olib boradigan yollarni ozaro boglab bergan buyuk yolning haqiqiy boshlanishini tarixchilar eramizdan avvalgi ikkinchi asrning ortalarida deb hisoblaydilar osha davrda xitoyliklar uchun ilk bora garb olkalari  markaziy osiyo davlatlari kashf etilgan edi shuni aytib otish lozimki bu yol hech qachon yagona bir yol bolmasdan balki azim bir daraxtning sadasiga oxshash tarzda shoxlanib ketgan turli tuman yonalishlarni oz ichiga olgan edi masalan osiyoni sharqdan garbga qarab kesib otuvchi asosiy yollardan biri qadimiy xitoyning poytaxti chanan shahrida boshlanib uning shimoli garbiy chegaralarigacha gobi sahrosining cheti boylab ketgan keyin sharqiy turkiston orqali otgan tyan shan tizmasi dovonidan oshib otgan karvonlarinng bir qismi fargona vodiysi va toshkent vohasi orqali sogdiyonaning poytaxti samarqandga buxoroga xorazmga olib borgan keyin esa kaspiy dengizi qirgoqlariga yetib kelar edi karvonlarni gbir qismi samarqanddan chiqib baqtriyaga borar va qashqadaryo vodiysi dan otib termiz shahriga kelar edi u yerdan amudaryodan kechib otib janubga baqtralar va hindistonga qarab ketar edi yolning yana bir yonalishi tarim shahridan chiqib takla makon sahrosini janub tarafidan aylanib otib xotan va yorkent shaharlari orqali baqtraga shimoliy afgoniston va marvga kelar edi bu yerdan karvonlar eron suriya davlatlari orqali otib orta yer dengizi boyiga yetib kelar edi mahsulotlarning bir qismi dengiz yoli bilan rim va yunonistonga kelib tushar edi nomidan ham malum bolishicha karvon yollaridagi savdoning asosiy buyumi butun jahonda juda qimmatbaho bolgan ipak mahsulotlari edi masalan orta asrlarning dastlabki davrida ipak eng qadrli hisob kitob birligi bolib hatto tillani muomaladan siqib chiqaradigan darajagacha chiqar edi masalan sogdiyonada bir otning narxi onta ipak kiyimliklariga tenglashtirilgan ipak bilan bajarilgan ishlar evaziga navkarlarni yollash uchun tolov qilinar ipak bilan hatto sodir etilgan jinoyat evaziga xun tolash mumkin edi ushbu karvon yollarini birinchi bolib venetsiyalik savdogar marko polo ipak yoli deb nomlagan edi u yevropaliklardan birinchi bolib xitoy imperiyasining chegaralariga yetgan buyuk ipak yoli atamasini esa nemis tadqiqotchisi ferdinand rixtgofen yilda ozining xitoy nomli fundamental asarida ilk bora ilmiy tarzda kiritgan ipak qitalararo yol orqali tashib otiladigan asosiy mol bolsa ham lekin yagona emas edi markaziy osiyodan xitoyda juda qadrlanadigan otlar tuyalar harbiy anjomlar va qurol yaroglar oltin va kumush yarim qimmatbaho toshlar va shisha buyumlar teri va jun moynalar gilamlar u ip gazlama matolar zar tikilgan matolar oziga xos antiqa mevalar  tarvuzlar qovunlar va shaftolilar yirik dumbali qoylar va ovchi itlar qoplonlar va arslonlar olib chiqib sotilar edi xitoydan karvonlar chinni va metall idishlarni laklangan buyumlar va pardoz upalarni choy va guruchni olib kelishar edi savdogarlarning yol torvalarida turli ituman noyob buyumlar fil qoziq tishlari karkidon shoxlari toshbaqa toshlari ziravorlar va kopgina boshqa xil mollar topilar edi buyuk ipak yoli orqali nafaqat savdo karvonlari balki xalqlarning erishgan madaniy yutuqlari manaviy qadriyatlari diniy goyalari ham jahonga tarqalib borar edi buddizm kushan davlatidagi boshqa dinlar bilan birga hukm surgan bolib bu yerdan to xitoygacha tarqalgan eramizning birinchi asrlarida kichik osiyodan bu yerga xristianlik dini kelib yetgan arab xalifaligining qattiqqol harbiy navkarlari vii asrda islom talimotini olib kelganlar savdogarlar va targibotchilarning otkazgan yollari boylab mogula sahrolaridan yevropa tekisliklarigacha chingisxon sahroyi bosqinchilari quyundek otgan buyuk ipak yolining qoq yuragi bolgan samarqand shahridan orta asrlardagi sharqning buyuk sarkardasi temur oz yurishlarini boshlab zafar quchar edi bundan tashqari karvon yollaridan asrlar boyi allomalar tadqiqotchilar ham sayohat qilar edi xitoy ruhoniysi syuan tszyan va venetsiyalik savdogar marko polo arab sayohatchisi  savdogar ahmad ibn fadlan va bavariyalik sarkor shiltberger vengriyalik tadqiqotchi arminiy vamberi hamda shvetsiyalik geograf sven xedin rus olimi aleksey fedchenko va frantsiyalik jurnalist ayoli ella mayyar amerikalik geolog olim rafael pampelli va frantsiyalik sayohatchi jozef martenlarning yolda qayd etgan yozuvlari va ilmiy asarlaridan biz buyuk ipak yoli boylab yotgan mamlakatlarda yashagan xalqlarning tarixini ularning urf odatlari va ananalarini bilib oldik sharq va garbni ozaro boglagan bu beqiyos buyuk yolni bunyod etgan xalqlarning tirik bir xotirasi qadimiy ozbekiston shaharlari samarqand buxoro xiva shahrisabz termiz toshkent shaharlari bolib ularning memorchilik yodgorliklari buyuk ipak yolining kop asrlik tarixini ozida mujassam etadi buyuk ipak yoli y atamasi qadimda ishlatilmagan buyuk ipak yoli y ni tarixiy geografik va madaniy jihatlarini ilmiy organish amalda koplab mamlakat olimlari tomonidan asrning yarmidan boshlangan uni tadqiq etishga garbiy yevropa rossiya va yaponiya olimlari salmoqli hissa qoshdilar xususan yaponiyada buyuk ipak yoli ensiklopediyasi nashr qilindi yil mashhur nemis olimi karl rixtgofen ozining xitoy nomli yirik ilmiy asarida ulkan yevroosiyo materiganing turli qismlarini boglovchi yollar tizimini ipak yoli deb atagan keyinchalik buyuk ipak yoli y atamasi qabul qilingan miloddan avvalgi asrgacha ham sharq bilan garb ortasida orta osiyo karvon yollari orqali amalga oshirilgan aloqalar mavjud bolgan bunga togli oltoydagi poziriq qorgonidan topilgan kichik osiyoda tayyorlangan buyumlar afgoniston va orta osiyodan topilgan yunon buyumlari misol bolishi mumkin iskandar maqduniy qarang aleksandr saltanati tuzilishi bilan bu aloqalar togri yolga solingan buyuk ipak yoli y ning sharqiy qismini barpo etishda sugdiylar katta rol oynaganlar iskandar maqduniy tomonidan sugdiyona mamlakati i stilo etilishi bilan koplab sugdiylar sharqqa tomon kochganlar va buyuk ipak yoli y ning markaziy qismini orta osiyodan tortib xitoyning chanan shahrigacha bolgan oraliq masofada savdo faktoriyalari manzilgohlari bunyod etganlar oz navbatida xan imperiyasi miloddan avvalgi ming yillik oxirida oz hududini orta osiyo tomon kengaytirish siyosati yurgizib bu yonalishga alohida etiborini qaratadi va bu yol haqida malumot toplash aygoqchilik va diplomatik maqsadlarida elchi chjan szyanni yuboradi ammo suriyadagi orta dengizning sharqida joylashgan giyerapol shahridan serika xitoy gacha bolgan masofa boylab tuzilgan dastlabki batafsil yollik makedoniyalik savdogar may titsian milodiy yil tomonidan tuzilgan bu malumotlar klavdiy ptolemeyning geografik qollanmasida saqdangan ptolemey esa oz navbatida bu malumotlarni tarixchi marinning taxminan yillar oraligida yozilgan va bizgacha yetib kelmagan asarlaridan olgan ushbu malumotlarga kura buyuk ipak yoli y katga kiyemga bolingan giyerapoldan toshminor toshqorgon gacha va toshminordan serikagacha yolning orta osiyo qismi ariya hozirgi turkmanistonning jan va afgonistonning shim garbida joylashgan qad viloyat dan boshlangan ariyadan yol shim ga margiyonadagi antioxiyaga bayramali shahri yaqinidagi kohna marv shahri harobasi ketgan songra sharqqa burilib baktra shim afgonistondagi balx shahri ga borgan bu yerdan yol shim tomon yonalib termiz atrofida amudaryodan otilgan va songra tomonga ketilgan si shim si boylab temir darvoza orqali marokanda samarqand ga u yerdan fargonaga ketilgan si jan si esa surxondaryo vodiysi boylab komedlarning togli olkasiga hozirgi qorategin olib borgan har ikki yonalish ham toshminorga olib borgan uni ayrim olimlar toshkent hududida boshqalari olay vodiysida joylashgan deb hisoblaydilar toshminordan song yol orta osiyo hududidan tashqariga chiqqan ergashtom atrofida savdogarlar qonimgohi joylashgan songra yol taklamakon cholidan otib dunxuanga songra xitoyning qad poytaxti chananga olib borgan bu yerdan yol ehgimol shim garbga koreya va yaponiyaga ketgan bolsa kerak milodiy asrlarda buyuk ipak yoli y ning yettisuv orqali choch toshkent vohasi sugd songra poykend marv boylab eron xurosoniga eltuvchi shim qismi muhim ahamiyat kasb etgan ayni shu davrda eron orqali vizantiyaga ipak olib otish taqiqlanganligi munosabati bilan sugd savdogarlari vizantiya va turk xoqonlari vositachiliklarida sugd va xorazmdan kaspiy dengizini aylanib otib shim kavkazdagi dovonlardan oshib qora dengiz va keyinchalik konstantinopolgacha olib boruvchi yangi yol tarmogini ochadilar garbda yuksak kadrlangan qiymati jihatidan oltin va qimmatbaho toshlarga tenglashtirilgan ipak vositasida vizantiya imperatorlari yevropadan jangchilar yollashgan va qoshni varvar german va slavyan qabilalarining hukmdorlarini oz tomonlariga ogdirib olishgan chunki ipak ularda yanada qadrliroq sanalgan ipak bu paytda buyuk davlat vizantiya imperiyasi sosoniylar eroni va buyuk turk xoqonligi ortasidagi iqtisodiy raqobat obyektiga aylangan biroq bu ipak yoli aftidan uzoq vaqt mavjud bolmagan chunki asr yarmida xitoy ipak ishlab chiqarish boyicha monopol huquqdan mahrum bolgan asr oxirida esa vizantiya shu qadar kop miqdorda ipak yetishtirar ediki uni xitoydan keltirishga hech qanday ehtiyoj qolmagan vizantiya ipak sanoatini barpo etilishi va uni astasekin zakavkazye va orta dengiz mamlakatlariga tarqalishi bilan buyuk ipak yoli y ning tarixi tugaydi keyingi asrlarda ayniqsa mogullar saltanati davrida garchand sharq bilan garbni boglovchi karvon yoli mavjud bolgani haqida koplab dalillarni keltirish mumkin bolsada lekin ipak yoli nomini unga shartli ravishda qollash mumkin chunki bu yolning ahamiyatini endilikda ipak emas boshqa tovar va maqsadlar belgilar edi fiqh arab bilish tushunish musulmon huquqshunosligi shariat qonunqoidalarini ishlab chiqish bilan shugullanuvchi islom talimotining bir sohasi f sozi atama sifatida quron va hadislarda qollanilgan f islom dini vujudga kelib xalifalik qaror topishi bilanoq darhol tarkib topgan emas f ning qaror topishi muhammad sav hadislari va choryorlarning aytgan gaplarini yozib olish bilan birga davom etgan zayd ibn alhasanning majmu alfiqh molik ibn anasning almuvatta ibn hanbalnint almusnad kitoblari f ga oid dastlabki asarlar hisoblansada ular muayyan mavzuda tanlab olingan hadislardan iborat edi f ilmi asrga kelib mustaqil fan sifatida shakllangan f bilan shugullanuvchi uni organuvchi kishi faqih qonunshunos deb atalgan movarounnahrda burhoniddin marginoniy abu lays samarqandiy va boshqa mashxur faqihlar hisoblangan f islom xuquqshunosligi sifatida sohada shariat manbalarini ishlab chiqish usul alfiqh va shariatni tayin sohalarga tatbiq qilish furu alfiqh dan iborat bolgan islomning sunniylik yonalishi xuquqshunosligida ta mustaqil huquq mazhablari hanafiylik molikiylik shofiiylik va hanbaliylik vujudga kelgan f da boshqa maktablar xam mavjud edi biroq asrga kelib mazkur mazhab hamda bir necha shialik tariqatlarigina saqlanib qolgan orta asrlarda va yangi davrda f ga oid asarlar orasida fatvo toplamlari kopaydi alkuduriyning yilv e muxtasar qozixonning yilv e fatovo burhoniddin marginoniyning hidoya ibn bazzozning yilv e fatovo asarlari bunga misol boladi ular ichida hidoya asari hanafiylik mazhabida katta shuxrat qozongan amaliy qollanmadir hidoyaga bir qancha sharhlar yozilgan musulmon faqihlarining kop asarlari qozi va muftilar uchun dasturilamal bolgan kopincha mamurlarning buyurtmasi bilan davlat mahkamalari uchun maxsus kitoblar yozib berilgan abu yusufning yilv e kitob alxaraji yoki boburiylar saltanatining hukmdori avrangzeb amri bilan yilda bir guruh hanafiy huquqshunoslar tuzgan alfatovo alhindiya asari va boshqa islom mamlakatlari huquq tizimida f ning roli doimo bir xil bolgan emas jumladan asrda usmonli turk saltanatida va asr yarmida boburiylar davlatidagi huquqiy amaliyotda uning kridalari juda keng va izchil qollanildi biroq umuman f huquqshunoslik bilan tolatokis moye kelgan emas f ning hokimiyat tepasidagi kuchlarning manfaatlarini ifodalagan va davlat tomonidan bironbir tarzda qollabquvvatlangan qoidalarigina amaldagi huquqqa aylangan faqixlarning boshqa xulosalari esa huquqiy nazariya doirasidan tashqari chiqmagan hozirgi vaqtda islom mamlakatlarida dunyoviy huquq tizimi amalga kiritilmokda bu esa f tasir doirasining muayyan darajada torayishiga olib kelmoqda shunday bolsada f ning ayrim tarmoqlari tartibqoidalari va meyorlari kopchilik aholisi musulmon bolgan sharq mamlakatlarining aksariyatida bironbir tarzda qollaniladi fiqh arab tilida islom dini huquqshunosligidir fiqh musulmonlar hayotini diniy jihatdan tartibga solish maqsadida islom huquqshunos arab tilida ulamo lari tarafidan ilohiy huquq shariat ga zamonaviy muammolarni hal qilishga qaratilgan qo shimchalar arab tilida fata kiritish orqali shariatni kengaytirishdir mangeym manxaym germaniyadagi shahar baden vyurtemberg yerida aholisi ming kishi lyudvigsxafen shahri bilan birgalikda sanoat aglomeratsiyasini tashkil etadi nekkar daryosi reyn daryosiga quy ilish joyidagi port mashinasozlik stanoksozlik va avtomobilsozlik qishloq xojaligi mashinalari elektrotexnika kimyo toqimachilik qogoz neftni qayta ishlash oziq ovqat sanoati korxonalari mavjud rangli metallurgiya rivojlangan metalldan quyma buyumlar polat konstruksiyalar ishlab chiqariladi un t muzeylar kunstxalle reys bor shahar qolyozmalarda ilk bor yildan tilga olingan yildan shahar maqomini olgan asrga oid memoriy yodgorliklar saqlangan mannheim olmoniyaning baden rttemberg yerida joylashgan shahardir maydoni km nafar aholi istiqomat qiladi germaniyaning sanoati kop bolgan shaharlaridan biri ludigshafen va heidelbergga yaqin bu yerda berlindagi kabi turklar kop yashaydilar pentagram turkiyadan tashqarida mezarkabul turk heavy metal poer metal guruhi bolib azolari murat pentagram yili istanbulda gitarist hakan utanga va barabanchi cenk nn tomonidan tashkil etilgan yilda bassist tarkan gzbyk guruhga qoshiladi va ular jonli koncertlar berishni boshlashadi ularning birinchi relizi da bolib otadi pentagram albomi da esa ikkinchi gitarist demir demirkan va vokalist ogn sanlsoy jamoaga qoshiladi shu yili ular ozlarining trail blazer albomini chiqarishadi muxlislari soni esa ham turkiya ham dunyoda keskin oshib boradi keyingi uch yilni vatanlarida va dunyo boylab turlarda otkazishdi da vokalist murat ilkan ogn orniga keladi va ular yangi anatolia albomi ustida ish boshlashdi anatolia turkiyada da chiqarildi va bir necha hafta otgach century media pentagramning jahon boylab relizini tashkil etdi ular da popular d ular keyingi albomlarini yozishni da istanbuldagi oz studiyalarida boshlashdi gitarist metin trkcan guruhga rasman shu tayyorgarliklar paytida kelib qoshildi ular qoshiq chiqarib ularni ikkita cdga bolishga qaror qilishdi da unspoken albomining dunyo boylab relizi bolib otdi bir turkiyada faqatgina da chiqarildi turkiyada ular pentagram nomini ishlatishadi biroq aqshda pentagram degan doom metal guruhi bolganligi uchun ular xorijda mezarkabul tarjimasi mozorqabul nomi bilan taniqli tatariston tatarstan tatariston respublikasi rossiya federatsiyasi tarkibidagi respublika sharqiy yevropa tekisligida joylashgan maydoni ming km aholisi mln kishi poytaxti qozon shahri tuman shahar shaharcha bor tatariston respublika davlat boshligi prezident qonun chiqaruvchi hokimiyatni davlat kengashi parlament ijrochi hokimiyatni vazirlar mahkamasi hukumat amalga oshiradi tatariston hududining aksariyat qismi volganing sol sohilidagi tekislikdan iborat chekka jan sharkda bugulmabelebey qirlari ong sohilda volga boyi qirlari joylashgan neft gaz bitum gips ohaktosh dolomit qongir kumir torf konlari bor iklimi motadil kontinental yanvarning ortacha temperaturasi ° dan ° gacha iyulda ° yillik yogin mm asosiy daryolari volga va kama hamda kamaning irmoqlari vyatka ij oq idil quyi kama va samara suv omborlarining bir qismi tatariston hududida tataristonning shim qismi ormon zonasida jan kismi ormondasht zonasida joylashgan tuprokdari podzol kulrang ormon va qora tuproqlar butun hududning ormon togterak oq qayin lipa eman zarang daraxtzorlari hayvonot dunyosi bori tulki bugu tiyin burunduk sugur quyon qushlardan karqur kaklik toxtatuvaloq va boshqa quyi kama milliy bogi volgakama qoriqxonasi tashkil etilgan aholisi asosan tatarlar ruslar chuvashlar udmurtlar ukrainlar mordva mariylar boshqirtlar dan iborat chuvash mordva udmurt ukrain va boshqa ham yashaydi shahar aholisi davlat tillari tatar va rus tillari dindorlari musulmon sunniylar va xristianlar yirik shaharlari qozon naberejniye chelni almat nijnekamsk zelenodolsk tatariston aholisi yilga kelib ming kishini tashkil etadi shahar aholisi aholi zichligi kishi km tatariston hududida odam ilk paleolit davridan yashay boshlagan tosh davrining barcha bosqichlariga xos manzilgohlar topilgan asrlarda tataristonning turk xoqonligi bilan aloqasi kuchaygan asrgacha hozirgi tatariston hududida major madyar qabilalari yashagan keyinchalik ularni volgakama bulgorlari surib chiqargan asrlarda tatariston volga kama bulgoriyasi tarkibiga kirgan yil mogullar bostirib kelgan va u yilda oltin orda xonligiga qoshib olingan asr oxiri asr boshlarida qozon tatarlari shakllana bordi va oltin orda barbod bolgach tatariston hududida qozon xonligi tashkil topdi rus qoshinlarining yurishlari natijasida kozon xonligi bosib olindi yilda qozon guberniyasi tashkil etildi asrlarda olkada sanoat va madaniyat rivojlandi movut toqish kemasozlik konchilik mis eritish sovungarlik korxonalari barpo etildi yil qozon universiteti ochildi yil dehqrnlar islohotidan keyin dehqonlarning bezdna qozgoloni bolib uni talabalar ham kollab quvvatladilar tatariston mehnatkashlari yillardagi inqilobda faol qatnashdilar yil fevral inqilobidan song milliy demokratik tashkilotlar jumladan tanikli inqilobchi m vaxitov boshchiligida musulmon sotsialistik qomitasi tuzildi yil oktabr noyabr da qozonda shoro hokimiyati ornatildi yillarda tatariston hududi marta oq gvardiyachilar qoliga otdi yil mayda rsfr tarkibida tatariston assr tashkil etildi yil avgustda tatariston oliy kengashi respublikaning davlat suverenitetini elon qildi yildan tatariston respublikasi deb atala boshladi yil prezident lavozimi tasis etildi tatariston rossiya federatsiyasi tarkibida iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan respublikalardan biri yalpi mahsulotda sanoatning ulushi qishloq xojaligi niki qurilishniki transportniki qishloq xojaligi donchorvachilik yonalishida rivojlangan burdoy suli grechixa javdar arpa qand lavlagi kungaboqar makkajoxori kartoshka sabzavot texnika va yemxashak ekinlari yetishtiriladi garbda bogdorchilikka etibor beriladi chorvachiligida qoramol chochqa qoy va echki parranda boqiladi quyonchilik va asalarichilik rivojlangan katta neft konlari ochilishi tufayli iqtisodiyotda tub ozgarishlar roy berdi romashka shugurovo bavli va zay daryosi boylaridagi neft va gaz konlari ishga tushirildi nijnekamsk neft kimyosi sanoatining yirik markaziga aylandi qozon shahridagi kreml nekamskshina ishlab chiqarish birlashmalari kime sanoati qozondagi sintetik kauchuk va rozgor kimyosi mendeleyevskdagi kimyo zdlari mashinasozlik va metall ishlash naberejniye chelnidagi kop yuk ortiladigan mashinalar qozon bugulma yelabuga chistopol zelenodolskdagi kompressor neft va transport mashinauskunalari gaz apparatlari stanok ehm vertolyot soat va sovutkich ishlab chiqarish motorsozlik aviadvigatellar tibbiyot kimyofarmatsevtika birlashmasi davolash asbobuskunalari sanoati rivojlangan yengil sanoatda konpoyabzal moynachilik tikuv trikotaj zigir tolasini qayta ishlash va boshqa oziq ovqat sanoatida gosht sut sariyogpishloq qandshakar tarmoklari yetakchi hisoblanadi bu tarmoklarning korxonalari qozon zelenodolsk chistopolda joylashgan yogochsozlik sanoati durust rivojlangan elektr energetika sanoati mazut va tabiiy gaz negiziga qurilgan nijnekamsk va boshqa issiqlik elektr stansiyalari tataristonda avtomobil temir yol havo transporti rivojlangan transport yoli uzunligi km qattiq qoplamali avtomobil yollari uz km volga oq idil vyatka daryolarida kema qatnaydi ichki suv yollari uz km krzon shahrida xalqaro aeroport bor tatariston hududida bir necha yirik neft va gaz quvurlari jumladan almatdan sharqiy yevropaga tortilgan neft quvuri shim garbda urengoymarkaziy rossiya va urengoy pomariujgorod qitalararo gaz quvurlari otadi tataristonda ming vrach aholiga tibbiy xizmat korsatadi har ming aholiga vrach togri keladi vrachlar qozondagi tibbiyot intida tayyorlanadi dan ortiq sanatoriykurort muassasalari jumladan bakirovo vasilyevo ijevsk mineral suvi varziyatchi kurortlari tarlovkadagi iklimiy kurort mavjud tatariston yozma adabiyoti boy tarixga ega shoir galining yusuf va zulayho dostoni asr boshi muallifi nomalum bolgan kesikbosh va taqvodorlarga nasihat asarlari bizgacha yetib kelgan qozon xonligi rossiyaga qoshib olinishi va xalqning istibdodga qarshi kurashi adabiyotda oz aksini topdi pugachyov haqida qoshiq va boshqalar orta asrlarda tatar mumtoz adabiyoti sufiylik ruxida davom etdi tatariston hududida neolit davriga mansub kush va hayvonlarning haykalchalari naqshin guldor sopol idishlar jez davriga oid bezak buyum va idishlar topilgan volga boyi bulgorlarining suvara bilyar bulgor va boshqa shaharlarida mudofaa inshootlari togri burchakli turar joylarning qoldiqlari imoratlarning vayronalari asrlar saqlanib qolgan oltin orda xonligi xukmdorligi davrida asr ortalari gisht va toshdan orta osiyo memorligi uslubiga yaqin bolgan rasmlar rangdor keramika naqshli oymakorlik bilan bezatilgan qala saroy hammom maqbaralar qurilgan qozon xonligi rossiya tomonidan bosib olingach rus memorligining tasiri kuchaydi qozon kremli asr asrda qisman barokko uslubi yoyildi asrda rus klassitsizmining tasiri sezildi kozon unti asr boshlarida qorishiq memorlik rayem boldi yogoch uylar koproq qurildi amaliy bezak sanati turlaridan zargarlik zardozlik patsiz gilam toqish charmdozlik tosh va yogoch oymakorligi rivojlandi tatariston professional musiqasi xalq ogzaki ijodi ananalari asosida vujudga kelgan musiqiy folklorda qoshiqchilik asosiy orin tutadi uzun kuy lirik ashulalar qisqa kuy hazil va oyin qoshiqlari takmak lapar munojot diniy qoshiqlar bayt epik termalar va boshqalar hozirgi xalq qoshiklarining aksariyati garmon yoki bayan jorligida ijro etiladi cholgu asboblari quray nay turi changqobiz mandolina domra gusli va boshqa yillardan g kamol nomidagi musikali teatr tatariston milliy musika madaniyatining markazlaridan biriga aylandi teatr musiqasi ommaviy qoshiq janrlari rivojiga s saydashev katta hissa qoshgan soniya ishchi kabi dastlabki tatar operalari shu teatrda qoyildi yillardan musiqa texnikumlari radiomarkaz opera studiyasi ochildi yil a toqay nomidagi filarmoniya ashula va raqs ansambli xalq ijodi uyi yil tatariston opera va balet teatri tashkil etildi opera janrini n jiganov x valiullin m muzafarov j fayzi baletni f yarullin va boshqa musiqiy komediyani j fayzi rivojlantirdilar a abbosov z bayrasheva a izmaylova g kaybitskaya m bulatova f nasriddinova m rahmonqulova z xizmatullina v sharipova kabi xonandalar x fazlullin j sadrijiganov kabi dirijyorlar m nigmedzyanov z saydasheva j fayzi kabi musiqashunoslar mashhur musiqa kadrlari qozon pedagogika intining musika ftida konservatoriya va uning huzuridagi maxsus maktabda musiqa maktablarida tayyorlanadi xalq oyinlari va tomoshalari tatariston teatr sanatining ilk manbalari boldi milliy teatr asr oxiri asr boshlarida shakllana boshladi dastlabki havaskor teatr truppalari vujudga keldi yil qozonda tatar tilidagi birinchi teatr tomoshalari korsatildi yil turli teatr jamoalari asosida birinchi namunali tatar davlat truppasi yildan g kamol nomidagi tatariston akademik teatri tuzildi yillarda tatar teatri tez suratlar bilan rivojlandi ketma ket teatrlar sabanchi eshchi kuchma teatr g kamol nomidagi teatrning qishloq filiali menzeli qishloq teatri tashkil etildi ularning sahnasida mahalliy dramaturglardan k tinchurinning amerikalik yelkansiz qayiq kandra daryosida f burnashning keksa kamol tatariston izzatning uchqunlar oqimlar shuningdek u shekspir f shiller p bomarshe n gogol pyesalari qoyildi yillarda rej larning yangi avlodi m salimjonov p isanbet r tumashev m mustafin teatr sohasida ish boshladi boshka xalklarning shu jumladan ozbekistonning teatr jamoalari bilan ijodiy aloqalar kengaydi gastrol safarlari uyushtirildi g kamol nomidagi tatariston akademik drama teatri toshkentga bir necha bor kelib oz spektakllarini namoyish etdi qozonda yosh tomoshabinlar teatri tatariston drama va komediya teatri qogirchoq teatri tatariston sayyor drama teatri ishlaydi teatr sanatining tanikli arboblari x g abjalilov f xalitov sh biktimirov v pavlova g shamukov va boshqalar paygambar fors xabar keltiruvchi iudaizm xristianlik va islomda xudodan vahiy olgan va uni odamlarga yetkazadigan shaxs xudo bilan uning bandalari ortasidagi vositachi xudoning yerdagi vakili elchisi hisoblanadi paygambarlar kelajakni biladigan diniy va tarixiy voqealarni biror odamning taqdirini oldindan aytib beradigan shaxs sifatida tasavvur qilinadi islomga kora paygambarlar bilan alloh ortasida elchilik qiluvchi farishta jabroildir bazida alloh paygambarga bevosita vahiy yuborishi u bilan gaplashishi ham mumkin paygambarlarning adadi quron hadis va tarixiy kitoblarda qatiy korsatilmagan bazi manbalarda ular mingta deyilgan quronda odam idris nuh hud solih ibrohim ismoil ishoq yaqub yusuf lut ayyub zulkifl yunus muso horun shuayb ilyos alyasa dovud sulaymon zakariyo yahyo iso va muhammad as kabi paygambarlarning nomi zikr etilgan aksariyat paygambarlarning nomi tavrot va injilda ham qayd etilgan paygambarlarning birinchisi odam as oxirgisi muhammad as sanaladi paygambarlar har qanday gunohlardan pok hisoblanadilar payg ambar biror dinni targ ib etuvchi va shu din ilohi nomidan da vat qilguvchi shaxs islomiy payg ambar baqtriya margiyona madaniyati miloddan avvalgi asrlarda janubiy ozbekiston sharqiy turkmaniston afgoniston shimolida mavjud bolgan bronza davri tsivilizatsiyalaridan biridir bunday tsivilizatsiyaning mavjudligi haqidagi fikr yilda arxeolog v i sarianidi tomonidan elon qilingan baqtriya margiyona madaniyati bizning davrimizda hind evropaliklar kelguniga qadar mahalliy madaniyat sifatida qaraladi bu madaniyat boyoqsiz kulolchilik buyumlari ikki qavatli kulolchilik ustaxonalari mis va bronza quyma buyumlar pichoq xanjar aravachalarning loydan yasalgan modellari tor kochalar bilan ajratilgan kop xonali uylarning qoldiqlari bilan ajralib turadi yuqori darajada rivojlangan kulolchilik va zargarlik sanoati shaharlarda koplab hunarmandlar mavjudligini korsatadi baqtriyona baxtar zamin baktriya amudaryoning yuqori va orta oqimidagi tarixiy viloyat asosan hozirgi ozbekiston va tojikistonning jan viloyatlari hamda afgonistonning shim qismini oz ichiga olgan shim da sugd jan da va jan sharqda araxosiya gandhara garbda margiyona bilan chegaralangan markaziy shahri baqtra zariaspa bolgan b miloddan avvalgi asrlarda axomaniylar aleksandr iskandar salavkiylar saltanatlari songra miloddan avvalgi asr ortasidan yunon baqtriya podsholigi tarkibiga kirgan miloddan avvalgi asrda toharlar tomonidan bosib olingach toxariston deb atala boshlagan xorazm amudaryo sohillarida markazga ega orta osiyo qadimiy mintaqasi  qadimgi davlat va rivojlangan irrigatsiyali dehqonchilik hunarmandlik va savdo mintaqasi xorazm orqali buyuk ipak yoli otgan iii asr oxirlarida xorazm poytaxti kat shahri bolgan x asr oxirlarida poytaxt urganch shahriga kochiriladi hozirgi kohna urganch shahri miloddan avvalgi asrda janubdan kelgan xorasmiylar amudaryoning quyi oqimidagi mahalliy aholi bilan aralashgan milet gekatiyning yozishicha xorazm nomi axmoniylargacha bolgan davrda tilga olingan s tolstovaning sozlariga kora orol dengizi aholisi haqida ozlarining otmishini janubiy hududlar bilan boglaydigan afsonalar bolgan va ehtimol bu qadimgi mitaniya tarixi bilan bogliq miloddan avalgi ming yillik ortalarida kochib kelganlar va mahalliy massaget qabilalari bilan aralashib ularga oz nomlarini berganlar mil av asr oxiri esa xorazm aloxida satraplik hisoblangan va miloddan avvalgi asr boshlarida mustaqillikka erishgan asrda tashkil topgan qang davlatining tarkibida bolgan tarixiy manbalarning taqqosiy tahlilidan malum bolishicha xorazmiylarning dastlabki vatani baktriyadan jan da areyadan sharkda herirud va hilmand daryolarining yuqori havzasida joylashgan yana q xorazmiylar shubhasiz xorazmiylar massagetlardan farkdi olaroq parfyanlar margiyonaliklar boxtariylardek sugorma dehqonchilik va uning asosi hisoblangan sugorish inshootlar barpo etishda boy asriy tajribaga ega edilar ularning kop asrlik binokorlik va xunarmandchilikdagi tajribalari va amaliy konikmalari tufayli asrlar osha amudaryo etaklari obod etilib yirik sugorish tarmoqlari va suv inshootlari dambalar barpo etilgan hunarmandchilikning barcha sohalari keng rivoj topgan mil av asrning yarmida x da mustaqil davlat qaror topadi miloddan avalgi yil bahorida orta osiyoga yurish qilgan makedoniyalik aleksandr iskandar qarorgohiga muzokara qilish uchun xorazm hukmdori farasman suvoriy bilan tashrif buyurgan xorazm davlatini afsonaviy siyovushiylar aslida esa afrigiylar sulolasi boshqargan davlat poytaxti dastlab tuproqqalaada bolgan keyinchalik y esa kot shahriga kochirilgan beruniy xorazmshoxlardan tasining nomini qayd qiladi aversi beti da tojdor xukmdor reversi sirti da suvoriy tasviri tushirilgan dastlabki kumush tanga tuproqqaladan topilgan tanga mil av asrga mansub numizmatik malumotlardan ayon bolishicha bunday shakldagi tangalar milodiy asrgacha zarb etilgan xorazm davlati orta osiyoda tashkil topgan oziga xos eng qadimgi davlatlardan biri bolib unda otroq ziroatkor va kochmanchi chorvador aholining udumlari dehqonchilik chorvachilik va hunarmandchilik kabi xojaliklar boshqaruvini asriy tizimlari mujassamlangan edi beruniy viloyatida akchaxon qala yodgorligi organilib u erda iii asrning oxiridan boshlab saroy ochilgan rasmlarning kopchiligi miloddan avvalgi ii ii asrning boshlarigan oiddir uning zallaridan birida balandligi olti metrga teng bolgan odamlar tasvirlangan noyob devor rasmlari topildi ulardan biri boshida katta toj kiygan odamning tasviri koylagning yoqasi odamlar va hayvonlar manzaralari bilan bezatilgan u koylak kiygan uni xoroz boshlari maskali odamlarning rasmlari bilan bezatilgan shimlarda uzun oyoqli va uzun boyinli qushlar bilan takrorlanadigan naqsh mavjud makedoniyalik aleksandr yil baqtriyani egallagach satrap bess oke ukuz amudaryo dan kechib otib navtaka qashqadaryo vohasi ga chekingan ammo bess tezda qolga olinib qatl etilgan song a samarqand marokanda ni egallab sirdaryo tomon yol oladida u yerda shahar barpo etib uni aleksandriya esxata chekka iskandariya deb ataydi aleksandr sugdiyonada spitamen qozgolon kotarib marokandani qamal qilgani qarang spitamen spitamen qozgoloni va tanais ortidan saklar podshosining ukasi kartazis boshchiligidagi katta qoshin unga yordamga yetib kelgani haqida xabardor bolgach qozgolonchilarga qarshi kishilik qoshin jonatib ozi saklar tomon qoshin tortgan qarang tanais daryosi boyidagi jang mazkur qoshin tor mor keltirilgach a shaxsan ozi katta kuch bilan spitamenni dasht chegarasigacha taqib qilib borib ortga qaytishda mingdan ortiq tinch aholini qirib tashlaydi koplab qishloq va qalalarni vayron qiladi ekinzor bog roglarni payhon etadi aleksandr mil av yillar qishini zariaspa balx baqtra da otkazadi miloddan avvalgi yilda iskandar ozining sarkardasi va dostlaridan biri klitni samarqandda tungi ziyofat vaqtida oldirgan bahorda uning huzuriga xorasmiylar podshosi farasman jangchisi bilan kelib ozaro ittifoq tuzishni taklif etadi aleksandr yil boshida sugdiyonadagi toglar ustida joylashgan qalalardagi qozgolonchilarni boysundirishga juda kop kuch sarflaydi ularni maglub qilgach oksiartning qizi roxshanak roksana ga uylanadi qarang sogd qoyasi xoriyen qalasi va boshqalar mil av yil yozida aleksandr sogdlik oropiyni sogdiyona hokimi etib tayinlab ozi hindistonga yurish qiladi salavkiylar davlati mil av   yil garbiy osiyoda ellinlik yunon makedon davlatlarining bittasi poydevorini selevk i nikator qoygan poytaxti  selevkiya keyinchalik antioxiya boldi selevkiylar sulolasini davlatining tarkibiga suriya mesopatamiya kichik osiyoning bir qismi eron togli olkasi markaziy osiyoning bir qismi kirdi selevkning merosxori antioxning onasi sogd malikasi apama edi selevk va apama miloddan avvalgi yilda suzada turmush qurishgan bazi taxminlarga qaraganda apama spitamenning qizi bolgan yunon baqtriya podsholigi qadimiy quldorlik davlati mil av ylar orasi mil av ylar asoschisi salavkiylarning baqtriyadagi satrapi diodot hisoblanadi miloddan avalgi yilda u ozini baqtriyaning mustaqil hukmdori deb elon qiladi davlat hududiga hozirgi janubiy tojikiston janubiy ozbekiston va afgoniston kirgan yu yunon baqtriya podsholigi kuchaygan paytlarda unga pokiston shimoliy garbiy hindiston ham boysungan poytaxti baqtra orta asrlardagi balx shahri bolib uning xarobalari shimoliy afgonistonda mozori sharif shahri yaqinida joylatlgan qang davlati qadimgi xitoy manbalarida kangkiya zamonaviy oqilishda kangjyuy rus adabiyotida kangyuy qadimda sirdaryoning orta havzasida mavjud bolgan davlat mil av mil asr ortalari ayrim adabiyotlarda ushbu davlat aholisi ham uning nomlari bilan ataladi k shoniyozovning fikricha q d sharqda fargona davan dayyuan shim sharqda usun uysun davlatlari shim garbda sarisu garbda sirdaryoning quyi oqimi bilan chegaradosh bolgan xitoy manbalariga kora q d ning jan hududiga hozirgi ozbekistonning samarqand buxoro shahrisabz kattaqorgon va urganch tumanlari kirgan bolib uning chegarasi amudaryoga borib taqaladi janubiy da dayruziye dayuechji davlati joylashgan k shoniyozovning yozishicha kangyuylar ko'chmanchi turkiyzabon qabilalar bilan birlashib so'g'd va o'rta sirdaryoning o'tirgan aholisining dastlabki turkiyzabon qatlamini tashkil etgan kushon podsholigi ozbek davlatchiligi tizimidagi kadimgi davlat milodiy asrlar milodiy asrning yarmi yoxud ortalarida yuyechjilar tasarrufidagi kushon mulkining yuksalishi natijasida vujudga kelgan massagetlar xitoy yilnomalarida yuyechji miloddan avvalgi yil sirdaryo ortidan baqtriyaga kelib saklarni yenggan va yunon baqtriya podsholigi ornida bir asr davomida qabilaga bolinib yashagan bolardan kushon xitoy yilnomalarida guyshuan qabilasi jabgusi kujula kadfiz kadfiz i milodiy asrda qolgan qabilani boysundirib ozini hukmdor deb elon qilgan kushon podsholigi rim parfiya va xitoy bilan har jihatdan bellasha olgan qad sharqdagi eng qudratli saltanatlardan biri bolib ikki asr mobaynida osiyoliklarning siyosiy iqtisodiy ijtimoiy va madaniy hayotiga katta tasir otkazgan bir saltanat tarkibida bir necha mamlakatlar xalq va elatlarning birlashuvi turli madaniyatlarni ozaro yaqinlashtirdi davr madaniyatlari baqtriya yunon sak va hind madaniyatlarini mujassamlashtirdi kanishka i davrida kushon davlatiga buddizm kirib keladi va tez orada davlat diniga aylanadi ammo shu bilan birga zardoshtiylik va boshqa dinlar ham oz kuchini yoqotmaydi kushon davlati eramizning iii asri birinchi yarmining oxirida barham topdi eftaliylar eftalitlar eftallar xaytallar abdallar yeda orta osiyoning shimoli sharqidan movarounnahrning ichki viloyatlariga kirib milodiy v asr vi asrlarda davlat barpo etgan qabila ittifoqi kanadalik sinolog edvin pulliblank eftalitlarni eroniyzabon xalqlar tasirida bolgan turkiy qabilalar deb hisoblagan eftaliylar xioniylar yil va kidariylardan yil keyin orta osiyoga kochishning uchinchi tolqinini tashkil etganligi odatda qabul qilingan yaqinda otkazilgan tadqiqotlar shuni korsatadiki buning orniga milodiy yillarda kochmanchilar kochib otishning katta tolqini bolishi mumkin turk xoqonligi markaziy osiyo mintaqasi va unga tutash bir necha olkalarni oz ichiga olgan yirik saltanat asrlar turk xoqonligi turkiylar tomonidan yevrosiyoda yaratilgan ulkan imperiya ularga ashina urugi boshchilik qilgan ozining eng ravnaq topgan davrida oxota dengizidan qrim yarimoroligacha sibirdan hindistongacha bolgan yerlarni boshqargan oz davrida on oq xoqonligi deb yuritilgan garbiy turk xoqonligi istamining ogli tardu xoqon sosoniylar eroniga qarshi janglar olib borib garbda oz hokimiyatini kuchaytirdi uning ogli sheguy xoqon davrida xoqonlik qoshinlari jan garbiy hududlarda faol harakat yurita boshlaydi uning inisi tun yabgu xoqonlikning garbdagi nufuzini yanada mustahkamlaydi u hukmronlik qilgan davrda turk xoqonligining chegarasi garb va jan garbda jan sharqiy yevropa dashtlari kavkaz volgaboyi gurgon marv hind daryosining yuqori havzalari shim hindiston va afgonistonning aksariyat viloyatlarini oz ichiga olardi tun yabgu garbiy hududlarda hokimiyatni mustahkamlash maqsadida qarorgohini shosh vohasining shimolidagi mingbuloq mavzesiga kochiradi va boshqaruvda islohotlar otkazib qaram olkalarga turkiy tudun va eltabar unvonli vakillar jonatadi birinchi turkiy shoir yozuvchi va tarixchi yollug tegin asr oxiri asr boshlari bo'lib u kul tegin bilga xoqon va qutlug eltaris xoqonlar sharafiga bitiklar muallifi bolgan yozuvlarda turklarning madaniy darajasi ularning adabiyoti tarixiy bilimlari aks etgan vii viii asrlarda manbalarda ozbekiston hududidagi bir qator turkiyzabon qabilalar turklar kumidjiya qarluqlar xalajlar argu turkashlar nomlari qayd etilgan vii viii asrlarga oid turkiy ismlar va unvonlar baqtriya hujjatlarida uchraydi xoqon tapaglig eltabir tarxon tudun kutlug tapaglig bilga savuk kera tongi tongaspar turkiy etnik ismlar xalach turk viii asr ortalarida buxoro vohasining turkiy hukmdorlari bir qator turkiy sogd tangalarini zarb qilganlar ularga xoqon pullari yozuvi tushirilgan orta osiyo vohalari turklari ozlarining tanga pullarini chiqarganlar turk turkesh tuxus turk sogd tangalari sogd hududida asr boshidagi xujjatlar orasida turkiy tilda runik alifbosida yozilgan hujjat topilgan fargona vodiysi hududida qadimgi turkiy tilda dan ortiq runik yozuvlar topilgan bu vii viii asrlarda mahalliy turkiy aholi ozlarining yozma ananalariga ega bolganligidan dalolat beradi sugd sogd sugud orta osiyodagi qadimgi tarixiy madaniy viloyat ilk bor muqaddas miloddan avvalgi asrlarda qadimgi avestoda tilga olingan qutayba arablarning boxiliylar qabilasidan bolib arab xalifaligining dunyoni fath qilish qilish uchun yo'llagan mujohidlar qatorida ishtirok etgan yilda xuroson noibi etib tayinlangan u arablarning orta osiyoga islomni yoyish maqsadida qilingan g'azotlarining bosh tashkilotchisi bolib ushbu harakatlarga boshchilik qilgan ozidan avvalgi noiblardan farqli olaroq movaraunnahrni zabt etishda misli korilmagan muvaffaqiyatlarga erishgan yilda kesh yilda buxoro yilda xorazm va samarqand yilda esa shosh toshkent egallangan yilda qutayba qoshinlari fargona vodiysini fath qilgan somoniylar davlati movarounnahr va xurosondagi o'rta asr davlati somoniylar davlatining tashkil topishi arab xalifaligining qulashi hamda movarounnahr va xurosonni boshqargan somoniylarning davlat tepasiga chiqishi bilan bog'liq ravnaq topgan davrida movarounnahr xuroson shimoliy va sharqiy eronni o'z ichiga olgan qoraxoniylar davlati xoniylar yoxud xoqoniylar davlati sharqiy turkiston yettisuv va tyanshanning janubiy yon bagrida tashkil topgan turkiy davlat qoraxoniylar sulolasi boshqargan qd ning barpo etilishida turkiy qarluq chigil va yagmo qabilalari yetakchi rol oynagan qoraxoniylardavrida turli olkalarning birlashishi fan va madaniyat rivojiga ham imkon berdi bu davrda buxoro samarqand bolasogun qashqar ozgan kabi shaharlar ham mamuriy ham madaniy markaz sifatida ahamiyati oshib yanada kengayib rivojlanib borgan qoraxoniylar fan va madaniyatning olka hayotidagi muhim ornini anglab unga homiylik qilishgan buyuk ipak yoli asosidagi hududlararo savdo sotiq yanada ravnaq topdi mahmud qoshgariy turkiy xalqlarning arab tilidagi ilk ensiklopediyasi  devonu lugotit turk yaratdi va turkshunoslik ilmining asoschisi boldi devonu lugotit turkda turkiy xalqlarning tillari ogzaki ijodi tarixi yashash joylari va turmushi aks etgan bolib asar turkiy xalqlar tarixi boyicha muhim manba hisoblanadi qoraxoniylar davrida asrlar movarounnahr va xorazmda hozirgi ozbeklarga xos turkiy etnos qaror topdi va mazkur davrda ozbek xalqiga xos elatni belgilovchi hudud til madaniyat tarixiy qismatining umumiyligi etnik ozlikni anglash etnosning uyushqoqligi malum bir davlat doirasida bolishi din umumiyligi va bir qancha shu kabi boshqa etnik alomatlar shakllangan bu davrda ozbeklarning umum elat tili qaror topdi umuman olganda   asrda ozbeklar xalq sifatida shakllangan yusuf xos hojib asr qoraxoniylar davrining mashhur turkiy shoiri mutafakkiri davlat arbobi bolgan yillarda yozib tugallangan qutadgu bilig saodatga boshlovchi bilim asari qoraxoniylar davlatidagi turkiy adabiyot namunasidir qoraxoniylar davlati va madaniyati tarixi bilan qator olimlar shugullangan va koplab kitob va maqolalar elon qilishgan qoraxoniyalarning siyosiy tarixiga oid v bartold b kochnev e davidovich fedorovlar yirik tadqiqotlat olib borishdi qoraxoniylar davri madaniyati va arxeologiyasiga oid a bernshtam m masson g pugachenkova o bolshakov n nemtseva k baypakov y buryakov a anorboev sh kamoliddinov y karevlar chuqur tadqiqotlar olib borisgan ozbek etnonimining kelib chiqishi togrisida bir nechta tahminlar mavjud shaxsiy ism sifatida ozbek sozining birinchi eslatilishi xii asrga togri keladi ozbek sozi turkiy qabilalari orasida movarounnahrda xiii asr mogullar kelguniga qadar paydo bolgan xii asr arab tarixchisi usama ibn munqiz talim kitobida saljuqiylar davrida yildagi yolboshlovchilaridan biri amir ozbek degan mosul hukmdori bolganligini takidlaydi tarixchi rashiduddinning yozishicha tabrizda hukmronlik qilgan ildegizidlar sulolasining songgi vakili ozbek muzaffar bolgan tarixchi mutal ermatov ozbek sozi ozlar urugi nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilgan tarix fanlari doktori professor r g mukminova ozbeklarning etnik ismini ozbek xon nomi bilan boglashga qarshi qoshimcha dalillar keltirgan tarixchi sharofiddin ali yazdiy ozbek xon davridan ancha oldin yilgi voqealar haqida xabar berib tabriz viloyatidagi ozbek qoshinlarining reydini eslatib otadi shohu toju xilatekim men tomosha qilgali uzbakim boshida qalpoq egnida shirdogi bas mazmuni shoh toj va xilatli men tomosha qilamanmi menga boshiga qalpoq doppi egniga yaktak kiygan ozbegimning ozi bolsa bas khorazmsholar davlati tarixi bilan ozarbayjonlik akademik olim ziyo buniyatov shugullangan va katta monografiya nashr qilgan alovuddin muhammad davrida mamlakat hududi yanada kengadi yilda movarounnahrni qoraxitoylardan toritib oladi uning davrida mamlakat qanchalik gullab yashnamasin mamlakat ich ichidan yemirilib borgan xatto sulton saroyida ham ichki nizolar avj olib ularning boshida turkonu xotun va qipchoqlar turgan anushteginlar sulolasidan bolgan xorazmshohlar yillar anushtegin garchoi yy ekinji ibn qorachar y qutbiddin muhammad yy otsiz yy elarslon yy sultonshoh mahmud y takash yy alovuddin muhammad yy jaloliddin manguberdi yy mogullar istilosi chingizxon boshchiligida mogullar davlatining tashkil topishidan boshlanib asr oxiriga qadar davom etgan yillarda orta osiyo xalqlari boysundirildi samarqand urganch termiz va boshqa shaharlar vayron qilindi yilda xorazmshohlar davlati yerlarning hammasi mogullar qoliga otdi temuriylar davri orta asrlarda sohibqiron amir temur asos solgan markazlashgan buyuk saltanatni idora etgan sulola t hududi shimolda ili daryosi va xorazm orol dengizidan jan da fors qoltigiga qadar sharqda xitoy va hindistondan garbda trabzun qora dengiz ga qadar ulkan maydonni qamragan davlat tuzilishi qonun va qoidalari jihatidan t musulmon sharqida orta asrlarda hukm surgan davlatlardan katta farq qilmasada ammo uning boshqaruv tizimi turkiston va movarounnahr davlatchiligining asriy ananalari saltanatga kirgan mamlakatlar bilan madaniy aloqalar asosida yangi tartib va qoidalar bilan takomillashtirilgan xonlik tasarrufiga dastlab movarounnahr janubiy turkiston fargona va qisqa muddat xorazm hududlari kiradi xorazmda yilda xorazm shayboniylari hukmronligi ornatiladi shayboniy hukmdorlarning eng yirik namoyondalari shayboniyxon ubaydullaxon va abdullaxon ii bolgan shayboniy ozbek tilida gazal ruboiylar ham bitgan uning ana shu gazal ruboiylaridan ayrimlari va baxrul xudo nomli dostoni ogli temur sultonga atab yozgan pand nasihatlardan iborat kitobi yagona nusxasi turkiyada saqlangan bizgacha yetib kelgan abdullaxon ii tarixga ozidan ulkan iz qoldirishga erishdi ozining qirq yildan ortiq hukmronligi davrida u koplab talim markazlari masjidlar hammomlar karvonsaroylar va kopriklar qurdirdi xonlikning markaziy shaharlarida xushhavo boglar barpo ettirdi pochta aloqasini yolga qoydi dehqonchilik savdo sotiq va ilm fan homiysi sifatida tarixga kirdi uning davrida buxoro xonligining siyosiy mavqei ortgan shayboniylar zamonida buxoro xonligining hindiston boburiylar turkiya usmonlilar rossiya bilan savdo va diplomatik munosabatlari rivojlangan va hattoki eron safaviylariga qarshi usmonlilar bilan harbiy ittifoq ornatilgan amir muzaffar hukmronligi davrida aniqrogi yilda amirlikning shimolidagi hududlar xususan samarqand va kattaqorgon bekliklari rossiya imperyasi tomonidan egallab olinadi yilda esa rossiya imperiyasi buxoro amirligi ustidan oz protektoratini ornatadi u xiva va qoqon xonliklarini buxoro atrofida birlashtirishga urinadi protektorat ornatilgan davrda xukmronlik qilgan amirlar abdulahadxon va olimxonlar davlatni faqatgina ichki siyosatini mustaqil monarx sifatida boshqarish huquqiga ega bolishadi yilda mangitlar sulolasiga barham topadi va buxoro amirligi tugatiladi ushbu sulolaning eng yirik vakili abulg'ozi bahodirxon bolgan uning davrida markaziy hokimiyat mustahkamlandi va xivaga mutlaq poytaxt maqomi berildi shundan keyin mamlakat yozma manbalarda xiva xonligi nomi bilan zikr etiladi ammo rasmiy hujjat va zarb qilingan tangalarda xorazm nomi yoziladi muhammad rahimxon i xiva xonligini birlashtirishni nihoyasiga yetkazgan muhammad rahimxon ii xonlikning songgi mustaqil hukmdori hisoblanadi uning davrida xonlikning siyosiy iqtisodiy madaniny jihatdan osishi kozga tashlansada aynan shu davrda yani yilda xonlik hududining bir qismidan ayrildi va rossiya imperiyasi protektoratiga aylandi protektorat ornatilgan davrda xukmronlik qilgan xonlar muhammad rahimxon ii va asfandiyorxon davlatni faqatgina ichki siyosatini mustaqil monarx sifatida boshqarish huquqiga ega bolishadi yilda qongirotlar sulolasi barham topadi va xiva xonligi tugatiladi xonlikka yil ozbeklarning ming urugiga mansub shohruxbiy tomonidan asos solingan deb hisoblanadi u rivoyatlarga kora kelib chiqishi bobur avlodi oltin beshikka borib taqaladi uning avlodlaridan biri abduraim diqantoda qishlogiga kochib otdi va taxminan yil qoqon shahriga asos soldi shahar avvaliga eskiqorgon keyinchalik qalai raimboy deb nomlangan abduraim buxorodagi ichki nizolardan foydalanib u yerga hujum uyushtiradi samarqandga qarovchi bazi qishloqlarni kattaqorgonni egallab shahrisabzgacha boradi lekin u yerning hokimi bilan sulh tuzadi va hokimning jiyaniga uylanib xojandga qaytadi oxir oqibatda taxm yilda oz qol ostidagilardan biri tomonidan oldiriladi bundan tashqari fors shohi nodirshox yil buxoroni boysundirib qoqonliklarni samarqanddan quvib yuboradi abduraimning ukasi abdukarimbiy endigina qoqon deb atala boshlagan eskiqorgonga kochib otadi aslida esa qoqon shahri atamasi anchagina qadimiy bolib u haqda asrda arab sayyohlari istaxriy va ibn havqal axsi shaharchasi va shosh daryosi sirdaryo yaqinida joylashgani haqida yozishgan yani bu joy hozirgi qoqonning ornidadir demak shaharga asos solganlar unda shunchaki orda saroy qurishgan va qala devorlari bilan orab olishgan degan taxminlar ham yoq emas abdulkarim va norbotabiy zamonlarida xonlik hududi kengaydi shuni ham takidlash joizki yillar oraligida abdulkarim ham norbotabiy ham xitoyga boj tolab turganlar norbotabiyning ogli olimxon togda yashovchi tojik qavmlarining komagi bilan fargona vodiysining garbiy qismini oziga boysundirdi xojand hozirgi leninobod toshkent shular jumlasidandir yil u oz ukasi umarxon tomonidan oldiriladi yil umarxonning yoshli ogli muhammadali madalixon taxtga otiradi uning hukmronlik davrida xonlikning hududi anchagina kengaydi xonlik oziga shimoliy qirgiziston va janubiy qozogiston hududlarini qoshib oldi bu yerlarni boshqarish uchun yil pishpak va toqmoq qalalari barpo etildi shu tariqa ozbekiston ittifoqdosh respublika maqomida ssji tarkibiga qoshildi ozbekiston ssrning birinchi poytaxti yilda samarqand shahri boldi yilda poytaxt toshkent shahriga kochirildi sssr tarkibida ozbekiston hukumati boshliqlari ozbekiston ssr tuzilgan sanadan boshlab yil fevral ortalarigacha rasman respublika boshligi fayzulla xo'jayev bolgan   sharof rashidov tomonidan mamlakat rahbarligi davrida ozbekistonning yutuqlari yilda toshkentda markaziy osiyoda birinchi metro qurildi yilda markaziy osiyoda eng yirik oltin koni topildi markaziy osiyoda birinchi marta samarqandda arxeologiya institutiga asos solindi tarixda birinchi marta mirzo ulugbekka yodgorlik ornatildi samarqandning tashkil topishi tarixi muzeyi tashkil etildi jildli ozbekiston tarixi yozildi va nashr etildi sh rashidov vafotidan song ozbekistonning kop jildli tarixi nashr etilmagan birinchi marta alisher navoiy haqida on qismli videofilm suratga olindi mirzo ulugbek haqida birinchi marta ikkita film suratga olindi abu rayxon biruniy ibn sino hamza haqida filmlar suratga olingan markaziy osiyoda birinchi marta jildli milliy entsiklopediya nashr etildi ammo shuni ham takidlash joizki rasman respublika boshliqlari yildan to yilgacha yodgor sodiqovna nasriddinova yillarda nazar matkarimovich matchonov yillarda inomjon buzrukovich usmonxojayev bolishgan rasmiy moskva tomonidan uyushtirilgan gdlyan va ivanovlar tomonidan olib borilgan tozalash ishlari natijasida mamlakatning keyingi boshliqlari tez tez almashtirib turildi ozbekistonning birinchi prezidenti davrida mamlakat oz bayrogiga tamgasi konstitutsiyasiga ega boldi sovet tuzumi orniga hokimlar va mahalla instituti bilan yangi mamuriy tizim yaratildi qatagon qurbonlarini xotirlash muzeyi ozbekiston respublikasi prezidentining yil mayda qabul qilingan qatagon qurbonlarini xotirlash kunini belgilash togrisidagi farmoniga va ozbekiston respublikasi vazirlar mahkamasining yil noyabrdagi sonli qaroriga asosan tashkil etilgan qatagon qurbonlari xotirasi muzeyining ahamiyatini inobatga olgan holda va ozbekiston respublikasi prezidentining yil maydagi farmoni bilan muzey ekspozitsiyasi yangilandi muzey asrning yillari boshidan yillarning oxirigacha qatagon qilinganlarning qatl etilishi sodir bolgan joyda joylashgan elektron pochta e mail malumotlarni uzatish tarmogi orqali axborotlarni bir foydalanuvchi elektron qutisidan boshqasinikiga jonatish qabul qilish va malum vaqtgacha saqlanishini taminlovchi dasturiytexnik vositalar toplami e mail axborotlarni tarmoqning bir punktidan boshqasiga tezkor uzatishni taminlaydi e mailda maxsus shlyuzlar orqali har xil elektron axborot tizimlari vositasida axborotlar dunyoning istalgan burchagiga uzatiladi e maildan uzluksiz ravishda yoki malum vaqt seans larda foydalanish mumkin e mail asrning yillarida katta hisoblash mashinalarida kop foydalanuvchilar tartibi dasturining ishlatilishidan boshlangan yilda birinchi marta tijorat pochta xizmatlari bilan internet ortasida aloqa ornatildi ozbekiston hududida e mail xizmati yillarda malumot uzatish tarmogi operatorlari tomonidan taqsim etila boshlandi yilda toshkent pochtamti korxonasida kesot tarmogi orqali e mail xizmatlari punkti ishga tushirildi hozir ozbekistonda fuqarolar korxonalar xonadonlar internet tizimiga ulangan kompyuterlar va internet kafelar orqali e maildan foydalanadilar internetga chiqish imkoniyati bolmagan mijozlar uchun ozbekiston pochtasi aksiyadorlik tarmogi orqali e mail va gibrid pochta pochtani qabul qilish ishlov berish va yetkazish jarayonida e mail va ananaviy pochta resurslari ishlatiladi xizmatlarini yolga qoyish ishlari olib borilmoqda gibrid pochta orqali korxona tashkilotlar va oquv muassasalaridan olingan axborot xabar reklama taklifnoma chaqiruv qogozlari va boshqalar pochta xodimlari tomonidan oluvchilarning manzillariga yetkazilib beriladi elektron pochta yoki email electronic maildan qisqartma kompyuter tarmoqlarida informatsiyani uzatish usullaridan biri fidonet tarmogida elektron pochtaning analogi netmail deb ataladi elektron pochtaning asosiy hususiyatlaridan biri u togridan togri pochtani oluvchiga emas balkim oraliq bogin orqali yuboradi bu oraliq boginnig nomi pochta yashigi bo'lib u serverda joydir habarlar odatda usha erda saqlanadi va odatda unga faqat parol bilan yol qoyiladi pochta serverlariga pochta bilan ishlovchi programmalar orqali yoki veb interfeys orqali kirish mumkin elektron pochtani yuboruvchidan qabul qilib olishigacha qadamma qadam yoli relay serversiz al mart stores inc amerika kompaniyasi dunyodagi eng yirik chakana savdo bilan shugullanuvchi kompaniyalardan biri bosh ofisi bentonvilla arkanzas shtatida joylashgan kompaniya yil rodjers shahri shtat arkanzas da sem volton tomonidan asos solingan al mart ning yaqin aksiyalari kompaniya asoschisi sem voltonning merosxorlariga tegishli direktorlar kengashi raisi s robson alton bosh boshqaruvchi h lee scott al mart chakana savdo bilan shug ullanuvchi dunyoda eng yirik kompaniyalardan biri uning tarkibiga ta davlatda ta magazinlar kiradi yil fevral oyi ma lumotlariga ko ra bular qatoriga oziq ovqat va xojalik mollari sotuvchi gipermarketlar va universamlar ham kiradi al mart strategiyasi maksimal mahsulotlar asortimenti va minimal narxlar optom narxlariga yaqinlashtirish hisoblanadi aqsh chakana savdo bozorida al martning asosiy raqobatchilari bu kmart va target hisoblanadi al mart savdoda rfid belgilari tehnologiyasini ishlatish bo yicha lider hisoblanadi yil natijalariga binoan eng yirik kompaniyalar ichida al mart daromad hajmi bo yicha birinchi o rinni egalladi yilda kompaniya umumiy ishchilari soni mln kishini tashkil etdi kompaniya oboroti yilda mlrd ni tashkil etdi va sof foydasi mlrdni tashkil etdi xojand yillarda leninobod shahar tojikiston respublikasi sugd viloyati markazi fargona vodiysining garbiy qismida turkiston tizmasi bilan mogultog ortasida sirdaryo boyida joylashgan temir yol stansiyasi dushanbe shahrigacha km aeroport bor aholisi ming kishidan koproq asosan tojiklar va ozbeklar tashkil qiladi tojikistonning ikkinchi eng katta shahri bolib hisoblanadi dyushanbedan keyin shahar aglomeratsiyasi tashkil qiladi aholisi yil kishini tashkil qilgan lekin yilga kelib aholi soni kishi bolib qoldi hojand orta osiyoning eng qadimgi shaharlaridan bolib mil av ming yillikda vujudga kelgan arxeologik qazishmalar natijasida shahar hududidan mil av asrlarga oid tarixiy ashyolar topilgan mil av yilda shaharni aleksandr makedoniyalik egallagan tarixiy malumotlar boyicha shahar asrning yarmida hojand nomi bilan mashhur bolgan hojand orqali xitoydan yevropaga buyuk ipak yoli otgan asrda arab halifaligi asrda mogullar imperiyasi asrlarda temuriylar asrda shayboniylar songra qoqon xonligi tasarrufida bolgan yilning mayida shaharni podsho rossiyasi qoshinlari bosib olgan hojand yilda orta osiyoda milliy davlat chegaralanishi otkazilgandan song ozbekiston tarkibiga kirgan yil dan tojikiston tarkibiga otkazilgan otmishda hojandda kustar ipakchilik rivojlangan shahar savdo va hunarmandchilik markazi sifatida buyuk ipak yolining chorrahasida orta osiyoni hindiston eron yaqin sharq xitoy va orta dengiz havzasidagi mamlakatlar bilan boglab turishda muhim ahamiyatga ega bolgan shahardan onlab tarixiy shaxslar temur malik munajjim va riyoziyotshunos abdumahmudi hojandiy asr shoirlardan mahasti hojandiy asr kamol hojandiy asr muhammadaminxoja koshif abdullo fayoz asiriy geograf va sayyoh hoji yusuf mirfayozov faylasuf olim muhammad osimiy va boshqalar yetishib chiqqan xojand mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniyat markazi sanoatining asosiy tarmoqlari toqimachilik metallsozlik oziq ovqat sanoatlari ipak kombinati poyabzal mebel fabrikalari konserva va gosht sut kombinatlari yogmoy ekstrakt pilla paxta tozalash sirli idishlar avtotamirlash va boshqa zavodlar qurilish materiallari shisha ishlab chiqarish matbaa korxonalari mebelsozlik fabrikalari panjshanbe bozori faoliyat korsatadi sharof rashidovich rashidov noyabr oktabr eski hisob boyicha   oktabr   sovet partiya va davlat arbobi ozbek yozuvchisi sotsialistik mehnat qahramoni ozbekiston ssr kommunistik partiyasi rahbari yildan kpss azosi jizzax ped texnikumini samarqand davlat universitetining filologiya fakultetini tugatgan samarqand viloyati gaz da masul kotib muharrir orinbosari va muharrir ikkinchi jahon urushi qatnashchisi yil noyabr ozbekiston kp samarqand viloyat komiteti kotibi kizil ozbekiston gazeta muharriri ozbekiston yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi ozbekiston oliy soveti prezidiumi raisi ozbekiston kp mk kotibi kpss mk siyosiy byurosi prezidiumi azoligiga nomzod marta mehnat qaxramoni rashidov adabiyotga shoir sifatida kirib keldi va yirik asari chegarachi dostoni yilda nashr qilindi fashizmga qarshi kurash tuygulari bilan sugorilgan qaxrim sherlar toplami yilda chop etildi rashidov davrning muhim hisoblangan muammolaridan biri qoriq va boz yerlarni ozlashtirish mavzuida goliblar qissasini yozdi ikkinchi jahon urushi yillarida front orqasida qahramonona mehnat qilgan xalq hayotiga bagishlangan borondan kuchli va qudratli tolqin goliblar romanlarini yaratdi rashidov xalq va mamlakat hayotida roy bergan voqealarni davlat va partiya arbobi sifatida mushohada etib adabiyotning badiiylik mezonlaridan kora goyaviylik tamoyiliga koproq etibor berdi hind xalq afsonasi asosida yozilgan kashmir qoshigi lirik qissasi rashidov ijodida alohida orinni egallaydi rashidov respublikaga rahbarlik qilgan yillarda qator bunyodkorlik ishlari bilan birga qishloq xojaligi yerlaridan ekstensiv foydalanish oqibatida ekologik vaziyatning buzilishi paxta yakkahokimligining qaror topishi kabi noxush holatlar ham yuz berdi rashidov vafotidan song markaz tomonidan totalitar tuzumning barcha kirdikorlari unga yuklanib yillar qatagonida nohaq qoralandi ozbekiston mustaqillikka erishgach rashidovning nomi oklandi va u vatanimiz tarixidagi munosib ornini egalladi prezident islom karimovning tashabbusi bilan rashidov tavalludining yilligi nishonlandi rashidov toshkentdagi xalqlar dostligi saroyi memoriy majmuasi uchun qurilish goyasining muallifi va ijodiy rahbari sifatida vafotidan song alisher navoiy nomidagi ozbekiston davlat mukofoti bilan taqdirlangan sirdaryo viloyatidagi tuman toshkent va jizzax shahridagi kochalar maktablar mahallalarga uning nomi berilgan jizzaxda rashidov haykali va muzeyi bor chigatoy qabristoniga dafn etilgan sharof rashidov oktabr inqilobidan bir kun oldin jizzaxda dehqon oilasida dunyoga kelgan samarqanddagi ozbek davlat universitetining filoligiya fakultetini bkp b mk qoshidagi butunittifoq partiya maktabini bpm sirtqi bitirgan jizzax pedagogik texnikumini bitirgan yildan orta maktabda oqituvchilik bilan shugullangan yillarda samarqand viloyatining lenin yoli gazetasida masul kotib masul muharrir orinbosari gazeta muharriri lavozimlarida ishlagan ikki marta sotsialistik mehnat qahramoni lenin mukofoti laureati marta lenin ordeni bilan marta boshqa ordenlar bilan shuningdek medallar bilan taqdirlangan sovet davlatining songgi yillarida ruslar uchun sharof rashidov nomi korrupsiya va sovet ittifoqining mamuriy buyruqbozlik boshqaruvining bosh timsoliga aylanib qoldi leonid brejnev hukumati yillari ozbekistonga paxta topshirishni oshirish haqidagi oxiri yoq qarorlar kelib turardi bunga javoban ozbek hukumati qoshib yozish sovet ittifoqida raqamlarning suniy osishi oddiy hol edi hisobiga har doim dala maydonlarining irrigatsiyasi va paxta hosili haqida oldingisidan kattaroq raqamlarni yozishardi osha qoshib yozishlar mingdan mln tonnagacha tashkil qilgan bu holat ozbek boshqaruvchilariga markazdan qoshimcha manbalar olish va brejnev hokimiyatini sotib olishga imkon berardi faqatgina rashidovning olimidan songgina markaz oziga xos ozbek ishi degan uydirmani oylab topdi va ozbekistonga telman gdlyan va nikolay ivanov boshliq tezkor prokurorlar guruhini yubordi buning natijasida ozbekiston hukumatida olib borilgan tozalashdan ozssrning deyarli barcha rahbarli nishonga tushishdi faqatgina gossnab boshligi oz ornini saqlab qoldi gdlyanning fikricha osha vaqtda butun ittifoq korruptsiya torida qolgan bir vaqtda moskva ozbek respublikasini ajratib qoyib nohaqlik qilgan ozbek ishi natijasi respublikaning kopchilik aholisini milliy harakatga undadi bu ayniqsa qayta qurish davrining songgi yillari kuchaydi hozirgi kunda mustaqil ozbekistonda sharof rashidovning nomi hurmat etibor bilan esga olinadi ozini kuchli rahbar va mohir diplomat sifatida korsata olgan ozbek xalqining qahramoni kamchiliklarga tola sovet boshqaruv tizimini ozbek xalqining olchab bolmas rivoji uchun yonaltirgan v boldin m gorbachyov yordamchisi va kpss mk bolim boshligi   rashidov haqida hokimiyat tepasiga andropov kelishi bilan gorbachyov shu zahoti oziga erk berib yubordi ozining muvaffaqiyatlarini koz koz qilishni boshladi eslayman rashidov paxta topshirishni oshirishi uchun gorbachyov qanday qilib ozbekiston rahbarining qollarini qayiltirganini rashidov tushuntirishga kondirishga harakat qilardi bizda yomgir bilan qor yogdi hammasi muzlab qolgan agar shu ahvolda ham terib oladigan bolsak buni quritishimiz uchun yarim yil ketadi gorbachyov esa baribir koproq topshiringlar kommersant  vlast may bet qizi sayyora rashidova  ozbekiston milliy universiteti qoshidagi polimerlar kimyosi va fizikasi ilmiy tadqiqot markazi direktori registon ansambli samarqandning registon maydonida madrasa ulugbek madrasasi tillakori madrasasi sherdor madrasasi dan iborat memoriy majmua dastlab ulugbek madrasasi yy bunyod etilib keyinchalik qarshisiga maydon sharqiga ulugbek xonaqohi y shim ga mirzoyi karvonsaroyi jan ga alika kokaldosh juma masjidi y kurdirgan yonida esa yogochdan xotamkori uslubida masjidi muqatta va abusaid madrasasi qurilgan asrning y larida registon hashamatli memoriy ansamblga aylangan asrda samarqand hokimi yalangtosh bahodir vayrona holatdagi ulugbek xonaqohi orniga sherdor madrasa ni mirzoyi karvonsaroyi orniga tillakori madrasa masjidi ni qurdirgan registon ansambli ozining rang barang koshinkori bezaklari naqshinkori peshtoqlari ulkan gumbazlari bilan orta osiyo memorchligining noyob yodgorligi hisoblanadi qadimiy samarqand shahrining rasmiy markazi registon maydoni bolib bu erda uchta madrasa qad kotargan ulugbek madrasasi sherdor madrasasi tilla kori madrasasi registon qadimiy ilm talim muassasalari joylashgan joy bolib sharqdagi shahar qurilishi sanatining eng kozga korinarli namunalaridan biri hisoblanadi u haqda temuriylar faxr bilan kim bizning kuch qudratimizga shubha qilsa kelib biz qurgan binolarni korsin deganlar yilda bu uch madrasa unesconing butun dunyo yodgorliklari royxatiga kiritilgan registon maydoni tarixda shaharning ilm fan siyosat va diniy markazi bolgan registon sozi qumloq joy degan manoni anglatadi orta asrlarda hamma katta shaharlarda markazlar registon deb atalar edi shu nomdagi maydonlar buxoro shahrisabz va toshkentda ham bolgan samarqanddagi maydon esa orta osiyodagi eng mahobatli va tahsinga sazovor maydonlardan biri edi bu maydonda bir necha ming yillik tarix mujassam amir temur podshohligi davrida registon samarqandning markaziga aylantirildi ulugbek davri da esa maydon bundan ham muhimroq ahamiyatga ega boldi zamonaviy registon ansambli ozida ulugbek madrasasi sherdor madrasasi va tillakori masjid madrasasini mujassam etadi registonning janubiy tomonida xalq orasida childuxtaron deb atalmish xonaqoh va maqbaralar joylashgan edi ularni kochkunjihon qurdirgan edi va tillakori madrasasiga qosh qilib bunyod etilgan edi u yilgi zilziladan song xarobaga aylanib yili butunlay buzilgan va orni maydon bolib qolgan yil orasida oxirgi korinishini olgan bu registonni korish ishtiyoqida butun dunyo sayyohlari tashrif buyurishadi samarqand davlat universiteti samarqand universiteti alisher navoiy nomidagi samarqand davlat universiteti qisqacha samdu   samarqanddagi oliy oquv yurti bolib keng sohalardagi mutaxassislar tayyorlash hamda ilmiy tadqiqot ishlari bilan shugullanadi ozbekistonda ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan yirik oliy oquv yurtlaridan biri yil yanvarda samarqandda oliy pedagogika instituti sifatida tashkil etilgan dastlab bolim fizikamat tabiiygeogr va ijtimoiyiqtisodiy oqituvchi kafedra bilan ish boshlagan institutda talim yillik bolgan institut qoshida yil noyabrda ishchilar fakulteti yil yanvarda ishchilar universiteti kechki va sirtqi hamda va darajali maktab oqituvchilari uchun malaka oshirish instituti tashkil etildi yil yanvarda oliy pedagogika instituti ozbekiston pedagogika akademiyasi pedakademiya ga aylantirildi va u talimning ft tizimiga otdi unt tarkibida tarix huquqshunoslik iqtisodiyot ijtimoiy siyosiy fanlar ozbek filol si rus filol si tojik filol si geogr kimyo mexanikamat fizika biol informatika va informatsion texnologiyalar ped va boshlangich talim kasbiy talim musiqa jismoniy madaniyat ftlari okuv laboratoriya kompyuter sinfi biznes maktab testga tayyorlov kursi axborot texnologiyalari va iqtidorli talabalar bilan ishlash markazi oquv diagnostika markazi maxsus sirtqi bolim metrologiya patentshunoslik bolimlari qiroatxona va instituternetga ulangan kompyuter zaliga ega kutubxona mln asar alisher navoiy zool arxeologiya geogr universitet tarixi muzeylari bor universitetda yonalish boyicha aspirantura yil tashkil etilgan va yonalish boyicha doktorantura mavjud untda yonalish boyicha mat mexanika huquqshunoslik ozbek rus tojik filol si kimyo iktisodiyot menejment fizika elektronika biol ekologiya tuproqshunoslik geogr boshlangich talim ped psixologiya mehnat talimi defektologiya tarix falsafa huquq va manaviyat asoslari musiqa amaliy mat informatika va boshqalar bakalavrlar ixtisoslik boyicha informatika musikiy talim pedagog psixologiya boshlangich talim dialektika va bilish nazariyasi umumiy tarix ijtimoiy falsafa siyosat falsafasi vatan tarixi arxeologiya tarixshunoslik aholishunoslik va mehnat iqtisodiyoti zool botanika osimliklar fiziologiyasi odam va hayvonlar fiziologiyasi bio kimyo biotexnologiya nazariy fizika issiklik fizikasi va molekulyar fizika kvant elektronikasi geliofizika va quyosh energiyasidan foydalanish nazariy mexanika suyuqlik gaz va plazma mexanikasi noorganik kimyo organik kimyo fizik geogr matematik taxlil differensial tenglamalar matematik mantiq ehtimollik nazariyasi va matematik statistika geom va topologiya mat fanini oqitish metodikasi amaliy mat va axborot texnologiyasi hisoblash mat si matematik modellash optimallashtirish va optimal boshqaruv qattiq jismli elektronika mikroelektronika tuproqshunoslik agrotuprokshunoslik va agrofizika ekologiya va boshqalar magistrlar tayyorlanadi oquv yilida talaba talim oldi oqituvchi jumladan fan doktori va professor fan nomzodi va dotsent ishladi samarqand davlat universiteti ni bitirganlar orasida olimlardan i mominov s umarov u orifov ya gulomov a bahovuddinov q zokirov v abdullayev m osimov a narzikulov a adhamov a otaxujayev b valixojayev sh vohidov yozuvchi va shoirlardan hasan polat mirtemir amin umariy oydin sh rashidov hamid olimjon asqad muxtor dushan fayziy omon matjon n narzullayev b boyqobilov va boshqa bor untda yildan ilmiy asarlar toplami yildan samarqand davlat universiteti ilmiy tadqiqotlar axborotnomasi yildan samarqand universiteta gaz nashr etiladi hozirgi vaqtda universitet tarkibiga quyidagi fakultetlar kiradi ozbekiston respublikasi adolat sotsial demokratik partiyasi adolat yil fevral oyida tuzilgan ozbekistonning shahar va tumanlarida hududiy tashkilotlari mavjud azolarining soni mingdan ortiq ozbekiston adolat sotsial demokratik partiyasi adolat sdp ozbekistondagi siyosiy partiyalardan biri yil fevla partiya tasis qurultoyida tuzilib dasturi va ustavi qabul qilingan va shu kuni ozr adliya vazirligida royxatdan otgan partiyaning bosh maqsadi vatan mustaqilligini mustahkamlash islohotlarning jadallashuviga huquqiydemokratik adolatli fuqarolik jamiyati barpo etish va pirovardida ozbekistonni jahonda rivojlangan mamlakatlar safidan mustahkam orin olishiga munosib hissa qoshish partiyaning goyaviy negizini sotsialdemokratiyaning asosiy prinsipi siyosiy iqtisodiy va ijtimoiy adolat tashkil etadi qonun ustuvorligini taminlovchi adolatli ijtimoiy munosabatlar ornatilgandagina odil jamiyat qurish mumkin boladi adolat partiyasi ushbu yonalishdagi ishlarni bajarishni ozining asosiy vazifasi deb hisoblaydi partiya ortahol va kam taminlangan aholi tabaqalariga tayanadi hamda ularning siyosiy ijtimoiy irodasini namoyon etishga intiladi partiyaga kishi azo yil yanvar ular dan ortiq boshlangich partiya tashkilotlariga birlashgan partiya azolarining foizi ziyolilar foizi ishchilar foizi dehqonlar va qishloq xojaligi xodimlari foizi nafaqachi va pensionerlar foizi xizmatchilar foizi tadbirkorlar foizi talabalardir qoraqalpogiston respublikasi toshkent shahri va viloyatlar hamda mamlakatning deyarli barcha shahar tumanlarida partiya kengashlari faoliyat korsatmoqda samarqand toshkent va fargona viloyat partiya tashkilotlari yirik tashkilotlardir qurultoy partiyaning oliy organi u partiya siyosiy kengashi tomonidan kamida yilda bir marta chaqiriladi siyosiy kengash doimiy ishlovchi partiya rahbar organidir adolat sdpning ozbekiston respublikasi oliy majlisi qonunchilik palatasidagi fraksiyasi deputatdan tashkil topgan fraksiya rahbari partiya siyosiy kengashi birinchi kotibi d g toshmuhamedova adolat gaz partiyaning nashriy organidir partiyaning nashri adolat gazetasi ozbekiston respublikasi fidokorlar milliy demokratik partiyasi fidokorlar yil yanvarda tashkil etilgan bu partiya oz nomi bilan vatan fidokorlarini vatan ravnaqi uchun kuyib yonib yashaydigan ozbekiston fuqarolarini birlashtirdi ozbekiston fidokorlar milliy demokratik partiyasi fmdp ozbekistondagi siyosiy partiyalardan biri ozbekiston respublikasi adliya vazirligi tomonidan yil iyulda royxatga olingan va shu yil dasturi hamda ustavi qabul qilingan partiyaning asosiy maqsadi erkin bozor iqtisodiyotiga asoslangan ochiq huquqiy demokratik davlat qurish va fuqarolik jamiyati negizlarini barpo etish aholi turmush darajasini taraqqiy topgan davlatlardagi xalqlarning turmush darajasiga yetkazish mamlakatimizning jahon hamjamiyatidan munosib orin olishiga amaliy hissa qoshishdan iborat fmdp kelajakka yoshlar nazari bilan qaraydi yoshlarni yuksak marifatli bilimdon goyaviy siyosiy jihatdan hushyor manaviy barkamol bolib voyaga yetishini taminlashga intiladi va yoshlar manfaatini himoya qiladi partiyaning oliy organi qurultoy u qoida tariqasida yilda marta chaqiriladi zaruratga qarab qurultoy maqomiga ega bolgan partiya konferensiyasi otkazilishi mumkin partiyaning rahbar organi qurultoy tomonidan saylanadigan markaziy kengashdir markaziy kengash yigilishlari oraligidagi davrda partiyaning kundalik faoliyati ijroiya kotibiyat tomonidan amalga oshiriladi fmdpning viloyat partiya tashkiloti qoraqalpogiston respublikasi toshkent shahri tuman va shahar boshlangich partiya tashkiloti bor fmdp azolarining umumiy soni kishidan iborat yil noyabr ularning foizini yoshlar yoshgacha bolganlar tashkil etadi fmdpning oliy majlis qonunchilik palatasidagi fraksiyasi deputatdan iborat fraksiya rahbari a s tursunov fmdp fraksiyasi ozbekiston liberaldemokratik partiyasi adolat sotsialdemokratik partiyasi bilan birga parlamentda demokratik blokka birlashgan partiyaning nashri fidokor gaz shoira umarova ozbekiston respublikasi kamolot yoshlar jamgarmasi ozbekiston yoshlarining nodavlat xayriya jamoat birlashmasi bolib yil apreldagi ozbekiston respublikasi prezidentining farmoni bilan tashkil topgan jamgarmaning asosiy vazifasi  yoshlarning iqtisodiy siyosiy manaviy madaniy xuquqiy manfaatlari va ehtiyojlarini organish ularni qondirish yuzasidan dasturlar tuzish hayotga tadbiq etish davlat hukumat dasturlari islohotlarni bajarishga komaklashish yoshlarni konstitutsiya qonunlar davlat va hukumat qarorlarini hurmat qilish ularga amal qilish ruhida tarbiyalash yoshlar uchun yangi ish joylari yaratish ularni ijtimoiy himoya qilish masalalarini organish hamda mazkur masalalarni hal etishda hukumat idoralari hokimliklar vazirliklar jamoat tashkilotlari bilan hamkorlik qilish jamgarmaning viloyat shahar va tumanlarda bolimlari mavjud kamolot jamgarmasining jamoatchilik markazlari joylarda yoshdan yoshgacha bolgan yoshlar istagi va tashabbusi bilan tashkil topishi mumkin uning mablagi turli ixtiyoriy pul otkazish va xayriyalar hisobiga tashkil topadi noshirlik oyinlar va boshqa tadbirlar hisobiga boyib boradi pass xalqaro qizil xoch va qizil yarim oy jamiyatiga shveytsariyada asos solingan bu jamiyat halokat qurbonlariga yordam berish jamiyatning yordamga muhtoj qatlamlariga har tomonlama yordam berish birinchi yordam korsatish boyicha oquv mashgulotlari tashkil qilish xalqaro inson xuquqi boyicha bilimlarni tarqatish qurolli toqnashuvlar davrida esa harbiy tibbiyot xizmatchilariga komaklashish vazifalarini bajaradi bu jamiyatning belgisi shveytsariya bayrogi ranglarining teskari korinishidir shveytsariya bayrogida qizil rangga oq xoch belgisi chizilgan qizil xoch va qizil yarim oy belgilarining hech qanday farqi yoq lekin kop davlatlar yarim oy belgisini tanlaganlar hozirda juda kop davlatlarda milliy xalqaro qizil yarim oy jamiyatlari tashkil qilingan bu jamiyatlar oz davlatlarining muammolarini bartaraf etishga komaklashib davlat rivojlanishiga oz xissasini qoshib kelmoqda ozbekiston qizil yarim oy milliy jamiyati yil noyabrda tuzilgan yil may ozbekiston respublikasi prezidenti ozbekiston qizil yarim oy jamiyati togrisidagi farmonga imzo chekdi ozbekiston qizil yarim oy milliy jamiyatining faxriy prezidenti qilib ozbekiston respublikasining birinchi prezidenti islom karimov saylandi bu jamiyatning hozirgi kundagi faoliyatining asosiy maqsadlaridan biri ozbekiston yoshlar qizil yarim oy jamiyatini tuzish bu jamiyatning asosi yoshlar markazlari va klublar boladi bu markazlar niderlandiya shvetsiya finlyandiya qizil xoch jamiyatlari va xalqaro qizil xoch jamiyati bilan hamkorlikda tashkil qilinadi yoshlar markazlari yoshlarning oqishi bilim olishi uchun sharoit yaratish giyohvandlik va oitsning oldini olish yolida katta ishlar qilmoqdalar akmal ikromovich ikromov yil toshkent  yil mart   davlat va siyosat arbobi ozbekiston hukumat rahbarlaridan biridir ikromov akmal yil toshkent shahrining oqchi mahallasida maktabdor ikrom domla oilasida tugilgan otasining maktabida savod chiqargan yoshligidan fors va arab tillarini puxta egallab sharq adabiyotini chuqur organgan toshkent shahrida oqituvchi izchillar todasi va chigatoy gurungi azosi elxon taxallusi bilan sherlar yozgan namangan fargona sirdaryo viloyatlari partiya tashkilotlarida turli lavozimlarda faoliyat korsatgan turkiston kommunistlar partiyasi markaziy kengashining kotibi va tashkiliy instruktorlik bolimi mudiri turkiston respublikasida yangi iqtisodiy siyosat nep ni amalga oshirilishida tashabbuskorlik qilgan yillarda moskvadagi kommunistik universitetda oqidi yil yanvardan toshkent viloyati partiya komiteti kotibi yil fevraldan ozbekiston kommunistlar partiyasi markaziy kengashi kotibi birinchi kotibi yil dekabr  yil sentabr yillarda butun ittifoq kommunistlar partiyasi markaziy kengashining orta osiyo byurosi kotibi butun rossiya markaziy ijroiya qomitasi azosi yillarda sssr markaziy ijroiya qomitasi prezidiumi azoligiga nomzod ozssr markaziy ijroiya qomitasi prezidiumi azosi a ikromov yillarda imkoniyati doirasida ozbek xalqi manfaatlari uchun markaz siyosatiga qarshi kurashgan u mohir publitsist sifatida ozbekistonda qishloq xojaligini xususan paxtachilikni rivojlantirishga madaniy qurulishga doir koplab nazariy maqolalar ilmiya asarlar yozgan ikromov oz faoliyati davomida orta osiyo byurosi va markazning korsatmalariga amal qilishga majbur bolgan yillarda on sakkizlar guruhi inogomovchilikka qarshi goyaviy kurash olib borgan ozbekistonda yer suv islohati majburiy jamoatlashtirish respublikada zamonaviy sanoat asoslarini qurish va boshqa tadbirlarga rahbarlik qilgan jadidlarni burjua millatchiligi da ayblagan ikromov garchi bolshevistik goyadan chekinmagan bolsa sa mustabid tuzum qatagonchilari uni ayab otirmadilar yil sentabrda toshkentda qamoqqa olindi sovetlarga qarshi ong trotskiychi blok deb atalgan ish boyicha moskvada sud qilinib sobiq sssrni bolib yuborish jumladan orta osiyo respublikalarini ajratib olish davlat tuzumini agdarish kapitalizmni burjuaziya hokimiyatini tiklashda ayblandi va otib tashlandi qurilish biror inshootni tayyorlash jarayoni shuningdek shunday jarayon ketayotgan joydir qurilish murakkab jarayon bolib unda bir necha vazifalar amalga oshiriladi qurilish moddiy ishlab chiqarishning yirik sohalaridan biri turli maqsadlardagi bino va inshootlarni qurish va rekonstruksiya qilish ishni yuri tish uchun foydalaniladigan hudud bilan birga qurilayotgan bino inshoot keng manoda yaratuvchilik jarayoni tugallangan va foydalanishga topshirish uchun tayyorlangan ishlab chiqarish korxonalari turar joylar jamoat binolari inshootlari va boshqa obyektlar q mahsu lotlari hisoblanadi q da ishlab chiqarish sikli nisbatan uzun bolib bir necha oydan bir necha yilgacha ishlab chiqarish jarayoni turli obhavo sharoitida ochiq usulda olib boriladi pudrat va xojalik usulidagi q ni va montaj ishlarini shuningdek bino insho otlarni kapital tamirlash ishlarini qurilish tashkilotlari va maxsus tashkilotlar loyihalash loyiha konstruktorlik va qidiruv tashkilotlari foydalanishga topshirish va raz vedkaparmalash tashkilotlari amalga oshiradi tiklanadigan obyekt xususiyatlariga kora sanoat transport qishloq suv xojaligi uy joy kom munal ijtimoiy madaniy va boshqa q larga bolinadi q ozbekiston respublikasidagi moddiy ishlab chiqarishning eng muhim tarmoqlaridan birini tashkil etadi respublika iqtisodiyotida yalpi ichki mahsulot tarkibida salmogiga kora q sanoat va qishloq xojaligidan keyin orinda turadi yilda yalpi ichki mahsu lotning yilda xalq xojaligida faoliyat korsatayotgan korxonalar va tashkilotlarning ming q hissasiga togri keladi q xalq xojaligining barcha tarmoqlariga xizmat korsatib asosiy fondlarni qayta takror ishlab chiqarish uchun sharoitlarni taminlaydi xalq xojaligining maqbul tarkibini barpo etish ishlab chiqaruvchi kuchlarni maqsadga muvofiq joylashtirish respublikaning yangi tabiiy boyliklarini ozlashtirish bosh mehnat resurslarini ijtimoiy ishlab chiqarish ga jalb etishga yordam beradi respublikada q ishlari pudrat sub pudrat va qisman xojalik usullarida olib boriladi q industriyasi negizini davlat aksiyadorlik shirkat xususiy qoshma va boshqa pudrat qurilishmontaj tashkilotlari shuningdek oz moddiy texnika va ishlab chiqarish bazasiga malakali ishchi va mutaxassis kadrlarga ega bolgan korxonalar transport va boshqa yordamchi xojaliklar tashkil etadi ozbekistonda qurilishmontaj kompaniyalari korporatsiyalari qurilish aksiyadorlik jamiyatlari va birlashmalari quyi pudrat tashkilotlari kichik korxonalar qoshma korxonalar loyiha va ilmiy hamda qurilish sohasiga moslashtirilgan ilmiy tadqiqot institutlari faoliyat korsatadi qurilishmontaj ishlarining deyarli barchasini ixtisoslashtirilgan qurilish tashkilotlari amalga oshiradi q ishlari umumiy hajmidan yangi qurilishlar faoliyat korsata yotgan korxonalarni rekonstruksiya qilish kengaytirish va texnik jihatdan qayta jihozlashga kapital joriy tamirlash ishlariga togri keladi orta va kichik biznesga mansub qurilish tashkilotlari tomonidan bajarilgan q ishlari hajmi mlrd somni tashkil etdi respublika boyicha bajarilgan qurilish ishlari umumiy haj mining respublikaning turli mulkchilik shakllaridagi qurilish tashkilotlari va korxonalari ixtisoslashtirilgan korporatsiya kompaniya aksiyadorlik birlashmalariga uyushgan q moddiy texnika bazasining muhim tarkibiy qismini qurilish materiallari sano ati tashkil etadi qarang kurshshsh materi allari sanoati qurilishlar quyidagi turlarga ajratiladi tahorat  namoz oqish ibodat oldidan yuvinish poklanish jarayoni xususiy shakli sifatida tayammum koriladi islomda tahoratning ikki turi mavjud vuzu  kichik tahorat  qoloyoq va yuzni yuvish gusul  katta tahorat  tola yuvinish chomilish tahoratning ta farzi bor yuzni yuvmoq ikki qolni tirsak ila qoshib yuvmoq ikki oyoqni topigi ila qoshib yuvmoq boshning tortdan bir qismiga mash tortish  ikki qolni hollab surtmoq bu farzlardan birortasi bajarilmasa tahorat haqiqiy bolmaydi tahoratning farzlaridan boshqa uning sunnat va vojiblari ham boladi tahorat oladigan har bir kimsa suvni keragidan ortiq ham oz ham sarf qilmasligi suvni yuzga shapillatib sochmasligi tahorat qilayotganda orinsiz gaplashmasligi iflos yerda tahorat olmasligi kerak tahorat qilish uchun suv topilmasa tayammum qilinadi tahorati bor kishida quyidagi holatlardan biri yuz bersa tahorati buzilgan hisoblanadi vujudning biron yeridan qon yiring suv chiqsa ogzi tolib qussa tupurgan vaqt tupugini yarmidan kopi qon bolsa kichik va katta hojatga borsa va orqadan yel chiqarsa bexush yoki mast bolsa namoz vaqtida kulsa uxlasa tahoratni buzadigan holatlar roy bersa tahoratni boshqatdan qilish lozim boladi tahorat uchun suv hozirlagandan keyin namoz fors   islom korsatmalari boyicha bajariladigan maxsus ibodat turi islomdagi rukndan biri n musulmonlarga meroj kechasi qarang isro va meroj farz qilingan birinchi ibodatdir bir kecha kunduzda mahal bomdod peshin asr shom xufton n oqish farz hisoblanadi n oqish allohu akbar deb takbir aytish bilan boshlanib sano quron oyatlaridan tilovat qilishda duolar oqish ruku sajda tiz chokib otirish salom berishlarni oz ichiga oladi n ning bir necha turlari mavjud mas farz vojib sunnat nafl ishroq tahajjud qazo shukri vuzu janoza va boshqa qoshimcha n lar borki ularni ado etish musulmon kishining ixtiyoriy ibodati sanaladi farz vojib sunnat n lari esa ado etilishi sharan talab etiluvchi n lar sirasiga kiradi n oqish uchun namozxonning badan va kiyimlari hamda oqish joyi pok bolishi shart n qiblaga  makkadagi kaba ibodatxonasiga qarab oqiladi uni oqishda maxsus toshama  joynamozdan foydalanish odatga aylangan n ni kishi bir ozi yoki jamoa bolib oqishi mumkin lekin juma kunidagi juma n ini masjidda jamoa bilan oqish tavsiya etiladi jamoa bolib n oqiganda namozxonlar qator turadi ulardan biri imom imomlikka otadi n paytida gapirish yeyish ichish kulish yiglash yotalish turli harakatlar qilish va boshqa mumkin emas kasal va nogironlar n ni ozlariga qulay holatda oqiydilar islomdagi mazhablar korsatmalarida n oqish qoidalarining bir biridan farq qiladigan jihatlari bor ozbekistonda n asosan hanafiylik mazhabiga muvofiq oqiladi tahorat qilib bolgandan keyin namoz oqiladi namozni boshlashdan oldin ado etilishi lozim bolgan toqqizta shart bordir tayammum islom dinida tahorat olish usuli yuvinish uchun toza suv taqchilligi yuzaga kelganda odatiy tahorat o rnida bajariladi tayammum arab poklanishning bir turi suv bolmaganda qum yoki tuproq bilan tahorat qilib ramziy poklanish t da farz bor niyat qilish tuproqning toza joyini tanlash ikki qolni tuproqqa urib yuzga surish avval chap qol bilan ong qolga song ong qol bilan chap qolga mashtortiladi yana kaftlarni toza tuproqqa urib ikki qolni tirsaklarigacha mash qilish uch marotaba tayammum qilishni qasd qilgan kishi ikki qo'li bilan barmoqlarini ochgan holda pok yer jinsiga bir marta uradi va barmoqlarining ichini yuziga surtadi kaftlarining ichi bilan ikki qo'lini ishqalaydi yuz va qo'l uchun ikki marta qo'lini erga ursa ham bo'ladi ammo birinchi ko'rinish hadisda kelgan misr rasmiy nomlanishi misr arab respublikasi arabcha jumhuriya misr al arabiya   afrikaning shimoliy sharqiy va qisman osiyo sinay yarim orol da joylashgan davlat maydoni ming km aholisi mln kishi poytaxti  qohira shahri mamuriy jihatdan muhofazaga bolinadi isroil falastin sudan va liviya davlatlari bilan chegaradosh misr shimolda orta yer dengizi sharqida qizil dengiz joylashgan misr  respublika amaldagi konstitutsiyasi yil sentyabrdagi referendumda maqullangan keyinchalik unga ozgartirishlar kiritilgan davlat boshligi  prezident yildan muhammad husniy muborak vakolat muddati  yil cheklanmagan marta qayta saylanishi mumkin qonun chiqaruvchi hokimiyatni prezident amalga oshiradi u bosh vazir va hukumat azolarini tayinlaydi hamda lavozimlaridan ozod qiladi misr hududining deyarli xammasi chol zonasida joylashgan shundan faqat   ming km nil da ryosi deltasi va vodiysiga togri keladi relyefi va geologik tuzilishi jihatidan misr hududi shartli ravishda tort zonaga bolinadi liviya choli arabiston choli sinay yarim orol nil daryosi vodiysi va deltasi relyefi asosan tekislik qizil dengizga yaqin yerlar toglikdir liviya choli platosining balandligi shimolda m janubda m janubi garbda m gacha bolib yer yuzasi qum va toshloq arabiston choli yassitogligi sharqda m gacha kotarilgan bu yerda balandligi m gacha bolgan tizmalar bor nil vodiysiga yaqin joylarning bal esa m yassitoglik kristalli jinslardan tuzilgan nil vodiysining kengligi misr chegarasida janubda km deltaga yaqin joyda km sinay yarim orolning u qismini at tix qirlari egallagan yarim orolning janubda balandligi m gacha bolgan toglar bor foydali qazilmalardan temir marganets mis rux qorgoshin volfram molibden uran va oltin shuningdek neft tabiiy gaz fosforit osh tuzi ohaktosh bor sinay yarim orolda kumir konlari mavjud mamlakatning katta qismida havo quruq va kam bulutli tropik kontinental chol iqlimi yogin ahyon ahyondagina yogadi haroratning sutkalik farqi katta mac chodda kunduzi temperatura ° bolsa kechasi ° orta dengiz boyida subtropik yozi issiq va quruq qishi yumshoq va seryogin eng issiq oylari iyulavgust ning ortacha temperaturasi iskandariyada ° qohirada ° asvonda ° eng salqin oylari yanvar fevral ning temperaturasi iskandariyada ° qohirada ° asvonda ° aprel va may oylarida kungacha chol shamoli xasmin esib turadi ortacha yillik yogin iskandariyada mm qohirada mm asyutda mm asvonda mm yogin aksari qisqa muddatli jala bolib yogadi mamlakatdan birgina nil daryosi otadi uning suvi togonlar bilan tartibga solingan baland asvon togoni qurilgach mamlakat janubda nosir nomidagi katta suv ombori vujudga keldi vohalarda sizot suvlardan keng foydalaniladi mayda kol kop nil deltasida kanallardan sugorishda foydalaniladi ayrim kanallarda kema katnaydi jan dan shimolga tomon dastlab sariqqongir chol tuprogi songra boz tuproq arablar bodiya  chol tuprogi deyishadi taqir boz tuproq shorxoklar nilning delta qismi  botqoq tuproq mamlakatning garbiy qismida kochma kumlar bor nil vodiysi va deltasining tuprogi juda unumdor misr hududining katta qismi suvsiz va osimliksiz chollardir kserofit va lishayniklar qisman daraxtsimon usimliklar liviya chulining shimolda qishda efemerlar osadi koproq butasimon va ut osimliklar tarqalgan nil vodiysida asosan madaniy usimliklar ekiladi orta dengiz sohillarida chalov chol piyozi namatak yantoq va boshqa bor hayvonlardan sudraluvchilar jumladan kaltakesak kop chullarda chiya bori tulki sirtlon va boshqa hayvonlar uchraydi nil boyida goz oqqur ordak shuningdek yirtqich qushlar bor aholisining   misrlik arablar nubiylar barbarlar kopt qibt lar mahalliy xristianlar misrning tub aholisi bolib mamlakatga kelgan arablar bilan aralashib ketgan qad misrliklarning avlodlaridir greklar armanlar italyanlar inglizlar fransuzlar ham yashaydi rasmiy til  arab tili deyarli butun aholi shu tilda gaplashadi aholi asosan islom dinining sunniylik yonalishida xristianlar   ni tashkil etadi aholining   shaharlarda istiqomatqiladi eng yirik shaharlari qohira iskandariya port said ismoiliya tanta suvaysh al mansura damanxur al mahallat ul kubro misr insoniyat tamadsuni sivilizatsiyasi ning ilk makonlaridan biri qarang misr qadimgi misr asrlarda misr rim imperiyasi tarkibiga kirgan rim imperiyasi yemirilgach vizantiyaning bir viloyati bolib qoldi asr boshlarida butun misr aholisi vizantiyaning rasmiy pravo slav cherkoviga qarshi bolgan xristi anlarning monofisit mazhabini qabul qildi aholi kopt qibt tilida sozlashar edi shu davrda misrni sosoniylar yillarda esa arablar bosib oldi va mamlakatda islom dini tarqala boshladi keyinchalik tuluniylar   abbosiylar ixshidiylar sulolalari hukmronlik qildi fotimiylar davri da falastin shom suriya va garbiy arabiston m ga qaram bolgan yil salib yurishi qatnashchilari m ga bostirib kirdi shimoliy suriya va irokdagi saljuqiylar noibi nuriddin mahmud ibn zangi salibchilarga qarshi kurashda fotimiy xalifa adid ga katta yordam berdi buning evaziga xalifa uni vazir qilib tayinladi yil ayyubiylarsulolasi ning asoschisi salohiddin taxtga chikdi yil esa u sulton nomini oldi yil suriya va misr harbiy kuchlari birlashib salibchilarga qaqshatqich zarba berdi va falastin bilan suriyani ulardan ozod qildi misrda asr yarmigacha ayyubiylar asrlarda mamluklar hukmronlik qildi milliy demokratik partiya yilda tashkil etilgan milliy taraqqiyparvar sol partiya yillarda tuzilgan mehnat partiyasi yilda asos solingan liberallar partiyasi yillarda tashkil etilgan yil yanvargacha liberalso sialistik partiya deb atalgan al vafd partiyasi yilda tuzilgan al umma millat partiyasi yildan oshkora faoliyat yurita boshlagan misr mexnat federatsiyasi kasaba uyushmasi yilda asos solingan afrika kasaba uyushmalari birligi tashkilotiga kiradi misr agrar industrial mamlakat jahon bozoriga yuqori si fatli uzun tolali paxta va undan toqilgan gazlamalarni kop miqdorda yetkazib beradi yillar oxiri yillar boshlarida neft qazib olish va eksport qilish kupaya boshladi iqtisodiy taraqqiyotga ayniqsa sanoat va unga komaklashuvchi tarmoqlarni rivojlantirishga etibor kuchaydi yillarning ortalarida yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi   qishloq xojaligi ulushi   ga yetdi sanoati mustaqillikka erishgunga qadar asosan mayda hunarmandchilik korxonalaridan iborat edi iskandariyada neftni qayta ishlovchi avtomobil shinalari ishlab chiqaruvchi zavodlar suvaysh qohira neft quvuri mavjud yildan beri dan ortiq yangi sanoat obyektlari ishga tushirildi sanoat korxonalari asosan qohira iskandariya va nil deltasidagi boshqa yirik shaharlarda joylashgan yilda qohira yaqinida qurilgan hulvon metallurgiya zavodi mamlakatning dastlabki yirik metallurgiya korxonalaridandir bu zavod asvon yaqinidan qazib olingan sifatli temir   rudasi asosida ishlaydi asvon shahrida yiliga ming t polat ishlab chiqaradigan metallurgiya markazi bor mashinasozlik sanoati ham qayta qurilgan mostorodda elektr kabellari zavodi va metall buyumlar ishlab chiqarish fabikasi hulvonda va gonsozlik avtomobil polat quvurlar zavodlari iskandariyada toqimachilik sanoati uskunalari zavodi qohirada velosiped va televizor zavodlari port fuod iskandariyada kemasozlik korxonalari keyingi yillarda ishga tushirilgan avtomobil traktor sovitkich metall qirqish stanoklari ishlab chiqaruvchi korxonalar ham bor suvaysh qohira iskandariya tanta shaharlari neftni qayta ishlash markazlaridir kime sanoati faqat mineral ogit ishlab chiqarishdan iborat kafr uzzayyat va abuzabaldagi zavodlar yiliga ming t superfosfat ishlab chiqarish quvvatiga ega asyutda yiliga ming t superfosfat chiqaradigan zavod mavjud abuzabalda qurilgan antibiotiklar zavodi farmatsevtika sanoatiga asos soldi yana farmatsevtika korxonasi qurildi bulardan tashqari asvonda kalsiy su vayshda ammoniy sulfat iskandariya yonida soda zavodlari xulvonda kokskimyo zavodi bor qurilish ashyolari sanoati korxonalari hulvon al masara al tur va iskandariya atroflarida bolib asosan sement ishlab chiqaradi yirik toqimachilik korxonalari almahallat ul kubro kafr ud davvar va kafr uzzayyat shaharlaridadir oziq ovqat sanoati qishloq xojaligi mahsulotini qayta ishlaydi armant kom umbo adfu shaharlarida yirik qand zavodlari bor asvon gidroenergetika majmuiga kiruvchi elektr styalar va yoqilgi bilan ishlaydigan elektr styalar yiliga ortacha mlrd kvtsoatdan ortiq elektr energiya ishlab chiqaradi qishloq xojaligining yetakchi tarmogi  dehqonchilik qishloq xojaligi asosan nil deltasi va vodiysida rivojlangan bu yerda mln gektarga yaqin mamlakat hududining   maydonda yiliga marta asvon togoni qurilgandan beri marta qishda ham ekin ekib hosil olinadi birinchi navbatda koproq daromad keltiradigan sholikorlik va paxtachilik ingichka tolali paxta tayyorlash boyicha dunyoda orin rivojlangan bundan tashqari bugdoy arpa makkajoxori dukkaklilar va sabzavot shakarqamish xashaki ekinlar ekiladi sitrus mevalar apelsin mandarin limon xurmo banan anjir uzum asosan mamlakat shimolda yetishtiriladi tabiiy yaylov va yem xashak kamligi sababli chorvachilik durust rivojlanmagan otroq aholi dehqonchilik vohalarida qoramol sut uchun qoy echki va xonaki parranda kochmanchilar esa tuya qoy va echki boqadi asal arichilik rivojlangan nil daryosi va ichki kollarda shuningdek orta dengizda baliq ovlanadi mamlakat ichida yuklar asosan avtomobil transportida   tashiladi yuk tashishning salkam   temir yo'llarga   chasi suv transportiga togri keladi avtomobil yollari uz ming km eng muhim avtomagistrallari qohira  iskandariya iskandariya  marso matruh qohira  suvaysh suvaysh  port said qoqira  al gardaqa qohira  asyut transport yoli uzunligi  ming km asosiy temir yol magistrallari qohira  asvon qohira  iskandariya qohira  suvaysh port said  ismoiliya nil va magistral kanallardagi kema qatnovi yollari uz   ming km dan ortiq dengiz savdo flotining tonnaji  mln tonna dedveyt tashqi savdo yuklari asosan xorijiy dengiz kemalari va samolyotlarda tashiladi asosiy dengiz porti  iskandariya orta dengizda boshqa yirik portlari  port said va suvaysh suvaysh kanalida ras shukeyr va safaga qizil dengizda qohirada yirik xalqaro aeroport bor misr chetga neft va neft mahsulotlari paxta ip gazlama va kalava ip alyuminiy va boshqa chiqaradi chetdan mashina va asbob uskuna don va boshqa oziq ovqat mahsulotlari sement metall yogoch va boshqa oladi tashqi savdodagi asosiy mijozlari italiya fransiya germaniya yaponiya aqsh chet el say yohligi anchagina daromad keltiradi pul birligi  misr funti tibbiy xizmat aralash tarzda tashkil etilgan sogliqni saqlash vazirligi muhofazalarda sogliqni saqlash departamentlari bor mamlakatda bepul tibbiy xizmat yolga qoyilgan xususiy shifoxonalar ham bor vrachlar universitetlarning ta tibbiyot ta stomatologiya ta farmatsevtika fakultetida shuningdek chet ellarda tayyorlanadi orta malakali tibbiy xodimlar tayyorlaydigan ta maktab bor universitetlarning tibbiyot fakultetlarida ilmiy tadqiqotlar otkaziladi misrni asrda arablar istilo qilganidan keyin islom diniy maktablari koplab ochila boshladi asrda al azhar musulmon universitetga asos solindi dastlabki dunyoviy oquv yurtlari asr yarmida paydo boldi xorijiy va mahalliy xususiy maktablar barpo etildi yillik boshlangich maktab eng kop tarqalgan oquv yurti edi oliy talim tizimiga universitet institut va yillik kollejlar kiradi toliqsiz oliy malumot beradigan yillik texnika institutlari ham bor mamlakatdagi ta untning eng yiriklari k ohira ayn ushshams iskandariya universitetlari qohiradagi amerika universitet al azhar universitet eng yirik institutlari al mansura va qohiradagi politexnika institutlari asvondagi industrial institut va boshqa yirik kutubxonalari qohiradagi milliy kutubxona misr institutining kutubxonasi qoqiradagi milliy majlis kutubxonasi qohira universitet kutubxonasi iskandariya universitet kutubxonasi qohiradagi hulvon universitet kutubxonasi iskandariyadagi munitsipal kutubxona yirik muzeylari islom sanati muzeyi geol muzeyi misr muzeyi zamonaviy sanat muzeyi paxta muzeyi transport yoli muzeyi harbiy muzey  hammasi qoxirada iskandariyadagi yunonrim osori atiqalari muzeyi ilmiy muassasalari qohiradagi misr instituti misr va texnologiya akademiyasi tarkibida ilmiy tadqiqot markazi atom energiyasi markazi metallurgiya markaziy tadqiqot instituti okeanografiya va baliq ilmiy tadqiqot instituti astronomiya instituti neft tadqiqot instituti axborot va hujjatlashtirish milliy markazi mavjud qohirada ped tadqiqotlari milliy markazi al jizada arab tili akademiyasi qishloq xojaligi tadqiqot markazi va boshqa bor misrda vaqtli nashrlar soni dan oshadi eng yiriklari alaqrom ehrom kundalik gazeta yildan al axbor xabarlar kundalik gazeta yildan al jumhuriya respublika kundalik gazeta yildan al aholi kundalik gazeta yildan axbor al yaum kun yangiliklari kundalik gazeta yildan alahror liberallar haftalik gazeta yildan al vafd delegatsiya haftalik gazeta yildan axer saa songgi soatda haftalik jurnal yildan alka vakib yulduzlar haftalik jurnal yildan oktobr oktyabr oylik jurnal yildan   hammasi arab tilida jurnal dejipt misr gazetasi fransuz tilida chikadigan kundalik xususiy gazeta yildan ijipshn gazett misr gazetasi ingliz tilida chiqadigan kundalik gazeta yildan ijipshn meyl misr pochtasi ingliz tilida chikadigan gazeta yildan va boshqa yaqin sharq axborot agentligi mena misrning rasmiy axborot agentligi yildatuzilgan misr radioeshittirish va telekorsatuv uyushmasi yilda tashkil etilgan adabiyoti eng qad adabiyotlardan bolib miloddan avvalgi ming yillikda paydo bolgan qad misr va qibt adabiyoti rivojlangan rasmiy va tarixiy voqealar bayoni mehnat jarayonini kuylovchi qoshiklar kabi adabiy yodgorliklarning kopgina namunasi shoxlar saganalari devorlariga yozib qoldirilgan orta va yangi shoxlik miloddan avvalgi asrlar papiruslarida yozilgan kopgina rivoyatlar saqlangan ularning mu alliflari malum emas asosiy janrlari ertak rivoyat madhiya marsiya duo nasihat masal epos ishqiy lirika kabilar milodiy asrlarda arab adabiyoti shakllanib ravnaq topdi adabiy janr va mavzular kengaydi yangi misr adabiyoti turklar hukmronligi asrlar tufayli rivojlanmay qolgan edi asr boshlaridan misr adabiyoti yevropa mustamlakachilariga qarshi kurash tasirida arab tilida rivojlandi asrning yarmida muhammad alining islohoti munosabati bilan misrda dunyoviy maktablar ochildi kitoblar nashr etila boshladi birinchi arab gaz chop etildi ana shu davrda muqammad abdo abdulloh nodim adib ishoq kabi marifatparvar adiblar xorijiy kelgindilar zulmiga qarshi chiqib ijtimoiy islohotlarning zarurligi haqida yozdilar mahmud sami al barudiy oz sherlarida ingliz mustabidlariga qarshi kurashishga chaqirdi hofiz ibrohim   va shoirlar amiri ahmad shavqiy ham oz asarlarida inglizlar hukmronligiga qarshi kurashni tasvirladi yangi misr adabiyoti va publitsistikasining asoschisi mustafo komil ham osha davrning yirik marifatparvaridir yillarda misr xalqining inglizlarga qarshi qozgolonlaridan keyin toho husayn tavfiq alhakim kabi adiblar samarali ijod qildilar yillar misr adabiyotida maishiy mavzudagi novellalar asosiy orinni egalladi uning asoschisi shayx juma va boshqa hikoyalar nomli ilk novellalar toplami muallifi mahmud taymurdir salom muso va ibrohim amin kabi keksa taraqqiypar var adiblar ham mehnatkashlarning inglizlar hukmronligiga qarshi kurashini aks ettiruvchi asarlar yaratib milliy ozodlik goyalariga sodiq qoldilar yillarda misr adabiyotida maishiy mavzudagi dramalar ham paydo boddi misr tay murning halokat farax antuanning yangi va kohna misr antuan yazbekning uyda boron va qurbon pyesalarida zamonaviy mavzular oz ifodasini topgan yillarda atoqli dramaturg ahmad shavqiy qad misr adabiyoti tarixiga oid kleopatraning olimi antara kabi sheriy temperaturagediyalar yaratdi yillarda sheriyat taraqqiyotida apolo apollon togaragi muhim roloynadi misr adabiyoti ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda ayniqsa gurkirab rivojlandi bu davr adabiyotida demokratik goyalarni kuylagan bir qancha istedodli yoshlar paydo boldi tinchlik va kelajak uchun kurash adiblarning asosiy mavzui boldi yillar hikoyanavisligida abdurahmon alhamisiy va abdurahmon ashsharkaviy ijodi asosiy orinni egallaydi hamisiyning qonli koylak qotmagan qon biz olmaymiz va sharkaviyning bayroq markaziy kocha ortidan kabi toplamlarida milliy mustaqillik uchun kurash aks etgan xuddi shu mavzu romantik ruxda yusuf assiboyining yuragimni qaytarib ber va ishoq abdul quddusning oyimizda erkak bor asarlarida oz ifodasini topgan bu davrdagi ijtimoiymaishiy mavzuni aks ettirgan romanlar diqqatga sazovor nagib mahfuz inqilobgacha va undan songgi davr haqida yirik asarlar yaratdi ovloqkochalar ibtido va institutiho nomli romanlari va bayn al qasrayn as sukkariya trilogiyasi adibga shuhrat keltirdi u yillarda tanqidiy realizm ananalarini davom ettirib zamonaviy mavzudagi kuzgi bedanalar yol gado kabi romanlar yozdi misr jamiyati hayotida yuz berayotgan ijtimoiy hodisalarni aks ettirishga urinish adabiyotdagi asosiy yonalishdir yillar adabiyotning dolzarb mavzudagi asarlari orasida al hitaniyning zafaron kochasidagi hangomalar al kuayidning misr diyoridagi jang qishki tush s ibrohimning avgust yulduzi romanlari bor misr qad memoriy yodgorliklarga boy mamlakat ming yillik rivojlanish davrini oz ichiga oluvchi qad misr memorligida ehrom maqbaralarning nodir shakl va turlari yaratildi bular jahon sanatining noyob namunalaridir yunon rim davri milodiy yil da qad memoriy ananalar bilan yonma yon yangi memoriy obidalar yuzaga keldi xristianlik esa bavit vodiy na trun sohoj sahrolaridagi monastirlarda aks ettirildi m ga arablar kelishi natijasida musulmon memorligining rivojlanishiga asos solindi masjid shoh saroyi hammomlar va harbiy qalalar shahar memorligining asosiy unsurlari bolib qoldi nilning sharqiy qirgogida qurilgan fustat qalasi arablarning misrda qurgan dastlabki memoriy inshootidir yillardayoq togri burchakli hovlili atrofi ustunli ayvonlar bilan oralgan oziga xos masjid binolari paydo boldi amir masjidi   ibn tulun masjidi va boshqalar fotimiylar fustatni bosib olib uning shimolda misrning hozirgi poytaxti  alqohira golib ni qurdilar fotimiylar asrlar va ayyubiylar asrlar davridan qohirada kop masjidlar inshootlar shu jumladan qohiraning uch shahar darvozasi qohira qalasi qolgan mamluklar davri asr boshlari da katta masjidlar madrasalar qurilishi mu him orin egalladi bu binolar bezagida koshinkorlik tosh va oyna katta orin oldi asrdan imoratlar asosan turk ananalari asosida qurildi mac muhammad ali masjidi qalada asr oxiri  asr boshlarida misr memorligida qad milliy ananalarni tiklashga intilish kuchaydi biroq ayni vaqtda yevropa klassitsizmining ham tasiri zoraydi suvaysh kanalining qazilishi bilan yangi shaharlar port said suvaysh ismoiliya qurildi misrning oziga xos sharoitida yevropa memorligini tatbiq etish tajribasi faqat tashqi sifatlarni yuzaki ravishda qabul qilish yoli bilangina bordi asr boshlarida qohira gezir va rod o larida qurilgan yangi binolar hisobiga ancha kengaydi asrning yillarida misrning ijtimoiy va madaniy hayotida oldinga siljish yuz berishi natijasida misr memorligida zamonaviylik asosiy orin egalladi iskandariya qayta qurilib sharqda al muntaz garbda ras at din qalalari bilan tutashdi oralikda istirohat boglari sport klublari qurildi misr xalqining mustaqillik uchun kurashi utmishdagi milliy merosni ijodiy tiklash bayrogi ostida otdi an naxda uygonish nomini olgan bu harakat ayniqsa adabiyot va sanatga kuchli tasir etdi memorlik ham bundan chetda qolmadi shu davrdagi misr memorlari ozining yangi yonalishida jahrn zamonaviy memorligining nazariya va amaliyotini inobatga olib bordi krxira va iskandariya shaharlarini qayta qurish rejasi tuzildi yillarda yangi memorlik uchun olib borilgan kurash asosan galaba qozondi zamonaviy uslubda kopgina jamoat binolari qo hira aeroporti iskandariyada falastin mehmonxonasi qohiraning yangi madinat an nosir tumani bosh memor sayd karim hukumat uyi universitet shaharchasi kasalxonalar ming orinli stadion sayyohlar markazi qurildi ularda orta asr arab memorligi ananalaridan ham foydalanilgan m da qad sanat obidalari kop saqlangan qarang misr qadimgi misr musulmon tasviriy san atining bizgacha yetib kelgan ilk na munalari fotimiylar davriga mansubdir fustatdagi hammom devoriga chizilgan rasmlar tosh yogoch fil su yagiga oymakorlik usulida ishlangan sozandalar raqqosalar chavandozlar qiyofalari ov va ziyofat manzaralari miniatyuralar maqomot kitobiga ishlangan suratlar shu jumlaga kiradi ularning tasviriy uslubida yunon va qibt sanati ananalari tasiri seziladi orta asr manzarali amaliy sanatida kashta toqima yoki bosma gulli matolar rangbarang gulli so pol buyumlar tog billuridan tarashlab va oyib naqshlangan idishlar sirkorlik bilan ishlangan shisha buyumlar nafis oyma va qadama anjomlar jimjimador yogoch mehroblar minbarlar yasash keng urf boldi misrdagi arab sanatining barcha turlarida naqsh va husnixat alohida orin oladi asrlar sanat asarlarining bezaklarida odam va jonivorlar tasviri kop uchraydi keyingi davrlarda esa tabiat va osimliklar tasviri turli chiziqdar ustunlik qildi musiqa  misr madaniy qayotining ajralmas qismi qad dramatik diniy janrlardan tortib maqamlargacha mashxur arab maqamlari sharkdagi boshqa xalqlar orasiga ham yoyilgan cholgu as boblari benihrya xilma xil mustamlakachilik asorati misr madaniyati taraqqiyotiga gov boldi said darvish yangi misr musiqasining qaldirgochidir uning yorqin vatanparvarlik ruhidagi qoshiqlari kopgina arab mamlakatlariga yoyilgan al barux shahrizoda onlik gishtin kabi musiqali sahna asarlari misr zamonaviy musiqasiga asos boldi asr oxiri  asr boshlarida misr musiqasida konsertlar katta orin oldi yangi konsert janrlari vujudga keldi yillarda arab operettasi degan janr yuzaga keldi kompozitor s darvish bu janrning eng atoqli ar bobi edi yilda koxirada asos solingan musiqa klubi keyinchalik sharq musiqasi maktabiga yildan arab musiqasi institutiga aylantirildi yilda misr musiqa jamiyati tashki l etildi misrda teatr sanati unsurlari eng qad diniy marosim va bayram tomoshalariga borib taqaladi orta asrlarda soya teatri bolgan mamluklar hukmronligi urf odatlarini mazah qiluvchi komediyalar muallifi ibn daniala bu teatrning taniqli arbobi edi bu davrda qogirchoq teatrlari ham keng yoyildi araguz qogirchoq teatri ayniqsa mashhur boldi yilda suvaysh kanali tantanali ochilishi munosabati bilan opera teatri qurildi va j verdining rigoletto yilda aida operalari korsatildi yilda yo sannua rahbarligida birinchi milliy professional teatr truppasi tashkil etildi va ozining arab tilidagi operettasini korsatdi keyinchalik qohira va iskandariyada ham professional drama teatrlari ochildi bular orasida i farrah tomonidan tuzilgan teatr truppasi ijodi milliy musiqali dramaga asos boldi kopgina havaskorlik jamoalari ham ishladi misr teatri taraqqiyotining keyingi davri j abyod m taymur yu vahbiy t alxakim kabi istedodli teatr arboblari nomi bilan bogliq yilda al ezbakiya teatri yilda yu vahbiy boshchiligida ramzes teatri yilda milliy truppa yilda alxakim boshchiligida milliy teatr tashkil etildi misr sekin asta arab teatr madaniyatining markaziga aylandi yilgi inqilobdan keyin arab xalqlari hayotidagi siyosiy va ijtimoiy iqtisodiy ozgarish milliy sanat jumladan teatr sanati taraqqiyotida muhim rol oynadi qohiradagi milliy teatr xalq teatri arab teatri kabi davlat teatrlarining faoliyati yangi bosqichga kotarildi teatr sanati instituti iyul teatri al jumhuriya teatri ochildi qohirada xususiy teatrlar ham bor iskandariyadagi muhammad ali teatr truppasi kleopatra teatri milliy teatr shuningdek qohira port said damanhur tanta kabi shaharlardagi havaskorlik truppalari ham mashhur teatrlar repertuarlaridan yo sannua yu vahbiy a ezbak t alxakim m taymur a farrah yu idris kabi milliy hamda jahon klassiklarining asarlari orin olgan ularda misr kocha xalq teatri usullaridan ham foydalaniladi sahna sanatining boshqa turlari kabi xalq raqs sanati ham qadimiydir har bir teatr truppasi raqsga katta orin beradi mumtoz baletga qiziqish misr sahnasiga garb mumtoz baletining kirib kelishi bilan boshlandi mamlakatda xususiy balet maktablari tashkil etildi qobiliyatli yoshlar balet sanatini organish uchun yevropa shaharlariga yuborildi yilda milliy xoreografiya maktabi ochildi senegal senegal respublikasi rpublique du sngal garbiy afrikada joylashgan davlat maydoni ming km aholisi mln kishi poytaxti dakar shahri mamuriy jihatdan viloyat region ra bolinadi senegal respublika amaldagi konstitutsiyasi yil yanv da maqullangan davlat boshligi prezident yildan abdulay vad u umumiy togri yashirin ovoz berish yoli bilan yil muddatga saylanadi va yana bir marta qayta saylanishi mumkin qonun chiqaruvchi hokimiyatni millat majlisi parlament va ijrochi hokimiyatni bosh vazir boshchiligidagi hukumat amalga oshiradi senegal hududining aksariyat qismi atlantika okeani sohiliga qarab pasayib boradigan pastbaland tekislikdan iborat shim dagi sohil chizigi tekis jan da daryolarning estuariylari bilan biroz parchalangan senegal hududida temir ruda fosforit alyumofosfat qalay mis ohaktosh volfram tantal toshtuz boksit neft niobiy marmar konlari topilgan iklimi subekvatorial shim da quruq va jan da nam iqlim ortacha oylik tra yil davomida deyarli ozgarmaydi yanv da ° iyulda ° yillik yogin shim da mm dan jan da mm gacha yirik daryolari senegal gambiya va kazamans qizilqongir tuproklar koproq uchraydi shim da chala chol osimliklari usadi krlgan joylarda savannalar va siyrak ormonlar bor hayvonot dunyosi savannalarda kiyik milliy boglarda chiyabori sirtlon qoplonlar yashaydi kemiruvchilar qushlar sudralib yuruvchilar va hasharot kop qirgoq boyi suvlari baliqqa boy tabiatni saklash maqsadida juj niokolokoba deltasaluma va boshqa milliy boglar tashkil etilgan aholisining kopchilik qismini garbiy atlantika tillari oilasiga kiruvchi volof fulbe serer diola va boshqa xalqlar tashkil etadi arablar yevropaliklar asosan fransuzlar ham yashaydi rasmiy til fransuz tili shahar aholisi aholining aksariyati musulmonlar katoliklar ham bor yirik shaharlari dakar kaolak tiyes senegal hududida paleolit davrida manzilgoxlar paydo bolgan orta asrlarda bu yerlar tola yoki qisman gana mali songay davlatlari tarkibiga kirgan asrlarda senegal hududida bir necha davlat paydo bolgan asrda bu yerga portugallar bostirib kirib fil suyagi aqoqiyo oltin qumni tashib keta boshlagan asrdan qul savdosini avj oldirgan asrdan fransuzlarning kirib kelishi boshlangan yil s hududi fransuz garbiy afrikasi tarkibiga kiritildi birinchi jahon urushidan keyin s da dastlabki siyosiy tashkilotlar vujudga keldi yillardagi ikkinchi jahon urushi vaqtida senegal hududi ozod fransiyaning tayanch bazalaridan biri ittifoqchilarning muhim harbiydengiz bazasi boldi urushdan song s da milliy ozodlik harakati kuchaydi yil referendum natijalariga kora senegal fransiya hamjamiyati tarkibidagi ozini ozi boshqaruvchi respublikaga aylandi yil yanv da s va fransiya sudani mali federatsiyasiga birlashdi yil apreldagi bitimga muvofiq federatsiyaga mustaqillik berildi avg da senegal federatsiyadan chikdi va mustaqil respublika deb elon qilindi senegal yildan bmtazosi milliy bayrami aprel mustaqillik kuni sotsializm va birlik harakati partiyasi yil asos solingan demokratik ittifoq mehnat partiyasini tuzish harakati partiyasi yil tuzilgan milliy demokratik birlashma partiyasi yil tashkil etilgan mustaqillik va mehnat partiyasi yil asos solingan sobiq senegal mustaqilligi afrikaliklar partiyasi yolining davomchisi tasis qurultoyi yil otkazilgan senegal demokratik partiyasi yil tuzilgan senegal sotsialistik partiyasi yil asos solingan demokratik yangilanish partiyasi yil tashkil etilgan senegal meqnatkashlari milliy konfederatsiyasi yil tuzilgan senegal iqtisodiy zaif agrar mamlakat yalpi mahsulotda qishloq xojaligining ulushi sanoatning ulushi xizmat korsatish sohasining ulushi senegal eksporti qiymatining yarmiga yaqini qishloq xojaligiga togri keladi mehnatga layoqatli aholining qismi shu sohada band yer yongoq yetishtirish va uni qayta ishlash muhim ahamiyatga ega dunyoda yetakchi orinlardan biri tariq maniok sholi batat makkajoxori moyli palma paxta ham yetishtiriladi mevachilik va sabzavotchilik bilan shugullaniladi qoramol qoy echki uy parrandasi boqiladi baliq ovlanadi sanoatida fosforit asosan eksportga osh tuzi marmar qazib olinadi yiliga ortacha mln kvtsoat elektr energiya hosil qilinadi senegal sanoati asosan yer yongoqni qayta ishlashga ixtisoslashgan bunday korxonalarning aksariyati yashil burun ya o da joylashgan yengil sanoat tarmoqlaridan toqimachilik va poyabzal dakarda ishlab chiqarish rivojlangan sement mebel taxta tilish metallsozlik kimyo sanoati fosforit asosida ogit ishlab chiqarish va neftni qayta ishlash korxonalari bor hunarmandchilik qad soha hisoblanadi temir yollar uz ming km avtomobil yollari uz ming km senegal daryosida kema qatnaydi dengiz porti va xalqaro aeroporti dakar chetga yer yongoq moyi kunjara fosforit chiqaradi chetdan oziq ovqat mashina va asbobuskuna toqimachilik mahsulotlari poyabzal neft keltiradi asosan fransiya kamerun italiya bilan savdo kiladi pul birligi afrika franki talim tizimi fransuzcha uslubda tashkil topgan birinchi boshlangich maktab yil birinchi kollej yil ochilgan mustaqillik elon qilingan paytda aholining savodsiz edi yil yoshdan yoshgacha majburiy boshlangich talim togrisida qonun qabul qilindi boshlangich maktab yillik orta maktabda oqish yil yil toliqsiz orta kollej va yil toliqorta litsey hunartexnika talimi boshlangich maktab negizidagi hunar maktabida yil texnika kollejida yil texnika litseyida yil amalga oshiriladi oliy talim tizimida dakar universiteti gor mutatsiya universiteti faoliyat korsatadi ularda oqish muddati yildan yilgacha lllyningdek oliy kollejlar dakarda veterinariya tibbiyot maktabi milliy mamuriy maktab tiyesda politexnika maktabi va boshqa bor kutubxonalari dakarda senegal arxivi kutubxonasi bilan qora afrika fundamental in tining kutubxonasi universitet kutubxonasi tiyesda politexnika maktabining kutubxonasi muzeylari dakarda afrika sanati muzeyi qora afrika fundamental in ti muzeyi gorda tarix muzeyi dengiz muzeyi va boshqa ilmiy muassasalarning kupi dakar universiteti tarkibiga kiradi ularning eng yirigi qora afrika fundamental instituti bundan tashqari milliy arxiv milliy sanat in ti fantexnika tadqiqotlari byurosi qishloq xojaligi instituti ilmiy markaz va lab lari bilan birga paster in ti afrika mintaqaviy texnologiya markazi afrika iqtisodiyotni rivojlantirish va rejalash muammolari in ti tropik ormonni organish markazi ilmiy jamiyatlar va boshqa bor eng muhim gaz va jur lari soley quyosh kundalik umummilliy gaz yildan jurnal ofisyel de la repyublik dyu senegal senegal respublikasining rasmiy gazetasi hukumatga qarashli haftalik rasmiy xabarnoma yildan sopi haftalik gaz daan doole mehnatkash oylik gaz yildan karfur chorraha oyda bir marta chiqadigan gaz yildan politisyen siyosatchi oylik hajviy gaz yildan yunite afriken afrika birligi oylik gaz yildan afrika oylik jur yildan gestu tadqiqot oyda bir marta chikadigan nazariy jur taksau qozgol oylik jur yildan etiopik oylik ijtimoiy siyosiy va adabiy jur yildan senegal axborot agentligi saa hukumat axborot agentligi senegal radioeshittirish va telekorsatuv boshqarmasi xukumat mahkamasi yil tuzilgan adabiyoti fransuz va mahalliy tillarda s da baxshigriotlar ijro etadigan qad ogzaki sheriy anana mavjud mustaqillik elon qilingandan keyin mahalliy milliy tillarda yozuv paydo bola boshladi bakari dialloning oz hayoti asosida yozgan kuchsahovat qissasi birinchi adabiy asar hisoblanadi dan song usmon sose diopning karim parij saroblari romanlari bosilib chiqdi ikkinchi jahon urushidan song adabiyotning rivoji jadallashdi l sengorning chuqur milliy sheriyati xalqni ozodlik kurashiga ruhlantirdi y larda abdulay saji shayx hamidu kan u semben romanlari dunyo yuzini kordi u semben vatanim mening oktam xalqim mening harmattan issiq shamol romanlarini milliy ozodlik kurashi mavzuiga bagishladi yosh avlodga mansub shoirlardan malik fall va ibrohim sourang dramaturglardan lamin diakxate amadu sisse dia mamadu traore diop va sheyk ndaolar ijtimoiy muammolarga xalqning qahramonona otmishiga kop etibor berdilar orta asrlar madaniyat yodgorliklaridan unchalik baland bolmagan doirasimon daxmalar togri burchakli va doira kesimli megalitmengirlar asrlar tambakunda yaqinida zor mahorat bilan ishlangan zargarlik buyumlari kumush va tilla marjonlar turli zebziynatlar sopol va mis idishlar saqlanib qolgan aholining turar joylari shoxshabbadan tortburchak shaklda ishlangan tomi tort nishabli chaylalar bolib sirti va ichi loy bilan suvaladi garbiy tumanlarda aylanma shakldagi kulbalar tomi konus tarzida otolan bilan yopiladi togri burchakli bostirma kulbalar ham uchraydi sharqiy tumanlarda peshayvon bilan oralgan choziq doirasimon turar joylar jan tumanlarga xosdir ularning old tomoni qizil va kok rangda jonivorlar va zamonaviy texnika samolyot hamda paroxod rasmlari bilan bezatiladi s ga islom dini kirib kelishi tufayli machitlar kurila boshladi ular orasida tubadagi taqasimon ravokdi machit diqqatga sazavordir u hovlisining atrofi peshayvonlar va tort tarafi qirrali minoralardan iborat qilib shim afrikaning orta asrlar memorligi uslubida qurilgan asrda shaharlarda asosan dakarda zamonaviy turar joylar fabrika meqmonxona mamuriy binolar qurishga kirishildi kop qavatli uylar oftob tosqich qurilmalar bilan tropik iqlimga moslab fransuz funksionalizmi ruhida qurildi yildan keyin qavatli beton uylardan iborat ishchi shaharchalari barpo etish avj oldi mamlakatda ananaviy badiiy xunarmandchilik yogochdan rozgor anjomlari va mebel sopoldan turli idish va bezak buyumlari novdadan savat sumka belboglar timsoh va ilon terisidan buyumlar yasash badiiy toquvchilik urf bolgan ular dakar rassomlik maktabi uslubida ziynatlanadi senegal musiqasi qadimdan gvineya mali syerraleone va boshqa mamlakat xalqlari musiqasi bilan birga rivojlanib kelgan asrdan arab asrlardan yevropaliklar musiqasi tasiri sezila boshlagan senegal xalqining cholgu asboblari yumaloq qovoq pustidan yasalgan barabanlar kum soat shaklidagi membranali baraban shaqildoq tartarak qongiroq turli ksilofon balafon fleytalar ham keng tarqalgan mehnat sevgi qoshiqlari bolalarga atalgan ashulalar ajdodlar ruhini uluglovchi tarixiy ertak qoshiqlari raqsga moslab aytiladigan marosim qoshiklari mavjud aksariyat bir ovozlilik faqat jan xalqlarida kop ovozlilik senegal musiqasiga xos xususiyatdir ananaviy musiqaning asosiy ijrochilari griotlardir asrning yillaridan musiqa sanati muammolari bilan shugullanuvchi oquv va ilmiy muassasalar paydo bola boshladi radioeshittirish yildan va telekorsatuv yildan musiqiy eshittirishlarga katga etibor beradi dakarda turli sanat festivallari otkazib turiladi teatrining rivojlanishida xalq baxshilari griotlar kop ijodiy mehnat qildilar dastlabki teatrlar maktablarda tashkil etildi yil dakardagi uilyam ponti nomidagi maktab teatrida afrika hayotidan hikoya qiluvchi spektakllar fransuz tilida sahnalashtirildi mamlakat mustaqillikka erishgach senegal teatri rivojlanib afrika mamlakatlari orasida yetakchi bolib qoldi yil milliy balet ansambli tashkil etildi uning dasturida raqs pantomima musiqali drama va vokal sahnalar bor yil dakarda milliy teatr binosi qurildi havaskorlik teatri rivoj topdi yil havaskorlik teatri federatsiyasiga aylantirildi ozbekiston respublikasining davlat gerbi ozbekiston respublikasi rasmiy davlat ramzi yil iyulda qabul qilingan davlat gerbi  davlat mustaqilligining ramzlaridan biridir davlat gerbi dumaloq korinishga ega bolib bu shaklning sol tomoni rizq rozimiz timsoli  bugdoy boshoqlaridan ong tomoni esa ozbekning dongini dunyoga taratgan bebaho boyligimiz  chanoqlari ochilgan goza shoxlaridan iborat chambarga oralgan uzoqdagi toglar va daryolar manzarasida gullagan vodiy uzra quyosh zarrin nurlarini sochib turadi ayni paytda bu ozbekistonning serquyosh mamlakat ekanligini ham bildiradi gerbning yuqori qismida esa ozbekiston ozodligining ramzi sifatida sakkizburchak yulduz uning ichki qismida yarimoy va yulduz ma nosi mamlakat aholisining ko p qismi islom diniga etiqod qilishi markazida  baxt va erksevarlik ramzi  qanotlarini yozgan xumo qushi tasvirlangan gerbning pastki qismida ozbekiston respublikasi davlat bayrogini ifoda etuvchi chambar tasmasiga ozbekiston deb yozib qoyilgan ozbekistonda yilgacha arab yozuvidan foydalanilgan yillarning ortalaridan ozbekistonda arab yozuviga keng hujum boshlandi arab yozuvi qoloqligimizning savodsizligimizning dindorligimizning sababchisi deb elon qilindi oquv yilidan ozbekiston lotin yozuviga otdi va biz ozbek xalqining asrlar davomida yaratilib kelingan hamda chop etilgan ilmiy badiiy va falsafiy adabiyotdan uzilib qoldik lekin dunyoning eng rivojlangan mamlakatlari ularni sanab otirishning hojati yoq lotin yozuvidan foydalanadilar shuning uchun ham hozirgi eng zamonaviy texnika tabiiy fanlar yoki ijtimoiy tadqiqotlar haqidagi adabiyotlar shu yozuv asosida yoritiladi bmt unesco va boshqa xalqaro tashkilotlarning xabar qilishlaricha yangi texnika texnologiya va fanga tegishli adabiyotlarning foizi lotin yozuvida chop etilar ekan demak ozbekistonni dunyoning rivojlangan mamlakatlari qatoriga qoshilishi uchun lotin yozuviga otish maqsadga muvofiqdir ozbekistonda bu jarayon bosqichma bosqich amalga oshirilmoqda va yilda tugallanishi kozda tutilgan o zardushtlik etiqodiga amal qiluvchilarning muqaddas kitobi sifatida yagona tangriga topinish shu talimotdan boshlangan bu kitob tarkibi ifoda uslubi va timsollar tizimi bilan adabiy manbalarga yaqin turadi avestoda tilga olingan joy nomlari varaxsha vaxsh dan kelib chiqib uning amudaryo sohillarida yaratilgani aniqlangan shu asosda uning vatani xorazmdir degan qarash mavjud yasna tarkibiga kirgan madhlar gatlar ayrim manbalarda gohlar deb nomlanib ularni zardustning ozi yozgan deb taxmin qilinadi gatlar tarkibida jamshid yima gershasp afrosiyob alp ertonga kabi afsonaviy qahramonlar hayoti lavhalari uchraydi ozbekistonda avestoni organish qadimdan boshlangan abu rayhon beruniy abu jafar tabariy abu baxr narshaxiy asarlarida avesto talimotiga va unda tilga olingan timsollarga murojaat mavjud bu nodir ilmiy asarlarning qolyozma va bosma nusxalari o r fanlar akademiyasi shi jamgarmasida saqlanadi hozirgi ozbek olimlari a qayumov h homidov m ishoqov n rahmonov v b ning ilmiy tadqiqot va maqolalari etiborli ozbekiston respublikasi hukumatning qarori bilan yilda avestoning yilligi nishonlandi avesto vatani xorazmda bog barpo qilindi asarning ozbek tilidagi tarjimalari chop etildi u haqda yangi tadqiqotlar yuzaga chiqdi kopchilik tadqiqotchilar fikriga kora a orta osiyoda xususan xorazmda miloddan avvalgi ming yillikning yarmida vujudga kelgan a da keltirilgan geografik malumotlar ham buni tasdiqlaydi mac xudo yaratgan olkalar sanab otilar ekan boyligi va korkamligi jihatidan qadimgi xorazm gava sugd margiyona marv baqtriya balx birinchi bolib tilga olinadi orol dengizi vorukasha yohud vurukasha va amudaryo daiti tavsiflanadi a dagi xalqning dastlabki vatani sirdaryo amudaryo etaklari va zarafshon vodiysi bolgan a uzoq vaqt mobaynida shakllangan unda keltirilgan malumotlarning eng qadimgi qismlari miloddan avvalgi ming yillik oxiri ming yillik boshiga oid bolib ogzaki tarzda avloddan avlodga otib kelgan keyingi asrlarda tar kibiga turli diniy urf odatlar bayoni axloqiy huquqiy qonun qoidalar va hokazo qoshilib borgan a ni zardusht di niy asar sifatida bir tizimga solgan dastlabki yozma nusxasi esa ming mol terisiga bitilgan deb rivoyat qilinadi u persepolaa saqlangan aleksandr makedoniyalik iskandar eronni zabt etganda bu nusxa kuydirib yuborilgan arshakiylardan vologes i davri da qayta kitob qilingan lekin u saqlanmagan sosoniylar davri asr da yaxlit kitob holiga keltirilgan a nask qism dan iborat bolgan a hajmi katta kitob bolganligi sababli dindorlar kundalik faoliyatida foy dalanish uchun uning ixchamlashtirilgan shakli kichik a xurdak a yaratilgan arablar eronni fath etgach asr zardushtiy ruhoniylarining bir qismi hindistonga kochib otgan ularning av lodlari parslar bombay shahrida oz jamo alarida hozirgacha a ning asl nusxasini saqlab keladi fransuz tadqiqotchisi anketil dyuperron zardushtiylar jamoasida yashab a tilini va yozuvini urganib uni tarjima qilib nashr etgan a ning bu nusxasi jilddan iborat bolib asarning yettidan bir qismidir u yasna vispered vendidad gatlar va yashtlar nomi bilan yuritiladi gan kitoblarni oz ichiga oladi a da bayon etilgan goyalarga kora olam ikki asosning ikki ibtidoning yani yoruglik bilan zulmatning yaxshilik bilan yomonlikning tuxtovsiz kurashidan iborat yaxshilik va ezgulik xudosi ahuramazda yer osimlik va boshqa hamma tabiiy boyliklarni yaratgan yomonlik va yovuzlik timsoli anxramaynu ahuramazdaga qarshi toxtovsiz kurashadi ammo uni yengishga ojizlik qiladi bu kurash abadiy davom etadi yaxshilikni ifodalovchi kuchlar osmonda yomonlikni ifodalovchi kuchlar yer ostida joylashgan yer sathi esa kurash maydonidir hayotdagi turfa ozgarishlar qaysi kuchning galaba qilishiga bogliq inson ham tana va ruhning axloq esa yaxshi va yomon xulqning ozaro kurashidan iborat cheksiz abadiy fazo va vaqt ham ikki qarama qarshi qismdan yaxshilik va ahuramazda hukmron bolgan abadiy yoruglik bilan yomonlik va anhramaynu hukmron bolgan abadiy zulmatdan tashkil topadi a talimotiga kora birinchi inson govamard hokiz odam forscha qayumars bolib undan barcha kishilar tarqalgan birinchi shoh yima davri oltin davr hisoblangan chunki unda olim bolmagan ahuramazda doimiy bahor yaratgan ki shilar bekamu kust baxtiyor yashagan yil utgach shoh yima gururga berilib man etilgan sigir goshtini yeydi va yovuzlik ramzi anhramaynu hukmidagi kuchlar bosh kotaradi olamni muzlik qoplaydi yima ahuramazda amri bilan odamlar va hayvonlarni sovuqdan saqlab qolish uchun qorgon var qurib unga har bir jonzotdan bir juftini joylashtirgan insoniyat tarixining ilk oltin davri tugagach hayr bilan sharr yaxshilik va yomonlik ortasidagi kurash davri bolgan ikkinchi davr boshlangan uchinchi davrda ahuramazda galaba qilib ezgulik salta nati barqaror boladi olganlar tiriladi a ning axloqiy falsafiy mohiyati ezgu fikr ezgu soz va ezgu amal kabi muqaddas uchlik axloqiy triada da oz ifodasini topadi zardushtiylarning ibodat oldidan aytiladigan niyati sozlari shu ibora bilan boshlanadi a ozbek umuman orta osiyo eron ozarbayjon xalqlarining qadimgi davrdagi ijtimoiy iqtisodiy hayoti diniy qarashlari olam togrisidagi tasavvurlari urf odatlari manaviy madani yatlarini organishda muhim va yagona manba bu nodir kitob bundan asr muqaddam ikki daryo oraligida mana shu zaminda umrgozaronlik qilgan ajdodlarimizning biz avlodlariga qoldirgan manaviy tarixiy merosidir i a karimov adolatli jamiyatsari t betlar ozbekiston hukumatining tashabbusi bilan yunesko bosh konferensiyasi sessiyasi avesto yaratilganining yilligini dunyo miqyosida nishon lash haqida qaror qabul qildi yil noyabr avestoning jahon madaniyati va dinlar tarixida tutgan ornini hisobga olgan holda hamda yuqoridagi qarordan kelib chiqib ozbekiston respublikasi vazirlar mahkamasi maxsus qaror elon qilib yil mart avestoning yilligini nishonlash tadbirlarini belgiladi unga kora yilning oktabr oyida ozbekistonda xalqaro ilmiy kon ferensiya va tantanali bayram tadbirlari otkaziladi ad kadirov m otrivki iz avesti perevod materiali po istorii obshe stvenno filosofskoy misli v ozbekistane t makovelskiy a o avesta baku sagdullayev a s qadimgi ozbekiston ilk yozma manbalarda t muhammadjon hodirov 
