обелиск азий диптиң төвү азий төвү тываның х кызылда турар азия диптиң төвүн демдеглээн тураскаал ол эне сайның кыдыында хем белдиринде турар бии хем биле каа хемниң каттышкан черинден ырак эвесте барык кызыл хоорайның төвүнде улуг хемниң солагай талакы эриинде тураскаалдыг улуг бөмбүк глобус хевирлиг төгериинде диптерни чуруп айыткан ында тыва чурту онзаланып көстүп турар бөмбүктүң артындан дээрже он метр бедик үш кырлыг сүүр суурга шиштейин үне берген эрги обелисктиң авторлары демин в чурукчунуң болгаш бажин в биле ветчинов в архитекторларның төлевилели биле чылда туткан улуг хемниң шинчилекчизи родевич в м таңды тыва күрүне азия диптиң таптыг ла төвүнде турар деп эң баштай илереткен ону ол ла чылда тывага кээп чораан англи топограф болгаш шинчилекчи каррутерс а д бадыткаан обелискини архитектор куулар михаилның төлевиле биле чылда улам бедидип мрамор биле силбип чаарткан убсу нур же убса тыва убса хөл күрүнениң биосфералыг бойдус заповедниги убса нур ыйгылаажы рф тиң чазааның доктаалы биле чылда тургустунган чылда юнеско нуң бюрозунуң шиитпири биле аңаа биосфералыг деп эрге байдалды тывыскан чылда юнеско нуң парижке эрткен ги сессиязы убса нур ыйгылаажының девискээрин бүгү делегейниң бойдус тураскаалының объектизи кылдыр чарлаан заповедниктиң ниити камгалал шөлү га тыва бойдустуң катаптаттынмас онза чараш булуңнарын хаара тудуп турар бо заповедниктиң участогунче бедик бедик дагларлыг улар бойдус комплекизи оруку шынаа тулаалыг суг девискээри убса нур хөлдүң соңгу кезээ цугээр элс элезинниг хову ямаалыг төөгү культуралыг тураскаал чер хөй санныг бурунгу базырыктар хаяда чурумалдар бар бедик даглыг мөңгүн тайга каас чараш бойдустуг арыг кылаң суглуг кара хөл арысканныг болгаш хаан дээр бойдус зоналары болгаш ландшафтар кирип турар заповедник девискээринде мөңге харлар черлик аң мең үнүш дүжүт ораны мөңгүн тайгаже үнер арыг суглуг хөй янзы куштар чурту төре хөлге дыштаныр элезиннер эртинези хемелээр балыктаар хемчик болгаш кантегир турисчи маршруттар ажыттынган заповедниктиң девискээринге хевирниң үнүштери үнүп турар оон дыка ховар үнүштү тыпкан үнүштү россияның кызыл дептеринче ин тываның кызыл дептеринче киирген дарбаа ю к тыва дугайында айтырыгга харыылар встрия европада бир күрүне чурттакчы чонунуң саны млн кижи ч төп хоорайы вена күрүне дылы немец дыл федералдыг күрүне парламентилиг республика австрия федералдыг черлерге чарлып турар бургенланд каринтия алдыы австрия үстүү австрия зальцбург тироль штирия форарльберг вена соңгу талазындан чехия соңгу чөөн талазындан словакия чөөн талазындан венгрия мурнуу талазындан словения болгаш италия барыын талазыгдан лихтенштейн болгаш швейцария соңгу барыын талазындан германия биле кызыгаарлаттынып турар австрия делегейде эң бай чурттарның бирээзи ол күрүнениң акшазының эге хемчээ евро австрия европаның эвилели каттышкан чоннар ниитилелиниң кежигүнү күрүнениң ады бурунгу немец дылда чөөн күрүне дээн австрия деп ат чылдың ноябрь ниң хүнүнде документиге демдеглеттинген австрияның тугу делегейде база бир бурунгу күрүнелерниң демдээ болуп турар бо төөгүге хамаарышкан тоолчургу чугаада болза мынча деп турар чылда кү крестовой поход үезинде леопольд герцогтуң маңган ак хөйлеңинче дыка хөй хан чаштай берген кажан герцог калбак курун чежиптерге ак өңнүг шыйыг тыптып келген ол ийи өңнүң каттышканындан австрияның тугу бодараан чурттакчы чонунуң саны ч төре хөл моолдап төре нуур убса нур ыйгылаажынын цугээр элс деп кластерлиг девискээринде даш кожээлер базырыктар сыын даштары биле байлак улустун дыштаныр чери эрзин төөгүзү улустуң чугаазы биле алырга шаанда бир тыва малчын чораан ол черниң черинге чоруп чорааш мунуп чоруур аъдын чидирип алган даң хаязы адып турда ол оттуп келгеш хөлдүң баарынга баргаш кыйгырган төрээ төрээ деп төре хөл тываның кайгамчык чараш улуг хөлдериниң бирээзи ол убса нур ыйгылаажы заповеднигинге хамааржып турар төре хөл республиканың мурнуу чүгүнде эрзин суурдан км черде кожавыс моолдуң кызыгаарында чыдар хөлдүң узуну км чедип турар калбаа км а ханызы км далай деңнелинден бедии метр ооң чоок кавызын долгандыр алдынналып чыдар элезинниг хову ону онза хевир киирип чыдар а эрзин суурдан төре хөлче чоокшулап олурарга тоолзуг болгаш кайгамчык чараш даглар чурумалдыг бойдузун улам каастаан ышкаш бир тускай хевирлиг апарган чыдар келген аалчылар ол дагларның чаражын магадап бойдус туң чаяаганы катаптаттынмас хевирлерин кайгап ханмастар чайның кончуг изиг агаарының температуразы градус чедип турда хөлдүң суу градус чедир чылый бээр төре хөлге чаңгыс катап дыштанып барган улус ону сонуургап база катап аңаа келир күзели чайгаар ла тыптып келир ол келген аалчыларының сонуургалын каас чараш чурумалы биле хаара тудуп оттуруптар сорунза күштүг чогаал озалааш хем автору с сүрүң оол хемниң иштин куду кара суг баткан ооң ынды бетинде шеттер болгаш чокпак чокпак бора талдар оларның аразы биле орук эрткен ону эдерген кижи кара сугну каш даа кежер аалдар хонаштары дазыраштарга чеже даа кирип үнер оон өзен бады келген ооң аксы талазының берти кедергей ийи талазында кадыр сүүрлер олче аъттыг үнери берге чүгле дидим чүректиг болгаш ону билир ле кижи үнүп шыдаар а чогум ишти кашпал озаң ыяш ынаар чеңгиир даа ужур чок хуралбай өзен аксынга баргаш аъдындан дүшкеш чедип алгаш сиртти өрү ыяш даштың чиңгис дег барык тудуш кадыг караның ара аразы биле дытпакталып үнүп ле каан демгилериниң оруу шаптараазынныг алаштың шапкын терең суунга арт сынга муңгашталып болур оларда орук баштап чоруур кижи база чок арганы дорт эрткеш хем иштинче кирип алган болза эки ийик шүүт чок чоогу даа ол ынчаар бе дээрге олап эртери берге арга шыргай муңгаш кадыг кара ам канчаар орук узаар чорук саадаар даа болза өзенни куду баткаш хемниң улуг оруунга кирип алыр ужурга таварышкан ынчангаш ону ору өскеп кааннар элээн өскеп өскеп он талазынче ээй бээр ужурлуг аңаа чедип алыры безин ындыг ла амыр эвес дыка херии хем ишти ниитизи биле кызаа үнүн дургааар янзы буру ыяштар унгулээн олар база ла шыргай чайгы изиг уезинде мал маганнын девээлээр черлери ле ол ынчалза даа улуг биче аяннар база таварышкылаар олар колдуу ла аалдар хонажы солааннар анаа көстүп келбээнде аалдар оларга тургулаан ам оларда чаңгыс даа өг чок доза тайга таңдыже сээктен дескен аннар дег дезип үнүпкен семизи база чүдек бир ле тарбаган олурганда ыңай бээр эгли албас шоодайда далган на аът мунарда ла эрээлиг өске кижиге адактатпас база ушкан чудукка азы бедик дашка бедиктенмес болза аът кырынче хүнзедир даа үне албас эзерге олуруптарга эзер көзүлбейн баар болгаш шөртегер ишти чүвүдүп каан далган ышкашэзер бажынче төктүп бады баар ооозун чай аразында ла шавылай туткаш көдүрүп каап чоруур ооң оозу шуут чаңчыл болган боду эвилең хөглүг сөс домааның келингири кедергей кожайның чугаазы чассыг чогум хааш эвес думчуу аңдарык ооң үттери оңгак кара кылдыр көстүр а чогум ортузу эзер ышкаш үзүк боолук кылдыр кертийип кире берген арын шырайы чараш хаартынчак болза даа карактары бызаа караа ышкаш дозургай кара чүгүртүлеңнээш думчуу арай кырлагар болза даа шевергин бажының дүгү селбергей оозун чаъш кылдыр өрээш ооргазын куду кылдыр бадырыптарга балдырынга чедип чоруур а чазыпкаш дыранып олурупканда кужакка сыңмас апаар ол дээрге узун эвес кырлаң думчуктуг калчан баштыг шаңгыр карактарлыг савыяа кара тонуг курунда селеме биле холл боозу азынган кижи ортузу хире назылыг кижи карактары соок хаайы шилении дег шиш мойну кылчыгыр ийи буду адагаштар дег узун номну автор чылда бижип дооскан ооң чамдык эгелерин тываның чогаалчылар эвилелиниң улуг хем альманагынга чылдарда үндүрген оларның хөй кезии биле номчукчулар танышкан автор номун чогуур үезинде үндүрүп шыдаваан ном ийи кезектен тургустунган биргизинде алдан маадырларның тура халыышкыны деп кезээнде автор ол темага хамаарышкан бодунуң мурнуку чылдарда бижиттинген ажылдарынга немелделерни киирген тура халыышкынның байдалының болгаш шимчедикчи күжүнүң дугайында ооң тыптып келириниң барымдааларының болгаш байдалдарының дугайында а ол ышкаш аштырган чылдагааннарының дугайында улам ханы болгаш долузу биле билип алыр бис тура халыышкынның идепкейлиг киржикчилериниң чурттап турган черин болгаш ук ызыгуурун айытпышаан долу даңзызын парлаан бо эгеде ук төөгүвүс деп кезек көстүп келген ында тываның төрел бөлүктериниң тыптып база сайзырап келгениниң төөгүзүн оларның бот тускайлаң чон кылдыр хевирлеп тургустунганының болгаш чүс чылдың бирги чартыында сайзырап келгениниң дугайында көргүстүнген болгаш ол бүгү чүүлдер моол тергииделдиң болгаш манчы кыдат дарлалдың эгелээнинге чедир үени көргүскен деп түңнелди аңаа үндүрген автор бодунуң салганы кайыын тыптып келдиң тывам салымың кандыг чоржук деп айтырыгларынга харыыны боду берген ниитилел тургузуунуң социал харылзааларның болгаш аңгы талазы биле чөрүлдээлерниң национал хосталгалыг шимчээшкинниң сайгарылгазын база ында киирген номда ук төөгүвүс деп эге дыка сонуурганчыг ында бистиң республикавыстың төөгүзүн кысказы биле болгаш делгереңгей көргүскени биле чаа чаа көрүштер үнелелдер болгаш түңнелдерлии биле ылгалдыг болган номнуң ийиги шиитпирлиг базым деп эгези чылдарда тыва чоннуң национал хосталгалыг шимчээшкининге тураскааткан аңаа автор мурнуку ажылдарынга деңнээрге ол айтырыг талазы биле бодунуң көрүжүн улам тодаргайлаан болгаш ханылаткан тываның төөгүзүнүң мурнунда шинчилеттинмээн арыннарын ажыткан эрткен чүс чылдың чылдарының эгезинде ю л аранчын национал хосталгалыг шимчээшкинниң чылы биле холбаштыр ол болуушкунче база эглип келген манчы кыдат дарлалдың үезинде тывага политиктиг болгаш социал экономиктиг байдалды ылап шинчилээш чылдарда чоннуң хөлзээшкининиң маадырларның тура халыышкынының болгаш чылдарда тыва араттарның национал хосталгалыг шимчээшкининиң чылдагаанын автор ажыткан чоннуң ол шимчээшкиннериниң аразында сырый харылзааны ол айыткан болгаш национал болгаш социал хосталгазы дээш тыва чоннуң хөй чылдардагы демиселиниң сөөлгү шиитпирлиг базымы деп санаан архивте шыгжаттынган материалдарга хосталга дээш шимчээшкинниң киржикчилериниң сактыышкыннарынга а ол ышкаш өске даа шинчилелдерге үндезилээш ю л аранчын манчы кыдат эжелекчилерниң артынчыларын үндүр сывырарынга болгаш кобдуну хостаарынга кожаларынга дуза чедирери биле соңгу барыын моолче аъттанган тыва эки турачы шериглерниң санын тодарадыр талазы биле улуг ажылды кылган ю л аранчынның санааны биле алырга эки турачы шериглерниң ниити саны кижи ооң иштинде амбын ноянның келдирткени кижи бээжи кожуундан келгеннер кижи даа кожуундан кижи болуп турар бо сан түң м х маңнай оолдуң кижи дээн саны биле чүүлдежип турар ындыг турбуже чамдык өске эртемденнерниң тывадан моолга ажыг эки турачылар киришкен деп медээлери база бар оларның шуптузу кобдуну хостаарынга киришпээн чамдыктары доскуул шериинге камгалал кезектеринге турган архив материалдарын өөренип тургаш ю л аранчын моолче чораан тыва шериглерниң тургузуун база тодараткан оларны чарлык шерии чарлык дужаал биле келдирткен болгаш сүзүк шерии эки тура биле келген деп кезектерге чарган оларны кижилиг бөлүктерге хувааган бир бөлүк даамал дарга удуртур кижи составтыг шеригни тускайлап азы эреңгейлеп чагырар даргалар баштаан командирлерниң аттары база билдинген оюн кожууннуң эки турачыларын санаа биле дандыгай бээзи кожуунун куулар лопсаң кыргыс дамбый болгаш кыргыс улан байыр даа кожуунун ажыты шыырап шеми байыскылаң опунай белек хандагайты мөге алдын херел бора шай олар баштаан таңды тывазының шериглериниң ниити командири куулар лопсаң болган ол маскаржав биле кады чылдарда моолдуң барыын кызыгаарын камгалаар талазы биле моол тыва каттышкан шериглерни кады удуртуп турганы билдингир моол эртемденнерниң шинчилелдеринге даянгаш ю л аранчын кобдуну хостаарынга моол болгаш тыва шериг шылгараан дээрзин демдеглээн оларга маадыр аттарны тывыскан оюн даа болгаш бээзи кожууннарның эки турачы шериглери онза туктар биле шаңнатканнар дыка хөй тываларга шериг албан дужаалдарын болгаш эргелерин тывыскан маа дыр атка дөрт тыва төлептиг болганын айтыр апаар оларның аразында баян тала чурттуг тар ның шериг сайыды апарган куулар лопсаңның ады бар дээрзин аңгы аңгы документилер бадыткаан номнуң түңнел кезээнге автор урянхай айтырыынга россияның тывага протекторадынга хамаарышкан түңнелдерни болгаш үнелелди берген цин империязын дүжүрген соонда тываның байдалынга россияның кыдаттың болгаш моолдуң кандыг салдарлыг болуп турары тодаргай көстүп келген кымны идегелдиг эвилелчи болгаш дузалакчы деп санаарыл деп нарын айтырыг тываларның мурнунга ынчан тургустунган россия апарганы ам билдингир болгай ю л аранчын өске төөгүчүлер биле бир дөмей тывага хамаарыштыр хаанныг россияның эжелекчи политиказының багай салдарын демдеглезе даа орус күрүнениң протекторадының депшилгелиг ужур дузазын база айыткан кыдаттың моолдуң тывага дарлалының кошкааны чүс чылда орус тыва харылзааларның өске даа талалары аңаа хамааржыр ол чүүлдер чоорту күрүнениң хамаарышпас чорукту чедип алырынга байдалдарны тургускан россияга чоокшулаан чорук тывага озалааш байдалды чайладырын чурттуң экономиказының хоорук чоруун болдурбазын чедип алыр байдалды тургузуп харын даа бүдүрүкчү күштерниң көдүрлүүшкүнүн болдурган бир эвес тыва чоннуң социализмче төөгүлүг оруу болгаш тыва улустуң маадырлыг оруу деп ийи номну холбаштыр көөр болза ю л аранчын бодунуң шинчилелдери биле бурунгу үеден эгелээш чүс чылдың төнчүзүнге чедир совет үе биле катай кол болуушкуннарының бүгү үе чадаларын хаара туткан ниитизи биле алырга ю л аранчынның чаа ажылын ооң хөй чылдарда чорудуп келген шинчилел ажылдарының түңнели деп үнелеп тываның төөгүзүн өөрениринге улуг салыышкын деп санап болур номда кирген болуушкуннарны көргүскени дес дараалашкак ол үениң амыдыралын болгаш фактыларын чедимчелиг көргүскен дыка хөй чаа айтырыгларны тургускан болгаш ханы сайгарылгалыг болганы биле онзагай ону чонга билдингир дылда бижээн барык уттундуруп бар чораан дыка хөй сөстерни ажыглаан сеглеңмей ондарның чогаадыкчы ады проза чогаалдарының чылда үнген чечен чугаалар деп бирги ооң чылдарның эгезинден бээр чылдарның төнчүзүнге чедир бижиттинген кузнецовтуң чугаалары чогуваан үүлгедиг бузуттуг дешпилге нина салчак каникулунда кырганнарның сактыышкыны үшкү каъттан ужудуушкун деп херек кырында амыдыралга болуп турган ужуралдарга төөгүлерге болгаш улустуң аас чогаалының бурунгу база төөгү чугаалаарынга үндезилээн кайгамчык уран чечен сөстүг чугаалары киргилээн а чылда чогаалчының аңчы угбалышкы деп ат биле үнген ийиги номунга эмчи вера элдеп чүве база тургулаар эптежилге бот тогдунарының хоралыы балданайның мчаэ кежигүнүнге киргени деп чугаалары аңчы угбалышкы деп төөгү чугаалары тын дээш демисел деп тоожузу парлаттынган бо үстүнде адаанывыс номнарның иштинде кирген чогаалдардан аңгыда чылдарда республиканың солун сеткүүлдеринге чырык көрген чүүлдерин немеп кииргнеи биле сеглеңмей ондарның үшкү ному чылдың ийиги чартыында тыва номчукчузунга чогаалчының юбилейлиг чылының сөңү болуп чедер ынчаарга бо допчу чүүлге сеглеңмей ондарның чүгле тын дээш демисел деп тоожузунуң чер девискээр база үе шаг хемчээлиниң болгаш персонажтарның дугайында демдеглелдеривис биле кызыгаарлар каарывысты чөпшээреп көрүңер эргим болур болуушкуннарның кайда болуп турары азы болуп турар чери биле холбашкан сөстерни дес дараалаштыр адап медеглеп турарының аайы биле чырыдарга мындыг тыва чуртунда чадаананын үстүү хүрээзи кыдат биле орус чуртунуң чугаада кирип турары терең кежиг амгы чөөн хемчиктиң девискээринде дараазында бай тайга шуй хем хемчик бажы көп сөөктүң болгаш тээлиниң шынаалары лхааса кода хоорай көжээ ыяш дугайында чугааларда төвүт кирип өөренип чораан лама башкылардан орук айтырып ап көжээыяштың алтай делеглериниң чугаа домаан өөренип бай тайга девискээринден өлүк кеш тыптынып төрелдеринге эш өөрүнге үдедип турарда адаттынып турар черлер аттары болур тыва кижиниң ханы делгем эртем билиг чедип алыры биле тын дээш демисежир узун оруунуң уланчызын демдеглеп көрээлиңер каргы мөңгүн тайга девискээринде тоолайлыг мөген бүрен хемнерни кежип сыын баштыг саадак арттарын ажып чорааш ол үеде даа моолдуң казахтың төвүттүң девискээрлеринде улуг улуг арт сыннарны ажып хемнерни кежип хөлдерни тулаа шыктарны оюп кыйып кода хоорайларга эки кижилерге таваржып чагыг сүмезин дыңнап аъш чемин четтирип уйгу дыжын чандырып ап дээрбекчилер үптекчилерге дужуп амы тынындан чарлыр чазып чораан черлерни демдеглээрге мындыг улан хууссу убса нур алтай сынында улан даба кода убса нур хөл алтай сынында улан даба арт цаст уула тайга кыдаттың соңгу девискээри тарбагатай чунгарийниң девискээри болур тарбагатайның шара сүме хоорайы кара иртыш хем уленгур хемниң чөөн талазы биле эрткеш булуң тохой хоорайга келген манас урумчу турфан пичан чаргалык хоорайларның соонда такла макан төнмес батпас ховуну эртип чорааш тын дээш демиселин улуг бергедээшкин биле уламчылап ачик көл кавызынжа тулаага амызындан чарлыр даа часкан төвүт чурттунче кирип эрги хоорайны долганган линголааш садыг төвү болур пакол дуганны таварааш иштики орук биле джоканг дуганга келгеннер эвээш эвес чылдарның дургузунда өөренген соонда чадаг кылаштаар чаңчыл ёзугаар төрээн тывазынче чанып чоруп олура моолдуң иштинде ылаңгыя улаастайда байдалды айтырып гучен хоорай чунгарияның часкын хоорай моолдуң чыргаланду хомду кодаларын таваргылап улан кумнааш өвүрүнге кээп кыр оруктап ажып келгеш база ла чадаананың үстүү хүрээзинден камбы башкызының хем белдиринге чорупканын болгаш көп сөөк хүрээзинге кээр медээлер биле чер девискээр аттарын узун даңзызы доостур чогаалдын болуушкуннары болбайн турар азы чүгле ады адаттынып кирип турар чер чурттар аттарын тоожуда кииргилээнин кыдат орус иштики моол төп моолда орхон хем кыргыс чурту биле чөөн турукстон чер девискээрлерниң аразын тодаргай эвес хемчээл биле айытканын ийи хонуп чорааш четкен он хонукта кылаштажып эрткен ай ажыр кылаштажыр чер алды хонуп чорааш четкен дээн ышкаш домактардан билип алыр бис болуушкуннарның кажан каяа кайы хире үе иштинде болуп турар үезин барымдаалап чогаалчының тодаргай болгаш тодаргай эвес үе илереткенин көрээлиңер тодаргай үе хемчээлдеринге хамаарыштыр тоожунуң кол маадырлары эртем билиг чедип алгаш чонунга ачы буян чедирер деп сорулга кол тема салып амыдыралдың шаптараазыннарлыг кадыг берге узун орун шилип алган салымныг өөренир чанзаң биле аалы тээли шыгында чымба деп аттарлыг бай тайга чурттуг үш хуурак оол шойдаң биле кады түреп човап харын даа чамдыкта эжиниң илип алган оруунга күштүг күзел соруунга чигзинип шиитпирлеп алган бодалынга чөржүжүп даа чораан болза чанзан биле чымба тын дээш демиселдиң шыңгыы шылгалдазын шыдажып эрткени ук тоожунуң лейтмотиви болган тоожуда ийиги чергениң чогаал маадырларын азы персонажтарын ук чогаалда кандыг ла бир болуушкунда хөделип киржип турар болганы биле идепкейлиг киржилгелиг маадырлар болгаш диалогка азы улустуң чугаалажыышкыннарының иштинден тодарап кээр идепкей чок киржилгелиг маадырлар деп чигеглей көрүп ийи бөлүкке үзүп болур бис акш та люкс класстыг өглер садып турар американ компания боттарының садып алыкчыларынга төп азия диптиң подей оон хөй даа эвес муң долларга садып турар деп экспресс к солуну бижип турар чогум на өг ишти бодунуң эп севи биле кандыг даа азия диптиң өглеринге дөмейлешпес сагышка дораа маркиза де помпадурнуң будуары сагындырар ынчангаш деп ат биле адап каан бооп турар прихоть мечты даштыкы хевири чогум өг хевирлиг ынчалза даа ёзулуг терек болгаш кидис биле даа кылбаан а чаа шагның материалдары плексиглас винил база полиэстер биле кылган бооп турар өгнүң интерьерин билдингир американ дизайнер ребекка визардтың удуртулгазы биле бүдүн команда ажылдап турган американ ус шеверли холу биле дагаа чүңнүг сыртыктарны даарааш оларны өг иштин долдур ында мында кылдыр салгылап каан мырай черде суг бут базар чер чок ханазында база дизайнерлерниң холу биле аргып даараан хевистерни аскан эң сөөлүнде интерьерни хараачадан баткан дыка улуг шил люстра дооскан компанияның сайтызында бижип турары биле өглерни чагыдып алыр садыкчыларга ооң иштинде эт септи оларны күзээни биле кылып берип болур диген ада ие болгаш уруглар кижизидилгези ада ие улус кандыг боорул деп айтырыг болганчок салдына бээр аңаа хөй янзы бүрү харыыларны берип турар улустуң билип турары биле алырга ол харыыларның бирээзи бүдүш дугайында чугаа чүге дээрге уруг төрүтттүнүп кээрге ооң хиндиин адап оон эгелээш ле оол кысты келир үеде келин күдээни ада иени төлевилеп эгелээр назы хар чедип турда туруштуг чүткүл соруктуг ажыл ишчи ада ие кылдыр кижизиттинген турар ужурлуг кижи ниитилелиниң амыдыралында херээжен улустуң салымы дески турбаан ол чуртталганың кандыг даа аагын көрген ынчалза даа кайы даа шагда эр улус аңаа хандыкшылын ынакшылын көргүзүп мөгейип хүндүлеп ажы төлүнүң иези деп үнелээр чораан ынчаар ла херээжен кижиниң ёзулуг овур хевири тургустунган кандыг даа чоннуң тоолдарында тоолчургу чугааларында уран чүүлүнде ол албан чараш угаанныг чечен мерген аттары безин онзагай алдын даңгына хүн кадын ай кадын чараш елена елена прекрасная мерген василиса василиса премудрая хензигбей дюймовочка дээш ле баар кыс уругларны частып орар чечек ээлгир хаак дорт хөнү чойган биле дөмейлээринде база утка бар а оларга чугаалап турар ынакшылдың сөстери кандыг ийик эргимим чаражым хеймерим дээш ле баар болгай улусту ынчаар хөлзедиптер кыс улустуң бүдүжүн кандыг им демдектен шуткуп куткан ирги дизе эге дөзү даштыкы хевириниң чаражында силиинде кыс кижиниң чаражы дурт сынында арын шырайында кылажында оларны көөрге чойган чодураа даа хемде эштип турар куулар даа сагышка кирер болгай кыс кижиниң бүдүжү ооң чечен мерген угаанында ол ажы төлү барган ашаа ал боду дээш үш дакпыр боданып амыдыралды шимчедип чоруур а бойдустан чаяаттынган уран мергежилин шимчедипкенинде ажыдыышкыннарны кылып улуг чедиишкиннерге чедер удазынга ораашпайын улуг кижини бүдүрүп идик хевин каастап даарап өөк маагын илбишаан саан савазын салбайн улусту кайгадып мактадыр база бүдүш түр улугну хүндүлеп бичиини сургап эскериичел сөзү эвилең эптиг чорууру база кыс бүдүштүң шынары дыр ындыг уругларның кежии улуг чоруу чолдуг болур күш шыдал эр кижиге хамааржыр даа болза бо берге үеде бодун камгалап билир аргаларны өөренип алган кыс уругларны көөрге магаданчыг кыс бүрүзү ындыг болуру күзенчиг эрес шудургу эртем билиглиг ажыл агыйлыг өнчү хөреңгилиг болуру үениң негелдезинге дүгжү бербес деп бе ажылгыр үүлези бүдүнгүр бергелерге торулбас омак сергек болуру бо үениң ёзулуг кызы эвес бе кыс кижи өгнүң чырыткызы одааның ээзи ооң шынчызы ашаанга бердингени ажы төлүнге ынак олар дээш туржуп сүзүглеп хумагалап чорууру база ла бүдүштүң илерели кыс кижи чазык боор ооң чылыг хүлүмзүрүүнден эргим чаражы ээлек этпии көстүр болгай кыс кижиниң хеви база улуг уткалыг каас шиник аар өртектиг хептиг болуру күзенчиг ынчалза даа хевиниң шинчизи биле уткуур угаанының шинчизи биле үдээр деп үлегер чугаада ужур ла бар ону келин кыстар сагыжынга дүүп алыры артык эвес кыс кижи чуртталганың каазы сүзүглели ооң бүдүжүнүң дугайында төнчү чок бижип болур мында чүг ле кол шынары көргүстүнген мында кысты мактаар сеткил чок ооң бүдүжү кандыг болур ужурлугул деп айтырыггга харыылаар дээн күзел биле чараш сөстер бижиттинген а багай талаларын балап эдип чазып чоруур болза кезээде чараш болуп артып каар кыс чаяалга дээрге ле ие чаяалга дээни ол өртемчейде дириг бойдусту ие чер бодарадып турар чырык черге амыдыралды ие кижи чаяап турар деп мерген угааныглар чугаалаан болгай азарганчыг чаштың баштайгы сөзү авай амыдыралдың айыыл халавынга таварышкаш база ла авай дээр бис ава деп сөс биле сөөлгү орукче чоруткуже чоруур бис деп чүвени кижи бүрүзү билир тыва чон кезээ мөңгеде буян чол бүргээн иени авыралдыг авам дээр ачылыг хүнге дөмейлээн кажан шагда амыр орбас холдарын кайгамчык хуулгаазын дээр ооң өткүт мерген угаанын ие сөзүн ижип болбас деп үлегер сөстен сиңирген ие дугайында чылыг чымчак сөстерни ырларны шүлүктерни тураскаадыгларны мөгейиглерни йөрээлдерни кым сөглевээнил эр улусту өг бүлениң даяңгыыш чөлеңгиижи камгалакчызы чаглаа кылдыр бойдус чайгаар чаяаган ынчангаш оол кижи күш шыдалдыг күдер эр кылдыр өзери черле албан а бир эвес ол арган ырбыска болур болза амыдыралга ооң үлүүнге таваржыр кадыг күш үндүрер ажылдарны кылып шыдавайн чоокка чованчыг ыраккка ыянчыг даа апаар чоннуң тоолдары тоолчургу чугаалары биле алырга оол уруг дээр адазын чер иезин дамчыштыр күш шыдал кирер ооң ат шолазын безин олар биле холбаан боор дээр оглу демир мөге хүн оглу хүлер мөге дээш ле оон даа хөй чедингир мерген ат шолаларны адап тып болур тыва чоннуң төөгүзүнде оол уругнуң кижизидилгези аът биле сырый холбашкан ооң ужуру улуг аъттыг болуру дээрге ону камнаар ажаар карактаары аңаа ынаа болгай аътттыг кижи ол эки шынарны шиңгээдип алыр болганда кижилерге өске даа дириг амытаннарга чаагай сеткилдиг болурунуң эге дөзүн оон алыр кижиге малга каржы ыт куш соккулаар оолду көөрге чаржынчыг болгай оол уруг аъдын чүгле кадарар карактаар эвес ону каастаар чес мөңгүн шуткуп тургаш кылыпкаан чүген чуларлыг тыва эзерлиг дең дески узун аргамчылыг болуру дээрге ле кеш хөм демир биле ажылдап билири ус дарган мергежилди иңгээдип алыры ышкажыл эр улустуң шевер холдары улусту магададыптар болгай ынчаңгаш оолдар тудунгур кавынгыр кылдыр өзүп сайзыраар ужурлуг аът эзертеп мунуп билири база тускай өөредиг дир ону шиңгээдип алган оолдарны көөрге ёзулуг тыва чаңныг шоваа дидим эзерге олурупканда эптежип сыны дорт апаар тыва ёзу чаңчылдар биле алырга чүгле эр кижиниң кылыры тускай ажылдар бар болгай чылгы мал күзеттээри бода соп шээр мал өзеп аайлаары эът быжырары эът кезери кышкы тускай чем хырбача үүже кылыры дээрге ле эр кижиге хамааржыр эр кижи эр угаанныг болур дээр болгай ол чүгле амыдыралдың нарын айтырыын шиитпирлээринде эр адын сыкпазында улус дорамчылавазында эвес эр угаан чаагай сеткилге деткимчеге эрес дидим чорукка өгбелеринге эки хамаарылгага ажы төлүнге алган кадайынга бердингенинден база көстүп кээр ынчаңгаш эр кижи үргүлчү эр угаанныг чоруур ужурлуг эр кижиниң хөөмейлеп ырлап ёзулалдар билири база бүдүш амгы үеде ада кижи кандыг болурул деп айтырыгның харыызы нарын болгаш делгем ону кысказы биле тодаргайлаарга мындыг ада кижиниң кол шынарлары бо негелделерге дүгжүрү күзенчиг чуртталгага ачазы оглунуң башкарыкчызы дагдыныкчызы бооп ону ажыл ишке эки аажы чаңга өөредири ооң амыдыралчы хүлээлгези а оглу ачазының мөңгеде эдеринчизи ооң изин истеп оруун оруктап чорааш экиге өөренип бактан чайлавышаан бедик угаан медерелдиг ажыл агыйжы эвилең ээлдек амгы шагның эки шынарларын бодунга сиңнитирген төлептиг хамааты болуп өзер ада кижи биле оглу чүгле мынчаар удур дедир карактажып камгаланып чоруур болза арагалаар чурум үрээр оолдар эвээжээр деп чүведе чигзиниг чок ада кижи салдары кыс уруг кижизидилгезинде база улуг херээжен кижини ыдыктыг деп санаар аңаа мөгеер ада кыс уругларга хамаарылга кандыг болур ужурлуг деп чүвени херек кырында көргүзүп чоруур ындыг адаларлыг кыс уруглар чоргаар омак ажылгыр кылдыр өзүп кээр ажылга тудунгуру авазы угбазынга ээлдээ аът хөлге ынаа аъш чемни кылып билири ада өөредииниң кол дөзү ону чедимчилии биле тайылбырлап ажы төлге ажырып болбас чагыын арттырары аданың чымыжының бир кезээ болур уругларны төрээн чонунга төлептиг ниитилелге ажыктыг тура соруктуг кылдыр кижизидерин ада ие бүрүзү күзээр ажы төлү өзүп келгеш ада иезин хүндүлеп чыргалдыг чурттадыры оларның чымыжын дедир эгиткени болур аржан владимир оинчинович адаров чылдың июль те даг алтайның онгудай районунуң каярлык амгы үеде ону шүлүкчүлер шынаазы деп үнелеп турар деп суурга малчын кижиниң өг бүлезинге төрүттүнген ооң адазы малчын кижи чораан чылдың июнь та мөчээн ол ада чурттуң улуг дайынының фронтуларынга эрес маадырлыг тулчуп чорааш өлүрткен шүлүкчү владимир оинчинович дайын үезиниң кадыг берге чылдарында школага өөренип кирген сөөлүнде чонунга аржан деп шола биле алдаржаан ол ады интернаттың ачызында ортумак школаны доозуп алган мен деп ол адыңар канчаар тыптып келген деп айтырыгга москваның а м горький аттыг литература институдунга бирги курску өөренип тургаш бирги бижээн чогаалдарын демдеглеп бижиири биле аттар шилип эгелээрге аржан деп ат таварышкан деп нина кированың интервьюзунда чугаалап турар мт май чылда а адаров москваның а м горький аттыг литература институдун дооскан область солунунуң тускай корреспондентизи даг алтайның ном үндүрер чериниң кол редактору база директору сэкп ниң горно алтайск хооркомунуң секретары бооп ажылдап чораан совет үениң орус чогаалчызы шүлүкчү прозачы совет эвилелиниң алдарлыг ажылдакчызы алтай чоннуң база бир улуг чогаалчыларының бирээзи а м горький аттыг литература институдунуң доозукчузу россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү область болгаш хоорай советтериниң депутадынга база рсфср ниң чогаалчылар съездилериниң делегадынга чылда рсфср ниң чогаалчылар эвилелиниң даг алтай салбырының харыысалгалыг секретарынга сонгуткан тус черниң билдингир солуну алтайдын чолмонынга корреспондентилеп кол редакторунга алтай телекей деп уруглар солунунга кол редакторунга алтайның ном үндүрер чериниң даг алтайда салбырының директорунга сэкп ң даг алтайында хоорай комитединиң литература талазы биле тайылбырлакчызынга алтайның чогаалчылар эвилелиниң даргазынга ажылдап келген эвээш эвес шүлүктер шүлүглелдер чечен чугаалар чыындыларының автору дөрт романнарның элээн хөй шиилерни арттырган ооң чогаалдары школаларда болгаш дээди өөредилге чеплеринде өөренип эгелээн алтайның төп солуннарынга правда литературная газета удаа дараа парлаттынып турган пушкинниң лермонтовтуң гогольдуң айтматованың фурмановтуң джалильдиң войничтиң марковтуң чогаалдарын алтай дылче очулдуруп турган ол ышкаш алтай улустуң гимниң автору база алтай теледамчыдылганың эгелекчизи алтай литератураның болгаш культуразының сайзыраарынга киирген улуг үлүг хуузу дээш хөрек демдээ биле улустарның найыралы болгаш хүндүткелдиң ордени биле шаңнаткан алтай чон бодунуң ынак чогаалчызы аржан адаров чылдың июнь та мөчээн чогаал ажылын а адаров чылда эгелээн алтай дылда чүректиң ыры күскү хат хүнге чоок чер көшкүн чон даартагы эртен терээн черимниң салымы хүннээрек алтай алтай алдын оран кижилерге сөглээн сөс ынакшылым өлбес деп шүлүктер номнарын чанган дуруяалар сорулга улуг өртемчейже орук деп тоожулар болгаш чечен чугаалар чыындыларын парлап үндүрген чиктиг кижи абайымның кадайланганы деп комедияларны бижээн аржан адаровтуң чогаалдары алтай улустуң бурунгу төөгүзү биле болгаш амгы амыдыралы биле тудуш харылзаалыг ооң шүлүктеринден меңги баштыг бедиктер оортан шаагайнып шурап баткан шапкын хемнер кайгамчыктыг ногаан эзимнер көктүг шынаа лар каракка көстүп келир алтайның чери шынап ла магалыг чараш оран ынчангаш кижиниң сеткилиниң янзы бүрү өңнерин илередирде бойдустуң мөңге чаагай бүдужүнуң чурумалын ажыглаан чогаалдар а адаровтуң шүлүктеринде хөй таваржып турар төрээн чер чурт төрел чонунга чоргаарал амгы совет кижизиниң тургузукчу куш ажылы болгаш ынакшыл шүлүкчүнүң чогаалдарының кол тематиказы болуп турар а адаровтуң шүлүктерин орус дылга очулдургаш москвага болгаш барнаулга кочевники живая вода высокая земля пусть живет кедр подснежнике цветы у вечных снегов болгаш өске даа аттар биле парлап үндүргүлээн ооң чогаалдары өске дылдарже база очулдурттунган адаровтуң ынакшыл лиирказынга бижиттинген шүлүктери эвээш эвес алтай дылда песни сердца деп чыындыда черноглазая голубой вечер вечером тихий город мой два окна если ты колдунья о дорогая перед тобой провода звезда моя а тыва дылда мээң чүрээмде даңгына ынакшылдың хады илби шидилиг ыяш дээш оон даа өске ойнаар херексели бир кижиге ле эш эш адыр буттар ону белеткеп чазап алыры берге эвес шаанда болза адыр талды кескеш бир адырын чолдайты кезип каапкаш ийи адырның аразынга бутту кыспайн тааржып турар кылдыр чазап аар адыр буттап ойнаарда кандыг даа чижек дүрүм чок чаржыр дээн болза чеве дээш ле чаржып үнүптер ол оюнну чаржып адааннажыр дээш даа эвес ону ойнап турган кижи кандыг ла бир билдинмес күштүң ачызы биле базып ла турган черинден бедий берип кылаштап терең сугну идиин өттүрбейн кеже бээри бичии кижилерге кайгамчык солун ынчангаш олар ол оюнга туралыг амгы үеде адыр бут кылып алыры чүден даа белен адыр тал даа дилеп турбас кадаг балды маска дузазы биле чавыс даа ийи бир метр бедик даа кылып алыр дизе туразы ол оюнну элээн сайзырадып чижек дүрүм хевирлиг чүведен чогаадып алгаш школа клубтарга спортчу хөглүг оюннар кылдыр организастаар болза аажок солун черле ынчаш кижи амытан ие чериниң кырынга чурттап чорааш кандыг ла бир кайгамчык хуулгаазын күчү шыдалын сонуургаар аңаа дээп ону шенеп көрүксээр кижи чүге ону сонуургап чайганыксаарыл бичии кижи мыңгыртыланып турда ону кандыг ла бир билдинмес кайгамчык күш агаарга чүректи сииледи бодун бобу эскербейн баар кылдыр эстедип төөректей бээрин сонуургаар шаанда шагда аалдарның чазаг күзээниң чанынга улуг улус албан биле турган дытка мыңгыртыны кылып бээр кыжын соок болбазын дээш кажаа иштинге мыңгыртыланыр чуңгу оюнун бичии уруглар база дыка сонуургап ойнаар үргүлчү чуңгулаар черлер колдуунда ла кыштаглар чоогунга болгулаар хой кадарчызы оолдар уруглар хоюн албан биле чуңгулуг билир черинче кадарып үнгеш хоюнуң бажын дозуп ап тургаш чуңгулап тура хүнзээр чуңгуда ындыг ла тускай херексел чок аал чаны болза чазап каан ыяш чаактарлыг шанакчыгаштар ийи чаңгыс бар болгулаар нургулайында ла калбак шуугай азы төрелеп каан алгы эскии шанактарлыг болур кадарчылар оларны сөөртүп алгаш чоруур эвес өшкү кежи тонунуң соңгу эдээниң дүктүг чарыын аңдара тырткаш олуруплаттар чазын чазын өшкү кежи чучааның соо даа хокпаяр дүгү даа хырайлыгар оон авалары аттынар аттынарга даа канчаар боор ону хоруур арга бар эвес кадарчыны кадарар эвес бүгү уруглар шупту чуңгулаксаар чүвени чамдыкта сөөртүп чоруур өшкү кежи дилиндекти даа кылып бээр ле черге эң чоок октаргай делгеминде борбак чүүл черниң чайгаар бүткен эдеринчизи ай ооң массазы черниинден катап биче атмосфера чок тыртыжыышкын күжү кошкаак болганда ай кырынга база ооң чоок кавызынга газтарның молекулалары ызыртынмас ооң кырында агаар даа суг даа амыдырал даа чок амгы үеде ай черден өске кижиниң буду баскан октаргайның телозу ийиги болуушкунда аполлон түң суук кислородтуг бак часты бергени өрттедир будумел чорудар кезектерниң батареяларын үреп чазарлаан чеди айның де чылда гринвичтиң шакта минутада секундада нил армстронг бирги базым кылып айның кырынче дүшкеш дараазында сөстерни чугаалаан чаңгыс кижиге бо чүгле бичии базым ынчалза даа бүдүн черниң чурттакчыларынга бо дыка улуг идиг оригиналы айның кырын камгалаар агаар чок болганда ооң кырынга метеориттер хүн шуурганнары космос херелдери шаптык чокка дүшкүлээш оңгул чиңгил дөң дөстектерни тургускулаар ооң кыры хүндүс кадар изиир дүне казыыр соор температура улуг ылгалдыг болганда ай кырының породазы ооң тайлымындан тигленип буступ тургулаар айда агаар чок болганда аңаа барган космонавтар вакуумдан скафандр биле камгаланыр аңаа барган кижиниң деңзизи катап чиигээр кижиниң баш талазы аар болганда ай кырынга хөрээн хөндүргеш балдырын ырбайтып алгаш күдүйүп кылаштаарга эптиг эң не баштайгы айның аалчылары американ астронавтар армстронг биле олдрин олар ай кырынга шак болган ай черни эллипстелчек орбита биле дескинер черге эң чоокшулап келгенде оларның аразы км эң ырай бергенде км а ортумаа биле черден ыраа км черни дүн хүн иштинде дескинер диаметриниң көстүр булуңу градус ооң черни долгандыр шимчээшкини барыын чүктен чөөн чүкче углуг ай борбак хевирлиг ооң чүгле хүнге чырып турар чырыы биске көстүп турар көстүр хевири үргүлчү өскерлип бирде төп төгерик бирде чартык төгерик болуп турарының чылдагааны ында айның көстүр хевириниң өскерлирин фазазының солчууру дээр айның сылдыстарга хамаарыштыр черни дескинер үезин сылдыстар айы дээр ийикпе азы сидериктиг ай дээр айның хүнге хамаарыштыр черни дескинер үезин синодиктиг ай дээр синодиктиг ай дээрге айның чангыс аай фазаларының солчуп эртер үези дир сылдыстар айы дүн хүнге дең а синодиктиг ай дүн хүнге дең айга чаңгыс дүн хүн эртери чер кырынга дүн хүнге эртеринге дең ынчангаш айның чаңгыс хүнү чер кырының ийи неделязынга чаңгыс хонуу база ол хире үргүлчүлээр эллипс хевирлиг ай орбитазының черге эң чоок точказын перигей а эң ырак точказын апогей деп адаар ай кыры оргу дески эвес оңгул чиңгил дөң дөстек цирктерден кратерлерден болгаш порлардан тургустунган төгерик чалдар кажаалаан иштии чарыы даштындан артык кудургай дазыраш шөлдерни цирктер дээр кратерлер цирктерге дөмей ынчалза даа хемчээл талазы биле олардан аажок биче болгаш оларның ишти ханы оңгар порлар дээрге даштындан көөрге билдирер билдирбес ханы оңгарлар дыр акустика акуо дыңнап тур мен үн дугайында эртем ол болза үннүң бойдузун болгаш айтырыгларын шинчилээр үннүң тыптыры тарадыышкыны хүлээри болгаш дээжи физиканың механиканың эң чоонундан гц даап санаар тура эң чиңгезинге чедир эглиңнээш чайгылыышкыннар болгаш чалгыглар шинчилээр бир угу акустика көвей эртемнер аразында турар эртем болгаш ооң көвей айтырыгларын дараазында көрүштер биле чазып харыылап болур математика физика психология архитектура электроника биология медицина гигиена хөгжүм теориязы болгаш одө чамдыкта бөдүүнү биле чугаалаарга акустика деп акустиктиг системаны безин адаарлар өскерлиичел токту үн чайгылыышкынынче көжүрер электри херексел база акустика деп сөстү бир өрээлдиң азы черниң эки багай үн дамчыдар шынарын айтырда ажыглаар чижээ бо залдың акустиказы даа кедергей эки дир ниити физиктиг акустика үннүң янзы черлерге херелдениишкини биле тарадыышкыны дугайында теория үн чалгыгларының дифракция интерференция болгаш үзүктелиишкин теориялары геометриялыг акустика үннүң тараарын шинчилеп өөренир акустика кезээ ооң сайгарар талазы болза үннүң херелдери акустикалыг чайгыныышкыннарның энергиязының угларынга касательная очулдурар шыйыг дорт тур тыва аңчыларның болгаш малчыннарның бурун чурту болганда алгы кеш аймааның идик хепке хер херекселге болгаш хамнарның дериг херекселинге чугула херектиин онзагай үнелеп чораан тыва кижиниң тос чүзүн малында эң не үнелиг кештер бар мал бүрүзүнүң кежин тывалар идик хеп кылырынга эрте шагдан бээр хереглеп келген мал кежин сояры кадырары кылайтыр херери идээлээри дүгүн кыргыыры хоюдур эттеп алыры бо бүгүнүң нарын аргаларын тывалар тергиин билир мал кежи дээрге тываларның кандыг даа назынның кижилеринге таарыштыр кылып алыр тоннарынга бир ле дугаар ажыглаттынар шынын сөглээрге тывалар чаш малды өлурбес чораан кандыг бир чылдагаан биле чаш анай өлген болза кежин бүдүнү биле камныг сойгаш эъдин октаптар анай кежин ол ла дораан шыгы биле чымчадыр ууштап алгаш уруг чөргээ кылыр ылаңгыя чай шагда чаштарның кедер чучаан кылыр анай кежинин дүгү чымчак болгаш сериин шынарлыг болур чаш хураганны тывалар херек кылып өлурбес өстур азыраарын бодаар янзы бүрү чылдагааннардан хураган өлуп болур өлген хураган кежин дораан сойгаш эъдин октаптар хураган кежин хол биле хоюдур ууштап алыр оон бөрт уштук кылыр шыырак кижилер хураган кештерин кожуп тургаш найыр чыскаалда кедер тон даарадып алыр хураган кежи тон кеткен кижини каас кижи дижир хойлуг кижи каас деп үлегер сөс ынчаар тывылган тываның кадыг дошкун агаар бойдузунга өшкү мал кончуг тааржыр болгаш өзүүчел өшкү хой кежин соярының болгаш чымчадыр эттээриниң чуруму бир дөмей амыдыралы хирелиг кижилер өшкү кежинден тон кылыр өшкү кежи серини шынарлыг болганда аңчы кижилерниң хөректээжин өшкү кежинден кылыр калыр даглыг черниң кижилери хой өшкү кадарар оолдарның чолдак тонун база өшкү кежинден даараар турган өшкүнү азы хойну дөгерген кижи кежин оя кеспес өшкү кежин бырышкак чок кылдыр херип кадырар өшкү кежиниң дугун сугга чуп кааптар ооң соонда база катап херер хойтпак биле идээлээр өйлеп шыгыткаш чидиг эдирээ биле эдирээлээр үстүг кеш болза хүл биле бызап тургаш үзүн үндүр эттээр чымчадыр эттеп каан өшкү кежинден тон чоорган кылыр чамдыкта серге кежин удуурда чыдар дөжек болгаш чаш уруглар олурар олбук кылдыр ажыглаар бода малды чишке согар соок дүжүп кээрге инекти азы сарлыкты чишке чиирин соккаш кежин аяннаштыр чаткаш соокка доңуруп алыр бода мал кежин чыдыткаш дүгүн тазартыр чулуп кааптар бода мал кежин шыксымаар черге хөмер ооң соонда таарыштыр чымчаткаш ол кешти дүргектептер дүргектепкен инек азы сарлык кежмн чудук кырыгна бир кижи сыртай тудуп бээрге база бир кижи улуг докпак биле докпактаар шак ынчаар чымчадыр эттеп алыр кылын кештер кадыг хевээр артар болза далгыгга чымчадыр далгыыр чымчадыр эттеп алган бода мал кежин саргартыр ыштаар ындыг кештерден идик барба таалың болгаш төрепчини кылыр турган бирн чамдыкта бода малдың чымчадыр эттеп каан кежин хая картындан азы пар дыттың чөвүрээзинден онзагай өңнүг будук кылып алгаш будуп база алыр аян киир будуп каан бода мал кежи биле шай дус хавы болгаш чаш уругларның идиктерин кылыр бода малдың кежинден тыва кижилер аргамчы сыдым кижен шидиишкин кылыр чораан иви оъду болгаш чааттыг ыяштар колдуг үнген черлерде иви малды азырап турар тожу чурттуг кижилер ивиниң болгаш аң меңниң кежинден идик хепти база хер херекселди кылыр иви кежинден хамнарның хамнаар тонун кылыр турган иви кежи ширтекти солуур чылыг болгаш чымчак олбук болур иви бышкаа биле хап идик кылыр иви мал кандыг даа берге кыш болурга белен чудавас ивиниң эъдин чиир сүдүн ижер кежин ажыглаар болгаш мыйызын база хереглээр шаанда иви мыйызын черге кааптар турган амгы үеде ивиниң мыйызын каасталгага калбаа биле ажыглай берген монгуш кенин лопсан тыва чаңчыл кызыл тыва республиканың алдан маадыр аттыг национал музейи тываның күрүне музейи эртем шинчилелдиң албан чери тываның төөгүзүнүң болгаш культуразының тураскаалдарын шыгжап турар кол чер тыва арат республика тургустунган соонда чылда ссрэ ниң төлээ чериниң эгелээшкини биле урянхай крайны шинчилээр бөлгүм ажылдап эгелээн ооң кежигүннери музейниң баштайгы экспонаттары бурунгу эдилелдерни хүрээ дериг херекселдерин фото чуруктарны чыгган ынчалза даа улус орус аян чорукту болгаш шинчилекчи е г грум гржимайлонуң демдеглээни биле алырга хем белдиринге чылда хоорай туттунуп эгелээрге ынчан на аңаа улуг эвес музей ажылдап турган музейни чылдың август айда көрүкчүлерге бир дугаар ажыткан чылдың февраль айда күрүнениң деп эрге байдалды а бир ай эрткенде алдан маадыр атты тывыскан музей чылда театрның эрги бажыңынче көшкен бо хүннерде алдан маадыр аттыг музейде бойдустуң революция мурнунда төөгүнүң тар ниң төөгүзүнүң совет ниитилел төөгүзүнүң болгаш фондулар салбырлары ажылдап турар ында в п ермолаевтиң фото чуруктарын негативтериниң алдын коллекциязы тыва чоннуң чонар даштан серпентиниттен ыяштан биче скульптуралары скиф үезиниң аң стилин көргүскен археологтуг кайгамчык материалдар этнографтыг эдилелдер ламаизм болгаш хамнаашкынның атрибуттары надя рушеваның өлүм чок чураан чуруктары тыва чурукчуларның чуруктары чыгдынган алдан маадыр аттыг музей кожууннарда база кызылда салбырлыг музейниң архивинде муң үнелиг эдилелдер бар республиканың кол музейинге чылда муң улуг кижи кээп солун экспонаттары биле таныжып турар алдан маадырлар хемчикте чылдарда тыва дүжүметтерге туттурбайн чоруп турган кайгал кижилерни ынча дээр эжен хаанның үезинде оларны кым даа маадыр дивейн турган ноян кижилер боттарының чагааларында оларны дургуннар аар кемниг оор азы балалыг бак оор деп сөглээр турган кара чон оларны анаа дургуннар дээр турган ол кайгалдарга маадыр деп атты коммунист улус берген чылда айның ниң хүнүнде тар биче хурал президиумунуң доктаалы ёзугаар чылдарда дургунап чораан улусту алдан дургуннар дивейн алдан маадырлар деп адаарын доктааткан в чылдарында тыва араттар манчы хаанга моол тыва нояннарга эңдерик үндүртүг төлеп хензин ле чүве дээш базындырып үптедип ядаралга кызадып качыгдал човулаңны көрүп чораан ооң кадында бойдустуң өршээл чок халавын канчаар каш чыл улай кааң халыын аш чут таварыырга мал бажы кедергей эвээжээн тараа быдаа ховартаан кыдат орус садыгжыларга төлээр чээли өрези баш ашкан ядарап куруглаан кижилер чер болганга эңдерилген манчы хаанга өлүк албан моол чагырыкчыларга дүк албан улаастай кирер оон келир ноян дүжүметтерге чанчыга чургааннарга хереглээр мөңгүн үндүртүг болгаш өл кургаг сүүзүн чыып шапкылашкан дүжүметтерниң аъдының дуюгларының кымчызының даажы читпес турган чер болганда уе човуур ыы сыы каргыш хилег дыңналыр янзы бүрү чылдагааннардан ядараан араттарның аразындан эрес эрлер ылгалып хостуг амыдырал дээш демисежип чоруур апарган оларны кайгалдар деп адаар а кожа хелбээ моолга боттарының кайгалдарын сайн эр эки эр деп адаар турган чылда хөнделең алаш барлык чер чарык ак эдегей кудугуй чыргакы шеми чадаана хөндергей чаа хөл өвүр торгалыг бора шай саглы дээш өске даа черлерниң кайгалдарының аразында харылзаазы тудуш апарган кээргел чок кызагдалга туттурган аш чутка бастырган хемчиктиң араттары чөгели төнгеш өлзе өлгей ле өршээзе өршээгей ле деп бодай берген тос эрии туттурган алдан маадырларның аскы сөзүн оскундуруп алыры биле эрии шаажылалды көргүзүп хилинчектеп турганы болур вектиң ийиги чартыында тыва араттар манчы моол тыва феодалдарга чазый садыгжыларга үптедип базындырып ядаралдың эрге медел чок караңгы бүдүүлүк чоруктуң качыгдал човулаңын көрүп түреп чораан аар берге национал болгаш социал дарлалдың кадында бойдустуң өршээл чок даржылгалыг халавын канчаар каш чыл улай кааң халыын чут чурааңгай таварыырда мал бажы кедергей эвээжээн тараа далган ховартаан орус кыдат садыгжыларга төлээр чээли өрези баш ашкан ядарап куруглаан кижилер чер болганда эңдерилген турган манчы императорга өлүк албан моол чагырыкчыларга дүк албан улаастай кирер ноян дүжүметтерге улаастайдан келир чанчынга чургааннарга хереглээр мөңгүн үндүрүг өл кургаг сүүзүн чыып шапкылашкан дүжүметтерниң аъдының дуюгларының кымчызының даажы читпес турган чер болганга ла уе човуур ыы сыы каргыш хилег арбан суму аразынга аалдар кезип колданып чоруур кижилерни кара дээринге кагдырган кара тояанчылар деп чектеп дорамчылавышаан бай шыырак улустар оларны кам хайыра чокка кулданып кара дерин төп балдырының эъдин шылып ханын соруп чораан хоозурааш көдээ ажыл хожулдан адырылган кижилер кожайларның хевиниң элендизи шайының шаары чеминиң артыы божа хойтпаа дээш чайның изиинден ажыг кыштың соо гундан чалданмайн чүнү кылбас дээр хоойлудан дашкаар чораан хөөкүй араттарны феодалдар канчаар дорамчылавайн чорду дээр хемчиктиң даа кожуунунуң ондарларның сеңгин чаңгы дээрзи кедергей араатанзыг каржы дош кун дерзиилерниң бирээзи турган ол чораан на черинге араттарны кымчылаар тевер шанчар анаа ла олурган кижилерге шорбактажып сени мен кагар болзумза уе дээр сен бе каксымза уе дээр сен бе шыдашпайн уе дептер болзуңза улам хөй кагар мен деп хыын хандыр кыртыжын курулдур ырзаңайнып каттырар эң дерзии байдал биле эттеп хый наар турган алдан дургун хөделип үнер мурнуу чарыын да болган бир таварылганы харлыг арат ооржак чөлбең чылда мынча деп сактып чугаа лаан балчымай чаңгы бодунуң кадарчызы хөгенчикти эзирик эттеп турганын көрген мен чаактарынче шагаайтап ооргазынче хаак биле сылба шаап турган чүве медерелин оскунуптарга соок суг саа рыпкаш миннип кээрге база катап хап ла эгелээр шак ынчаар хүннү бадыр эттеп хыйнап келген хире хире ооң ооргазын кызыдып каан демир биле хаарып чамдыкта ооң ооргазынга оттуг көстү каггылааш чонгу салып өрттедип турду мен бо бүгүнү караам биле көрүп дүжүметтиң дужаалы биле бирде дузалажып даа турдум чүвениң ужуру болза хөгенчик бодунуң кадарып турган инектеринден бир шарыны бир аратка ачыладыпкан оозу дустап чорааш кээрге шарының ооргазы чаараан болган чылда ооржак шевер оол бызыяа үгер даага таакпы кыпсыр отту шын эвес сунган дээш дажыманы моорады эттээнин харлыымда караам биле көрген мен деп чугаалаан ядыы база куруг калган араттарның аразындан эрес кашпагай дидим эрлер ылгалып дарлакчылар биле тура тутчуп базындырган ядыы кижилерге эпти ле болчу бээр апарган оларны кайгалдар деп адаар а кожа хелбээ моолга боттарының кайгалдарын сайн эр эки эр деп адаар турган алдан дургуннуң демиселиниң оранчок мурнунда ла шак ындыг эрлер кайы даа кожуунда ылгалып илерей берген хем белдири көк тей олаады чурттап чораан салчак ширинең деп кижини салчак хүрээзиниң даа ламазының хоюн кадарып тургаш ооң бир хоюн оорлапкан дээш феодалдар ужур дүрүм чокка аажылап туруп бээрге ук ширинең белек чаңгы деп дүжүметтиң чүгүрүк сарыг аъдын мунгаш дезип чорупкан оон ширинеңни феодалдар сүрүп туруп бээрге ол кижи ашак чалаң деп феодалдың аъдын тудуп мунгаш шагаан арыгга баргаш аңаа донгак сарыг оол деп бир кижи биле эштежип коштанчып алгаш чыл дургузунда алдырбайн келген кончуг эрес адар боолаар феодалдарга кажан даа базындырбас деп шиитпирлеп алган ширинең деп экер эрес эр байларның малын хунаап алгаш ядыы араттарга үлеп берип алдырбайн чорза чорза адактың сөөлүнде дайзынның огундан барган феодалдар думчуу чок ширинең дуюу чок сарыг деп одап хыы ханып шаанга чедир кочулап келген ынчалза даа дургуннаар чорук чидер туржук харын улам үгдереп барган бай тайга районда хемчик кызаазында кара чода деп кижиниң дургуннай бергеш чаштынып турган дааның дугайында барыын хемчик районда хөнделең болгаш ак деп черлерде дургун муңгаадайның хорагдап чорааны куйларның дугайында тоолзуг чугаалар бар феодалдар биле чөрүшкеш дургуннай берген сарыг самдаң база эрең хөө деп ийи экерлерниң ады биле чыргакыда теве адар деп черни чон холбап турар феодалдарның үптээн эт бараанын чүдүрген тевелерниң буйлазын ол ийи эр бо черге кедеп чыткаш үзе аткаш хунаап алган деп чугаа база бар феодалдар сарыг самдаң биле эрең хөөнү туткаш хол буттарын одура кезип шаажылап өлүргеннер деп көрген кижилер херечилеп чугаалап чораан аңгы демисели черле халас барбас чүге дизе ооң дуржулгазы өөредир дадыктырар кажарадыр мооң ужурунда аңгылыг ниитилелге ол шимчедикчи күш болуп турар чондан хоорулчак тодаргай сорулгазы чок ийи чаңгыс дургун кайгал кижилерниң демиселиниң кеди чогун сарыг самдаң эрең хөө ийини кээргеп ырлаан ырының сөстери херечилеп турар сайлыг хемниң суун кешпес сарадактыг мыйгак болдум сай ла өөрүм арнын көрбес сарыг самдаң болу бердим элдиг хемниң суун кешпес эзириктиг элик болдум эш ле өөрүм арнын көрбес эрең хөө ле болу бердим алдыгы далай лама чалбаа саныяң чамзы азы гьялва саняң гьяцо чылда төрүттүнген чылда төре аралчып бурганнай берген саныяң чамзының төрүттүнген чурту амгы индияның девискээринче кире берген саныяң чамзы ламаны тодараткаш будлан ордуну чылда тудуп дооскан ийи дугаар банчын лама саныяң чамзы далай ламаның башкызы турган алдыгы далай лама арзылаң дүжүлгезинге чылда чалараан ол шүлүк чогаалы хөгжүмге ынак турган болгаш будлан ордузундан үнүп даг белинде бодунуң туттурганы бичии бажыңчыгашка олурарынга ынак чораан эрге чагырга тудар хөңнү чок шүлүк чогаалынга база найыр наадымга сундулуг кижи чораан харын барыын моолдуң хааны лувсан дээрзи агваан иш жамц дээр ламаны алдыгы далай лама деп чарлаар дээш улуг будулгаазын болдурган диген чүүл төөгү бижиктеринде бар төвүттерниң бижээни биле алырг алдыгы далай лама саныяң чамзыны моолче аппар чорда ол орук ара төре аралчып бурганнай берген бооп турар г ц цыбиковтуң алды дугаар далай ламаны бээжиңче чедирер дээш бар чорда ол орук ара бурганнай берген деп демдеглээни чүүл база бар тыва дылче алдыгы далай лама саныяң чамзының шүлүктерин тыва чогаалчы россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү роман дамдынович лудуп чылда очулдурган ук очулга ажылы чылда болуп эрткен чогаал мөөрейинге эң эки очулга ажылы деп бедик үнелелди алган үержаа антон күжүгет антон үержаа оглу тываның комсомол шаңналының лауреады россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү ховар дээн салым чаяанныг шүлүкчү антон үержаа чылдың декабрь де понедельник хүнүнде барыын хемчик кожууннуң хөнделең сумузунга малчын өг бүлеге төрүттүнген антон үержаа чылда аксы барлык ортумак школазын дооскаш улаштыр шериг албанын эрттирген шериг албанындан халашкаш кызылда күрүнениң башкы институдунуң дыл литература факульдединче кирип алгаш беш чыл эрткенде ук дээди өөредилге черин чедиишкинниг дооскан антон үержаа институтту дооскаш тываның аныяктары солуннуң харыысаалгалыг секретарынга комсомол обкомунуң килдис эргелекчизинге тываның но үндүрер чериниң редакторунга кол редакторунга билдилиг ак сеткилдиг ажылдап чораан антон үержаа өг бүлелиг кыстыг база оолдуг чораан төрүмелинден салым чаяанныг чогаалчы антон үержаа шүлүктерни чечен чугааларны сески классчы тургаш ла бижип эгелээн шүлүкчү дириг чорааш хээлер саарыг ыры ногаан аът деп шүлүк номнарын үндүрген ооң дөрткү ному ынак тыр мен шүлүкчүвүстүң чогаалдарының чыындызы кылдыр чылда чырыкче үнген ында шүлүктер шүлүглелдер база чечен чугаалар парлаттынган тываның комсомол шаңналының лауреады ак довурак хоорайның библиотеказы ооӊ ады биле адаттынган апогей апогеиос черден ыракта черни дескинип турар телоларның айның кылымал эдеринчилерниң черниң төвүнден эң ырак туружу азы точказы апогейниң точказы биле перигейниң точказы удурланчак турар чүге дизе олар аспидтер шыйыының төнчүлеринде болур ынчангаш оларның туруштары аспидтер шыйыы биле кады шимчээр ынчангаш чижек кылдыр айның апогейиниң угланыын өскертир дизе ооң орбитазының перигейиниң туружун шимчедир апаар апогейниң точказының ыраа ай орбитазының эксцентриситединден болгаш улуг өзээнден хамааржыр апотөптүң радиузу эллипстиң фокузундан в котором находится центральное небесное тело апогейде чедир аразы апотөп чүгле эллипс орбиталарынга турар парабола болгаш гипербола орбиталары чүгле перитөптүг болур дур апогей кандыг бир чүүлдүң эң бедик точказы эң бедик сайзыралы чижээ алдарның апогейи аргентина исп долу официалдыг хевири аргентин республика исп мурнуу америкада чурттакчылары биле дугаар бразилия биле колумбияның соонда болгаш шөлү биле ийи дугаар улуг күрүне бразилияның соонда аргентина мурнуу американың мурнуу чөөн оттуг чер ортулуунуң чөөн кезектерин болгаш чоок кавыда эстадос ортулуктарын эжелеп турар барыын талада чили биле соңгузунда боливия болгаш парагвай биле соңгу чөөн талада бразилия болгаш уругвай биле кызыгаарларлыг чөөн талада атлант океанга шаптаттырып турар эриктери шоолуг керттинмээн чүгде ла плата ас кургаг черже км киир керттинген соңгу чүктен мурнуу чүкче эң ыраа км суг кызыгаарларының улуг узуну экономиктиг депшилгеге шыырак салдарлыг болган шөлү сая км фолклен азы мальвин ортулуктар чокка аргентина биле великобритания аразында маргыштыг девискээрлер аргентинаның соңгу чүктен мурнуу чүкче улуг делгеминден болгаш чериниң кырының янзызындан бойдузу эрээн шокар чуртту б ү биле з д чериниң кырының тургузуунуң аайы биле кезекке чарып болур оргу соңгу болгаш чөөн өскергей барыын болгаш мурнуу күрүнениң барыын талазын дургаар анды даглар бар барыын чартык бөмбүрзектиң эң улуг даг дизии соңгу талада соңгу кызыгаарындан м д ю ш га чедир гран чако оргузу чаттылып чыдар бот эргелиг апарган үе июльдуң чыл испаниядан күрүне дылы испан найысылал буэнос айрес эң улуг хоорайлар буэнос айрес кордова росарио чызаан хевири федеративтиг республика удуртукчу кристина киршнер эреңгей удуртукчу амадо буду эреңгей сайыт хуан мануэль абал медина девискээр дугаар делегейде чурттакчылары акша аргентинпесо уру интернет домен уруң телефон уруңу шак куржаа арзылаң мөге седен хемчиктиң алдыы ишкинге седен дээр мөге кижи чораан ол мөге каш даа наадымнарга шүглүп келген хемчик бажынга болган улуг наадымга барып хүрешкеш арзылаң деп шола ат биле шаңнаткан оон бээр ону арзылаң седен деп адай бергеннер арзылаң седен аңчы кижи чораан ооң аңнаар чери хан дээр сыннары бир күзүн арзылаң седен бодунуң бажазы биле кады дииңнеп чораан хемнер суг деп черге дииңнеп турганнар бир катап арзылаң седенниң бажазы кижи одаанга келбейн барган хондур манаан сураг эртен эрте чер чырыыры билек ону истеп чеде бээрге бажазы улуг пөш адаанда чыткан бажазының ооргазы сынган шимчээр аргажок чыткан ол кижи аткан дииңи пөш бажынга ызырны бээрге ону дүжүрүп алыр дээш пөшче үне бергеш оон аңдарылгаш адаанда доора чудук кырынга ооргазын сый дүшкен арзылаң седен чүнү канчаар аайын тыппайн боданып тургаш ишти кураг хос пөш тыпкаш ону кижи дурту хире деңней кескеш иштин хоюглап чымчактааш бажазы эжин аңаа суккаш хос пөштүң ужу бажын быжыглап шарааш чүктепкеш чорупкан арзылаң седен бодунуң болгаш бажазының мунуп чораан аъттарын өске аңчыларга четтиргеш чорудупкан ооргазы сынык бажазын чүктээн мөге арзылаң седен шыргай эзимнерни эртип кадыр берт арттарны ажып шапкын хемнерни кежип чорааш улуг уруну ашкаш алдыы ишкинге кирип келген седен мөгени чон арзылаң мөге деп адай берген арзылаң мөгениң бажазын чүктеп алгаш чадаг кылаштап ажып келген черинге аъттыг кижи үш дөрт хонук чоруур берге берт чер кижилер дээш амыдырал дээш кижилер мындыг кызымак ат сеткилдиг чораан чүве дир ийин арзылаң күдерек азы тодаргайы биле арзылаң аттыг иргит күдерек кускун хаай оглу чылдың күзүн төр тодарадыр херек бүгү таңды тываның ат сураглыг мөгези арзылаң күдерек амбы ноян чурту тес хемниң иргит сумузунга эзирбей ырлаар кускун хаай деп араттың өг бүлезинге тос кыстың соонда эр чаңгыс оол болуп төрүттүнген күдеректиң кижиге октатпас мөге болурунга иези эңгисмааның акылары танай биле тонай ийи улуг салдарлыг болганнар деп тар ның база бир көскү удуртукчузу чораан иргит бадра арзылаң күдерек деп романында бижээн чүгле эрзин тестиң эвес а бугу таңды тываның ат сураглыг мөгези иргит арзылан күдерек дугайында сактыышкыннар харын даа тоолчургу чугаалар тыва чоннуң ортузунга дыргын тарай берген ынчалза даа чогум ол кымыл дээрзин чамдык кижилер эки ле билбес иргит кускун хаай оглу күдерек чылдын кузунунде ынчангы амбын амгы тес хем кожууннунуң иргит сумузунга тарлашкын деп черге иргиттерниң мөге сагаан оглу ырлаар кускун хаай деп кижинин өг бүлезинге тос кыс угбаларының соонда эр чаңгыс оол болуп төрүттүнген күдерек он беш харлыынга чедир амгы эрзин кожууннуң бозага баары сөөлчер бай даг ынчаар ойнап өскен күдеректиң чарылбас болгаш кады хүрежир эжи бодунуң улуг угбазы садыккайның оглу ловай турган ооң мөге кижи болу бээринге иези эңгисмааның акылары танай биле тонай ийи улуг салдарлыг болган аныяк күдерек манчы кыдат эжелекчилеринге база иштиниң саттынынкчы дүжүметтеринге удур бодунуң хүрежи биле демисежип чораан дизе чазыг болбас ол моолче баргаш манчы кыдат хөвей амбын дээр чаңгын сайыттың база моолдуң хаанының октап болбас деп ыдыктап каан худа амырга чаан мөгелерин амалап алгаш өш биле октааш бодунуң тыва нояннарынга бак карак болуп кыстырып кыйдырып чораан моол кыдат эргетеннер күдерек моолга ийи удаа шүүрге безин кандыг даа ат шола бербейн турган ынчан барыын моолдуң улуг мөгелери негелде киирип тургаш күдерекке арзылаң деп шоланы бээрин чедип алганнар барыын моолдуң чону күдеректи бодунуң мөгези деп санап чоргаарланып чораан болгаш ону эрхитний хутир деп адап чорааннар күдерек кедергей чөптүг оккур угаанныг хөй чүве ыыттавас улуг улусту хүндүлээр бичи уругларны чаптаар кээргээр чон ортузунга күдерек бодун ёзулуг төлептиг кижизиг ап билир чораан ол дээш чону дыка хүндүлээр аңаа ынак чораан а с токаның хомду дайыны деп номунда сартыыл күдерек ындыг эвес хөрээн чаяр чудуруун көдүрер көвей сөстүг кижи кылдыр дорамчылап көргүскен ол шын эвес хамык ужур чүдел дээрге иргит күдерек ынчангы тар ның бар көскү удуртукчузу чораан иргит бадраның төрээн кырган ачазы дыр иргит бадра чылдан чылга чедир арзылаң күдерек деп романны бижээш тываның ном үндүрер черинге дужаарга ынчангы бирги секретарь с тока ол херек чок чүве дир дээн резолюция биле ук чогаалды парлаарын хоруп каан ынчангаш чылда ону авторга эгиткеш бок кажан даа үнмес чогаал дыр дээш долузу биле үзе шиитпирлээн шак ынчаар улуг сек салып каан арзылан күдерек деп романның бирги тому чылда тываның ном үндүрер чери чылда парлап үндүрген ооң автору чылда чок апарган астероид планета меркурий венера чер марс бот боттарынга дыка чоок марс биле юпитерниң аразы кончуг ырак чамдык астрономнарның шинчилээни биле алырга кажан бир шагда оларның аразынга база бир планета турган болуп чадавас кандыг ла бир күштүң чылдагааны биле ол планета үүрмектелип буступ чаштай бээрге ооң орнунга үүрмек чаштанчылар тургустунгаш олар аңгы аңгы бичии планеталар апаргылаан болгу дег ынчалза даа ол бодал ам даа бадыткаттынмаан чамдык бичии планеталарның оруктары аажок чөлбең шөйүлчек болгаш черниң венераның а харын меркурийниң безин орбиталарын каржып эрткилээр оларга адонис аполлон икар хамааржыр бичии планеталар улуг планеталар ышкаш база боттарының өзээн эргилбишаан хүннү дескинип чоруп турарлар оларны астероид деп адап турарын очулдурарга сылдыстар ышкаш бичии кылаңнааш планеталар дээни ол херек кырында олар сылдыстарга дөмейлешпес оларның эң улуунуң диаметри км бичиилериниң бир километр хире хүнден ыраа ортумаа биле тан астрономнуг эге хемчегге деңнежир астрономнуг хемчеглер сылдыстарның ырак чоогун тодарадырда тускай эге хемчеглерни ажыглаар ол эге хемчеглер чүгле астрономияга хереглеттинер болгаш чер кырынга хемчээшкиннерге ажыглаттынмас октаргай делгемнеринде телоларның аразын хемчээрде астрономнуг эге хемчегни ажыглаар ол хемчег чер биле хүн аразының хемчээлинге азы миллион километрге дең оон аңгыда чырык чылы деп хемчег база бар ол дээрге чырыктың бир чыл иштинде эртер оруу дур азы млн км дең олардан өске чырык чылынга дең парсек деп хемчег база бар сылдыстарның черден кайы хире ырак турарын бо үстүнде танышканывыс хемчеглер биле айтыр центавр деп бөлүк сылдыстарның зынга чедир сириуска чедир вегага чедир чырык чылдарынга дең азы өскээр чугаалаарга чырык бир секунданың иштинде муң км эртип тургаш ол сылдыстардан черге чедир тус тузунда ынча чылдар болгаш келир дээни ол моон алырга сылдыстарны бис аажок озалдап көрүп турар бис кандыг даа сылдыстың чырыы биске четпээн шаанда ол көзүлбес болгай а оларның чырыы биске чедип келгиже кончуг үр үе эртер чырык биске чедир поляр сылдыстан чыл антарестен чыл бетельгейзеден чыл хире болгулааш чедип кээп тургулаар сылдыстардан чырык он чүс чылдар бооп чорааш биске кээп турар болганда сылдыстарны ол шагда канчаар турганы хевээр кылдыр көрүп турар бис а шынында оон бээр он он чүс муң чылдар эрткен чүве болганда ол сылдыстар амгы үеде чок чиде даа берген бооп чадавас ынчалза даа сылдыстарның назыны миллиард чылдар биле хемчээттинер болганда каш чүс чылдар дээрге оларга карак чивеш дээр үе биле дең деп чугаалаза чазыг чок атлант океан черде оожум океанның соонда ийи дугаар улуу соңгу талада гренландия биле исландия чөөн талада европа биле африка барыын талада соңгу болгаш мурнуу америкалар мурнуу талада антарктида аразында чаттылып чыдар океанның ады бир дугаар бистиң эрага чедир ки векте бурунгу грек төөгүчү геродоттуң ажылынга кирген ол болза мынча деп бижээн гераклдың чагылары биле тургустунган далайны атландис деп адаар бо океанның ады бурунгу грецияда эң билдингир атланта деп титанның адындан үнген шөлү сая км ооң улдуңун диптер иштинде далайлар тургузуп турар диптер эриин шаптап турар далайларның шөлү улуг эвес океанның зундан көвүдевес сугнуң хемчээлиниң делгеми сая км ол дээрге делегей чергелиг океанның улдуңу ортумак ханызы м эң улуг ханызы м пуэрто рико ховулу ортумак чыл дусчулу хөлү биле атлант океан шыырак керттинген эрик шыйыглыг оларны янзы бүрү далайлар ээтпектер эжелеп турар грек мифологияда күчүлүг атлас атланта деп начынның адындан укталган аът чарыштырары тыва улустуң шимченгир амыдыралынга бурун шагдан тура ла чылгы мал үнелеп четпес ажыктыг болуп турган бурун шагда көшкүн быдаргай ажыл агыйлыг тывалар чылгы малды муң муңу биле өстүрүп көшкүн ажыл агыйларга ажыглап чораан чылгы малды көшкүн малчын кижиниң эң ынак барык ла азыраныр чүвези кылдыр көрүп чораан бурун шагның дайынчы маадырлары дайынга өлген болза оон үргүлчү мунар аъдын соккаш кады хөөржүдүп каар чораан өлген кижи биле аътты кады хөөржүдер чорук амгы тываның девискээринге чурттап чораан чонга барык ла чылдар бурунгаар тывылган болгаш векке чедир үргүлчүлээн бо аразында бурунгу түрк үези кыргыстар үези болгаш бурунгу тывалар үези солчуп эртип турган болгаш ол уениң кижилери боттарының бурунгу өгбелериниң чаңчылдарын быжыы биле кадагалап арттырган бурунгу тывалар аътты чүгле көжер дүжеринге чаа дайынга арт сын ажыр мунарынга хереглеп турганындан аңгыда байыр чыскаал болган черлерге чарыштырып спорт херээниң янзы бүрү хевирлеринге база киириштирип турган бо дугайын бурунгу тываның маадырлыг тоолдарында тодаргай чугаалап турар аът чарыжының маргылдаазы чүс чүс муң муң чылдарны өттүр бистиң хүннеривиске чедип келген аът чарыжы болза бистиң хүннеривисте спорттуң база бир эң солун хевири болуп ооң хевирлерин янзы бүрү кылдыр сайзырадып келген төөгү материалдарында аът чарыжында улуг аъттарны анаа чарыштырарындан өске оларның назы харын ылгап челер чыраа аъттарны аңгы чарыштырарының дугайында чүнү даа чугаалавайн турар ынчалза даа бистиң уевисте аъттарны назы харын ылгап чоруунуң аайы биле аңгылап чарыштырар чүгүрүк аъттарны чарыштырар черниң хемчээли дыка ырак чамдыкта дүштүк км чер деп санаар чарышка кирер аъттарның саны чеже даа болур хөй болган тудум на солун болур чарыштырар аътты барык ай бурунгаар елеткеп соодар ол болза аъттың спортчу каңналыышкынын эрттирери ол баштайгы удаада аътты дүне тайыс оъттуг черге өртеп хондурар а хүндүс хөлегеге тургузу баглап каар ынчангаш өйлеп өйлеп баштайгы удаазында хонгаш ооң соонда хонгаш хонгаш адак сөөлүнде хуннуң не күзүргедип шенелде чарыштарга киирип турар чарыш болур хүн чоок черге км күзүргеди каапкаш дыштандырып кудуруун өрээш челин чараштыр таарып каар аътты чарышка белеткеп тургаш ону мунар кижини база өөредир аъттың чарышка онзагай байдалдарын узак кезээн аскымчызын хөөрээр хөөревезин дөгерезин ол билип алган турар ужурлуг чарыш аъдын бичии оолдар мунар чарыш аъды мунар оолдарны өөредирде аътты бичии кидис биле чонааш чаңгыс шавылдыыр биле тыртып бээр ол болза бирээде оолдуң ужазы хаварып дежилбезин дээш а ийиде шавылдыырдан туттунуп алзын аңдарлып калбазын дээш ынчаары ол аът мунукчузу оолдар чаза чииктенип хончузун так даап кааптар аът чарыжынга өске оюннар дег мөөрей турбаан чугле сөөлзуредир чылдар уезинде ле чыл иштинде аът мөөрейи деп чүве тывылган аңаа орус чон безин киржип турган ол чорукту чон деткивейн барган болгаш дораан на чиде берген аътты чарыштырарының мурнунда мунар оолдарга мундуруп алгаш аът башкарыкчызы хоочун ашактарга баштаткаш сыгырып тургаш найырда турган хөй чонну долгандыр чортар ол болза бир чүүлүнде чаржыр аъттарны бирден ирээ чокка хөй чон биле таныштырары ол ийиде аяар чортуп тургаш малдың шыңганнарын болур улуг чарышка чаңчыктырып разминка тренировкаладыры ол а үш чүүлүнде аъттар хөөрезин дээш ынчаары ол ооң соонда оларны ол ла чыскаалы биле демги ле ашактарга үдеттиргеш аяар чорук биле чарыш салыр черге стартка чедирер аңаа чеде бергеш хамык аъттарны шуптузун чыскаагаш мунукчу бүрүзү эртер орукту чедер черни дөгере билген турар кылдыр сургаар үргүлчү чарыштырып турар хоочун аъттар болза чарыш эгелээр черге чедир аажок девидеп сүртээр чамдыкта дедирленип буруур суг болгулаар а аныяк шоолуг чарышка кирип чорбаан аъттар эмин эрттир хөөреп аскымнаар аксын тыртып чорда безин чартыктап ал ла ыңай боор ол ындыг аъттар чарыш үезинде безин чартыктаар чаңын салба болгулаар аът мунукчузу бичии оолдарга чагыг бээр мунгаш дынын үзе тыртар шилелиг мунган кижи чаштай бээр дег чүгүрүк дески чаагай ооргалыг орарда терең селбер челдиг туттунарда эртсин дээштиң кымчылава тепсенме даа ээгейлеп аагайлап хирезин көр чарыш аъттарын оожургадып маңнап үнеринге белеткеп аъттарны чыскаап тургаш аъттарны үндүреринге белеткенинң эр арыгланып шилиттиниңе эр тос кожуун доза тырткан тозан эзир мында ла дыр чели кудуруу черге дежелген сес чоруун дески чоруур дүктүг даванныг амытанга четтирбес чүглүг амытанга баштатпас булуттуг дээрниң адаа биле будуктуг санданның кыры биле ужугар тос кожуунда чок дээн тозан чүгүрүк мында ла дыр муңгаш дынын салгылаңар бурутпаңар боду билзин ал ла бодуңар шилиттиниңер аъттарынар салып ундуруце эр ундуруңе эр аът салыр кижиниң кыйгызы биле аъттар даа чаржып ла үнер мунукчулар аъттары хөөрезин дээш алгырышпышаан кымчызын чайыптар мунукчу кижи аътты күженип тепсенир азы кымчы биле кагар чоруктан аргалыг ла болза чайлаарын кызыдар мунукчулар аъттар маңнажып орда мунган малының онзагай байдалын көрүп тургаш маңын таарыыр аът кезек болза чарыш төнгелекте шаан үзе маңнап каавытпазын дээш ону оожургадып аксын тыртар а бир эвес ол аът аажок узак болза ооң маңы үнзүн дээш ону кымчы биле хойзуп аажок хөөрели кускуннагылаар аът аксы тыртар черге финишке баштай четкен аът эрткени болур чамдык доктаамал чүгүрүк аъттар кырып баксырааже чедир черле аътка четтирбес үргүлчү эртер суг болгулаар ындыг аъттарга кандыг бир мактаан шола тыпсыр чижээ чүгүрүк доруг сыын бора бора хартыга эзир кара хартыга доруг дээш оон даа өске челер аъттарны база аңгы чарыштырар оларны соодары чарышка белеткээри чүгүрүк аът биле дөмей ынчалза даа челер аъттың чарыштырар чериниң хемчээли арай чоок болур челер аъттарны эзертеп алгаш кажар малдың чоруун үндүр мунуп билир улуг кижилер челдирер кончуг челер аъттар челип турда башкы холдарының шимчээшкининден ооң узак кезээн челижиниң оккурун дүргенин билип аап болур челер аъттың башкы холдары чуулган дугуйлар дег дүргектелип орар болза ол оккур челиштиг мал болур а дүргектелиишкин чок анаа ла дорт сунуп челер малдың челижи чер албас кезек болур челер аъттар биле ччыраа аъттарны чамдыкта катай салыптар чүге дээрге оларның чоруунуң оккуру барык дөмей оларның чоруунда ылгал болза челер аът дөрт даванын дөрт аңгы ээлчештир базып турар болза чыраа аъттарның дөрт бир талакы холу биле буду хары угда көдүрүлгеш хары угда черге бастынар ийи көстек биле дөрт даванын көстеп каан дег аныяк богбаларны чырааладып өөредирде ийи көстек биле дөрт даванын көстеп алгаш чырааладып өөредир даа турган чыраа болгаш челер аъттарны чарыштырарда мунар кижиге аажок кажар билдилиг арга херек чүге дээрге чарыш үезинде хөөрей берген аъттар бодунуң чоруундан үнгеш даалыктай бээр ону даалыктатпас төлээде чүген дыны биле ону билдилиг башкарар ужурлуг даалыктай берген мал челиш азы чырааже катап кирери берге ол аңаа бодунуң оккурун шуут чидирер болгаш мырыңай шошкуурунга четкеш ам кээп катап челип азы чыраалап эгелээр тывага чылгы мал өстүрери таарымчалыг чер ылаңгыя эрзин тес таңды кожууннарында совхозтарга дуржулга станциязынга чылгы мал өстүрер черлерни тургузуп аңаа өстүрген малдарны спортка ажыглаар болза эки чылгы малдың ээзирээниң чымчак сеткилдииниң болгаш угаангырының чүвеге өөрениичелиниң дугайында тайылбырның херээ даа чок чылгы мал цирк болгаш шериг херээнге база ла улуг ажыктыг самбу иргит тыва оюннар бажың арыглаашкыны от көс чаяакчызын чемгерери бистиң тыва чон чурттап турар оран савазын база ла кончуг хумагалап долгандыр девискээрин бокталдырбайын арыг силигге тудуп чораан бо шагда кижилирниң черле боттарының чурттап турар девискээрин бокталдырып от көзүнүң хүлүн безин чанында кудумчуларга безин эңдере чажып төп алыр бистиң өгбелеривистиң безин чагып чорааны биле бодаарга кончуг шын ойзуп чораан болуп турар бок хүл баспас кылдыр бужартай бээр деп чагып чораан үениң байдалы биле ойзуп чораан ам бо шагның биле чугаалаарга ону базарга ында удуп чыдар аза четкелер эңдерик болуп турар болгаш тыва кижи кажан даа хүл бок баспас дээш хөйнү биле боктарда чыглып турары ол ынчангаш бажың балгадывысты арыг эдилеп хаачазын быжыг тудуп чуртаар болзувусса кончуг эки диин бажыңның хаачазын хаап арыглаашкын кылырда арага аймаа шуут турбас ужурлуг болгаш ону ижип даа болбас азы тайылбырлаарга дыка хөй ужурларлыг кажан хаачазын хаапкаанда хонук иштинде бажыңдан даштыгаар чүнү даа үндүрүп болбас ужурлуг эге тайылбырларда бижээн чүүлдерден чонум билген боор даштын иштин дыңнап турар каракка көзүлбес чүүлдер арыглаткан соонда бажың арыглаткан кижилерни база шенээр азы бажыңдан чүү хөө үндүреринче таныш көрүш таварыштыр шенээр бир эвес частырыгны кылыптар болза чүү хөө даа кылдырткаш сагып шыдавас мегечи кижилер дээш буян кежии чайлай берип болур сагыптар болза сөзүнге бердинген бүзүрелдиг кижилер дир дээш буян кежикти кыйгыржып дузалажыр азы ажыл херек бүдүрерге чоруу чогуп эки шинчиже чылып эгелээр каът бажыңнар арыглаарга от көс чемгерери кончуг эпчок чүгле черге саң салып чемгертир чамдык хамнар база ол ажылды бажыңга кылып плиткага чемгерер бооп турар чок ла болза балконга бичии саң салып чемгерер бо чоруктарны безин кижи ажылдап чорааш көрүп билир боор тур саңны безин каът бажыңны арыглаан соонда хонук эрткенде салыр ужурлуг чамдык чоннуң аразында ындыг ажылдар кылдыртырда хорадаксаар катап мегелеп акша дээш деп хомудаксаар анаа чугаалаарга халас кежик турбас деп билип алгаш кылдыртыр болза чонга боттарынга дээштиг болур хамнарның ажылын чамдык чон үнелевес база болуп турар өрте үнезин чедир төлевес ооң кедерезе хоптак хам дээш баар хам кижи кажан даа хоптактанмас болгаш чүг ле чоннуң кежиин эдилээр бир талазында тыва чон боттарынга чедир сүзүглеп шыдавас дүңгүрлээрге быжыгланып алгаш чүгле баштарынга боданып химиренип чалбарган болуп турар ооң орнунга сула салдынып алгаш сеткилинден эки чалбарып орар болза кончуг эки бажы биле боданырга долгандыр көзүлбес чүүлдер силерниң бодалдарыңарны дөгерезин билип силерниң күзел бодалдарыңарны дөгерезин билип силерниң күзел бодалдарынга шаптараазыннарны таварыштырып болур от көс чемгерерде согуналыг чем база каап болбас конфет чигир саазынныг болза саазынындан адырып салыр ол ышкаш от көсче сөөктер база октап болбас ужурлуг өртедир болза шээр малдың баш сөөктерин салып улуг иртттиң сергениң бажы биле хүндүлеп тур мен дээн чижектиг кылдыр салыр от көсче чем салырга үш кезектеп салыр ужурлуг шагда тыва чон ожукка чем кылып чораан болгаш үш ожук ышкаш үштеп салыр ужуру ол болуп турар бай тайга сын тайга чөөн сибирьниң эң бедик сыннарының бирээзи оон бедии метр мөнгүн тайганың метр соонда ийиги черде турар ооң казар байлаа аң меңи кат чимизи эм оъду кончуг элбек аржаан сугларлыг малы хөй чону ажыл ишчи ус шевер ынчангаш чонундан үндезилеп ону бай деп адааны таварылга эвес бай тайга кожууну соңгу барыын талазындан хакас алдай республиказы алтай край биле мурнуу чөөн талазындан мөңгун тайга барыын хемчик кожууннары биле кызыгаарлажып чыдар бай тайга кожуунунуң ниити девискээри га оон иштинде көдээ ажыл агыйнын чери га тарылга шолу га одар шолу га сиген шолу га болгаш чурттакчылыг суурлар га черни ээлеп турар га арга арыг девискээри курлавырда га чер бар чурттакчы чону кижи мыйыстыг бода малы шээр мал чылгы баш бай тайга кожууну чылдын июнь эгезинде барыын хемчик кожуунундан ангыланып шуй бай тал хөл көъп сөөк деп дорт сумуларлыг ажыг арбаннарлыг тээли суур топтуг тускай кожуун бооп ундезилеттинип тургустунган ат сураглыг мөгелер чогаалчылар артистер композиторлар чонар даш чонукчулары генералдар бай тайганын ат алдарын чугле төрээн тывавыста россияда эвес делегейде алдаржыдып турары онза бай кожуун деп демдеглээрим ол бай тайга кожууну мал чер ажыл агыйлыг турган чылда кожуунга ниитизи биле орегеден тургустунган он мчаэ оларнын эргезинге аът андазыннары илиирлер турган эн баштайгы трактор сталинец чылда кажан мтс организастаттынганда чедип келген ынчан кожуунга бир клуб уш садыг беш ле эмчилиг уш эмнелге пунктулары дорт эге чада школалары он алды эге билиглиг башкылар турган чылдарнын эгезинде бай тайга кожуунга орус хакас татар алтай дээш өске даа нация чоннун толээлери хойу биле чедип келген оларнын аразында башкылар эмчилер агрономнар чолаачылар механизаторлар мал эмчилери дээш кандыг мергежилдин кижилери чок дээр олар кожууннун социал экономиктиг хогжулдезинге улуг улуг хуузун кииргенин кажан даа бай тайгажылар утпас бай тайга хой националдыг кожуун турган дээрзин сагындырарым ол дур амгы уеде бай тайга кожуунда алды кодээ ажыл агый каттыжыышкыннары мурнакчы бай тал кызыл даг кара хол тээли ээр хавак чедиишкиннерлиг ажылдап турар кожуун тову тээли суурда ужен бир будурулгелер кожууннун девискээринде чеди ортумак школалар кадыкшылганын тускай школазы аныяктарнын кежээки школазы уругларнын х к тойбу хаа аттыг чурулга х к дамба аттыг уран чуул школалары чоокта чаа ус шеверлернин профессионал техниктиг училиези ажылдап эгелээн кожуун товунде болгаш чурттакчы суурларда уругларнын ясли садтары келир уенин салгалдарын ооредип кижизидип турар ам тодаргай чижек кылдыр бай тайга кожууннун тову тээли суурну ап корээли манаа чылда чуртталга бажыннары дээр он уш крышалары чок куу казанактар турган мээн уемнин кижилери ону эки билир ам оларнын изи даа чок суурувус хогжуп сайзыраан ында ийи каът ортумак школа эмнелге аалчылар бажыны культура одаа чагырга бажыны чурулга школазы банк хамааржыр почта вокзал нефтебаза дээш кандыг тудуглар туттунмаан дээр оларны четче санаары безин берге ажыы биле чугаалаарга суурнун узун делгем кудумчуларынын ужу кыдыынга чадаг чедери безин бергедээн ынчангаш улуг хоорайларда дег суур иштинге тускай автобустар хереглеттинип турарын чугаалаарымга ла номчукчуларга билдине бээр боор деп бодай дыр мен амгы хуннерде чеже даа рынок шилчилгезинин берге уези турза даа амыдыралывыс чоорту экижип кижилер хуузунда чиик чуък соортур машиналарлыг мотоциклдерлиг улуг хоорайлардан дудак чок чырык делгем бажыннарда радио газ плиталарлыг ак кок экраннардан кызыл москвадан эгелээш делегейни дээскиндир коруп орар бис тараа быдаавысты чедер болгаш артар кылдыр тарып алган мал маган остуруп чаглыг эът чип ак хлеб дайнап сут хойтпак ижип тодуг догаа омак хоглуг чурттап чор бис шын харын амыдыралда четпестер база бар болбайн канчаар оларны бис кызымакай куш ажыл биле ажып өөрени берген бис бай тайга кожууну россия федерациязында тыва республиканың муниципалдыг кезээ администраттыг төвү тээли суур чурттакчы чонунуң саны кижи бай тайга кожууну республиканың барыын талазында турар ооң кызыгаары соңгу чүкте хакас республика барыын чүкте алдай республиказы мурнуу чүкте тываның мөңгүн тайга кожууну чөөн чүкте тываның барыын хемчик кожууну чериниң шөлү муң км кожуун мугур калбак баштыг дагларда азы даглар массивинде турар бай тайга кожуунда күрүнениң биосферлиг камгалал черинге убсу нур котловиназы хамааржыр кара хөл деп кластерлигтускайлаан чер участок бар чурттакчы чоннуң саны чылдың январь де кижи национал тургузуу тывалар автомобильдин кодунуң дугаары куржаг шагы телефон коду кожууннүң экономиктиг өзээ үндезини мал ажыл агыйы кожууннуң девискээринде шивилигниң родоннуг сугларын шинчилеп тыпкан аңаа үндезилеп курорт тудары планатыннып турар чылдың айда кара хөл сумузунуң хол оожу азы хөл өөжү деп черинге кара хөльтур деп турбаза ажыттынган бай тал тываның бай тайга кожууннуң бир сумузу ол тээли суурдан мурнуу чүкте км ыракта тус координаталары чурттакчы чонунуң саны кижи ч онзагай чараш бойдус чурумалдыг ак көк хемчиктиң эң не бажында суурунга бай тайга кожууннуң бай тал сууру хамааржыр бай тал суур бай тайга кожууннуң барыын талазында турар суур соңгу чөөн талазындан тээли чөөн болгаш мурнуу чөөн талазындан шуй соңгу чүгүнден кызыл даг соңгу барыын талазындан кара хөл суурлар база барыын талазындан алтай республика биле кызыгаарлажып чыдар ооң девискээринде тывада бедии биле ийи дугаар черде турар мөңгүлек тайгазы м делегейде ат сураа билдингир шивилиг аржааны турар шаанда суурнуң девискээринге талдар дыка хөй болгаш шыргай турган кодан чылгы хой киргеш тывылбайн баар мындыг кожамык бар хөй ле чылгы изи киргеш чиде берген бай ла талды кодан чылгы оъттап киргеш көзүлбейн баар бай ла талды ынчангаш талдар хөй болганы биле бай тал деп адаан николай өскеевич өлзей оол чылдың февраль де бай тал сумузунуң шындазынга бөдүүн араттың өг бүлезинге төрүттүнген тыва театрнын үндезилекчизи рсфср нин алдарлыг артизи тываның улустуң артизи дмитрий энешович очур чылдың январь де хемчик бажының кара чода деп черге малчын арат энеш иргиттиң өг бүлезинге төрүттүнген талантылыг цирк артизи англияга чиңге демирниң хааны бедик атты алган тываның якутияның алдарлыг артизи тыва цирктиң тергиин үндезилекчизи хүргүлек байсклаңовна конгар чылдың май те хөл сумузунуң хөл бажы деп кыштагга төрүттүнген россияның тываның чонунуң алдарлыг артизи күш ажылдың шалыпчызы орденниң эдилекчизи тываның айлаң кужу аттың эдилекчизи борис баадаңович чюдюк чылдың январь де бай тал сумузунга төрүттүнген күш ажылдың кызыл тук ордениниң эдилекчизи улус өөредилгезиниң тергиини чогаалчы башкы константин чанзанович тоюӊ чылдың апрель де бай тайга кожууннуң хөл сумузунуң девискээри үстүү чиңге даг деп кыштагга төрүттүнген чогаалчы шүлүкчү композитор ооң адын мөңгежидип бай тал сумузунуң бир кудумчузун адаан куулар дарыяа намзырай уруу чылда бай тал сумузунуң шивилиг деп каас чараш бойдус чурумалдыг черге бөдүүн арат өг бүлеге төрүттүнген ада чурттуң улуг дайынынга киришкен эки турачы тыва он кыстарның бирээзи ада чурттуң дайынынга киржилгези дээш деп орденниң дидим чорук деп медальдың тар ның күш ажыл ордениниң эдилекчизи красс байыр оолович салчак чылда бай талдың хөл сумузунга төрүттүнген тр ниӊ алдарлыг башкызы дыка хөй эртем ажылдарыныӊ автору хүндүткелдиӊ демдээ ордениниӊ к д ушинский медалыныӊ эдилекчизи николай салчакович конгар бай тал сумузунуң хемчик кыдыы хыйыг деп черге чылдың сентябрь да салчак доскааар оглу конгар биле салчак чанзан уруу сержиңниң өг бүлезинге дун төлү болуп чаяаттынып төрүттүнген тр ниӊ алдарлыг башкызы дыка хөй өөредилге номнарыныӊ автору улус өөредилгезиниӊ тергиини тр ниӊ ордениниӊ эдилекчизи н с конгарның ады биле бай тал ортумак школазын адаан кима биче ооловна март оол чылдың август де бай тал сумузунуң мешкен хөлге төрүттүнген улустуӊ башкызы педагогика эртемнериниӊ кандидады доцент тр ниӊ вектиӊ кижилери деп номда ады кирген сайлыкмаа салчаковна комбу чылдың декабрь де бай тайга кожууннун бай тал суурга төрүттүнген шүлүкчү очулдурукчу башкы филология эртемнериниӊ кандидады тыва республиканыӊ болгаш россияныӊ чогаалчылар эвилелиниӊ кежигүнү россия федерациязының журналистер эвилелиниң кежигүнү бүгү россияның чогаалчыларының россияның литература фондузу хөй ниити организациязының тыва регион салбырының консультантызы шивилиг чүгле тывада эвес а россияда база талыгыр чурттарда билдингир аржаан ол оргу ыяш тайгазының чүрээ ында мугур шивилигниң дөргүн чүрек шарлан аржааннарындан аңгыда эзим бажында чылгы чайлааның чоогунда эң соок аржааннар база бар шивилиг девискээри черден аттыгып үнүп чыдар кара суглар биле байлак ораннарның бирээзи ооң эзимнеринде кат тоорук аяңнарында болгаш чиримнеринде бөрү хүлбүс оъттарындан эгелээш ангина аарыын эмнээринге хан базыышкынын чавырылдырарынга дузалаар эм таң оъттар ла долу чылда шивилиг аржаанында турисчи база ажыттынган кара чода кайгамчык чараш хая хөй чылда бойдустуң туруп келген тураскаалы бо даг бай тал суурдан км ыракта шапкын хемчиктиң унунда турар шаг шаанда бо дагга аажок улуг күштүг черлик кижи чурттап турган молдурганы колдуктапкаш дагны өрү таваар кылаштап үне бээр ол маннап чорда көөрге чодазының дүгү хадып чоруур ол кижиниң ады биле бо дагны кара чода деп адаан мешкен хөл бай тал суурдан ырак эвесте шивилиг аржааны баар орукта долгандыр даглар бүзээлээн суу дусталчак кужурланчак кыдыын дургаар кулузуннар каастай үнген адаанда кештинмес малгаштыг хөл шындазын аржааны бай тал суурнуң элээн үстүнде хемчикче көрүнген чалым хаяларның аразындан сыстып үнүп чыдар аржаан болур сөөк даяк аарыгларынга нерви системазын быжыктырарынга таарымчалыг аржаан чартыктап аараан кижилер келгеш буянныг аржаанның дузазында даянгыыштарын колдуктааштарын каапкаш чанып турары хаая эвес бай тал суурнуң мурнуу талазында стүү бош дагның чөөн чүгүнде шончалай үнер чоогада дагдан даа батканы черден даа үнгени билдинмес кара даш бар чүве ол чоок кавының улузу ону албыс аяа дижир чораан дөрт чүкче көрнү берген азыгларлыг ортузунда оңгарга суг чыдар дөрбелчин даш кыжын янзы бүрү өңнер биле херелденип турар дош чайгы үеде челээш өңнүг апаар суг кеш аарыгларының бажын билир эм таң болган эр хиндии кыс хиндии шак мындыг онзагай аттыг черлер бай тал суурнуң девискээринде турар аттыг сураглыг шивилиг аржаанының чоогунда эр биле кыс кижиниң чаяалгазы ышкаш боду бүткен даштарны чанындан көрген улус элдепсинип магадаан турарлар ажы төл чаяар чаяалгазы орайтап турар улуска кончуг даа дузалаар улус ол ыдык даштарга чалбарып тейлеп аас кежиин дилеп буян кежиин четтирип турарлар доңгак хуралбаа уруу барыкаан сентябрь чыл июнь чыл эң баштайгы тыва херээжен шүлүкчү д х барыкаан чылдың сентябрь те таңды тывазының даа кожууннуң хөндергей сумузунда бедик хавак баарынга доңгак хуралбайның өг бүлезинге төрүттүнген адазының угу дөзу черле хөндергей чурттуг доңгактарның аймаа турган авазының алыс чурту болза чыргакыга чурттап чораан ооржактар болур авазының адын ооржак бора хөө дээр турган ада иезиниң аалы хөндергейниң улуг оруунуң чанынга хонуп турганы барыкааның олаа кавыда болгаш талыгыр черлерде ч ч болуп турганын билип алырынга дыка дуза чедирген орус садыгжылар тараачыннар дужуметтер болгаш эртемден чорумалдар соңгу саяннарны ажылдыр бирде хемчик бажындан бирде алаш бажындан бирде дошталган улуг хемни өру чоктааш хемчик унун кырладып келир турган башкы таңдыны ажылдыр кыдат чуртундан унген чиижең садыгжылар төвут болгаш моол чуртундан улчуккан падарчы ламалар четкилеп келир турганнар хөндергейниң улуг артын ажылдыр чурт кызыгаарын эргээн кыдат чургаанар болгаш улуг эртемниг ламалар база четкилеп келир турганнар танды тывазы манчы кыдаттын хаан тургузуглуг чазаанга чагыртып турар шагда хемчиктиң даа болгаш бээзи кожуунунуң тыва джметтери моол чуртунга улаастай хоорайга олуртуп турган кыдат чанчын сайытка бараалгаар дээш хөндергейниң улуг оруун өрү алзы чоктап турганын ынчан хой кадарып чораан бичии барыкаан мага хандыр көрүп келген ада иезиниң аалы чадаана хемниң оң талазынга хонупкан барыкаан он ийи харлап чорда авазы бергедеп божааш чок апарган бичии барыкаан өскс амыдыралдың кадыг бергезин көрүп акыларының өглерин кезий чурттап чораан он ш харлыг барыкаан улустуң айбызын кылгаш эктинге кедер хепти хырнын тоттуруптар чемни боду ла тыптар апарган араалчы демчиниң хоюн өшкүзүн инээн саап идээлээн алгыларын база эттеп берип турган кандыг даа кижиниң кедер хевин боду оюп быжар боду даараптар апарган барыкаанның чоок төрели доңгак араалчының оглу балчын болза моол болгаш төвт бижикти шыырак билир кижи чораан донгак балчын чээрби чылдар төнчузунде чадаана хоорайга сургакчылап келген бир бурят эртемденге хайырлапкан бооп турар барыкаан тыва чоннуң бурунгу төөгзн жк бижиктиг акызындан билген бооп турар барыкаан он чеди харлап чорааш бодундан чээрби хар улуг моол кижи биле таныжып алган ол шагда орган деп черге өөлет деп улус бээзи кожуунну чагырып турган бир чыл болгаш ла чеди кижи органдан эргип келир барыкааның ол таныжып алган моол кижизи чеди өөлеттиң эштенчизи бооп келген ол эштенчи моол хөндергейге келирин келгеш салгадап аарый бээрге кады келгени чеди өөлет оозун черниң черинге каапкаш чоруй барганнар бир өскс тыва уруг өскс моол кижи чаңгыс черге чурттаар салым чолга таваржып куда безин джрбейн өгленчип алганнар тыва литературага чылга чедир херээженнер билдинмес чораан ол болза тывага вектиң эгезинге чедир херээжен чоннуң эргези эвээш амыдыралдың кайы даа адырларынга киржир эргези чок турганын көргүзүп турар чылдарның соонда чылда тыва арат республика тургустунган соонда кыс кижиниң эргезин эр улус биле дөмейлеп кижилерниң дең эргезин болдурган ону чогаалчы степан сарыг оолдуң херээжен деп шлнде киирген барыкаан донгактың марттың сези чылдың марттың де парлаттынганы болза тыва бижимел чогаалдың чырык хн болгаш чылыг чазы бооп бодараан д барыкаан чылдарның ортан үезинден шүлүктерни чогаадып эгелээн болгаш чылдың март де моол дыл кырынга үнүп турган үнэн солунга ооң марттың сези деп шүлүү парлаттынган тыва бижик тывылганда шүлүктерин шын солунга болгаш революцияның херели сеткүүлге парлаткылаан барыкаан таңды тывазынга өөскээн хувискаалга идепкейлиг киришкен болгаш хөндергейге херээженнер эвилелин даргалаан дараазында тыва арат республиканың намының төп хораазының чанында бүгү тыва херээженнер килдизиниң бирги даргазы апарган чылда хувискаалчы намның төп комитет кежигүнүнге соңгуткан хөндергейде кызыл тараачын колхозту тургузушкан барыкаан кара аныяандан тура тыва болгаш моол дылдарны суг билир турган улустуң тывызыктарын үлегер чугааларын ырыларын барыкаан бирде тывалап бирде моолдап чугаалаар чораан куда дүшкен черге барыкаан доңгакты албан чалаар аңаа чеде бергеш чап чаа чаңгыс өгге одун салган аныяктарга алгыш йөрээлин алганып ыдар чораан үш харлаан уругнуң бажын кыргаан черге хамыкты мурнай барыкаанны келдиртир хамнаан хамны ламалаан ламаны барыкаан бичии чажындан тура көрүп чораан дыңнап чораан от дагаанын хам ыяш дагаанын буга бажын дагаанын оваа дагаанын таңды саңы кывысканын барыкаан көрп чораан киржип чораан ашакка баар уругнуң ак энчээн барыкаанга хөндергей чону албан салдыртып аар чораан хой кыргаан черге дк каккан черге дк салган черге барыкаанның алгыш йөрээли хамыкты мурнай дыңналыр чораан барыкаанның амыдыралында бир онзагай болуушкун болза чылдың март де моол дыл кырынга нп турган тываның шыны солунга марттың сези деп шлнң парлаттынганы болур тываның шыны деп адап турган солун болза амгы еде бистиң бир кол солунувус шын ол дур тываның шокар жн сомалап чогаадырынга болгаш бижимел чогаалды делгередип сайзырадырынга ийи солун дыка ужур дузалыг болган олар болза чылдың июль те баштайгы дугаары нген красный пахарь болза тувинская правда солун болгаш чылдың август де баштайгы дугаары моол дылга унген эрхе чөлөөей бх тува очулдурарга эрге шөлээлиг бг тыва азы амгы шын солун болгулаар тыва шлктң кырган авазы барыкаан донгактың марттың сези чылдың марттың де парлаттынганы болза бистиң бижимел чогаалывыстың чырык хн болгаш чылыг чазы бооп бодараан орлан эрес болгаш угаан сарыылдыг оолдар кыстарны тыва чуртундан орус чуртундува москва ленинград улан уде барнаулче болгаш моолдуң улан баадыр азы улан батор хоорайларже сургуулдадып чоруткулаан чылдарда тар чаазының база тарн тк ның удуртукчу баштыңнары келир еде даргалар болгаш эртемниг болур кижилерни баш бурунгаар белеткеп дурган оларның аразындан таня камова найысылал москвага дээди сургуул дооскаш тывага чедип келген барыкаан угбайның орнунга ажылдай берген барыкааның кады кожа чурттап чорааны саттар уктуг аңчы базыр оолдуң оглу сат лопсаң биле таня камова өг бле тутканнар бир оолдуг даа болганнар барыкаан угбайның орнунга тыва херээженнер удуртукчу даргазы турган таня камованы контр идегеттиң кадайы дээш ажылындан ндрген бактың багын көре берген ада өгбе бурун чурту ыраажы хемниң чалы чараш болгаш эртемниг оглу сат лопсаңны актыг черге боолап кааны шлкч барыкаанның сагыш сеткилинге коргунчуг балыг бооп арткан хөндергейге школа садыг клуб эмнелге бажыңнарын туттурарынга барыкаан хоор чонну эвилелдеп турган хөндергей кызыл тараачын колхозту тургузарынга болгаш чечектелип сайзырадырынга барыкаан эң идекпейлиг киришкен хөндергейге бир ле дугаар тургустунган хаван фермазының эргелекчизи барыкаан угбай болган ол чылдардан эгелээш ыраажы хемниң чону хаван азыраар апарган хөндергейге картыышка болгаш капыыс тарып өстрерин саналдап ндрген кижи база барыкаан болур чуртталгазының сөөлг чылдарын барыкаан донгак хоозураан суур хөндергейге чурттап эрткен аныяк ыраажыларның бөлн эвилелдеп алгаш эрги клубка чыглып келген кижилерге бараалгадыр турган моолдан аалчылар келирге хөндергей суурнуң артып калган чурттакчылары клубка чыглып келир барыкаан хелемечилеп бээр турган улуг концерттиң тңнели кылдыр тывалап моолдап ырлар ырлагылап бараалгаар турган чыылган кижилерни хөгледир дээш даап чогаатканы каттырынчыг чугааларны төөгп бээр турган тыва чоннуң чечен чогаалының кырган авазы барыкаан хуралбаевна доңгак азы доңгак хуралбай уруу барыкаан чылдың ай де хөндергей суурга чок апарган ооң мага бодун кургаг адырның эрги чевээнде хөөрждп каан тыва шлктң эрте чазының баштайгы шлн чогааткан барыкаан угбайның сөөлг чыдынынче ыдыктыг чингирлээн кажан кезээде харап көрп олурар ыраажы хемге ыраажы угбай чурттап чораан болгаш аныяк салгалга бодунуң кайгамчыктыг ырларын арттырып хайырлаан барыкаанның дугайында бижитинген тускай члдер болгаш ажылдар парлаттынмаан ону таныыр кырганнар кызыл дустап чоруткулаан ооң ырлаан ырларын чугаалаан чугааларын база сактыышкыннарын башкылар журналистер болгаш тыва республиканың чурт шинчилээр алдан маадыр аттыг музейиниң эртем ажылдакчылары бичии бичиилеп бижигилээн оларны чаңгыс черге эңмелеп чыгбаан ооң янзы бр жанрларлыг чогаалдарын тускай ном кылдыр амдыгаа чедир парлаваан барыкаандан дыңнап бижигилээн ажылдарны черзилеп көөрге тыва чонуң тывызыктары үлегер чугаалары ырылары болгаш кыска кыска чечен чугаалар колдап турар алдан маадыр аттыг музейниң чылда ндрген летопись тувы деп төөглг төрээн чурт шинчилелдиг альманахта тываның алдарлыг кижилериниң дугайында киирген оларның аразында доңгак барыкаан хуралбай уруу база бар ол дээрге ле ооң чуртувустуң төөгзнге сайзыралынга балаттынмас исти аттырганының киирген ажыктыг лг хуузу улуг деп члдүң бадыткалы болуп турар марттың сези марттың сези магалыг хүн марттың сези уттундурбас туманга дуглаткан херээженнер даарта хүннү билбейн чораанывысты маадыр чорукче кирип турда база катап сактып көрээл эрги шагның эдилелинге элегдеп чораан херээженнер эрчимниг хувискаал чарлыы биле эрге шөлээвис мөңгередир эгиир шагда чыргап чуртаал бргег караңгаа дуй туттургаш бдлк чораан хережээннер брн эргени тып алдывыс улус төрениң херээнге брн киржип турарывыс ужурлуг дур магалыг дыр октябрьның ачызында октябрьның кж биле брн эрге тыпканывыс бүзүрелдиг хөгждээли чөөн чктң херээженнери чөвн угаап таныштыраал каргыс холга аспактаткаш караңгыда чораан бистер куду хөөкй ава бистер хувискаалдың чырыы биле базымчадан чарылдывыс магалыг дыр өөрнчг др барыын хемчик кожууну тыва республиканың барыын талазында муниципалдыг кезек административтиг төвү кызыл мажалык суур кызыл мажалыктан км ыракта ак довурак хоорай бар национал тургузуу хөй кезии тывалар шөлү км шажынчы тургузуу буддистер автомобильдин кодунуң дугаары куржаг шагы кожуун республиканың барыын чүгүнде турар кол хеми хемчик барлык хем адырлыг хакасияже бай тайгаже мөңгүн тайгаже чөөн хемчикче хап чедер автооруктарлыг кожууннуң шекпээр сумузундан эки турачыларны фронтуже үдээн орустар барыын деп сөстү адай албас боор улус чүве мооң ужурунда олар ол сөстү бодунуң славян дылынга таарыштыр барум кылдыр арай өскерти адап алган совет үеде ак довурактың асбест комбинады ажылдап турар үеде аңаа орустар база чурттап чораан барум деп сөс барыын деп тыва сөстүң үрелик хевири деп чүвени аныяк улус билбес боор чүве чамдык тывалар барум деп жаргон сөс биле төрээн кызыл мажалык суурун адап турар аржаан бел бай тайга кожуунда кызыл даг суурнуң кавызында турар аржаан бай тайга кожууннуң бай тайга даанын эдээнде чылдың на оваа дагылгазын байырлап эрттирер тейлер деп черден км ыракта үнүп чыдар алдарлыг аржаан бел аржааның тургузуун ч хынаан тываның аржааннарының картазын тургузар сорулгалыг шинчилелдерни ссрэ ниң эртемнер академиязының сибирь салбырының чер картының институдунунуң гидрогеологтуг отряды чоруткан тургузуунда эмнээр бүдүмелдер хлор чес кальций магний натрий хлор кара бүүректерниң ылгап үндүрер ажыл чорудулгазынга салдар чедирип турар кальций магний натрийниң сульфаттары каттышкаш ижин чулуун эвээжедир ооң хөлзедирин соксадыр шынарлыг натрий мага ботка сугну саададыр кальций чүректиң шыңганнарының чыырлырын күштелдирер иммунитет бедидер дегдириишкинге удур дээштиг шынарлыг сөөктер өзеринге деткимче бээр изиг кальцийлиг суглар улуг хырын оюлганнаанда болгаш гастриттеп араанда дузаалаар магний организм ону эки шингээдип алыр өт хавының курлурун эвээжедир ханда холестерин деңнелин эвээжедир нерви системазынга эки салдарлыг чес демирниң гемоглобининче шилчииринге дузалаар гемоглобилин организиминге эвээш апарганда анемия тыптыр бел аржааны угаан медерел сергедиринге нерви системазынга шыңганнарга чүстер аарыгларынга дузалаар ол шыктан хей сооктан тывылган аарыгларга дузалаар хан дамыр ижин шөйүндү кудуку органнар аарыгларынга дузалаар аас думчук карак кулак база шупту аарыгларны эмнээр минут кирер чартыктаан улустарга дыка таарымчалыг хол буттуң шимчей бээринге дыка эки дузаны аржаан чедирип турар беш дугаар далай лама чалбаа агбаан лопсаң чамзы азы гьялва нгагванг лопсаң гьяцо чылда төрүттүнген бо кижи а бо чэньбо ийикпе аугаа беш дугаар деп ат биле хөйге алдар сураглыг чораан кижи беш дугаар далай ламаны банчын лама номга өөредип кижизиткен индияда турар төвүттерниң бижээни ёзугаар алырга беш дугаар далай лама ландарма хаанның үезинде тарай берген үш можуну каттыштырып төөгү болгаш индияның шүлүк чогаалының талазы биле канчаар даа аажок улуг ажылды кылып төп азияның политиктиг бодалын өскертип чаартырынга үлүг хуузун киирген кижи ынчалза даа эртемден цыбиковтуң демдеглээнин көөр болза бирээвен хиит дээрге төвүт хииттерниң эң улуу ооң камбызы далай ламаларның соңгу овур хевиринге тодарап келген болза даа бүгү төвүттүң политиктиг ажыл херээнге онзагай хүлээлгени күүсетпээн чүве дир ол үеде төвүт чазак чагырга талазы биле үүрмектелип сандараан олар аразында өжээннежип хербележип турган мындыг байдалды хайгаарап билип турган далай лама гуш хаанны төвүтке чедип келирин чалаан гуш хаан дээрге хушуут ноян хонгор хаанның алды оглунуң дөрт дугаары турул байхур болган чылда төрүттүнген чоокта чаа ойраттар биле калгаларның маргылдаазын бир удаа үзүп гуш хаан деп шоланы четтирген турган гуш хаан хөх нуурну көк хөлдү чылда эжелеп ап үш чыл тулушкаш шигацеге тиилеп үнүп төвүт чуртунга эрге шөлээни доктааткан мооң биле гуш хаан сарыг шажынны камгалап беш дугаар далай ламаның туружун быжыглап берген бо үеде төвүттүң мурнуу кезээнге кыдаттың салдары нептерээн турган мону хайгааравышаан чылда беш дугаар далай лама чин улустуң эжен хаанның чалалгазы биле пекинче аалдап четкен далай ламаның ботала дээр азы будлан дээр ордузун тургускан бо ордунуң тудуу барык дооступ турда ооң дээрже чайылганын төвүттер үш чыл дургузунда чажырганнар бо үеде болза төвүттүң төөгүзүнде элээн берге чарбыктыг үе турган мону аңгы шинчилеп бижиир болза база ла солун болур ийиик беш дугаар далай лама чылда дээрже чайылган бир дугаар далай лама чалбаа кенден друб азы гьялва гендүн друб чылда малчын тараачын өг бүлеге төрүттүнген авазы оглун чеди харлыг турда нартан хиитке хүрээге олуртуп төвүттүң бурган шажынның ка дам үргүлчүлелин шинчиледир сорулганы салган оолдуң онза салым чаяанныг болурун бир лама эскерип билип каан оолдуң ат алдары бүгү төвүт чуртунга чырыткы дег дүрген мандып тараан чылда ат сураглыг эртемден баштайгы далай лама шигаце хоорайга та ши лхун по хиитти тургускан бо хиит болза төвүтттүң мурнуу чүгүнге шажын номналын делгередиринге онзагай үлүүн кииргеш төвүт эртемденнер белеткээр бир янзының дээди сургуулу болу берген маңаа абидарма билэг барамид ортаакы үзел чаажыктырар ёзу чергелиг эртемнерни онза шинчилээр турган баштайгы далай лама номналдарын чээрби чыл дургузунда ажылдап кылып тургаш чылда дээрже назы барап чайылган улуг чеди хаанны тып алган соонда ону барымдаалап биче чеди хаан деп сылдыстар бөлүүн тып ап болур биче чеди хаан хевир туруш талазы биле улуг чеди хаанга дөмей ол сылдыстар бөлүүнүң хымыжының тудазы улуг чеди хаанның хымыжының тудазындан өске талазынче углуг бо сылдыстар бөлүүнде ындыг көскүлең чырык сылдыстар барык ла чок ол сылдыстар бөлүүнүң хымыжының тудазының ужунда эң не көскү кол сылдысты поляр сылдыс дээр ол сылдыс октаргайның соңгу полюзунуң мырыңай чоогунда турар ооң дузазы биле улус эрте бурун шагдан бээр соңгу чүктү тодарадып тып ап чораан өске сылдыстар дескинип шимчеп чоруп турда поляр сылдыс шимчевес чаңгыс черге турар поляр сылдысты тыварда улуг чеди хаан деп бөлүк сылдыстарның альфа биле бета сылдыстарын таварты дорттан бодал биле чоруткаш дорттуң кырынга ол ийи сылдыстың аразы хире хемчээлди беш катап улай салырга көстүп келир көскү сылдыс поляр сылдызы болур сылдыстар картазынга ол сылдысты деп үжүк биле демдеглээр поляр сылдысты тыпкаш олче көрүндүр туруп алыр болза мурнунда соңгу чүк артында мурнуу чүк оң талазында чөөн чүк солагай талазында барыын чүк болур поляр сылдыс биче чеди хаанның бөлүк сылдыстарының аразында сылдыс хемчээлдиг эң не көскү сылдыс оларның сылдызы база оон чыда калбас ол хире хемчээлдиг гамма сылдыс сылдыс хемчээлдиг а арткан дөрт сылдыстар сылдыс хемчээлинге дүгжүр оон өскелери анаа каракка көстүр болза даа оларның чырыы аажок сула поляр сылдысты дуран биле көөрге сарыгзымаар өңнүг ооң кырының изии хүнден артык хире ол сылдыс тергиин улуг сылдыстарның безин эң улуунга хамааржыр ооң доора калбаа хүннүң диаметринден безин катап улуг хүн ооң чанынга чөгенчиг бичии болуп көстүр поляр сылдыс бүдүш талазы биле цефеидтер дээр сылдыстарга хамааржыр аңаа чедир хемчээл чырык чылынга дең азы өскээр чугаалаарга бистер ол сылдысты колумбунуң үезинде чылдар турган хевээр кылдыр ам даа көрбүшааан бис хүн поляр сылдыска болгаш өске цефеидтерге дөмей болбааны чаяан болган бир эвес хүн ол сылдыс дег турган болза бирде хөлчок изип эмин эрттир чырый берип бирде арай сооп чырыы шоолуг эвес даа апаргылаар турган боор ооң изии хүнден он он муң катап күштүг болгаш чер кырынга чүнү даа арттырбайн шуптузун өрттендир хуюктап кааптар турган рефрактор деп телескоп биле көөрге поляр сылдыстың кыдыында дуганың секундазы хире ыракта барык ла ооң биле каъттышкак чыгыы тоску хемчээлдиң сылдысчыгажы көстүр ол сылдысчыгаш поляр сылдыстың эдеринчизи бооп база магат чок оларның температуразы колдуунда улуг ылгал чок а хемчээл талазы биле олар канчаар даа аажок ылгалдыг каадыр оол алексей оглу бичелдей январь чылда төр ч декабрьдан эгелеп тыва республика даргазының оралакчызы филология эртемнериниң доктору тыва республиканың өөредилге болгаш эртем сайыды чч тыва республика чазааныы биле тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң тгши удуртукчузу турган рэа академиги ч россия федерацияның күрүне думазының үшкү чыыжының депутады тыва республика ордениниң эдилекчизи чаа хөлдүң ортумак школазын дооскан чыл ишти кызылдың башкылар педагогика институдунга өөренген оон ленинниң стипендиязы биле улан баторда моолдуң күрүне университединче шилчиткен ону дооскаш төп азияның шаандагы болгаш амы үениң дылдарынга белеткелдиг востоковед филолог деп мергежилдиг болган аспирантураны дооскаш амгы үениң тыва дылдың үннер айтырыглары дугайында кандидаттың диссертациязын камгалаан баштай тдчтэши ге тываның дылдар чогаал болгаш төөгүнуң эртем шинчилелдериниң институдунга дылдар болгаш бижик секторунга бичии эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап эгелээн а дараазында үннер лабораториязын эргелеп секторну удуртуп эгелээн оон соонда улуг эртем ажылдакчызы апаргаш филология докуторунуң чадазын алыр дээш диссертация ажылын камгалаан чедиишкинниг эртем ажылдары дээш каадыр оол алексей оглун россияның социалдыг эртемнери академязының болгаш россияның бойдустуң эртемнери академиязының ёзулуг действительный кежигүүнү академик кылдыр шилиткен м в ломоносов аттыг москваның күрүне университединге орус болгаш ниити дылдар билии кафедразының кафедра русского и обего языкознания профессору кылдыр күрүнениң дылдар төрезиниң теориязын теория государственной языковой политики башкылап турган төре политика ажылдары чылда идекпейи биле эгелээн ол чылын тываның националдыг культуразы болгаш чүдүлгезин хөгжүдер база тыва дылды күрүне деңнелинче көдүрер ниитилелчи шимчээшкини удуртуп эгелээн ол шимчээшкинниң дээди илдең түңнели болза тыва чоннуң чүдүлгези сарыг шажын болгаш хамнаашкын уран чүүлү культура болгаш үндезин чаңчылдары биле ёзулалдары сайзыралды апканы оон ыңай тыва дылдың күрүне деңнелин чедип алганы конституция хоойлу биле тываларның ыдыктыг чаа чыл байырлалы шагааны бадыткааны тыва республика хүнүн удуртканы бойдуска чүдүлге кижи биле долгандыр бойдустуң харылзаазы азы тодарагайы биле хамнар чүдулгези хамнарга эвес а хамнар чүдүлгези тыва кижиге долгандыр бойдус дириг кылдыр көстүр тыва кижи шаандан бээр бойдустка чүдүп ооң биле харылзааны тудуп чоруур тываларның бойдуска чүдүлгези бурун шаандан тыптып келген ол өгбелерден өгбелерже дамчып чоруур хамнар чүдүлгезин бүдүн назынында өөренип кээн эртемденниң монгуш кенин лопсанны саналы биле алырга бо чүдүлге бронза уезинде до н э тыптып келген ол болза тываларның чурттап турар овур хевиринден хамааржып долгандыр өртемчейни тайылбырлап ооң биле харыылзааны тудуп чурттаар оран савазынның аайындан укталып кижини дүвүредип чоруур айтырыгларга харыылап чораан кол айтырыглар кижинин бо делегейге соруу үнези чурталга соонда чүү барыл өлүмге хамаарыштыр айтырыглар бодустуң болуушкуннарын тайылбырлап ажыдып турар бо айтырыгга тывалар бойдус биле харылзаа таварыштыр тып чорааннар кижи биле бойдус тудуш деп кол бодал кол чурталгаже көрүш бооп чораан бойдус кижиге чугле бо өртемчей биле төнмээн ол болза дуу ораннарга база хамааржыр кижинин бо өртемчейге кылган ажыл херээ ындыкы ораннарга оруун ажыдып турар тыва кижинин бойдуска чүдүлгези биле алыр болза оран делегей каш такпыр бистиң чуртап турар оранывыс ортаа оранга хамааржыр оон ыңай курбусту биле эрлик ораннары бар оларның аттары үстүү биле куду ораннарны бурганнарынның аттарындан укталып турар бо чүдүлге аайы биле тывалар сүнезиннерге бүзүрээр тывалар шаандан бээр чок болган улуг ада өгбелеринниң сүнезининге чүдүп бүзүреп олардан олча омакты камгалалды дилеп чорааннар ол биле кады тыва чон долгандыр өртемчейни алгап йөрээп аңаа чүдуп долгандыр бойдустуң ээлеринге чаагай аъш чемин делгеп чораанннар кижи биле бойдустуң азы кижи биле дуу ораннарны харылзаалаштырыптар кижилер тыва чоннуң тыптып кээри биле тыптып келген ол болза хамнар хам кижи дээрге бир дугаарында ла ораннар аразында харылзаа тудуп турар кижи шаанда тыва чоннун эмчизи камгалакчызы дузалакчызы ооң кол сорулгаазы чонунга бердинген кылып турар ажыл херээ чаялгазы аайы биле оруу бойдус чүдүлгези дээрге ле хамнар чүдүлгези чүге дизе чүдүлге көрүжунуң аайы биле хам кижи дээрге ораннар аайында харылзаа тудуп турар аралакчы чуге дизе хам кижи анаа кижини бодаарга хөйнү билип көрүп чоруур чаялгазының дузазында ынчалза даа ол чүгле аралакчы а чүдүлге кижиниң амыдыралче көрүжүнде аңаа хамаарылгазында бразилия долу официалдыг хевири федеративтиг бразилия республиказы порт мурнуу америкада чурттакчылары эң хөй болгаш шөлү эң улуг күрүне база америкада чаңгыс борбак португал дылдыг чурт делегейде шөлү биле болгаш чурттакчыларының саны биле бешки черде диптиң төп болгаш чөөн кезиин ээлеп турар найысылал бразилиа хоорай соңгу чүктен мурнуу чүкче эң ыраа км чөөнден барыынынче км чили биле эквадордан аңгыда мурнуу американың шупту күрүнелери биле кызыгаарлыг француз гвиана биле суринам биле гайана биле венесуэла биле соңгу талада колумбия биле соңгу барыын талада перу болгаш боливия биле барыын талада парагвай болгаш аргентина биле мурнуу барыын талада уругвай биле мурнуу талада кургаг чери кырында кызыгаарларының узуну хөлү биле муң км чөөн таладан атлант океанга шаптаттырган эрик шыйыының узуну муң км бразилияже оон аңгыда кезек бөлүк ортулуктар кирип турар олар дээрге фернанду ди норонья рокас сан педру и сан паулу база триндади биле мартин вас союлунга улуг салдарны португалия чедирген официалдыг болгаш барык ла дың чаңгыс чугаа дылы португал дыл болуп кээр бразилдерниң кол нуруузу католиктер бо байдал бразилияны делегейде эң хөй санныг католиктер чурту кылып турар бот эргелиг апарган үе сентябрьның чыл португалиядан күрүне дылы португал найысылал бразилиа эң улуг хоорайлар сан паулу рио де жанейро салвадор белу оризонти форталеза бразилиа чызаан хевири федеративтиг республика удуртукчу дилма русеф эреңгей удуртукчу мишел темер күрүне шажыны католицизм девискээр дугаар делегейде чурттакчылары акша реал уруң интернет домен уруң телефон уруңу шак куржаа питт бред долу питт брэдли уильям англ чылдың айның те төрүттүнген шауни оклахома акш голливудтуң делгереңгей актёру болгаш продюсери чылда он ийи сарбашкын деп фильм дээш алдын бөмбүрзек премиязының лауреады катап оскарже шаңналынче номинациялаттынган богаш чч ийи катап уильям брэдли питт шони штат оклахома сша деп хоорайга төрүттүнген ол американ шажынчы өг бүлеге өскен ооң ачазы уильям питт компанияга чүък сөөртүр ажылга менеджерлеп ажылдап чораан а авазы джейн этта хилхаус школага башкылап чораан бредли питт ооң акызы даг питт болгаш угбазы джулия питт спрингфилдке штат миссури өскеннер чүге дизе бредли питттиң төрүттүнгениниң соонда үр болбаанда ада иези спрингфилдче көжүп келгеннер ол школачы чорааш спортка ынак турган ыры хөгжүм бөлгүмнеринче барып турган болгаш школаның хөй ниити ажылдарынга киржип чораан школа соонда ол миссури колумбия университединче дужаап кирип алган университет соонда ол доозуп алган эртеминиң аайы биле ажылдавайн а голливудче кино артизи боор сорулгазын чедип алыры биле чорупкан аңаа баргаш адын бред питткылдыр өскерткен бир катап мистер и миссис смит деп кино тыттырып тургаш бред анджелинаны сонуургай берген а ол уруг тургаш база удур харыылап билчип эгелээн оон тура олар кады көвей үе эртпээнде олар кады чурттаар деп шиитпирлээш өгленип алганнар амгы үеде олар ажы төлдүг оолдары мэддокс шиван англ пакс тьен англ болгаш нокс леон англ уруглары захара марли англ шайло нувель англ болгаш вивьен маршелин англ шупту джоли питт деп фамилияны эдилеп турар оларның аразында чүгле үжү анджелина биле бредтиң боттарының төрээн ажы төлү артканнарын олар азырап алган бред ам болза голливудтуң үндүрүп турар киноларынга бо ла үнер долу эвес даңзы буга шыдыраа ыт шыдыраа тугул шыдыраа дээн чергелиг шыйыглыг ыяштарга даштар биле ойнаар оюннар хөл шыдырааның оранчок эгезинде тывылган олар болза шыдыраа оюнуң эгези болур буга шыдырааның хөлүн аптыра аксынга анаа калбак ыяшка даа аңгы хөл кылдыр чуруп алыр оюн ийи бугадан болгаш чээрби дөрт оолдардан тургустунар бугаларны арай улуг улуг а оолдарны бичежэк даштардан тургузуп алыр бир ойнакчы ийи буга биле ойнаар а өскези чээрби дөрт оолдар биле ойнаар оларның сезин иштики дөрбелчинниң белдирлеринге салып аар он алдызын холга тудуп алыр сан даштыкы дөрбелчинниң карышкактарының санынга дең а ниитизи биле шыдыраа хөлүнде карышкак белдир бар ынчангаш аңаа даш херек ужуру ында оюннуң сорулгазы болза оолдарлыг кижи холда оолдарын салып тургаш буганың оруун муңгаштаар а бугалыг кижи эптиг үени ажыглап тургаш пешка көжүлештир арта халып чип тургаш оолдарның дөгерезин чиири болур баштайгы көштү бугалыг кижи эгелээр бугаларның кайы бирээзи биле дужунда турган оолду чивишаан төпче көжер ийиги кижи дараазында оолдарның чиште турар чоруун эвээжедир сорулга биле буганың дараазында чижин дуй салырын оралдажыр оолдар биле ойнап турар кижи холда оолдары төңгүже салып кээр а оолдары төне бээрге хөлде оолдарын пешка көжүү биле бир белдирден бир белдирже көжүп тургаш буганы дуглаарын оралдажыр чиште турар оолдар чок апарганда буга оолдар көжүгүлештир көжүп тургаш чиш дилевишаан муңгашче кирбезин оралдажыр бугаларны каяа даа муңгаштап болур ынчалза даа ийи шивээге берт шивээ чадагай шивээ муңгаштап тудар болза ону тергиин эки удук деп санаар ук оюнну мырыңай баштайгы амыдыралдың кижилери чогааткан деп санап болур оюннуң ылап утказы болза чепсек чок хол даян улус бөлүглежип алгаш каскан тамы оңгарже азы ая дузаанче улуг аңны киир сывыртап турарын илереткен черле ынчаш бурунгу кижилер боттарының амыдырал чуртталгазын оюн тоглаазынга илередип хая дашка шыйып көргүзүп чораанын төөгү материалдарындан билир болгай бис самбу иргит тыва оюннар бызаанчыны барык ла игил биле дең назылыг деп болур бызаа үнү деп сөстен ооң ады укталып тывылган бызаанчы азы хылдыг болур шаанда аът кудуруунуң хылы биле хылдап турган болза амгы үеде ону жилка хылдар солаан бызаанчы өзек уннуг бир талазында үн чаңгыландырар хумуңчук хевирлиг моңзугур баштыг а өске талазында аът баштыг хыл быжыглаар кулактарлыг аът хылындан сывырган ийи ийи дөрт хылды ол кулактарда база өске ужунда быжыглаан ол ниитизи биле он кезектен бүткен ийи ийи кожа хылдыг чажактыг бызаанчының хевир хемчээли хээ каасталгазы ону кылып турган уран шевер кижиниң мергежилинден хамааржыр болганда кандыг даа янзы болур ындыг даа бол ооң ниити тургузуу хевир дүрзүзү эткири бир аай бооп турар бызаанчының кол өзээн колдуунда дыттан чамдыкта хадыдан хадыңдан пөштен чазаар бызаанчы чазаар ыяшты игил чазаарда ышкаш шилип арыглап ыштап кадырып алгаш чазаар ооң арнын өшкү бызаа сыын кежинден ыштап херип тургаштың шап кылыр шаандагы бызаанчының хылдарын аът кудуруунуң суук хылы биле а амгы үеде ону кылымал чиңге хыл биле солуп турар бызаанчының хылын дыңзыдар кулак салаажыктарның дузазы биле дьңзыдып азы кошкадып ооң хөөнүн киирип ап турар бызаанчының ча хевирлиг тырткыыжын ээп каан талдан кылыр а хылдарын ийи таладан так быжыглаан болур шаанда бызаанчыны дыка кааставайн турган дижир сөөлгү үеде ону колдуунда өлчей удазыны деп тыва хээ биле каастаар апарган бызаанчы тыва хөгжүмнүң нептереңгей херекселдериниң бирээзи тываның ус шевер улустарының чылда делгээн хөгжүм херекселдериниң эң не хөйү янзы бүрү кылдыр кылган бызаанчылар болган галина очурнуң каргыраалап олуруптар деп шүлүүнде авторнуң ачазы бызаанчыга ойнай бээрге мыжыражып эдип олурган кушкаштар безин аялгага таалап шимээн чок баар кылдыр чуруп көргүскен хүнннү мурнай оттуп келир куштар безин хүлүрээжин соксадыпкаш дыңнагылаар хүрең кызыл чаактарлыг мээң авам хүлүмзүрүп чүңүн ээрип таалап орар тывызыкты тывыңар өле дайым чыраалады өзен оожум суйбаарымга хөлчек уян киштей каапты дылдар бистерниң материалдыг болгаш сагыш сеткиливистиң өнчүзүн сайзырадып кадагалап артырарынга кончуг чугула чепсек болуп турар юнеско нуң демдеглеп турары биле делегейниң муң дылдарының чартыы бо чооку үелерде боттарының сөөлгү эдилекчилерин чидирип болурунуң кырында апарган төрээн дылдарны нептередирин деткээн шупту базымнар дылдарның чүгле янзыларын болгаш кижилерге хөй дылдар өөрениринге дузалап турар эвес а харын бүгү делегейниң чоннарының дылын культурлуг чаңчылдарын ханызы биле таныжып алырынга дузалыг болгаш бот боттарының аразында тургустунган чаңгыс эп сеткил билчиишкинин быжыглап турар бо байырлалдың дугайында юнеско нуң чиңгине директору коитиро мацуура мынчаар чугаалап турар дыл бүрүзүн миннип хүндүткеп көөрү дээрге ле чоннар аразында тайбыңны камгалап артырып алырының дүлгүүрү болур дыл бүрүзү бот тускайлаң ол хуузунда чоннуң менталитедин болгаш чаңчылдарын көргүзүп турар бот тускайлаң харылзажыр аргаларлыг дылды адывыс биле бир дөмей чаш назынывыста иевистен алыр болгай бис ол бистиң угаан медереливисти чонувустуң культуразын хевирлеп турар сергей бюрбюнуң ынакшыл лириказы с бюрбю өгбелеривистиң эң не чымчак чылыг ыянгылыг аян хөөннери сиңниккен эң байлак ынакшыл лириказын биске арттырган ынакшылдың сеткил хөөнүнүң эң не нарын өндүр чаагай илерээшкинин лириктиг маадырларның чылыг эргим хамаарылгазындан тодаргай көстүп турар чижээ чүк ле чүкте көвей чурттаар аразында чүгле чаңгыс төрээн чуртум эргими дег чүс чүс улус аразында ынак эжим чүден артык эргим болгаш чоок тур сен күс чылдың кайгамчык уези ол кижинин сеткил сагыжынга бирде кударанчыг мунгаранчыг сеткил хөөнү киирер ынакшаан сеткил база кандыг ла бир чарлыышкынныг байырлаанзыг хөөннү илередир чижээ дуруяалар чанып турда сөглетинмээн ынакшыл күскү сесерликке кижинин ынакшылы торээн чери бойдузу биле тудуш час чылдың база бир чырык өөрүшкүлүг үези часкы бойдус биле катай кижиниң сеткил хөөнү көдүрлүр уян чымчак хөөн биле долдуңар чижээ часкы кежээ чарылбазым чалыы назын кузенчиг час кадарчылар эң не чымыштыг иштиң кижилери олар даң хаязында туруп шолбан сылдысты үдээр эртежи кижилер чечек чимис дириг бойдус олар биле эң не баштай менди солчур чалыы кыстың эртежи эрес кадарчы оолга сеткилиниң ханызындан дорт шынчы ынакшылын илереткен ооллдун бүдүжүн долгандыр турар бойдус биле чүүлдештир чуруп көргүскен с бюрбюнун ынакшыл лириказы аныяк салгалды амыдырал чуртталгага ынак болурунга арыг шынчы ынакшылды камнап үнелеп билиринге өскен төрээн черинге ынак болурунга кижизидип кижиниң сагыш сеткилиниң эң дээди куюмнаашкынын хайындырып тааланчыг уян аяны биле сеткилдерни чылдып чоруур өске планеталардан болгаш сылдыстардан ылгалдыг көскү чидиг чараш чамдыкта хүн ажып турда дээрниң барыын талазынга хүн үнериниң мурнунда чөөн талазынга көстүр планетаны венера деп адаар дээрде чайыннап турар чырыының хемчээли биле алыр болза венера хүннүң айның соонда үшкү черде ол чамдыкта хүндүс безин көстүп тургулаар а дүне сылдыстар аразынга эң онзагай көскү тывалар ону кежээки азы эртенги шолбан деп адаар турган венера хүннү долгандыр дүн хүн иштинде дескинер телескопка борбак хевирлиг көстүр бир талазынга хүннеп турда өске талазынга дүн дүжер хүн бүрүде хайгаарап көөрге ол база меркурий ай ышкаш фазаларын өскертип турар ону дуран биле безин эскерип каап болур ол бирде черге чоокшулап бирде оон ырап чоруй баргылаар черге эң чоок млн км турар үеде венераны хайгаарап шинчлээри кончуг эптиг улуг телескопка венера аажок тода көстүр айны анаа карак биле көргенинден улуг болур ынчалза даа телескоптуң дузазы биле венераның кырында дагларын хемнерин далай сугларын көрүп чадап каан ону туман ышкаш ак чүве бүргеп алган кырын көрүп шинчилээринге шаптыктап турар хемчээл талазы биле венера чер хире ооң диаметри км венера черге көөрге хүнче чоок хүннү дескинер оруу черниң оруунуң иштии талазында ынчангаш ол чамдыкта чер биле хүннүң ийи аразы биле дужаажып эртип болур ындыг таварылгалар ховар болгулаар сөөлгү ындыг таварылга чылда болган венераның агаарының составы черниинден улуг ылгалдыг спектрлиг сайгарылганың дузазы биле илередирге ооң агаарында кол нургулайында углекислый газ шоолуг эвес угарлыг газ дустуг кислота оон ыңай фторлуг водородтуң кислотазының холумактары бары илерээн чер кырынга ындыг хоранналчак газтарның катчылгазы ховар таварышкылаар болгаш чүгле вулканнар чазылган черлерге туруп болур венера бодунуң өзээн дүн хүн дургузунда өске планеталарга бодаарга дедир талаже эргилер венера хемчээл масса талазы биле черге чоок болза даа ооң дүн хүн иштинде эргилии дедир талаже угланганы биле база агаарның составы температуразының бедии биле черден улуг ылгалдыг википедия азы деп адаттынар викиниң эгелеринге тургустунган хостуг ниити чедимниг обедоступная хөй дылдыг универсалдыг интернет четкизинде энциклопедия деп интернет сайтыда тургускан сайтының эдилекчизи регионалдыг төлээлиг викимедиа фондузу деп американ садыг саарылга чок хууда организация башкарып турар энциклопедияның ады биле деп англи сөстерден тывылган википедияның кол онзагайы болза сайтының ажылын тургузуп турар деп арганын ачызында ооң дүрүмүн эки билир болгаш интернетти ажыглап турар кижи бүрүзү безин бүрүткетпейн даа энциклопедияны бижип база эдип болур бооп турар энциклопедияны бижип турар эки турачыларның эдип база бижип каан чүүлдери ол ла дораан сайтының эдилекчилеринге көстүп кээр бүгү википедияда ниитизи биле ажыг сая түңнүг миллион чүүл бижиттинген бооп турар ол чүүлдерни эки турачылар делегейниң аңгы дылдарынга бижип турар оон аңгыда инкубатор иштинде дылдарга база википедияның сайтызы интернетте ажыглакчыларның кирген талазы биле по посеаемости ки черде турар октаргай делгемнеринде янзы бүрү хемчээлдиг тургузуглуг эңмежок сылдыстар системалары шимчеп чоруп турар ол галактикалар дыр бистиң галактикавыска эң чоок андромеданның туманналчаа деп галактика бар аңаа дөмей галактикалар системалары октаргай делгемнеринде кончуг хөй галактикаларны шинчилеп көөрге кол нургулайында хевир тургузуу дүргектелчек хевирлиг чамдыктарының дүргектелчээ тода илдең а чамдыызының барык ла билдирбес даа болгулаар чамдык галактикалар бисче ийленип алган турар болганда оларның дүргектелчек тургузуу эки көзүлбес ынчалза даа оларның чамдык демдектерин барымдаалап дүргектелчек хевирлиин билип алыр бүгү ле дүргектелчек тургузуглуг галактикалар улуг сылдыстар системаларындан тургустунган оларның хемчээли бистиң галактикавыстың хемчээлинге чоок болгаш девискээри чүс муң чырык чылы биле хемчээттингилээр бистиң галактикавысты көөр болза ооң хевири дүргектелчек чамдык галактикалар борбак даа а өскелери шын эвес даа хевирлиг болуп көзүлгүлээр галактика бүрүзү бистиң галактикавыс ышкаш боттарының өзектерин дескинип турар сылдыстар системазындан тургустунган ыракта чырып туманналчак болуп көстүп турар галактикалардан аңгыда ындыг көскү чырык эвес а бүлүргей көстүр шаараш доозунналчак диффузиялыг бүдүмелдерден тургустунган долбанналчактарны көрүп болур ындыг туманналчактарның хевирлери орта тода эвес планета даа дүрзүлүг болгулаар планета хевирлиг туманналчактың ортузунда кошкак сылдысчыгаш көстүр а ооң хевири дээрбек хевирлиг болгулаар ооң чижээнге лира деп бөлүк сылдыстарның туманналчаа кирип болур диффузиялыг туманналчактың чижээнге үш мыйгак деп сылдыстар бөлүүнүң туманналчаан айтып болур ону дуран биле безин көрүп болур спектрлиг сайгарылганың дузазы биле шинчилеп көөрге туманналчактар сырый эвес соок газтардан бүткүлээр болур долгандыр турар изиг сылдыстарның херелдериниң салдарынга олар чырып көстүп турарлар чамдык ындыг туманналчактар доозундан тургустунган болгаш ооң чоогунда турар чырык сылдыстың чайынналган херелдеринге база ынчаар көзүлгүлээр оон аңгыда доозун болгаш газтан холуштур тургустунган туманналчактар база тургулаар оларның составында водород кислород гелий болгаш азот бар планеталанчак туманналчактарның хемчээли бир парсек а диффузияланчактарының чүс чүс даа парсек чеде бээр ол туманналчактар бистиң ийикпе азы өске даа галактикаларның иштинде кирип турар боорга оларны галактикаларның туманналчактары дээр дээр оруунда агарып көстүр туманналчактардан аңгыда кара долбаннарны база көрүп болур олар доозуннардан тургустунган ындында турар сылдыстарның чырыын бистен дуглап турар кончуг улуг булуттар дыр кара долбаннарның көвей кезии галактиканың экваторун дургаар турарлар кара долбаннар сылдыстарның чырыын чүгле дуглап турар эвес а харын сиңирип турар болганда оларның турар черлери ойбак кара болуп көстүр карарып көстүр долбаннарны шаанда дээр оруун өттүр чоруй барган өртемчейниң ойбактары кылдыр билип ында чүү даа чок ылап ла куруг черлер кылдыр санап турган амгы үеде тодаратканын ёзугаар алырга ол ойбактар эвес харын сылдыстарның көжэгелээн космос доозуннары бооп турар ол кара доозуннар сылдыстарның өңүн өскертип чырыын суларадып чамдыктарын шуут дуглап тургулаар германия ёзу аайы биле ады федеративтиг германия республиказы нем фгр төп европада чурт чурттакчылары чылдың чизези биле ажыг сая кижи девискээри км ол ийи көргүзүкчүлерниң аайы биле европаның эң улуг күрүне болуп кээр делегейде шөлү биле дугаар черде чурттакчыларының саны биле дугаар черде төп берлин күрүне дылы немец дыл федеративтиг күрүне парламент республика чылдың ноябрда федералдыг канцлерниң дужаалын ангела меркель эжелээн европаның төвүнде турар балтий болгаш соңгу далайларга шаптаттырган германия дараазында кызыгаарларлыг польша биле чехия биле чөөн талада дания биле соңгу чүкте австрия биле швейцария биле мурнуу талада франция люксембург бельгия база нидерланд биле барыын талада чоннуң христианнар германия евроэвилелдиң болгаш нато нуң кежигүнү улуг сесче кирип турар тургустунганы чылдың октябрь ёзу аайы биле дылы немец найысылал берлин улуг хоорайлар берлин гамбург мюнхен кёльн франкфурт на майне чызаан хевири федеративтиг парламент республика федералдыг удуртукчу йоахим гаук федералдыг канцлер ангела меркель девискээр дугаар делегейде ниити км суг кырының хуузу чурттакчылары акшазы евро уруң гренландия соңгу доштуг болгаш атлант океаннарның суунга шаптаттырып турар ортулук шөлү км черде ол эң не улуг дания күрүнеге хамааржып турар ооң гренландия деп автономнуг эге хемчээ эң улуг чоннуң чуртталга чери нуук готхоб кижи гренландияның барыын талазында чартык ортулукта турар кыдыкы соңгу моррис джесуп деп мугулдуру чылда каффеклуббен ортулуктуң ажыдыышкынынга чедир делегейниң соңгу полюска эң чоок кургаг чер деп санаттынып турган чоннуң сырыйы киж км колдап турар чон гренлан эскимостар ол черниң дылында инуиттер чурттакчыларның хуузу арткан хуузу даттар болгаш өске европейжилер колдаан дыл гренлан тыва культурада даалы ойнаарының ийи хевири бар тываның төп болгаш барыын районнары даалы дп аттыг ыяштыг оюнну ойнап турар а мөнгүн тайгада хорул деп аттыг даалыдан мырыңай өске болгаш ойнаарының чуруму дөмей оюнну ойнап турар даалы болз ыяштыг болур шындавал кас өлчей удазын напчи дагыр алды балык бо дөрт чүүл ыяштарны хол ыяштары дээр олар өске ыяштардан артык күштүг оларның эң тиизи күштүү шындавал ол дүшкенде өлчей удазын күштүг апаар болгаш чоорту өскелерниң үнези кудулаар оон арткан ыяштар даалы үүлүү шокар он кызыл он дагыр тос кызыл сес докпак алды хана докпак беш мандан иези мандан күске деп тус тус аттарлыг болур оларның эң тиизи даалы ооң адаа үүлүү ооң адаа шокар он дээш база ла оон артканнарының үнези чоорту кудулап бадар эң бичези ийи карактыг күске болур дең карактыг ыяштарның докпак алды биле хананың бир дугаарындаазы тии болур оюнда чамдык билдинмес сөстер бар чижээлээрге өглээр ол болза оюнга киржир кижилерге даалының ыяжын деңге чедириштерин төлээде ыяшты кылдыр чыый каап өглеп алыр шупту өг болур оюнну ойнап турда чиштирип каапкан ыяшты база өглеп алыр түү ыяштарның дузазы биле хөй өг өглеп алган кижи утканы ол болур түүлээр ол болза холга алган ыяштарын тергииннерин бир аай чаңгыс аай аймактарын бир аай багай багайларын база бир аай ылгап алыры болур кыйгыртыр оюнну эгелээн кижи бир тии күштүг ыяшты чижээ шындавалды алгаш кыйгыртыр кымда даа ону чиир чүве чок болганда кижи бүрүзү аңаа чиш каап бээр а кыйгырткан кижи бир өгну өглеп алыр шаалдалаары дээрге кандыг бир ортумак унелиг ыяш биле өскелерин хынаары ол бир эвес оон күштүг ыяштыг кижи бар болза ону чээш өг өглеп алыр а өске артканнары аңаа чиш каап бээр болгаш оларның холунда оон күштүг ыяш чок дээрзи билдине бээр ойнаарының чуруму мындыг даалыны холуй саарыпкаш ыяштыг өг кылдыр өглеп алыр ойнаар кижиниң саны ден даа чедир кижилер ойнап болур тен чедир кижилер ойнаар болза кончуг солун кижилер ийи баг кылдыр эштежип азы чаңгыс чаңгыс бооп алгаш даа ойнап болур ойнакчылар өглерин четчир саны биле улежип алыр холга алган ыяштарны түүлеп алыр оюнну эгелээр эргени холунда бир түү шындавалдыг кижиге бээр бир эвес кымда даа түү улуг ыяш чок болза бичези даа хамаан чокка бир түү дөрт ыяштыг кижи чижээлээрге күске мандан азы дөрт үүлүлүг кижи эгелээр оюннуң онзагай чүвези түү ыяштар күштүг болгаш олар кыйгыртып даа болурунда чижээлээрге оюнну эгелээн кижиде хана бар болган болза ол кижи ол ханалары биле кыйгыртырга кымда даа ханадан улуг бир түү ыяш чок болган болза аңаа кижи бүрүзү дөрт дөрт ыяш каап бээр болгаш кыйгырткан кижи дөрт өгнү өглеп алыр бир эвес кым бир кижиде ханадан улуг чижээ дөрт кызыл сес азы шокар он бар турган болза ол кижи ханаларны чип алгаш өглеп алыр а баштайгы кижи чазыпканы тодаргай мындыг таварылгада шаалдалап тургаш удурланыкчыларының шыдалын билип алыры эргежок чугула кыйгыртыышкынны колдуунда ла улуг ыяштар биле кылыр чижээ эң улуг ыяш болур шындавал биле кыйгыргыр баштайгы удаада чаңгыс шындавал биле кыйгыртыры удурланыкчыга айыылдыг чуге дээрге шындавалдың бирээзин азы ийизин тудуп орган кижи бо удаада ол улуг ыяштарны анаа ла чишке каап бээр апаар ынчангаш оюнну эгелээр эргени алыр чорук эң не ужур дузалыг болур дөрт шындавал дөгерези үнген болза эң улуг ыяш кас апаар ам оон биле кыйгыртыр ооң соонда өлчей удазын ооң соонда балык хол ыяштары дөгере дүшкенде ам бырастарның эң улуу даалы апаар болгаш оон чоорту кудулап бадар кыйгыртыышкын үргүлчү ле болуп турбас ээлчеглиг үнүүшкүнде кым бир кижиде кыйгыртыр даа түү даа ыяш чок болза ол кижи анаа ла эңгиин бырас ыяш биле даа үнүп болур ындыг таварылгада эгелээн ыяштан улуг ыяшты чигеш өглеп алыр кымда даа оон улуг ыяш чок апарган болза эгелээн ыяш тиилеп база бир өгну өглээр апаар бир оюнну ойнап доозарга хөй өг өглеп алган тала азы бир кижи утканы ол болур самбу иргит тыва оюннар дания дат ёзу аайы биле дани хаан күрүне дат соңгу европада чурт дани хаан күрүнениң деминиң улуг кежигүнү оон аңгыда ынаар фарер ортулуктар база гренландия кирип турар скандинав күрүнелерниң эң мурнуузу швецияның мурнуу барыын талазында норвегияның мурнуу талазында турар кургаг черде германия ону мурнуу чүъктен кызыгаарлап чыдар дания балтий болгаш соңгу далайларга шаптаттырып турар чурттуң девискээрин улуг чартык ортулук ютландия болгаш дани бөлүглел ортулуктар тургускан оларның аразында эң билдингирлери зеландия фюн соңгу ютландия лолланд фальстер болгаш борнхольм дания конституцтуг хаанналга күрүнениң баштыңы эжен хаан ол чаңгыс палаттыг парламент фолькетинг биле кады хоойлу чогаадыр эрге чагырганы күүседип турар депутаттар дания чылдан тура евроэвилелдиң кежигүнү ынчалза даа амга дээр еврокуржагже кирбейн турар тургустунганы чүс чыл ёзу аайы биле дылы дани найысылал копенгаген улуг хоорайлар копенгаген орхус оденсе удуртуушкуннуң хевири конституцтуг хаанналга эжен хаан маргрете эреңгей сайыт хелле торнинг шмитт күрүне чүдүлгези лютеранство девискээр дугаар делегейде чурттакчылары акшазы дани крона уруң александр александр оглу даржай ноябрь чыл апрель чыл тыва чогаалчы шүлүкчү очулдурукчу журналист тываның улустуң чогаалчызы чылдан ссрэ ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү кызылда күрүнениң педагогика институдунуң доозукчузу александр александрович чылдың ноябрь те сүт хөл кожуунунуң суг аксы суурунга мал эмчилериниң өг бүлезинге төрүттүнген математикадан өске эртемнерде чүгле биле деп демдектерлиг өөренир турган саша с сарыг оолдуң саны мөге с пюрбюнуң чечек деп шүлүглелдерин шээжи биле билир турган уран чүүл көрүлдезинге даады ла киржип шаңнал макталга чедип чораан а чылда кызылга тыва автономнуг областың школачыларының уран чүүлүнүң бирги көрүлдезинге александр киржип шүлүкчү с тамбаның доңгада кадык деп тоолун аянныг номчааш шаңналдыг черни ап түңнел концертке киржир аас кежиктиг болган номга болгаш уран номчулгага хандыкшылы александрны шүлүктер бижииринге чайгаар белеткээн чадапчок чогаалчының бодунуң чугаалааны биле алырга ол баштайгы шүлүүн харлыында ла бижээн кышкы арыг чаагай хүннээректиг хүн ооң херелдеринге чайнаан маңган ак хар ону чалгыннандырыпканын шүлүкчү сактыр болду чанган куштар харлыг даглар бажын ажыр чашкы шаамны чалгынынга алгаш барган сактыышкынның чараш өңнүг чуруктары сагыжымда кезээ мөңге артып калган а даржай дуруяалар өгбелеривис ак көк ыжы кызыл александр даржайның чогаадыкчы салым чаяанының эге чадазында салдар чедирген кижилер школачы назынында тыва чогаал башкылары допай александра монгушевна кызыл оол виктор седипович олар төрели болур чогаалчы монгуш өлчей оол кунгааевич бичии оолду деткип ооң кичээнгейин уран номчулгаже угландырып идигни берип арга сүмезин кадып чогаалга сонуургалын оттурганнар шүлүкчүнүң ада өгбе төөгүзү база ла солун кырган авазы ачазының авазы монгуш долчун шеми аксы сүт хөлдүң ак даш чурттуг алдан маадырларның тура халыышкынының идепкейлиг киржикчизи монгуш оттукайның уруу чораан а кырган ачазы ачазының ачазы адар төштуң ак хемден монгуш лопсан дээр караң көрнүр кайгамчык хуулгаазын буга хамның оглу кижи чораан монгуш оттукай биле монгуш лопсан кайызы даа аажок чечен кижилер турган а даржайның сөске чечен чоруу база ла ада өгбе салгаан чадавас боор элээди чылдарында дептержигежи долуп бижиттинген шүлүктери эвээш эвес апарган аныяк шүлүкчү оларын катап катап номчуп эде хере тыртып чамдыктарынга таарзынып а бир чамдыктарынга таарзынмайн даа баргылаар турган шүлүкчүнүң бижип турары биле алырга өлчей оол кунгааевич монгуштуң сүмелээни биле эң дээре дээн шүлүктерин ол шын солунче чылда чорудупкаш четтикпейн манап турган сураг барган идегелин оскунуп чорда ноябрь де үнген шын солунну ажыдыптарга монгуш кенин лопсанның мотористиң шүлүктери деп киирилде чүүлү биле мөңге дазыл биле эртинем сен деп шүлүктери бо чораан ол дугайын шүлүкчүнүң кокпазынга бир дугаар кирген хүнүм ол болган деп шүлүкчү хемчээттинмес улуг өөрүшкү биле сактыышкынынга демдеглээн мөңге дазыл талдың терек хадыңнарның дазылдарын быжыг дижир ынчалза даа ирип чыдыыр ындыг чаңчыл оларда бар чүгле чаңгыс найыралдың чүден быжыг дазылы бар шак ол дөстү тура тыртар чаңгыс даа күш диптерде чок идегеттер семеп келзе ие чуртум серт даа дивес идегелдиг дазыл дөзү ленинниң номналында эртинем сен ажылымның бүдүнгүрү сеткилимниң омак хөглүү арыг шынчы ынакшылым сээң чаңгыс деткимчеңде сээң арның бодап сактып сээң адың катап адааш чүрээм хөглеп ырлай бээр дир чүгле сен мээң эртинем сен ооң авазы екатерина очуровна деңзиваа түлүш уктуг улуг хем кожууннуң белдир кежиг чурттуг ачазы александр күдерекович даржай монгуш уктуг чаа хөлдүң адар төште ак хем чурттуг ада иези беш оолду база чаңгыс кысты төрээш өстүрүп каан александр даржай ада иезиниң дөрт дугаар оглу александр күдерекович биле екатерина очуровна олар кайызы даа чылда даг алтайның ойрат турага ажыл агый техникумун дооскан шүлүкчүнүң ачазы үр чылдар дургузунда сүт хөл өвүр чаа хөл кожууннарга кожуун даргазы эрге дужаалга ажылдаан сөөлгү чылдарда кызыл даг сумузунуң партия комитединиң секретарынга ажылдап чораан оожум топтуг чаңныг ак сеткилдиг ажылынга харыысалгалыг ажылдакчы чораан екатерина очуровна ажылдап чораан чылдарында дааган ижинге хөлчок кызымак четпестер чандыр көрбес хөй ниитижи хурал суглаага улус чон мурнунга чүвениң шынын ажыы биле чугаалаар кончуг дорт шиитпирлиг чораан кижи деп чон сактып чугаалажыр ооң адын адавас коммунист деп адаар чораан дээр чаавамның аъш чем кылыры даараныры арыг силии кедергей хөй ажы төлү биле чергелештир өскүс калган чуржуларын карактажып дузалажып чораан чымчак сеткилдиг кижи ол шагда тускай билиглиг ажыл агыйынга чүткүлдүг дарга чаавамга чоргаарланып чораан мен акым даа чаавам даа чонунга ак сеткилдии биле ажылдап берип чораан хууда байып сегип улус чонга улуургак кадыг шириин чорбааннар арыг чаагай арын нүүрлүг улус ийин деп чуржузу рсфср ниң улус өөредилгезиниң тергиини тыва асср ниң алдарлыг башкызы сүгдер мачыылаевна содунам чылыы биле чугаалаар чораан шынап ла таварышкан кижи бүрүзүн коммунист деп адаары берге чүгле чаңгыс ол сөс безин бөдүүн мал эмчизиниң аажы чаңын кижизиг бүдүжүн оожургал чогун ажылынга харыысалгалыын негелделиин чаныш сыныш чогун сөглеп турар бадыткал дыр шүлүкчүнүң ада ием өнчүзү деп шүлүүнде авам ачам бо чырык өртемчей кырынга чүзү даа чок төрүттүнүп келгеш кызыл дустап чоруурда база ла куп куруг чоруй барганнар деп одуруглар хоочун башкыларның бо сөстериниң бадыткалы ол эвес деп бе чогаалчының ада иези тывага көдээ ажыл агыйның тускай эртемниглериниң баштайгыларының бирээзи болганда чаа советтиг тываның сайзыралы хөгжүлдези дээш билиин күжүн харам чокка өргүп улуг үлүг хуузун киирген төрээн чуртунуң ёзулуг хамаатылары болур дур оларның улуг оглу май оол александрович салым чаяанныг чурукчу ооң ажылдары чылдан бээр тывадан үнүп чүүл бүрү делгелгелерге киржип эгелээн май оол даржай шылгараңгай күш ажыл дээш деп медальдың тр ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы деп хүндүлүг аттың эдилечизи чораан оон биче акыларын каң оол ким оол дээр оларның кайызы даа булуң терек чаа хөлге тудугжулап чонунга ажык дузазын ак сеткилдиг көргүзүп чорааннар чогаалчыдан бичези галина александровна ооң эмчи болур күзели өг бүле аайы биле бүтпейн барган даа болза төрээн сууру булуң теректиң эмнелге салбырынга хөй чылдарда макталдыг ажылдап чораан ол өөнүң ээзи биле үш кысты бир оолду эртем билигге чедирип бут кырынга тургузуп каан төлептиг ие шүлүкчү чавыт хензиг бажыңывыс деп шүлүүнде авазының изин баскан чаңгыс кыс эргим дыңмазы галяның дугайында мынчаар бижээн чылдар эрткен авам хөөкүй кызыл дустаан чыглып келир өөрү база уурук суурук чаптанчыг ажы төлүн кижи кылгаш шатты мөңге дөженгештиң удугулаан хензиг чавыт чаңгыс өрээл бажыңывыс кежээлерде ээн куруг артып калбаан авам орнун ээлеп арткан дуңмам уруг аяк шайын кирген чонга сунуп орар харааданчыг чүве чүл дээрге шүлүкчүнүң каң оол ким оол май оол акылары дуңмазы галя олар чырык өртемчейден эрте чарылган хеймер дыңмазы евгений александрович чугаакыр чазык чаагай эш өөрзүрек тывынгыр сагынгыр шевер холдуг ол кызылда чурттап чоруур хайыралыг ынак дуңмам галяжыым чулаң чүге эрте өштү уругларның уйнуктарның кара а чаштыг чүге кагдың улуг акың качыгдалдан караргаштың халагым төп хилеп чор мен күжүр дуңмам чүлдү чүрээң чылыынга ам чылынмас мен сүттүг шайың моон соңгаар аартаар байтык эрнимге даа дээспес мен эргим дуңмам эрте чүге чоруй бардың а халак эрте чүге чулаң өштү чаңгыс ла кыс дуңмам июль декабрь а даржай чаңгыс ла кыс дуңмамны а а даржай амыдыралынга кожа базып чоруур быжыг чөленгиижи арга сүме солчур эжи келир үеде уругларының эргим авазы болур ынакшааны аныяк кыс биле өг бүлени тудуп алган ол чалыы чараш аныяк уруг кончуг топтуг бүдүштүг биче сеткилдиг экииргек кежээ кыс болган чогаалчы кижиниң кады кырыыр эжи болурунга төлептиг даа чугааланган кижини үзе кирбес дыңнап билир арнында хүлүмзүрүг долган олурар мария даржай улуг хем кожууннуң көк чыраага төрүттүнген бичии турда ла адазы репессияга таварышкаш чок болган төрелдериниң өг бүлезинге дугаар төлү кылдыр өскен кызылдың педагогика институдун доосканстудент үезинде ле а даржай тываның аныяктары солунга корреспондент бооп ажылдай берген удаа дараа үнүп эгелээн шүлүктериниң салдары даа улус биле эптиг чөптүг чугаалажып билири топтуг бүдүжү ажылдакчы болу бээринге улуг дөгүм болганы чугаажок дириг чогаалчылар биле чоок харылзаа чаа ла ажыттынып орган талантыга идигни берип аңаа холун сунганы даа чадапчок ынчан аныяк шүлүкчүнүң чогаадыкчы ажылы көскүзү биле тематика идея тургузуг хевир даа талазы биле элээн байлакшаан болгаш улуг критиктерниң үнелелин ап эгелээн студент чылдарда чогаал талазы биле улуг башкылары сергей бакизович пюрбю юрий шойдакович күнзегеш антон каваевич калзан чогаал кокпазынче баштай холундан чедип киирип каан монгуш борахович кенин лопсан биле аныяк шүлүкчүнүң харылзаазы быжыккан александр александрович даржайның чогаалчы салым чолунга тываның ат сураглыг кижилери буянын авыралын көргүскен болур дур оларның буянын чогаалчы утпайн чоруур бо хөй чылдар иштинде дыка хөйнү чедип алган дыр силер ам чүү дугайын хараадаар дыр силер деп айтырыгга а а даржай тыва дылга болгаш литературага башкылавайн чораанымга дыка хараадаар чордум деп харыылаар чораан шүлүкчү кызылдың педагогика институдунуң дыл факультедин чылда дооскан студент чылдарында александр даржай шүлүк бижиирин шенеп республика солуннарынга улуг хем сеткүүлге парладып эгелээн ооң баштайгы ному төрээн черим деп ат биле чылда чырыкче үнген ол чаа ном номчукчуларның болгаш чогаал критиктериниң шүлүкчүлерниң эки үнелелин алган баштайгы номунуң үнгени биле кады ооң амыдырал чуртталгазында база бир кайгамчык уттундурбас болуушкун болган чылдың алды айда ол тываның улустуң чогаалчызы тыва чоннуң улуг шүлүкчүзү сергей бакизович пюрбю биле барыын хемчик кожуунга болуп эрткен тыва литература хүннеринге киржир аас кежиктиг болган ынчан а даржай бир дугаар улус чон мурнунче үнүп бодунуң шүлүктерин дыңнакчыларга номчуп турганулуг шүлүкчү биле барыын хемчикке эрттирген чеди хонуу аныяк шүлүкчүге канчаар даа аажок чаагай салдарлыг болган сергей пюрбю аңаа шүлүк дугайында бодунуң бодалдарын чугаалап өөреникчизинге бодунуң мерген угаазылалдыг чагыгларын берген сергей пюрбю биле аныяк шүлүкчүнүң аразынга бүзүрелдиң хамаарылгазы тургустунган улуг шүлүкчүнүң шүлүкчү болгаш шүлүк дугайында чугаалары угаазылалдары чогаал ажылынче чаа ла ис баштап бар чораан аныяк кижиге канчаар даа аажок өөредиглиг болган александр даржайның шүлүкке ооң бодунуң үнүн дилеп тыварынга холунуң үжүүн тодаргай үндүрүп алырынга сергей пюрбюден аңгыда онзагай салдарны сураглыр шүлүкчү юрий шойдакович кюнзегеш чедирген александр даржайның дараазында шүлүктериниң номнары парлаттынып үнген ооң проза чогаалдары база тускай номнар кылдыр чырыкче үнген орус дылда алтай дылда шүлүкчүнүң чамдык шүлүктерин украин белорус казах моол хакас дылдарже очулдурган бодунуң чогаалдарын бижииринден аңгыда орус чогаалчы а с грибоедовтуң угаан човулаңы деп комедиязын испан шүлүкчү гарсиа лорканың ханныг куда деп трагедиязын немец чогаалчы бертольт брехтиң сычуанның буянныг кижизи максим горькийниң ирей деп шиилерин виль липатовтуң көдээ суурнуң шагдаазы деп тоожузун александр пушкинниң алдын балык болгаш балыкчы дугайында тоолун антуан де сент экзюпериниң бичии тажы деп тоожу тоолун александр блоктуң михаил лермонтовтуң тарас шевченконуң сергей есенинниң якут семен даниловтуң алтай аржан адаровтуң казах олжас сулеймановтуң шүлүктерин тыва дылче очулдурган ооң очулга ажылында эрте бурунгу түрк шериг баштыңы күл тегинге тураскааткан бижимелдерниң очулгалары онзагай черни ээлеп турар ол тыва литератураның антологиязы тыва чечен чугаа аныяк чогаалчыларның дамырак дамырак деп чыындыларын тургускан шүлүкчүнүң чамдык чогаалдарын молодая гвардия смена поэзия истоки литературная учёба студенческий меридиан сибирские огни дальний восток россия днипро жовтень сзуря украина жалын казахстан сеткүүлдерге комсомольская правда литературная россия литература и искусства беларусия солуннарга россияне песнь о сибири деп антологияларга парлагылаан чечен сөстүң чаяакчылары сергей пюрбю степан сарыг оол монгуш кенин лопсан юрий кюнзегеш салим сүрүң оол кызыл эник кудажы болгаш өске даа чогаалчыларның соон дарый александр даржай тыва поэзияның хевирлеттинип тургустунарынга бодунуң үлүүн киирип чоруур ховар дээн салым чаяанныг бышкан шүлүкчү ооң поэзиязы уран чечен чаа хевирлиг шүлүктер биле байлакшып философтуг ханы уткалыы биле өскелерден онзагайланып аныяк тыва поэзияга күштүг салдарны чедирип ооң бөгүнгү арын шырайын тодарадып чораан а а даржай сөөлүнге дээр ажылдап келген француз чогаалчы антуан де сент экзюпериниң бичии тажы деп чогаалын очулдурган далай адаанче кире берген эрги чаа хөл чуртунуң дугайында тоожулалды бижип турган моңгуш баянович доржу ноябрь чыл апрель чыл тыва шүлүкчү чогаалчы очулдурукчу сергей пюрбю аттыг чогаал шаңналының лауреады м доржу чылдың ноябрь да тыва арат республиканың чөөн хемчик кожуунунуң өвүрде солчурга төрүттүнген чылда хандагайты ортумак школазын дооскаш влксм өвүр райкомнуң секретарынга ажылдап эгелээн москваның горький аттыг литература институдунче өөренип киргеш чылда кончуг эки дооскан ол тывадан ук институттуң бирги доозукчузу өвүр кожууннуң школаларынга дыл литература башкылап шын тываның аныяктары сылдысчыгаш солуннарга корреспондентилеп республиканың а с пушкин аттыг национал библиотеказының чурт шинчилел килдизинге болгаш республиканың улусчу чогаадылга төвүнге ажылдап чораан моңгуш баянович школачы чылдарында ла шүлүк бижип эгелээн чылда сында одаглар деп шүлүктериниң баштайгы чыындызын үндүрген ынакшыл хөрлээ суг чинчилер деп шүлүктер чыындыларының автору шүлүкчүнүң новеллалары чечен чугаалары сыргалар деп тускай чыындыга үнген россияның болгаш делегейниң чогаалчыларының чогаалдарын тыва дылче очулдурарынга үлүг хуузун киириштирген л кокышевтиң аринаның амыдыралы деп романы в липатовтуң ой күске м каримниң аалывыста аас кежии деп тоожуларындан аңгыда өске даа жанрларның чогаалдарын хөйү биле очулдурган шүлүкчү чогаалчы м б доржу тывада ынак авторларның санынга кирип турар ооң ады тыва литератураның төөгүзүнге кирип чылдан эгелеп чогаалдарын школаларда өөренип эгелээн ырларын шүлүктерин чон ырлап номчуп турар м б доржу үр аараанының соонда чылдың апрель та мөчээн чаңгыс чер чурттугларының болгаш тываның чогаалчылар эвилелиниң эгелекчи саналы биле өвүр кожууннуң төп библиотеказын ооң ады биле адаан дошпулуур допшулдуур топшулуур даа дээр ийи хылдыг хөгжүм херексели шаанда ол барык өг аал бүрүзүнге турган эң не нептереңгей хөгжүм херексели дир ол дугайын чоннуң аас чогаалы херечилеп турар алаак черниң ыяжындан чазап алган дошпулуурум ала бениң кудуурундан хылдап алган дошпулуурум куду черниң ыяжындан чазап алган дошпулуурум кула бениң кудуруундан хылдап алган дошпулуурум шаандагы дошпулдуур ийи таладан хаш биле дуй шаккан хааржак болур болгаш ону өттүр быжыглаан см хире үннүг дошпулуур бызаанчы дег хөй хевирлиг эвес даа бол хемчээли янзы бүрү болур ооң хааржаан кол нургулайында дыттан ында хаая шиви хады азы пөштен кылган боор унун база баш талазын быжыг хадыңдан чазаар хааржакталчак бажын ийи таладан дуй шагар хаш алгыны өшкү бызаа азы сыын кежинден кылыр а чамдыкта аргар кошкар кежин ажыглаар шаандагы дошпулуурну ээрип каан аът хылы биле хылдап турган чамдыкта ооң хылын хой шөйүндүзүнүң дадаазынналчак кожундан ээрип кадыргаш кылган даа боор ла амгы үеде оларны кылымал чиңге быжыг хылдар азы демир сывырындактар солаан дошпулуурнуң хөөнүн ойнакчы боду таарыштырып алыр дошпулдуур бурунгу ыраажы кижилерниң даады ажыглаар эдилелдериниң бирээзи ооң дузазы биле олар кожа хелбээ улустарын хөгледип хөөнүн чазап амыраан алгап чораан дозур кара мээң эжим дошпулдуурлап олур ла бе торга күжүр ыяш соктап токкуңайнып чыдыр ла бе доңгак бегзи хуурак тываның алдарлыг мөгези ада чурт дайынның киржикчизи гвардейжи улуг сержант улуг хем кожуунда хендерге сумузунга чылда төрүттүнген тыва арат республиканың наадымнарының мөге киржип турган хүрештеринге чылдарда ийи улай тергиидеп үнген тар нын начын мөгези деп аттың эдилекчизи ооң адын тыванын чүс чылда алдарлыг кижилери деп күрүне номунче киирген ол тываның аъттыг шерииниң дайынчызы тургаш чылда делегейниң ийиги дайынынче аъттаныпкан тыва эки турачыларның бирээзи болган тываның алдарлыг мөгези доңгак бегзи хуурак улуг дайынга база алдарлыг тиилелгелерни чедип алгаш ээп чанып келген дайынга эрес маадырлыг чоруу дээш алдар ордениниң чергези ада чурт дайыны ордениң болгаш чергелери база хөй хөй медальдар биле ол шаңнаткан гвардейжи улуг сержант чанып келгеш ам автономнуг область апарган тывазының наадымнарынга катап киржип эгелээн ол чылдарда кымга даа октатпайн база катап шүглүп үнген дубо көпсү хөлдүң чанында таңдыларга чурттап чораан шаандагы аймак боттарын олар туха деп адап турган чадавас шаандагы кыдат төөгүчүлер ол аймактың адын дубо кылдыр бижип турган дубо дээрге бир ле түрк азы самоди сөстүң кыдат транскрипциязы дыр кыдат дыл түрк болгаш самоди сөстерни шын дамчыдып шыдавас векте моолдар оларны тухас деп адаар турган шаг шаанда олар саян дагларының самоди дылдыг улузунга хамааржыр чораан соонда олар түрк дылдыг апарган кажан кайы үеде көпсү хөлдүң ивижилери түрк дылдыг апарганыл оозу таптыг билдинмес көпсү хөлдүң соңгу биле барыын талазы шишкит хеми век амгы үе дубо деп аймак дугаар векте тыптып келбээн дугаар векти эге үе кылдыр айыткан ужуру чүл дээрге дубо дугайында эң бир дугаарында вектиң кыдат төөгүжүлери бижээн бооп турар таншу деп төөгүден алган бижик н я бичуринниң очулгазы дубо дугайында долузу биле дубо дубо дээр улус бичии далайның соңгу чүгүнде чуртап турар барыын чүкте кожалары хагас мурнуу чүкте хойху чон үш аймакка чарылган ол аймак бүрүзү тускай даргалыг бооп турар дыр оларда чыл санаашкыны деп чүве чок олар сигенден кылган чадырларда чуртап турар мал тутпас чер аңдарбас улус тур оларның чуртунда ай дыка өзер ооң дазылын чыгггаш олар кадык кылып алыр дыр балык тудуп чиир куш аң мең эъди биле амыдыраар улус тур киш кежинден иви кежинден идик хепти даарап алыр улус ядыылары хепти куш чүүнден даарап алыр дыр куда доюнда байлар чылгы малды белекке сунар арай ядыылары иви кежи биле кургаткан ай сөңнээр дир өлген кижини хааржакка суккаш дагга апарып каар азы чок болза ыяшка баглап каар чорта берген кижини орнукшударда ыглажыр улус тур тукюе база шак ла ындыг оор херээн үүлгеткен кижини эриидевес ооржу кижиге өре төледир чжен гуань деп кижи хаан апарганындан бээр чээрби бир чыл бооп турда олар гулигань деп чоннуң кижилери биле биске аалдап келген элчин кижилер таварыштыр олар биле харылзааны база тудуп турдувус таншу деп төөгүден алган бижик хакяньсы хагас деп эгеден дубо аймак дугайында үзүндү база ла н я бичуринниң очулгазы биле шупту хемнер хягас чуртун таварбайн соңгу чөөн чүкче агып чыдар соңгу талада ол хемнер катышкаш далайже агып кире бээр мума деп улуска келдивис ол дээрге хаак кедер түрктер дир ында үш аймак көжүр чурттап турар дубо милиге эджы бег кижилерин гйегинь дээр чуртап турар бажыңнарын тос карты биле шып алыр улус тур оларда тергиин эки аъттар бар ыяш аъттар биле дош кырынга чуңгуулаар чаңныг улус тур буттарынга хаак кедип алгаш даянгыыштан шенектенип туттунуп алыр улус бир иттингеш ле чүс базым хире чедер черже дыка дүрген тайып чоруй баар дүне када улусту үптээр оорлаар хүндүс чаштынып чыдарлар хягастың улузу оларны туткаш ажыл кылдыр дыр юань чао би ши ден үзүндү с а козинниң очулгазы мында болза моолдар тухас деп сөс биле шишкиттиң ивижилерин адап турар дыр г н потанин соңгу барыын моол дугайында бижиктер чылда шинчилекчи аян чорук кылган сөөктер аттарын г н потаниниң бижээни биле артырдым оюннар үгер даазынга чагыртпас дугаар кожуун бар ол кожуун көпсү хөлдүң соңгу талазында сумулуг хасут хаазыт калучін калчан хердэк хертек мундей өскелерниң чугаазы биле хасут хаазыт ирхит иргит шерьхиттын хуреклыг суму ады биле бүдүн кожуун адын адаан деп меңээ улус чугаалаан ноянывыс хасут эвес калучін деп сумудан укталган деп база улустан дыңнадым ноян кижиниң ызыгуур салып укталган сөөгүнүң ады биле кожуун адын адаар болгай черле бо таварылгада даа ноянны томуйлап каан болган дыр ол кижи адазындан ноян херээн салгал дамчып албаан бооп турар мындыг чүве бо оранга черле турбаан дыр ол дээрге чаартылга дыр эрги үгер даалар хаазыт сумузундан үнген бооп турар чадавас амгы үениң ноянын эрги ёзу чаңчыл сагывайн олуртуп каан дыр ол кижи калучін сумузундан үнген дир көпсү хөлдүң урянхайлары боттарын туфа азы туха дээр дир албанны улаастайже дужаар улус тур оюннар үгер даазынче самагалдайже кижини албан ажылын кылдыртыр дээш чортуптар улус тур үш чыл эртерге ле кижилер солчуп турар көпсү хөлдүң улузу албан ажылын чуртунга эртирзе деп дилээрге ноян ынаваан дыр оюннар үгер даазынга чагыртпайн турар урянхай чоннуң база бир кезээ хук хемниң унун эжелей чурттап турар олар хотогойтунуң биширилты ваңынга чагыртып турар оларны чайзаң удуртуп турар ооң аалы борголтай деп хемде турар кожуун улузу үш сөөктүг джокду чөгдү зот ельджиген элчиген оларның чугаазы биле албанны олар шитыр ваңдан келген тамылга төлеп турар чайның ортаа айында олардан сонгодык чыыр ол дээрге чылгыдан бе үзүп бергеш оон ыңай киш биле үс кештери биле төлээр албан дыр тамылдың бодунга кыжын олар шусэн чыыр дыр тере хөлде улус оларны биширилты ваңга ак аът биле ак тевени төлеп турар деп чугаалаан дыр хуктуң урянхайлары боттарын туфа азы туха дээр урянхай деп сөстү урангай кылдыр адаар улус тур туха кижи үе дүптен бээр көпсү хөлдүң чанынга чуртап чораан аңчы ивижи улус тур шаандагы кыдат төөгү дубо деп аймактың чугаазын тодарадып айытпаан мындыг чүве болганда орус этнографтар маргыжар дыр шаандагы дубо дээр улустуң домаа кандыг боорул орус этнограф кижилерниң ниити бодалын шинчилеп көргеш н а сердобов бодунуң бодалын тыва чоннуң тургустунуп тывылганының дугайында төөгү деп номга чара бижээн дараазында ол номдан солун үзүндүлер үзүндү бижик бүрүзүнүң адаанда боттарывыстың шүгүмчүлеливисти киирип калдывыс дугаарлыг арын дубо дээрге улуг аймак тыр олар түрк дылдыг турган чадавас аймактың улузу каа биле бии хемниң унунга тываның чөөн талазынга көпсү хөл чанынга амыдырап чурттап турган ол болза ортаакы вектерде чурттап чораан чамдык тыва улустуң өгбелери дир шүгүмчүлел шаандагы кыдат төөгү дубо аймааның дугайында бижикте тускай хем адын айытпаан ынчангаш каа биле бии хем дугайында чүнү даа чогаатпас болза эки чогум көпсү хөл чанынга амыдырап чурттап чораан улус вектерде таңды тываның көпсү хөл дээр кожуунунга хамааржыр турган амгы үеде ол чер болза моол күрүнениң хөвсгөл дээр аймаа дыр ында чурттап турар ивижи чон боттарын тыва чоннуң кезии деп санап турара бе дугаарлыг арын ындыг болган төлээде тываның соңгу чөөн талазындан делгем ховулуг черже дубо аймактың кезек улузу хөй хөйү биле көшкен ол шаандагы аймактан тыва чон адын чаагай чаңчылдарын ажыл агыйын дөзеп алган кижи бодаарга кезек төрел аймактар каттышкаш чаңгыс дубо деп ат алган хевирлиг соонда ол аймактарның саны көвүдей берген дубо дан укталган чамдык улус кат чыып аңнап иви малды тудар турган өскелери мал маган чылгы биле хой малын тудар турган шүгүмчүлел шаандагы кыдат төөгү дубо аймааның дугайында бижип тура ол улусту хову чуртуг черже көжүп турган деп айтып биживээн шаандагы кыдат төөгү бижиинге орус этнографтарның бодалы дүүшпес болганда оларның сагыжын бодалын меге деп санаар болза эки иви азыраан улустуң саны көвүдеш оларның бир кезии ыраккы ажык ховулуг черже көжүп турганын кым көрген чүвел тайгада иви малдың бажы көвүдезе мал аразынга аарыг тыпты бээр аараан ивилер өлүр мал саны кызырлыр мал саны кызырлыр болза кижи саны база кызырлыр база ла кыдат бижиктер ол аймактың дугайында чылгы мал бода мал хой азырап турган улус тур деп чүнү даа биживээн дугаарлыг арын бистиң эраның дугаар муң чылында тываның соңгу чөөн талазынга түрк дылдыг улус чурттап чораан дыр деп с и вайнштей чугаалап турар ооң ол чугаазынга кижи бүзүреп болур ла дыр шүгүмчүлел дубо аймааның улузу тываның соңгу чөөн талазынга чуртаваан көпсү хөлү биле шишкит хеми тываның чөөн талазында туруп турар соңгу чөөн тала дээрге тожулар чурту тур чогум дубо аймааның дылы домаа дугайында кыдаттар таптыг чүнү даа биживээн дхаммапада буддизм чогаалының эң чугула дээн бижиктериниң бирээзи ёзулал биле алырга кандыг бир чүвеге азы болуушкунга хамаарыштыр будда башкының шүлүглээн шүлүктеринден ол тургусунган бир дхаммаларны угаан бар болдурган оларның эки кезээ угаан олар угаандан чаяттынган бир эвес кандыг бир кижи арыг эвес угаан биле чугаалап азы кылып турар болза ону бир чүве сөөрткен амытанның изин дугуйнуң эдерери дег хай халап эдерер ийи дхаммаларны угаан бар болдурган оларның эки кезээ угаан олар угаандан чаяттынган бир эвес кандыг бир кижи арыг угаан биле чугаалап азы кылып турар болза ону салдыкпас хөлеге дег аас кежик эдерер үш дөрт беш чүге дээрге бо делегейге кажан даа көөр хөөн чок чорук көөр хөөн чок чорук биле соксаттынмас ону чүгле көөр хөөн чок чорук чогу соксадыр алды чүге дээрге чамдык улус бистиң маңаа өлүр ужурлуувусту билбес а ону билир улустуң алгыш кырыжы дораан соксай бээр чеди күзел ханыышкыннарын хайгаарап көрүп чурттаар сагыш сеткили дөстүнмес өй чижек чок чемненир чалгаа шиитпирлиг эвес кижини ылап ла ону күш чок ыяшты казыргы дег мара ужур шааптар сес күзел ханыышкыннарын хайгаарап көрбейн чурттаар сагыш сеткилин туттунуп билир өйүнде чемненир бүзүрели болгаш шиитпирлиг чоруу бүрүн кижини ылап ла ону даштыг дагны казырганың күжү ужур шаап шыдавазы дег мара ужур шаап шыдавас тос боду хиринден арыгланмайн алыс шынны даа бодун кызыгаарлаарын даа билбейн тургаш сарыг өңгүр хеп кедер кижи ол хепке төлеп чок болур он а кым хирин арыдып алганыл эки чүүлдерге быжыкканыл алыс шын биле база бодун кызыгаарланыры биле бүргеткенил ылап ла ол кижи сарыг өңнүг хепке төлептиг он бир алыс ужур чогун алыс ужур бары деп бодаар алыс ужур барын алыс ужур чогу деп көөр улус кажан даа алыс ужур чедип албас чүге дээрге оларның хуу салымы меге бодалдар он ийи алыс ужур барын алыс ужур бары деп а алыс ужур чогун алыс ужур чогу деп хүлээп көөр улус алыс ужурну чедип аар чүге дээрге оларның хуу салымы алыс шынныг бодалдар он үш серизи багай бажыңче чаъс суунуң сыстып кирери дег багай сайзыраан угаанче туралаашкын сыстып кирип кээр он дөрт серизи эки бажыңче чаъс суунуң сыстып кирери дег эки сайзыраан угаанче туралаашкын сыстып кирбес он беш бо делегейге ол хомудап чоруур өске делегейге база хомудаар бак чүве үүлгедикчизи ийи делегейге хомудап чоруур бодунуң херектериниң багын көргеш ол хомудаар база хилинчектенир он алды бо делегейге ол өөрүп чоруур өске делегейге база өөрүүр эки чүве тарыкчызы ийи делегейге өөрүп чоруур бодунуң херектериниң буруу чогун көргеш ол өөрүп мага ханмас он чеди бо делегейге ол хилинчектенир өске делегейге база хилинчектенир бак чүве үүлгедикчизи ийи делегейге хилинчек көөр бак чүве үүлгеттим деп ол хилинчектенир айыылга таварышкаш ол оон даа үр хилинчектенир он сес бо делегейге ол өөрүп байырлаар өске делегейге база өөрүп байырлаар эки чүве тарыкчызы ийи делегейге өөрүп байырлаар эки чүве кылдым деп ол өөрүп байырлаар аас кежик чедип алгаш ол оон артык өөрүп байырлаар он тос бир кижи бижилгени үргүлчү катаптап даа тургаш чалгаа болуп ону эдербес болза ол өскелерниң инээн санаар кадарчы дег ол кижи ыдык чүүлге хамаарылга чок чээрби бир кижи бижилгени эвээш катаптап даа тургаш дхамманы эдерген ачызында күштүг хандыкшыл көөр хөөн чогу болгаш билиг чок чоруткан адырлып алган болза база ёзулуг билиглиг хостуг угаанныг бо даа өске даа делегейде хандыккан чүүлү чок чурттап турар болза ол кижи ыдык чүүлге хамаарылгалыг болур будда эрткен төрүмелдер төөгүлери джатакалар тываның ю ш күнзегеш аттыг ном үндүрер чери орус дылдан очулгазы н кууларныы кызыл ч дхарма пали санскрит дхарма деп сөс санскрит дылга тудуп турар чүүлдү ынча дээр бар ла бүгү чүүлдер олар дээрге дхармалар болуушкуннар болур дур ынчангаш олар бодунга таарышкан бүдүжүн азы шынарын кадагалап тудуп азы бодунга сиңир шиңгээдип алган турарлар шажын база ындыг ол дээрге ооң кижилерни оожуктур тудуп оларны хилинчек човулаңдан камгалап турары биле база дхарма болур дур дхарма деп сөс мында бо сөөлгү утка биле билдинип турар бөдүүнү биле чоокшуладыр чугаалаарга мага боттуң дыл домактың азы угаан бодалдың кандыг даа дээди үүлгедии болза дхарма кылдыр билдинер чүге дээрге ындыг үүлгедигниң ачызында кижи бүгү ле ажыг човулаңдан камгаланып алыр азы чайлатына бээр ындыг үүлгедиглерге бараалгаары ол дээрге дхармага бараалгаары болур бир тээ маңаа дхарма дугайында айтырыгга тодаргай доктаар арга чок болганда чүгле богда шажын дхармазын бөдүүн билдингир дылга кысказы биле тайылбырлаар болган дыр ийин караңгы дүнелерде дээрже көөрге кандыг бир чүвениң дүрзү хевирин чуруп көргүскен чүве дег ында мында оюк делик апарган шаараш ак туманналчак болу берген дээрни кежилдир мөңгүннелдир шөйлүп алгаш дээр оруу көстүп турар дээр оруун дуран биле көөрге эмге санчок имиргей сылдыстар көстүр а телескоп биле көөрге оларның саны оон даа көвей дээр оруу түме түме сая саядан даа көвей сылдыстардан тургустунган болгаш оларның имистелчээнге бүлүргей ак туманналчак болуп көстүр дээр оруу бүгү дээрни куржап алган турар ооң калбаа чамдык черлерде градус чедип турар болгаш өске черлерде чүгле каш ла градус болгулаар чылдың үе шаанга дүүштүр дээр оруунуң көстүрү база янзы янзы болур дээр оруун чер бөмбүрзээниң ийи чартыындан шинчилеп көөрге ол дээрбек хевирлиг куржагдан бүткен деп чүве тодараан ол куржагны кончуг хөй сылдыстар бүргеп алган топтап хайгаараарга көскү даа бүлүргей даа сылдыстар шуптузу дээр оруунда азы ооң кыдыында турары илдең биске көстүп турар сылдыстар кол нургулайында чиңге куржаг хевирлиг сылдыстарның мөөңнешкен чаңгыс системазын тургузар сылдыстарның ындыг системазын галактика дээр совет астрономнар п п паренаго б в кукарин б а воронцов вельяминов т а агекян болгаш өске даа эртемденнерниң шинчилээнин ёзугаар алырга галактика чөлбең эллипсоид хевирлиг ынчаарга сылдыстарның көвей кезии ооң ортузунда мөөңнешкен болгаш ооң кыдыынче дүргектелип чоорту тарап чоруй барган болур галактикада миллиардтан хөй сылдыстар кирип турар болгаш ооң хемчээлиниң улуу дээрге чүгле галактиканың диаметрин безин чырык чыл иштинде эртип болур бистиң хүн системавыс галактиканың экватор куржаанда болгаш ооң эң мөөң сырый кезээнче кирбейн турар дөрт дугаар далай лама чалбаа ёндан чамзы азы гьялва ёнтен гьяцо болза төвүт чуртунга төрүттүнмээн далай лама болур бо болза моолдуң сүмбэр дайынчы дээр тайжи кижиниң оглу авазын дарь дээр турган оолду тодараткаш төвүтче алгаш баар дээрге ачазы чаш тыр дээш соңгаарлаткан далай ламаны чаа сан биле он ийилиг эрги сан биле он үштүш турда төвүтче чалап арзылаңныг дүжүлгеге олурткан моолга тодараан далай ламаны ном өөренир номчуур башкылаар үези эрткен деп төвүттер бижип турган эртемден г ц цыбиковтуң демдеглээни биле чылда төвүттер ендонжамц далай ламаны моолдарның хөйнү өлүрери ышкаш хырнын чара кезип өлүрген деп чугаа бар кандыг даа бол моол кижини далай ламага олуртурун төвүт кижилер хүлээп албааны шын болгу дег европа чырык черниң кезии шөлү сая км чурттакчылары сая кижи черниң чурттакчыларының хуузу азия дип биле кады евразия дипти тургузуп турар европа деп ат бурунгу грек төөгүлерниң маадыры зевске оорлаттыргаш крит ортулуунче аппартынган европа даңгынага тураскааттынган европа атлант болгаш соңгу доштуг океаннарга база оларның далайларынга шаптаттырып турар ортулуктарның шөлү муң км чартык ортулуктарже европаның девискээриниң улдуңу кирип турар кол скандин пиреней аппенин балкан д о ө ортумак бедии м эң бедии европаның кызыгаарын кумо маныч дүжүлгекке чоргузар болза м монблан даг азы европаның кызыгаарын кавказ сыннарынга чоргузар болза м эльбрус даг эң чавыс чер метр каспий далай оргулар колдап турар улуглары чөөн европей ортаа европей ортаа и алдыы дунай париж бассейн даглар девискээрниң хуузун эжелеп турар кол сыннары альпы кавказ карпат крым пиренеи апеннин урал скандинав даглар балкан чартык ортулуктуң даглары дириг оттуг даглар исландияда болгаш ортаа далайжылда бар кол хемнер волга дунай урал днепр барыын двина дон печора кама ока белая днестр рейн эльба висла тахо луара одер неман улуг хөлдер ладож онеж чуд венерн балатон женев также в рамках европы суествуют следуюие объединения сергей александрович есенин октябрь декабрь орус шүлүкчү с есенин чылдың сентябрь де октябрь рязань губернияның константиново рязань уездиниң кузьминск волоста деп суурга тараачын өг бүлеге төрүттүнген адазы александр никитич есенин авазы татьяна фёдоровна титова чылда константиново суурнуң училиезинче өөренип кирген а чылда спас клепикте хааглыг хүрээ өөредилге амгы үеде ында с а есенинниң музейи школазынче кирген школаны дооскаш чылдың күзүн бажыңындан чоруткаш москвага барган чылда а л шанявский аттыг москвада хоорай улустарының университетидиниң московский городской народный университет имени а л шанявского төөгү филсофия салбырынче хостуг дыңнакчы вольнослушатель кылдыр кирген суриковтуң чогаал хөгжүм бөлгүмү биле харылзаалыг турган типографияга база ажылдап турган есенинниң шүлүктерин тыва дылче а даржай база оон даа өске чогаалчылар очулдурган иви малдың аттары болгаш назыны мынды кыс иви анайлыг иви эдер бугазы бүдүрүкчү мал бир эдерниң мындылары бир чүс ийи чүс болгулаар алдын хире бөлүк мындылар бар болза оларның аразынга бир эдер чоруур ивилерниң эдержир үелери тос болгаш он айлар үш хар ажып дөрт харже кирип чорааш ивилер эдержир эдерни мунмас чугула херек апарза бичии чаштар мунар мынды бир чыл болгаш анайлаар богона эдер херек чок апаарга азы улгады бээрге чазап кааптар ооң адын богона дээр эдерни мунмас богона апаарга хөлге кылдыр мунар анай ивиниң чаа төрээн оглу анайы мындының чаш оглу эр даа кыс даа болза анай дээр назыны бирден ийи хар чедир бо чылын төрээн чүвелерни анайлар дээр бир хардан ийи хар чедир чүвелерни куу анайлар дээр таспан бир хар чедир эр даа кыс даа чүвелер мындының бир харга чедир анайын таспан дээр дөңгүр ийи харлыг эр чүве чазаваан акталаваан чүве болур мынчак ийи хар чедир кыс чүве эге төрүвээн кыс чүве болур дүктүг мыйыс ол болза ийи хар ажыг эр чуве мынды дөрт хардан өөрү кыс ивилер куудай үш болгаш дөрт харлыг чазап каан чүве куудай эмдик хевээр болур ынчангаш ону хөлге кылдыр мунмас чары чазап каан иви ону мунар кылдыр өөредип каан үштен дөрт хар үезинде чарыны мунар кылдыр өөредир болгаш кырыыжеге чедир хөлге болур хокаш ниити чассыткан ат азы хокаштар дээр ивилер дээр хур анай ол болза эр даа кыс даа бир харлыг анайны хур анай дээр эр хур анайны дөңгүр дээр кыс хур анайны мындыжак дээр иви мал колдуунда чээрби хар чедир чурттаар игил иъгил диал эгил эъгил хыл хомус ийи хылдыг хөгжүм херексели бурунгу хөгжүм херекселдеринден ол онзагай черни ээлеп турар ол хөгжүм херексели эрте бурунгу үеде тывылганы илдең чүге дээрге ыраажыларның хөөмейжилерниң тоолчуларның ол чарылбас эдилелиниң дугайын тываларның маадырлыг тоолдарында тоолчургу чугааларында ырларында хөй катап чугаалап турар игил деп сөс ийи хыл деп сөстерден укталып игил апарган деп хоочун ыраажылар бадыткаар тыва игилдиң калбак бажын хөм хаш биле шап кылгаш ооң ортузун бичии үттээш бажында аът бажы чазап каастаан болур игилдиң тургузуу баш дыңзыдар кулактар үстүү депке ун үт арны адаккы депке чажак хылдар хааржак деп он янзы кезектиг болур игилди ойнаар кижилер колдуунда дыттан чамдыкта хадыдан пөштен чазап кылыр ыяшты шилип алыр дыт кандыг черден үнүп турарын кургаг чер бе хүннээрек чер бе хөлегелиг бе дагның ары талазы бе өвур талазы бе дээн чергелиг чүүлдерни көөр уран ыраажы кижилер ажык бедик кургаг черге үнген дыттан игил чазаза кедилиг дижир шак ындыг эки шынарлыг пар дыттан чазаан херекселдин эткири кончуг болур ону чазаар дээш кезип алган ыяшты изиг сугга хайындырып хүн кезиинде бустап туруп чугун арылдырып алгаштың кургадыр хонган да ам чазап эгелээр игилдиң хааржаан дыт ыяжындан оюп тургаш чазап кылыр ооң өске ужун аът бажы хевирлиг кылдыр сиилбип кылыр ындыг херекселди аът баштыг игил дээр игилдиң арнын колдуунда серге кежинден чамдыкта аът бажының кежинден кылыр баштай кешти соок сугга хонукта ылчыраткаш дүгүн дүжүргеш ооң соонда кургадыр ыштааш хере тыртып эттээш ук эдилелди кылыр эки ыштаан кеш эткир болурун чоннуң ырында безин демдеглээн ыштап ла каан эткир ыяш ындынныг ла игилим дир ындынныг ла аъдым хылы ынчангаштың ыыткырлайн игилдиң хылын чылгы малдың кудуруундан шилип кылыр ынчангаш херекселдиң узуну төш чартыы хире боор кончуг чүгүрүк эмдик аскыр кудуруундан алган хыл аажок эткир боор деп чугаа бар ол дугайында ыр эткир ыяш хыртыңындан чазап алган игилимни эмдик аскыр кудуруундан хылдап алган игилимни игилдиң бажын хылдар быжыглаар депкелерин база быжыг ыяштан колдуунда хадыдан кылыр херекселдиң чажаан талдан кылыр а сээнин аът хылы биле дериир чажактың хылының дыңзыг кошкаан күүседикчи боду оюн эгезинде оң холунга салаалары биле таарыштырып алыр хыл эткир болзун дээш дыттың чөвүрээзинде кадыг кара саат чугу биле чаап алыр игилге ойнап өөренир кижи колдуунда ойнап билир күүседикчини хайгаарап ооң канчаар ойнаарын көрүп алыр он күүседикчи ойнаарының аргазын кандыг бир аялгазының дузазы биле чоорту шиңгээдип бодунуң мергежилин сайзырадып кириптер алдыы ишкинге имандай дээр кончуг игилдээр чылгычы кижи чораан ооң игилдээрин дыңнаар дээш кайыын даа кижилер чедип келгилеп тургулаан игилчиниң бир онза чүвези янзы бүрү омак хөглуг хоюг уян аялгалардан аңгыда мал маган болгаш өске даа амытаннарның алгыржырын ол ла хевээр ойнаптар кижи чораан игилинге көшкен аалдың малын сүрүп бар чоруурун кижилерниң мал маган хай деп алгыра кааптарын хой өшкүнүң болгаш анай хураганның алгыржырын олчаан на дыңналдыр ойнап келир кайгамчык кижи чораан дээр болгай имандайның игилдээринден ыглап турган чаш уруг таалап удуй бээр оглун хоскан малды игилдеп тургаш алзыр глун хоскан кыс мал ашак игилдей бээрге карааның чажы төктуп келгеш хоскан оглун чыттап чылгааш дораан на эмзире бээр турган тыва национал хөгжүм херекселдеринде хүндүлүг черни ээлеп турар бо хөгжүм херекселиниң төөгүзүн алексей ооржак биле шириин оол хертектиң тургусканы эгил эжим эгил деп шиизинде тода көргүскен санчы кызыл оолдуң игил үнү деп шүлүүн аянныг номчуур индий океан черде хемчээли биле үш дугаар улуу делегейниң суг кырының зун шып турар ооң шөлү сая км суунуң хемчээлиниң делгеми сая км океанның эң терең чери зонд ховулунда м соңгу талазында азияны барыын талада африканы чөөн талада австралияны мурнуу талазында антарктиданы шаптап турар атлант океан биле кызыгаары чөөн дурттуң меридианында эртип чыдар оожуму биле чөөн дурттуң меридианында индий океанның эң соңгу кыдыы персид ээтпекте соңгу делгемчилдиң хөлү биле та турар индий океанның дооразы хире км австралияның болгаш африканың мурнуу мугулдурларының аразы далайларның ээтпектерниң болгаш өдүглерниң шөлү сая км бүдүн океанның кырының шөлүнден суунуң хемчээлиниң делгеми сая км далайлар болгаш кол ээтпектер океанның эриин дургаар чыдар шак аайы биле кызыл далай аравий далай аден ээтпек оман ээтпек персид ээтпек лаккадив далай бенгал ээтпек андаман далай тимор далай арафур далай карпентария ээтпек улуг австралий ээтпек моусон далай дейвис далай дем биле далайы космонавттар далайы сөөлгү дөртелдирзин чамдыкта мурнуу океанга хамаарыштырар чамдык ортулуктар чижээ мадагаскар сокотра мальдив бурунгу диптерниң артынчылары болуп турар өскелери андаман никобар азы рождество ортулуу оттуг даг уктуг индий океанның эң улуг ортулуу мадагаскар муң км улуг ортулуктар болгаш бөлүглелдер тасмания шри ланка кергелен ортулуктар бөлүглели андаман ортулуктар мелвилл маскарен ортулуктар реюньон маврикий кенгуру ниас ментавай ортулуктар сиберут сокотра грут айленд комор ортулуктар тиви ортулуктар батерст занзибар симёлуэ фюрно ортулуктар флиндерс никобар ортулуктар кешм кинг бахрейн ортулуктар сейшел ортулуктар мальдив ортулуктар чагос ортулуктар бөлүглели италия итал ёзу аайы биле ады итальян республика итал европаның мурнуу талазында күрүне ортаа далайжылдың төвүнде ады грек дылдан укталган соңгу барыын талада франция биле кызыгаарлыг км швейцария км база австрия биле соңгу талада словения биле соңгу чөөн талада км оон аңгыда ватикан км болгаш сан марино биле км иштики кызыгаарларлыг аппенин чартык ортулукту балкан чартык ортулукту бичии кезиин падан оргуну альпының мурнуу ийин сицилия ортулуктар сардиния болгаш кезек биче ортулуктарны эжелеп турар тургустунганы чылдың июнь ёзу аайы биле дылы итальян найысылал рим улуг хоорайлар рим милан неаполь турин палермо генуя болонья флоренция бари катания венеция чызааның хевири парламент республика удуртукчу джорджо наполитано эреңгей сайыт энрико летта девискээр дугаар делегейде чурттакчылары акшазы евро уруң интернет домен уруң телефон уруңу шак куржаа кадак азы хадак кыд чымчак торгудан кылган өңнүг маак кожаа ону байыр наадым үезинде улус уткуур байырлаарда база демдектиг болуушкуннарда ажыглаар маак тыва чон кадакты эт хөреңгиниң дээдизи деп санап ажыглап чораан кадак хээзиниң угулзазының каасталгазының узун кысказының өң чүзүнүнүң аайы биле аңгы аңгы болур кадактарның өңнери янзы бүрү утка шынар илередип турар үстүнде айыткан беш аңгы кадактардан аңгыда сес дагылдыг ак көк өңнүг кадактар турар оларны ада иезинге улуг назылыг өгбелеринге шагаада сунуп чолукшуурда ажыглаар ооң аңгыда хүн ай чуруктуг кара азы кара көк өңнүг кадактарны кижини сөөлгү оруунче хөөржүдүп үдеп тургаш ажыглаар кадакты хүндүткээн кижизинге сунарда кадактың аксын бээр кижизинче көргүзе мөгейбишаан тудар кадакты алган кижи харыы мөгейиг кылгаш кадакты ийи холдап алгаш дүргеш хүндүткелдиг черже салыр кадакты сунарда холдуң салааларын ооң биле шуптузун шыппас ону улуг эргектиң матпаадырның дөзүнге киир туткаш адышка сыңыштыр салыр ынчаар кадак сунуп чолукшуурдан аңгыда кадактыг чолукшуур деп база бир ёзулал бар кадак сунуп чолукшуурда кадакты ол кижиге бээр а кадактыг чолукшуур ёзулал үезинде кадакты бербейн дедир ап алыр ындыг кадакты ээзи үргүлчү бодунга ап чоруур кандыг даа хар назылыг кижи биле кадактыг чолукшуп болур кадактыг чолукшуурда кадактың бир ужундан оң холдуң чажыг чажар салаазының иштинден хүн аайы биле ийи катап ораагаш биче салааның артыы талазынче бадырып алыр чолукшулга үезинде кадаан чолукшуп турар кижизиниң холунга салбайн холдарының адаандан шенектерин тудуп чолукшуур кадакты сандай кырынга чер кырынга арыг эвес черлерге салып болбас ону бедик азы ыдыктыг черге шыгжаар кажык оюннары мал магынның кажыын ажыглаар солун оюннар кажык биле ойнаар чорук амгы тываларның алдай болгаш хакастарның бурунгу өгбелериниң ойнап чораан оюннарының бирээзи ооң тодаргай херечизи болза ук черлерден каскан эрте бурунгунуң базырыктарындан тыпкылаан хөй санныг кажыктары болур хакассияның уйбат чаа тазы деп черде бистиң эраның мурнунда векте тургускан базырыктан кызласов л р алдайның базырык деп черге чыл бурунгаар грязнов м п тываның саглыга бурунгу түрктерниң чыл кара хөл мөңгүн тайгага чыл улух хем девискээринге чыл грач а д бурунгаар тургускулаан базырыктардан хөй хөй кажыктар тывылгылаан ол ышкаш бурунгу тываларның вектерде тургускан базырыктарында кажыктар база чыткылаан моон алгаш көөрге кажык биле ойнаар чорук барык ла ажыг чыл иштинде туруп келген базырыктардан тывылган кажыктарны шинчилеп көөрге хөй хөй кижилерниң холун дамчып эрткени илдең мырыңай хоюгланып уштары мугурарып калгылаан ону дөжек ширтек азы алгы кырынга чылдыр идип ойнап турганы илдең ол ышкаш чамдык кажыктарны топтап көөрге үттеп хой чарыынга янзы бүрү демдектерни чуруп кырлаңнарын кертип аът болгаш инек чартыын аажок хоюгландыр дүрбүп каапканы илдең ол шыйыг демдектер вектерде тургускан кыргыс базырыктардан тывылган малгаш аяк саваларга шыйып каан таңмаларга бурун шагда үжүктерни таңмалар дээр турган дөмейлери база бар бир чамдык кажыктарда шыйып демдектээн чүүлдер орхон енисейниң болгаш таңгыт тибет бижиктерниң үжүктеринге дөмей болгулаан ол янзы бүрү шыйыгларны эртем номнарынга таңмалар деп адап турган бурунгу кижилер кажык биле кандыг бир оюнну ойнап турган дыр дээрден башка чогум на ындыг оюннар ойнап турган ады дүрүмү ындыг турган деп бадыткаары берге ынчалза даа бурунгу тоолдарда кажык кагар кажык адар кажыктаар деп сөстер таваржып турар бистиң бурунгу тоолдарывысты эртемденнер түрк үезинге вв хамаарыштырып турар болгай бо болза кажык оюну ол үеде ле турган дээрзиниң база бир херечизи ол амгы тывалар вектиң чылдарынга чедир кажыкты улуг сонуургал билзе ойнап келген чамдык районнарда ам даа ойнап турар дөрт кажык биле берге тыртар деп оюн бар кажыктың дөрт талазын дөрт чүзүн мал ады биле адаан хой өшкү аът инек ойнакчы кижи дөрт кажыкты холга арбактап алгаш черге дүжүрер бир эвес дүшкен кажыктар дөрт чүзүн мал бооп дүшкен болза ол кижиниң хууда аас кежии бай каас тодуг чоруу ында илереттинген деп санаар аът чарыштырар деп оюнга база ынчаар дүшкен болза ол кижиниң аъды бурунгаарлавышаан база ла аас кежии дүшкен деп санаар дөрт кажыкты ынчаар дүжүрери берге оюнну ынчангаш дөрт берге дээн кажыктың олура дүшкен чартыын хой ок хой элек өшкү ок өшкү элек деп база адап турар чоннуң мал маганының аайы биле кажыктың талаларының адын база ла өскээр өскээр адап турарлар чижээлээрге тожуларда иви өске тываларда инек деп аттарлыг талалары база бар кажык биле ойнаар оюн кончуг хөй ону ойнаар кижилерниң саны база эңмежок ынчангаш кажыкты хөйү биле чыыр апаар бичии уруглар дөгерези кажык чыыр аңаа улуг улус бурунгу чаңчыл биле база дузалажыр кажыктың эвээш хөйү ол өгнүң бай шыраан азы ядыызын бадыткап турар бир өгге кажыкты муң чедир чыыпкан болза ол өгнүң кыштаанга хой кажаазының иштинге ханы оңгарны каскаш хөөп кааш кажыкты база катап чыып эгелээр хой кажаазынга хөөп каан кажыкы мал маганның кежии деп санаар аң кажыын чыыр чорук арай тыртым бир эвес аң кажыы чыыр болза малы төне бээр деп санаар бодал турган ынчалза даа аң кажыы биле сага берге тыртар кажыктар кылып аар чорукту кем чок деп санаар турган чыттырып кагар деп сөс оюнну ойнаарының хевирин тайылбырлап турар кажыкты шынап ла хой чартыын өрү көргүзү чыттырып алыр ойнаар кажыктың саны ойнакчыларның санындан хамааржыыр ынча мынча деп шыңгыы доктааткан сан чок ойнакчыларның саны база ла хамаан чок кандыг даа оюнга ойнакчыларның саны эвээш азы эмин эрттир хөй болза оюн шынар чокталып солун эвес апаар болгай бо оюнну тен чедир кижи ойнаар болза аажок солун болур оюнну эш санныг ойнакчылар ойнап турда дужааштыр кижи ойнап турда кижи ажылдыр кижи ойнап турда эштежип алгаш азы чаңгыс чаңгыс даа бооп алгаш ойнап болур кажыктың саны ийи кижиге дөрт кижиге кижиге чедир болза эки кажыктың саны мырыңай эвээш болза арай кошкак тала дарый дарый уттуруп туруп бээр ооң ужун улус чалгаарап оюн тарай бээр эмин эрттир хөй кажык биле ойнаарга төнместеп удук үнместээш туруп бээр ол база солун эвес кажыкты ойнаар чуруму мындыг бо оюн чыттырып кагарындан элээн ылгалып турар чүл дээрге кажыкты чыттырбас аңаа дөрт карак ийи карак даа какпас а ооң төнчүлели мырыңай сыр өске аңаа тускай сага база херек чок ойнакчыларның саны кызыгаар чок а кажыктың саны ойнакчыларның санынга хамаарылгалыг турар ойнаар чуруму мындыг оюнну эгелээр эргени чаалап алган кижи хөй кажыкты ийи холдап арбактап алгаш оларның дөгерезин бөлүү биле дыка бедик эвес кылдыр өрү октапкаш оң холунуң артын өрү октаан кажыктарның адаанга дозуптар ону дүжүрери дээр ооң соонда хол артынга дүжүрүп алган кажыкты катап өрү октапкаш ийи холунуң арбаанга чаңгыс даа кажык черге дүжүрбейн дозуп алырын кызыдар кагыкчы дүжүрүп алган кажыын санап көөр бир эвес дүжүрүп алган кажыы эш болза черде арткан кажыктан эштеп кагар а бир эвес дүжүрүп алган кажыы саарзык болза ону саарзыктап кагар черде кажыкты хап тургаш база ла өске кажыкты аңдарып болбас эш кажык кагар тургаш саарзык кажык хап болбас а саарзыктап кагар тургаш эш кажык база хап болбас кагыкчы черде кажыкты дөгерезин хап алган болза эштеп какканда ийи кажыкты саарзыктап какканда чаңгыс кажыкты өнчү кылдыр ап алыр ону аът тудары дээр бир ойнакчы кажыкты хап тургаш кандыг бир чылдагаан биле ышкынмаан шаанда аът тударын үргүлчүлевишаан турар а кажан ышкыныпканда дараазында кижиже шилчидер ышкыныпкан деп санаар таварылгалар мындыг хол артынга дүжүрүп алган кажыын ийи холдуң арбаанга дозуп ап чыткаш кажыкты черже ышкыныпкан болза өрү октаан сагазын дозуп ап шыдаваан болза хап чыткан кажыының чанында кажык аңдарыпкан болза эштеп кагар тургаш саарзык кажык азы саарзыктап кагар тургаш эштеп хапкан болза ышкындырыг деп санаар болгаш оюнну дараазында кижи катап эгелээр ук оюнну ойнап турда бир ойнакчының ышкындырыының ужун дараазында кижиже оюннуң шилчилгезин бир кагыг деп санавас кажан хап турар кажыкты дөгерезин аът кылдыр тутканда бирги кагыг төнгени ол болур баштайгы кагыг төнерге чаа ойнаар кажык тургузар төлээде база чыттырып ойнаары ышкаш өнчү бо удаада аът кагжыр ийиги кагыгны эң сөөлгү аътты туткан кижи эгелээр бүгү кажыкты чоорту хожулап тургаш дөгерезин аът кылдыр тудуп алган тала азы кижи утканы ол болур оюннуң төнчүлели дыка үр ойнап келгениниң түңнелинде хожузун кагжырга уттурар четкен тала чугле ийи кажыктыг болган болза өске тала база ийини салыр болгаш ол дөрт кажык биле шапшылга деп эң шиитпирлиг болгаш солун оюн эгелээр оюнну база ла сөөлгү аътты туткан кижи эгелээр оюнну мынчаар ойнаар дөрт кажыкты оң холунуң адыжынга салгаш бөлүү биле чавыс кылдыр өрү октапкаш салаалар артынга дүжүрүп алыр бир эвес дөрт кажык дөртелээ салаа артынга дүшкен болза оларны база ла бөлүү биле өрү октапкаш ол аразында адыш таваан өрү көргүзү кажыкты доспайн агаардан черже дүжүп бадып чыткан кажыктарны үстүнден барып сегирип алырю бир эвес кажыкты салаа артынга дүжүрүп чыдырда оларның ужу черже дүже бергеш салаа артынга чүгле чаңгызы арткан болза ол арганы эң белен болгаш чиик арга деп санаар болгаш ону үргүлчү ажыглаар салаа артында чаңгыс кажыкты бедиди өрү октапкаш ол кажык агаарга чоруур аразында черде үш кажыкты арбактап алгаш дүжүп чыткан чаңгыс кажыкты доспайн база үстүнден барып сегирип алыр бир эвес черге бир азы ийи кажык дүжүп калганда база ла ол хевирлиг шапшып алыр ынчалза даа ол арга кончуг берге болгаш кижи болганы ону кылып шыдавас чүге дээрге агаарже ийи азы үш кажыкты октаптарга оларның аразы ырап тарай бээр а черде барып дүшкеннерниң аразы база ырай бээр ынчангаш оларны чыый шаап алыры берге болур үш чаңгыс кижи ойнап турда чаңгыс кажыктыг кижинии биле үш чаңгыс кажык каашкаш үш кажык биле шапшылга кылыр бир эвес ийи кижи ойнап турган болза ийи кажык биле шапшылга кылыр апаар уттурар четкеш эң сөөлгү ийи кажыын кагган бөлүк эки шапшааш ам удурланыкчызының хожузун дүжүртүп сегий берип даа болур бир эвес тиилеп турар тала шапшып апкан болза ол тала ам утканы ол болур кажыкты хожулап кагарының өскелеринден ылгалып турар чүвези чүл дээрге ону чыттырып алырында болур хожулап кагар кажыкты хөлчок сырый кылдыр хой чартыын өрү көргүзү чыттырып каар кажыкты хап ойнап турда сырый чыттырып каан кажыктан өске кажыкты аңдарбайн хап алыры берге болур ынчангаш оон чүгле колдуунда чаңгыстап кагар апаар кажыкты хожулап хап турда кижи бүрүзү чаңгыс катап кагар болгаш чыттырып кагары дег дескиндир ээлчежип тургаш кагар өске дүрүмнери частырыглары кагжыры хожулажыры утчуру болгаш төнчүлели чыттырып каккан кажык биле дөмей кажык адар оюннуң херекселдери кажык тигер ийи самбыра ону бүге хөлү дээр кижи бүрүзү дөрт дөрт аңнарлыг болур тала бүрүзү бир бир бүгелерлиг болур кижи бүрүзү бир бир октарлыг бир бир кажылгалыг болур бүге хөлү дээрге адар караның барык ла кол өзээ ол бүге хөлүнде аңнарның дал ортузунда турар бүгени элээн бөдең болгаш демдектиг иле кажыктан кылып алыр чамдыкта курутай деп сыыргак ужунуң сөөгүн даа бүге кылып алыр бүгениң үнези өске анаа аңдан дөрт катап улуг биригээр чугаалаарга бүгени хөлден үндүр адыптарга адыгжының олчазы кылдыр дөрт аңныап алыр кажык адар ок кылдыр бода мал кажыын ажыглаарын чөпшээревес кажылга дээрге окту адып үндүрерде ол ок дорт болгаш карага часпас дегзин дээш дорттап шиглээр херексел болур кажылганы ийи калбак ыяштан кылып алыр хоочун кажык адыкчылары ону огу биле кады шыгжап чоруур оюнну ойнаар чуруму мындыг ойнакчылар азы кижиден тургустунар ийи кижи бот боттарынга удур ойнаар кижи шавыштыр эштежип алыр адыкчылар аразы чеди дугай м хире тос дугай м хире хемчээлдиг черге олуруп алгаш баарынга бүге хөлүн салгаш ооң кырынга бүгези биле аңнарын тургузуп алыр оюнну эгелээр кижини база ла ийи тала кажыктың хой биле өшкү чарыын үлежип алгаш төлгелептер чамдык районнарда берге тыртар деп турар оюнну эгелээрин чаалап алган таланың ийи кижизиниң кайы бирээзи эгелээрин боттары шиитпирлээр кажыкты адып эгелээр кижи огун кажылга кырынга салгаш шала октай аарак бүге кайы сен дээш согуп үндүрер баштайгы кижи дөрт огун адыптарга дараазында удурланыкчы кижи адып эгелээр бир эвес баштайгы кижи аңның кайы бир кезээн адып алгаш барган болза ийиги кижи артканнарын адар баштай адар кижиниң эки чүвези ол баштайгы кижи чүгле бүге адып тургаш тиккен кажыкты дөгере адып аппарган болза ооң арткан октары камналып артып каар ол ла хире октарның саны биле олуттуң өске талазында олурган эжи бирги олуттуң бүдүн каразын адар кайы даа олуттарда аңнарның дөгерезин адып алгаш барганда кагжыр ынчан база ла күштүг тала хожу аңныг артып каар чамдык районнарда хөй аң аткан таланы уткан деп санап турар эң сөөлүнде база бир арга кыскаштап адары ол болза окту ийи холунуң адыжының таваанга кыскаш сегел баарынга чедирип келгеш шала кудулады холдарны чазылдыра аарак шывадаптары болур бо арганы база ла кезээде хереглеп турбас ону оюнга хөй катап уттурган кошкактарга ийи чаңгыс таварылгада чөпшээрээр тожулар бо оюнну шаңай адар кайык адар деп адап турар ук оюнну вайнштейн с и тожу тывалары деп номунга кысказы биле бижээн бо бурунгу солун оюнну чаа үеге таарыштыр эде чогаадып алгаш чижээлээрге черге олурбайн туруп алгаш ойнаар чавыссымаар бичежек столдардан азы олуруп алгаш ойнаар чавыс сандай ширээлерден таарыштыр тургузуп алгаш ооң кырынга ойнаар кылдыр өскерти чогаадып ап болур ук оюнну чөп организастап кижилерниң олуттарын турар черин таарыштырып алыр болза биллиард ойнундан дудак чок солун болгаш карак биле хемчээп көөрүнүң хол биле часпазының чаңчылдарын кижизидеринге ужур дузалыг шимченгир оюн болур ойнакчыларның саны кызыгаар чок ойнаар херексели кажык тургузар самбыра аңаа кажык бүгезин ажыглап болур аът маңы хемчээр хөй кажык ден чедир берге тыртар аът дүжүрер төлге дүжүрер дөрт сага кажыктар болгаш кижи бүрүзүнге бир бир аът чарыштырар аъттар бүрүзүнүң хой талазынга кандыг бир демдекти азы таңманы чуруп каан даа болур ойнаар чуруму мындыг хөй кажыкты самбыра азы ширтек кырынга аът кылдыр дизе тургузуп алыр дистинчек кажыктың эгелээн ужун орта старт аъттарны ийи талазындан база чыскаай тургузуп алыр оюнну эгелээр кижини берге тыртып төлге дүжүрүп тургаш тодарадып алыр оюнну эгелээр эргени алган кижи берге тыртар дөрт кажыкты алгаш самбыра кырынга дүжүрер дүшкен кажыктарда чеже аът дүшкен болдур ол кижиниң аъды ынча санныг аът маңы хемчээр кажыкты эртер берге тыртарының санын ойнакчылар аразында дугуржуп аар колдуунда лаойнакчы бүрүзү чаңгыс тыртар болза эки мырыңай аът маңы хемчээр кажыктарның өске ужунга финиш үнген аъттыг кижи утканы ол болур бо оюнну чамдык кожууннарда шала бөдүүнчүдүп даа арай элээн нарыыдадып даа ойнап турар чижелээрге аът маңы хемчээр кажыктарның орнунга самбырага үлеглиг ак кара клеткалар кылып алгаш аъттарны ол клеткаларга чарыштырар бо таварылгада баштай чарыш эгелээр ужун орта чыскаалып алган турар аъттар оюн эгелээри биле мурнап орар аът клеткаже киргеш клеткалап чоруп орар кандыг бир аът ону эрте берген болза мурнунда аътты оюп каапкаш клеткаже киргеш клеткалап чоруп орар чамдык районнарның улузу ол оюнну нарыыдадып берге тыртар кажыктарның бүгү талаларын чарыштың байдалынга таарыштырган турар чижээ аът дүжерге бурунгаарлаар инек дүжерге аткаарлаар хой өшкү дүжерге ол черге турар дээш оон даа өске ол ышкаш ол ла оюннуң дүрүмнеринге үндезилээн аът биле буга чарыштырар деп оюн бар ол оюнну ойнап турда аът оруунга бир клетка орук буга оруунга база бир аңгы клетка орук кылып аар бир эвес аът маңы хемчээр дистинчек кажыктарны орук кылдыр тургузуп алган болза база ла ийи орукту тургузуп алыр моолдарга ук оюнну самбырага клеткалар кылып алгаш каш даа кижи ойнаар кылдыр таарыштырган ойнаар кижиниң саны кызыгаар чок ийи баг кылдыр команда үстүп алыр кайы даа талаларга турар кажыктарның саны дең болгаш ойнакчы бүрүзүнге билдингир болур ужурлуг бир баг улус алган ниити кажыын чаңгыс кижиниң эдээнге ургаш оортан бодунуң ойнакчы бүрүзүнүң холунга өйлей чажырып бээр холдарда чажырган кажыктарның ниити санын ол команданың ойнакчы бүрүзү билген турар ужурлуг оюннуң сорулгазы болза ийи тала кайызы даа боттарының улузунуң туткан кажыының санын билир тургаш аңаа удурланыкчы таланың ойнакчыларының холдарының даштыкы хевириниң улуг бичезин барымдаалап тургаш оларның холда туткан кажыының санын даап санап тыпкаш ийи таланың бүгү ойнакчыларының холдарында туткан ниити кажыктың санын шын адаары болур санны баштай адаар чорук талаларга кандыг даа дээре байдалды бербес ону шуут ла шын кылдыр чаңгыс адап шыдаттынмас чүве төлээде баштай сан адаар эргени туралаан талага тыпсыр болгаш ээлчежип тургаш бир тала ла үш катап адаар оюннуң онзагай чүүлү болза кажык туткан кижи бүрүзү бодунуң чудуруунуң даштыкы хевирин өскертип чижээ ийи борбак кажык тудуп алгаш чудуруун аажок улгаттыр хөй кажык аспактап алган кижи кылдыр мегелээр азы хөй кажыкты бар ла шаа биле бичии кылдыр көргүзерин оралдажыр кайы бир тала чажырган кажыктарның санын шын адапкан болза кажык санын тыппаан тала холда туткан кажыын дөгерезин уткан таланың өнчүзү кылдыр бериптер уттуруп турар таланың өнчүзү эвээжээн тудум на оларның холга туткан кажыының санын тывары белен апаар а удуп турар өнчүзү хөй таланың кажыының санын тывары улам на бергедей бээр оюннуң эгезинде кайы даа таланың өнчүзү хөй турда ойнакчы бүрүзү ыяап ла кажыкты туткан турар болгаш куруг орарын чөпшээревес а сөөлзүредир кайы бир таланың өнчүзү шуут үстүр четкенде оларга куруг тударын чөпшээрээр харын даа оларның чамдыызы оюнга киришпейн баар бурунгу кижилер ук оюнну бичии чаштарга аас саналгазын өөредиринге дүрген санап өөрениринге чүвениң иштики даштыкы ишкирин улуг бичезин даап тургаш шын кылдыр адаптарынга ол ышкаш чүвени дүрген медереп билиптеринге ажыглап турган бистиң үевисте ол оюнну харын даа өскээр таарыштыр чогаадып алгаш бичии уругларның холунга тааржыр бичии чүвелерден кылгаш эге школаның сан кичээлдеринге класстан дашкаар ажылдарга бот кичээлдерге оюннарга дааажыглап болур календарь ай хүннү чылдарны тодарадып билиринге эргежок чугула календарь астрономнарның төөгүчүлерниң археологтарның чогаалчыларның экономистерниң болгаш өске даа тускай эртемниглерниң ажыл чорудулгазынга эртем практиктиг ажык дузаны чедирер календарьны чамдыкта үениң машиназы деп адап турары чөп календарьның дузазы биле шинчилекчи эрткен үени даа келир үени даа көрүп болур календарь чыл санаашкынының кол онзагай системазы турган болгаш болуп артар даа чогум ылап шын календарьны чоогадып тургузарын шиитпирлээри нарын айтырыгларның бирээзи болур бир эвес чылдың иштинде хонуктарның саны мугур бүдүн санга дең болза чижее хонук ынчан ажыглаарынга эптиг эң шын чиге календарь тургузуп алыры белен болур бир чыл болза хонуктардан тургустунган чылдың тургустунган бүдүн хонуктарынга немей санаар деп сан төнчү чок үүрмек сан болур ынчангаш оон бүдүн хонуктар кажан даа тургустунмас үүрмек санны ажыглавайн чылдың иштинде кайы хире үе барын хонук шак минута секунда кылдыр бижип болур бир тээ чылды бүдүн хонуктар биле хемчээри чедип алдынмас болганда чыл санаашкынынга ажыглааар шуут чиге шын календарь база тургустунмас чүгле чоокшулаткан санаашкын кылыр календарьны тургузуп болур кижилер чыл санаары биле календарьны кылып алгаш ону хүн бүрүде ажыл амыдыралынга ажыглап турарлар шаанда шагда улуг биче аймак кижилер боттары тус тус календарьлыг тургулаан календарь бүрүзү анаа хоозун тыптып келбээн ол ук чоннуң ажыл агыйы амыдырал чуртталгазы биле тудуш холбаалыг кыдат календарь бистиң эрага чедир чылдар мурнунда тыптып келген алдан чылдардан тургустунган ооң бир эргилдезин бо үеде цикл деп адай берген ук календарьга чылдарны канчаар демдегеп турганын дугаар таблицада көргүскен доора дургаар одуруглар беш халаптың азы беш бүдүмелдерниң аттары биле демдеглеттингилээн ыяш от чер демир суг ол одуругнуң адаанда дээр төжектери биле демдеглээн цзя и бин дин у цзи чэн синь жэнь чуй ылгавыр демдектерни чылдарны онзагайлап ылгаарынга хереглеп турган узун дургаар ногаан цзы чоу инь мао чэнь сы у вей шень ю сюй хай будуктар биле бот боттарындан ылгалып турар кылдыр демдеглеттингилээн бир эргилдениң дургузунда төжектер будуктар катап таваржып эртип тургулаар чыл бүрүзүнүң ады ийи ылгавыр демдектериниң каттышканындан бүткен чижээ бир дугаар чыл цзя цзы деп демдектер биле өске чылдардан ылгалыр кү чыл дин вэй демдектер биле онзаланыр оон даа ыңай ынчаар алдан чылдың чыл бүрүзүнге бот боттарындан ылгалыр тускай демдектерни тургузар бурун шагда кыдатка бо таблица чүгле чыл санаашкынынга эвес айлар хүннер санаарынга база ажыглаттынып а харын хонуктуң шактарын база оларның дузазы биле ылгап адап турган таблица кыдаттар ай биле хүн календарьларының ылгалын дүүштүрер сорулга биле дээрде чырып турар телоларны хайгаарап келгениниң түңнелинде хүн чылының дурту айының уламчылаарына дең деп тодараткан ынчангаш олар хүн чылдарында он ийи он ийи айларлыг ай чылы а ай чылы он үш он үш үш айларлыг болуп кирип турар кылдыр санааш чыл болурга ла ай болгаш хүн календарьлары дүгжү бээр кылдыр чыл санаашкынын чорудуп турган олар бир айда бүдүн хонук а чылда хонук бар кылдыр санааш ол хонуктарны он тоска үлепкеш бир чылда каш хонук барын тодарадырга болган бо сан амгы үеде чыл санаашкынында ажыглап турар сандан улуг карашпас азы бир чылда бүдүн ай бар оон ийи ай болгаш ла чыл төнер а чылдың артып турар үүрмек кезиин сактып алгаш үш чыл эртерге ле кыжын хүн дуртунуң кыска хүнүнүң соонга артык айны немеп турганнар кыдаттар алдан чыл эргилделиг календарьны чылга чедир ажыглап келгеннер ол система делегейде эң хоочун чылдар дургузунда туруп келген ынчангаш азияның чурттакчы чонунуң ортузунда бир делгереңней системаның бирээзи болу берген чүс чылдарда турцияга арабтарның үжен чыл эргилделиг хиджразы ай календары эң нептереңгей турган бистиң эраның чылдың июль айда турктар ай хиджразының чаа календарын хүлээп алгаш ону саң хөө календары деп адаан ол календарьны хүлээп алган соонда оларга мурнунда турган араб ай хиджразы биле чаа календарьның ылгалы хонук тыптып келген ол артык хонуктарны чыл санаашкынынга киирери биле чыл болгаш ла бир чылды санга албас турган чылдагаан биле турктарның календарындан дугаарлыг чылдар чыл санаашкынында демдеглеттинмээн турция чылдың декабрьның ның хүнүнде күрүне календары кылдыр григориан календарьны хүлээп алза даа бөгүнге чедир чыл санаашкыны чорударынга ай хиджразын болгаш өске даа календарьларны ажыглавышаан хевээр ынчангаш турк календарьларда бүгү системаларның шуптузунуң ай хүнүн салгаш оларның аразында григориан календарьның ай хүнүн онзалап каан болур моол тибет чыл санаашкынынң эгези бистиң эраның чыл болур бо календарьның тургузуу кыдат чыл эргилделиг календарьларга дыка чоок моолдар кыдаттарның ажыглап турганы дээр төжектериниң орнунга чылдарны онзалап демдеглээри биле көк хөх кызыл улаан сарыг шар ак цагаан кара хар өңнерни кииргеш кыдаттарның ажыглап турганы он ийи ногаан будуктарын моолдар болгаш тибеттер беш халаптың он ийи дириг амытаннарның аттары биле эрте шагда енисейге турган түрктерниң календарында дег солуп каапканнар таблица бо чыл санаашкынының эгези болур бистиң эраның чылындан амгы үеге чедир алдан чылдыг эргилдениң каш катап болуп эрткенин дугаар таблицада көргүскен таблица моол тибет календарьның дириг амытаннар аттары биле эгелээр чылы кыдат календарьда дег күске эвес а тоолай арткан дириг амытаннарның аттарының чыскаалы кыдат календарьда дег олчаан артар моол тибет календарьларның бир хевирин моолдар амыдырал ажыл агыйга хүн бүрү хереглеп ол календарьны олар бистиң эраның чылынга чедир ажыглап келгеннер моол календарь кожа хелбээ улустарның ажыглап тургулаан ай хүн календарьлары дег ай фазазының өскерлиринге үндезилеттинип тургустунган ол календарьга чылдың дурту хонук айның дурту хонук кылдыр санап турган дириг амытаннар аттарындан тургустунган ажыл амыдыралга ажыглап чораан моол календарь системазын дугаар таблицада көргүскен ук календарьны кижилерниң мал маганның назы харын тодарадырынга делгереңгейи биле ажыглап чораан ооң тургузуу бөдүүн болгаш ажыглаарынга кончуг таарымчалыг таблица моолдар чылды он ийи айга чарып ай календарын хүн календары биле дүүштүрери биле элээн каш чылдар болурга ла чыл төнчүзүнге артык айны немеп турганнар цагаан сарак ай дээш баштайгы айның эгези кылдыр февральды хүлээп алыр чамдык черлерге айларның аттары болгаш оларның дугаарлаашкыны янзы бүрү бооп тургулаан айларны шагның үезинге дүүштүр часкы хаврын чайгы зуны күскү намрын кышкы өвлийн деп бөлүктээш ол айларны баштайгы төргүүн ортаакы дунд сөөлгү сүүлчийн деп ылгап тодарадыр моол астрономнар айларны зодиак сылдыстарының аттары биле база адап турганнар водолей балыктар кошкар буга ийистер пага рак арзылаң кызыжак деңзи шагар ээремчик ча адыгжы макара азы те моолдар хүннер аттарын индий тибет системаны барымдаалап планеталар аттары биле адап турганнар таблица тывалар база ла он ийи дириг амытаннар аттарындан тургустунган календарьны ажыглап турганнар чыл санаашкынын анчаар чорудары тываларга төөгү болуп ада өгбелерден дамчып келген тываларның календары өкерилге чок хевээр арткан ук календарьның хереглеттинип турган үези чылдан чылга чедир үе болур шаанда тываларның ажыл амдыралынга ажыглап чораан календары чоок кожа хелбээ улустарның календарьларынга дөмей болуп турганын демдеглезе чугула тывалар чыл эрглделиг дириг амытаннар аттарындан тургустунган чыл бүрүзүн беш халаптар ыяш от чер демир суг болгаш беш өң чүзүннер биле көк кызыл сарыг ак кара онзагайлап ылгаар календарьны ажыглап чорааннар таблица алдан чыл эргилделиг тыва календарь тыва календарьның тургузуу бөдүүн сактып доктаадып алырынга кончуг эптиг болгаш үр үениң дургузунда ажыл амыдыралга ажыглаттынып келген тывалар ай дуртун дээрде айның өскерлир хевирин барымдаалап хонук кылдыр хүлээп ап чыл дуртун хүннү барымдаалап санап турганының ужурунда бир чылдың иштинде он ажыг хонуктар артыкталып келирге ай хүн календарын дүүштүрери биле үш чыл болгаш ла чыл төнчүзүнге артык ай деп адаар бир айны немеп турган бир чылда он ийи айлар азы хонук бар кылдыр чыл санаашкынын чорудуп чылды час чай күс кыш деп дөрт үелерге чарып үе бүрүзүнге үш үш айларны онаап турган айлар тускай ат чок башкы ортаа адак деп сөстер биле илереттинер чижээ частың башкы айы март чайның ортаа айы июль күстүң адак айы ноябрь дээш оон даа ыңай чылды дөрт шагга үзүп турганын бо үениң айлар аттарынга дүүштүрерге час айларынга март апрель май чайның июнь июль август күстүң сентябрь октябрь ноябрь кыштың декабрь январь февраль хамааржыр хүн дүн дуртунуң узап деңнежип кыскалап эртер үелерин тывалар эки билир чорааннар частың башкы айының марттың де часкы хүн дурту дүн дурту биле деңнежип эртер чайның башкы айның июньнуң де хүн дурту эң не узун а дүн дурту эң кыска болурун күстүң башкы айының сентябрьның те күскү хүн дүн дурту деңнежип эртерин болгаш кыштың башкы айының декабрьның де хүн дурту эң кыска а дүн дурту эң не узун дээрзин тывалар чазыг чокка билип ону тодарадырынга өг иштиниң хүнүн чедиишкинниг ажыглап чорааннар бо календарьда айны неделяларга үлээн барымдаалар чок ынчалза даа он он хонуктарга үзүп турганын ай чаазы эгези ай ортузу ай адаа эргизи дээн сөстер херечилеп турар айның баштайгы он хонуун эгези ийиги он хонуун ортузу сөөлгү он хонуун эргизи деп адаар хонукту дүн хүнге чарарындан аңгыда даң бажы чер чырып келген хүн херели дээп келген биче дүъш улуг дүъш дүъш соо хүн чүгүрүүнде кире берген дээш болгаш оон даа өске бичии хемчеглерге үлеп турган оон аңгыда хар шокарлай берген хар эрип калган көк үнүп чыдар апарган хек даван чечектели берген чер суггарар үе тараа тарыыр үе сиген бажы четчи берген хой кыргыыр үе чулук үези тараа хоорзу баш тырта берген тараа бажы четчи берген көк хевек үези кара доңдак дүже берген шалың дүже берген хыраа дүже берген башкы хар чаапкан дээн чергелиг домактар шаг үениң өскерилгези чылдың кандыг үезине болуп турарын чигези биле илергейлээр чугула үелерде айны оон даа бичии үүрмек кезектерге үлээр чижээ тос тостуң соогу ол соок кыштың башкы айының эң узун хонуунуң эртенинден азы декабрьның тен эгелээш частың башкы айының ортанга март ке чедир үргүлчүлээр тыва календарьга ай бүрүзү ажыл агыйның адырлары биле холбажып ай бүрүзүнге характеристиканы берип турган чижээ күстүң башкы айы сентябрь тараа ажаап алыышкыны дооступ аалдарның күзеглерже көжерин база кыштаглаашкынга чоорту белеткенип өг кидизин септеп даарап мал кажааларын селиирин аңчылар аъткарарынга белеткенирин сагындырып келир ол үеде тывага алдын сарыг күс дүжүпкен сугларның кыдыы чаакталып доңгулай бергилээн тайгалар баштарынга хар чаапкан турар сактырга чүгле кижилер эвес а харын бүгү бойдус кышка белеткени берген ышкаш болур база бир чижек хову шөлдүң өңү шинчи кире берген арга ыяштың бүрүзү четчи берген эзимнер иштинде болгаш дөргүнектерде бора хектер чайтыңайндыр эдип турар үени хек эдер үе дээр ол болза майның ден июньнуң ке чедир үе болур ынчан чер суггарып тараа тарыыр үе келгенин аалдарның чайлаглаар хой кыргыыр дүк салыр үези келирин сагындырар юлий цезарьның мурнунда эрте бурунгу римге хүн чылынга таарыштыр үргүлчү эде кылыр нарын будулчак ай хүн календарын ажыглап турган бистиң эрага чедир чылда юлий цезарь ол календарьны чаартып эде кылгаш чылдың эгезинден эгелеп ооң ады биле юлиан деп адаан он ийи айлыг хүн календарын чыл санаашкыны чорудары бие ажыглалга киирген ол календарьны эде кылырынга египет александрий астрономнарның үлегер дуржулгазын ажыглаан юлий цезарьның календарьга кол эде кылыышкыны болза календарьны айны барымдаалап чорутпас хүннү барымдаалап чорудар а дөрт чыл болгаш ла чылга бир хонукту немээри болур бо үедеги хүн календарының эгези оон эгелээн чаартылга мурнунда бурунгу римге ай хүн календарынга ай бүрүзүнүң эгезин календылар айның чаа хүннери деп адап турган болгаш календарь деп сөс ол сөске үндезилеттинип тывылган чылдың чаа календарынга немелде алдыгы хүннү бис секстус деп адаан ол сөстен високостуг деп сөс тыптып келген азы ол чылды узун чыл дээр бурунгу римге календарь он айларга үлеттинип турган болза эде кылыышкын соонда оларның саны он ийи апарган ол айлар юлиан календарьже эрги аттары биле олчаан шилчий берген бирги айны чаа дайын бурганы марстың ады биле мартиус март ийиги айны априлис апрель үшкүзү майи дарийгиниң ады биле майюс май дөрткүзүн юнона дарийгиниң ады биле юниус июнь деп адай бергилээн арткан айларның аттары бешкизин квинтилис алдыгызын секстилис чедигизин септембер сентябрь сескизин октобер октябрь тоскузун новембер ноябрь онгузун децембер декабрь деп сан аттары биле дугаарлап адаан он айларга немээн ийи айларның бирээзи янус бурганның ады биле януариус январь өскезин фебруариус февраль деп адагылаан эде кылыышкын соонда чылдың эгезин марттан январьже көжүргеш айларның аттарын хевээр арттырып каарга эгезинде турган утка шынары чоорту читкен чаа эде кылыышкынның соонда квинтилис дээр бешки ай чеди дугаар апарган болгаш ооң соонда юлий цезарьның ады биле июль болу берген секстилис деп алдыгы ай сес дугаар апарган болгаш элэн үе эрткен соонда цезарьның салгакчызы бир дугаар рим император октавиан августуң ады биле аугустус август азы ыдыктыг деп адаттынган арткан дөрт айларның аттары олчаан арткан болгаш оларга чоорту чаңчыгып бүгү делегейге ынчаар тарап нептерей берген юлиан календарьда саарзык айлар үжен бир үжен бир а саарзык эвес февральдан аңгыда айлар үжен үжен хонуктарлыг турган ынчалза даа октавин августка алдар болдуруп февральдың хонуктарындан бир хонукту августче шилчиткен соонда август а февраль хонуктуг апарган үш ай улаштыр үжен бир хонуктуг болбазы биле сентбрьның бир хонуун октябрьже ноябрьың бир хонуун декабрьже көжүрген чылды айларга ынчаар үлээни бо хүннерге чедир олчаан арткан чылдан эгелээш айны неделяларга неделяны чеди хонуктарга үлээш чеди дугаар хүннү хүн хүнү воскресенье деп адааш ону неделя санында эрттирер христиан шажын чүдүлгениң байырлалы кылдыр доктааткан юлиан узун чылдың календары база ындыг чиге эвес болган дөрт чыл болгаш ла немээр хонук биле катай юлиан календарьның чылының дурту хонук шак ол болза астрономнуг чылдан минута секунда артык ооң ужурундан чыл болгаш ла бир артык хонук чылга немежир чыл иштинде чыл дуртунга үш артык хонук немежип келирге часкы дүн хүн дуртунуң деңнежип эртер үези март тен же шилчээн болгаш марттың ин часкы дүн хүн дуртунуң деңнежип эртер хүнү кылдыр хүлээп алган ону ынчаар хүлээп алгаш чылдарның карышкааның чылдагаанын этпээн болганда чүс чылдың төнчүзүнге чедир хонук артыкталып чыглып келип часкы дүн хүн дуртунуң деңнежип эртер хүнүн март ден же шилчээн октябрь революциязының мурнунда россияга эрги санның календарын ажыглап келген ол календарьга чыл санаашкынын бөдүүнчүдери биле бир чылда хонук шак азы хонук бар кылдыр хүлээп алган календарьга үргүлчү бүдүн хонуктар турары биле үш чылдың иштинде хонук а дөрт дугаар чылда хонук бар кылдыр санаар болгаш ол артык хонук февраль айга дугаар хонук кылдыр немежир ол чылды узун чыл дээр узун чылдарга ке артыышкын чокка үлеттинер чылдар хамааржыр чижээ дээш оон даа өске европаның болгаш өске даа чурттарның хүлээп алган күрүне бүрүзү ол календарьны хары угда хүлээп албаан чаа санның календары эрги санның календарындан сайзыраңгай болгаш бо календарьга бир хонук ылгал чыл эртерге таваржыр ынчангаш чаа санның календарын ылавылаттынган календарь деп болур россияга чаа санның календарын хүлээп алырын шажын чүдүлге буруу шаап хоругдап келгениниң ужурунда октябрьның социалистиг улг революциязының тиилелгезинге чедир эрги санның календары биле чыл санаашкынын чорудуп келген чылдың февраль тен эгелеп чаа санның календары биле чыл санаашкынын чорудар кылдыр в и ленинниң саналын езугаар совет чазак чарлык үндүрген ол үеге чедир россияга турган эрги санның чыл санаашкыны хонук озалдап турган чылдагаан биле чылдың январь соонда февраль эвес а февраль деп санаан ынчангаш амгы үеде бистиң чыл санаашкыны чорудуп турар календарывысты чаа санның григориан календары дээр бүгү делегейде мынчага чедир чаңгыс аай календарь системазы тургустунмаан амгы үеде делегейниң хөй хөй чурттарында хүн календарын ажыглап турар ол календарьга чыл дургузунда хүн эклиптиканы хүн оруу бир эргилерге шагның дөрт үелери солчуп эртер кандыг даа хүн календарынга ооң үндезини кылдыр тропиктиг чылды алыр часкы дүн хүн дуртунуң деңнежип эртер точказын таварыштыр хүн төвүнүң ийи дараалаштыр эртер үезин тропиктиг чыл дээр ол чыл хонук шак минута секундага дең азы төнчү чок үүрмек сан болур хонук болур бо төнчү чок үүрмек сан ылап чиге календарь тургузарынга шаптыктыг ооң ужурундан янзы бүрү календарьлар тыптып келир чаа санның календарының айларында хонуктар саны чаңгыс аай эвес болганда чылдың кварталының хонуктары база дең эес айның неделя хүннериниң аттары чылдың на өскерлир кварталдың иштинде ажылдаар болгаш дыштаныр хүннерниң саны база доктаамал эвес болуп турары улус ажыл агыйын планнап бүдүрүлгени организастаарынга шаптыктыг ажыл агый орук харылзаа болгаш бүдүрүлгениң өске даа адырларынга таарымча чок бо четпестерден хостуг чаа календарьны тургузар дээш шагдан тура хемчеглерни ап келген болгаш бүгү делегей чрттарынга чаңгыс аай ажыглаар календарьның төлевилелин тургускан ону бүгү делегей календары деп адаар чаа календарьның төлевилелдериниң иштинден эң не таарымчалыг бир төлевилелди бүгү делегейниң календары кылдыр бадылаарын каттышкан нациялар организациязының чанында бүгү делегейниң календарь ассоциациязы сүмелээн ук төлевилел неделялардан азы хүннерден тургустунган кварталдарга чылды чарар квартал бүрүзүнүң баштайгы айлары январь апрель июль октябрь хүннерлиг болгаш беш беш воскресеньелерлиг ийи дыштаныр хүннү санаваска ай бүрүзү ажыл хүннерлиг чыл болгаш квартал бүрүзү воскресеньеден эгелээр бо календарьда неделялар азы хонук бар ында кирбейн барган дугаар хонук неделялар санынга кирбес ол хүннү чыл төнчүзүнге бүгү улустуң найыралының болгаш тайбың байырлалының хүнү кылдыр киирер узун високостуг чылдың гы хүнүн июньнуң биле июльдуң ниң аразынга кииргеш узун чылдың хүнү деп адаар эрес доржу оглу кара сал чылдың июль де сүт хөл кожуунга төр тываның хүндүткелдиг болгаш хөй чедиишкинниг мөгези тыва республиканың чаан мөгези россия болгаш делегей чергелиг сумо хүрештиң тиилекчизи база шаңналдыг черлерниң эдилекчизи баштайгы тренер башкызы тываның арзылаң мөгези моңгуш амир өлзей оол оглу хостуг хүрешке башкызы түлүш владимир хуурак оглу сумо хүреш башкылары куулар каң демир каң оол оглу куулар адар начын оглу узуну м см деңзизи кил өг бүле байдалы өг бүлелиг чаңгыс оолдуг чурттап турар чери кызыл хоорай сонуургалы хобби хол бөмбүү волейбол аът чарыжы ынак спортсмени йокодзуна асашери сумо ынак чеми манты бууза эртеми моолдуң олимп аттыг дээди өөредилге чери күзели күчүтен мөге деп атка чедир хүрежир сорулгалыг чаан мөгениң чедиишкиннери сумо хүрешке россияның аныяктар аразынга дакпыр тиилекчизи катап шаңналдыг черже кирген сумо хүрешке европа диптиң аныяктар аразынга тиилекчизи сумо хүрешке россияның чемпионадынга шаңналдыг черже кирген сумо хүрешке европа диптиң чемпионадынга шаңналче киир хүрешкен моолга говь сүмбер аймак харга чедир мөгелер аразынга долгандырыг хүрешке ки черни алган хүреш хонук улаштыр болган моолга университетке мөгелер хүрежинге мөгеже киир хүрешкен өөренип турган бөлүүнге шүглүп турган эгезинде он хар чаа ажып турар бичии уруг чоок кижилерингеазы кожаларынга оларның биле чүү болурун чугаалап берип эгелээн чогум ооң өттүр көөр салым чаяаны үжен харлыында четчип бышкаш чүгле төрээн хоорайы биле кызыгаарлаттынмайн болгарияга россияга харын даа бүгү делегейге чүү болурун баш удур чугаалап кичээндирип турар болу берген кижилер болуушкуннар дугайында медээлерни ванга кайыын ап турарын билип алыксаар улус ла хөй караа көрбес энениң чугаазы биле алырга улустуң эккелген чигирин суйбааш ол кижи дугайында эки багай чүүлдерни билип каар а ооң салган айтырыынга харыыны кандыг ла бир көзүлбес күштер ооң кулаанга чугаалап берип турарын ол үргүлчү айтып чораан бо ла бүгү бүзүрексенчиг эвес хуулгаазыннар чүгле бурганның ачызында болуп турарын онзагайлавышаан улус хүлээп алырындан шылай бергеш сагыш сеткил арыглаарда бурганга чүдүп хүрээ баар хүннү черле эртирбес турган чурттуң удуртукчузунуң доктаалы биле вангага ай санында шалың акшазын бээр доктаамал кады чоруур камгалакчыларны база ону сөөртүүр чычаанны быжыглаан ооң кайгамчык салым чаяанынга бүзүревес харын даа хартаачы шивишкин деп санап турар улус база турган чүвени баш удур билип каар чаяанны ыдыктыг иоанн златоуст көстүп келгеш аңаа ужурашкаш белекке берген деп ванга чугаалаан кирип келген кижи бүрүзүнүң кажан каяа канчаар чок апаарын өттүр көрүптер турган дүне соңга ындында сүнезиннерниң оочурда турган бо кижини хүлээп ал дээн үннеринден ол удуп шыдавас турган кижилер оларны кандыг берге коргунчуг чүүлдер манап турарын баш буруңгаар билир турган болза чурттаар хөңнү чок апаар ийик деп ол бир катап чугаалан кижилерниң ажыг шүжүүн аарыгларын бергелерин бодунга чоокка көрүп дузазын көргүзүп эдип тура ол дүнелерде бурганга чалбарып өттүр көөр чаяанны дедир ап аарын дилеп чанныр чораан бо бүгү ховар көстүп көрбээн тайылбырлап ужур чөвүн тыппас онзагай салымныг болгар херээжен бодунга болгаш чоок кижилеринге улуг аарыг азы өлүм кээрге ону эдип өскертип шыдавазын чажырбайн чугаалаар ванга өлүрүнүң бертинде чыл болгаш францияга өскелерге дөмей эвес өттүр көөр чаяанныг бичии уруг төрүттүнүп келирин айыткан улуг энениң харлаан оюнда ванганы дөзээн салым чаяанныг уруг бары шын болган катанов николай фёдор оглу орус катанов николай фёдорович чылдың май шылгараңгай эртемден түрк болгаш чөөн чүк дылдарының шинчилекчизи тыва дыл эртеминиң үндезилекчизи тывага чылдың май да ооң харлаан доюн демдеглээн тыва дылдың синтаксизин шинчилээри тыва дыл эртеминиң тывылганы биле кады эгелээн вектиң ийиги чартыында чылда тыва дылды баштайгы хакас эртемден н ф катанов шинчилеп эгелээн чылда казань хоорайга парлаттынып үнген опыт исследования урянхайского языка деп кедилиг ажылы ооң хөй чылда чорудуп келген шинчилелиниң түңнели болур ында тыва улустуң дылын эң не баштай эртем ёзу биле бүгү талалыг шинчилээн ол ажылда чугула черни тыва дылдың синтаксизинге тураскааткан н ф катанов тыва дылдың бөдүүн болгаш нарын домактарын домак кежигүннерин болгаш оларның илереттинерин тодараткан шаандан тура бистиң өгбелеривис кышкы узун кежээлерде дең чырыынга ойнап хөглээри боттарын чалгааратпас оюн тоглаалары хөй турган аңаа аалдың улуг бичии улустары шупту киржир турган ындыг болгаш салгалдар аразында харылзаа дыка быжыг турган улуг улус уругларынга боттарының билири оюннарын болгаш аас чогаалдың чүзүн бүрүн хевирлерин шуут дорт дамчыдып бээр чаагай чаңчылдыг турганы ол дур амгы үеде салгалдар аразында харылзаа дыка ла ырап улуг улус биле ажы төлүнүң аразында харылзаазы дыка ла чидип бар чыдар уруглары биле кады бир ле чүвени кылып сеткилинден чугаалажыр үе көңгүс эвээжээн кежээ болурга ла улус улус телевизор мурнунга олуруптар чыдыптар а уруглары компьютер мурнунга олурупкаш орай дүнеге чедир оон турбас апарган улуг улустуң сонуургалын төнчү чок сериалдар долузу биле эжелеп алган а уруглары ону сонуургавас болгаш оларның сонуургалдары көңгүс өске ооң соонда ажы төлүнүң сагыш сеткилинде чүү дойлуп чоруур дугайында сонуургалдан көрүп турары хөй санныг сериалдарында маадырларның салым чолу дээш сагыжы аарып уламчызын четтикпейн манап чоруурлар мен бодаарымга шагда телевизор даа компьютер даа чок турган шагда амыдырал дыка ла солун турган деп бодаар мен кижилер аразында сагыш сеткилинден чугаалажып кады шайлап хөөрежип боттарының дугайында дыка эки билчир турган ындыг быжыг чоок чораанындан кады аалга херек ужурлуг ажылдарны малын кадарып суглап ыяштап дээш амыдыралынга херек ажылдарны аалдың улузу шупту деңге кылыр турганында оюн тоглаазын безин хар назынга чарып оларны ылгавас турган улуг кырган авай даа бичии уйнуу даа деңге чижип ойнаар турган оюннардан кажык биле янзы бүрү хевирлерниң оюннары даалылаар шыдыраалаар чинчи чажыржыр дээш оон даа өске дыка солун оюннарны өг иштинге ойнаар турган ойнаарындан аңгыда тывызыктажып кожамыктап ырлажып дүрген чугаалажып бот боттарынга коргунчуг чугаалар чугаалажып азы болза тоолдажып тура кежээлеп турган дээрге амыдырал дыка солун турган дыр деп бодаар мен мен бодум безин бичии чораан үелеримде аалга кежээ када даалылап шыдыраалап көзерлеп солун чугаалажып тура кежээлээр турганын дыка эки сактыр дыр мен чаңгыс көзерниң безин дыка хөй хевирлерин кежээ дургу ойнап четтикпес ынчангаш улаштыр дараазында кежээ уламчылаар кылдыр соксадып даа алыр чүве а коргунчуг чугаалар чугаалажырга суг дыка солун кижи чиирлер хан сорарлар дирлип келген өлген кижилер аза буктар дугайында дээш баар ла чүве болгай бичии кижи ону дыңнап алгаш дүне удуп чадап бичии ле дааш шимээн дыңнааш сырбаңайнып чыда хонар кандыг даа ужас дээр кинолардан артык турган бо коргунчуг чугааларны дыка оожум чугаалап турган кижи хенертен бо келди суг дээрге шупту алгырып кышкыржы бээр кортканындан ыглап турар кижи даа бар бо дээрге база ла чоннуң төнчү чок тывынгыр аас чогаалының хевирлери ол хире хөй бай байлак дээрзин херечилеп турар а дыка солун аас чогаал чалчыжар деп чүве дыңнаан силер бе бо дээрге дыка солун чүве дир бо чалчык кижи дээрге бир ле уран чаяалгалыг кижи дир элээр тургаш көргенин сагыжынга шыгжап алгаш оон бичии арага ижиптер болза ооң шупту чогаадыкчы талантызы оттуп кээр бир көргенин бир дыңнаанын черле утпас ооң шуптузун сактып тургаш чалчыттынар ол аразында одай аарак кожамыктай суг каап турар болдур ийиин улуска хомудаан сеткилин негеп алыр дээш ооң чугаазының чечени шуут кайгамчык апаар элээрде ооң шуугап турганын кым даа эки билбес оожум томаанныг кижилер суг чалчыттына бээрге дыка ла чаптанчыг боор чүве кожамыктарында чалчып турар кижизиниң дугайында шупту сөглексээн бодалдарын киирген ханы уткалыг болур ростислав докур оолович кенденбиль тываның баштайгы композиторларының бирээзи ростислав кенденбиль чылдың май де чөөн хемчик кожууннуң кара дытка төрүттүнген бичии турда шолазын кошкар оол дээр турган хар чеде бээрге ада иези чадаана хоорайның школа интернадынче өөредип чоруткан үш чыл болгаш горно алтайск хоорайже өөренип чоруткан тываже эглип келгеш кызыл хоорайның хөгжүм болгаш шии театрының студиязынга өөренип турган өөредилге чылдарындан чылга чедир театрга актер оркестр артизи инструменталист аккомпаниатор болуп ажылдап чораан бир дугаар ырызын чылда бижээн ол ла чылын ленинград хоорайның хөгжүм училиезинче өөренип чоруткан аңаа кенденбильниң чаа ырылары скрипка болгаш фортепиано пьесалары чечен биле белекмаа деп операзы бижиттинген тываже чылда эгилгеш бүдүрүмчелиг ажыл чорудулгазын идекпейлиг эгелээн ооң чаа бижээн ырыларын бүгү тыва ырлап эгелээн моңгуш бора хөө оглу кенин лопсаң апрель чылда төр тыва эртемден шүлүкчү этнограф хамнаашкын талазы биле элээн каш монографияларның автору төөгү эртемнериниң доктору тываның дээди хамы тываның улустуң чогаалчызы тыва республиканың баштыңының чазааның даргазының с а сарыг оол аттыг чогаал шаңналының лауреады улустарның найыралы ги чаданың ада чуртунга ачы хавыязы дээш ги чаданың буян бадыргы орденнерниң эдилекчизи делегейниң дириг эртинези деп бүгү делегейде хүндүлүг аттың эдилекчизи м б кенин лопсаң чылдың апрель да чөөн хемчик кожууннуң хөндергей сумузунда чаш тал деп черге төрүттүнген адазы моңгуш бора хөө келдегей оглу аңчы тоолчу болгаш чер чарыкчызы чораан авазы моңгуш сендинмаа шиижек уруу тоолчу болгаш ус шевер чораан ооң ада иези ниитизи биле ажы төлдү өстүрген тос кыс болгаш алды оол м кенин лопсаңның баштайгы башкызы хевек доңгак мыдык оглу турган ол камбы лама моңгуш лопсаң чиңмиттиң үндезилээни тыва бижиктиң баштайгы алфавидин өөредип турган моңгуш борахович чылда кызылдың в и ильич аттыг ортумак школазын баштайгы доозукчулар биле гу классты дооскан школаны дооскаш ленинград амгы санкт петербург университединиң чөөн чүк факультединиң түрк дылдар филологиязының тыва дыл салбырынче өөренип кирип алган университетти чылда чедиишкинниг дооскаш кызылдың башкы училиезинге тыва дыл чогаал болгаш педагогика башкызы болуп ажылдаан тываның ном үндүрер черинге редакторлап база ажылдаан чылдың марттан тура м кенин лопсан тываның музейинге ажылдап эгелээн баштай тыва арат республиканың төөгүзүнүң салбырын эргелекчилээн амгы үеде национал музейниң улуг эртем ажылдакчызы болуп ажылдап турар м кенин лопсаңның культура хөй ниити болгаш эртем ажыл чорудулгазы хөй талалыг ол биче чажындан шүлүктер болгаш чечен чугаалар бижип эгелээн ооң баштайгы чогаалы он харлыг турда чырыкче үнген орус болгаш тыва дылдарны тергиин эки билир моңгуш кенин лопсан хөй санныг романнарның шүлүктер рассказтар болгаш балладалар чыындыларының автору орус болгаш даштыкы шүлүкчүлерниң ооң иштинде а с пушкинниң шүлүктерин тыва дылче очулдурган м кенин лопсаңның салым чаяаны тываның улусчу чогаадылгазының дазылынче ханылап кирип турар тыва хамнаашкынга тураскааткан дыка хөй монографиялары ооң эртем ажылының түңнели болуп эртемденниң адын делегейге алдаржыткан бо темага лекция номчуп делгелгезин көргүзүп австрияга швейцарияга бельгияга германияга италияга акш ка чораан хамнаашкын шинчилелиниң американ фондузу чылда аңаа хамнаашкынның дириг эртинези деп атты тывыскан ындыг ат делегейде чүгле үш кижиде бар м кенин лопсаңның эгелекчи саналын ёзугаар чылда россияда хамнарның бир дугаар организациязы дүңгүр деп ат биле тывага тургустунган чылда делегейниң тыва америк баштайгы шуулганы кызылга болуп эрткен аңаа делегейниң аңгы аңгы чурттарының эртемденнери болгаш ажылдап турар хамнары киришкен ол ла чылын алдан маадыр аттыг национал музейниң чанынга хамнаашкынны өөренириниң талазы биле эртем төвүн тургускан чылдың декабрьда монгуш кенин лопсан нью йорктуңнью йорктуң эртемнер академиязының кежигүнүнге соңгуткан чылдың апрельде хамнаашкын айтырыгларының талазы биле докторнуң диссертациязын камгалап алган ооң материалдарын эртемден ажыг чылдарның дургузунда чыып келген кызыл эник кыргысович кудажы декабрь ноябрь чыл тыва чогаалчы шүлүкчү публицист очулдурукчу шии бижикчизи хөй ниити ажылдакчызы тыва республиканың улустуң чогаалчызы ссрэ ниң болгаш россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан тыва республиканың күрүне шаңналының болгаш россияның чогаалчылар эвилелиниң шаңналының лауреады хүндүлелдиң демдээ орденни тыва республиканың ордени кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы тыва республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы аттарны д о ө шаңналдарны алган кызыл эник кыргысович чылдың декабрь те тыва арат республиканың улуг хем кожуунунуң ийи тал сумузунуң чээнек деп черге алдарлыг малчын арат ссрэ ниң совединиң депутады ленин тар орденнериниң эдилекчизи тарлашкын тулчуушкунунуң киржикчизи михаил суванович кудажының эр чаңгыс оглу кылдыр төрүттүнген кызылдың педагогика училиезин кызылдың күрүнениң башкы институдунуң филология факультедин тыва дыл болгаш чогаал төөгү деп мергежил биле дооскан к кудажы педучилиени доосканының соонда тере хөл кожуунунуң куңгуртуг сумузунга үш чыл ишти башкылап ажылдаан оон ыңай педучилиеге өөренип турган үезинде өөнүң ишти сарыглар маскыровна биле таныжып алган тере хөл кожуунга ажылдаанының соонда сылдысчыгаш солуннуң корреспондентизи болуп ажылдап эгелээн оон тываның аныяктары болгаш шын солуннарның редактору болуп чылдарда ажылдаан тываның ном үндүрер чериниң редактору тыва асср ниң сайыттар чөвүлелиниң телевидение болгаш радио дамчыдылга талазы биле комитединиң даргазының оралакчызы тыва асср ниң чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң даргазы улуг хем сеткүүлдүң редактору бооп база ажылдаан сөөлгү чылдарында кызылдың ортумак школазынга башкылап ажылдаан чогаал ажылын чылда эгелээн шүлүкчү прозачы драматург очулдурукчу россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү тываның улустуң чогаалчызы тыва республиканың күрүне шаңналының лауреады россияның чогаалчылар эвилелиниң литература шаңналының лауреады хх чүс чылда тываның алдарлыг кижилери деп күрүне номунче ооң ады кирген ооң чогаалдары орус моол татар хакас якут болгаш өске даа дылдарже очулдуртунган тыва дылче в шекспирниң а пушкинниң к чуковскийниң в ильинаның м пахомовтуң болгаш өскелерниң даа чогаалдарын очулдурган в ш көк оол аттыг хөгжүм шии театрының сценазынга долуманың хуулгаазыны он бир белек кыс эмчи дирде макдо деп болгаш өске даа шиилерин тургускан лира деп сылдыстар бөлүүнүң чөөн талазында көвей сылдыстардан тургустунган оларның кол нургулайы дээр оруунуң кырында ышкаш сагындырар бөлүк сылдыстарны көрүп болур ол куу деп сылдыстар бөлүү дүр ында хире сылдыстар бар оларның эң не чырыктары альфа гамма эпсилон дельта бета болгаш дзета оларның эң көскү сылдыстары крест белдирлешкен демдек хевирлиг дүрзүнү тургузар альфа гамма пи болгаш бета дээр оруун узун дургаар шөйлү берген а эпсилон биле дельта оларга перпендикулярлыг болур ол сылдыстар бөлүүнде объектини хайгаараарга эң солун ол объект альфа гамма болгаш эпсилон сылдыстар биле барык ла шын параллелограммны тургузуп турар куунуң объектизи дакпыр сылдыстан тургустунган болгаш оларның аразы дуганың секундазынга дең ол сылдыстың чырыы а ооң эдеринчизиниң чырыы сылдыс чырыының хемчээлинге дең пулковта ажылдап турган профессор а н дейч объектини шинчилеп көргеш куу деп сылдыстарның а деп сылдызын дескинип турар кара эдеринчи барын илереткен ол эдеринчи хүн системазының планеталарынга кончуг дөмей ооң массазы хүннүң массазындан катап биче а юпитерниң массазындан катап улуг эдеринчи ук сылдысты чылдың иштинде бир дескинер оларның аразы чер биле хүн аразындан катап улуг кууйлу элээди оолдарның оюну ону хувискаал соонда орус чон биле харылзаа сайзырай берген үеде тыва оолдар орус оолдарның оюнундан үлегерлеп алган ойнаар чуруму ийи үш кижи ойнаар ойнаар херексели мерге кагар бичии доорбаш ыяш черге бичежек х м хире дөрбелчин шыйгаш ооң ортузунга бичежек оңгар сомнап алыр эгелээр кижини мерге тутчуп тургаш тывар эгелээн кижи доорбашты ол сомалап алган оңгарынга бир ужу астына берген чыдар кылдыр селегелей салып алгаш астына берген ужун орта мерге биле оожум хаптарга доорбаш өрү алзы чаштай бээрге агаарга ужугуп турар аразында мерге биле катап каккаш ырады ла хаптар ойнакчы чаштай берген доорбажын алгаш дөрбелчинче үш ортумак базымны баскаш доорбашты дөрбелчинниң иштинче кире бээр кылдыр октаар бир эвес доорбаш дөрбелчинни часпаан болза оюнну шак ла ынчаар уламчылаар чүгле доорбашты чыткан черинден шимчетпейн кагар ойнап турган кижи доорбашты хаккаш чазыпкан болза азы дөрбелчин шыйыг иштинче киир октап шыдавас болза частырыг деп санаар болгаш ынчан ооң удурланыкчызы ойнаар бир эвес доорбашты кижи дөрбелчин шыйыгдыва киир октап шыдавас шыйыг көзүлбес кылдыр ырай берген болза доорбаштың дүшкен черинден дөрбелчин шыйыгга чедир тыныш үспейн куу уй лу у деп алгырып үш катап аай дедир маңнааш дөрбелчин иштинге салып алгаш уламчылап ойнаар бир эвес ырады хапкан доорбашты удурланыкчы кижи агаардан черге дүжүрбейн чорда дозуп алган болза ону ойнакчы кижи ышкынган деп санааш доорбашты тудуп алган кижи ойнаар доорбаш биле хөй катап ойнап турар кижи тиилеп турган болур бо оюн болза бичии чаштарның шимченгир шын эскериичел авааңгыр болур чоруун сайзырадырынга дузалаар николай шагдыр оол оглу куулар апрель төр тыва шүлүкчү прозачы очулдурукчу тыва республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы россияның чогаалчылар болгаш журналистер эвилелдериниң кежигүнү н ш куулар чылдың апрель те тыва асср ниң өвүр кожуунунуң торгалыг сумузунга төрүттүнген торгалыг ортумак школазын томскиниң политехниктиг институдун москвада а м горький аттыг литература институдун дооскан тыва асср ниң чоннуң амыдырал хандырылга яамызынга инженерлеп шын солуннуң редакциязынга үлетпүр килдизинге корресподентилеп тываның ном үндүрер черинге редактор кол редактор бооп тываның күрүне университединге улуг башкы бооп улуг хем сеткүүлдүң кол редактору бооп ажылдап чораан чылдарда тываның чогаалчылар эвилелиниң баштаар черин даргалаан бойдус камгалакчыларының бойдус кыйгызы өвүр кожууннуң өвүрнүң судалы деп солуннарны редакторлап үндүрүп турган чогаал ажылын чылда эгелээн ооң чогаалдары алтай армян башкир болгар кыргыс моол орус татар узбек украин хакас дылдарже очулдуртунган тыва дылче а пушкинниң м лермонтовтуң и бунинниң с есенинниң б пастернактың бо цзюиниң омар хайямның р тагорнуң исикава такубокунуң моол бурят алтай хакас кыргыс казах украин татар болгаш өске даа шүлүкчүлерниң шүлүктерин шүлүглелдерин э лабиштиң д мягмарның в серен оол биле кады шиилерин библияның номнарының хөй кезиин чаа дугуржулга чагыг деп кезээн өске даа номнарын х саддхатиссаның будданың амыдыралы деп номун р акутагаваның новелларын эрлик оранының хилинчээ деп ат биле эрте бурунгу буддийжи литератураның чамдык тураскаалдарын эрткен төрүмелдер төөгүлери деп ат биле очулдурган куулар сергей оолакаевич чылдың март де өвүр кожуунунуң хандагайты суурга төрүттүнген ооң хөөмей сыгыдының аянынга улуг идигни сураглыг сыгытчы чогаалчы кызыл оол санчы берген хылдыг хөгжүм биле ойнаарынга дыка сонуургалдыг нота билбес танывас тускай мергежили даа чок хирезинде анаа кулак биле дыңнап өөренип илип ап чораан уран чүүлге сундулуг хөөмейлээрин оралдажып турар оолду төрелдери база киноже билет база чигирзиг конфеталар биле шаңнап турган ол деткимче бичии кижиниң бодунга бүзүрелин оттуруп улуг улуг бедиктерже чүткүдүп үнеринге дузаламчы бооп турганы чадапчок чажындан тура хөөмейлээр тыва национал хылдыг хөгжүмге ойнаар болгаш шаптараазын чокка тываның күрүне ансамбли саянга школа дооскаштың ажылдай берген аныяанда сергей оолакаевич россияның янзы бүрү хоорайларын кезип тывадан бир дугаар бүгү делегейниң салым чаяанныгларының аразынга тыва хөөмей сыгытты бараалгадып көргүскен кижи бүрүзү бо чуртталгада уштап баштап чоруур хүндүлүг башкылыг мерген угаанныг сүмелекчилиг база кезээде дузалап кээр эштиг болур дээр болза чазыг чок боор хөөмейни күүседип нептередип чоруур аныяк салгалдарга боттарының уран дуржулгазын дамчыдып берип чоруур бойдустан тускай чаяанныг тыва чоннуң аразында ады сураа алгаан хөөмейжилер өскелерден онзагайы биле ылгалып чоруурлар аксының кежии ле боор сергей оолакаевич тыва улустуң алдарлыг хөөмейжизи тумат геннадий хайдыповичиниң хары угда ооң эжи бооп сүмелекчизи база башкызы чораан сыгыртыр сергейниң хөөмей сыгыт талазы биле арга дуржулгазын кижизидилгезин демдеглевес арга чок сергей оолакаевич геннадийниң даайы боор ол каяа даа чорааш чагааларында чээнинге сүме кадып аас иштинде дылды кандыг байдалга салып алгаш сыгыртырын безин чурааш өөрениринге эптиг аргаларны айтып берип чораан геннадий боду чажындан черле чүге даа бол ылаңгыя хөөмейге өөрениичели кайгамчык сонуургак бирги классчы оол ышкаш ол чуртталгазында эң кол кижизиниң бирээзи болур төрээн даайының илбилиг үннерниң үнер аянын кончуг үнелиг кичээлдерин шиңгээдип алган башкызы сергейниң кижизидилгези геннадийниң аажы чаңынга хевирлеттинеринге чугула рольду ойнаан гена хөөмей уран чүүлүнүң тевиинче чаа ла булганып кирип тура тенексимээр аажы чаңныг бир ле чүүлдү бодап азы чогаадып алган чоруур борбак кызыл чаактарлыг оолак турган дошкун сөстен доңган сеткил чөрүжүп дедирленир болгай а геннадийниң башкызы эптеп чөптеп өөредип тускай эвин тып алган бир ле күскээр хайлыг иттириг ле боор бойдус биле болчаглыг эвес дээрниң диңмирээнинден өөредип турган эмдик аъдының хойганының соонда эзерниң бош салганындан бе азы аъттың килеңнээн аажы чаңын узун тынын быжыг тудуп шыдавайн барганындан бе малдың кырындан гена аңдарлып ла баткан ол үеде бир буду эзеңгиге ораажы бергеш элээн черге сөөрттүдүпкен бо таварылганың соонда барык бүдүн чартык чыл иштинге кызыл хоорайның төп эмнелгезинге ийи будунуң кырынга турбайн идер орунга эрттирген чымыштыг ажыл кылып бичии даа халас үе эрттирбес кижиге ындыг чуртталга аактыг берге болган чүнү даа кылыр дээрге кылдынмас оода чадаарда боду база албан бир кижиниң дузалажыптарын манаары эпчок болгаш түвектиг геннадий чаш уруг дег катап кылаштап өөренип эгелээн чүнү канчаар боор эмнелгеге хөөмейлээрин шенеп чоорту шын сеткили биле сонуургап ханы өөренип бар ла бүгү бодун угаан медерели күзел соруу биле хөөмейге бердинипкен сыгыртыр сергей даайындан арга сүме ап хандагайты биле кызыл аразынга чагаалажып эгелээн хөөмейни даайларындан чыда калбайн өөрениринге эмдик аътка будун кемдедип алгаш эмнелгеге дыка ла үр чыткан үелери идиглиг болган бир чыл ишти кадыының аайы биле өөренмээнинден чаа өөредилге чылында катап база ол ла класска өөренир ужурга таварышкан геннадий эмчиде чыткан үелеринде сыгыртып эгелээриниң мурнунда даайынче чагаа бижээн ооң утказы даайы чагаазынга харыылап дыка ла тода билдингир кылдыр бижээн сөөлүнде өөредиин генаның бүрүнү биле ажыглап чораанын сергей оолакаевич эскерген сергей оолакович бодунуң үлегери биле геннадийниң ук уран чүүлге канчаар даа аажок улуг сонуургалын оттуруп база ооң салым чаяанын сайзырадырынга ол ышкаш сөөлүнде бүдүн делегейге ады сураа үнүп билдингир кижи болурунга улуг идигни берген дээр болзувусса хөөрем чок өвүрнүң кончуг салым чаянныг хөөмейжизи биле чүгле бодунуң чону эвес база даштыкы чурттарның кижилери чоргаарланып онзагай үнелеп көөр турган а күүседикчилер боттарының талазында шаг шаандан өгбелерден дамчып келген уран чүүлүн чаа аныяк салгалга дамчыдып бурун хөөмей ырызының ханы утказын өөредип изин истээр чалыыларны кижизидер сорулгазын чедип алырын кызыдып чоруур төрээн чери хандагайты суурга келгеш ле башкызының өөн баккылап көрген билгенин хөөреп берип база ла даайындан сүме ап геннадий бо ла кирер чораан ийе геннадий бодунуң башкызын эртир ашкан ук башкыны бодунуң башкы хүлээлгезин ак сеткилдиг болгаш эчизинге чедир күүсеткен деп санаар ынчангаш сергей кууларны ёзулуг башкы деп санавышаан ооң шыдамык чоруу база өөреникчизинге харам чокка дамчыткан билиглери дээш аңаа мөгейип каар ужурлуг бис хөөмейживистиң езулуг мастер болурунга база амыдырал чуртталгазынга даайы канчаар даа аажок улуг үлүүн кииргенинге чигзиниг чок черлиг оол чашкынмаевич куулар шүлүкчү прозачы драматург очулдурукчу чылдың декабрь да чөөн хемчиктиң хорум даг сумузунуң шеми аксынга төрүттүнген чогаал ажылын чылда эгелээн ссрэ ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү тыва республиканың алдарлыг чогаалчызы тыва республиканың культура кино болгаш туризм яамызының с а сарыг оол аттыг чогаал шаңналының лауреады ооң чогаалдары орус украин моол алтай хакас якут болгаш өске даа дылдарже очулдуртунган тыва дылче а пушкинниң м лермонтовтуң омар хайямның с есенинниң к симоновтуң м кильчичаковтуң б явуухуланның с козлованың болгаш өскелерниң даа шүлүктер шүлүглелдерин м варфоломеевтиң көжегелер т сметанинниң лоокуут биле нюргухун а даржай биле кады деп шиилерин очулдурган тыва улустуң аас чогаалының чыындыларын тургузарынга киришкен ол талазы биле эртем ажылдарын бижээн номнары аъдым кызыл сугда даштар кызыл камешки в воде москва современник даң хаяазы кызыл дүвүлүг дүн кызыл ветер люльку качал кызыл чалбыыш өттүр кызыл даглар аялгазы кызыл аялга кызыл мелодии моих гор кызыл шомаадыр дойлу оглу куулар тыва журналист прозаик тыва республиканың алдарлыг ажылдакчызы ш куулар чылдың март де тыва арат республиканың сүт хөл кожуунунуң хөр тайгага төрүттүнген хөр тайга кызыл тайга суг аксы школаларынга өөренгеш новосибирскиде партияның дээди школазының массалыг информация чепсектерин удуртуп башкарар факультедин дооскан күш ажылчы базымын тываның аныяктары солуннуң чурукчузундан эгелээш корреспондентилеп килдис эргелекчилеп харыысалгалыг секретары бооп редакторунга четкен чылдарда тыва республика солуннуң редакторунга ажылдаан чогаал ажылын чылда эгелээн баштайгы ному көк хевек чылда чырыкче үнген дараазында чылдарда баглааш деп романы шорааннарда дайгы деп очерктери амыдыралдың чиргилчиннери деп тоожузу тускай номнар кылдыр парлаттынган ол тыва чогаалчылар м б кенин лопсан ю кюнзегеш е танова с сүрүң оол о сувакпит болгаш өскелерниң даа номнарының чурук каасталгазын кылган чылдан бээр ссрэ ниң журналистер эвилелиниң кежигүнү тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү кызыл утказы россия федерациязында тыва республиканың найысылалы кызылдың девискээринде азия диптиң төвүн улуг хемниң бажын болгаш хөөмей эртинениң төвүн тускай демдеглеп болур чурттакчы чону муң кижи чылда кызыл хоорай тыва ыйгылаашта тувинская котловина азий диптиң төвүнде турар бии хем биле каа хемниң улуг хем кылдыр катышкан чери чанында эң чоок демир орук км ыракта минусинск доктаамында станциязында кызылдың шак куржаа красноярск үези ке хамаарыштыр ылгалы болуп турар а москва хоорайдан болза шак куржааның ылгалы шак ынчангаш кызылдың үезин деп демдеглээр кызыл хоорайны ындыкы соңгу чүктүң черлеринге хамаарыштырган кызылда агаар бойдус ниитизи биле кургаг болгаш чидиг континентальдыг болуп турар хоорайның ыйгылааш иштинде турары ооң агаар бойдузунче бедик салдарлыг кыжын ноябрь март агаар дошкун хар эвээш болур см эвээш хадыыр азы хат чок болгулаар кыжын хенертен чылый бээри болдунмас деп санап турар январьның ортаа температуразы шуут соой бергенде чедер кыска частыг мартың ги чартыындан эгелеп хүндүс чылы шору болганындан ай төнчүзүнге чедир хар дыка дүрген эрип каап болур ынчалза даа апрельде безин агаар соогу чеде бээр чамдыкта чылыг агаар майда дүргени биле турумчуур чайын изиг болур а чамдыкта үр кааңнай бээр чаашкыннарның хөй кезии чайын болур май июльда довурактыг шуурганнар болгаш борааннар болгулаар августа оожум океанның циклоннарының салдары биле долулуг суггур чаашкыннар ховар эвес а ол циклоннар болза моолдан тываже кирип турар сентябрьның эгезинде чырыкта чылыг даа болза соок дүжүп болур сентябрьның төнчүзүнге чедир бүрүлер дүжүп каар октябрь ноябрьда хар чаарынга чедир хүннүң температуразы тура чедир бада бери болур ынчангаштың күзүн тарыыр болгаш кат чимистиг көвей янзы бүрү үнүштерниң тарыыры болдунмас колдуунда ноябрьның бирги хүнүнде хар черни шыва бээр ол дээш дораан температураның деңнели чедип кудулаар тыва чылдың апрель де урянхай деп ат биле россия империязының протекторадынче кирген бо төре политиктиг шилилгениниң мурнунда чылдың июнь айда ак хаан чазааның төлээзи болур көжүрүлге эргелелиниң дүжүмеди в габаевке урянхайның төвү болур хоорайның тудуун эгелээрин дааскан тудугга ажыглаар ыяшты бии хем биле каа хем куду салдап бадырып турган тываның найысылалы каа хем биле бий хем хемнерниң каттышкан черинде чылда тургустунган хоорай белоцарск урянхайск хем белдири деп аттарлыг турган чылда хоорайны красный тывалап кызыл деп адаарын сибирьниң ревкомитединиң төлээзи и г сафьянов саналдаан чылдың декабрь те тарн тк ның чиңгине секретары м буян бадыргы тускай доктаалы биле тываның найысылалын кызыл деп албан ёзу биле адаан сарыг шажын хүрээлнри цеченлинг тувдан чойхорлинг эрик кыдыы обелиск азия төвү чанында хам централизованная религиозная организация тос дээр девять небес аалчылар бажыңы кызылче аалдап келген улуска хөй санныг хонар бажыңнар бар өдүген мөңгүлек буян бадыргы кызыл кызылда бар болгаш чурттакчы чоннуң дыңнаар радио чалгыглары дараазында даңзыда чөөн чүктуң км черде азияның төвү обелик азияның төвү обелиск эрик кыдыында тургузуп каан бии хем биле каа хемниң каттышкан хоорайның онза солун чери бооп турар хоорайда кол консул чери ажылдап турар моол кызыл даг школазы бай тайга кожуун тываның бай тайга кожуунунуң кызыл даг суурнуң чаңгыс борбак ниити ортумак өөредилге чери адрези индекс тыва республика бай тайга кожуун с кызыл даг куд көөп сөөк бирги директору хертек майны баштай школа чылдыг турган чоорту ортумак школа апарган улусчу педагогика программазын тургузарда тыва улустуң шагдан тура эдилеп келген ужур чаңчылдарының эки багай талаларын бүгү тала биле өөренип көргеш өөредилге кижизидилгеге ажыктыг чүүлдеринге даянган аңаа хамаарыштыр ажылдап турган башкылар эге класс башкылары боттарының класстан дашкаар ажылдарынга болгаш кичээлдерге тыва чаңчылдарының элементилерин ажыглап эгелээн башкылар болган чижек темалар саң салыры чер дагыыры суг дагыыры чалбарыглар отка сугга йөрээлдер ужур дүрүмнер өгге кирерде кыс уругнуң кижизидери оол уругнуң кылыр ажылдары юрий шойдакович күнзегеш тыва чогаалчы чылдың ноябрь де тожунуң арбык деп черге төрүттүнген чогаал ажылын чылда эгелээн шүлүкчү очулдурукчу россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү тыва республиканың улустуң чогаалчызы тыва асср ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы тыва асср ниң күрүне шаңналының болгаш тыва республиканың президентизиниң с а сарыг оол аттыг чогаал шаңналының лауреады ооң ады биле тываның ном үндүрер черин адаан хх чүс чылда тываның алдарлыг кижилери деп күрүне номунче ооң ады кирген ооң шүлүктерин шүлүглелдерин ссрэ ниң улустарының болгаш делегей улустарының хөй дылдарынче очулдурган тыва дылче а пушкинниң м лермонтовтуң и тургеневтиң м горькийниң а блоктуң с есенинниң еврипидтиң ф шиллерниң ж б мольерниң э ростанның болгаш өске даа хөй чогаалчыларның чогаалдарын очулдурган чогаалдар чыындызы кызыл ховунуң аялгалары кызыл стихотворения москва советский писатель найыралдың тугу кызыл дуңмазының ыры кызыл елерниң өңнери кызыл сердце саян кызыл өөрүшкүнү үлежир дээш кызыл эзир ынакшыл ажыл кызыл хүннү утку кызыл меч багыра кызыл алтай ном кижиниң изи кызыл хүн чалыткан тыва горно алтайск алтай дылда хаяларда чурумалдар кызыл койгунак кызыл сказания у костра кызыл ынакшылдың буяны кызыл ожук даштары кызыл бодалдарым бодаралы кызыл чаңгыс өнчүм уян ырым кызыл чылдың ноябрь де мөчээн күңгүрбаа сарыг шажынның бурганнары турар булуң сарыг шажынның бурганнары турар булуңну күңгүрбааны өг бүлеге канчаар шын салырыл күңгүрбаа аргалыг болза ла мурнуу чүкче көрүнген болур ужурлуг бир эвес силерниң бажыңыңарга азы квартираңарга күңгүрбааны дорт мурнуу чүкче көрүндүр дериир аргазы чок болза ында коргунчуг чүве чок буттарының таваңгайы күңгүрбааже көрүндүр удувас азы чытпас күңгүрбаага будданың мага бодун сөс домаан угаан сарыылын хүндүткээн херекселдер турар ужурлуг силерниң кичээңгейиңерге ыдыктыг номнар кырынга чүнү даа будданың шуткуп каан дүрзүзүн даа салып болбас күңгүрбааның эң не ортузунга будданың шуткуп каан дүрзүлерин азы чураан чуруктарын салыр ортузунда ол ышкаш үндезин башкының чуруу ооң бодунуң овур хевиринге азы будда бурганның азы цоңкапаның атишаның падмасамбхаваның болгаш өскелерниң даа овурунга турар ужурлуг ооң соонда идамнарның ямантаканың гухьясамаджаның чакрасамвараның болгаш калачакраның овур хевирлери турар бир эвес ол бүгү танкалар болур болза оларны азар херек а оларның баарыңга бурганнарның шуткуп каан дүрзүлерин салыр үш дугаарында он чүктерниң ээлери буддаларның овур хевирлери турар ооң соонда бойдусадылар манзышири аволокитешвара дарийгилер болгаш өскелерниң даа чуруктары турар оларның соонга камгалакчы бурганнарның дактарның дакиналарның өөредигниң камгалакчылары сагыызыннарның чуруктарын азар күңгүрбааның ортузунга кандыг бир шуткуп каан дүрзүнү ол чараш тыр дээш салып болбас чижелээрге бир эвес силер сагыызынның шуткуп каан аажок чараш дүрзүзүн садып алгаш ол дүрзү будданың дүрзүзүнден оранчок чараш тыр азы өртээ аар дыр дээш солуй салыптар болзуңарза ол кончуг шын эвес болур бажыңда турар күңгүрбааны доктаамал арыглап хүндүткеп сүзүглээри аажок улуг буян кежикти чыып алырының аргазы болур кижи боду кандыг даа байдалга эки даа багай даа тургаш будданы хүндүткеп сүзүглээри база улуг буян кежик кылганы болур ынчангаш өйлеп өйлеп дыка эки арыг чаагай күзелдер бодалдар биле өг бүледе турар күңгүрбаага барып тейлеп ап турарга кончуг эки болур ол үеде силер бүгү буддалар бойдусадылар күңгүрбааның шуут иштинде турар кылдыр ынчаар бодаар ужурлуг силер ол чүл дээрге бүгү хола бурганнар болгаш танкалар буддаларның болгаш бойдусадыларның дириг овур хевирлери болуп турары ол виктор шогжап оглу көк оол март чыл февраль чыл тыва драматург режиссер тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи рсфср ниң алдарлыг тыва асср ниң улустуң артизи виктор көк оол чылдың март де таңды тываның өвүр кожуунунуң торгалыгга төрүттүнген адазы түлүш шогжап уругнуң адазы шевер бызаңчы кижи хайыраан боттуң автору өг бүлезинге дугаар оол уруг бооп төрүттүнген авазы ызыгуур салгаан ады сураа билдингир шыырак хамнарның бирээзи чораан ада иези бай эвес улус чораан чораан ынчангаш бичиизинде ол байларга хөлечиктеп ажылдап турган чылдан эгелеп тываның араттың революстуг шериинге албан эрттирип эгелээн шериг албанын эрттирип тура чуртталгазында эң бир дугаар шии концерт деп чүвени көк оол дыка сонуургап көрген үжүк бижикти база аңаа өөренип алган хевирлиг улаштыр ооң сонуургалы өөскүп бот тывынгыр артистерниң киржилгези биле тургустунган бөлгүмге киржип эгелээн чылдың май де бир дугаар хам оол деп тыва шииге кол роль хамның овур хевирин кончуг шын көргүзүп ойнаан ол бичии чорааш авазының алганып хамнап турганын көрген болгаш канчаар хам кижи хамнаарын билир турган шериг хүлээлгезин эрттирген соонда көк оолду бөлүк тыва аныяктар биле москваже өөредип чортупкан ол чылдарда чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге кутв өөренип чораан өөренип турган үезинде м горький болгаш в маяковский биле университединге бооп турган литературлуг ужуражылгаларга киржип улуг чогаалчыларның канчаар чогаал күүседип турарын боду херечилеп көрген күрүнениң а луначарский аттыг театр уран чүүлүнүң институдун дооскан улус өөредилгезиниң болгаш культура албан черлеринге чылдан эгелеп тываның хөгжүм шии театрынга театр студиязының башкызы кылдыр директору режиссеру артизи бооп ажылдаан чогаал ажылын чылда эгелээн чутту утпаалыңар чалым хая деп баштайгы шиилери чылда сценага көстүп келген чылда хайыраан бот маны кара деп шиилер бижиттинген самбажыкты чылдарда бижээн ол хөй ырларның аялгазын чогааткан самбажык деп шиилер чыындызы чылда чогаалдар чыындызы байлак чуртум деп ырлар чыындызы чылда үнген лама төвүт дылдан ла дээрге эң тергиин эң бедик дээди дээн ма ава тодаргайлап тайылбырлаарга лама анаа кижилерден угаан сарыылы мерген сагыш сеткили сайзыраңгай ие кижи чаңгыс төлүнге ынак болуру дег өскелерге ынак кижи болур оон аңгыда ламалар шак ындыг бедик деңнелди чедип алыр аргаларны будданың өөредиин өскелерге айтып ону чедип алырынга дузалап чоруур кижилер болур оон аңгыда ламалар шак ындыг бедик деңнелди чедип алыр аргаларны будданың өөредиин өскелерге айтып ону чедип алырынга дузалап чоруур кижилер лама деп сөсту сансткрит дылда гуру дээр гуру дээрге ном номчуп чурагай көрүп айтып берип турар улус эвес бистиң салгалдан салгалче чүдүп чораан бо өртемчейде делегей чергелиг эң баштайгы шажынның үндезилекчизи будда бурганның бергени очалаңның хилинчек човулаңындан адырлыр аргаларны айтып турар өөредиин улуг энерел биле дамчыдып турар башкыны гуру дээр гелугпа школазында онза кичээңгейни башкы өөреникчиниң харылзааларынче угландырып турар чүге дээрге башкы шын оруктуң айтыкчызы бооп чоруур ол чокта чырыткылыг будда деңнелинге чедип алыры болдунмас башкызын будда бүгү бодхисаттваларның бурганнарның төлээзи кылдыр көрүп аңаа сүзүглээри чугула ону эки сактып алыр ужурлуг бис башкыны шилип алырда далашпас хынамчалыг болур лира геркулес болгаш куу аразында турар бөмбүрзектиң соңгу талазында бичежек сылдыстар бөлүү чайгы дээрге дүн ортузунда зенитке турар ак көксүмээр вега лираның сылдызы деп сылдысты тып алгаш ону барымдаалап лира деп сылдыстар бөлүүн тып ап болур лира деп бичии сылдыстар бөлүү геркулес деп бөлүк сылдыстарның чөөн талазында турар ол сылдыстар бөлүүнде хире сылдыстар ниитизи биле көстүп турар оларның эң чырыы вега ооң чырыы сылдыс хемчээлинге дең оон аңгыда беш сылдыс үшкү болгаш дөрткү сылдыс хемчээлинге дүгжүр оларның дөртү шын параллелограммны тургузуп турар ол сылдыстар бөлүүнде солун сылдыстар база хөй астрономнар бир ле дугаарында вегага чедир хемчээлди тодаратканнар ону чылда шылгараңгай орус астроном пулков обсерваториязының директору в я струве кылган лираның альфа сылдызын хайгаараарга кончуг солун ооң чырыы сылдыс хемчээлинге дең ол сылдыс бот боттарындан дуганың минута секундазынга ырак дакпыр сылдыстан тургустунган оларның чырыы болгаш сылдыс хемчээлдеринге дүгжүр ол дакпыр сылдыстар боттары тус тузунда база дакпыр дакпыр сылдыстардан тургустунганын эң бөдүүн телескоп биле безин көрүп болур маны моортайлар аймаанга хамааржыр черлик амытан даштыкы хевири азырал диске кончуг дөмейлешкек даа болза улуг хевирлиг амытан бойдус бо черлик диисти даглыг бедик хаяаларга аза октуг хараганнарлыг ховуларга амыдырап чурттаар кылдыр чаяап каан тывада манн мөнгүн тайганың агаар бойдузунга тааржыыр манының кежи куу сарыг хүрең өңнер колдаан дүктериниң бажы каралдыр шыйыг ышкаш чоруй барган болур кудуруу дээрбектер дег тырыкыланып чоруй төнчүзүнде каралдыр костур манны черже чавыт болганындан ол семис улуг тодуг догаа кылдыр көстүр ооң карактары улуг кулаа дүккүр оожум кылаштыг кончуг оваарымчалыг бодунуң уунда ла чоруур чараш аң борбайтыр базып кылаштаар ажына берген үезинде дыргактары уштуна бээр ол кижилерге хаая көзүлзе көстүр карактары ногаан сарыг маны дүнеки үеде чемиш тып чииринге ынак кончуг шимченгир апаар карактары дыка көскү манының чиир чеми өрге күске күжүген койгун куштар олчазын кадарып тургаш халдаар шуравышаан дырбактары биле алыр маны кончуг оваарымчалыг амытан ол хая чарыктары даштар аразы куйлар үңгүрлер хараганнар аразынга чаштынар көстүп келгеш дораан чиде халый бээр кыжын харга чыдыпкаш союп чылып чоруптар маны бир төрүүрде ле ң чедир оолдарлыг болур май июнь айларда төрүүр ооң оолдары дүрген өзүүчел бир талазында өлүп хораары база бар ооң уламындан манының өзүп көвүдевейн турар чылдагааны ында аргар кошкар те чуңма өөр бөлүк даа болза бот боттарынче чоошкулашпас аңгы чемненип амыдыраар амгы үеде кижиниң бойдуска багай салдарындан төтчеглекчи аңнаашкындан манының саны эвээжеп турар маны делегейде ховар чидип бар чыдар дириг амытаннарның санында кирип турар эртемденнер ону бойдустуң дириг ховар эртинези кылдыр санап кызыл дептерже кирген ховар дириг амытаннарны карак огу дег камгалаары келир үениң салгалдарынга арттырып бээри чоннуң ыдыктыг хүлээлгези маныны аңнаары россия база тываның девискээрлеринге бүрүнү биле хораан планета марс хүн системазының дөрткү планетазы кежээ азы дүне ол дээрге бүлүртүң кызыл сылдыс ышкаш көстүп кээр хүнден санаарга марс дөрт дугаар планета бооп турар ол база черге дөмейлешкек планетаның бирээзи дир от көс өрт чалбыыш өңү дег кызыл сарыг бооп көстүр эрте бурун шагда римчилерге чаа дайын бурганының ады биле марс деп адаттыра берген аңгыр ышкаш кызыл сарыг өңнүг боорга тывалар ону аңгырак деп адап чораан марс хүнден миллион километр ырак хүннү дүн хүн иштинде бир долганыр октаргай делгеминде черге эң чоок телолар ай венера болгаш марс чер биле марс чаңгыс углуг хүннү долганыр болганда чыл дүн хүн болгаш ла дужаажып эртип турарлар оларның дужаажып эртерин противостояние дээр планеталарның хүннү долганыр орбиталары төп төгерик эвес эллипс чөлбең хевирлиг ынчангаш оларның аразы чамдыкта аажок чоокшулажып келгилээр марс биле черниң эң не чоокшулажып келир дужаашкынын улуг противостояние дээр ол үеде оларның аразы миллион километр чедир чоокшулаар ындыг таварылгалар чыл болгаш ла катаптаар ынчан марсты өөренип хайгаараары кончуг эптиг эртемденнер марсты шагдан тура улуг сонуургал биле шинчилеп келген болгаш сөөлгү үеде космос техниказын ажыглааш аңаа хөй шинчилелдерни кылган эдеринчилерин барымдаалааш тодарадырга марстың массазы грамм бодунуң хевири боп борбак эвес эвес кашпыксымаар бүдүмелдериниң дыгыйы г см ук планетаның бодунда болгаш ооң чоок кавызында сула магниттиг шөл бары илерээн аңаа дүн хүннүң үргүлчүлээшкини ортумаа биле шак минута болур марстың өзээ орбитазынга градус ийленчек марстың өзээ ол хире улуг ийленчек болганда соңгу болгаш мурнуу чүктери хүн херелдерин дески эвес сиңирип ап турар чамдык черлери чырык чылыг турда өске черлеринде соок караңгы болгулаар ында шагның эргилдези чер кырында болуп турар чай күс кыш час үелерге элээн дөмей болза даа үргүлчүлээшкин температура талазы биле улуг ылгалдыг марстың кырында базыышкын чер кырында базыышкындан катап эвээш чер кырында өй тап базыышкын миллибар болза а марстың кырында базыышкын чүгле миллибар хире агаарның базыышкыны ооң кырынга үргүлчү өскерлип турар болганда күштүг доозунналчак шуурганнар үр үениң иштинде хадып тургулаар марстың агаарының кол составы углекислый газ оон аңгыда чөгенчиг суг бустары углерод ажындызы ында бар чоокку үеде шинчилелди барымдаалап алырга эвээш кислород бары илерээн ооң агаарының составында аргон бары ам даа тодараттынмаан марстың өй тап безин куржагларының температуразы хөлчок чавыс чылыг дээн куржагларында дүне аажок соок чүгле хүндүс оларның температуразы кадар болу бээр дүъш үезинде эң не изиг температура градус а дүне казыыр градус чедер дүн хүннүң ортумак температуразы казыыр кыжын эң чылыг черлерге казыыр градус болгулаар базыышкыны эвээш агаары кончуг соок болганындан марстың кырынга углекислота доңгаш хар ышкаш чаап тургулаар марсты долганып турар фобос коргунчуг болгаш деймос сүртенчиг деп ийи эдеринчи бар космос аппараттарының шинчилээни биле алырга оларның хевирлери боп борбак эвес шала шөйбексимээр картошка хевирлиг фобостуң дооразы км узуну км а деймостуң дооразы км узуну км фобостуң даа деймостуң даа кырында метеориттерниң дүшкенинден тывылган оңгул чиңгилдер барын космос аппараттары тодаргайлаан ол эдеринчилер ала чайгаар бүткен деп чүвени эртем бадыткап турар шаанда марстың кырында кылымал бугалар арык сумуннар бар деп чугаалажып тургулаан болза бо үеде ооң кырында кандыг даа кылымал буга сугларның чогун космос аппараттары бадыткаан чоокка чедир телескопка ооң кырында даглар чоогалар ийленчек дөң дөстектер база оларның хөлегелери көзүлбес боорга марстың кырын оргу дески кылдыр билип турган радиолокациялыг база базыышкын ылгалын ажыглаар аргалар биле ооң кырында дөң дөстектер бедик чавыстар илереттинмээн марстың кырында метеориттерниң дүшкенинден тывылган оңгарлар барын аңаа ужуп четкилээн космос аппараттары тодаргайлаан ооң кырында вулкан демдектеринден тургустунган даглар дээрбектелчек кыдыы чалданчак оңгарлар дыка хөй узуну км калбаа км бооп шөйлүп чоруй баргылаан км ханы сайырлар база бар чер болгаш ай кырында чок сыныксымаар даа үзүк боолук даа дүрзүлүг хевирлер бассейн ышкаш км диаметрлиг болгаш ң км ханы даа хевирлер көзүлгүлээр чамдык эртемденнерниң шинчилеп турарын ёзугаар алырга дөңнелчек доң каъттарның адаанда суг база туруп болгу дег марстың кырында базыышкын эвээш болганда суг ооң кырынга чүгле дош азы бус хевирлиг туруп болур хемнер унунга дөмей узуну км дооразы км хевирлер база көзүлгүлээр аңаа кажан даа чаъс чагбас ында суг бары чогу ам даа эки шинчилеттинмээн марстың кырында амыдырал чуртталга бар дугайында дыка хөй янзы бүрү чугаалар тургулаан ынчалза даа оларның чаңгызы даа амдыгаа чедир бадыткаттынмаан махатма ганди чылдың октябрь де порбандар деп суурга амгы гуджарат барыын индияда штат төрүттүнген адазы карамчанд ганди порбандар хоорайның кол сайыды чораан гандиниң өг бүлези шажын ужурларын шыңгыы сагыыр ылаңгыя иези путлибай дендин чүдүүр турган дуганга мөргүл кылыры сагыл хүүлээп аары чүгле ногаа аймаа чиири ыдыктыг номнар номчууру шажын дугайында чугаалар эрттирери бо бүгү чүүлге ганди чажындан тура өөренген үр үе иштинде ганди күчүлел чок политиказын турум сагып турда аңаа улуг шаптыктар тыптып эгелээн сатьяграханы индияның конгрези чурттуң хосталгазы дээш туржуушкунга дүрүм кылдыр хүлээп алгаш турган ынчалза даа ол политика даштыкы халдаашкыннарга ажыглаттынмас деп конгресс шиитпирлээн бир дугаар ол айтырыг чылда мюнхен кризис үезинде кажан дайын чоокшулап орда тургустунган кризис соонда ол айтырыг октаттынып каан чылдың чайын ганди ол айтырыгны конгресске катап салган конгресс бодунуң шиитпирин өскертпээн ынчалза даа ийи ай болгаш конгресстиң тургузуп алган чүүлүнде сатьяграхага улуг бүзурел илередип ону иштики даштыкы политикага байдалдан көрүп ажыглаар бис деп каан болган ганди ол чүүлге таарсынмаан ынчалза даа шак ынчаар конгресстиң позициязы бижиттингенинге чөпшээрешкен катап ол айтырыга ганди чылда эглип келгеш катап конгресс биле дугуржуп чадап каан махатма ганди индустар болгаш индияның мусульман чон аразынга сураглыг чораан ол ийи аңгылажыр дайылдажыр бөлүктерни эптештирип тайбыңга чедирерин кызыдар турган чылда британияның колониязы турган индияны ийи чуртче индия болгаш пакистанче чарарынга удурланган аңгыланыышкын соонда индустар биле мусульманнар аразынга дерзин демисел эгелээн чыл гандиге ажыг чөгениишкин биле төнген чылдың январьда ганди чон аразынга бот боттарынга удур демиселди төндүрер күзелдиг оралдажыышкын кылдыр голодовка чарлаан ол бодунуң шиитпирин мынчалдыр тайылбырлаан өлүм меңээ авырал болур индия боду бодун өлүрүп турарының херечизи боорунуң орнунга боду өлгени дээре ол акция херек түңнелге чедирген дайылдажып турган бөлүктерниң баштыңчылары компромисске келген махатма голодовка эгелээн соонда каш хонгаш дараазында шиитпирни үндүрген мусульманнарның чуртталгазын өнчүзүн шажын чүдүлгезин камгалап чоруур бис делиге мооң бертинде өскелерниң шажын чүдүлгезин хүлээвес дээн болуушкуннар катап болбас ынчалза даа индустар биле мусульманнарның аразынга тайбыңны ганди долузу биле чедип чадап каан кезек экстремист организациялар аңаа удур турган хинду махасабха дээр ийи отряд террористерлиг полит организация демиселди уламчылаар дээн ынчалза даа делиге оларга махатма гандиниң авторитеди шаптыктап турган ынчангаш хинду махасабханың баштыңчызы бомбей миллионер винайяк саваркар гандиге удур заговор тургускан ооң киржикчилери гандиже хомудалдар киирип ат болган бир дугаар гандиниң амы тынынче халдаашкын чылдың январь де болган ол бажыңының верандазындан чүдүкчүлерге сөс чугаалап турда пенджабадан дезикчи маданлал бодунуң кылган бомбазын октапкан кым даа ол болуушкундан когараваан индияның чазаа ооң соонда ганди оон күштүг манаглыг болзун дээш дугуржуурга ганди чер ле ынаваан салымым ындыг че болза каттырып өлүр мен дээн ол ынчан харлыг турган годзе бодун өлүрүп чыдырда чон олче халдай берген гандини манап турган ажылчын өлүрүкчүнү чондан камгалааш правосудиеге дамчыткан өлүрүкчү чааскан ол чүүлдү бодап бүдүрген эвес деп чоорту билдине берген чизеге удур улуг заговор ажыттынган мербегейлер оюну макпалчыктар оюну тыва улус мал ажыл агыйлыг чүве болганда малдың сөөгүн оюн херексели кылып алыр чорук дыка элбек чораан чижээлээрге кажык чарын хендирбе молдурук кудурук сөөгү биле ойнаар оюннар тургулаан элээди оолдар кажык биле ойнаарындан аңгыда бода малдың макпалчыының сөөгүн чыып ооң биле ойнап чораан оюну бар макпалчык сөөгү болза бода малдың адыр даванының базар таваңгай сөөгү биле тудушкак үстүкү сайгыды болур ойнаарда бир кижиге ле дөрт бичежек бир элээн улуг буга шары макпалчыы ок деп аттыг бир макпалчык турар хемчээли х м хире дөрбелчинни шыйып алгаш базым хире черге база кызыгаар шыйыг демдеглеп аар дөрбелчин шыйыг иштинге ойнакчы кижи бүрүзүнден ийи ийи фигураларны моон соңгаар фигура деп аалы чергелештир салыр ол болза ниитиниң өнчүзү болур баштай ойнаар эргени алган кижи он метр шыйыгга баргаш бодунуң ок фигуразы биле чыткан фигураларны дөрбелчин шыйыгдан үндүр шаварын кызыдар үндүр шаапкан фигура ол кижиниң өнчүзү апаар дараазында ойнакчы база ла ынчаар улаштыр ойнай бээр шыйыгда чыткан фигуралар төне бергенде оюнну үргүлчүлээр дээш катап кагжып тургаш оюнну тургузар кагжып турда бир кижиниң адып алган фигуразы көвей бирээзинии эвээш болурга эвээжиниң деңи биле салыр хөй фигуралыг кижи кажыктаазы ышкаш хожуну арттырып алыр ынчангаш оюннуң түңнелинде уткан кижи фигураларны дөгерезин удуп аппаар бо болза тыва оолдарның орус оолдар биле бабка салка деп оюнундан үлегерлеп алгаш бодунуу биле бөдүүнчүдү ойнап турган бабка салканың чогум орус дүрүмү дыка нарын бир тээ тыва оюнну бижип турар чүве болганда маңаа чүгле тыва оолдарның ойнап турган хевирин бижидим хүнге эң чоок планетаны меркурий дээр ол хүннү өске планеталардан дүрген дүн хүн иштинде долгандыр дескинер ынчангаш бурун шагда римнер ону меркурий деп адааны мындыг уткалыг өске бурганнарның шалыпкын чүгүрүк дүрген маңнангыр айбычызы дээн меркурий кежээ хүн ашканының соон дарый дээрниң барыын талазынга а эртен хүн үнериниң мурнунда дээрниң чөөн талазынга көстүр ол хүнден эң не ырак тургаш анаа каракка чөгенчиг ак точка болуп көстүр а аңаа чоокшулап келгенде ону тып көөрү ындыг белен эвес меркурийни телескоп биле көөрге бичии чартык ай хевирлиг ооң фазаларының өскерлири хүннү долгандыр дескинмишаан черге хамаарыштыр туружундан хамааржыр көстүр хевириниң өскерлирин барымдаалап меркурийни чүгле чаңгыс талазындан хүнге чырыттырган шар хевирлиг тело деп бүзүреп турар боду чырып херелденмес а чүгле хүннүң аңаа дегген херелдерин дедир чайынналдырып турар болганда ооң бир талазы чырык а өске талазы дүмбей караңгы көстүр диаметри черниинден катап биче азы км меркурийниң эдеринчизи чок болганда ооң массазын тодарадырда өртемчей делгеминде өске телолар биле аразында тыртыжышкынының күжүн барымдаалап тывар арганы ажыглаар болгаш ону чүгле чоокшуладыр тып ап болур ооң массазы хүннүң массазының алды миллионунуң бир кезии болур азы черниң массазының кезиинге дең ортумак дыгыйы куб сантиметрде тен граммга дең химиктиг составында демир колдаан кадыг бүдүмелдер биле шыптынган ооң минералдарында демир титан колдаан радиолокациялыг арганың дузазы биле тодарадырга меркурий бодунуң өзээн хонукта бир долгандыр дескинер болган ооң кырынга дүн хүннүң уламчылаары узун болганда хүннүг болгаш дүннүг талаларның температуразы улуг ылгалдыг хүннүг талазының изии а караңгы талазында соок меркурийниң кырында сырый агаар чок суг чок узун соок дүнелер болгаш изиг хүннер болуп турар ужурунда ооң кырының климады кончуг кадыг дошкун ындыг байдалга амыдырал чуртталга турары чөгенчиг аяс семис оол оглу моңгуш апрель төр тыва мөге сумо хүрешке россияның алдарлыг спорт мастери сумо хүрешке делегейниң ийи дакпыр чемпиону делегей кубогунуң эдилекчизи европаның чеди дакпыр чемпиону россияның тос дакпыр чемпиону самбо хүрешке азияның чемпиону тыва хүрешке наадым байырлалының он чеди дакпыр чемпиону тр ниң күрүнениң күчүтен мөгези тр ниң күш культуразының болгаш спортунуң алдарлыг ажылдакчызы хүндүлүг аттарның болгаш республика ордениниң эдилекчизи европаның тулган сумоторийи аттыг моңгуш аяс сумо хүрешке россияда эң ат алдарлыг баштың а делегейде билдингир мөгелер санынче кирип турар бодунуң тускай техниказы биле хүрешке чаа чүүлдерни киирген ол болза чылда наадым хүрежинге ийи мөге артканда бодунуң удурланыкчызы шогжулчаа игорьну чаа амгы уеде крест деп адатынып турар арганы ажыглааш шүглүп үнген оон база бир кончуг ынак аргазы часкаар арга хөрээ удурланыкчызының хөрээниң адаанче кире бергеш хүрежир куду базарга хоя дөңмээн орта часкаптар чогумна кылыр аргалары янзы бүрү болгаш хүрештиң байдалының аайы биле кылыр турган буттаар майыктаар азар катай хагар колдук адаанче киргеш октаар арга нырок хояр доңгайтыр шелер буттуң иштинден балдырлаар дээш оон даа өске көрүштүг аргаларны дидим бүзүрелдиг болгаш удурланыкчызы манавайн турда кыла кааптар моңгуш аяс чылдың апрель де тыва асср ниң чөөн хемчик кожуунунуң баян тала сумузунга төрүттүнген кызыл кожууннуң шамбалыг сумузунуң ортумак школазын дооскан тыва улустуң наадым байырлалының дакпыр тиилекчизи чылдар чаңгыс катап үжүүрлешкен чыл база бир катап черге төлептиг болган чыл моңгуш аяс харлыында хүрежип эгелээн тыва хүреште туруп көрбээн база моон даа соңгаар турары берге көргүзүгнү тургускан ол болза бир дугаар тыва улустуң күрүне наадым байырлалынга харлыг чыл тургаш шүүлген оон дараазында чыл иштинде чүгле чаңгыс катап чылда харлыг тургаш моол күрүнениң авырга аттыг мөгезинге одвоогийн балжинямга октаткаш үжүүрлешкен хостуг хүрешке самбога дзюдога болгаш тыва хүрешке улуг чедиишкиннерлиг сумо хүрешти чылда сонуургап эгелээн чылда японияның аомори хоорайга сумо хүрешке делегей кубогун рф тиң чыынды командазының составынга эң баштай чаалап алган чылдарда бразилияга сан паулу хоорай ооң соонда японияга аомори эрткен делегей чемпионаттарының алдын медальдарының эдилекчизи чылда килге делегей кубогунуң тулган чемпиону чылда москваның делегей чергелиг ажык маргылдаазының тулган чемпиону апарган моол чурт халха төп азияда күрүне соңгу талазында россия мурнуу чөөн болгаш барыын талазында кыдат биле кызыгаарлажып чыдар далайже үнмейн турар күрүне чериниң шөлү км найыслалы улаан баатар хоорай күрүне дылы моол дыл моол дыл кырында чурттуң барык чугаалажып турар кол чонун калга деп адаар эрте бурунгу үеде моолдуң девискээрин аргалар биле тулаалар шыва ап турган а шаттарынга шынаалар база шыктар дөжелип турган моолдуң девискээринге тывылган гоминидтерниң назы хары муң чыл бооп турар бистиң эрага чедир кү чүс чылдарда гоби кызыгаарында сиңни берген ховуларга хуннар деп чаа чон каттыжып келген олар ол черниң ховуларын эргээн баштайгы чоннар бооп турар б э чедир кү векте моолдуң девискээринге чурттап турган хуннар кыдат күрүнелер биле демисежип эгелээннер б э чедир чылда түрк аймак чоннарның баштайгы империязы хаан оглу модэ шаньюнуң баштааны биле хунну империязы тургустунган чүс чылдың эгезинде янзы бүрү моол аймактар чаңгыс күрүне тургузарының аргазын база катап шенээннер ол күрүне төөгүже хамаг монгол деп кирген ол күрүнениң баштайгы чагырыкчызы хайду хаан болган а ооң уйнуу хабул хаан шерии биле кожа кызыгаарда цинь империязының кожууннарын тиилеп шылаар күчү күштүг апарган дараазында хаан амбагай дайызыннарынга татарларга туттургаш татар деп ат түрк уктуг аймактарны адаары апарган чжурчжэннерге хүлээттиргеш аңаа чок кылдырган каш чыл болгаш татарлар келир үениң чиңгисхаанның улуг хаан апаарының бертинде тэмучин деп аттыг турган адазын есүгей маадырны монг есүхэй баатар өлүрген тэмучинни улуг хаан апаарының бертинде кереиттерниң баштыңы ван хаан деткип турган тэмучинниң шериг албаны көвүдеп күштелип кээрге ынчангы эң шыырак аймакты ол чагырып алган чылда чөөн чүкте татарларны чылда кереиттерни а чылда барыын чүкте найманнарны чылда моол аймактарның хааннары болгаш ызыгууртаннары тэмучинни бүгү моол аймактарның хааны кылдыр чарлааш чиңгисхаан деп атты тывыскан улуг моол империя маньжуриядан алтай дагларынга чедир чурттап чораан моол аймактарның каттышканының түңнелинде тургустунган кырында айытканы ёзугаар ол империяның хааны тэмучин апарган хаан ады чиңгисхаан улуг моол империяны чиңгисхаан чылдан чылга чедир башкарып турган ол чылдар тургузунда империяның девискээри аргажок делгем апарган ынаар кыдат империязының девискээри ортаа азияның девискээри иран болгаш киев русь кирген делегей төөгүзүнче улуг моол империя эң улуг империя кылдыр кирген ооң девискээри амгы польшадан барыын чүкте көреяга чедир чөөн чүкте болгаш сибирьден соңгу чүкте вьетнам болгаш оманга чедир турган даразында үеде юань империязы дүжерге моолдуң девискээринге соңгу юань деп династия тургустунган ол үени биче хааннар үези деп адап турар ол үеде улуг хаанның күчү күжү чавыс болгаш кошкак турган болгаш күрүне иштинге хөй демиселдер болуп турган күрүнениң башкарылгазы чаңгыс удаа эвес чингизиттерниң холунче эвес а өскелерже чоруп турган чижээ ойрат хаан эсен тажы сөөлгү катап аңгыланган моол аймактарны чүс чылда даян хаан бату мункэ чыып тургускан чүс чылда моолга төвүт сарыг шажын тургустунган моол болгаш ойрат хааннар төвүттүң иштики херектеринге база киржип турганнар манжурлар дараазында черлерни эжелээн манжур династия айсин гёро ынчан ол күрүнелерни шуптузун кыдаттың империязынче киирген моол аңгы күрүне кылдыр чүгле чылда сиңхай хувискаалдың соонда тургустунган моол аймакка үлежип турар которые в свою очередь имеют в своем составе сомонов улан батор найысылал тускай эрге чагырга кезек бооп турар моолдуң тургузуунче аймактар кирип турар моолдуң чурттакчылар саны сая кижи болуп турар оон нуң санаашкыны биле алырга акш санаашкыны биле алырга сая кижи болуп турар моолдуң чон тургузуу калгалар казахтар кыдаттар болгаш орустар моолда калга чондан өске аңгы аңгы моол уктуг чоннар чурттап турар дөрбеттер торгуттар мянгадтар өөлеттер захчиннер урянхайлар захчиннер дээш оон даа өске делегейниң ийи дугаар улуг дайынының соонда чүдүлгеге удур политика чымчаттынган чылда улаан баатар хоорайга гандан хүрээзи ажыттынган а чылда ооң иштинге сарыг шажынның өөредилге чери ажылын эгелээн чылда болгаш чылдарда кү чырыткылыг далай лама башкы моолче кээп чораан чылда моол арат республика азияның тайбың дээш ажыл чорудулгазының сарыг шажынның конференциязының кежүгүнү апарган чылда конститутацияда чүдүлгеге хамаарыштыр хостуг шилилгезиниң доктаалы чүгле чылдарның төнчүзүнде күүсеттинип эгелээн олдан эгелеп сарыг шажын хамнаашкын болгаш ислам казактар аразынга хөгжүп эгелээн чылдарның эгезинде христиан чүдүлгениң тарадыкчылары ажылын эгелээн бахаистер мунистер мормоннар төвүттен келген сарыг шажын бүгү моол уктуг чоннарның база шупту түрк уктуг чоннарның аразындан чүгле тываларның шажыны кылдыр санаттынып турар сарыг шажынның чүдүкчү чону моолда болуп турар барык шупту аймактарда сарыг шажын колдаадып турар а баян өльгий аймакта ислам колдаадып турар моолда хамнаашкын колдуунда сарыг шажын биле холбашкан болгаш хамнарга чүдүп чоруур кижилерниң санын билип алыры чөгенчиг моолдуң баян өльгий амайкта кобду аймакта болгаш каш муң улаан баатор хоорайда чурттап чоруур казактар исламның суннит адырынга чүдүп чоруур ислам казактарның үндезин чүдүлгези болуп турар өске исламга чүдүп чоруур чоннарның саны каш чүстен ашпас болуп турар узбектер уйгурлар татарлар болгаш оон даа өске моолдуң соңгу барыын талазында увс аймакта биче буурай хире муң санныг хотоннарның эрги чүдүлгези ислам турган оларның төөгүзүн алырга чыл бурунгаар чөөн түркестандан көжүрүп экелген чон болуп турар а ол үе иштинде моол чоннар аразынга чурттааш моолчуп чүдүлгези база өскерилген хотоннар исламдан каш ёзулалдар арттырып алган амгы үеде хотоннар аразында исламчы кылдыр алдынар көрүштер көвүдеп турар дж г мелтоннуң чүдүлгелер энциклопедиязы деп номундан алырга чылда моол христианнарның саны болуп турар деп шинчилелдер чери моолда христианнар санын муң кижи деп айтып турар чылдан чылга чедир христиан чүдүлге саны дүрген көвүдеп турар чүдүлге деп санаттынып турган чыл бүрүзүнде өзүп турган колдуунда моол христианнар христианствонуң протестант адырынга хамааржып турар муң кижи католиктер саны хире кижи хире муң кижи аңгы аңгы христианствонуң адырынга хамааржып турар чылдың статистиказы биле чурт иштинге бүрүткеттинмээн евангел хүрээлер ажылдап турган православ чүдүлгениң чону муң кижи болуп турар олар колдуунда совет үениң соонда бот догунаан күрүнелерниң төлээлери болуп турар россия украина белоруссия болгаш оон даа өске моолдуң культуразы колдуунда үндезин көшкүн амыдырал болгаш сарыг шажын болуп турар оон аңгыда сөөлгү үеде кыдат болгаш орус культуралар база салдарын киирип турар апарган эртем билиг амгы моолдуң иштики политиказының бир кол угланыышкыны болуп турар чылда бижип номчуп билбес кижилер чурт иштинге турган ол колдуунда ырак черлерде көшкүн амыдыралдыг арат чон турган көшкүн амыдыралдыг чоннуң ажы төлүнге сезоннуг школа интернаттар ажыткан соонда үжүк билбес кижи саны барык ла чок апарган школага бүгү хамаатыларга өөренири албан дээди өөредилге черлери моолда база четчип турар эң улуг дээди өөредилге чери чылда ажыттынган улаан баатор хоорайда моолдуң күрүне университеди болуп турар моолда кадыкшыл хайгаарылының иштинче тускай эмнелге черлери регионалдыг диагностика болгаш эмнелге центрлери кожуун эмнелгелери аймак эмнелгелери болгаш суур эмнелге черлери кирип турар оон аңгыда күрүнеге хамаарышпас хууда эмнелге черлери база ажылдап турар чылда кадыкшыл хайгааралынга ажылдап турган ажылдакчылар бүрүткеттинген оларның аразында кижи эмчи болуп турар наадам тыв наадым моолдуң улуг күрүне байырлалдарының бирээзи болуп турар өскези цагаан сар тыв шагаа ол байырлал айның ке чедир болуп турар наадымның программазынче хүреш моол бөхийн барильдаан ча адары моол сурийн харваа болгаш аът чарыжы моол мөрийн уралдаан кирип турар хүрешке шүүп үнген мөге азы шыырактың аразынче кирген мөгелер шыырак шаңналдар биле шаңнадыр сөөлгү чылдың улуг наадымынга шүүген мөгеге моолда тойота корпорациязының филиалы лэнд крузер деп маркалыг машинаны шаңнал кылдыр тывыскан оон аңгыда моолдар бокска хостуг хүрешке дзюдога болгаш боо адар спортка тергиин болуп турар сөөлгү үеде бодибилдинг болгаш пауэрлифтинг сайзырап турар моол спортсменнерниң база бир чедиишкин чедип турар спорду япон хүреш сумо болуп турар сөөлгү үеде барык тиилекчилер моолдар апарган эң дээди дивизионда мөге хүрежип турар а оларның аразында зи моол мөгелер япон хүрештиң дээди адын сөөлгү үеде моол ап турган а чылда ёкудзуна асашёру долгорсүрен дагвадорж чорупканының соонда дээди тиилекчи деп атты хакухо даваажаргал мунхбат эдилээн моңгуш буян бадыргы азы хүн ноян моңгуш буян бадыргы үгер даа апрель чыл март чыл даа кожуунунуң нояны моңгуш хайдып ноянның салгалы хөй ниитиниң болгаш күрүнениң ажылдакчызы тыва күрүнениң үндезилекчизи моңгуш буян бадыргы чылдың апрель те барыын хемчик кожуунунуң аяңгаты сумузунга моңгуш номчула деп чылгычы араттың өг бүлезинге төрүттүнген ооң ада иези буян бадыргыны даа кожуунда хайдып деп ноянга азырандыга берипкенннер эртениде хайдып чагырыкчылар биле орукче үнүпкен барыын хемчик кожуунуң аяңгаты чоогунга орук арыында буруул ноян өгнүң кырында ыш үнүп турар аал эскерип калган ол бораң өгде түреңги амыдыралдыг чылгычы номчуланың кадайы божаан олчазы оол болган буруул ноян оолду ап адын ламаларга буян бадыргы деп азы буян бодарадыр дээн уткалыг ат биле адаан дижир буян бадыргының төрүттүнген чурту улуг аяңгатының унунче кирген оваалыг хемчигештиң чанында хам дыт чоогунда чазаг күзег чурт буруул ноян ийи оолдуг чораан кайызы даа азыранды улуун севээн дээр оозун хүрээге киирип каан сөөлүнде кешпи апарган буян бадыргыны чаш турда буян баа деп чассыдып адаар турган кедизинде барып таңма тудар оглун буян бадыргыны буруул ноян шыырак башкылар холунга киирген моол бижикке буян бадыргын эң не баштай шокар мээрең деп кижи өөреткен буян бадыргы сес харлап чорааш моолдап номчуур бижиир чугаалаар апраган он харлап чорааш үлегер далай деп судурну шээжи биле билир апарган оон моолдан төвүт дылды шыырак билир үржүп тогоону чаладып эккелген ол лама буян бадыргыга төвүт дылда бижигилээн бойдус эртемин философия эртемин номчуп билир кылдыр өөреткен бооп турар буян бадыргы доржу чотпа судурун долузу биле шээжилеп алган турган ол кижи судурну моол төвүт чугаа биле бирден бирээ чазыг чокка допчузу биле эдерти чугаалаптар турган кедизинде баргаш орнунга олурар оглу даштыкы чурттардан келген кижилер биле төре херээн чугаалажы бээрин буруул ноян баш удур билип турган ынчангаш орус дыл башкызын база чалап эккелген ол кижиниң адын рехлов дээр тываже орус чуртундан бодунуң туразы биле кежүп эгелээн тараачыннар болгаш садыгжылар буурул ноянны кончуг дүвүредир турган үстүү хүрээ орду азы суур ышкаш чуртакчылыг чер турган улуг хүрээниң бодундан аңгыда аңаа дуган биле өг турган орустар кара туразында тываже көжүп туруп бээрге хайдып бууктуг орустар тывадага турзун буук чок орустар тывадан үндүр көшсүн деп негеп турган оон ыңай хайдып уска хараал тургузуп каан орустарга хамаарыштыр хайдыптың негелдези шыңгыы боорга уска турган орус чанчын хемчиктиң дүжүметтерин усче чалаан аңаа ол тывалар биле орустарның аразында тыптып келген айтырыгларны сайгарып көөрүн дилээн усче чорааш келген соонда хайдып чоорту аарый берген чалатырган эмчи лама ону узун хуусаалыг хоран ижипкен кижи дир дээн буян бадыргының азыраан адазы хайдып ноян чылда таалал болган хайдып дириг тургаш улаастайга бижик шыгжадып каан турган хемчиктиң даа кожуунунуң дүжүметтери улаастайның чанчынынга чеде бергеш кым ноян болур ирги деп айтырарга чанчын мынча диген шак ынчалдыр адазы кызыл дустай бээрге харлыг буян бадыргы хемчиктиң даа кожуунунуң нояны апарган моңгуш хайдып оглу буян бадыргы дээрге тываның төөгүзүнде күрүне ажылынга болгаш политиктиг ажыл чорудулгага хамаарыштыр ханы балалбас исти арттырган кижилерниң бирээзи дир база бот догуннаан таңды тыва улус республиканың бир дугаар баштыңы чазааның даргазы дыр даа кожуунну чылда үндезилээн соонда ону тыва нояннар ызыгуур салгап баштап чораан сес дугаар баштыңы дугар үгер даа эрге чагырганы бодунуң чээни хайдыпка дамчыткан даа кожуунну чылдан чылга чедир тос дугаар үгер даа хайдыптың оглу буян бадыргы угер даа баштаан тываның бот догуннаан тускайлаң хамаарышпас күрүнезин тургузарынга он дугаар үгер даа буян бадыргы ноянның киирген ачы хавыяазы аажок улуг бүгү тываның чаңгыс аай күрүнезин тургузары биле чыылган төөгүлүг шуулганын уштап баштап эрттирер даргазынга а ол ышкаш чаа тургустунган тыва чазактың төп чөвүлелиниң кежигүнүнге база ол соңгуткан хүн ноян буян бадыргы чылдарда чазак баштыңының албан дужаалынга чылда таңды тыва улус республиканың чазак даргазы болуп ажылдап чораан чылга чедир намның даалгазын ёзугаар чаа тыва күрүнениң үндезин болгаш өске даа хоойлуларын ажылдап кылыр үүлеге онаашкан чылда ол тываның саң хөө сайыдынга томуйлаткан чылда күрүнеге удур контрреволюстуг ажыл чорудулгага киришкен деп каразыттыргаш меге нүгүл хоп чиптиң уржуундан хоругдаттырган болгаш чылда бооладып шииттирген дүрүм хоойлу чогаадыр ажылы дээрге чылдарда хүлээтинип турган үндезин хоойлу дур өг бүлеге хаммарышкан тар ның хоойлузун буян бадыргы боду бижээн тыва чон дээрге бичии чон дур ынчангаш ава болур кыс хережээн улуска хүндүткелдиг болур ужурлуг деп буян бадыргы чугаалап турган буян бадыргы өг бүлези биле чөөн хемчиктиң кадыр эл деп черге чуртап турган дыртыына биле буян бадыргының боттарының ажы төлү турбаан уруг дарыы чок боорга олар чылдарда таныыр улузунуң харлыг уруун азырап алган улус ол ол уругну дембикей дээр чораан соонда чылдарда дембикейниң байыр дээр ашаан база шаажылаан моңгуш буян бадыргы хемчиктиң сөөлгү нояны бир дугаар тыва күрүнени тургузуп чаарткан кижи төвүт ламаларның өөреникчизи дир буян бадыргыны кайы черге боолааныл кайы черде ооң сөөгү чыдарыл ону билбес бис буян бадыргыны чылда агарткан чылдарда даргалар ону агартыр дээш аажок чадажып турган чылдагааны болза буян бадыргыны хоругдадып боолап турган дугайында документилер арай чедишпес турган ук ажылды көвей чылдар ишти тыва чон манап турган ук ажылдың түңнелинде чылдың айның де дугаар тыва республиканың чазак даргазының чарлыы кылдыр шолбан кара оол аңаа хол үжүүн салып үндүрген ооң соонда ук чарлыкче немелделерни база киирип турган ол үеде тыва республиканың улуг хуралының төлээлекчилер палатазының даргазы турган экономика эртеминиң кандидады хонук оол доржу оглу моңгуш ук чарлыктың белеткелинге улуг киржилгелиг болган тыва республиканың девискээринге чылда политиктиг репрессияларга таварышкан тыва арат республиканың күрүне ажылдакчыларын болгаш хамаатыларны политиктиг агартырының дугайында тыва республиканың чазак даргазының чарлыы тыва арат республиканын күрүне бооп тургустунарынга болгаш быжыгарынга киирген улуг хуузу база чон мурнунга ачы хавыязы дээш база тыва республиканың конституциязының чүүлүнүң кезээнге болгаш чүүлүнүң кезээнге дүүштүр доктаадырым болза тыва республиканың чазааның даргазының чарлыытыва арат республиканың күрүнениң ат сураглыг ажылдакчыларының болгаш чылдарда тыва арат республиканың девискээринге политиктиг репрессияларга таварышкан хамаатыларның политиктиг кедерелиниң дугайында чарлыынга немелдени киирериниң дугайынла чоннуң мурнунга ачы хавыязы болгаш тыва арат республиканың күрүне тургузуунуң тургустунарынга болгаш быжыглаарынга салыышкыны дээш тыва республиканың конституциязының чүүлүнүң ги кезээнге болгаш чүүлүнүң кү кезээнге дүүштүр доктаадырым болза тыва республиканың чазааның даргазының чылдың июль де тыва арат республиканың күрүнениң ат сураглыг ажылдакчыларының болгаш чылдарда тыва арат республиканың девискээринге политиктиг репрессияларга таварышкан хамаатыларның политиктиг келдерелиниң дугайында чарлыынга дараазында өскерилгени киирер кызыл хоорай чылдың октябрь чоннуң мурнунга ачы хавыязы болгаш тыва арат республиканың күрүне тургузуунуң тургустунарынга болгаш быжыглаарынга салыышкыны дээш тыва республиканың конституциязының чүүлүнүң кү кезээнге дүүштүр доктаадырым болза тыва республиканың чазааның даргазының чылдың июль де тыва арат республиканың күрүнениң ат сураглыг ажылдакчыларының болгаш чылдарда тыва арат республиканың девискээринге политиктиг репрессияларга таварышкан хамаатыларның политиктиг келдерелиниң дугайында чарлыын чылдың тувинская правда солунунда чылдың шын солунунда тыва республиканың чазааның даргазының чылдың октябрь да тыва республиканың чазааның даргазының чылдың июль де тыва арат республиканың күрүнениң ат сураглыг ажылдакчыларының болгаш чылдарда тыва арат республиканың девискээринге политиктиг репрессияларга таварышкан хамаатыларның политиктиг кедерелиниң дугайында чарлыынга өскерилгелер киирер дугайында чарлыын чылдың тувинская правда солунунда күш чок деп санаар тыва республиканың чазааның даргазы ш кара оол кызыл хоорай чылдың март кадайынга сөөлгү чагаазы чечен оол алексей оглу моңгуш май хайыракан суур июнь хостуг хүреште тыва мөге тыва асср ниң чөөн хемчик кожууннуң хайыракан суурга чылдың май те өг улуг өг бүлеге дугаары бооп төрүтүнген кады төрээн оол кыс дооскан эртеми смоленскиниң күш культура институду институт физической культуры смоленск өөренип киргеш чылда дооскан ссрэ ниң болгаш европаның аныяктар аразынга чемпиону деп хүндүлүг атты чылда чаалап алган ол тыва спортчулардан эң не баштай олимпиада оюннарынга киришкен спортчу американың атланта хоорайынга чылда болуп эрткен олимпиада оюннарынга киришкеш дөрткү черге төлептиг болган делегей чергелиг спорт мастери шылгараңгай күш ажыл дээш деп медаль биле шаңнаткан ооң адын тываның чүс чылда алдарлыг кижилери деп күрүне номунче киирген спортчу ажылын дооскаш кызылдың спортшколазынга хостуг хүрештиң тренери болуп ажылдай берген сонуургалы хобби бойдуска тайгага дыштаныры футбол күзели тыва мөгелерни делегей деңнелинче үндүрүп хүрештирери бедииниң турту см анаа деңзизи кг хүрежип чораан деңнзизи кг ынак чеми аң эъди оон даа хөй аңгы аңгы деңнелдерлиг маргылдааларны тиилеп шаңналдыг черже кирип хүрешкен хостуг хүреш талазы биле бир дугаар олимпий оюннарынга тывадан киришкеш келген европа чоннар аразының чемпиону спорт мастери чечен оол моңгуш бодунуң үезинде россияның шыырак дээн мөгелериниң бирээзи чораан чылда александр доржу европага тиилээн соонда чыл болганда чечен оол моңгуш европа чемпиону атты тывазынга чаалап эккелген мурнуу көрея тэхан мингук чөөн азияның күрүнези төвү сеул хоорай мурнуу көрея көрей чартык ортулуктуң мурнуу чүгүн эжелеп турар барыын талазында сарыг далай агып турар чөөн талазында япон далай а мурнуу талазында чөөн кыдат далай агып турар мурнуу кореяның девискээри квадраттыг километр чуртту колдуунда даглар ээжелеп турар а алаактыг черлер черни ээжелеп турар климады муссоннуг чай изиг болгаш шык кыш сооксумаар болгаш кургаг мурнуу корея можу хоорай можу чергелиг хоорай тускай статустуг кылдыр үлеттинип турар эң улуг хоорайлары сеул пусан тэгу кванджу ульсан тэджон корей чон корей чартык ортулуктуң кол үндезин чону болуп турар амгы үеде мурнуу кореяның корейлер саны млн чедип турар вектиң төнчүзүнде кореяга ажыг муң хире кыдат чон база чурттап турган чылдың статистиказы биле алырга кижи колдук кезии тайвань паспортарлыг сөөлгү үеде даштыкылар саны мурнуу кореяда көвүдеп турар чылдың ноябрьның статистиказы биле мурнуу кореяда млн даштыкылар бар эртем билиг шинчилелдер ажылы болгаш техника сайзыралын мурнуу көреяның эртем билиг шинчилелдер ажыл болгаш техника ямызы харыылап турар чылда ийи ямыны каттыштырганының түңнелинде тургустунган тхэквондо биле хапкидо мурнуу кореяда үндезин спортар аразында эң тергиин деп санаттынып турар ынчалза даа барыын чүктен келген спорттарның сайзыралы бедик эң сайзыраңгайлары альпинизм футбол греко рим хүреш бейсбол баскетбол плавание лёгкая атлетика бокс болгаш фигурное катание делегей чергелиг маргылдааларга болгаш олимпиадаларга мурнуу корея улуг күрүнелерден чыда калбас болгаш бедик деңнелди көргүзүп турар азия чурттары мурнуу корея мөңгүн тайга кожууну россия федерациязында тыва республиканың муниципалдыг кезээ административтиг төвү мугур аксы суур шөлү км чурттакчы чонунуң саны кижи национал тургузуу тывалар шажынчы тургузуу буддистер автомобильдиң кодунуң дугаары куржаг шагы мөңгүн тайга кожуун тываның кыдыкы мурнуу барыын чүгүнде турар кожууннуң девискээринде тывада болгаш мурнуу сибирьде эң бедик даг мөңгүн тайга м бар ооң бажы меңгилер биле шугланган кожууннуң девискээринде оон ыңай хиндиктиг хөл деп эң бедик дагларлыг хөл бар мөген бүрен эң улуг хем ооң агымы моолдуң девискээринде ачит нуур деп хөлче агып кирген тоолайлыг сумузу төп сууру тоолайлыг ооң кыска төөгүзү чылда өшкү болгаш сарлык өстүрери биле тоолайлыг деп колхоз тургустунган аңгы аңгы үелерде сумуну даргалап чорааны мал ажыл агый талазы биле кол угландырышкын өшкү болгаш сарлык азыралдазын сайзырадыры ук девискээрге чурттап чораан чон төөгүзү биле сарлык болгаш ангор өшкү азырап чораан суму девискээринде чүгле сарлык азырап турар арат ажыл агыйы бүдүрүлге бар ниитизи биле мал саны өшкү хой баш сарлык инек баш аъттар баш сөөлгү чыл тургузунда мал бажы көвүдээни бүрүткетинген тоолайлыг сумузу мөнгүн тайга кожууннуң соңгу чөөн чүк талазында чыдар цаган шибэту болгаш биче кожай сыннарының соңгу чөөн чүк ийинде барлык хемниң шынаазында тургустунган тоолайлыг сумудан эрги барлык сумуга чедир км арзайты хемге чедир км мугур аксы хандагайты чер оруу ол географтыг объектиниң шөлү га наадым тыва республиканың малчыннарның чыыжы болгаш байырлалы наадым байырлалы чылдың на болуп эртип турар байырлалды эгезинде кожууннар аразынга эртирер адак сөөлүнде республика чергелиг байырлал болур болур үези июль сентябрь байырлалдың албан кезектери хүреш аът чарыжы ча адары наадым байырлалының болур хүнүн чылдың на тыва республиканың чазааның бадылаашкыны биле илередир болур черин чыыштың республикада эртирип турар комитеди оргкомитет бадылаар байырлалды эртирип турар кол утказы болза тываның кол ажыл ишчи чону малчыннарны алгап мактап шаңнаары болгаш бүгү чылда кылган үүле херээн демдеглээри бооп турар малчыннарның национал байырлалынга албан болур мөөрейлери хүреш аът чарыжы ча адары тергиин эки өгнү илередири эң эки национал көстүүмнү илередири болгаш аътарны каастаары наадым каш хонук ишти болуп эртип турар ук байырлалды тывага чылдан тура ла тыва арат республиканың тургустунганындан бээр демдеглеп эгелей берген тываның совет эвилелинге турганында байырлалды эртирерин хоруп каапкаш турган чылда байырлалды катап эгиткен чылдан тура тываның чазааның шииткели биле кожууннар аразынга республика чергелиг наадымны бодунуң кожуунунга эртирерин чаалап алыр мөөрей эртирип эгелээн ук чүүл дараазында арында хүреш демдеглелдиг хүреш дугайында хүреш стадиону тыва республиканың тулган дээн мөгелериниң аразындан тиилекчини илередири биле наадымның аалчыларын чыган ол чылын наадым болза тыва биле россияның демнежилгезиниң чыл ою кылдыр дакпырлажып келгени биле хүреш болза чылдың хүрежи кылдыр база адатынып турар тиилээн мөге болза тыва республиканың арзылаң мөгези түлүш сайын белек тес хем кожууну сайын белек тываның эң хүндүткелдиг болгаш күштүг мөгелерин боду шүүп үнүп тиилээн наадымда шүглүп чораан мөгелерниң даңзызы наадымның база бир көрүштүг маргылдааларның бирээзи аът чарыжы аңаа аъттарның күш шыдалын болгаш дүргенин хынаар аъттарның назы харының аайы биле чаржыр оруунуң узуну аңгы аңгы тен километр чедир аът мунукчулары хардан хар чедир назылыг уруглар шаңналды аъттың мунукчуларынга болгаш ээлеринге тыпсыр бирги черлерни ээлээн аъттарның аразындан эң дүрген болган аът чүгүрүк доруг деп атты алыр арткан тиилекчилер сыын кара чүгүрүк сарала эзир кара болгаш оон даа өске аттарны алыр наадымның оюннарның үшкүзү ча адары ча адар оюн ийи аңгы хевирлиг баг адары болгаш кара адары ниитизи биле алыр болза шаандан тура ча биле согун көшкүн чонннарның шерииниң херекселдери кылдыр санаттынып турган ынчангаштың адар оюн шериг уран чүүлүнге хамааржып турган оон чоорту кажан оът чепсек тыптып келгенде ча адары шериг уран чүүлүнден аңгыланып спорт хевиринче дамчааш наадымның база бир кол кезээ апарган баг адып турган үеде хараачыгай биле адыгжының аразы базым кылдыр тургузар аразындан согун эртпес кылдыр багларның аразын чоок чоок кылдыр салыр дөрт багны мурнуку чарыынга тургузуп каар ортузунга албан чүрек дээр эң кол баг салыр адыышкынның ийи дугаар хевириниң адар чүүлдери баг эвес кара мишень бооп турар адыгжы биле адар черниң аразы оон даа узун ден чедир базым кара кылдыр өшкүнүң кежин маңнап чоруур аң хевирлиг кылдыр азып каар кештиң хөрек талазынче эң хөй катап аткан кижи тиилекчи болур наадым барыын хемчик чылда болган тываның үргүлчү эрттирер малчыннар байырлалы барыын хемчик кожуунунга эрткен барыын хемчик кожууннуң малчыннарының байырлалынга көдээ ажыл агыйның мурнакчыларын илереткен мурнакчы малчын муп адын булактың кадарчызы алексей алдын оолович хертек болган ийиги черде спк биче тейниң малчыны людмила шыдырааевна күжүгет үшкү черде хөнделең сумузундан малчын юрий кенденович күжүгет болган мурнакчы чылгычы деп атты база ла хөнделең сумузундан шевер оол шыырапович күжүгетке эң эки сарлык ажыл агыйлыг дээш дарья очур ооловна монгушка удурткан муп алдын булакты шаңнаан наадым үезинде тр ның чазак даргазы ш в кара оол өөредилге болгаш эртем яамызының сайыды к а бичелдей чазактың мурнундан барыын хемчик кожууннуң аяңгаты ортумак школазынга газель машинаны белекке берген кожууннуң малчыннар наадымынга болуп эрткен маргылдаа мөөрейлерде киржип турар аныяктарны болгаш өзүп орар салгалдарже кичээнгейни угландырып онзалап демдеглээни өөрүнчүг болган наадымның деткикчилериниң аразындан хууда сайгарлыкчы светлана данзыновна тиилелгеже чүткүл дээш харлыг адыгжы лопсанга хылдыг гитараны белекке берген чылдар биле санаарга дугаар сан биле алырга дугаар болуп эрткен чадаг чарыштың маргылдаазы база солун болган беш километр черге бир дугаарында бижиктиг хая ортумак школазының доозукчузу харлыг айдыс сарыглар маңнап келген он километрге бай тайгадан аяжы саая кымга даа четтирбейн маңнап келген россияның хостуг хүрешке шилиндек командазының кежигүнү омак сүрүң чоокта чаа россияның чемпионадынга киришкеш дугаар черни ээлээн наадымның байырлыг хүрежи болуп эртип турар аразында аңаа байыр чедирбишаан наадым үезинде вячеслав данзын чоок эштериниң мурнундан деткимче акшаны берген наадымның база бир киржикчизи хөнделең школазының кү клазының өөреникчизи харлыг менди күжүгет каш чыл улай аът чарыштарынга мунукчулап келген дуржулга кире берген бичии аът мунукчузу бо наадымга улуг чүгүрүк аъттар чарыжынга байзаны алгаш акша шаңналы болгаш мурнуку өрээлге хеп уштур шкаф биле шаңнаткан надежда надя николаевна рушева январь чыл март чыл тываның россияның ссср алдарлыг салым чаяанныг чалыы чурукчузу надя рушеванын чырык ады чугле россияда тывада эвес даштыкыда шагда ла алгый берген тываның баштайгы балериназы наталья дойдаловна ажыкмааның база москваның театр чурукчузу николай константинович рушевтиң уруу надя чылдың январь де моолдуң улан батор хоорайга төрүттүнген рушевтерниң өг бүлезиниң моол эштери найдан деп атты чаа төрүттүнген чашка тывыскан атты очулдурган утказы кезээ мөңгеде дириг уруу төрүттүнген соонда аныяк өг буле москва хоорайже көжүп келген ол хоорайга надя өөренип өскен чаш турган үезинде надя өске уруглар биле бир дөмей чуруттунарынга ынак турган беш харлыг турда ла ооң ажылдары кайгамчык чиик улуг чурукчулар чуруундан тудавас бышкан байлак фантазиялыг болур турганын ада иези эскергеннер алды харлыында ачазы номчуп берген соонда надя а с пушкинниң султан хаан дугайында тоолунга чуруктарны чуруп каан эң не онзагай чүүл бичии надя ол чуруктарны бодунуң угаанынга бодааны биле чогаадып чурааны ол арга надяның чурукчу мергежилиниң бир онзагай хевири бооп артып каар чаш үелеринде ле надя пушкинни эң ынак шүлүкчүзү кылдыр хүлээп апкан болгаш ооң шүлүктеринге бүгү кыска назынында чуруктарны чураан надяның баштайгы башкызы болгаш дагдыныкчызы ооң ачазы николай рушев ачазы уруун янзы бүрү делгелгелерге музейлерге киирип античность уезиниң болгаш ол уениң чурукчуларының чуруктарын көргүзүп хөй ле тоолдарны уруунга ыдып берип чораан ол тоолдарда бурунгу грецияның тоолдары элээн хөй черни ээлээн надя хүннүң чуруттунар чораан бодунуң бажынга сагыжынга канчаар бодап алырыл ынчаар чуруур баштайгы чуруктарын чылда пионержи шын деп сеткүүлге үндүрген дараазында кезек чуруктары аныяктар журналынга үнген чалыы назын надяның кайгамчык онзагай талантызын улуг чурукчу в ватагин академик д лихачев чогаалчылар б полев л кассиль и андроников эскерип үнелелин берип турганнар надя чок апарганда олар чалыы чурукчуну кайгамчыктыг чаянныг чурукчу гений деп адаанар кыска назынының иштинде надя ажыг бөлүк чуруктарны серия чураан пушкинниң чогаалдарынга балетке делегейниң чоннарының идик хевинге танцы самынга античностька л толстойнуң дайын болгаш тайбың деп романынга октаргай темазынга херээжен ие кижиниң овур хевиринге дээш өске даа уткалыг надяның ажылдары а с пушкин аттыг бугу россия музейинде күрүнениң л н толстой аттыг музейинде болгаш өске даа музейлерде делгеттинген уран чаяалгалыг чурукчу чүгле харга чедир чурттаан ынчалза даа ажыг чуруктарны биске арттырган демир үжүк фломастер пастель болгаш өске даа графиктиг чурулга хевиринге ажыглаар чүүлдерни ажыглап чораан болуп турар зоя алдын оол уруу намзырай сентябрь чылда төр тыва шүлүкчү тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чогаал ажылын чылда эгелээн москва бора коданнар анай хаак деп шүлүктерү сылдысчыгаш тываның аныяктары солуннарынга парлаттынгылаан тыва чогаалчыларның парлалга органы улуг хем альманагынга чылдан эгелеп шүлүктери парлаттынган шончалай дуруяалыг шөл аяк хээлиг тыва чуртум деп номнарны үндүрген шүлүктериниң орус дылда очулгалары огонёк дружба народов пионер сеткүүлдеринге улуг хем альманагынга с в козлова ю вотяковтуң г и принцеваның э б цаллагованың б прудниковтуң и п принцеваның с өндүрнүң очулгалары биле база ол ышкаш моол кыргыс якут бурят казах дылдарда чыынды номнарга чогаалдары үнгүлээн тываның чогаалчыларының поэты славят туву деп шүлүк номнарынга с в козлованың очулгалары биле саян даглары болгаш өске шүлүктери кирген нептун хүн системазының дугаар планетазы нептунга хүннүң чырыы аажок кошкак чедер болгаш чырыыры сула болганда ук планетаны чүгле телескоп биле хайгаарап болур нептунну чылда астроном и галле тып ажыткан нептун деп планетаның барын ону кайыын дилеп тыварын астрономнар у леверье дж адамс баш удур теория талазы биле санап айытканнар ол хүнден астрономнуг эге хемчеглерге ырак болгаш ону чыл хонук дургузунда бир эргилер телескопка чөгенчиг бичии болуп көстүр болганда хайгаарап шинчилээри таарымча чок нептуннуң диаметри км бүдүмелиниң дыгыйы куб сантиметрде грамм эдеринчилиг оларның улуун тритон дээр ооң диаметри муң километрден бичелевес болгаш масса талазы биле айдан дудавас хире нептун бодунуң өзээн долгандыр аажок дүрген дескинип турар болгаш ол полюстарындан чыыра иттирген кашпык хевирлиг ногаан дарийги бурганга мактал ыдык ырлар кол таринаның бо ыдык ыры мактал ырны дарийги бурганның угаанныг буянныг сүзүктүг чүдүкчүзү кижи кежээ имиртиңде болгаш даң бажында катаптап номчуур болза дарийги бурганны сактып адаанындан шупту коргуушкуннары сезик болгаш нүгүл хири арыгланып хилинчек човулаңныг чаяалгаларга төрүттүнеринден чайлаар мактал ырны катаптаары тиилекчи бурганнарның өг бүлезинден айысты дүрген ап ооң түңнелинде боду өндүр бедик деңнелдиг болуп будда бурганның байдалынга чедериниң чылдагааны болур бир эвес кижи билбейн хоран оът азы дириг амытанның хоранын чип ижипкен болза дарийги бурганны сактып адааны безин өлүмнүг оо хоранны мага боттан үндүрүп кааптар аарыгдан хорандан азы чер ээлеринден келген хай халаптыг багай чүүлдер бүгү ле хилинчек човулаңнар көңгүс арыгланып аарыг аржык эттине бээр бо ыдык ырны хүнде катап номнап сүзүглээр болза долгандыр турар өске даа амылыг амытаннарга эки буян болур оон аңгыда оолдуг болуксаан кижи оолдуг апаар эт хөреңги акша күзээн кижи бай апаар шупту күзелдери боттанып оларның бодарап бүде бээринге кандыг даа шаптараазыннар шаптык кадып шыдавас чүгле дарийги бурганга бо ыдык ырның сөстеринге бичии даа сезик чок долу бүзүрел херек ынчан күзелдер долузу биле боттаныр чаңнык от дег карактары чидиг маадыр бадымаа деп чечек ышкаш шырайлыгның баарынга сөгүрээштиң тейлеп тур мен аккыр долу ай дег чазык чаагай силиг тааланчыг көрүжү хып херелденген дарийгиге бараан болуп тейлеп тур мен бүдээл кылыр өргүл сөңнээр ёзу чаңчыл бүгүдези чүрээн долган ыдык башкым энерелдиг дарийгиге тейлеп тур мен бурганнарның ынак чассыг кызы болган тейинде дөң бурган демдээ көстүп турар дээди ыдык дарийгини сүзүглээйн черде турар чуртталгага утка сиирген түмен муң муң кижилерге сүзүүн берген бхутаның брахманың веталаның гандхарваның ишвараның якшаларның хайыралын чаалап алган дарый бурган магалыг шын олудунга саадап алгаш бар ла турган моондактарны арыглапты хамчык аарыг нүгүл бакты чылча басты очалаңда мараларны коргудуптар ногаан дарийги бурганымга чалбарыдым демдээ биле чүрээн каастап айызанган азып тениир дүмбей дүннү чырыдыптар ай хүн ышкаш дарийгиге тейлеп тур мен алдын бөрт бооп бажын бүргей чайынналды орлан шоваа дүрүг диген каткы биле очалаңның ораннарын коргудупту карак чивеш аразында хум хум дээштиң хамык черниң ээлерин чыып алгаш халаптарны чайладыпты бурган өршээ эрегениң дизииниң дал ортузунда кайгамчыктыг алитха деп туруш тыпкаш эрээ болган дайзыннарны узуткады карбаңнадыр холун база шимчеткилеп хаваан кирбиин дүйүп алгаш хыйыртанып чеди хинчек ораннарын тө силгипти опчок тенек угаан хирин арыглап бээр дываажаңда саадап орар дарийгиниң дыка ээлдек оожум топтуун алгап тур мен өөрүшкүзү улам өскен дарийгиниң он кезектиг хум деп сүзүү чүктер санай оруктарны билиглерже чырыдып тур ырак даглыг ораннарын дүвүреткен сүзүктүг хум үрезинин чалап апкан ыдык дүрү силерлерге тейлеп тур мен мурнай көрген херечизи элик аңны холга туткаш дарый дарый пхат дээштиң хораннарны когун үзе узуткады киннар болгаш якшаларның баштыңчызы ок боо чепсээң сорук күштүг кылаңнаажы хинчек оштаан дүштү дүлдү арыглады аарыг аржык човулаңны эмнеп турар айның хүннүң херелдери караан долган идегелдиг дарийгиге тейлеп тур мен ыяңгылыг үш үн биле аян туткан күчү күжү чыргал биле катчы берген ыдык дарый силерлерге тейлеп тур мен арыя деп дарийгивис силерлерни алгап йөрээп мактап ырлап тейлеп тур мен амылыглар бүгүдеге буян болзун ушниша ушнигит бурганнарның тейинде чөвээнде шала бедик достаксымаар кылдыр көстүр демдек бо демдек кижиниң будда деңнели четкенин ол кижи ыдыктыг деп чүвени көргүзүп турар агни шакра марута брахма бхута ветала гандхарва ишвара якша ассур азар грах киннар кижилер аразында болгаш кижилерниң караанга көзүлбес амытаннар аразында чурттап чоруур амытаннар олар чамдыкта хора чедирип болур бо амытаннарны адаар сөстер тыва дылда бары чогу амдыызында билдинмес болганы биле санскрит дылда адалгазын очулгада ол хевээр арттырган мара амылыг амытаннарны хилинчектиг човулаңныг очалаңда тудуп алган турар угаанның нүгүл хирлиг мугулай чоруун каттыштыр адап ооң демдээ кылдыр дүрзүлеп чураан дүрзүнчүг амытан дээди үш эдертикчи ыдыктар эртинелер бурган башкы будда ооң өөредии деңнел четкен ыдыктыг саңга лама башкылар бөлүү пратиалитха алитха ногаан дарийги бурганның олуду оң талакы будун көстүп алган солагай талакы будун дыгдынып алган олурар олут норвегия хаанналгазы букмол нюнорск соңгу европада күрүне скандинав чартык ортулуктуң барыын талазында эңмежок скандинав чартык ортулукка кожаланчак үүрмек ортулуктарда соңгу доштуг океанда шпицберген бөлүк ортулуктарда ян майен база адыгзыг ортулуктарда чурт атлант океанның мурнуу чарыында буве ортулуу база норвегияга хамааржыр чызаан хевири конституцтуг монархия чурттуң ады бурунгу скандинав дылдан укталган соңгу чүкче орук төп осло норвегия үш күрүнелер биле кызыгаарлыг швеция биле чөөн талада км финляндия км биле россия биле км соңгу чөөн чүкте норвегияны барыын талада соңгу чөөн талада мурнуу барыын талада соңгу далайлар шаптап турар тургустунганы чыл бот эргелиг апарган үе чылдың октябрьның швеция биле эвилелден чылдың июнь чарлаттынган ёзу аайы биле дылы норвег букмол и нюнорск можу деңнелинде саам найысылал осло улуг хоорайлар берген ставангер тронхейм чызаан хевири конституцтуг хаанналга хаан харальд эреңгей сайыт девискээр дугаар делегейде чурттакчылары акшазы норвег крона уруң интернет домен уруң телефон уруңу шак куржаа чайгы үеде озалааш хем хемниң иштин куду кара суг баткан ооң ынды бетинде шеттер болгаш чокпак чокпак бора талдар оларның аразы биле орук эрткен ону эдерген кижи кара сугну каш даа кежер аалдар хонаштары дазыраштарга чеже даа кирип үнер оон өзен бады келген ооң аксы талазының берти кедергей ийи талазында кадыр сүүрлер олче аъттыг үнери берге чүгле дидим чүректиг болгаш ону билир ле кижи үнүп шыдаар а чогум ишти кашпал озаң ыяш ынаар чеңгиир даа ужур чок хуралбай өзен аксынга баргаш аъдындан дүшкеш чедип алгаш сиртти өрү ыяш даштың чиңгис дег барык тудуш кадыг караның ара аразы биле дытпакталып үнүп ле каан демгилериниң оруу шаптараазынныг алаштың шапкын терең суунга арт сынга муңгашталып болур оларда орук баштап чоруур кижи база чок арганы дорт эрткеш хем иштинче кирип алган болза эки ийик шүүт чок чоогу даа ол ынчаар бе дээрге олап эртери берге арга шыргай муңгаш кадыг кара ам канчаар орук узаар чорук саадаар даа болза өзенни куду баткаш хемниң улуг оруунга кирип алыр ужурга таварышкан ынчангаш ону ору өскеп кааннар элээн өскеп өскеп он талазынче ээй бээр ужурлуг аңаа чедип алыры безин ындыг ла амыр эвес дыка херии хем ишти ниитизи биле кызаа үнүн дургааар янзы буру ыяштар унгулээн олар база ла шыргай чайгы изиг уезинде мал маганнын девээлээр черлери ле ол ынчалза даа улуг биче аяннар база таварышкылаар олар колдуу ла алдар хонажы солааннар анаа көстүп келбээнде аалдар оларга тургулаан ам оларда чаңгыс даа өг чок доза тайга таңдыже сээктен дескен аннар дег дезип үнүпкен ойтулааш шаанда тыва аныяктарның кол ла чыглыр черинге ойнап оюнннарын ынча дээр чораан олар ажыл агый үезинде ойнавас чазын болза тараа тарыыр ойталааштап турар чай чок күзүн база дүжүт ажаап алыр дээш ойнап даа турар чай чок ажылче ол шагның кижилери шупту хаара туттунган турган чүге күзүн чазын дээрге аалдар кыжын ырадыр кыштагларже көже бергештиң аразы ырак ырак турар чайгы үеде база чайлагларже көжүп чоруй баар тайгаларже көже бээр турган а күзүн тараа ажаап алыр үеде аралары чоокшулажып кээр чазын тараа тарып турар үеде база аралары чоокшулажып кээр ынчангаш ол үеде айның он бежинде чырык дүнелерде аалдарның уруглары болчажып алгаш дүне када ырлажып ойнап сыгыртып хөөмейлеп болза ойтулааштап ойнаар турган ойтулааштап ойнаарда чыглып аар бир ындыг черле чыглыр черлиг болур чижелээрде бир хам дыт азы хая чаны азы тей чаны дээн ышкаш болчажып алган хүнүнде кежээки ажылын мал маганын киирип кааш инээн саап сүдүн хайындырып кааш кончуг оожум ада иезинден дургуннап чорткаш аалдар чанынга ырак эвес черге боттары барып ойнаар турган баштай айыткан черге кымнар чедип кээрил ол чедип келген уруглар оолдар бөлдүнчүп алгаш ырлажыптар кажан эштери ырлажы бээрге аалдарга өске эштери дыңнап каапкаштың аңаа аъдын мунуп алгаш четкилеп кээп турган а чамдык ада иелер уругларын ойтулааштап ойнаар дээрге салбастар шак ындыг улустарны ол ойтулааштаан уруглар хөлчок бак кылдыр одап ырлап кааптар турган аныяктар ынчаар ойнап хонгаш эртенинде чанарда база байырлажып чарлып чанар дүрген не чанар хүн үнмээнде четкеш ада иезиниң инээн саар а кадарчы кижи болза мал маган кадарар ыяштаар сигеннээр даа улустар турар олар тургаш эртен ажылын уламчылап чоруй баар ам ойтулааш эрткен соонда ийи үш хонганда канчаар эрткенин канчаар ойнаанын кым эки болганын кым багай болганын чугаалажып база каттыржып боттары аажок түңнээр ойтулааш дээрге эрте бурунгу шагдан бээр туруп келген төөгүнүң болгаш назын халыынының оюну болур ойтулаашка он үштен чээрби беш харга чедир назылыг бот оолдар кыстар киржир азы бир ийи катап чылы кирип эрткен оолдар болгаш кыстар киржир ойтулааштың болур үези чайның башкы айдан эгелээш күстүң адак айга чедир болгулаар ойтулаашты ойнаар үези болза орай кежээден эгелээш даң хаяазы чырыгыже чедир болур ойтулааштың болур черлери аъттыг кижилер дүне када чорупку дег алаактар арыглар шаттар болгаш ховулар болгулаар ойтулааштаар оолдар кыстарның медээлежип алыры база онзагай бир аныяк оол эжинге чедип келгеш хаактар чулуктаан теректер мочургалаан арыгже баргаш шоор долгап ойнаалам дээр ол болза ойтулааштың ойнаар өй келген чоруулам өөрлеривис бүдүү медээлеп аалы өгге чеже олурар боор кончуг аъттардан мунуп мунгаш сылдыстыг дүне ойнаалыңар дээни ол чай эрткен күс төнер дей берген тарааны ажаап каапкан дуруяалар изиг чурттарже ужуп чоруп турар ынчан бир оол эжинге келгеш шарлан бүрүлери саргарган сыыннар башкы таңдыда эде берген күску соокка эъттиң халыынын өжүрүп аалам дээр ол болза үе черге оолдар болгаш кыстар биле бо чылын сөөлгү катап ойнап алыр дээни ол болур он үштен он дөрт хар чедир оолдар уруглар ойтулааштаан аныяктар аразынга чоруурунда база ужур бар олар бодунуң хан төрел болгаш өске аймак оолдарны база кыстарны ылап билип алырлар ойтулааштап ойнап чораан таныжып алган оолдар кыстар чуртталга тударга өг бузулбас дижир ол чүл дээрге бүгү назынында найыралдыг чурттаары бот боттарын билчири болгаш ажы төлдүг болуру дур аажы чаңы мага бодунуң тургузуу болгаш чажыт бирикшири бот боттарынга кончуг тааржыр азы таарышпас кижилер турар ойтулааштап чораан кижилер ол ла бүгү чажыттарны сылдыстыг дүнге салгалдап алгаш билип алган болур ойтулааштың база бир онзагай ылгалы болза аңгы аңгы төрел аймактарның оолдары кыстары бот боттары таныжып алырынга тергиин таарымчалыг кижи кижиниң чажыт бодалы турар ылаңгыя чаш болгаш чалыы назын үезинде ынакшылдың чажыды тергиидеп турар ойтулаашка киржип чорааш бодунуң чажыт бодалын ырлар биле илередип ап чораан оолдар кыстар кончуг быжыг чуртталганы тудар ойтулааш болза ынакшылдың ырларын чогаадырының хостуг театры бооп чораан ынчангаш сагыш сеткил ырларын аныяктар боттары илередиринге тергиин таарышкан аңаа киржип чораан кижи бүрүзү бодунуң хире шаа биле ыраажы бооп база артист бооп чораан ук оюнга аныяктарның ырлаары кожамыктары тус тус уткаларлыг ол чүл дээрге ынакшылды ырлаан төрээн черин мактаан чүгүрүк аъдын алгаан харам байны кочулаан дошкун дүжүметти каргаан болгаш кударалын илереткен болгулаар ойтулааш дээрге тыва чоннуң хөгжүп келген культуразының чарылбас кезээ дары биле ажылдаар ракетаны оюн тоглаага даа шериг даа херээнге кижилер шагдан тура ажыглап келгеннер ракетаны өртемчей делгемнерин шинчилээринге ажыглаарын бир ле дугаарында космонавтиканың үндезилекчизи орус эртемден к э циолковский айыткан ракета техниказының суртаалчылары эртемденнер н и тихомировтуң ф а цандерниң с п королевтуң р эно пельтриниң франция р годдардтың акш г оберттиң германия болгаш өске даа эртемденнерниң шудургу карак кызыл ажылының түңнелинде вектиң чылдарында суук чүүлге ажылдаар ракетаны тургускан болгаш салып үндүрген баштай ол ракеталар бедик көдүрүлбейн турган чылдар үезинде оларның бедии км а чылдарның ортан үезинде км ашкан совет эвилели октаргай делгемин шингээдириниң пионери а совет эртемденнер инженерлер техниктер ажылчыннар космонавтылар делегейде бир ле дугаар октаргай делгемнеринче орукту ажытканнар чер ай хүн болгаш сылдыстар кайыын канчап тыптып келгенил деп айтырыгны кижилер шагдан тура сонуургап келген ынчалза даа аңаа харыыны бээрде октаргайда турган телолар чогум чүден бүткенин оларның канчаар шимчеп чоруп турарын база физиктиг мөзү шынарын билири чугула шаанда эртем техника хөгжүп сайзыраваан турда делегейниң тургустунганының дугайын чүгле янзы бүрү тоолчургу чугаалар тайылбырлаар чораан шажын чүдүлгениң сагыкчылары боттары тайылбырлап билбес болганда чоннуң бүдүүлүк чоруун ажыглап бүгү ле чүвени бурган чаяап чогааткан деп турганнар бурганга тейлеп чүдүп чаннып чорааш салым чолду экижидип алыр деп суртаалды нептередип бурганның номналын чонну дарлап чагырарының чепсээ кылдыр ажыглап чораан октаргайда кандыг даа тело чүгле материядан бүткен дээрзин амгы үеде билир болгай бис ол ышкаш материяның шимчээшкини оң энергиязы база узуткап чок кылдынмас мөңге шагда хевээр артар энергия кезээ шагда турар болгаш чүгле бодунуң хевирин өскертир ломоносовтуң ажытканы бүдүмелдерниң камгалаттынар хоойлузу болгаш энергияның камгалаттынар хоойлузу амгы үеде октаргай телоларының тывылганының дугайында эртем ёзу биле тайылбырлаарының үндезини болу берген октаргай телоларының тыптып келгениниң болгаш оларның системаларының хөгжүп сайзыраанының дугайын өөренир астрономия эртеминиң бир кезиин космогония деп адаар черниң болгаш өске даа планеталарның тыптып келгениниң дугайында эң не баштайгы эртем шинчилел ажылдарын чылда немец философ и кант кылган ол ла үеде француз эртемден лапластың кылган түңнелдери кантыныы биле дүгжүп турар кант биле лаплас хүн черге дөмейлешпес тергиин изиг хемчээл талазы биле черден хөй катап улуг а чер болза хүн системазының планетазының бирээзи болур деп тодаргайлааннар оон ыңай планета бүрүзү бодунуң орбитазы биле хүннү чаңгыс аай углуг дескинип турар бойдуста бүгү ле чүве үргүлчү өскерлип хөгжүп сайзырап турар деп түңнел үндүргеннер кажан бир шагда хүн системазы турбаан ооң орнунга ортузу аажок дыгый кончуг изиг агаар чок туманналчак газ турган деп лаплас санаан ол газтың хемчээли амгы үеде хүнден эң ырак планетаның турар кызыгаарындан безин улуг болгаш ол оожум дескинип турган ук туманналчак бичии кезекчигештерниң бот боттарының аразында тыртыжыышкынының салдарында чоорту чыырлып эгелээн ооң хемчээли чоорту бичелеп эгелээн механиканың хоойлузун ёзугаар дескинип турар телолар чыырлырга ооң дүргени болгаш төвүнче чүткүлдүг күш улам улгадыры билдингир болгай ону мындыг чижек биле бадыткап болур хендир азы баг ужунга даштан баглааш ону долгандыр чаяр болза чайыышкын дүргедээн тудум на хендир азы баг улам дыңзыыр болгаш адак сөөлүнде үстүп чаштай бээр болгай ол туманналчак дескинип турда ооң экваторунга турган хөй санныг кезекчигештери экваторнуң кезекчигештери полюстарда кезекчигештерден дүрген дескинер ук газтан үстүп адырылгаш туманналчакты дескинип турар каътташкак дээрбектер болу бээр баштай бөпүрүк хевирлиг турган туманналчак төвүнче чүткүлдүг күштүн салдары биле полюстарындан чоорту кашпыкталып эгелээн ооң кыдыы чугалап ортузу кылынналып линза хевирлиг болу берген ол туманналчактың хемчээли кызырлып дескинери дүргедээн тудум на дескинип турган аайынче углуг аңгы аңгы дээрбектер адырылгылап чоруй баргылаар ынчалза даа туманналчак газтың дыгыйы чаңгыс аай эвес дээрбек бүрүзүнүң эң ыгый сырый черлери кезекчигештерни бодунче сиир чыыра тыртып келгениниң түңнелинде дескинип чоруп турар улуг бөрбектелчек газтар тургустунуп келгилээн ооң соонда ол бөрбек газтар база ла эге баштай турган улуг туманналчак газ дег дүрген дескинип эгелээн олардан база ла аңгы аңгы дээрбектер адырылгылааш ол дээрбектер чоорту улуг эвес борбак хевирлиг телолар болу бергилээн олар чоорту сооп сепкерээш хүннү дескинип турар улуг туманналчак газтарның эдеринчилери болу бергеннер оон чоорту сиңип кадыккаш планеталар болу бергилээн ук туманналчактың кол нургулайы ортузунда мөөңнешкек болгаш ам даа сооп өшпээн хүн болуп турары ол деп лаплас хүн системазының планеталарының тыптып тургустунганын ынчаар тайылбырлаан ол гипотеза эртем дуржулгага бойдустуң хоойлуларынга чүнүң даа мурнунда бүгү делегей тыртыжыышкынының хоойлузунга үндезилеттинген ол үениң эртем талазы биле эң депшилгелиг улуг ажыдыышкыны болур ынчалза даа хүн системазының планеталарының дугайында чаа ажыдыышкыннар тыптып ону лапластың гипотезазының дузазы биле тайылбырлаары болдунмас болу берген чижээ уран дээр планета хүн системазында планеталар биле чаңгыс углуг эвес дедир талаже дескинип турары билдинген оон ыңай газтарның планеталарның база оларның эдеринчилериниң шимчээшкинин хандыр өөренип шинчилеп келгениниң түңнелинде лапластың гипотезазынга дүүшпес чүүлдер тыптып ол гипотезаны эде көөрү негеттинген эртем техниканың депшилгезинге дүүштүр октаргай делгемнеринде телоларның тыптып сайзыраанын материалистиг ёзу биле совет эртемденнер тайылбырлаан бистиң эртемденнеривис шажын чүдүлгениң чер делегейни бурган кылып бүдүргениниң дугайында үндезин чок меге өөредиин сойгалап октаргай телоларының тывылганының дугайында чаа тайылбырны эртемге үндезилеп тургузуп ол өөредигни чаартып улам ханы шинчилеп турарлар билдингир совет эртемден академик о ю шмидт астрономнарның геофизиктерниң геологтарның болгаш өске даа эртем ажылдакчыларының киржилгези биле хүн системазының планеталарының болгаш черниң тывылганының дугайында чаа гипотезаны тургускан чер болгаш өске даа планеталар кажан даа хүн болгаш сылдыстар дег ындыг изиг газтар болуп трубаан а соок кадыг бүдүмелдерниң кезекчигештеринден тургустунган деп ол бодунуң гипотезазынга чугаалаан о ю шмидттиң болгаш ооң салгакчыларының шинчилээнин барымдаалап алырга кажан бир шагда хүннү долгандыр газ доозунналчак кончуг улуг булут турган аңаа медээжок хөй санныг бичии кезекчигештер баштай уг шиг чок шимчеп турган ооң соонда оларның орбиталары төгерик чаңгыс аай плоскоска турар болу берген ооң биле кады кезекчигештерниң дескинер шимчээшкиннери чоорту чаңгыс аайланып чорза чорза шупту кезекчигештер чаңгыс аай дескинип шимчээр болу берген ооң ужурундан газ доозунналчак булут бүгү боду чаңгыс аай углуг тырыкыландыр дескинип эгелээн бир эвес ол кезекчигештерниң кол нургулайы чаңгыс углуг дескинмээн болза олардан планеталар тургустунары болдунмас турган баштай бичии кезекчигештер уг шиг чок шимчеп тургаш аразында үскүлежирге оларның энергиязының чамдыызы чылыгже шимчээш долгандыр турар октаргай делгемнеринче үнүп бичии кезекчигештерниң дүргенин оожумнадып турган эртем ёзугаар алырга үскүлешкен кезекчигештер шимчээшкинин чидирип доктаап турганының хараазында борбак хевирлиг улуг булут чоорту кашпыйгаш ооң соонда калбая берген кажан бүгү кезекчигештер чангыс плоскоска чыглып келирге олар чоокшулашкаш бот боттарының аразында күштүү биле тыртыжып эгелээр олар каттыжып эгелээрде деңзи талазы биле улуглары дыка дүрген улгадып турган оон чоорту элээн каш кончуг улуг дүргектер тыптып келгеш сөөлүнде барып планеталар болу бергилээн о ю шмидттии биле алырга планеталар системазының ортузунга эң не улуг хүнче чоок плутон ышкаш бичии планеталар тыптып болур ынчаарга плутоннуң ындында оон улуг планета туруп болур ынчалза даа юпитер биле сатурн дег улуг планеталар турары чөгенчиг планета улуг болган тудум на ооң тургустунарынга хөй материал кирер болгаш чоок кавызында бүдүмелдерни бодунче шуптузун сиирип алыр болганда хүн системазының планеталарында сатурн биле юпитерден улуг планеталар турбас дээрзин шмидт бодунуң гипотезазынга база илереткен о ю шмидт ооң соонда академик в г фесенков болгаш өске даа эртемденнерниң теория талазы биле хүн биле планеталар аразын планеталарның бот боттарындан ыраан бир ле дугаар санап тыпканы улуг ажыдыышкын болур оон ыңай о ю шмидттии биле алырга планета чаа тыптып эгелеп турда аңаа кээп дүжүп турар кезекчигештерниң шимчээшкини кыйгас углуг кээп турар болза ынчан ук планета ол дүжүүшкүннүң уу биле дескинер бо үеде хүн системазының планеталарының өзээн эргилип турары аңаа дүгжүп турар хүнден эң не ырак турар планетага бүдүмелдерниң хөлүн эрттир кыйгас дүжүүшкүнү дедир талаже дескинигни тургузуп болуру база бадыткаттынган улуг планеталарның бүткен үүрмек доозун кезекчигештери оларның эдеринчилериниң бүткени газ доозунналчактар биле дөмей болур ужурлуг үүрмек доозун довурак хүн херелинге изиирге олардан водород дээн ышкаш чиик газтар дүрген ылгалып үнгеш октаргай делгемнеринче чоруп турар оларның ынчаар тарап чоруурунга хүн херелдериниң базыышкыны база улуг салдарлыг болган ындыг болуушкун чүгле хүн чоогунга доозун довурактың ханызынче хүн херелдери чедип ону изидип турар черлерге турган юпитерниң турар черинде болгаш оон даа ырак хүн херелдери доозун довурактың каъттарын эртип шыдавааны черлерде водород олчаан арткан ол булуттарның эң ырак соок кезээнге водород доңгаш доозуннарга хыраа дег чыпшынгылап калгылаан ооң ужурундан хүн чоогунуң планеталарының составында чижээ черде водород эвээш а ырак улуг планеталарның составында ол кончуг хөй хүн чоогунда планеталарның дыгыйы оон ыракта планеталарның дыгыйындан улуун о ю шмидттиң гипотезазы база тайылбырлап турар совет эртемден о ю шмидттиң хүн системазының планеталарының тывылганының дугайында тургускан гипотезазы бо үеде эртем талазы биле кылган ажыдыышкыннарга дүгжүп турар планеталарның газ доозун булуттан тургустунуп бүткени кончуг үр үениң иштинде үргүлчүлээн черниң бичии кезекчигештерден чыглып тургустунарынга миллиард чылдар эрткен амгы үеде даг породаларының назы харын радиоактивтиг бустуушкуннуң үезин ажыглап тодарадып турар ында бар уран хөйү биле бузулган тудум на ооң хемчээли эвээжеп ук породага коргулчун биле гелий улам көвүдээр породада арткан уранның база ында чыылган гелийниң болгаш коргулчуннуң хемчээлин барымдаалап чеже хире үе иштинде бо болуушкун болганын тодарадып болур ол хемчег уран бар даг породаларының назынын тодарадырынга хереглеттинер аңаа үндезилээш черниң эң бурунгу даш каъттарының тургустунган үезин тыварга миллиард чылдар бурунгаар тургустунган болуп о ю шмидттиң черниң назынын санап тыпканынга база дүгжүп турар вулкан чаза тевиишкиннериниң изиг суук чүүлдерин болгаш оон тыптып келир газтарны барымдаалап чамдык шинчээчилер чер шаанда баштай хөлчок изиг газ а ооң соонда кончуг изиг суук байдалга тургаш оон кадыг байдалдыг болу берген дижип турар ынчаарга о ю шмидттиң гипотезазы биле алырга чер кажан даа изиг суук байдалга турбаан кажан чер чаа ла тыптып турда бичии кезекчигештерниң үскүлежиишкининден чылыг энергиязы хосталып үнүп чоруп турган аңаа доозунналчактарның составында кирген уранның болгаш радийниң ядроларының бустуушкунундан үнген энергиязы немежип хөй чылыг энергиязы октаргай делгемнеринче үнүп чоруп турган черниң каъттары дыгыйланып келгени биле холбаштыр ооң иштинден үнген изиг дашкаар тарап үнместээн болгаш черниң кырында каъды чоорту кадыгланып эгелээн санаашкын ёзугаар алырга чер бодунуң иштинден үнген энергиядан градус чедир изип болур ол хире бедик температурадан черниң кырында чыткан даш породалары эзилгеш суук байдалче шилчий берип аар бүдүмелдер куду дүжүп бадып чиик бүдүмелдер өрү салдап үнүп турган черниң бүдүмелдери аразында холужуп черниң кадыг каъттары улам кылыннап сооп эгелээн чер кырының янзы бүрү каъттары ынчаар тургустунуп келгенин о ю шмидттиң гипотезазында тодаргай айыттынган черниң кадыг каъттарының адаанда оранчок ханы чамдык уран болгаш радий чыылган черлерде ам даа даш породалар суук байдалда турар ындыг бассейннерден базыышкын улгадырга изиг бүдүмелдер сыстып аттыгып үнгүлээш амгы үеде вулкан чаза тевиишкинин болдуруп турар чер соок материалдан тургустунуп бүткен дээрзин шылгараңгай эртемденнер ф а бредихин биле в и вернадский база бадыткааннар чер болгаш өске даа планеталарның тургустунган материалы хүннү долгандыр шаг шаанда турган газ доозун кайыын келгенил деп бодал тургустунуп келир ону тодазы биле үзе харыылаары берге о ю шмидттиң болгаш өске даа эртемденнерниң бодап турары биле алырга хүн кажан бир шагда сылдыстар системазының төвүнге дескинип чорааш кончуг улуг хемчээлдиг газ доозуннуң булудун таварты эрткен болгу дег ындыг булуттар сылдыстар аразында көвейи биле бар болуп турар ол булуттуң чамдыызын хүн бодунче чыыра тыртып алгаш чоруй барган ооң соонда ол булут хүннү долгандыр бүргеп алган газ доозун болу берген ол булут планеталарның бүткен материалы кылдыр ажыглаттынган болуп база чадавас шинчилел ёзугаар санап көөрге ындыг таарымчалыг байдал ховар таваржыр в г фесенков болгаш өске даа эртемденнерниң бодап турары биле алырга хүн ону долганып турар планеталар чаңгыс аай газ доозун бүдүмелдерден бүткен болгу дег совет астроном б а воронцов вельяминов чылдар үезинде ле чаа изиг кыптыгып турар сылдыстар октаргай делгемнеринче газтарны үндүр чажып турарын а ол ышкаш сылдыстар аразында биске көстүп турар газтарны сылдыстарның боттары үндүрүп турарын бадыткаан ынчангаш газ доозун булуттар амгы үеде база тыптып келип турар дээрзинге бүзүревес арга чок үе дипте даа чүгле чап чаа даа тыптып келгилээн газ доозун булуттар бар совет академик в а амбарцумян болгаш өске даа эртемденнер чылдарда ла сылдыстарның назыны чаңгыс аай эвес дээрзин бадыткааннар кол нургулайында сылдыстар улуг даа бичии даа бөлүктер бооп тыптып келгилээр бодап кээрге бистиң хүнүвүс кажан бир шагда чааскаан эвес тыптып келген чадавас ышкаш ооң биле кады тывылган акылары дуңмалары база октаргай делгемнеринде боттары тускай системалар болу бергилээн чоруурлары чадавас хүн системазы дег планеталарлыг системалар октаргайда кончуг көвей в г фесенковтуң шинчилеп турары биле алырга бистиң системавыстың төвү хүн эгезинде амдыызындан улуг болгаш изиг турган хүн октаргай делгемнеринче хөй газты үндүр чажып турар ооң ужурундан ол чоорту сооп чырыы суларап бар чыдар ынчалза даа ол өскерлиишкинни эскереринге кончуг үр үе негеттинер амгы үеде хүннүң изии ооң иштинде водородтуң гелийже шилчиирге тыптып келир чылыг энергиязындан тургустунган хүн барык ла соовас ам даа миллиард миллиард чылдарның дургузунда олчаан артар октаргайда бүдүмелдер үргүлчү шимчээшкинде болгаш өскерлиишкинде турар газ доозунналчак бүдүмелдерден амгы үеде сылдыстар боттанып а ол сылдыстарны долгандыр планеталар системалары тыптып келип тургулаар он үш дугаар далай лама чалбаа дуптан чамзы азы гьялва тубтен гьяцо чылда төрүттүнген төвүттүң бурган шажын сургуулун десдараалай улаштыр өөренип дооскан лхарамба кижи турган ол үениң делегей байдалын эки угаап билип төвүт чуртун чаартыр улуг күрүнелерниң аразында демиселге бодунуң чуртун кириштирбес арганы хөй тала биле шинчилеп турган харын төвүттүң хааны болур дээш кудуктулары биле маргыжып оларны тиилеп чурт иштинге лхасага бодунуң салдарын калбартып шыдаан орус чурту биле харылзаа тудар сорулга биле моолга кээп чин ван хандыдоржунуң ачазы биле моолга кыштааш кыдаттарның ыйыдыышкыны биле даштыкыже үнүп шыдавайн чурттунче ээп чанган харын төвүттү нациялар лигазының кежүгүнү болдуруп шыдавааны хомуданчыг деп төвүттер демдеглээн боор чораан он үшкү далай лама дугайында дыка хөй материал бар хомуданчыг чүве чүл дээрге үе шагның салдарындан болганы ла ол сагыжынга четпейн чылда дээрже чайылган ондар тыва чоннуң төрел бөлүктериниң бирээзи оларның аразындан алдарлыг ады сураа билдингир тывалар хөй ондар биле кыргыс деп төрел бөлүктерниң аттары тыва чоннуң төөгүзүнде бурунгу үелерде тывылган этнонимнер болуп турар тыва чоннуӊ тургустунганы чүс чүс чылдар дургузунда хөй ле аймактарныӊ база чоннарныӊ каттышканыныӊ түӊнелинде болган оларныӊ аразында бурунгу уйгурлар тыва чоннуӊ тургустунарынга улуг үлүг хуузун киирген төөгү тураскаалдарын шинчилеп көөрге бурунгу уйгурларга баштаткан күрүнелер төп азияга ийи катап тергиидээн ол дээрге бирги уйгур чч база ийиги уйгур чч каганаттары дыр муӊ ажыг чыл бурунгаар төп азияга каган деп дээди дужаалдыг ызыгууртанга баштаткан күрүнени каганат кылдыр амгы үениӊ эртемденнери чогааткан а бурунгу түрк болгаш уйгур руналыг бижиктерде олар күрүнезин эл деп сөс биле адап турганнар уйгурларныӊ өгбелериниӊ дугайында эӊ бурунгу медээлер кыдат династиялар тоба вэй чч биле суй чч үезинге хамааржыр төөгү бижимелдеринде таваржып турар вэй шу да олар гао гюй динлиннери а суй шу да гао гюйларныӊ салгалы те лэ кылдыр төөгүчүлерге билдингир чөөн чүк чоннарыныӊ бурунгу төөгүзүнүӊ шинчилекчизи д м позднеев суй династиязыныӊ үезинге хамаарышкан бир медээни тыпкан ында да е император хааннап турда гао гюй аймактар юань хэ пу гу тун ло база ба е гу көк түрктерниӊ чагырылгазындан хосталгаш аӊгы эвилел тургусканнар ооӊ туӊнелинде юань хэ төрел бөлүк хуй хэ дээр чаа ат хүлээп алган деп каан бо адаттынган этнонимнер болза кыдаттарныӊ түрк сөстерни боттарыныӊ дылынга эптештир бижээни болуп турар тан династиязыныӊ чч төөгүзүн бижээн тан шу нуӊ бижимелдеринде хуйхэ хуйху деп этнонимнер өскерилге чок арткан а түрк руналыг бижиктерде ол ла аттар бурунгу түрк дылда көк түрктерниӊ билгэ каганынга ч оон ыӊай уйгурларныӊ баян чорга моюн чур тураскааткан үш даш көжээлеринде адаттынган болуп турар баян чорнуӊ айтыышкыны биле тургустунган бижиктерлиг даш көжээлерниӊ биргизи тес хемниӊ бажында ч ийигизи тарьятта терхин ч а өскези селенга хемниӊ эриинде чч үстүнде санаттынган тураскаалдар шупту амгы моол республиканыӊ девискээринден тывылган селенгадан даш көжээниӊ бижиктеринде уйгур каган баян чор моюн чур мынча деп төөгүп каан ооӊ адазы күл билгэ каган биле ол боду он уйгур биле токуз огуз чонун демнештирип каттыштырбаанда оларны көк түрктер чүс чыл баштап келген бо бижикте ады кирген токуз огуз деп чон амгы моолдуӊ база тываныӊ девискээрлеринге чылдарда чурттап чораан тос аймактыӊ эвилелиниӊ ады болуп турар уйгурлардан аӊгыда ол эвилелдиӊ тургузуунче дараазында аймактар кирип турган байырку долан эдиз тоӊра болгаш өске даа хулагу күрүнезиниӊ перс төөгүчүзү рашид ад дин фазлуллах хамаданиниӊ чч төөгүлер чыындызы джами ат таварих деп ажылында бурунгу уйгурларныӊ төрел бөлүктери чүге мынчалдыр чарлып турганын тайылбырлаан солун үзүндүлер бижиттинген уйгурларныӊ он хемниӊ унун эжелей чурттааннарын он уйгур а тос хемниг черде чурттааннарын токуз уйгур дээр моолдуӊ тываныӊ бурунгу уйгурлары вектиӊ ийиги чартыында енисей кыргыстарынга чуртундан үндүр кыстыргаш чөөн туркестанныӊ соӊгу чөөн талазынче көшкеннер олар пугу цзун уйгур атты кыдат төөгү бижимелдеринде бижээни биле хаанга баштаткаш чылга дээр төвүт аймактарны тиилээш беш балык оон өске аттары кочо кара ходжа турфан куча комул база хотан хоорайларны эжелеп алганнар ол девискээрге турфан ыдук куттарыныӊ күрүнезин чч тургусканнар ыдук кут тыва дылче очулдурарга ыдыктыг аас кежик дээн дээрге ол чурттуӊ баштыӊчызыныӊ дужаалы турган чөөн туркестанныӊ соӊгу чөөн талазында черлерни кашгаржылар векке чедир уйгуристан деп адап турганнар оон ыӊай рашид ад динниӊ төөгүлер чыындызында вектерде ол чер дугайында мынчаар бижээн бишбалык биле кара ходжодан эгелээн черлерни уйгуристан дээр база ла ол үелерге хамааржып турар сунши деп кыдат бижимел тураскаалында үзүндүден турфанда күрүне уйгурлар чурту деп билдингир ол черлерге хөй уйгурлар көжүп келгенинден ону хуй ху уйгурлар чурту у т ховалыг дээр апарган турфанныӊ бурунгу уйгурларыныӊ вв хамааржыр буддист йөрээлинде чечен мерген арслан хаанга баштаткан онлар уйгур чон алдаржыттынган ол үеде кочога турфанга база хотанга будда башкыныӊ өөредии чоннуӊ сонуургалын чаалап алгаш сайзыраӊгай чадазынга турган ол хоорайларже көшкеш көшкүн амыдыралдыг уйгурлар чер ажылын садыг саарылганы садчы ишти өөренип алганнар буддист чүдүлгелиг бурунгу уйгурларныӊ тайбыӊ сайзыраӊгай үелери удатпаанда кара хааннар күрүнезиниӊ чч мусульманнарыныӊ халдааныныӊ ужун төнген болуп турар хотанга буддизм в эгезинге дээр тергиидеп турган а ч ол чер ортулукту орустап оазис ислам чүдүлгелиг карлуктар ягмалар биле чигилдер эжелээннер мусульман хаан хызр ходжа ч чагатай улузунуӊ девискээринге турфан ыдук куттарыныӊ күрүнезин бүрүнү биле чагырып алган ол төөгүлүг болуушкуннар соонда чөөн туркестанныӊ уйгурлары ислам чүдүлгелиг апаргаш бурунгу адын уттуп хоорайларыныӊ аттары биле адаттынып эгелээннер чижээлээрге турфанныӊ чуртакчызын турфанлык комулдуӊ комуллук дээр турган турфанныӊ буддизм чүдүлгелиг уйгурларыныӊ йөрээлинде алгаттынган онлар уйгур чоннуӊ ады тыва дылдыӊ фонетиказыныӊ дүрүмнери биле ондар уйгур деп адаттынып эгелээни чадап чок профессор н ф катанов тывага чылдыӊ декабрьдан чылдыӊ күзүнүнге дээр аян чорук кылып чорааш орук демдеглелдеринге тывалардан бурунгу уйгурлар дугайында бир төөгү чугаазын бижип алган ында бижээнинде бурунгу уйгурларныӊ салгалын ондар уйгур азы уйгур ондар дээр деп каан вектиӊ чылдарынга дээр барыын тываныӊ ондарлары боттарын уйгур он уйгур ондар уйгур азы ондар кара уйгур деп адап турган деп сураглыг орус эртемден потапов л п демдеглээн енисей кыргыстарынга муӊ чыл бурунгаар тиилеттиргеш а ооӊ соонда чөөн туркестанныӊ барыын талазыныӊ мусульманнарынга уттурган даа болза бурунгу уйгурларныӊ салгалдары уйгур сарыг уйгур биле тыва чоннар амгы үеге дээр өгбелерин утпайн угун часпайн чурттап чоруурлар бистиӊ чоннарывысты дылывыс төөгүвүс омак сөөктеривистиӊ аттары төрелдештирип турар уйгур чоннуӊ бир кезээ долааннар тываларда база бар уйгур долааннар чөөн туркестанныӊ улуг билдингир хоорайлары аксу кашгар маралбеши хотан дээш өскелеринде чурттап чоруурлар оларныӊ чамдыызы векке чедир көшкүн амыдыралдыг турганнар тываныӊ долааннары колдуунда чаа хөл кожууннуӊ бедик хавак даг аразы булак бажы улуг хем кожууннуӊ арыскан арыг үзүү ашак туразы база кояк туразы деп черлеринге чурттап чорааннар тываларныӊ бир төөгүлүг чугаазы биле алыр болза чаа хөлдүӊ девискээринге долаан кыргыс ондар база ховалыг төрел бөлүктерниӊ өгбелери кады чурттап чорааннар олар одар белчиир суггаттыг тарлаглар дээш дайылдашканыныӊ түӊнелинде ондарлардан он кижи арткан аштырган таланыӊ кижилери чаа хөлден барыын тывада алдыы ишкин үстүү ишкин хемнерниӊ унунче көжүп чорупкан тыва арат республиказы чылда тургустунарынга чедир ондарлар чурттап турган черлериниӊ аттарыныӊ аайы биле чарлып тускай адаттынып турганнар хемчиктиӊ солагай эриинге сүт хөлдүӊ девискээринге чурттап турганнарын сүт хөл ондарлары а хемчиктиӊ оӊ талазында амгы баян тала ийме сууларныӊ чанында хараганныг ховуга чурттап турганнарын хараганныг ондарлары дээр турган оон ыӊай чадаананыӊ бора хөл ховузунга чурттап турганнарын бора хөл ондарлары дээр сууржуӊ амыдыралче шилчээнде олар тываныӊ барык бүгү кожууннарынче кандыг ла бир чылдагааннарныӊ ужун көшкеннер чурттуӊ хамаатыларынга паспорттар тыпсып турда төрел бөлүктерниӊ аттары фамилиялар апаргылаан ондар кыргыс долаан деп этнонимнерниӊ тыптып келгенинден бээр муӊ ажыг чылдар эрткен уйгурларныӊ төп азияга тургузуп турганы күрүнелери тыва чоннуӊ төөгүзүнге дорт хамаарылгалыг ондар бавуужап чадамбаевич чылдың октябрь те төрүүттүнген ол хөр тайга чурттуг кызылда күрүнениң башкы институдун дооскаш хөй чылдарда суг аксы ортумак школазынга физика математика башкылап чораан ооң аныяк үезинде бижээни арбай хоор аялгазы кара кат ооржактыы деп ырызы чонда дыка нептерээн ол ыры ооң улусчу аян биле поэзия делегейинче оруун ажыткан биче оол ондарның аялгазы биле ооң чамдык ыры чогаалдары республика көрүлдезинге гран при шаңналынга чедип турган авторнуң төлге бижии теве төптүг тыва чурагай деп номнары чырыкче үнген бо ном ооң үшкү ному бавуужап россияның алдарлыг чурукчузу товариштайның кады төрээн акызы ооң оглу байза база акызының доосканы суриков аттыг чурулга академиязын дооскан хөйге билдингир скульптор бурунгу түрк базырык көк эл чоогунга чурттап чораан тоолчу чадамбаның ажы төлүнден мындыг солун кижилерниң тыптып турары кайгамчык солун ховар төөгү дүр оожум океан шөлү биле болгаш ханызы биле бөмбүрзекте эң не улуг океан барыын талада евразия биле австралия чөөн талада соңгу биле мурнуу америка мурнуу талада антарктида аразында чаттылып чыдар оожум океан соңгу чүктен мурнуу чүкче муң хире км чөөн чүктен барыын чүкче муң хире км шөйлүп чыдар далайлар биле кады шөлү сая км ортумак ханызы м суунуң хемчээлиниң делгеми сая км далайлар чокта тус тузунда сая км м и сая км эң ханы чери аңаа чергелештир бүдүн делегейде м мариан ховулу оожум океанның ги меридианында ай хүннүң солчулга шыйыы эртип турар бир дугаар океанны көрген европейжи кижи испан чаалап алыкчы бальбоа турган чылда ол эдеринчилери биле панам мойналыкты кежип эрткеш билдинмес океанче үнүп келгеннер океанче мурнуу чүкче ажыттынып алган турар ээтпектен үнүп келген ужун бальбоа ону мурнуу далай деп адаан исп айның те чылда ажык океанче фернан магеллан үнүп келген ол ай болгаш хонук дургузунда океанны оттуг черден филиппин ортулуктарга чедир кежип эрткен бүдүн аян чорук иштинде аяс агаар бойдус турган ынчангаш магеллан ону оожум океан деп адаан чылда француз географ ж н бюаш фр ону улуг өндүр океан деп адаарын саналдаан черде эң улуг хемчээлдерлиг боорга ынчалза даа ындыг ат делгеревээн ынчангаш делегей чергелиг географияда ооң баштай нептерээн оожум океан деп ады улаштыр ажыглаттынмышаан англи дылдыг күрүнелерде ону деп адаар оожум океанның далайларының ээтпектериниң болгаш өөштериниң шөлү сая км бүдүн океанның шөлүнден суунуң хемчээлиниң делгеми сая км далайларның хөй кезии евразияны дургаар океанның барыын талазында берингов охотск япон иштики япон сарыг чөөн кыдат филипп мурнуу чөөн азияның ортулуктарының аразында далайлар мурнуу кыдат ява сулу сулавеси бали флорес саву банда серам хальмахера молукк австралияның эриин дургаар чаа гвиней соломон коралл фиджи тасман антарктиданың чанында далайлар оларын чамдыкта мурнуу океанга хамаарыштырар дюрвил сомова росс амундсен беллинсгаузен соңгу болгаш мурнуу америкаларны дургаар далайлар чок ынчалза даа улуг ээтпектер бар аляск калифорний панам муң шаа оожум океанда тоо быдараттынган ортулуктар оттуг дагларның аттыккан соонда бүткен оларның чамдыктарын кораллдар шыва өзе берип чораан ынчангаш түңнелинде барып ортулуктар катап далай адаанче кире бергеш боттарының соонда коралл дээрбектер атоллдар артырып турган ортулуктарның саны биле муң шаа болгаш шөлү биле оожум океан делегейде бирги черни ээлеп турар океанда черниң ийиги болгаш үшкү улуг ортулуктары бар чаа гвинея муң км база калимантан муң км эң улуг ортулуктар бөлүү улуг зонд ортулуктар муң км ооң санында эң улуг ортулуктар калимантан суматра сулавеси ява банка өске улуг ортулуктар болгаш бөлүк ортулуктар чаа гвинея ортулуктары чаа гвинея колепом япон ортулуктар хонсю хоккайдо кюсю сикоку филиппин ортулуктар лусон минданао самар негрос палаван панай миндоро чаа зеландия мурнуу база соңгу ортулуктар биче зонд ортулуктар тимор сумбава флорес сумба сахалин молукк ортулуктар серам хальмахера бисмарктың болүглел ортулуктары чаа британия чаа ирландия соломон ортулуктар бугенвиль алеут ортулуктар тайвань хайнань ванкувер фиджи ортулуктар вити леву гавай ортулуктар гавайи чаа каледония кадьяктың болүглел ортулуктары курил ортулуктар чаа гебрид ортулуктары шарлотта кадынның ортулуу галапагос ортулуктары веллингтон ыдык лаврентий рюкю ортулуктары риеско нунивак санта инес д антркасто ортулуктары самоа ортулуктары ревилья хихедо палмер бөлүглел ортулуктары шантар ортулуктары магдалена луизиад бөлүглел ортулуктары линг бөлүглел ортулуктары луайоте ортулуктары карагин кларенс нельсон принсесс ройал хановер командор ортулуктар лориса бүрбү уруу ооржак россияның хостуг хүреште тыва алдарлыг спортсмени өвүр кожууннуң хандагайты суурунга чылда айның да төруттунген он харлыындан эгелеп хостуг хүреш секциязынга кирип хүрежип эгелей берген хандагайты ортумак школазын дооскан тываның күрүне университединиң студентизи ооржак лариса бичии болгаш аныяк уруглар аразында россия федерациязының бирги чери дээш болган маргылдааларның хөй дакпыр тиилекчизи улуг улус аразынга россияның ч чемпиону аныяктар аразынга делегейниң бир болгаш европаның үш дакпыр чемпиону делегей чергелиг спорт мастери тываның алдарлыг ажылдакчызы ооң адын тыванын чүс чылда алдарлыг кижилери деп күрүне номунче киирген афины хоорайга болган олимпий оюннарының киржикчизи он харлыындан эгелеп хостуг хүреш секциязынга кирип хүрежип эгелей берген хандагайты ортумак школазын дооскан тываның күрүне университединиң студентизи ооржак лариса бичии болгаш аныяк уруглар аразында россия федерациязының бирги чери дээш болган маргылдааларның хөй дакпыр тиилекчизи улуг улус аразынга россияның чылда чемпиону аныяктар аразынга делегейниң бир болгаш европаның үш дакпыр чемпиону европанның үш дакпыр чемпиону делегей чергелиг маргылдааларга ийи катап ийиги черниң ээлекчизи россияның чемпиону делегей чергелиг спорт мастери тываның алдарлыг ажылдакчызы афины хоорайга болган олимпий оюннарының киржикчизи ооң адын тыванын чүс чылда алдарлыг кижилери деп күрүне номунче киирген узуну см кили кг россияның чыынды командазы дээш чылдан эгелеп маргылдааларга киржип келген дедир эглип келген ооржак меңги нагаан оолович тыва шүлүкчү очулдурукчу тыва республиканың туран хоорайының школазында тыва дыл болгаш чогаал башкызы чылдан бээр россия федерациязының чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү меңги ооржак чылдың январь те бай тайга кожуунда бай тал сумузунга төрүттүнген чылда тываның күрүне университедин дооскан чылдарда содействие деткимче деп солуннуң корреспондентизи чылдарда тыва республика деп солуннуң корреспондентизи чч бии хем кожууннуң уюк сумузунуң ортумак школазынга тыва дыл болгаш чогаал башкылап ажылдаан амгы үеде чылдан эгелээш туранның дугаар школазында тыва дыл болгаш чогаал башкызы болуп ажылдап турар чогаал ажылын чылдар төнчүзүнде эгелээн чылда бодунуң шүлүктер чыындызы чөпшүл дең деп номну үндүрген ооң бижээн шүлүктери бижээн чүүлдери чогаалдары республиканың аңгы аңгы солуннарынга үнгүлээн чылда меңги деп ному база үнген ооң шүлүктери орус алтай якут дылдарже очулдурттунган шериг оол дизижик оглу ооржак тыва республиканың президентизи чылдарда тыва республиканың чазак даргазы россия федерациязының федералдыг хуралынының федерация чөвүлелиниң кежигүнү сенатор европа чөвүлелиниң ассамблеязының парламентизиниң кежигүнү тываның дээди хуралынче үш кыйгырыг түңнелинче кирип турган чылда улусчу депутат кылдыр шилиттирген чч тыва асср ниң сайыттар хуралының даргазы чылдың августка дээр сэкп ниң кежигүнү ооржак ш д россия федерациязында экономиктиг политиктиг өскерилгелер кидин түлүк чоруп турда кончуг нарын үеде тываны баштай берген экономиктиг реформалар канчаар даа аажок берге байдалдарда эртип турбуже тыва саң хөө талазы биле боду бодун хандыртынар сорулганы алгаш ажылдап турган ол ажылдар ооржактың соонда ам даа уламчылавышаан тайга сыны арга ыяш кат тоорук аң меңден чери үнелиг эртинеден бүткен оът сигени эм таңныг аккан суу аржаанныг балык байлаңныг катаптаттынмас онзагай чараш бойдус чурумалдыг шаандан бээр төөгүлүг болуушкуннарның ораны алаш биле хемчик хемнерниң девискээри шекпээр ол ынчаар эктинге чедер эттиг малдыг тос кара ооржактарның үре салгалы арат самбажык оглу дизижик чурттап чораан бичиизинден не эрестиг шимченгир сонуургаачал оол чадаана хүрээзинге хуурактап киргеш төвүт үжүк бижикти дораан на шиңгээдип алган чоорту тыва улустуң аас чогаалынга хандыкшып тоолдаар чечен мерген сөс домактыг кижи болган эр болуп өзүп келгеш моңгуштарның чараш кызы орлан шоваа хорлуу биле өг бүле тудуп аас кежиктиг амыдырал чуртталгазын эгелээн ол үеде ада чурттуң улуг дайыны эгелээнинден бээр бир чыл чаа ла ашкан тыва бот догуннаан аңгы республика турган даа болза ооң чурттакчы чону акы дуңма ссрэ ге дузалап деткимче көргүзери биле фронтуга кызыл шеригге белектер чыырын организастап шериг херээнге өөренип турган шекпээржилер оон база чыда калбааннар суму даргазы кижи болгаш сагды ооржак ооң идепкейлиг киржикчизиниң организакчызының бирээзи турган хүн бүрүде бир ле чугула айтырыгны шиитпирлээр ополченнер өөредилгезинге киржип араттың революстуг шериинге албан эрттирер күзелдиг эки турачы оолдарны чыргакы чедир үдеп чай чок хүнзээш аалынга халдып келген кадайы саар божупкан болган дораан на кым болганын айтырган оол дээрге ачазы сеткил ханып өөрээн база бир шериг немешкен ышкажыл амыраан дыр бис мындыг хайныышкынныг шеригже оолдар үдээн хүнде төрүттүнген төлдү шериг оол деп адавайн канчаар ол даа ёзулуг шериг болурунга бүзүрээр мен деп сагды хөөреп турган ачазының шилээн адынга кым даа удурланмаан харын даа деткээн дизижиктиң ачазы самбажык ооржак караң көрнүр чаян дөстүг хам кижи чораан актың алаштың кара хөлдүң хемчиктиң шекпээрниң аарыг аржыкка таварышкан араттары ону бо ла хооп келир улуг хам кижиниң салгакчызы хүрээ хиитке хуурактап чораан таңгыт дылды сарыг шажынның номналын билир кижи болгаш дизижик оглунунуң оглунга шо төлге салып көргеш сагдыга саарга төрелдеринге мынча дээн ак аът чылының эң не хүн дургузу узун дендии чырык чылыг хүн сүр күчүзүн хөйү биле оран кудайже өргүп турар кайгамчык буянныг үезинде бурган авыралында чаларап үнген оол дур мынчан чер кырынга үнген өртемчейни көрген кижи кончуг угаанныг экер эрес онзагай бүдүштүг кылдыр чаяаттынар бо даа өзүп келгеш анаа эвес эр болур дур көөр силер оглуңар элээн доруга бээрге өстүрүп кижизидери биле меңээ бээр силер улуг өгбезиниң оглунуң дугайында өлчей кежиктиг чугаазын дыңнап ол буян чолдуг ла болзун дижип ада ие алгап йөрээп ооң биле чөпшээрешкеннер оглу кенни биле кырган ачазы сүмележип дугурушкаш шериг оолдуң төрүттүнгениниң херечилелин чылда бодунуң адынга кылдыртып алган ук документиде шериг оол дизижикович ооржактың төрүттүнген айын ай кылдыр бижээн ынчан ону кылып турган кижилерниң буруузу биле частынган херек кырында ол айның те төрүттүнген төрүттүнген херечилелинде өскээр айыткан болганда ам ону барымдаалап турар ол үеден эгелээш шериг оол кырган ада иезиниң эрге чассыг оглу энерелдиг төлү болу берген дизижик оглу сагды аар аарыгга таварышкаш чылда кончуг чалыы үезинде чүгле харлыында эргим үнелиг ада иезинден ынак кадайындан чаптанчыг чараш ажы төлүнден элекке чарлып кызыл дустай берген саар иштиг артып калган өөнүң ишти чок болган соонда каш ай эрткенде харлыг ие оол божаан чеди уруунуң эң не бичези хеймер оол болган ынчан сагдының улуг оглу бөлгүм оол харлыг шериг оол үш хар ажып турган саар ава дизижик ирей кадай аар берге ажыг шүжүгге таварышкан аныяк ие өскүс ажы төлүн кырганнары биле демнежип алгаш азырап өстүрери биле бээ дизижиктиң чанынга өөн тип алгаш үргүлчү кады кожа чурттап бир доң ажылдап келген ава арткан бүгү назынында чааскаан оолдарын кыстарын өстүрүп алыр дээш хүннүң не эртен даң бажындан орай дүнеге чедир балдырын сыкпайн ажылдап чораан дизижик кырган ачайга эң не аар чүък онаашкан мал маганны кадарары ажаап тежээри тараа быдааны тарып өстүрери өскүс арткан уругларның адазын чоктатпайн ооң орнун солуп кижизидери эктинден элетпези ишти хырнын аштатпазы сагыш сеткилин хомудатпазы дээш амыдырал чуртталганың өске даа кандыг нарын аактыг айтырыглары турбас дээр боор алызындан амыдыралчы дуржулгазы улуг хамык чүвени кылып билир кежээ эрестиг быжыг тура соруктуг кижи болгаш бергелерге ажыг шүжүгге ол алыспаан ону шыдажып эрткен билдилиг ажыл ишчи чечен мерген сөстүг чонунга хүндүткелдиг эптиг эвилең ажы төлүнге сагыш човаачал самбажык оглу дизижик назы хары улгадып келгеш чылда мөчээн ынчан ажы төлү шору доругуп өскен ада иезиниң дузалакчылары болу бергеннер шериг оол ооржак бирги классты дөң терезин школазынга классты ак классты дөң терезин чеди чыл школазынга тергиин эки демдектерлиг дооскан ооң соонда кызылдың школазының сески клазынга өөренип киргеш чылда он бирги классты мөңгүн медальдыг дооскан школачы чылдарында ол чүгле өөрениринге салым чаяанныг эвес спортка ылаңгыя хол бөмбүүнге эң не сундулуг чораан ынчангаш школаның шилиндек командазының капитаны турган оон аңгыда хөй ниити ажылынга идепкейлиг киржип чораан шериг оол школаны дооскаш чылдың күзүнүнде барыын хемчиктен амур областың свободный хоорайга шериг кезээнге баргаш даңгыракты хүлээп алган оон ракета кезээнге албан хүлээлгезин эрттирген ооң соонда ак довурактың тудугларынга ажылдаан факультетке чаңгыс курска чөөн хемчик кожуннуң бажың алаакка малчын арат өг бүлеге төрүттүнген кызылдың ортумак школазын дооскан сара бири санаа ооң биле кады өөренип кирген удаваанда ооржак аныяк кыс биле таныжа берген төлептиг аажы чаңы кижизиг мөзү шынары оолдуң сеткил хөөнүнге таарышкан чоорту аныяктар бот боттарын чоок билчип чылда өг бүле тудуп кады чурттай берген ынчангаш сара биле шериг оолдуң амыдыралының чаа үе чадазы эгелээн аас кежиктиг омак хөглүг студент өг бүлениң өөрүшкүзү дун уруу чөөн хемчиктиң бажың алаакка төрүттүнген төрелдери эш өөрү чыглып келгеш аныяк өг бүлениң өөрүшкүзүн деңге үлежип бичии кызынга рада деп чараш атты тывысканнар уруг дарыглыг студент улуска улуг хоорайга амыдырап чурттаары белен эвес айтырыг турган шериг оол ооржак бергелерге торулбас оон канчап үнериниң аргазын тыва бээр өде чара кижи болгаш орта ундарап бергедевээн даа өөредилгезинден хөй ниити даалгаларындан хостуг шактарында москваның вокзалдарынга чеде бергеш демир орук вагоннарындан янзы бүрү чүъктерни дүжүрүп аныяк гвардия деп ном үндүрер черге москваның метрозунга ажылдап тургаш акшаны боттарының хереглелинге тып алыр турган аңгы өг бүле туткан ооң баштыңы кижи болганда амыдыралын харыылаар бодун боду хандыртынар апаар дээрзин ол кончуг эки билир турган академияның сөөлгү курузунга өөренип тургаш өг бүле база кыстыг болган ол москвага төрүттүнген аңаа марита деп атты бергеннер оглу биле кенни өөредилгезин чедиишкинниг доозуп дээди эртемни чедип алзын дээш шериг оолдуң авазы хеликпен кызы саар назы хары улгады даа берген болза москвага чеде бергеш уругларының уругларын ажаап өстүреринге дузалажып турган беш чыл дургузунда сураглыг көдээ ажыл агый академиязынга үре түңнелдиг өөренгеш экономика факультедин чүгле беш демдектерлиг азы кызыл дипломнуг дооскан шериг оол дизижикович ооржактың фото чуруун академияны делегейден болгаш россиядан тергиин эки демдектерлиг доосканнарның аразында делгеп азып каан ол дээрге бедик хүндүлел болгаш ат алдар дыр бо сураглыг өөредилге черин ийи дугаар тергиин эки демдектерлиг дооскан тыва студент ол болган профессорлары башкылары аныяк кижиниң эртем билигже чүткүлдүүн салым чаяанныын эскерип билгеш өөредилгезин аспирантурага уламчылаарын каш удаа сүмелеп саналдааннар өг бүлелиг уруг дарыглыг кижи улаштыр өөренип шыдавазының дугайында чөптүг чылдагаанын ол ажыы биле чугаалаан академияны дооскан соонда сара биле шериг оол ооржактар барыын хемчиктиң шекпээр совхозка ажылдап амыдыралдың делгем оруунче киргеннер маңаа өг бүлеге өөрүнчүг байырланчыг ховар таварылганың бирээзи болган сара монгушовна ийис уруглар божаан артында ла бирээзи кыс бирээзи оол уруглар доюнга дөргүл төрелдери эш өөрү чыглып келгеш ийистерни анета андриан деп адааннар ооң соонда өг бүлениң беш дугаары хеймер оглу айдыс немешкен ынчангаш сара монгушовна биле шериг оол дизижикович хөй уругларлыг өг бүлелерниң санынга кирген дооскан эртеминиң аайы биле шериг оол ооржак күш ажылчы намдарын моон эгелээн аныяк тускай эртемнигниң хөйге болгаш удуртукчуларга көргүзе берген кызымак ажыл чорудулгазын чогууру биле үнелээн ооң удуртур ажылын чедиишкинниг башкарып болурунуң перспективазы барын эскерип көргеш чылдың айда шекпээр совхозунуң директорунга томуйлаан ол үеде чурттуң экономиказын көдүрери ажылчы чоннуң амыдыралының деңнелин бедидери көдээ ажыл агыйны чедиишкинниг хөгжүдеринден улуу биле хамааржыр деп партия чазак санаан барыын хемчик район совединиң күүском даргазынга кандидат ш д ооржактың дугайында айтырыгны депутаттар чугаалашкан совхоз директорлап келген чылдарында кандыг даа удуртуп баштаар ажылды кылып шыдаар арга шинектиин көргүскенин олар демдеглээн чылдың айда күүском даргазынга шериг оол дизижикович ооржак бир үн биле соңгуткан улуг идегелди бүзүрелди көргүскени дээш өөрүп четтиргенин ол илереткеш ону бадыткаары биле төрүттүнген чериниң чечектелиишкини төрел чонунуң эрге ажыы дээш кызымак ажылдаарын депутаттарга аазаан шериг оол ооржак сэкп улуг хем райкомунуң бирги секретарынга чылдың айда соңгуткан күүсекчи эрге чагырга органындан партия ажылынче депшээн кижилерниң салым чолу ажыл ижи дээш кылыр иштиң хемчээли улгаткан харыысалга улам бедээн соңгулдалар хүнү айның тываның президентизиниң соңгулдалары республиканың бүгү соңгулда участоктарынга айыткан шагында эгелээнин соңгукчулар бадылаашкынга идепкейлиг киржип турарын ооң эрттиреринге моондактаар хире чүве болбаанын кандидаттың талалакчылары дыңнадып келген тывага баштайгы президент соңгулдаларынга республиканың хөй националдыг соңгукчулары идепкейлиг киришкеннер чүге дээрге ооң ужур дузазының улуун республиканың салым чолун шиитпирлээри бадылаар эргелиг кижи бүрүзүнден хамааржырын эки билирлер ынчангаш тыва республиканың президентизиниң соңгулдалары организастыг бедик деңнелге эрткен соңгулдалар эрткен соонда ийи хонганда республиканың төп соңгулда комиссиязының хуралын айның де чылдырган президент соңгулдаларының түңнелдериниң дугайында төп соңгулда комиссиязының даргазы чаагай оол монгуш аңаа дыңнадыг кылгаш тываның эң баштайгы президентизин шилип соңгуурунга республиканың соңгулда назыны четкен хамаатыларның хуузу киржип бо улуг ужур дузалыг херекти шын үнелээнин идепкейлиин көргүскенин демдеглээн тыва республиканың бирги президентизиниң албан дужаалынга ийи кандидат бүрүткеткен турган оларны соңгукчуларның шилип соңгаанының түңнелдерин хуралга үндүрген бадылаашкынга киришкен соңгукчунуң и ш д ооржак дээш азы соңгукчуларның хуузу бадылаан б т санчы дээш соңгукчу бадылаан азы хуу болган ынчангаш шериг оол дизижикович ооржак соңгулдаларга улуг тиилелгени чедип алгаш тываның төөгүзүнде республиканың бирги президентизинге соңгуткан тыва республиканың президентизи ш д ооржак чылдың айның эгезинде россия федерациязының федералдыг хуралының федерация чөвүлелиниң ажылынга киржири биле москваже ужуп чорупкан удаваанда шериг оол дизижикович европа чөвүлелиниң парламент ассамблеязының кежигүнүнүң кандидадынга соңгуткан деп медээ дыңналып келген президент айның те москвадан ээп чанып кээрге тыва республиканың чазак кежигүннери болгаш журналистер кызылдың аэропортунга уткуп чеде берген республика солуннарының телевидениезиниң радиозунуң журналистери сонуургаан айтырыгларын оон салган силерни европа чөвүлелиниң парламент ассамблеязының кежигүнүнге соңгаан деп дыңнадывыс ол дугайын допчузу биле чугаалап берип көрүңерем деп журналистер оон дилээн россия федерациязының федералдыг хуралының үстүкү палатазындан кижи күрүне думазының депутады каттышкаш кижи европа чөвүлелиниң парламентизинге россияның төлээлекчилери болур тывадан мен ооң составынга кирер аас кежиктиг болдум россия мооң мурнунда европа чөвүлелиниң парламент ассамблеязының кежигүнү турбаан чылдың эгезинде аңаа кирген ынчангаш ооң бир дугаар кежигүннери болуп турар бис удуртукчувус күрүне думазындан в п лукин коммунистерни г а зюганов либерал демократтарны в в жириновский яблокону в п лукин олар баштап чораан кымга даа хамаарышпас депутат и п рыбкин база бар олар дээрге бистиң билдингир политиктеривис болуп турар россия федерациязының федералдыг хуралының үстүкү палатазындан депутат баар ону татарстанның парламент даргазы лихачев удурткан оларның иштинде ийи президент бар чувашияның федеров тываның ооржак сибирь девискээринден ийи кижи кирген новосибирскиниң парламент даргазы сычев биле тыва ооржак деп ол харыылаан улуг уруу рада шагаан арыгга ортумак школа дооскан оон өскелери шуптузу ада иези дег кызылдың школазынга ортумак эртемни чедип алганнар шериг оол дизижиковичиниң кыстары оолдары ада иезин дөзеп салгаан өөредилгеге кызымак быжыг сагылга чурумнуг хөй ниити ажылынга идепкейлиг кижилер чораан оларның дөртү дээди эртемни чедип алгаш россияның болгаш тываның экономиказын социал адырын хөгжүдер херекке боттарының күш ажылчы үлүүн киирип чоруурлар рада красноярскының медицина институдун дооскаш эмчи генетик болган кызылда нефрология эмнелгезиниң кол эмчизи өөнүң ишти олег монгуш диш эмчизи ийи уруглуг марита москваның аъш чем үлетпүрүнүң технологиязының академиязын дооскан экономист алдай омак сөөктүг эжер чолоков биле өг бүле туткан олар ийи оолдуг анета красноярскының медицина академиязын дооскан кара бүүрек эмчизи өөнүң ишти турк омак сөөктүг мустафа бодур өг бүле уруглуг андриан кемеровонуң университедин дооскан төөгү эртемниг ооң соонда москваның плеханов аттыг улус ажыл агый академиязының магистратуразын база дооскан кадайы ая юрист олар оолдуг хеймер оглу айдыс кызылдың күрүне университедин дооскан өөнүң ишти ая өг бүле кыстыг ооржактарның хеймер оглунуң кызы чылдың эң не хүн дурту узун хүнү айның де төрүттүнген кырган ачазы биле ол айның те барык хүннеш төрүттүнген кижи болуп турар сара монгушовна кончуг кызымак ишчи төлептиг эргим ие хөй уруг дарыын өстүрер кижизидер өөредир бажың ажылы кылыр чай чок даа болза албан хүлээлгезин кезээде ак сеткилдиг күүседип хөй ниитиниң херээнге идепкейлиг киржип келген шекпээр совхозтуң экономизинге кол экономизинге кызыл мажалыктың сельхозхимия каттыжыышкынының шагаан арыгның тудуг трезиниң улуг экономизинге кызылга база ла тускай эртеминиң аайы биле организацияларга ажылдааш мактадып чораан россия федерациязының уруглар фондузунуң тывада салбырының даргазы болуп ажылдаан республиканың өскүс чартык өскүс инвалид уругларынга чединмес өг бүлелеринге биче эвес дузаны чедирип турар сара монгушовнаның күш ажылын чазак үнелээш хүндүлел ордени биле шаңнаан хөй уруглуг өг бүле чылдың на өзүп немежип орар оюн седен оол тыва эки турачы ада чурттуң ийиги улуг дайыны кыска хевири төрээн чуртумну камгалаар дээш келген сорулгамны эрестии биле күүседиримни силерге даңгыраглап тур мен кара далайның кубан казааның гвардейжи полказынга киргеш гвардейжи деп аттыг болдувус ол төөгүде чок солун болгаш кижи сактып четпээн күзеливис четти бо чорук тываның эскадронунуң алдары болур дур бис оон даа алдарлыг атты чедир алырын ам даа күзеп турар бис ам бодувус дораан дайзын биле демисежир дээш от шөлүнүң чанында чедип келген тур бис немец эжелекчилерниң көгү чок кылдыр чылча шавар бис арат чонумга идегээрим болза улуг кызыл шеригже чүүл бүрү чүүлдерден хүн бүрү чорудуп турарын идегедим таңды кожууннуң межегей суму гвардейжизи оюн седен оол балдаң лхамо палден лхамо будда бурганның ыдыктыг өөредииниң камгалакчызы ногаан дарийгиниң килеңниг илерели чырыткылыг будда деңнелинге чедип очалаңдан хосталган сагыызын буддизмниң он кол килеңниг камгалакчыларының аразында аза четкер шулбустарны чаажыктырар хораннарны чок кылыр херээжен бурган шагаа байырлалы ёзугаар чаа чыл дүнезинде черни ужудуп чоруур бурган ол тибет сарыг шажынның буддизмниң кол камгалакчызы болгаш дхарманың буддизм өөредииниң сес камгалакчыларының санск дхармапалар бөлүүнде кара чаңгыс хережээн уктуг угаан медерелиниң ёзулуг бедик арыгланыышкынын чедип алган бурган болуп турар палден лхамо буддизимниң махаяна өөредииниң хүртүзүнүң кайгамчыктыг бердинген камгалакчызы болгаш сарыг бөрттүглер азы гелугпа школазының ламаларынга дорт хамаарылгалыг сагыызын деп санаттынар олар бо бурганны ол далай лама башкының болгаш төвүттүң төвү лхаса хоорайның онзагай камгалакчызы база болуп чоруур балдаң лхамо доора аарыглардан чер суг ээлериниң халдаткан бужарындан каргыш чаткадан камгалаар шаг шаанда бир черге каржы шулбус долгандыр кижилерге амытаннарга хора чедирип туруп берген дээр ол ла черге чурттап турган аажок чараш бир кыс кижилерниң дириг амытаннарның човулаңын көргеш кажар арга биле шулбусту чок кылыр деп шиитпирлеп алгаш ону элзедип ооң биле эр херээжен чрук кылып холбашкан ол харылзаа үезинде уруг шулбусту өлүрүп каан чанып келгеш иштиг апарганын билип каан бир лама башкыга баарга төрүттүнер төл база каржы шулбус болур деп чугаалаар болган уругнуң сеткили бүгү ле амылыгларга улуг энерелдиг болган ужурундан төрүттүнүп келген оглун өлүрүп каан ынчалдыр ол кижилерниң камгалакчызы шулбустарның чагырыкчызы апарган александр адольфович пальмбах сентябрь октябрь совет эртемден прозаик очулдурукчу түрк тыва дылдың шинчилекчизи тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи тыва алфавиттиң болгаш тыва дылдың баштайгы грамматика эртеминиң тургузукчуларының бирээзи орус тыва болгаш тыва орус өстүктер төлевилекчизи редактору витебск биле москваның школаларынга орус дыл башкылаан чылдан эгелеп чөөн чүк улустарының коммунистиг университединиң дыл кафедразының башкызы апарган аңаа түрк дыларны оларның аразында тыва дылды база өөренип эгелээн чылдан бээр тывага чурттап эгелээш баштай тыва арат республиканың эртем комитединге оон тываның дыл литература болгаш төөгүнүң эртем шинчилел институдунга ажылдаан чогаал ажылынче чылдарның ийиги чартыында киргеш тыва дылда очерктерни шүлүктерни бижээн тыва бижикти чогаадырынга үлүг хуузун киирген эртемденнерниң бирээзи баштайгы тыва орус орус тыва словарьларның болгаш тыва дыл грамматиказының автору тыва школаларга өөредилге номнарының редактору ооң удуртулгазы биле чылда тыва дылга бир дугаар уран чечен самбукайның чугаалары деп чогаал чырыкче үнген хүннүг ужар деп тыва дылда ному мөчээн соонда чылда парлаттынган с токаның үш номнуг араттың сөзүн с сарыг оолдуң алдын кыс деп поэмазын база с пюрбюнуң с тамбаның болгаш өске даа тыва чогаалчыларның чогаалдарын орус дылче очулдурган тар ның республика ордени биле тываның чазааның хүндүлел бижиктери биле кутв дан шылгараңгай шалыпчы бижик билбес чорукту чок кылыр деп бүгү россияның төп чөвүлелинден культурлуг революцияның дайынчызы дээн бижиктер биле шаңнаткан тар ның биче хурал кежигүнүнге соңгудуп чораан тыва асср ниң литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы тос дугаар далай лама чалбаа луңток чамзы азы гьялва луңток гьяцо чылда төрүттүнгеш чылда дээрже чайылган кончуг сонуургаачал ол оол аарыгдан мөчээн деп чугаа бар бир эвес бо оол үр чурттаан болза ооң мурнундагы далай ламаларның кылган ажылын чааскаан кылып шыдаптар деп көрүп төвүт чуртунга улуг кажыыдал эрттирген далай ламаларның аразындан чаш назынында мөчээн дың чаңгызы болуп турар база оларның аразындан хар четпейн чыткаш мөчээн дөрдүнүң бирээзи чалбаа луңтоктуң төрүмелин буянныг тускай демдектер илередип турган чылдың декабрь де төвүттүң кам можузунда дан чохор азы денчокор хүрээзинден ырак эвеске ол төрүттүнген кезек дөзүктер келир далай ламаны өскүс деп а өске дөзүктер ооң ада иезиниң ат сывын айтып турар тензин чокйоң и дондруб долума чалбаа луңтокту дараазында далай лама хевирлиг деп даап бодааш ол бичии турда ла ону лхаса кавызында гаңтең хүрээзинге экелгеннер аңаа чалбаа луңтокту төвүт чазак төлээлери база ооң аразында бежиңден цин династияның төлээлери амбыннары шылгалдалааннар ки далай ламаның өөрлериниң күзенчиг шилилгези турган төнчүзүнде ону далай лама кылдыр шилээн ги панчен лама балдаң тенпай ньима чылда ооң чажын байыр езулал биле кескеш чаа далай ламага лопсаң тенпай ваңчук луңток чамзы деп ат берген тос чүзүн мал тыва малчын чоннуң бурунгу чурту тыва кижилер ажы төлүн чажындан тура мал маганның тус тус аттарын назынын база өң чүзүнүн шын болгаш четче адаар кылдыр өөредип чораан ажы төлдүң ажыл хожулга дадыгары ада иезинге дузалажыры база бодун мөзүлүг кижи кылдыр ап чорууру мал малдаарындан кончуг хамааржыр тываның база бир кол байлаа мал бистиң тодуг догаа бай шыырак каас шиник амыдыралывыс малда болгай малчын чурттуң чону оларның ажы төлү азыраан малының төөгүзүн назы харын ат сывын өң чүзүнүн он салаазы биле бир дөмей билген турар ужурлуг көшкүн амыдыралдың үезинде малчын чоннуң оолдары уруглары үш хардан эгелеп өг ажылынга дузалажы бээр беш харлыындан эгелеп кыс уруглар өшкүнү саай бээр оол уруглар анай хураганны кадара бээр чаңчыл турган чылдың сөөлүнде ылаңгыя ясли садиктер суму бүрүзүнге бар апарганда бирден он класска чедир уруг дарыг чылдың кол нуурузун школага эрттирер апарганда азы сууржуң амыдырал тергиидей бергенде ада өгбениң бир ыдыктыг ёзулалы будулган харын даа шуут чидериншге четкен ол чүл дээрге чаштар элээдилер болгаш аныяктар азырал малдың тус тус аттарын безин билбес назынын ылгай албас өң чүзүнүн тодарадып шыдавас апарган эрте бурун шагдан бээр ада өгбенин малдарын канчаар адап чораанын назынын канчаар ылгарадып чораанын база өң чүзүнүн канчаар тодарадып чораанын допчулап таныжаал өшкү ниити ады төрүүр кыс өшкү азы бир дугаар төрүп турар өшкү анайлыг өшкү хайдак өшкү оглу өлүп калган өшкү дузак өшкү ийи харлыг өшкү азы хунан өшкү бир дугаар төрүп турар өшкү анайлыг дузак кызыр өшкү анайлаваан өшкү азы бир чылын төрүвейн барган өшкү анай өшкүнүң бир хар чедир оглу ниити ады кыс анай эр анай өскүспеек чашта иези өлүп калган чаш анай ийиспеек чашта иези өлүп калган ийис анайлар шара чаш чаа төрүттүнген анай доруккан анай үш ай четкен азы сиген чиптер апарган анай часкылак чазын төрүттүнген анай күскүлек күзүн төрүттүнген анай сейнек эр анайны чазап каапканы назыны ийи хар четкен болур серге эр анайны чазап каапканы назыны үш хар ашкан болур хунажык чазаттынмаан эр анай назыны ийи харлыг хуна чазаваан эр анай үрелиг мал назыны ийи хардан өөрү сүткүр эъткир болгаш мөге шыырак уктуг эр анайны хуна кылдыр санап алыр бир кодан өшкүге бир хуна чоруур өшкүнү назын аайы биле адаары тускай чурумнуг болур хунан өшкү ийи харлыг дөнен өшкү ийиден үш хар чедир назылыг алды диштиг өшкү үштен дөрт хар чедир өшкү чедишкен өшкү дөрттен беш хар чедир өшкү өшкүнүң өң чүзүнүн дүгүнүң аайы биле адаар кара хайдак ак хайдак сарыг өшкү дөңгүр ак өшкү калчан сарыг өшкү чалбак көк өшкү өшкү тываның кадыг дошкун агаар бойдузунга кончуг таарышкан мал хой ниити ады төрүүр кыс хой он ийи чылдың сес дугаарында кирген мал болур тогду баштайгы хураганын бир дугаар төрүп турар хой ооң назыны ийи харлыг азы хунан хой кызыр хой төрүвээн кыс хой азы бир чылын төрүвээн хой хураган хойнуң чаш төлү бир хар чедир ниити ады кыс хураган азы эр хураган деп база адаар ылым чаш хураган чаа төрүттүнген хураган доруккан хураган бир айдан үш ай четкен хураган часкылак чазын төрүттүнген хураган күскүлек күзүн төрүттүнген хураган дөтпе дөрт айдан беш ай чедир хураган шилеге чазап каан хунан назыны ийи харлыг иртчигеш чазап каан болур назыны ийи хардан үш хар чедир ирт чазап каан болур үш хардан өөрү назылыг чедишкен мал болур кошкаржыгаш үрелиг мал чазаваан болгаш назыны ийи харлыг кошкар үрелиг мал чазаваан бир кодан хойга бир кошкар чоруур кыскаладыр адаары хунан хой ийи харлыг хой тогду хой шилеге чазап каан болгаш назыны ийи хар азы үш харлыг чедишкен хой дөрт хардан өөрү назылыг ирт чазап каан үш хардан өрү назылыг аза чедишкен ирт инек төрүүр кыс инек ниити ады он ийи чылдың ийи дугаарынга кирген мал болур хунажын үш харлыг инек бир дугаар төрүп турар инек ынчангаш ону дуңгуш деп база адаар бызаа ылым чаштан эгелээш бир харга чедир назылыг эр бызаа кыс бызаа деп база ылгай адаар молдурга бир хардан ийи харга чедир назылыг казыра мугур ийи харлыг ынчангаш ону хунан дээр дөнен үш харлыг инек дөненней берген инек төрүүр болгаш хунажын деп аттыг болур шарыжык чазап каан болур назыны үштен дөрт хар чедир шары чазап каан болур дөненден өрү назылыг болурда чедишкен шары деп аттыг болур бугажык чазаттынмаан назыны ийи үш харлыг болгаш үрелиг мал буга чазаваан үрелиг мал чедишкен буга инектеринче өске буга чагдатпас дижир бир коданга бир буга турар кончуг эъткир сүткүр уксаалыг мал угун шилип тургаш буга салыр чылгы ниити ады азы кодан чылгы дээр он ийи чылдың чеди дугаарында аът чыл кирген бе төрүүр кыс мал кызырак назыны үш харлыг бир дугаар төрүүр мал кызырак дөненде төрүүр оон ыңай кулуннуг бе кулун бениң чаш төлү назыны бир хар чедир эр кулун база кыс кулун дээр богба бир харлыг эр богба азы кыс богба дээр чаваа назыны ийи харлыг ону хунан дээр дөнен мал назыны үш харлыг эр дөнен мал кыс дөнен мал дээр аът чазап каан эр мал чедишкен аът азы мунар аът дээр чазап каан чылгы малды аът санынга киир санаар бир чамдыкта чазап каан эмдик чавааны шала мунган болур азы эмдик хевээр салыптар ынчангаш ону эмдик аът дижир кыжаалаң дижин дүжүрүп чоруур чаваа мал караңгы чалыы бештен сес хар чедир аът хөлге аъды сөөк диш назыны тос хар азы он хар чеде берген болгаш кырып бар чоруур аът дижи улчуя берген эъди шүүрелип кырый берген аът аскырак үрелиг мал чазаттынмаан болгаш назыны ийи үш харлыг аскыр чазаваан болгаш үрелиг эр мал назыны чедишкен болур чылгы малдың чүзүнү янзы бүрү болгаш хувулгаазын хевирлиг челин кудуруун барымдаалап адагылаар чарба челиг чайык челдиг шыдың кудуруктуг уялыг кудуруктуг суг суг дигилээр ак аът маңган ак кыскыл ак аът ала аът дорала карала ояла сарала хувула өле хүрең ала шилги ала доруг аът кыскыл доруг сарыг доруг кара аът калчан кара кускун кара куу кара ой аът ак ой кара ой кызыл ой сарыг аът кара сарыг ак сарыг көк аът калчан көк хүрең аът кара хүрең калчан хүрең шилги аът калчан шилги хүрең шилги шавыдар аът калдар аът мелдер аът кула аът калчан кула бора аът ак бора көк бора кара бора кыр аът калчан кыр калдар кара мелдер доруг калчан доруг ак хавак ак хээрик ак майык шокар аът бора шокар көк шокар сылдыс шокар кижи болуру чажындан аът болуру кулунундан сарлык ниити ады төрүүр сарлык кыс сарлык сарлык бугазы бүдүрүкчү мал үрелиг мал сарлык шарызы чазап каан эр сарлык инек болза шары сарлык бызаазы ниити ады назыны бир хар чедир сарлыктың эр бызаазы аза сарлыктың кыс бызаазы деп чугаалаар молдурга назыны бир харлыг азы ийи чедир эр молдурга кыс молдурга дижир хунан назыны ийи харлыг азы үш хар чедир эр хунан азы кыс хунан дижир дөнен сарлык бир дугаар төрүүр сарлык назыны үш харлыг азы дөрт хар чедир болур сувай сарлык бир чылын төрүвейн барган кыс сарлык бир чамдыкта үш дөрт чыл чедир төрүвейн баар азы сувайлыга бээр сарлыктар турар улуг сарлыктар төрүүр сарлыктар шарылар оларның назыны беш алды харлыг болгулаар ол назын үезиниң сарлыктарын кара чугаада бештиг дээр ол болза беш харлаан сарлык тыр оон ыңай чедилиг тостуг оннуг он бирлиг он ийилиг суг дээр сарлык кончуг дүккүр болгаш дүгүнүң өңү янзы бүрү болур ак ала калчан кара сирти шокар ак ак шокар маңгак ак сарыгзымаар кара ээгилери ак шокар сарлыктар бар болгулаа хайнак сарлык бугазы инекти ойладып каан болза оон төрүттүнген бызааны хайнак бызаа кыс хайнак бызаа дээр хайнак молдурга хайнак хунан хайнак дөнен дижир теве ниити ады эңгин кыс теве төрүүр теве бодаган тевениң оглу назыны бир харга чедир карачал чугаада эр бодаган кыс бодаган дээр дорум бир хар ажа бээрге дорум апаар ону ийи харга чедир эр дорум кыс дорум дээр тайлак хунан чеде берген азы ийи хардан үш харга чедир назылыг ынчангай эр тайлак кыс тайлак дээр дуңгуш теве ол дээрге үш харлыг болгаш бир ле дугаар төрүүр теве адаар ылгалы мындыг дуңгуш теве төрүптерге эңгин теве апаар азы оолдуг теве апаар адан теве назыны үш харлаан болгаш чазап каапкан теве болур буура назыны үш хар чеде берген болгаш чазаттынмаан үрелиг азы бүдүрүкчү мал болур бир кодан тевеге бир буура чоруур чедишкен теве дөрт хардан ыңай назылыг тевени чедишкен теве дээр иви малдың аттары болгаш назыны мынды кыс иви анайлыг иви эдер бугазы бүдүрүкчү мал мынды бир чыл болгаш анайлаар богона эдер херек чок апаарга азы улгады бээрге чазап кааптар ооң адын богона дээр анай ивиниң чаа төрээн оглу анайы таспан бир хар чедир эр даа кыс даа чүвелер мындының бир харга чедир анайын таспан дээр дөңгүр ийи харлыг эр чүве чазаваан акталаваан чүве болур мынчак ийи хар чедир кыс чүве эге төрүвээн кыс чүве болур дүктүг мыйыс ол болза ийи хар ажыг эр чуве мынды дөрт хардан өөрү кыс ивилер куудай үш болгаш дөрт харлыг чазап каан чүве чары чазап каан иви ону мунар кылдыр өөредип каан хокаш ниити чассыткан ат азы хокаштар дээр ивилер дээр хур анай ол болза эр даа кыс даа бир харлыг анайны хур анай дээр эр хур анайны дөңгүр дээр кыс хур анайны мындыжак дээр иви мал колдуунда чээрби хар чедир чурттаар тыва чоннуң торулгаларында элчигенниң ады кирип турар оозун бодаарга тыва чуртунга элчиген турганы билдингир хүңгүртү хемниң амгы т кунгуртуг суурнуң чоогунда тере хөл шивээзи бар шаг шаанда ол шивээге элчиген кулактыг хаан чурттап турган дижир бо болза эрте бурунгу шагның торулга чугаазы дыр тываның улустуң чогаалчызы степан агбаанович сарыг оол чылда тиилээн бис деп шүлүүнге мынчаар бижээн элчиген мунган данчааты кээр элейти сүрүп чана бээр манчы кыдат хаан төрезинге тыва чагыртып турар шагда бистиң чуртувуска элчиген мунган кыдаттар кээп турганын бо одуруглар херечилеп турар амгы үениң чизе даңзызын ёзугаар алырга тыва чуртунда элчигенни мал кылдыр азыравайн турар чок чүвени бар кылдыр бадыткап турар күчүлүг херечи болза тыва чоннуң бурунгу ырлары болур мындыг одуругларны сактып көрээлиңер тооруктуг долгай таңдым долганзымза тодар ла мен тос ла чүзүн малымайны азыраза байыыр ла мен тывага тос чүзүн мал турганын бо одуруглар сагындырып турар амгы үеде тывада чеди чүзүн мал колдап турарын билир бис элчигенни тывага нептередип келген үези шала сөөлзүредир бооп болур эртемден в и дуловтуң бижип турары болза кыдатка турган цин чазааның азы манчы кыдаттың хаан төре чазааның болгааганын ёзугаар тыва чуртундува кыдат садыгжыларның эңдерилдир сөктүп киргени чыл бооп турар элчигенниң тывага келбестей бергени манчы кыдаттың хаан төрезиниң буступ дүшкени биле дүгжүп турар ол чүл дээрге чылдың февраль де манчының эң сөөлгү хааны пу и дүжүлгезинден дүшкен ооң соонда тыва биле кыдаттың аразында харылзаа чоорту үстү берген ытты тыва кижиниң азыраан малы азы мунар хөлгези кылдыр торулга чугааларда чугаалап турар үлегерлей сөглээни ыдын мунган ыңгыраажын дергилээн бо одуругларны номчуп көөрге кижи амытанга эң баштайгы ыт хөлге бооп турган болгаш сөөлзүредир күчүлүг аът ону кызып каапкан хире ыт мунуп чоруур кижи дээрге мунар аъды чок кижи азы эң ядыы кижи деп билдинип турар ыңгыраажын дергилээн дээрге чүък чүдүрер шарызы чок кижи дээни ол дур ыт болза тыва чоннуң бурунгу ёзулал сүзүү биле шуут холбашкан ол чүл дээр болза чап чаа чазаттынган уруг кавайынга ол ла дораан чаш уруг кавайлавас турган уруг чыттырар кылдыр иштээн кавайны саң салгаш артыш ыжынга аластааш ооң соонда ытты аңаа кавайлааш бичии када чыттыргаш салдып чорудуптар ыт кавайлаан кавайга чыткан чаш уругнуң куъду ыравас деп торулга чугаа бар азыраан эзиниң өлүрүн ыт бүдүү билир дижир оозун бодаарга тыва кижиниң амыдыралынга ыт эрте шагдан бээр салдарлыг чорааны билдингир хамнар алгыжында ыт болза коданга азы өгге чоокшулаан аза четкер албыс шулбус диирең кижи бүрүс оларны хамыкты мурнай билир каар ээзинге эргелиг коданынга камгалалдыг амытан бооп турар торулга чугааларда ыт тыва кижиге мал бооп чораан болза амгы үеде ыт чүгле кодан камгалакчызы бооп арткан ыттың таагызын дырап ыттың эъдин эм кылдыр чиир чорук шаандагы тываларга турган тувинская драматургия зародились в сер х гг в в своих пьесах тувинские драматурги обличали античеловечные феодальные порядки ханский закон коллектива авторов добрый день в кок оола сатирически изображали духовных лиц лам и шаманов человекоподобная еда с сарыг оола и хойлакаа раскрывали значение революции для освобождения трудяегося человека ярко изображали старую и новую жизнь чего мать не видела дочь увидит сарыг оола женина с тока поднимали обественно политические и моральные проблемы узун кара и семис кара тока не забывайте джут чалым хая кок оола в годы становления национальной драматургии пьесы тув писателей носили глубокий образный агитационный характер им была свойственна некоторая наивность схематизм к концу х гг тувинская драматургия достигла значит успехов в появляются пьесы хайыран бот кок оола и тонгур оол тока сохраняюиеся в репертуаре трагическую гибель героини пьесы кок оол показал как неизбежное следствие феодальных порядков пьеса тока сатира на политически беспечного руководителя в ней показано коварство врага содержится призыв к бдительности обе пьесы в дальнейшем подверглись значительной переработке после вступления тувы в состав ссср драматурги стремились отразить новые процессы жизни писали о коллективизации строительстве социализма этим темам были посвяены пьесы учитель в сумоне и на стане сарыг оола стремление о саган оола в пьесе саган оола в одном сельсовете разоблачается бюрократизм и карьеризм в драме спою тебе рассказывается о борьбе со старым о победе нового в исторической драме пробуждение показаны рост политического сознания аратов крестьян под влиянием октябрьской революции и революционного события в туве в пьеса тока в е гг расширился круг драматургов одноактные пьесы писали к кудажи с сюрюн оол кок оол написал комедию ах красавица и пьесу самбажык о восстании аратов против феодалов в в к сагды в пьесе путь девушки рассказала о тувинской молодёжи сарыг оол написал первое тувинское оперное либретто чечен и белекмаа м мунзук пьесу товари директор о жизни тувинского совхоза тувинский театр тувинский профессиональный театр возник в сер х гг в по решению президиума малого хурала тувинской народной республики основана театральная студия в кызыле открылась пьесой хайыран бот кок оола студия совмеала производственную деятельность с учебной готовила кадры работников театров большую помоь тувинскому народу в развитии национальной культуры оказали деятели советского искусства режиссер и исполнев композиторы р миронович а аксенов хормейстер с булатов в было образовано театральное училие в котором занимались и актеры театра ставились спектакли мятеж любовь яровая русские люди в группа актеров во главе с в оскал оолом организовала цирковой коллектив получивший широкую известность в в туве создан профессиональный национальный театр в при театре создана русская труппа в при национальном театре организована актерская студия в национальный театр реорганизован в музыкально драматический театр музыкальные комедии идут на русском и тувинском языках в труппу пополнили выпускники тувинской нац студии при ленинградском театральном интернате тувинская труппа музыкально драматического театра поставила пьесы тувинских драматургов в т ч стремление пробуждение в одном сельсовете саган оола ах красавица самбажык кок оола тонгур оол осуествл нная мечта тока товари директор мунзука дорогу осилит идуий счастье трудных дорог в журавл ва любовью надо дорожить с пюрбю тувинский т р пост произв островского гроза и др гоголя ревизор горького васса железнова шиллера коварство и любовь рус сов драматургии человек с ружь м в роли в и ленина о намдара пьесы туркм казах хакасских бурятских осетинских укр белорус драматургов в пост первый тувинский муз спектакль хайран бот музыка осн на нар мелодиях обраб а акс новым в комп р кенденбиль закончил оперу чечен и белек маа на сюжет сказки с тока интернет сайт театральная энциклопедия туран хоорай чылдан бээр бии хем кожууннуң административтиг төвү туран өөк ыйгылаажында туран хемниң чоогунда хоорайның баарында м федералдыг орук узайган кызылдан соңгу барыын чүк талазынче км ыракта амгы үеде чурттакчы чон муң кижи туран хоорайның төөгүзү чылдан эгелээн чылда тываже чурттап келген орустар туран деп черге чер аңдаргаш бажыңнар туткан чоорту чер суг ады биле орустар бодунуң суурун туран деп адап алган эгезин салып үндезилээн бай садыгжы сафьянов георгийге улажып устан тараачыннар н бьяков г фунтиков суглар немешкен бистиң эрага чедир тодаргайлаарга вектерде ортаакы азияда тянь шань туран оргулаажындан хөй аймактар мурнуу сибирьже болгаш азия төвүнче шургуп кирип эгелээн тываның амгы девискээринче кирип бий хем биле каа хем уннарынга баштарынга чурттай берген аймактарны хаса азы моолдап хасуттар дээр турган ол аймактар туран өөк ыйгылаажын тянь шань туран оргулаажынга дөмейлеп тус черни туран деп адай берген чадавас ында турар дагның оолап аккан хемниң аттары база туран ийик чоп сөөлүнде барып аңаа чурттакчылыг чер тыпты бээрге ооң ады туран болуру чугаажок оон ыңай тываның амгы девискээри бистиң эрага чедир чүс чылдарда түрк уйгур кыргыс каганаттарның составынга кирип турган уйгурлар кыргыстар амдыгаа дээр ортаакы азияда чурттап чорлар ышкажыл ынчангаш туран деп сөс ортаакы азиядан үндезилеттинип тывылган дизе мында кандыг бир утка бар боор өөк туран ыйгылаажынга кижилер үе дүптен бээр чурттап келген а скиф үезинден эгелээш туранга тергиидекчи кол аймактарның хааннары турумчуп чурттап ону боттарының турлаа кылып чорааннар ол дугайын хааннар шынаазындан казып шинчилээн базырыглар аржаан аржаан бадыткаан үе дүптүң кыдат медээлеринге үндезилээш улуг эртемден н в бичуринниң бижээни мындыг түрктерниң хааны доктаамал дугин дагның баарынга чурттап чораан эртемден б д бузур оолдуң тайылбырлааны биле алырга дуган дээрге туран дээни ол кыдаттар р деп үжүктү адай албас улус чүве дир р ни адаарга л азы г кылдыр дыңналыр дүлей т ыыткыр д апаар мынчап кээрге туран деп сөс дугин болу бергени ол хасуттар хубсугул хөлдүң чоок кавызынга чурттап чорааннар төөгүде хасуттарны гуннар дээр кажан кыдаттар хубсугул кавызын эжелеп кирип кээрге гуннар соңгу чүкче дезипкеннер оларның кол чүък коъжу шарылар сөөрткен эмге хаяжок тергелер турган гуннар хонар дээн черинге доктаап туруптарга кандыг даа хову шөл сыңмастай бээр турган чорза чорза гуннар өөк туран ыйгылаажынга чеде берген аңаа чурттап турган хаса аймакты оон кызып үндүрүпкеннер олар ам кол аймак апарган гуннар биле чергелештир маады аймак база бодарап турган эртемден б д бузур оолдуң тайылбырлааны биле алырга маады деп сөс ийи гун сөстен укталган бооп турар моо инек шары ди терге ынчап кээрге маады дээрге терге сөөрткен шарылыг кижи дээни ол маады аймааның салгалдары амдыгаа дээр бии хем девискээринде чурттап чоруурлары ол ыйнаан хоорайда школа бар чылдың ноябрь та туран хоорайга тываның эң бир дугаар школазы ажыттынган тыва арат республика латиница кириллица долу эвес хүлээп көрдүнмээн ссрэ чылда база мур чылда мурнуу сибирьде күрүне чылдан эгелеп чылдарга чедир чылдарда албан ёзузу биле танну тыва деп адаттынып турган чылда ссрэниң иштинде рсфсрниң тургузуунче тыва автономнуг область кылдыр кирген тыва күрүне адын катап солаан орустар тыва күрүнени баштай танну тувинская народная республика кылдыр адап турган оон анаа тувинская народная республика дээр апарган ен чылдарның тыва маркаларында деп англи бижик бар кол чүүл тыва арат республиканың тугу кол чүүл тыва арат республиканың сүлдези улуг шуулганга нояннар кожууннуг күрүне тургускан салчак кожууну тожу кожууну шалык сартыыл кожууну маады кожууну даа кожууну бээзи кожууну оюннар кожууну тываны коммунистиг орус чуртунга и г сафьянов кадып шыдавас турган тыва чурту моолга катыжа бээр болза кончуг бак болур деп сафьянов бодап турган мындыг берге таварылгада и г сафьянов кажар арга ажыглаан шуулган оюннар кожууннуң суг бажы деп черге август айның хүннеринде эрткен аңаа дүжүметтер чаа күрүнениң үндезин хоойлузун сүмележип көрген шуулганга хаазыт биле сартыыл кожуунуң нояннары келбээн хаазыт кожуунуң дүжүметтеринче шуулган болур дугайында тускай чалалга чоруткан бе азы чорутпаан бе оозу билдинмес ол үеде хаазыт кожууну таңды тываның тос кожуунунга хамааржып турза даа ол кожууну моол нояннар чагырып турган хаазыт кожууну моолда турар чүве дир дээш ол кожуунну таңды тывазындан дүжүметтер аңгылап хоруп каапкан шалык биле сартыыл кожуунар чаңгыс сумулуг бичии кожуунар турган ынчангаш ол кожуунарны чаңгыс шалык сартыыл кожуун болур кылдыр кадып каан тываның төвү кылдыр красный хоорайны чарлаан шуулганга дүжүметтер орустар биле дугуржуп алган орустар болза тываларга красный хоорайга бажың тып хостап бээр деп аазаан баштай күрүнени төп хораа удуртуп турган төп хораага кожуундан ноян ажылдап турган төп хорааны амбын ноян содунам балчыр удуртуг ужурлуг турган ол кижи аарыг боорга төп хорааның ажылын моңгуш буян бадыргы баштаан эгезинде таңма чери туранга турган чылда ла улуг шуулганга дүжүметтер орустар биле дугуржуп алган орустар болза тываларга красный хоорайга бажың тып хостап бээрин аазаан ынчангаш эрги дугурушканы ёзугаар чазак чазын чылда красный хоорайже көже берген тыва күрүне тыптып кээрге содунам балчыр самагалдайдан кызылче амбын ноянның архивин чортупкан саазын документилерни тевеге чүдүрүп алгаш чораан верхне никольск бай хаак бертинге орус шеригниң доскуулу ол кош тевелерни дозупкан орус шериг кижизи бар чыткан кош тевелер дугайында дораан кызылче долгапкан кызылдан оюн данчай биле бир орус офицер келген орустар амбын ноянның архивин чок кылдыр өртедипкен о данчай орустарны ынчап болбас ол саазыннар дээрге тыва улустуң төөгүзү дүр дээрге даа олар ону тооваан амгы үеде тываның күрүне архивинде шыгжаттынып турар амбын ноянның фондузу деп чүве дээрге содунам балчырның бижээн кезек сактыышкыннары дыр содунам балчыр шүүгү сайыды тургаш бодунуң бодалдарын сактыышкыннарын саазынга бижип артырган ссрэ чылда тываны аңгы күрүне кылдыр чарлаан мар чылда тар ны аңгы чурт кылдыр хүлээп алган чаа күрүне чаа ёзу биле чуртап эгелээн чаа үениң чаартылгаларынга чамдык улус тарышпас турган тывалар аразында чижи бээрге моолдар амыраар турган тар намынга бажы эъттенген чурум билбес араглаар улустуң мал маганын анаа ла хавыра бээр кижилер турган оларны улус чудурук нам дээр турган чылда октябрь ден ноябрь га чедир тар намының чыыжы эрткен аңаа хувискаачы улус шыырак бай кижилерниң хүрээлерниң эт хөреңгизин мал маганын хавырар деп шиитпир хүлээп алган дүжүмет чораан кижилерни оран чуртундан үндүр көжүрүп хамааты эргезин казып база турган тыва чазак үндүрүг өртээн элээн бедидипкен чазакты биле намны удуртуп чораан хувискаалчы кижилер чоннуң мал маганын кара туразында хавырып эгелээрге тере хөлге кижиир оол баштаан чазак төлээлери келген ол улус дооду кол деп черге баргаш ында аалга кирген эр улус бар бе деп айтырып мендилежирге кым даа чүнү даа ыытаваан оон боо даажы дыңналган кижиир оол биле ооң кады чораан тоңмит дээр эжи балыглаттырган июль де тыва чазак тере хөлче шериг чортупкан шеригни хертек шилги бызаа деп кижи баштап турган тар шерии биле үймээнчилер сайгал деп черге тулушкан тулчуушкун соонда тере хөлдүң аратары чарлы берген бир бөлүк тере хөлче аткаарлай берген ийи дугаар бөлүк сайгал иштинче чоруй барган х шилги бызаа шериин ийи кезеке чарып алган бир кезек шеригни и бадра баштаан ол кезек сайгалда чаштынып турган аратарны сүрүп чорупкан арткан шерии биле х шилги бызаа тере хөл талазынче чорупкан кезек үе эрткенде х шилги бызааның шерии тере хөлдүң аратары биле ийи дугаар тулушкан тар шериинге удурланган кижилерден кижи өлүрткен артканнары моол талазынче дезипкен өлүрткен улус аразындан шериглер ийи пулемёт саны ажа бээр винчестер боо биле чактыр боо тып алган тываның аныяктарның революстуг эвилели чамдыкта рэванэ революстуг аныктарның эвилели база дээр тыва нояннар кажан даа чаңгыс черге үр үе иштинде октуг боолуг улус тутпас чораан үе шаг бергедээрге херек апаарга олар адыгжы аратардан шериг чыып алыр турган таңды тыва улус тургустунарга моолдар чаа күрүнени херекке албаан дыр олар баштай эрги чаңы биле тываны бодунга кадып алырын кызыдып турган чадашкаш соонда моолдар кызырааг айтырыын көдүрүп эгелээн моолдарның бодалы биле тываның мурнуу талазында кызыгаар эжен хаааның эрги хараалдары биле дүгжүр ужурлуг деп ынчап турган улус ол үеде тыва чазактың даргалары моолдарга алыспаан тыва чазак чагааларын доктаал чарлыын моол дылга бижип турган тыва улустуң үндезин бижии чок боорга тарн тк ламаларга тыва бижик чогаадырын дааскан тыва үндезин бижик чогаадырынга үстүү хүрээниң кешпизи моңгуш лопсаң чиңмит кончуг улуг ажылды кылган ол чылдар аразында моол биле төвүт бижиктерни шинчилеп көрген ол чоннарның бижии тыва дылга таарышпас болган дараазында лопсаң чиңмит европа улзунуң бижиин сайгарып көрген хамык чоннардан тыва дылга немец графиканың үжүктери тааржыр болган лопсаң чиңмит чаа тыва бижикти немец алфавитке үндезилеп алыр деп шиитпир кылган герман алфавитке үндезилээн чаа бижик ажык биле ажык эвес үжүктүг турган алфавитен аңгыда лопсаң чиңмит тускай үжүглел база белеткеп алган турган чайын чылдан бээр ламалар лопсаң чиңмиттиң бижии биле улусту өөредип эгелээн тыва республика сибирь федералдыг округта россия федерацияның субъектизи федералдыг дугаары тыва чоннуң төп чурту оон аңгыда орус хакас бурят моол дээш чоннар чурттап турар мурнуу чүгүнде моол соңгу чүгүнде хакас республика база красноярск крайы барыын чүгүнде алдай республиказы чөөн чүгүнде бурят республика биле кызыгаарланган тыва азий диптиң төвү болгаш улуг хемниң бажы кылдыр санаттынып турар тываның төөгүзүн дараазында ылгайлаң чүүлде бижээн тываның төөгүзү арт арттың оваазынга дажын салып чалбарган таңды саян ыдыынга агын өргээн тыва мен мен тыва мен мөңге харлыг дагның оглу мен мен тыва мен мөңгүн суглуг чурттуң төлу мен өгбелерим чуртунда өлчей тарып иженген өткүт хөөмей ырынга өөрүп талаан тыва мен аймак чоннар бүлези акы дуңма найыралдыг депшилгеже чүткүлдүг демниг чурттуг тыва мен тыва чоннуң ниити саны хире муң кижи болуп турар тывадан дашкаар черлерде тывалар база тускай чуртап турар моолда кыдатта тываже чүгле ужар хеме азы автобус биле кирер арга бар демир орук чүгле абакан хоорайга четкен болуп турар тыва дыл тыва чоннуң ук дылы тыва республиканың күрүне дылы түрк дылдар бөлүүнге хамааржыр аңгы диалектилиг төп ниити национал чугаа болгаш литературлуг дылдың таваанда чыдар барыын тожу болгаш мурнуу чөөн моол орус болгаш төвүт дылдардан үлегерлеттинген сөстер хөйү биле ажыглаттынып турар бо ла чылдарда бижик чок чорукту узуткаарынга солуннар база улуг рольду ойнаан дээрзин демдеглээр апаар тыва кижи боду төрээн дылының онзагайын билбес болур чүве бир эвес эртем билиглиг кижи тыва чоннуң чугаазын өске улустуң чугаазы биле деңнептер болза шак ынчан чүгле тыва чугааның өске дылдардан ылгалып турар онза чүүлдери көстү бээр тыва дыл кижи ышкаш боду тускай чаңныг тыва чугааның аажызын тодаргай көрүп көрээли алфавитте үжүк бар тыва алфавитке улуг ң деп үжүктү бирде бижиир бирде биживес боор чүве ол үжүктү биживес чылдагаан бар тыва сөс кажан даа ң деп үжүктен эгелевес боор чүве чамдыкта домак иштинде шупту сөстерни чүгле улуг үжүк биле бижиир херек тыпты бээр шак ынчан улуг ң деп үжүк херек апаар компьютерге хамаарыштыр стандартызын хүлээп алырга тыва алфавиттиң тускай үжүү тыптып келген ам болза үжүк бүрүзү тускай дугаарлыг апарган тыва чугаанның үннерин улуг бөлүкке чарар тыва чугааның ажык эвес үннерин күштүг кошкак аяар азы аажок кошкак хевирлиг үннер кылдыр аңгылаар тыва чугааның чүзүн бүрүн үннерин саазынга алфавиттиң үжүү биле айтып бижиир ажык үннерни үжүк илередир а ы о у э и ө ү ажык эвес үннерни үжүк илередир б в г д ж з й к л м н ң п р с т ф х ц ч ш мында тыва сөстерде үннер солчуп турарын айыткан ийи ажык үн аразынга аяар азы кошкак үн чиде берип болур үстүнде таблицага онза тайылбыр тыва орфографияга дүүшпээн сөстерни адаарының аайы биле дөрбелчин скобка иштинге бижээн чижээ а дээрге узадыр адаан а дыр сөс эгезинге частыышкынныг дүлей үн биле ыыткыр хаалчак үн солчур болза сөс утказы сыр өске апаар узадыр азы өк биле адаар чаңгыс үн бүдүн сөстүң утказын өскерти бээр тыва сөстерниң соонга чамдыкта ажык үннер кире берип болур ыр ыры тур туру олур олуру чор чору шынап ла шынавыла ыяап ла ыявыла чижелээрге үн немежир байдал тыптып кээр болза ыр диген сөс ыры деп сөс кылдыр өскерли бээр кандыг бир сөсте ажык үннерниң аяннажыр дүрүмү дүр сөстүң кайы бир слогунга кадыг ажык үн турза ооң чанынга албан кадыг ажык үн турар сөсте бар чымчак ажык үннү албан өске чымчак ажык үн эдерер шаг шаандан бээр алдай саян чуртунга енисей самоди биле түрк дылдыг улус чуртап чораан ол улустуң чугаазындан чиңгине тыва дыл тыптып келген дир лаа лаң ланчыы деп сөстерни тывалар шаанда кыдат дылдан ап алган лама деп сөс төвүт дылдан келген моол дылдан үлегерлеп алган сөстер дээрге колдуунда н деп үжүктен эгелээн сөстер дир моол нарин деп сөс тыва дылда нарын кылдыр хуула берген моолдарның нийт деп сөзүн тывалар ниити кылдыр өскертип алган дараазында сөстер бо үдекчи деепричастие кандыг бир кылдынып чоруур азы төнмес батпас чүвени илередир ооң кожумактары бышаан вышаан мышаан болгаш оон даа өске чижээ ажылдавышаан өөренир келбишаан чоруп орар какпышаан турган эжим маңнавышаан келди эвеспе эзимде хектер ам даа этпишаан оол чаа негей тонун кеттинмишаан ак көк даалымба курун куржанмышаан өг чанында чедип келген о саган оол дери төгүлбүшаан ажылдаан чиң шайын аартавышаан олурган тыва дылда даар наклонениениң кедергей нарын хевирлери бар кожумактары зымза зывысса сыңза сиңзе даа болза дээш оон даа өске ынаар барзымза мөңгүн тайга кырынче үнген болзуңза орук ара ширээ дааның даш ховузун көрген боор сен ол шиини барып көрзүвүссе четтиксиңзе четтигер сен четтикпезиңзе четтикпес сен эки даа бол багай даа бол эзеңгилеп берейн акый болур даа бол болбас даа бол борбаңнадып берейн акый кожамык тыва дылда кызыгаарлаар наклонение нарын бүдүштүг кожумактары гыжемче гижемче кужеңче күжеңче гыже болгаш оон даа өске че эжим ужурашкыже чагаадан бижип турар сен келгижемче мени манаар сен сен институт дооскужеңче бис дузалажыр бис силер келбээжиңерже бис тараа шөлүнден чорбас бис малчыннар хар кылыннааже күзег чуртунга чытканнар барып барып бады келген бажы бедик бай ла тайгам баарынга байлар хонгаш көжүп чадаан бай ла тайгам ыр чадырда чаглыг докпак үңгүрде үстүг докпак тывызык ужунайдан урук кепес улуг чаа хөл чуртумайны ужур чөвүн чугаалажыр улуг түлүш чонумайны ыр успа хөлче удур көрген улуг дербис башкы дербис уруг чаштан ойнап өскен улуг шыктыг хандагайты ыр тыва тоолдарда ат домаан база хөйү биле ажыглап турар чижелээрге ат орну тыва чугаада аңгы аңгы хевирлерлиг болур мен тыва кижи мен сен эмчи сен ол өөреникчи ол силер ажылчыннар силер мен билир кижи мен бис көөр бис мен студент чораан мен ол ажылдап тур ол мен дагдыныкчы болган кижи дир мен к кудажы инчеек мында кара өң биле айтып каан сөстер дээрге предикаттыг ат оруннары дыр домакка ындыг ат орну колдуунда ат сөзү биле илереттинген сөглекчи болур өске улустуң чугаазында ындыг чүве чок чижээ хакас биле тыва дылды деңнептээлиңер хакас дылда курсив биле айтып каан үжүктер дээрге сөглекчи кожумаа дыр амгы тыва литературлуг дылда кезек сөстерниң адаары биле бижиири дүүшпес бооп турар ооң чылдагааны аңгы аңгы амгы тыва бижикти чылдарда орустар чогааткан болганда литературлуг дылдың чамдык дүрүмнери орус дылда ышкаш олчаан апарган тыва сөстерниң шын бижилгези фонетика морфологтуг принципке үндезилеттинген кандыг даа дыл меңээ дөмей кандыызын даа хүндүлээр мен ынчалза даа төрээн дылым ыдыкшылдыг кызыл тыным ийи харлыг чажымдан на ием меңээ айтып берген игил ыры сагындырар ие дылым ындыг кончуг а үержаа моолдуң баян өльгий аймак болгаш кобду аймактарында тывалар база амыдырап чурттап чоруур өске күрүнениң хамаатылары болганындан болгаш база хөй үе тургузунда литературлуг тыва дыл биле харылзаа ховар турганы биле оларның тыва дылы тускай болуп турар моолдуң тываларының дылынче хөй салдарны моол болгаш казах дылдар киирген бо тывалар үш дыл кырынга чугаалажып билир болуп турар дараазында таблицада кезек сөстерниң деңнелгезин киирген бо сөстер чүгле ылгалының каш кезээ болуп турар ылгалы чүгле лексикада эвес а морфологияда база бар болуп турар чижээ литературлуг тыва дылда келдивис деп чугаалаар а моолдуң тываларында келдик деп адаар тывалар он ийи дириг амытаннар аттарындан тургустунган календарьны ажыглаар чыл санаашкынын эгезинден күске инек пар тоолай улу чылан хой аът хой сарбашкын дагаа ыт болгаш хаван деп адаар тывалар чыл эргиделиг дириг амытаннар аттарындан тургустунган календарьны ыяш от чер демир болгаш суг деп беш халапка чарып турган олар көк кызыл сарыг ак болгаш кара деп беш өңге чарлыр бир тээ тыва календарьны моол тибет манчжур календарьларга дөзелеп алган болганда чыл санаарынга эптиг кылдыр ол календарьларның чыл санаашкынының эгези бистиң эраның чылын база тыва чыл санаашкынының эгези кылдыр хүлээп ап болур тывалар чылды час чай күс кыш деп дөрт үеге чарып үе бүрүзүнге үш үш айларны онаар айлар тускай ат чок башкы ортаа адак деп сөстер биле илереттинер чижээ частың башкы айы март чайның орта айы июль күстүң адак айы ноябрь дээш баар хонукту дүн хүнге чарарындан аңгыда даң бажы чер чырып келген хүн херели дээп келген биче дүъш улуг дүъш хүн чүгүрүүнде кире берген дээш оон даа өске бичии хемчеглерге үлээр оон аңгыда хар шокарлай берген хой кыргыыр үе башкы хар чаапкан дээн чергелиг домактар шаг үениң өскерилгези чылдың кандыг үезинде болуп турарын чигези биле илергейлээр тыва кыстың чажы тыва кижилер кижиниң чажын чурум ёзугаар таарып хылбыктап чораан уругнуң бажын үш харлаанда хылбыктаар ада иези белеткенип арат чонун чалап шайлап чаш уругнуң бажындан ийи үш хылды алгаш кыргый кескеш ада иезинге дедир ак кадакка ораап бээр келген улустар шупту омак хөглүг келгеш чаш уругну чыттаар арыг силиг болур сен ужу бажың өгбеңейнип турба хирлиг чамныг болба уруум өршээ хайыракан деп алгап йөрээп чугаалаарлар үш харлаан уругнуң бажын таарып келген кижи бүрүзү белек селээн бээр кижи бүрүзү мал магандан эгелээш бар ла бүгү солун чүүлдерге чедир шуптузун бээр уруг бажын таарар хачыны ак кадак биле кадактап алыр кадактыг хачыны уругну долгандыр сунарга уругну долгандыр улустуң шуптузунга бажын хылбыктадыр хылбыктап алган соонда кыс уругнуң ийи талазынга сай чажын кыргывас арттырып каар оол уругларга болза кежеге орнун артырып каар ынчангаш ол уругларга боттары өскүжеге чедир ол чаштары чоруур кыс апарган уругларның чаштары өзүп кээрге он хар ажа бергенде ийи чара өрүүр ийи чара өрээш орта боошкунну болза баглаар ол боошкуннар ийи салбак үш салбак дөрт салбакка даа чедир туруп болур чинчилиг салбакты бажы кылып ап болур ол сай чаштыг бичии уруглар өзүп улуг апарып он чеди он сес четкеш ашакка баар апарганда уругнуң чажын уругну дүгдеп айтырыпкан сөөлүнде кудаже баарының бертинде үш чара өрүүр үш чара өрээштиң үш дугаар ортузунда ышкаш өргүннеп кылып каан чаваганы кылыр чаваганың бажынга ыяап ла кызыл чинчи турар ынчангаш кызыл чинчи баштаңгыдан чыда калбас деп болза тывалар кызыл чинчини аажок хүндүлээр ийи талазынга чажынга чалаа кара турар чалаа кара уругнуң чажынга улай өрээштиң өрүп бадырып каан кара хендир болур кара хендирни курлакты эртир өрүп бадырыпкан адаан эрттир салбактап каар ынчангаш ол кара хендирлиг салбактыг чажын хэрээжен кижи куру биле каттай куржанып алыр ол ажыл херээнге шаптыктавазы биле кады куржанып алыр ол чашты хүннүң болза өөрүп турбас ынчангаш дүне даа болза ол чалаа каразы сыртыкка кады хонар ооң соонда улустар дөртен хар ажып улгады бергенде ам бажын ажаап чалаа каразын кылыр үези эртип арай кырый берген үезинде улустуң харын ам чамдык улус элээн чоруур чамдык улус чажын болза кыскаладыр кулактың адаандан кылдыр кыргып каааптар чажын кыргып каан чажының чалаа каразын ам эң не ынак уругларынга болза белекке бээр а кыргып каапкан чажының дүгү биле тыва улустар ол дүктү болза октавас өгнуң кырынга азы базырыынга болза каттай эжип алырга кончуг чараш кара болуп кижиниң чажының дыка оңмазын болза тывалар эскерип чораан а ооң сөөлүнде ол кижиниң бажының дүгүн узатпайн кыргып чорааш ажаап чорда улуг апаргаш алдан хар ажа бергенде ам шуваганчы апарган узун баш эдилей албас бажын ажаай албас болуп кырый азыралга кире берген үеде аал ишти чыглып алгаштың шай хайындырып шайлааштың кырган кижиниң бажын ам дөңгүрертир кыргыыр ынчан ам дөңгүр баштыгтан эгелээш херээжен кижи шуваганчы деп атты эдилей бээр база ла алгап йөрээп тургаш кыргып каар ол кижиниң бажын ынчангаш бичии уруглар көргештиң ада иезин кырган авам кырган ачам ийилээн ийи ашак кижи даа ышкаш деп бичии уруглар эскерип чугаалажып чорааннар ынчангаш тыва улустар бо ла езулалдарны эрте бурунгу шагдан тура сагып чорааны солун тур кескен чаш дүгүн өртедиир азы кижи тыппас черлерге чажырар чаңчыл бар тыва эге хемчээлдер шаг шаандан тура кыдат моол база өске даа садыгжылар пөс таавыны чигир чимисти шай таакпыны оон тура бээр сөөртүп тыва чонга аар өртекке садыглап турганнар тывадан алгы кешти эът чемни мал маганны чымчак алдынны үндүр сөөртүп аппарып турган чамдык эге хемчээлдерниң үндезини садыглаашкын үезинде тывылганы чугаажок чижээ хайындырып ижер кг хемчээлдиг калбак плита хевирлиг шайны ийи чара кескенин чартык азы кезик шай дээр бүдүн айны дөрт чара кескениниң бирээзин улдуң шай дээр бүдүн шайны сес чара кескениниң бир бичии кезиин кечим шай дээр сарыг дүңзе таакпыны база ла чартыктай кезип садып турган тыва чоннуң эрте бурунгу шагда ажыглап чораан фиизиктиг эге хемчээлдери бо шагның мм см метр грамм кг центнер тонна дээн чергелиг хемчээлдер чок турганы биле ажыглаттынып турган бир илиг чаңгыс салааның доора дуртунуң хемчээли илигниң хемчээли см хире ийи илиг ийи кожа турар салааның доора хемчээли үш илиг үш салааны кады туткан хемчээл ол см хире дөрт илиг дөрт кожа салаа дурту см хире беш илиг холдуң беш салааларының доора дурту ол см дең мугур сөөм холду холду чудуруктаны аарак айтыр салааны базып аарга ооң мугурундан улуг эргекке аразында хемчээли ол см хемчээл узун сөөм айтыр салааның бажындан улуг эргекке чедир хемчээл карыш дурту улуг карыш эң не хереглеттинер хемчээл ортаакы узун салаа биле улуг эргек аразында хемчээл ол см болур кыры дурту ол дээрге тудууп алгаш кырыга шенекти долгандыр хемчээл пөстү ынчаар хемчээгеш чиижең садыгжылар чондан мал маган эки эт үнеледи ап чорааннар төш чартыы чада туткан холдуңбажындан хөрек ортузу төш чанынга чедир хемчээл кулаш ийи холду чада тудупларга аразында хемчээл ол ийи метрге дең төш чартыы кыры дурту кулаш бо хемчээлдерни тыва чон боттарының мал маганнын аът шарызын өртеп баглап мунарынга узун тын муңгаш тын аргамчы бызаа мончары челе дээн чижектиг багдан чеъптен кылган херекселдерни хемчээринге ажыглап чорааннар бир базым бутту чаңгыс басканы буттуң ээженден өске бажынга чедир хемчээл ийи базым ийи катап баскан оон даа ыңай узунунуң хемчээли кылдыр базымнарны чежеге даа чедир ажыглап боор шары дурту шарының инектиң думчуундан эгелээш кудуруунга чедир хемчээл шаандакы чиижең садыгжылар шарыны бир долгандыр ораай шаапкан хемчээлдиг пөстү үзүп бергеш шарыны алгаш баар турган шарыны каш долгандыр ораай шаап хемчээрин чиижең садыгжы боду билир турган дугай дурту кажык адып ойнаан ийи кижиниң аразында хемчээли ң метр хире хемчээл бир пак ишти аксынга пактап алганы суук чүүлүнге үндезилээш мен ол хирени ишти азы ол хирени төктүм дээн хемчээл дашка ишти эң не биче грамм кирер ыяш дазыл аякчыгаш ишти хемчээл аяк ишти ишкири грамм аяк ишти хире хемчээл аякка тараа далган хевирлиг кургаг чүүлдерни хемчээп ап болур хува аяк ишти грамм хемчээлдиг суук азы кургаг чүүл кирер сава ишти тавак ишти бичии даа улуг даа хемчээлдиг болур болгаш гармм азы кг дан даа хөй хемчээлдиг чүүлдер кирип болур тавактарның янзы бүрү хевирлеринге кургаг чүүлдерни хемчээр чылапча ишти каң демир шойдан кылган бичежек литр хире хаварык дүптүг паш ишти ону твыа улус хойтпак тиккеш ооң суун соодарда ажыглаар турган улуг паш шойдан кылган литрге деңнежиир паш ишти кочал демир хумуң суг сүт болгаш оон даа өске чүүлдерни кудуп ажыглаар сава хемчээл аайы биле литр хемчээлдиг болур сыгыртаа бичии ыяш хумуңчугаш дүвүн тос биле каът каът кылдыр салгаш ыяш шопту биле кадап каан суук чүүл төгүлбес сава ону тускай чымчак чарылбас ыяштан тургаш чазап хоюглап каан болур ону өшкү хой саарынга арага дозуп алырынга ажыглап чораан чамдык таварылгаларда тостан хадың тозу база кылып болур ыяш хумуң цилиндир хевирлиг сыгыртаадан улуг хемчээлдиг хойтпак божа кударынга хереглеттинер сава моон кылган доскаарлар улуг дээрден башка сыгыртаа дөмей демир ыяш хумуңнарны кургаг чүүлдер хемчээринге ажыглаар хемчээли литр аразында доскаарак бичии литр хемчээлдиг тарак хойтпак кылыр сава улуг азы ортумак доскаарлар литр хемчээлдиг оон даа хөй болур аңаа хойтпак кудар литр дээрге паштың хойтпаа кирер литр дээрге паштың кирер дээш оон даа ыңай доскаарларны улуг чоон терек ыяштан хозап чазап тургаш кылыр турган дүвүн тос биле каът каът кылдыр шып тургаш шидип ыяш шоптулар биле кадап быжыглаан болур аксын бир өске калбак шуугай хевирлиг материал биле шып ап болур ооң кырынданн арыг шоодай азы кылын пөс материалдар биле шып алыр кавынды хойлаарак бичии хөмден шидип даарап тургаш кылган кг хемчээлдиг сава хойлааракты чымчадыр эттеп каан хөмден кылыр ону суук чүүл төгүлбес болзун дээш ийи дакпыр чиңге сиир биле сырып шидип даарап тургаш кылыр сырып даараар хендири инек малдың ээн эъдин дырап кадып каан сиир болур даштыкы талазындан чараш тыва угулзалар биле шыйып чуруп тургаш каастап кылган көгээржик улуг биче хемчээлдиг литрден литр чедир хемчээлдиг суук чүүл аймаа кудар сава колдуунда тыва арага кударынга ажылап чораан каастап даарап кылган хойлаарак биле дөмей ыяш көгээр ийи калбак ыяшты чугаладыр хос хевирлиг чазап кылгаш кыдыгларындан чүве төгүлбес болзун дээш быжыглап ээрип шидип тургаш кылган сава хемчээли литрге дең бо савага хойтпакты кудар дорзук шары азы тевениң соңгу буттарының балдыр майык чоогунуң кежинден тулуптай даарап кылган бичии литр суук чүүл кирер сава тулуп өшкү кежинден тазарты кыргып каапкан тулуптай даарап кылган сава ишкири литрге дең оон хөй эвээш даа хемчээлдиг суук чүүлдер кирип болур сава кургаг чүүлдерни аарының күжүнүң дузазы биле база янзы бүрү хемчээлдерге деңнеп уруп ишкирин барымдаалап хемчээр аргалар бир адыш ишти ийи холдуң салааларын кожа туткаш кургаг чүүлдү узуп урар хемчээл хемчээли азы стакан ишти болур бир согааш ишти хоорган азы чиг даа тарааны арыглап соктап алыр сава ишти хемчээли литр азы кг хире хемччээлдиг тараа кирер биче хап ишти бо саваны кижилер боттары пөстен янзы бүрү хемчээлдиг кылдыр даарап ап болур хаптар колдуунда шоодай хевирлиг ынчалза даа янзы бүрү бичии улуг хевирлиг болур кг дээш оон даа ыңай ххемчээлдиг кургаг чүүлдү урар деспи ишти деспи дээрге тараа далган кургаг чүүлдер уруп челбип элгеп арыглаар сава таалың ишти аът шарыга артып ап болур кылдыр тудуштур дааран бир талазынга ла кг кирер кожуп даарап кылган сумка хевирлиг сава ишти ийи талазынга катай кг тараа кирер барба өшкү инек кежинден чымчадып каан алгыдан даарап кылган улуг хөм хап тараа далган урарынга тыва чон ажыглап турар саваның хемчээли кг хире ийи барбаны тараа биле иштеп алырга көжерде аът шарыга чүдүрерге эптиг кырын дуглай баглар биле авый шавый шарып алыр барбаның ужу кыдыындан тудар тускай баг даараттынган шоодай ишти амгы үеде чоннуң тараа далган чигир картошка урар сава ишти ону таар хевирлиг кылын материалдан даараар кг хемчээлдиг чүүл кирер сава куспак ишти чарган доорап каан ыяшты азы өске даа чүүлдерни дажыглап өгже бажыңче кирерде ийи холду кужактай туткан аразында хемчээли дир куспактың диаметри см хире куржаг ишти кижи кеткен хевин тонун хөйлеңин платьезин даа куржап ап болур ол аразында хемчээл дир куржаг өг куржаа кажаа куржаа даг куржаа дээш оон даа өске уургай ишти шаңга бастыргаш арыглап каан тарааны келир чылдың часка чедир шыгжап алыры чугула ындыг шыгжамыр сава уургай болур тускай күске күжүген тыппас черни оңгарлап каскаш иштин кылайтыр аштааш чогуур өй хемчээлдиг барба ишти кг хире тарааны ургаш кырын так кылдыр дуглап калыр шаң ишти шаанда тыва чон арбай тарааны кезип ажаап алырда тарааны кескеш шаңга бөлүп салгаш шаң дээрге тараа бастыраррынгаа арыглап аштаар турскай чер аъттарны азы шаларны кошкаш ортузунда кадаан адагашты долгандыр бир хүн иштинде тараа саваңдан адырылгыже бастырар тараа саваңындан адырлып сыпта тараа чок болурга саваңны арыглап аңгылап кааптар шаңга арыглаан барба ишти тонна хире тараа арыглаттынар ону шаң ишти дээр чамдык таварылгаларда аарының күжүнүң хемчээлинге ажыглаар чүъктү аът шарыга чүдүрүп тургаш ол чүгүн чижеглеп хемчээп тараа азы арбай сулазын деңнеп турган бир шары чүгү арбай тараа ол хемчээл дээрге бир шарының азы аъттың ууп шыдаары барба саваларда уруп каан тараа хемчээли ол чүъктү өске чүүл биле солуп болур бир кижи чүгү чадаг кижиниң ооргазынга эктинге чүктеп шыдаары кадыг чүүлдер дус тараа ыяш дээш оон даа өске чүүлдер деңзи талазы биле аңгы аңгы хемчээлдиг чамдыктары хөй кг хемччээлдиг чүүлдерни чүктеп шыдаар шаандакы үелерде кадыг чүүлдерниң хемчээлин деңнеп ооң ишкирин даштыкы хевиринден улуг бичезин ылгавырын карак биле көрүп деңнеп хүн бүрүде амыдыралда көстүп турар өлүг дириг чүүлдерге деңнеп хемчээп турганнар кушкаш бажы дег бичии хемчээлдиг хевирлерин кушкаш бажынга деңнеп турган кушкаш бажы дег бичии саржаг курут берди дээн ышкаш довук дег эң биче хемчээлге хой өшкү инек оон даа өске малдарның дискек биле чоданың тудуштурган черинде чоруур бичии хемчээлдиг сөөктү довук дээр ол ол хемчээлди аңаа деңнеп турар чудурук дег бир холдуң чудуруктанган хевири дег хемчээл кодан дег койгун дег хемчээлдиг чүүлдерни деңнеп көргени хой дег хемчээл хевир талазы биле бир хойга дең хемчээлдиг чүүл инек дег деңнеп көрүп турганы чүүлдер бир инектен ашпас хевирлиг хемчээл өг дег хемчээл талазы биле деңнеп дөмейлеп көөрге ол хире даг дег хемчээл талазы биле дыка улуг даг азы тей дег деп деңнээн уткалыг вектиң төнчүзүнде тыва чоннуң кожалары орус чоннуң культура аажы чаңы биле холбаалыг чүүлдер көвүдеп келген орус садыгжылар тыва чонга база ла боттарының бараан сараан чиг эт кылыгларын садыглап эгелээн оон бээр чаа хемчеглер болур гр кг пуд болгаш фунт метр деп эге хемчеглер база немешкен ынчангаш төөгүнүң эң ылаңгыя тыва чоннуң өске кожа хелбээ чоннар биле харылзажылганың түңнелинде эрги даа чаа амгы үе шагның даа физиктиг эге хемчээлдеринге хемчеглер тыптып келгени ол болур тыва шыдыраа шыдырааны тываларныӊ тускай хамаарыжылгазы биле адааны шыдырааның тывада төөгүзү бурунгу индияга шыдырааныӊ төөгүзүнүӊ эгелээнинден бээр ийи муӊ чыл ажыг үе эрткен бо угаан медерелдиӊ солун оюну чамдык сураглыг шериг баштыӊчыларынга бодаарга бүдүн делегейде хөй ле кижилерниӊ чүрээн чаалап ап турган турар база чаалап алыр шыдыраа тыва чоннуӊ ынак оюннарыныӊ бирээзи бо индий цивилизацияныӊ чедиишкининиӊ тывага тывылганыныӊ база нептерээниниӊ ийи оруу тодараттынып турар тыва чоннуӊ уран чүүлүнүӊ алдарлыг шинчилекчизи с и вайнштейнниӊ эртем ажылдарыныӊ түӊнели биле шыдырааны тывалар төвүттерден өөренип алган моолдардан таныжып билген а төвүттер ол оюнну индиядан буддизм биле катай боттарыныӊ чонунга таратканнар шыдыраа моолдуӊ тываныӊ көшкүн чоннарыныӊ шаг дүптен ынак оюннары биле чергелештир эӊ сайзыраӊгай ынак оюну тывада бо бурун шагныӊ оюну наадым найырыныӊ маргылдааларыныӊ бирээзи апарган хүреш биле аът чарыжы дээн ышкаш оон ыӊай шагаада өске даа байырлалдарда болур оюн тоглааныӊ санынче бо ла кирип турар тываларныӊ шыдыраага ынаа маадырлыг тоолдарындан тоолчургу чугааларындан безин илдеӊ бо оюнга тулган мергежилиниӊ дузазы биле тоолдуӊ эки маадырлары мөзү чок дарлакчыларны уткаш чонунга шынчы болгаш буянныг чорук кезээде тиилээр деп бадыткап турарлар даш хүреӊ аъттыг танаа херел деп тоолда хаанныӊ уруун чаалап алырда кол маадыр ча адарынга хүрешке база шыдыраага шупту удурланыкчыларын тиилээш даӊгынаныӊ ынакшылын чедип алыр үш чүүл эртемниг оол деп тоолдуӊ маадыры ак сагыштыг биче сеткилдиг өскүс оолак каржы хаанны шыдыраага уткаш чонун ооӊ дарлалындан хостаар евразия чоннарыныӊ уран чүүлүнге бо индий цивилизацияныӊ чедиишкининиӊ тывылганын чөптүү биле буддизмниӊ нептерээнинге хамаарыштырып турар индияга бистиӊ эрага чедир векте сураглыг ашока хааннап турда буддизмниӊ сайзырап эгелээн үези турган ол чуртка паталипутра хоорайга кү буддисттер чыыжы болган аӊаа будданыӊ башкының өөредиин бүгү делегейде кижилерге тарадыр деп шиитпир хүлээп алдынган удаваанда буддизмни грек бактрий күрүнениӊ б э ч вв база кушан империязыныӊ б э вв чону хүлээп алган кушаннар төп азияныӊ буддага чүдүп эгелээн бир дугаар көшкүн чону болуп турар кушаннарныӊ буддист хааны канишканыӊ хааннап турган үезинде б э чч буддизмниӊ нептерээни ортаа азия биле чөөн туркестан кызыгаарынга четкен бурунгу индий уран чүүлдүӊ элементилери биле катай ортаа азияже база чөөн туркестанче шыдыраа база нептерээн шыдырааныӊ аӊаа нептерээнин бадыткап турар бүгү делегейде безин эӊ бурунгу археология тывыштары бо черлерниӊ девискээрлеринден тывылган оларныӊ аразындан дальверзин тепе узбекистан ортаа азия б э в деп археология тураскаалындан кастынган буга биле чаан хевирлиг шыдыраалары орустап шахматные фигурки тускай кичээнгейни хаара тудуп турар а чөөн туркестанныӊ бурунгу хоорайы кочонуӊ эрги орнундан чаан сөөгүнден кылдынган шыдыраа тывылган төөгүнүӊ бижимел тураскаалдарындан өөренип көөрге индийлерден шыдырааны иран чон бир дугаар билип алган болуп турар самарканд биле ферганадан тывылган вв хамааржып турар шыдыраалар чигзиниг чок ирандан келген олар улуг даа эвес ортумак бедии ле сантиметр хире индияныӊ шыдыраазы иран ортаа азия база чөөн туркестан таварыштыр моолдуӊ база тываныӊ уран чүүлүнче ортаа вектерде киргени чадап чок бир болза чөөн туркестанныӊ бурунгу уйгурларындан оларныӊ моолга база тывага чурттап турган төрел аймак чоннары шиӊгээдип алганы чадавас эне сай кыргыстарынга вектиӊ ортан үезинде чылча шаптыргаш моолдуӊ тываныӊ бурун уйгурлары колдуунда чөөн туркестанныӊ соӊгу чөөн талазынче көже бергеннер оларныӊ бир идепкейлиг хааны чылга чедир төвүттерни оон үндүр ойлаткаш куча комул база хотан хоорайларны эжелээн ол девискээрге турфан ыдук куттарыныӊ күрүнезин чч тургускан чөөн туркестанныӊ соӊгу чөөн чартыынга чурттап турган чоннарныӊ черин кожалары векке чедир уйгуристан уйгурлар чурту деп адап турган ол үеде кочо турфан хотан хоорайларга будданыӊ башкының өөредии тергиидеп турган алдарлыг этнограф база археолог с и вайнштейн тывага шыдырааныӊ тыптып келген оруу моолдар таварыштыр буддисттер чурту төвүттен төвүттеп шыдырааны чадараки азы шатара моолдап шатыр дээр деп түӊнелге келген шыдыраа моолдарга билдингир апарган деп бижимел тураскаалдардан бир дугаар демдеглел векке хамааржыр шыдырааныӊ моолдар биле тываларга тывылганыныӊ харылзаазыныӊ дугайында чүгле шыдыраа хевирлериниӊ дөмей аттары эвес оон ыӊай оюннуӊ эрги дүрүмнери база ол шыдырааларны канчаар кылыры бадыткап турар ооӊ дугайында барыын моолга чылдыӊ чайынында аян чорук кылып чораан орус эртемден б я владимирцов демдеглээн дөрбеттерде шыдыраа шатыр ыяштан металлдардан кылдынган колдуунда хаан теве аът күштүг а бистии биле орустарныы биле адаар болза король офицер аът металлдардан шуткаан шыдырааларны урянхайлардан тывалардан эккеп турар чүге дизе дөрбеттер боттары оларны шуткуп билбес шыдырааныӊ кол сорулгазы тулчуушкун шөлүнде болуп турар байдалды бичиижиткен хевирге көргүзер оюн чатуранга дөрт кезек деп бурунгу санскрит сөс шеригниӊ дөрт аймак кезээн айтып турар чадаг шериг аъттыг шериг тергелиг шериг база чаанныг шериг төөгүчүлер бурунгу индий шыдыраа иранга векте келгенинге бодаарга өске турган деп шынзытканнар ол баштайгы шыдырааныӊ дүрүмнери биле хана карактыг шөлге дөрт ойнакчы ойнаар олар өӊ чүзүнү дөрт аӊгы шыдыраалар биле ойнап турганнар кара кызыл ногаан сарыг ойнакчы бүрүзү сес шыдыраалыг болур хаан чаан аът терге азы хеме база дөрт бөдүүн шериг оларны кажыктың кайы бир талазынга бижиттинген саннарныӊ аайы биле көжер турган оюннуӊ сорулгазы өске хаанныӊ ширээзин эжелээри ойнакчылар ийи ийи кылдыр сүлчээлежип алгаш ойнап турганнар өске ийи удурланыкчыларыныӊ хааннарын тудуп апкан азы бүзээлепкен ийи ойнакчы тиилекчилер болур тыва шыдыраа бурунгу индий шыдыраага эвес а бурунгу ираннарныӊ дүрүмнери чаартынган оюнунга дөмей бирээде шыдыраа шөлүнге чүгле ийи кижи ойнаарында база кажык чок бот боттарыныӊ көштерин манажып ойнаарында актар дээш ойнаан кижи көжерге оон каралар дээн ышкаш кажык чок ийи кижи ойнаар шыдыраа иранга вектен эгелеп тыптып келген ийиде ислам шажыны иранга ортаа азияга база чөөн туркестанга тергиидевээнде ол чурттарныӊ шыдыраа кылыр ус шеверлери шыдырааны чуртталгада оларныӊ шынап хевирлеринге дөмейлештир кылып турганында чижээлээрге чаан шыдыраазын чаанга дөмей кылдыр кажан ислам шажынныг араб эжелекчилер иранны векте эжелээнде олар ол чурттуӊ хөй ле чедиишкиннерин шиӊгээдип алганнар оларныӊ аразында шатрандж арабтарныӊ адаары биле база бар ислам шажынныӊ хоойлузу ёзугаар кижиниӊ база дириг амытаннарныӊ хевирлерин чуруурун кылырын хоругдааныныӊ ужундан чөөн чүктүӊ мусульман чурттарынга шыдыраа кылырыныӊ бурунгу чаӊчылдары уламчылаттынмаан оларга бодаарга буддист чүдүлгелиг чоннар тывалар моолдар бурунгу чаӊчылдарны соксатпааннар делегейде ады сураа чалгаан иран шүлүкчү абу ль касим фирдоуси туси чч гав биле талханд деп тоолчургу чугаада шыдырааныӊ тывылганыныӊ чылдагаанын бир чечен мерген угаанныг шагуиниӊ сөстерин таварыштыр төөгүп каан ооӊ тоолчургу чугаазында индияныӊ хаан дүжүлгези дээш кады төрээн алышкылар гав биле талхандтыӊ аразында тулчуушкун үезинде болган озал ондактыг таварылганыӊ түӊнелинде шыдыраа тыптып келген деп каан талхандтыӊ шерии уттуруп эгелээрге ол бодунуӊ салымыныӊ аар бергезин ууп шыдавайн билдинмес чылдагаандан чааныныӊ кырынга өлүп калыр ооӊ соонда маадырларныӊ авазы кадын улуг оглунга мынча дээр меӊээ харыыла талханд тажы чаанынга канчаар өлдү бир эвес меӊээ ону тайылбырлап шыдавазыӊза хөөкүй чүрээм хуюкталдыр өртенип каар тоолчургу чугааныӊ улай бижээнинде болза гав тажы авазынга бодунуӊ буруу чогун бадыткаар дээш ийи чечен мерген угаанныг сүмелекчилеринге дуӊмазыныӊ канчаар өлгенин көргүзер аргадан чогаадыр кылдыр дужаал бээр олар делегейде бир дугаар шыдырааны чогаадып кылган улус болган тулчуушкун шөлүн көргүзерде эбен шуугай ажыглааннар шериглерни тик деп ыяштан база чаан сөөгүнден чонуп кааннар ынчалдыр талханд тажыныӊ муӊгаранчыг өлүмү шыдырааныӊ төөгүзүнүӊ эгези болган ол тоолчургу чугааныӊ шүлүктүг одуругларында тодазы биле шыдырааныӊ шериглериниӊ каяа турарын база оларныӊ канчаар көжерин айтып каан бир эвес фирдоуси үезиниӊ ираннарыныӊ шыдыраа шериглерин база оюннуӊ дүрүмнерин тыва шыдыраа биле дөмейлээр болза оларныӊ ылгалы улуг ла эвес бурунгу ираннар фирдоусинии биле эӊ кол шыдырааны шах дээр турган чурт башкарыкчызы тываларда ноян оон улаштыр шыдырааның хевирлери визир сүмелекчи мерзе визир деп иран сөстү тываларныӊ өскертир адааны чааннар тевелер тевелер тевелер аъттар аъттар рух куштар тергелер чадаг шериглер оолдар тыва шыдырааныӊ чүгле аӊаа хамаарышкан онзагай ылгалдары турган тываларныӊ терге шыдыраазы төнчү чок аас кежик угулзазы өлчей удазыны ышкаш кылдыр база кылдынып турган чамдыкта тывалар мерзени хаан херети куш хевирлиг азы адыг арзылаӊ пар кылдыр кылып турганнар оон өске тускай дүрүмнери база бар ноянче мерзе аът терге халдаан болза ша бир эвес теве биле болза ту а оол биле сот дээр вайнштейн с и кон ф я ошурков в а потанина а в дээн ышкаш эртем шинчилекчилери тывага чорааш ында чоннуӊ шыдыраага ынаан база ооӊ шериглерин уран шевер чонуп шуткуп кылганын магадап демдеглээн вектиӊ эгезинде бижиттинген ф я коннуӊ демдеглелдеринде тыва шыдырааныӊ европажыларныындан мындыг тускай ылгалдары эскертинген мерзе терге көштүг тевениӊ көштери чүгле чоок кавыда хана карактар биле кызыгаарлаттынып турар оол оюн эгезинде чүгле чаӊгыс хана каракче ырадыр көжүп болур бистерниинде ышкаш хары угда ийи хана карак ажылдыр эвес чүгле ноян мурнунда оол ийи хана карак ажып болур ноян биле терге оруннарын солушпас тывалар делегейниӊ шыдыраа федерациязыныӊ дүрүмнери биле чүгле ссрэ че тыва арат республиканыӊ чылда киргениниӊ соонда ойнап эгелээннер шыдыраа шериглерин тывалар чонар даштан ыяштан амытаннар сөөктеринден чонуп хүлерден шуткуп кылып турарлар оларныӊ уран шевер хевирлериниӊ аӊгы аӊгы чаартылгалары ам даа сайзыраттынып турар чонар дашчыларныӊ уран шевер ажылдары даштыкыда база билдингир апарып хары чоннарныӊ төлээлеринге сонуургалды оттурган чоннуӊ ортузунга шыдыраа чеже даа нептереӊгей солун оюн апарган даа болза тываныӊ шыдыраачылары күрүне талазындан деткимче акшаландырыышкынга чединмейн турарындан чуртундан дашкаар маргылдааларга ында хаая киржиринден мергежилин бедидер аргазы чок бооп артпышаан ынчалза даа чоннуӊ ынак ойнакчыларын хөй ле кижилер таныыр билир чижээлээрге тыва республиканыӊ үш дакпыр чемпиону сарыглар орлан владимир оглу куулар валерия кол наталья дээш өскелерни даа шыдыраа делегейде хөй ле чоннарныӊ ынак оюну шыдырааныӊ көжүглери кижилерниӊ чуртталгазынга дөмей боорга хөйнүӊ сонуургалын чаалап алган чадавас көш бүрүзү шөлде байдалды бүрүнү биле өскертиптер а үе кижилерниӊ чуртталгазын салымын база ла шак ындыг хевирлиг кылдыр өскертип турары даа дег абу ль касим фирдоуси шыдырааныӊ философиязын мынча деп шүлүктеп айыткан аас кежик турум эвес албан хай болур бо чечен чугаа ам төндү эрткен өйнүӊ тураскаалы болуп артты тываның чогаалчылар эвилели тыва чогаалчыларның эвилелдээр чери тыв бижикти чылд латинчиткен чаа түрк лфвитке үндезилеп чогааткн болгш чылд ону кириллицаже шилчиткен баштайгы чогаалчыларның тывылганы оларның чогаалдарының парлаттынып эгелээни чылдың октябрь да тар ның сайыттар чөвүлелиниң болгаш тарн төп комитединиң тар ның чогаалчылар эвилелин тургузар дугайында каттышкан доктаалын үндүреринге салдар чедирген ол ла чылдың ноябрь хүннеринде ги тургузукчу конференция хуралга тар ның чогаалчылар эвилелин тургускаш уставын бадылаан эвилелдиң баштаар чериниң даргазынга с б пюрбюну кежигүннеринге с а сарыг оол о к саган оол л б чадамба а ф бобкова б д хөвеңмей а а пальмбах оларны соңгаан тыва чогаалды орус дылче очулдурар ажылды чылда тывага кээп чораан шүлүкчү с п ипачевтуң удуртулгазы биле организастаан с пюрбю с сарыг оолдуң шүлүктери с токаның тос чадырда деп намдар тоожузу москвага эң баштай орус дылче очулдуртунуп парлаттынган оон бээр ссрэ ниң улус чоннары тыва чогаал бар деп билип алган аңгы аңгы чылдарда тываның чогаалчылар эвилелин с пюрбю о саган оол о сувакпит к э кудажы а даржай ч куулар н куулар м ховалыг ч ондар олар удуртуп ажылдап чораан амгы үеде баштаар черниң даргазы болуп э мижит ажылдап турар тыва чогаал сайзыралының оруунга көскү чедиишкиннерлиг болуп янзы бүрү аймак хевирлерни эки шиңгээдип ап бот тускайлаң чогаал кылдыр бодун көргүзүп шыдаан чогаалчыларның элээн каш салгалдары тыптып кээп номчукчу чонга дээжи чогаалдарын бараалгаткан баштайгы хүлээп көрдүнген үндезилекчилер биле кады донгак барыкаан соян тамба иргит бадра сарыг донгак чымба куулар тамбы сүрүң салчак тамба очурбаанак монгуш идам сүрүң донгак бегзи болгаш өскелерниң даа аттарын адап демдеглеп болур тыва чогаалдың дээре дээн чогаалдарын орус англи алтай башкир бурят казах кыргыс моол немец француз украин татар хакас якут болгаш өске даа хөй дылдарже очулдуруп парлаан с сарыг оолдуң аңгыр оолдуң тоожузу с токаның араттың сөзү эң хөй дылдарже очулдуртунган м кенин лопсанның к э кудажының с сүрүң оолдуң ю кюнзегештиң а даржайның в серен оолдуң э мижиттиң чогаалдарының очулгалары өске чоннарның номчукчуларынга чедип эки үненелди алган тыва дылче очулга ажылы чедиишкинниг чоруп делегейниң чоннарының янзы бүрү дылдарда хөй санныг чогаалдарын очулдуруп парлаан чижек кылдыр а пушкинниң л толстойнуң н гогольдуң а чеховтуң у шекспирниң р тагорнуң болгаш өске даа хөй шылгараңгай чогаалчыларның дээжи чогаалдарын адап болур тываның төөгүзү алдай саян чуртун эжелей чуртаан тыва чоннуң төөгүзү алдай саян девискээринге дөрт аңгы кижи төрелгетени чурттап турган ол болза эректус лат денисов кижи неандертал кижи лат амгы үенин кижизи лат кижи төрелгетени африкадан үнген шаг шаанда аңгы аңгы дүрзүлүг хевирлиг кижилер чурттап чораан амгы үеде чүгле деп хевири арткан ол үеде чурттап турган кижилериниң чурталгазын археология материалдарындан билип аап болур бис эң эртеги үе даш век палеолит алдыы палеолит хире муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн бо үеде азия девискээринге эректус лат деп кижи төрелгеттени амыдырап чораан хамык кижилерден эң баштай чүгле олар евразия делгеминче көжүп үнген бооп турар кажан мурнуу сибирьже эректустар көжүп кээрге ынчан тываның палеолиди эгелээн деп болур алдай саян чуртунга эң эртеги даш чепсектер ашел культуразынга хамааржыр ол культураның кижилеринге эректус хамааржыр ашел үезиниң чепсектери өвүрнүң торгалыг ховузунга тыптынган ол болза муң чыл бурунгаар кылдынган чепсектер болур чепсектер дээрге ийи талазындан шонуп каан сай даштар болур ортаа палеолит муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн ортаакы палеолит левалуа мустье чепсектери биле илеретинер бо үениң чепсектери улуг хемде таңды уула эдээнде тывылган бо үеде төп азияга дөрт аңгы кижи төрелгеттени чурттап чораан эректус денисов кижи неандертал кижи амгы үениң кижизи ол үш хевириниң кижилери ажыл агыйга аңнап балыктаарынга чаңгыс хевирниң чепсектерин ажыглаар турган үстүү палеолит муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн бо үениң даш чепсектерин тодарадып көөрге олар бөлүкке чарып аап болур улуг хемниң хемчиктиң мурнуу таланың бурунгунуң улузу анаа ла туткан даштарын чонуп турбаан олар даштарның шынарын кончуг эки билир чораан бир дашты сүвүре чидидидип аап болур өскезин согааш кылдыр ажыглап болур оон өске хевири биле алгы эттеп болур чыда согун октарын кылыр чораан аажок чидиг чүве үзе кезерде дыка тааржыр бо үеде кижилер ча биле согун чогаадып алган ынчалза даа аңчылар колдуунда чыда биле аңнаар турган чүге дизе мага боду улуг амыттанарны чүгле чыда биле дүжүрүп аап болур кижилер үстүү палеолите эректус неандертал биле денисов кижилери чер кырындан чиде берген чаңгыс амгы үениң кижилери арткан эректус неандертал биле денисов кижилериниң читкени тода билдинмес чаттылып турган чүгле кудургайда хову черлерде дош турбаан чылдарда ол меңги доштар шуптузу эрип калган эрээн доштар суу амгы үениң хөлдер биле хемнерин чайааган чүгле бедик таңдыларда сөөлгү дошталыышкын үезиниң меңгилери артып каан тывада мөңгүн тайга бажында чайын безин төндүр эривес дош чыдып чыдыр ол меңги дош сөөлгү дошталыышкын үезинден бээр чыдып турар ортаакы даш век мезолит улуг дош эрип эстип каарга мегафауна чидип арлы бээрге мезолит эгелээн хурааңгайлаар болза алдай саян чуртунга мезолит муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн улуг аң мең чиде бээрге чыда биле аңнаары бергедей берген ча согун биле аңнаары нептерей берген мезолит үезинде кижи саны база кызырлы берген эртеги үелерде ышкаш улус чаңгыс черге бөлүк чурттавас апарган оран таңдыга өг бүле бүрүзү аңгы көжүп амыдыраар апарган плейстоцен мегафауназы чер кырынга мага боду кончуг улуг амытыннар чурттап турган ол амытаннар муң хире чыл бурунгаар чиде берген мегафаунаның читкен чылдагааны тодаргай билдинмес бо айтырыгга хамаарыштыр эртемдээнерде бодал бар мегафауна амытаннарының чижээ дүктүг мамонт лат тожу биле каа хемге тывылган мамонт азыглары алдан маадыр аттыг музейде шыгжаттынып турар улуг мыйыстыг сыын лат дүктүг носорог лат куй арзылаңы лат хову бизону лат куй адыы лат азыглыг диис гомотерия лат коргунчуг бөрү лат овцебык лат черлик сарлык амгыы черлик сарлыктар чүгле төвүттүң бедик сыннарында оъттап турар черлик аът тарпан лат черлик аът евразияның делгем ховуларынга оъттап чораан амгы үеде черлик аъттар шуут артпаан пржевальскийниң аъды тан арай өске бооп турар үези бистиң эрага чедир дугаар муң чылы бистиң эрага чедир дугаар муң чылдың ийиги кезээ кажан тываның кижилери аргажок бичии чиңге кылдыр чонуп каан даш сүүрлер ажыглап эгелээрге ол үени неолит үезиниң эгези деп болур ындыг бичежек инеленчек азы үш булуңчук даштарны микролит дээр ол чидиг сүүрлерни согун чыда бажынга хырбалап аар тываның неолиди ийи үеге чарлыр баштай эртеги үеде микролит чепсектерни ажыглап эгелээн соонда дой саваларны кылып эгелээн дой саваларны колдуунда херээжен кижи кылыр саваны кылыр дээнде баштай малгашты таарыштыр тудуп сыйбап аар оон изиг отка кадырып артырып каар эң эрги савалар бузундулары хемчикте доора даш деп черге тыптынган ол саваларның бедии см калбаа см даштын хээ биле чараштап каан неолит үениң кижилери балыктаарда суг кежерде хеме ажыглап турган үези бистиң эрага чедир дугаар муң чылдың ийиги кезее бистиң эрага чедир дугааар муң чылдың эгези неолит үезинде тывага чаа материалдыг культураның улузу чурттап чораан чалаң чес ажыглап эгелээн чести эзилдирип билбес турган чогум арыг чес рудазы чымчак ынчангаш ону даш биле чуура соктап тургаш каасталгалар ине шивегей бижектер кылып турган бо үеде улус честен аңгыда алдын биле мөңгүн деп чүвени улус база билир турган алдын мөңгүнден чараш каасталгалар кылып алыр турган шынары быле алдын биле мөңгүн чымчак болур ынчангаш олардан каасталга кылырда дарган ону чымчайтыр соп кезип тургаш металлдың тааржыр хевирин күүсеп аар дой малгаштан саваларны часкап шаптааш кыдыын хээ угулза биле каастааш отка кадырып алыр турган саваларның адаа чуурга хевирлиг шиш борбак ишкири литр хире дой саваны изиг от чанында хүлче хөөп кааш чемни хайындырып алыр турган улус мал маган тудуп эгелээн чүзүнү үш бода мал чылгы мал биле хой тыва чоннуң мал сагган тудар чаңы оон тура эгелээн боор тараа аймаан тарып база эгелээн тарааны даш биле чуура соктааш чем кылдыр ажыглап турган афанасьев улузунуң базырык хөөрлери борбак узуну метр базырыктың кыдыын улуг даштар биле ораай салып каан базырыкты ийи кезе чарып каан мурнуу биле соңгуу талалыг мурнуу талазынга өлген кижинин сөөгүн бажын хүн ажар талаже угландыр чыттырып каар турган соңгу талазынга калган кижиниң эрлик оранынга эдилээр херекселдерин салып каар турган тывада афанасьев культуразының археологтуг тураскаалы тывылган ады сурагжаан афанасьев культуразынга хамааржыр доора даш деп археологтуг тураскаал бар доора даштың дугаар культурлуг каъды афанасьев культураның кижилеринге хамааржып турар шаг шаанда шак ол ол доора даш деп черге улус дыка үр үе дургузунда чурттап чораан үези бистиң эрага чедир дугаар муң чылдың эгези бистиң эрага чедир дугаар муң чылдың ортузу хакасияда окунев улус деп черге с а теплоухов чылда ол үениң базырыын каскан улустар азы дугуйлуг тергелер ажыглап эгелээн чес холаны эзилдирип өөренип алган чести изидир эзилдирип алгаш аңаа хөй эвес коргулчун холааш хүлер кудуп аап турган хүлер чес холага бодаарга кадыг металл ынчангаш улус хүлерден согун октарын чыданың шиш бажын билзектер бижектер кудуп аап турган ховуларга улуг көжээлер тургузуп турган көжээниң узуну кижи дурту хире чамдык көжээлер хире метр чедип турар болур көжээниң чиңге ужунга кижи дүрзүзүн чуруп каан болур оон аңгыда аңаа аңнар куш чылан чуруун база немеп каан турар шаандагы үениң улузу кижи дүрзүлүг көжээни бурган кылдыр санап турган көжээлер ыдык улус оларны дагып аңаа тейлеп турган шылгараңгай көжээлер хакасияда бар тас хыс биле улуг хуртуях тас чамдык көжээлерге хүн арнын силбип чурааш хүн арнындан үнүп чырып турар хүн херелдерин база шыйып көргүскен базырыктар дөрбелчин азы борбак хевирлиг ооң иштинде ажыг даш хааржак бар өлген кижини ооргазынга чытыргаш ийи будун сөгедектей тыртып каар бажын хүн ажар чүкче угландырып каан болур доора даш суурнуң дугаар каъды окунев культура кижилеринге хамааржыр үези б э ч вектер хакасияда кара суг дээр хемниң чанынга с а теплоухов онзагай чевеглер тып каскан ынчалдыр ла ол чер ады биле чаа тывылган культураны кара суг культуразы деп адаан мооң мурнунда үелерде улус азырал малды чүгле тергелеп алыр чораан болза бо үениң кижилери аът дээр малды мунуптар хире апарган мыйыстан азы сөөктен чиңге кылдыр чазап кылгдынган кыдыргларында үттерлиг кезектер эрги чевеглерден тывылган ол болза суглуктуң ийи кыдыынга кедирер чүген кезээ болган дыр ынчан сукглук дээрбектери турбаан улус мал маганы биле көжуп амыдырап турган даа болза суурлар база турган улус улуг чер бажыңнарга чурттап чораан чаңгыс ындыг улуг чер бажыңның иштинге өг бүлениң улузу сыңчы бээр турган бир эптиг черге дески болгаш калбак оңгар каскаш ыңай өөрү борбак чудуктардан ханалар тудуп алыр турган ындыг бажың черже метр ханы турган шалазын дой довурак биле дескиледир чаап каар турган бажыңның серин черже шиштейтип каан чагылар тудуп турар чүве хана дургаар ыяш оруннар кылып каар өрээл ортузунга суугу турар кыштың соогунда ыш үнер бажың дүндүүн эжик кылдыр ажыглаар турган афанасьев үезинден не эгелээн тараа тарыыр ажыл агыйы хевээр турган тарааның сывын хүлер кадыыр биле үзе кескеш даштар биле чуура дүрбээш чем кылдыр ажыглап турган ол ла үеде чес холумактыг даштарны чер алдындан кижилер казып аап турган хову аксыда узун ой оңгажа каргы мөңгүн тайга биле чыргакы хемниң унуга шаанда улустуң казып чораан оңгарлары тывылган дарганнар ханы оңгарлар казып чер адаандан даштар үндүрүп алгаш казып алган даштарны чуура соктааш эзилдирип турган руда эзилдирер суугуну ол ла оңгарлар чанынга кылып алыр турган хову аксы биле чыргакыдан кастынган даштар мышъяк холумактыг эзилдирип кудуп аап турган металлынга ол черниң дарганнар ак коргулчун холувас турган чыргакы биле хову аксынга куттунган хүлер дээрге мышъяк холумактыг хүлер дир каргыдан кастындан даштарда ак коргулчун биле чес бар ол черниң дарганнары болза ак коргулчун биле холуй эзилдирген хүлер кудуп алыр турган шаандагы үениң дарганнары хүлерден куттунган хер херекселдерни хары черниң улузунга сатпышаан амыдырап чурттап чораан оңгардан чес казары айыылдыг болгаш берге ажыл археологтар хову аксыда бир оңгардан кижи сөөгун тыпкан ол кижи хай халапка таварышкаш оңгарга олчаан хөмдүрүп өлген кара суг культуразының эртеги чадазында чевеглер чаңгыс чуртка бөлүк турган чевеглер саны мырыңай чүс ажа бээр турган орайгы үелерде чевеглер саны эвээжээн ол үениң кижилери калган улузун арай хоорук хоорук озалааш черлерге хөөр каар апарган кижи чыттырар оңгары даш хааржак болур калган кижини оң азы солагай чартыынга чыттыргаш буттарын кожа салгаш ыргайты тудуп чыттырып каар турган даш хааржак иштинге чыттырган кижиниң бажы албан бирде чөөн чүкче бирде барыын чүкче угланган турар ужурлуг үези б э ч вектиң эгези б э ч век мурнуу сибирге евразияның делгем ховуларынга скиф сибирь культуралыг аймактар чурттап турган археологтар тыва девискээринге скиф үениң культуразын аңгылап алган скиф үезинде аңгы аңгы культураларда өлген кижиниң хөөржудер чуруму чогум дөмей бооп турган кижини солагай чартыынга сөгейти чыттыргаш буттарын холдарын база ыргайты тудуп каан болур өлген кижи бажын хүн ажар чукче угландырып каар чыттырар онгарлары ийи ангы черге улуг оңгар казып каар шалазын ханазын борбак ыяштар биле кылып тудуп каар аңаа ажыг кижи мөчүзү чыдар болур чаңгыс кижиниң мөчү сөөгүн салырда даш хааржак ажыглаар өөк культуразы б э ч вектер бир дугаар хорумну өөк хемниң чанынга чылда а в адрианов казып тыпкан өлген кижилерни солагай чартыынга чыттыргаш будун ыргайты тудуп каар өөк культуразы сураглыг хорумнуг аржаан аржаан ол ийи хорум хааннар хоруму болур аржан базырыын чылдарда казып шинчилээн хаан кадынның чанында ажыг кижини орнукшуткан аътты дериг херексели биле чадагай кажааларда суккан болган аржаан базырыкты чылдан чылдарда казып шинчилээн алды бел культуразы б э ч вектер чылдарда чаа тывылган хорумнарны шинчилээш археологотар база бир чаа культура аңгылап алган культуранын адын саглы культуразы б э ч вектер бир дугаар хорумнарны саглы ховузунга каскан хорумнуң хевири борбак кыдыгларында даштарны херимней салып каан өлген бичии уругларны улуг кижи будунуң чанынга чыттырып каар өлген кижиниң оңгарынга атырып каар херекселдер ийи бистиг хүлер бижек акинак балды чекан согун октары дой савалар ыяш аяктар хола паштар көрүнчүктер хеп кур дериг херекселдери чинчилер оон даа өске хүлүк кижи мойнунга гривна кедирип каар скиф үениң кижилери оран таңдызын чүдүүр турган хүн дагыыры онзагай болур саглы культура үезинде улуг хорум деп черге улус алдын хүнүн дагып чораан черде даштар биле борбак хүн чуруун салып каан хүн чуруу дугуй ышкаш бир улуг борбак төгерик иштинде бичии төгерик бар ол ийи төгерикти кезиндек тудуштуруп турар ол кезиндектер хүн херелдери боор улус чер бажыңнар биле өглерге чурттап турган чамдык өглерни дугуйлуг тергелерге тургузуп каан болур калбак ховуга ынчаар көжуп чуртаарга дыка эптиг чер бажыңны кыштагга тудуп турган үези б э ч век б э век гунн сармат үезиң чевеглерин бир дугаар а в адрианов чылдарда шинчилээн ооң соонда с а теплоухов чылдарда каскан ол шагның культураларын аңгы аңгы кылдыр адап турган с и вайнштей сыын чүрек культуразы деп турган үези б э ч век б э век ол боду чылдарда ол чевегни шинчилээн л р кызласов шуурмак культуразы деп адап турган л р кызласов шуурмак культуразын үеге чарган дугаар кезээ б э ч век б э в дугаар кезээ вектер ол культураны л р кызласов чылда шуурмак тейге каскан чевег ады биле адаан сөөлгү үеде гунн сармат үезиниң культураларын көкел деп сөс биле адаар апарган чогум көкел чевеглерин чылдарда с и вайнштейн биле в п дьяконова казып шинчилеп турган мында бүрүнү биле оңгар бар ол тен зинде кижи хөөржүдүп каан чевег хевири борбак кыдыын даштар биле кажааландыр салып каар гунн сармат үеде өлген кижини ыяш хааржак иштинге суккаш дорт дургаар ооргазынга чыттырап каар аппарган бажын хүн ажар чүкче көрүндүрүп каар турган хааржакты кылырда кадаглар узун манзалар ажыглаар турган бажының бертинге ыяш азы дой сава салып каар аңаа чем турар будунуң адаанга тавака хой эъди салып каар турган эр кижиниң чанынга колдуунда ча согуннуг саадак ыяштан чазап каан селеме чыда салып каар турган херээжен кижи чанынга аяк сава эдирээ шивегей сөөк дыргак чинчи көрүнчук чыдып турар ыяштан чазап каан эзерлер тыптып келген эгезинде ыяш эзерни чүък чүдүрер кылдыр ажыглап турган соонда ыяш эзерни кижи олурар кылдыр эптештир таарыштырып каан ыяш эзерниң хевири элээн үр үе иштинде өскерлип олуду эптежип турган эң бир дугаар ыяш эзерлер кылырда анаа ийи манзаны курлар биле тудуштуруп каар турган эзерниң башкы биле соңгу бажын база ла дески манзалардан хирээлеп чазап каар турган чаа культураның тывылган чылдагааны хунну аймактан хамааржыр хунну аймактың хааны модэ кожа хелбээ аймактар биле дайын чаа өөскүдүп эгелээн дайын халавындан дескен улус тес хем улуг хем девискээринче көжуп турган чогум хунну аймаа түрк дылдыг аймактарга хамааржыр ол аймактың ады ооң төөгүзү ол үениң кыдат бижиктерде артынган бо хамык дайын чааның өөскен чылдагааны аңгы аңгы колдуунда ол кижилерниң бак чазый аажы чаңында болур модэниң шериглери өске аймактың кижилерин үптеп эт хөренгизин хавырып турган хуннуларга дарлаткан аймактар чыл санында үндүрүг төлеп турган кыдат төөгу ухуань деп аймак дугайында бижип турар ол аймак инек аът хой кежи биле үндүрүг төлеп турган бир эвес өг ээзи үндүрүгнү үезинде төлевес болза ооң алган кадайын ажы төлүн кул кылып алгаш сүрүп апаар турган хунну аймактың кыдат биле харылзаазы бир тускай турган гаогюй улуг тергелер соңгу чүкте аймактарны кыдаттар дили азы гаогюйнун динлинери деп адап турган ол бөлүк аймактар хуннудан укталган деп санатынар гаогюй динлиннери сөөктен тургустунган оларның баштакчылары тускай шериглиг база турган ол үелерде гаогюй динлиннери жуань жуаньнарга чагыртып турган динлинерниң шериин фуфуло сөөктен укталган афучжило деп кижи чагырып турган кажан чылда жуань жуаньнарның хааны дэулунь кыдатче халдайн дээрге афучжило ону ынчап болбас деп канчап даа чагып сургап чадап каан соонда афучжило хорадай бергеш бүдүн аймаа биле барыын чүкче көже берген аңңаа ол гаогюй деп күрүне тургузуп алган бо үеден эгелелеп динлиннер жуань жуаньнарга чагыртпас апарган афучжило биле цюнки ийи алышкы эптиг найыралдыг чурттап чораанар олар күрүнезин кезекке аайлап чарып алган чурттуң соңгу чартыын афучжило мурнуу чартыын цюнки чагырып турган жуань жуаньнарның хааны дэулунь гаогюй күрүнезинче аг шерии биле кээрге афучжило бодунуң шериин чыгаш жуань жуаньнарны чылча шаапкан динлинерниң хааннары барыын чүкте эфталиттер биле чөөн чүкте жуань жуаньнар биле дайылдажыр чаңныг турган каш каш чоок кавыда чурттап чораан улус аймак күрүнелиг турган черле шагдан бээр ындыг турган олар боттарының күрүнезин эл азы ил дээр турган ону орхон енисей бижиктери херечилеп турар мөнге түрк эл дугаар күрүне түрк аймааның эрги чурту алдай даглары болур оларның чуртунда демир уургайлары бар ынчангаш олар жуань жуаньнарга демир дес биле үндүрүг төлеп турган түрктерни башкарар кижи шад деп албан дужааладыг турган эң баштай түрктер жуань жуань аймактың хаанынга чагыртып турган түрк элиниң шады бумын турунда түрктерниң тергиидээр үези келген боор оң бумынның хей ады бедик үүлези бүдүнгүр кижи турган хевилиг чылда түрктер хөвең торгу пөс садып алыр дээш кыдат кызыгаарынга көстүп келген түрктер чылдарда кыдатта соңгуу чжоу биле барыын вэй күрүнелери биле харылзаа тудуп алган чылда бумын теле аймактар биле дайылдашкаш оларның чамдык кезиин чагырып шыдапкан болган бо үеден эгелеп бумын теле аймактараның түрлүг шериин бодунуң аайынга ажыглаар деп бодай берен түрктер шады бумынның шерии көвей болгаш четчир апаарга ол жуань жуаньнар биле дайын кылыр деп бодап алган ол чылдың кыштың соогунда кажар арга биле жужан ханның ордузунче халдап кирген жужаннар хааны анахуань дайзынарга алыпас дээш бодунуң амы тынынга четкен ол ла чылын бумын бодунга ил хаан ат алган жужаннар аймаа тоо быдарай берген бир чамдыы тйефу деп хааны биле чөөн чүкче көже берген өскелери кыдатче дезипкен болган дараазында мухан биле истеми алышкылар чаа дайын ёзузу биле элин кончуг улуг девискээрже шөйүп алган түңнелинде мөңге эл тургустунган эл күрүнүң кызыгаары соңгуу чүкте сибир тайгазынче шөйлүп мурнуу чүкте төвүт биле кыдатың күрүнелери биле кызыгааржып турган чөөн чүкте көрей чурту биле сарыг далайга чедип турган барыын чүкте азов далайга чедир чедип турган жужаннардан аңгыда түрктерниң ханныг каралыг дайызыннары аварлар болур истеми олар биле ырма сынчыг чаалашкан түрк элиниң барыын чүкче шөйүлгенниң чылдагааны авар аймаанда болбазыкбе аварларны сүрер дээш маадырлары биле истеми ортаакы азия чуртарынга четпишаан чаалашкан сеяньто сеяньто аймаа сөөктен тургустунган сйе биле яньто баштай олар түрктерге чагыртып турган сейяньто уйгур биле байырку аймактар чылда үймээн үндүрген түрктерниң кат ил хааны аймак чону биле алдай дагларынче дезипкен үймээн үндүрген аймактарны сеяньтонуң инан деп кижи башкарып турган сөөлзүредир ол чылда бодунга йенчу билге хаан ат алган чылда инанга кожа хелбээ аймактарның баштакчылары бараалгаан ол тос аймак катыжыышкынын токуз огуз деп адап турган инан дириг турунда токуз огуз аймаандан түрктер безин сестир турган мөнге түрк эл дугаар күрүне түрк сир чон чылда тудун кутлуг үймээн үндүрген эгезинде ооң шериинге кижи санатынып турган ыңай бээр кыдаттар биле чаалажып тураз ла чуртуң экер эрлик эрлерин кутлуг бодунуң чанынче чыыра тудуп алган турган ону сүрген кыдат шериглерден ол бирде чогай дагларының арга чартыынга чок болза кара кум ховузунга чаштынып турган соонда чоок кавыда ара албаты база олче сөктүп эгелээн кутлуга бараалгап келген улустарның аразынга тоньукук деп кижи турган чыылган чонга аразынга хаан бол деп кутлугну тоньукук албадаан ынчалдыр түрк сир чоннуң эл күрүнези тыптып келген күш шинээ чок түрктер соңгу чүкте токуз огуз улузунуң муң чылгызын хавырып алгаш аът малы биле байый берген тоньукук ынчан турбаан болза түрк деп аймактың салымы та кандыг боор ийийк кутлуг боду кажан на бир кайгалдары биле кыдат шериглерге туттургаш шаажыладыр чадавас турган боор кутлуг чаа күрүнениң хааны апаргаш улуска илтериш хаан деп адады берген кыдат кызыгаарының чанынга чурт тударга айыылдыг боорга тоньукук хаан ордузун өтүкен тайгазынга көжүп алыр деп бодаан түрктер өтүкен аргазынга чурттап турган токуз огуз аймааның улузу биле чаалашкаш оларны тарады сывырыпкан шак ынчалдыр илтериш хаан бодунуң ордузун өдүгенче көжүрүп алган түрк сир чоннуң сураглыг кижилери тоньукуктан аңгыда илтериш хааның оглу күл тигин болур ол ийи кижи булуңнуң дайзынын оожуктуруп баскаш эл чуртунга амыр дыш тайбың үелерни берген он уйгур түрктерниң аразында хаан дүжүлгези дээш дайын үнерге басмыл карлук биле уйгурларның баштыңнары ыыт чокка чугаалажып алгаш түрктерже халдаар деп бодап алган олар чылда хаан ордузунче халдааш түрктеринң хаанын өлүргеш боттарының күрүнезин тудуп алган соонда уйгурлар күлүг бойла деп баштыңы кожа аймактарны чагырып тиилээш бодун кутлуг билге күл хаан деп чарлаан ол үеден эгелеп уйгур аймааның каңгай алдай саян девискээринге тергиидээр үези келген күлүг бойланың тыны үстү бээрге дүжүлгеге ооң оглу баян чор саадапкан баян чорнуң үезинде катап ла улуг дайын өөскүй бээрге ол ыңай бээр чаалажып чорааш кожа аймактарны оожуктуруп чагырып алган уйгурлар хааны бодунуң чуртунга орду балык хоорай тудуп алган хемчикте улуг хемде уйгурлар база хоорайлар тудуп алган амгы үеде ол хоорайлардан ханалар бажыңнар таваа арткан тыва чон ол хоорайларны малгаш бажың азы чер бажың дээр турган амгы үеде хоорай биле хайгаарал чери тывылган ол хоорайларның амгы аттары болза балгаш бажың элдиг кежиг бажың алаак шагаан арыг элегес аскы дээш оон даа өске тере хөлде уйгур үезинде тутунган пор бажың база бар ол хоорайлар уйгур элиниң кызыгаарын камгалап турган бир хоорайдан өске хоорайже чалдаан чер биле кады оңгар шөйлүп кастынган хоорай бүрүзү кылын улуг ханалар биле куржалган уйгурларның чамдык беглери маниниң өөредиин аажок сонуургаар турган кыргыс уйгурлар элинде йаглакыр биле эдис уктуг беглер хаан дүжүлгезин былаажып бот боттарын өлүржүп эгелээн йаглакыр уктуг беглер бодунуң хаанын олуртуп аарга эдис сөөктүг күлүк бага дарган кыргыстың ажо хаанындан дуза дилээн чылда ол ийи кижи шериглери биле орду балыкче халдаан уйгур хаан өлүрткен дайызыннар хоорайны үптээш өртедипкен сөөлзүредир кыргыстар хааны калга девискээринде аймактарны бодум чагырар мен дээш уйгурлар биле өлүгүже чедир чаалашкан кыргыс хааның ордузу калга девискээринде тергиидей берген ордузун ол таңды ууланың мурнуу эдээнче көжүрүп алган кыргыс күрүне күчүлүг апаргаш кыдат хаанның төрези биле харылзаа тудуп алган чогум кыргыстар бодунуң баштының хаан дивес ынал дээр турган кыргыстарның төрээн чурту минсуг ховулары болур ол чер чылыг шык аңаа тараа эки өзер база ла чер хөрзүнү демир биле байлак боорга ол черниң улузу демир дес аймаан боттары бүдүрүп турган өлген кижилерни орнукшударда баштай ооң дериг херекселин мага бодун өртедиптер турган соонда оңгар каскаш өртенген сөөктерни болгаш хамык дериг херекселин хөөп каар турган үш курыкан бо аймак байкал хөлдүң эриинге иркут лена хемнерниң бажынга чурттап чораан ол черниң дарганары демир аймаан казып ажыл агыйга херекселдерни соп кудуп аап турган үш курыкан чүгүрүк сес даванныг тергиин эки чылгы мал азырап турган аймак даргазы сегин деп дужаалдыг дубо шаанда кыдатар дубо деп сөс биле саян дагларының аңчы ивижи чонун айтып турган боор дубо аймактың улузу каяа чуттап чораанын тодарадыры берге чүге дизе чөөн саян даглары аажок улуг оран байкалдың барыын чүгүнче азы көпсү хөлдүң соңгуу барыын талазында ам даа чурттап турар шаанда оларның аймаа үш сөөкке чарлыр турган сөөк бүрүзү даргалыг турган аңчы чон ай бес казып чиир балык эъди биле амыдыраар чадырларда чурттап турар тонну иви киш кежинден даарап аар куш кежинден бөртер кылып аар куда дойунда аъттар белекке бээр арай ядыылары иви кежи биле кургаткан ай сөңнээр таңды тывазы хемчикке аз аймаа улуг хемге чик бии хемге түлбер аймааның улузу чурттап чораан аз биле чик аймааның маадырлары чуртун үе дүптен бээр чазый эжелекчилерден камгалап келген түрктер уйгурлар хааннары хемчик биле улуг хем девискээрин чагырып алыр дээш маадырлары биле ынаар шургуп ла турган чылда тоньукуктуң шерии чик аймааның маадырлары биле үрбүнге сегиришкен сөөлзүредир чылда күл тигин азтар биле кара хөлге чаалашкан чылда баян чор чик аймааның маадырлары биле улуг хемге чаалашкан орхон енисей бижии вектиң ийиги чартыында тыптып келген бир кончуг мерген кижи согдак чоннуң алфавидин түрк дылга таарыштыргаш чаа бижик чогааткан чаа бижикке кезек үжүктерни ол кижи чогаадып алган бижикти чогааткан кижи согдак дылды эки билир турган бо бижик шаандагы түрк дылдың чүзүн бүрүн үнүн тускай чурагай биле демдеглеп айтып турар чурагай саны үжен ажыг үжүктерни алфавит кылдыр чергелештир тургуспаан орхон енисей бижии черниң черинде тускай ылгалып чоруур үжүктерлиг улуг хем бижии органда бижиктерден арай ылгалып чоруур алдайда бижиктер өске черлерде бижиктерден база бичии ылгалдыг бижикти чүгле дашка силип каар турган сааазын кырынга бижээн чаңгыс борбак төлге бижии бар векте улус бижикти ажыглавайн баарга ол чоорту уттундура берген көжээ көжээлерни тываларның өгбелери окунев скиф сармат үелеринде ле салып турган ындыг даа болза вектерде тургузуп турган көжээлер бир тускай кижи дүрзүлүг көжээни эрлик оранынче чоруй барган кижиге тураскаадып салыр мергежилдиг кижи калбак дашты чонуп тургаш чырык өртемчей кырынга чурттап чораан кижиниң арнын хевин мага бодун дөмей кылдыр силип каар кижи көжээ хүн үнер чүкче көрүнген бир эвес өлген кижи маадыр чораан болза көжээзиниң оң чартыынга балбал тургузуп каар балбалдар саны каш даа боор маадыр кижи чырык өртемчейге чурттап чорааш чеже кижи өлүрген дыр ол хире санныг балбал тургузуп каар бижиктиг көжээлерни вектерде тургузуп турган бижиктиг көжээни база өлген кижиге тураскаадыр бижиктерниң хөй кезии кударанчыг үш дөрт одуруглуг домактар болур ында чок апарган кижи бодунуң ат сывын сөөгүн айтпышаан эл чуртундан кадайындан адырылганын хараадап бижип турар бижиктер кыска даа бол олар дириг чораан кижиниң чурталгазын төөгүлеп солун чугула болуушкуннарны сагындырып айтып турар күлүк кижиге тураскааткан дашта күлүк кижи кайы угже чаалапжып чораанын каш дайызынны узуткаанын бижип каар ажыл агый амыдырал кыдат транскрипцияның бергези эрте бурунгу түрк дылдар дугайында эртем бурунгу үеде чурттап турган кижилер дугайында хамык аймактар дугайында колдуунда эрги кыдат бижиктер төөгүлеп турар кыдат түрк самоди болгаш кет сөстерни шын дамчыдып шыдавас чараш түрк сөстер кыдат дылда үен даян кылдыр хуула бээр төөгү шинчилеп турар кижилер кыдат дылдың онза берге транскрипциязын албан билир боор ужурлуг чижек кылдыр сюнну деп аймактың ады дээрге кыдат транскрипция дыр ол чоннуң ёзулуг адын бис билбес бис сяньби дунху деп аймактар ады база кыдат транскрипция дыр ол аймактарның шын аттарын база билбес бис векте кыргыстар күрүнези ийи чарлы берген бир күрүне минусинск ховузунга турган өскези улуг хем хемчике турган ол ийи күрүнени кыргыс уктуг ынал дужаалдыг кижилер башкарып турган секиз огуз майман сегис огус деп аймактар катыжыышкыны дугаар векте тыптып келген олар улуг девискээрни эжелей чурттап турган ооң аймактары барыын чүкте эрчис хемден эгелээш чөөн чүкте орхон хемге чедир көжүп турган ол аймактарны векте ынанчы билге хаан башкарып турган ынанчы билге хаан кызыл дустай бээрге ооң ийи оглу хаан дүжүлгезин былаажып тургаш улуг күрүнезин ийи чарып алган ынчангаш сегис огус аймааның бир кезиин даян хаан өске кезиин буйурук хаан башкарып эгелээн херээт бо аймак катыжыышкынның улузу орхон биле тола хемнерни дургаар көжүп амыдырап чурттап турган тумат каа хемниң арга дагларынга чурттап чораан дугаар векте моол дылдыг аймактар онон биле керүлен хемнерни эжелей чурттап чораан амгы үеде ол черлер моол республиканың чөөн талазын кыдат республикада иштики моол дээр можунуң база чөөн талазы болур дур вектерде онон биле шилка хемнерниң унунга бурхотуй культуразының улузу чурттап чораан чамдык эртемденнер оларны моолдар биле холбаштырып турар кыдат бижиктер моол аймактарны шивей деп адап турган шивей аймактың улузу чер бажыңнар тудуп суурларага чурттап турган олар колдуунда аът малын хаваннар азырап тараа тарып амыдырап чурттап чораан вектерде моолдардан татар деп аймактың улузу кончуг алдаржып турган түрктер оларны отуз татар биле токуз татар деп адап турган векте темучжин деп кижи хан чин төп тургаш моол аймактарны чыыра тудуп алган татарларны темуджин ажып тиилээш эр кыс дивейн дөгерезин өлүрүп каапкан тадарлардан дириг арткан кижилер байкал хөлдүң чоогунче дезипкен соонда темуджин херээт хаанның шерии биле дайылдашкаш оларны тиилээн даразында ол секиз огуз аймактарын башкарып турган ийи алышкының күрүнелерин база узуткаан аштырган аймак сөөктүң улузун чурт чурту биле темуджин төрелдеринге эштеринге үлеп берген темучжиниң төрезинге чагыртпас дээн аймактар ырадыр барыын чүкче хөй хөю биле көжүп эгелээн чамдыктары сибирже дескен болур кедерээн темучжин деп кижиге моолдар чылда чиңгис хаан деп ат берген чиңгис хаанның күрүнези калбаа биле чөөн чүкте улуг хинган дагларындан эгелээш барыын чүкте алдай дагларынга чедип турган чиңгис хаан улус үптээринге дайылдажырынга эптешкен ынчангаш күрүнезин ол шериг ёзузу биле кезекке таарыштыр ла чарып алган ол кезектиң кезээ ле муң хире чуртакчылыг болур ынчаңгаш ол кезекти муңнар деп адаар ол муңнарны улуг талага киирип аайлап алган барыын тала ортузу чөөн тала мынчалдыр чиңгис хаан түрк аймактарны өттүнүп бодунуң күрүнезин чаартып тургузуп алган улуг хем минусинск девискээринде аймактарны эжелеп алыр дээш чингис хаан улуг оглун джучини чылда чортупкан ол черниң аймактары хан төкпес дайын өөскүтпес дээш джучиге бараалгаан моолдар чылда каа хемде туматтар биле ийи катап чаалашкан чылда улуг хемде аймактар шуут чагыртпастай бээрге джучи оларны томаарартыр дээш база катап шерии биле ынаар шургуп кирген байкал девискээринде улуг хемде саян сынның соңгуу талазында чер чери биле чурттап чораан улусту моолдар арга чоннары азы арга урянхадтары деп адаар турган ол шупту чоннарны чингис хаан джучи деп улуг оглунга ооң албатызы боор кылдыр берипкен чингис хаан дириг турунда моол нояннар ырак чуртуң чоннарын үптээринге ле өй турган өгэдэй хаанның үезинде моолдар өске чурттарны мырыңай эжелеп эгелээн ындыг хөй дайын өөскүдерге хөй шериг база херек апаар мынчангаш калганың түрк дылдыг аймактары моолдарның өөскүткен дайыннарынга киржир албанныг апарган хемчикке элегеске өөк туранга сугаттыг тараа эки быжар тываның хөрзүн довураа демир биле байлак боорга моол нояннар кыдатан тудугжулар сүрүп эккелгеш улуг хем хемчик девискээринге хоорайлар тудуп эгелээн мынчалдыр улуг хем хемчик девискээри калганы далган таразы демир херекселдери биле хандырып эгелээн тараа биле колдуунда моол шериглерни хандырып чемгерип турган хоорайларны өгэдэй хааның үезинде тудуп эгелээн юан чылдар вектиң ортузунда чингис хааны соңнай ооң салгалдары аразында дайылдажып тургаш улуг күрүзүн аңгы чуртарага чарып алган бир улуг күрүнени хувилай хаан тургускаш оозун чылда юан деп адап алган чылда хувилай хаан алдай саян чуртунче лю хао ли деп дүжүметти чортупкан ол кижи калбак улуг девискээрни можуга чарып алгаш межегейде хоорайга олуруп алган оон тура ол бодунуң дааскан девискээрин чагырып турган чылда кыдаттар моолдарны бодунуң чуртундан үндүр сывырыпкан чылда юань күрүнениң сөөлгү хааны тогоон төмүр өлү бээрге ооң күрүнези чиде берген юань күрүнези дүжерге тываларның өгбелери моол нояннар дарлалындан адырлып алгаш хостуг чурттап эгелээн вектиң төнчүзүнде моол хааннар нояннар аразында эп найырал чок боорга чаңгыс улуг күрүнези бичии бичиилеп чарлып буступ эгелээн сөөлзүредир төп азияның улуг ховуларынга эңдере бичии моол күрүнелер тыптып эгелээн вектерде алдай саян аймактары алдын хаан биле дөрбен ойрат күрүнелериниң албатызы турган алдын хаан биле ойраттар аразында дайылдажыр чаңныг боорга ол дайыннарга тываларның өгбелери база киржир чораан вектен эгелээш калгада байкал девискээринге чурттап чораан аймактар самоди биле түрк дылын уттуп чоорту моол дылды шиңгээдип эгелээн эң бир дугаар түрк дылын ыракы чөөн талада аймактар уттуп эгелээн төрээн дылын камнаваан аймактар моолдар аразынга холужуп чиде берген ол аймак сөөктерниң ат сывы безин моолзуг апарган болур соңгу биле барыын чүкте хамык аймактарны моолдар урианхай деп адаар турган урианхай деп атка чединген чоннар тус бүрүзүнде аңгы аңгы болур дур ол болза түрк эвен самоди дылдыг аймактар дыр манчжур аймактар улуг хинган дааның чөөн талазынга силяохэ биле сунгари хемнерни дургаар чиңге тараа тарып хаван азырап чурттап турар тоо быдаргай маньчжур аймактарны нурхаци деп кижи чыырып алгаш чылда айсинь гурунь алдын күрүне деп күрүнени тургузуп алган нурхаци чаа күрүне тудуп алгаш кожа кыдат хоорайларны шериглери биле үптеп эгелээн нурхациниң оглу хуантайзи абахай барыын чүкте моол аймактарны бодунуң күрүнезинге кадып алгаш мырыңай күштели берген ол чылда күрүнезин цин деп эде адап алган цин дээрге арыг азы чырык дээн уткалыг вектиң тургузунда манчжурларның хааннары чоорту моол аймактарның чуртун эжелеп алган дөрбен ойрат күрүнези биле манчжур хааннар үр үе иштинде чаалашкан ойрат хааннар дайыннарынга тываларның өгбелери база киржип турган дугаар вектиң эгезинден эгелеп улуг хем тываларын манчжурлар ойрат күрүнезинден адырып аарын семеп турган чылдарда манчжурлар ойраттар биле хан чинниг кадыг берге чаалашкаш дөрбен ойрат күрүнезин эжелеп алган ынчалдыр мурнуу сибирде манчжурларга удурланып шыдаар күрүне артпаан цин күрүнези төп азияның калбак девискээрин удуртурда таптыг ла кожуунарга сумуларга арбаннарга чарып алган алдай саян девискээринде тываларның өгбелерин үш улуг аймака чарган ол үш аймакты чазактыг хаан сайын ноян хаан амбын ноян чагырар чораан таңды тывазын амбын нояны чагырып турган хамык улусту удуртур кижи чанчын дужаалдыг улаастай хоорайга олуруп алган ооң аңгыда тываларның өгбелери дөрбетерниң дөрт аймаанга хамааржыр чораан орус биле манчжур күрүнениң кызыгаары саян дагларын дургаар чурутунган ынчалза даа эжен хааның кызыгаар хараалдары таңды ууланың мурну эдээнге турган саян дагларынга кызыгаар хайгаараар улус турбаска чылдардан бээр орустар туразы биле таңды тывазынче көжүп эгелээн бир өреге киш кежи дужаар албанныг турар киш кежи чок болза кундус ирбиш үс кежи киш кежинге деңнежир бөрү үс чекпе кештери чартык киш кежинге деңнежир дииң кежи бир киш кежинге онаажыр манчжур чонда эр кижи бажының мурнуу чартыын тазартыр кыргып артыы чартыын өөрүп аар чаңныг чораан ынчангаш богда хааның дөгере эр албатызы бажының дүгүн шак ынчаар кыргып алыр чораан хостуг кожуунар хоорук турбаан кожуунарны нояннар чагырып турган хамык нояннарның эң улуу тываның амбын нояны болур баштай тыва нояннар эрги чаңы биле мооладарга бараалгаан ол үеде моолдар калгага тускай күрүне тудуп алган турган моолдарга чагыртып эгелээш тывалар үндүрүгнү калгада аймактар биле деңнээрге арай хөйнү төлеп турар апарган оон ыңай тываже чаларап кээп чораан моол дүжүметтер улус үптээр чаңныг чораан сөөлзүредир моолдарга хөңнү калган тыва нояннар моолдардан адырылгаш орус хаанга бараалгаар деп бодап алганнар орус императорга тыва ноянннар бижиктерин чылдарда чоруткулаан чүгле чылда орус күрүне тыва кожуунарга бодунуң камгалалын чарлаан мынчаңнгаштың орус күрүне тываны бодунуң протекциязынга кирген протекция азы протекторат дээрге улуг күрүне бичии күрүнени хайгаарал камгалалга алыры болур чогум орустарның кара сагыжы база турган олар тываны сөөлзүредир орус күрүнеге кадып аар деп бодалдыг турган орус чагырыкчыларның бодалы биле тываже муң тараачын көжер ужурлуг турган тываны удуртуп баштаары белен болзун дээш чылда хем белдиринге белоцарск хоорайны тудуп эгелээн саян дагларынга орустар чылдарда көстүп келген орус казактар кызыгаар хайгаараан улус бооп кызыгаарга чеде бергеш тывалар биле чем бараан сараан орнажып чораан соонда калчаараан орустар тываже көжүп эгелээн көшкен орустар чер аңдарып садыглажып алдын тып ла эгелээн кожуун даргалары оларны үндүр сывырар албанныг турган орустар тывага артып каар дээш дүжүметерге чашпаалап оларны арагладып чиш кылдыр белектер сунуп база турган көшкен орус тараачыннарның кончуг бак чаңы болза сиген өртедири болур орустар сиген өртедирге эзим арганы өрт база хөме таварып турган эжен хааның хоойлу чурумунга чаңчыккан тыва дүжүметтер орус күрүнениң дүрүмүнге таарышпас болган эжен хааның хоойлузу кадыг дошкун даа бол ол хоойлу кижиниң сагыш сеткилин дорамчылывас турган орус чуртунга хамааты дайыны өөскүй бээрге буян бадыргы кыдаттар биле харылзаа тудуп алган сөөлзүредир бо бүгү чүвениң түңнелинде тываже бодунуң шерии биле кыдат комисар ян ши чао чылда чедип келген ян ши чао орустарны улуг хемче киирбес дээш тывалардан шериг кезек чыып алган ооң шериглери чадаана биле шагаан арыгга турлаг кылып алган амбын ноян моолдар биле харылзаа тудуп алган белоцарск деп хоорай чанынга моолдуң шериг министири маскыржап шериглери биле келгеш турлаг кылып алган олар тывадан орустарны үндүр сывырар бодалдыг чораан моолдар тыва кайгалдарны боо моңгу биле хандырып алгаш оларны орустарже халдаңар деп күткүп турган ынчалдыр кедерээн тыва кайгалдар чылдың чайынындан бээр орус садыгларны чок кылдыр үптеп каапкан москвада совет чазак арай боорда хамык дайызыннарнын баскаш чаа коммунист төре тудуп эгелээн тывага большевиктер чылда катап көстүп келген сибирьде совет чазактың сибревкомнуң тывада төлээзи кылдыр и г сафьянов деп кижини томуйлаан ол кижи тывада большевиктерни баштап алган моол шериглер тывадан чылда боттары чоруй барган чадаана биле шагаан арыгга турган кыдат шериглерни тывалар боттары чайның чылында узуткап чок кылган сибирьниң совет чазаа сибревком тываны моолга кадар деп бодалдыг турган моолдар тываны бодунуң күрүнезинге кадарын кызып турган сибирьде совет чазактың төлээзи и г сафьянов тываны совет орус чуртка кадар деп бодалдыг турган шак мындыг берге таварылгада и г сафьянов тыва нояннарга бодуңар аңгы күрүненер тудуп алзыңарза совет чазак силерни күрүнеңерни хайгаарап камгалаар дээн хевирлиг чугаа кылган ынчангаштың чылда июньнуң да чадаанага хемчиктиң нояннары биле орустар аразынга хурал эрткен аңаа хемчиктиң нояннары тыва күрүнени тургузар деп шиитпир киирген чаа күрүне тударының дугайында айтырыгларны келир үеде болур шуулганга сайгарып көөрүн дугурушкан ол ла чылдың август хүннеринде суг бажы деп черге бүгү тываның улуг шуулганы эрткен аңаа таңды тыва улус деп күрүнениң тургустунганын нояннар чарлаан чаа күрүне кожуунуг шалык биле сартыыл кожууннар девискээри кижи саны эвээш боорга ону чаңгыс шалык сартыыл кожуун кылып алган шуулганга хаазыт кожуунуң нояннары келбээн боорга ону моолга хамааржыр деп бодааш таңды тывадан хооруп каапкан шуулган нояннар баштаан төп хорааны тургускан төп хорааны баштаар кижи амбын ноян содунам балчыр болган боду содунам балчыр аарыг кижи болгаш төп хораага ажылдаарындан ойталаан бо таварылгада хорааны даа кожуунунуң нояны буян бадыргы баштап алган таңма чери баштай туранга турган чазын чылда тываның чазаа красный хоорайже көже берген тыва бижикти моңгуш лопсаң чиңмит чылдарда чогааткан моңгуш лопсаң чинмит бодунуң чогааткан бижиин герман алфавитке үндезилеп алган лопсаң чиңмиттиң бижиин чазакта хувискаалчы улустар хүлээп албаан ооң орнунга чылда орус эртемденнерниң чаа түрк алфавитке үндезилээн латин бижиин хүлээп алган чылдар болза тыва литературлуг дылдың тыптып хевирленип келген үелери болур тыва литературлуг дылды улуг хем биле хемчик улузунуң чугаазынга үндезилээн бо үелерде тыва культура европейжи хевирге кирип эгелээн тыва чогаал театр тыптып келген тыва чоннуң чиңгине культуразын хувискаалчы кижилер чок кылырын кызыдып турган олар оран таңды дагыырын шагаа наадым байырлаарын сокаткан орустарның дузазы биле чылдарда нам чазакка шагдыржап биле тывыкы баштаан хувискаалчылар олурупкан күрүнени эң эгезинде баштап чораан дүжүметерни олар нүгүлдээш кара бажыннадып боолап шиидип эгелээн эң бир дугаар шаажылаткан кижи чамзы камбы болур улусту кара туразы биле хоругдаар дорамчылаар боолап өлүрер чаң чүгле сталин өлүрге чоорту чоорту соскаан эң эртеги үелер даш векке хамаарышкан материалдар неолит үезинге хамаарышкан материалдар афанасьев культуразынга хамаарышкан ажылдар окунев культуразынга хамаарышкан ажылдар чогум ажыл афанасьев культуразы биле неолитти база хавырып аап турар карасук культуразынга хамаарышкан ажылдар скиф үезинге хамаарышкан ажылдар гунн сармат үезинге хамаарышкан ажылдар эл үезинге хамаарышкан ажылдар моол күрүнелер тергиидели вектер деп эгеге хамаарышкан ажылдар эжен хаан төрези век чыл деп эгеге хамаарышкан ажылдар хостуг кожуунар ак хааның протекторады моол кыдат эжелекчилер деп эгеге хамаарышкан ажылдар таңды тыва улус чылдар деп эгеге хамаарышкан ажылдар дөгээ төге кызыл хоорайның соңгу чүгүнде улуг хемнин оң талазыда турар көскү даг төөгүде төге деп аттыг база турган чылдың айның те дүштекиниң шакта ки минутада секундада ооң адын төге деп эдип турган удаваанда катап дөгээ деп эгиткен шаандан тура дагны ыдыктыг деп санап турган болгаш аңаа тыва чон чүдүп тейлеп саң салыр ёзулалдарны кылып чораан чүс чылда коммунизмниң политиказы нептерээн соонда янзы бүрү ёзулалдарны эрттирери хоругдаттынган турган дагның кырынга тыва арат республика ленин алдар ат слава деп бижиктер тыптып эгелээн ссрэ күрүнези бузулганының соонда дагның тейинге аңгы аңгы бижиктер тыптып эгелээн нина галя ддт д о ө адак сөөлүнде дөгээ деп атты эгиткен өлүм лагерьлери нем узуткаашкын лагерьлери ийиги делегей дайынының үезинде янзы бүрү чурттакчыларны узуткаар черлер мындыг лагерьлерниң сорулгазы болза германияның еврей чурттакчыларын узуткаары болгаш күш биле ажылдадыры нацистиг германия биле тургустунган янзылыг төлевилелдер чеже санныг кижилерни узуткаарынга херек турган аңаа нация азы социал байдалы биле янзы бүрү чонну узуткап турган лагерьге чону хаара өлүрер аңгы аңгы өргээлер тудуп кааш турган эң не хөйү биле кырган бичии назылыг улустар чок болуп турган чурттакчыларны өлүрер аргазы аңгы аңгы турган чижээ чамдык улусту душче чунар кылдыр меге ыдыпкаш чон душче кире бээрге оларже газты үндүрүптер колдуунда лагерьлер дараазында хоорайларга турган хелмно треблинка белжец собибор хөй кезии орук аразында вагонга аштааш азы изиргенгеш өлүп каар турган лагерьге чедип кээрге хережээннерни кырган болгаш бичии назынныг улустарны газтыг камераже чоргузуптар арткан дириг артып калган кижилер эр хиндиктиг ажылдап билир улустар берге ажылды кызыдыр кылыр ужурлуг турган олар аштап азы аарааш өлүпкаарга мөчүнүн узуткап кааптар турган бир эвес кандыг бир узник бичии ле аарый бээрге ону газтыг камераже чоргузупкаш өлүрүп кааптар треблинка хелмно белжец собибор деп хоорайларга чүгле өлген улустарның мөчүзүн газтыг камерадан арыглап оон оларны өртедииринге дузалажып турган улустарны дириг артырар турган арткан улустарны өлүрүп кааптар еврейлерниң удурланып турган чижектери база бар уйгу чок улуг хем тыва республиканың улустуң чогаалчызы кызыл эник кыргысович кудажының чонга нептереп тараан сураглыг дөрт томнуг роман эпопеязы бирги кара томда болуушкуннар чээрбиги чүс чылдың эгезинде тываның төөгүзүнде онзагай үе ооң кыдат цин империяның дарлалындан хосталып хаанныг россияның составынга кирген үезинде болуп турар ийиги кызыл томда чогаалчы тывага болуп эрткен хувискаалчы болуушкуннарның салдары биле кол маадырларның буян соскар саванды болгаш оон даа өске аңгының бот медерелиниң көдүрлүүшкүнүнүң тыва арат республиканың тускайлаң догуннаары дээш база тыва улусчу хувискаалчы намын тургузары дээш демиселиниң дугайында бижип турар үшкү мөңгүн томда чугаа тыва арат республикада чоннуң чаа чуртталга дээш демиселиниң тиилелгези база тыва улусчу хувискаалчы намын тургусканы дугайында чоруп турар номчукчулар база ла катап ынак маадырлары биле буян анай кара соскар саванды губанов дээш оон даа өске ужуражыр чогаалдың сюжединче таарымчалыы кончуг кылдыр төөгүде көскү черни ээлеп турар кижирлерниң буян бадыргы күрседи шагдыржапа данчая хемчик оола тока чугунов овурун киирген чогаалчы барымдаа кылдыр элээн хөй архив материалдарын ажыглаан дөрткү алдын томда ооң маадырларының тар болгаш тываның совет эвилелинге каттышканының соонда үелерде амыдыралының дугайында тоожуп бижип турар уйгу чок улуг хем хөй сюжеттиг чогаал ынчалза даа ында үш кол сюжет өске бүгү болуушкуннарны хаара тыртып турар сүлдемниң өг бүлезиниң салым чолу орус тараачыннарның аңгы демиселинче чоорту көдүрүлгени тыва болгаш орус байларның буурап сандарааны аңгылыг бөлүктерниң тус тус кижилерниң аразында харылзааларын чуруп көргүзерин автор кол чечен сорулга кылдыр албышаан ол чөрүлдээлерни кончуг нарын хөй талалыг кылдыр тоожаан маңгыр чейзең биле сүлдемнерниң аразында демисел хөй чылдарда хөй янзы уламчылап келир сүлдем биле маңгыр чейзең буян анай кара биле чудурукпай соскар биле маңгыр чейзең аразында соксаш дивес демиселге туржуп келирлер романның кол өзээ болган аңгы демиселиниң темазы сүлдемниң дүжүметтерге орус хөлечиктерниң чудурук байларга тыва чоннуң даштыкы чиижең садыгжыларга бүдүүлүк ёзу биле ийи чаңгыстап удурланыышкынындан эгелээр үүрмек чөрүлдээлер чоорту каттышса каттышса аңгы демиселиниң дүргектиг чалгыы болу бээр чөрүлдешкеннер ийи улуг бөлүкке үстүп чаныш сыныш чок тутчу бээрлер ол сегиржип алыышкынны үскүлежиишкинни революсчу өөредиг ёзугаар сибирь партизаннарының баштаанындан демисел ядыы чоннуң тиилегези биле доостур ол демиселдиң чылдарында тыва революсчуларның мөзү шынарларының билиглериниң чаңчылдарының чоорту боттанып келгенин хаспаажыктың буянның овур хевирлеринде кичээнгейлиг көргүскен октябрь революциязының чылдарында тываның нарын байдалын тываны дээш даштыкы болгаш иштики күштерниң сүлчээлежип база херберлежип турганын оларны революсчаан тыва болгаш орус чоннарның тиилээнин чогаалчы төөгүге дүүштүр чураан уйгу чок улуг хемниң база бир сорунзалыг номчукчуларның сагыш сеткилин дүвүредип хайныктырып турар хөй болуушкуннарны чөрүлдээлерни тудуштуруп турар сюжеди болза буян биле анай караның ынакшылы ооң тыптып өөскүп быжыгып келгени шаптараазыннарны ажып эрткени аныяк улустуң аразынга ёзулуг арыг сеткилдер бот боттарынга бердинген чорук дугайында улусчу идеяларга дүүшкек сөөлүнде барып буян биле анай караның ынакшылы революсчу интернационалчы идеялар биле харылзаалыг хей аът киирикчи күш болу бээр улуг хем эрги түрк км хакас ким суг эвенк ионесси кет хук селкуп пл тяас қолд нен енся ям эскимос энненайваам делегейниң эң улуг хемнериниң бирээзи эгезинден төнчүзүнге чедир чедир ооң суг оруунуң эң узун ниити хемчээли километр улуг хем бассейн шөлүнүң талазы биле обь хемниң соонда россияда ийиги черде а делегейде чедиги черде турар улуг хемниң солагай талакы эриинге барыын сибирьниң оргулааштары төнер а оң талакы эриинден чөөн сибирьниң улуг тайгалары эгелээр ынчап кээрге ол бойдустуң сибирьде чайгаар бүткен кызыгаары болур ооң бажында тывада тевелер а төнчүзүнде соңгу доштуг океанда ак адыглар чурттап турар күчү күштүг улуг хем чогум кызыл хоорай кыдыында каттышкан черинден эгелээр ооң тывада калбаа тен метр чедип турар океанче кирип чыдар уну километр калбак улуг хемниң унунда саян шушенскиниң красноярскиниң суг шыгжамырлары бар саян шушенск гэс ти майнск гэс ти болгаш красноярск гэс ти ында туткан улуг хем улуг суг оруу ында хеме чорулгазы сайзыраан ооң эриинде кызыл абакан красноярск дудинка дээш өске даа хоорайлар турар бо улуг хемни орус тыва чогаалчылар чурукчулар боттарының өлүм чок ажылдарында катап катап алгап ырлаан болгаш чураан улуг хем кожууну россия федерациязында тыва республиканың муниципалдыг образованиези муниципалдыг кожууну кожууннуң эрге чагырга төвү шагаан арыг хоорай шөлү км чурттакчы чонунуң саны кижи национал тургузуу тывалар орустар шажынчы тургузуу буддистер православ шажын автомобильдин кодунуң дугаары куржаг шагы хемнери енисей дагның хемнери кара суг саян шушен суг шыгжамыры шагаан арыгның чанында далай ламаның ыдыктап каан хайыракан даа турар шагаан арыг сумулар чизези улуг хем кожуунда он чурттакчылыг чер чаңгыс хоорай тургузуу болгаш тос суурлар эртемденнер сат шулуу чыргал оолович очур владимир бичелдей каадыр оол алексеевич аракчаа кара кыс бавуу сүрүң мира кызыл оол илья чогаалчылар пюрбю сергей бакизович кудажы кызыл эник кыргысович сарыг оол степан агбаанович көк оол виктор шогжапович даржаа алдын оол мижит эдуард баирович алдарлыг тоолчулар баазаңай түлүш чүльдүм оол андрей шойдак оол ховалыг төлептиг артистер дамба даржаа дмитрий намчылак сайын хоо барынмаа дадар доңгак вячеслав кара оол софья көшкендей игорь кошкендей айдысмаа мортай оол луиза сат саяна саржат оол александр сарыг хуурак римма айдаш барынмаа композиторлар оюн аяна базыр оол солаан сат сорук бегзи каадыр оол мохов илья тар ның төлептиг удуртукчулары адыг түлүш хемчик оол адыг түлүш чүлдүм тыва республиканың төлептиг удуртукчулары кара оол шолбан валерьевич алдарлыг мөгелер доңгак балчый оол доңгак бегзи хуурак базыр тараа василий мөңгүл оол биче оол доспан найдан оол бүрбү дадар оол биче оол владимир данзы белек сергей ондар суур оол өске сылдыстар бөлүктерин тыварда баштай улуг чеди хаанны тып алыры эргежок чугула ол сылдыстар бөлүүнде кол онза көскү чеди сылдыстарның аразын бодал биле тудуштурар болза хымыш хевирлиг дүрзү болу бээр чылдың үелеринге азы дүн хүннүң эргилдезинге дүүштүр ол хымыштың тудазы чүк чүкче өскерлип турар ол сылдыстар бөлүүн октябрь ортан үезинде хайгаарап көөр болзувусса тудазы солагай талазынче углуг көстүр а январьның ортан үезинде көөр болзувусса тудазы куду апарган болуп көстүр апрельдиң ортан үезинде хымыштың тудазы оң талаже угланган ол үеге сылдыстар бөлүү эң не бедик турар болгаш доңгайтыр каап каан хымыш ышкаш көстүр июль айның ортан үезинде оларның тудазы өрү углуг көстүр ол сылдыстар бөлүүн чаңгыс дүн хүннүң дургузунда хайгаараар болза мындыг октябрь айның ортан үезинде кежээкиниң шакта көөрге хымыштың тудазы солагай талаже углуг өртемчей өзээн долгандыр дескинип турар болганда улуг чеди хаан деп сылдыстар бөлүү соңгу полюс чоогун чоорту дескинер шак болгаш дуганың мугур градузунга дең орукту эртер а дүнекиниң шакта оларның тудазы куду углуг а ооң дараазында шак иштинде база эртер болгаш ынчан оларның тудазы оң талаже углуг апаар хүндүскүнүң шакта оларның тудазы өрү углуг турар улуг чеди хаан деп сылдыстар бөлүүн чүгле чеди сылдыстан тургустунган деп чугаалажып турары шын эвес шынында ол сылдыстар бөлүүнүң кызыгаарында хире сылдыстар бактаап кирген ол сылдыстар аразында ийиги хемчээлдиң алды сылдыстары бар болгаш үшкү хемчээлдиң сылдыстарынга хамааржыр дельта сылдысты көрүп болур оон арткан сылдыстар үшкү хемчээлдиң азы оон даа кошкак сылдыстарга хамааржыр ол сылдыстар бөлүүнүң эң көскү чеди сылдыстарын көөрге черден бир дөмей ырак ышкаш сагындырар шынында бенетнаш эта деп сылдыс бистен эң не ырак алиот кси деп сылдыстан дөрт катап чоок азы ол хемчээл чырык чылынга дең ол бөлүк сылдыстарның чамдык сылдыстарын онзагайлап демдеглээри чугула кырының изии хире кончуг улуг кызыл сарыг өңнүг дубхе биле альфа демдеглээн бенетнаш деп кырының изии сылдысты эта деп үжүк биле демдеглээн бо ийи сылдыстар хымыштың өске сылдыстарынга хамаарыштыр дедир углуг кылдыр октаргай делгемнеринче кончуг дүрген шимчеп бар чоруурлар ол ийи сылдыстардан өске беш сылдыстар боттарының физиктиг бот шынары биле барык ла дөмей база ла кончуг дүрген өске талазынче шимчеп бар чоруурлар аяс караңгы дүнелерде хымыштың тудазында турар сылдыстарның ортузунда мицар деп сылдыс биле мырыңай кожа чөгенчиг сула көстүр бешки хечээлдиң сылдызын көрүп болур ол сылдысты эрте бурун шагда арабтар алькор деп адаан мицар деп сөстү араб дылдан очулдурарга аът а алькор деп сөстү очулдурарга аът мунган кижи дээн уткалыг азы өскээр чугаалаарга аъттыг кижи дээн мицар биле алькор эң не билдингир ийи дакпыр сылдыстар болур оларның аразы дуганың минуталарынга дең сактырга олар мырыңай кожа ышкаш көстүр ынчалза даа оларның аразы чер биле хүн аразындан он чеди муң катап ырак азы ийи чартык биллион биллион миллион катап миллион километр улуг чеди хаанның сылдыстарының аразында дакпыр сылдыстар дыка хөй ол сылдыстар бөлүүнде көскү туманналчактар бар олар ыракта сылдыстар системазында тургустунган галактикаларга кончуг дөмей ол сылдыстар системаларында харын даа планеталар бар болгу дег тывалар улуг чеди хаан деп бөлүк сылдыстарны барымдаалап шагның эргилдезин тодарадып чорааннар бир эвес хүн ажып турда ол бөлүк сылдыстарның тудазы чөөн чүкче углуг болза час мурнуу чүкче углуг болза чай барыын чүкче углуг болза күс соңгу чүкче углуг болза кыш болур уран хүн системазының дугаар планетазы уранга хүннүң чырыы аажок кошкак чедер болгаш чырыыры сула болганда ук планетаны чүгле телескоп биле хайгаарап болур уран деп планетаны англи эртемден в гершель чылда тып ажыткан дээр бурганының ады биле атташ кылдыр уран деп адаан ол хүнден млн км ырак болгаш чылдың дургузунда ону чүгле чаңгыс дескинер ооң өзээ өске планеталар дег орбитазынга хамаарыштыр ийленчек эвес ында дүн хүннүң үргүлчүлээри шак минута кырының температуразы эң изиг дээн черлеринге безин казыыр атмосферазының составында водород болгаш хөй эвес метан холуксаазы база билдинген ортумак дыгыйы куб сантиметрде грамм эдеринчилиг оларның диаметрлери км улгатпас уран бодунуң өзээн долгандыр аажок дүрген дескинип турар болгаш ол полюстарындан чыыра иттирген кашпык хевирлиг физиктиг терминнер физика эртеминге хамаарышкан терминнер оларның тайылбыры сила архимеда архимед күжү хей газ болгаш өске даа суук чүүлдерже кандыг бир чүвени киир сугарга дедир үндүр идип турар күш кайда сууктуң хейниң дыгыйы доктаамал коэффициент чамдыкта деп мугурлаар а суккан чүүлдүң хемчээли азы чүүлдүң суккан кезээ ведёрка архимеда архимед хумуңчугажы архимед күжүн дуржулга кырынга бадыткап көргүзер бичии хумуңдан ооң иштинге өйлежи бээр цилиндрден болгаш күш хемчээр динамометрден тургустунган херексел сила ампера ампер күжү сорунзалыг магниттиг шөлдүң талазындан ток дамчыдып эртип турар сывырындакче кылдынныг берип турар күш сила лоренца лоренц күжү сорунзалыг шөлдүң талазындан шимчеп чоруур октагже зарядче кылдыныг күжү сила стокса стокс күжү хей газ азы өске даа суук чүүлдерниң талазындан салдап азы эштип чоруур чүүлдерге шаптык кадар оларның шимчээшкининге удур күжү кайда кольца ньютона ньютон дээрбектери калбак чыыра тыртар линзаны дески шил кырынга салыптарга линзадан болгаш шилден чайыннаан чырыктың интерференциязының түңнелинде тыптып келир өңнүг дээрбектер броуновское движение броун шимчээшкини суук чүүлдүң сугнуң молекулаларының кайы хамаан чок ол бо талаларындан согуушкунунга таварышкаш кандыг бир бүдүмелдиң сугга эзилбес кезекчигежиниң уш баш чок соксаал чок шимчээшкини ону микроскоп дузазы биле көрүп болур болгаш сугнуң молеклалрының кайы хамаан чок чылыглыг шимчээшкининиң бадыткап турар дуржулга болур дырки үттер чартык эртирикчилер деп адаар бүдүмелдерде кварц германий бир электрону боштунуп чоруй барган атомнарны үттер дээр олар кадар октарлыг кезекчигештер ышкаш электрилиг шөлге шимчээр оон укталган дырочная проводимость полупроводников чартык эртирикчилерниң үттүг хевирлери деп термин база бар бо ажылды кылырынга тываның күрүне университединиң физика математика салбырының бешки курузунуң студентилери алена достай мирослав манзырыкчы ирина ооржак идекпейлиг киришкен финляндия швед официалдыг финлянд республиказы швед европаның соңгу талазында күрүне соңгу эвилелдиң чылдан тура европей эвилелдиң чылдан тура база шенген эвилелдиң кежигүнү чылдан тура чылдың декабрь да хамаарышпас күрүне бооп тургустунган чөөн талада россия биле соңгу барыын талада швеция биле соңгу талада норвегия биле кызыгаарларлыг чурттуң мурнуу болгаш барыын эриктерин балтий далайның суглары болгаш ооң ээтпектери фин база ботник шаптап турар найысылалы хельсинки хоорай в чылда сеткүүлдүң саналы биле финляндия делегейниң тергиин чурттары деп даңзыны баштаан финлядияның сугларының хөй кезии балтий далайже киир агып чыдар а соңгу талазында хөй эвес суглар соңгу доштуг океанче агып турар финляндияны муң хөлдер чурту деп база анаа эвес адап турар чүге дизе финляндияның девирскээриниң зун хире хөлдер эжелеп турар бо күрүнениң чериниң малгаш болгаш тулаалыг черлер болуп турар хамнаашкын тываларның бурун чүдүлгези ол даш векте күрүне тургузуу чок ниитилелге тыптып келген хамнаар чорукта бисти долгандыр хүрээлелге бойдуска чүдүүр ону амылыг кылдыр санаар кижиниң чуртталгазынга салдарлыг бооп болур хөй санныг бойдустуң ээреннеринге бүзүрээр бодал күштүг хам кижи аас кежикти ажыл агыйга чедиишкинни ол ышкаш аарыг аржыкты хай халапты чалап болур күштүг хам кижи октаргай үш делегейден тургустунган деп санап турар үстүкү оранда дээрде чүгле сүнезиннер ортузунда черде кижилер дириг амытаннар үнүштер а алдыы оранда өлген кижилерниң буктары чурттап турар хам бүрүзү хамнаашкын үезинде чугаалажыр дузалакчы болгаш камгалакчы ээреннерлиг дузалакчылары черлик амытаннар куштар балыктар хевирлери камгалакчылары хамның өлген өгбелериниң сүнезиннери болур хамнар диргискен дүңгүрлер дузазы биле өске ораннарже чоруктарны кылыр олар хамнаар тоннуг бөрттүг аза шулбус сывыртаар кымчылыг болур хамнаашкын үезинде хамга дузалакчылары камгалакчылары дузалажыр хам өлүрге ооң эдилелдерин буян чаяанын хамның сүнезиниң шилип алганы салгакчы салгап алыр аңаа херек үүрмек даштарны улар азы кара куштарның боостааларындан алыр хуванактың сымыраныы колдуу шын болур шаанда тывалар амгы хам деп кижини адаарда кам деп адап чораан камнар бойдузун болгаш чонун камнаар камгалаар карактаар ынчангаш кам дээр кам деп улус тур бис хам эвес кам деп адаар болзувусса шын болур кам дээрге таарымчалыг билдингир боор суг халаптың соонда кижилерниң амыдыралы черликсип ле эгелээн даш век деп турар үе ынчан эгелээн ындыг турбуже куйларга чурттап чораан черлик улустар аразынга кудай ак деңгерден чаяанналган кам кижилер тыптып камгалап чораан кижи амытанның чуртталгазының канчалдыр чурттаарын айтып берип чораан бир куйга бир кам кижи албан турган оон башка ол улузуң дириг артып шыдавас турган кам кижиниң хуулгаазынныг чүүлү ол дур ол бодунда кам кижи бодунуң чуртунуң бойдузун база камнаар чонун база камгалаар бурунгу улус камнарын дыңнап билир чораан деңгер дээр хүн чер чүдүлгези бурун шагда азия европа чоннарынга нептереңгей турган соңгу мурнуу американың индей чоннары ацтек инк ёзу чаңчылдыг улус база деңгер дээр хүн чер чүдүлгелиг чораан австралия индонезия полинезия чурттарының чоннары база чер деңгер дээр хүнге чүдүп чораан бо чүдүлгелерниң кол сорулгазы чер кырында дириг амытан болгаш кижилерниң эки амыдыралынче угланганы бойдустуң улуг арыг күжүн энергиязын кижиже дамчыдары болур дарбаа ю к тыва дугайында айтырыгга харыылар хей аът тугу төвүт бурган шажынында чиндимин чүктээн аът хевирлиг белги демдекти символну чуруп тариналар бижип каан дөрбелчин өӊнүг ама пөс хей аът төвүт лунгта моол хийморь бо белги демдекти символду кижиниӊ камгалакчы күжү азы амы тынныӊ күжү деп санап турар бурган буддажы шажынында амы тынныӊ күжүнүӊ белги демдээ чиндимин күзелдер боттандырып аас кежикти болгаш сайзыралды чедирип турар эртине чүктээн аът болуп турар күштүг бүрүн бүдүштүг хей аът тугу турда бүгү херектер чедиишкинниг болгаш кижиниӊ кадыкшылы баксыравас хей аът деп билигниӊ адынче кирип турар хей деп сөс агаар биле харылзаалыг болгаш кижиниӊ тыныжын илередип турар болгаш бурганчы билиглерде прана биле тын биле холбаап турар бурганчы буддажы билиглерде кижиниӊ праназы амы тын күжү биле харылзаалыг хей аътты беш кижиниӊ мага бодунуӊ болгаш өртемчейниӊ магабуттарын эге элементилерин илередип көргүзүп турар беш кол өӊ биле дарзыктарда тукчугаштарда чуруп турар ынчангаш ол дарзыктарда хат салгынга таварышканда ажылдап салдар чедирер тариналарны бижип турар мындыг таварылгаларда азыпкаан кижиниӊ күчү шыдалы көдүрлүп көвүдеп эгелээр азарыныӊ беттинде дарзыктарны тускай ёзулал раб не кылдыртып ламага айызадып алыр болза чогуур лама кижи ёзулал үезинде дарзыктарже бүгү бурганнарныӊ буддаларныӊ ук дөстүг мерген угаанын чалап алыр ынчангаш лама хей аът тугун кандыг хүн болгаш хей аътты чалап турар кижиниӊ шыдаар шаан барымдаалап каяа азар болза экизин айтып чугалап бээр шаанда хей аът тугун колдуунда даглар кырыӊга болгаш өглер чанынга азып турган хей аът тугунуӊ ынчаар азары кижиниӊ мага бодунуӊ күчү шыдалын таарыштырарынга озал ондактан болгаш өске багай болуушкуннарны чайладырынга кижиниӊ чурагайда төртүнген чылыныӊ болгаш ук чылдыӊ магабуттарыныӊ эге элементилериниӊ олуттары биле чөрүлдээлерин соксадыр херек ынчалза даа хей аът тугунуӊ кол утказы чедимче биле аас кежикти боттарыныӊ өөнче чалаарында дарзыктыӊ ортузунда аътты булуӊнарында пар арзылаӊ хаан херети биле улуну чуруп каан бо тынныг амытаннар бүрүзү беш кол магабуттарныӊ кайы бирээзиниӊ тодаргай хемчээл делгеминде чоруп турар пар ыяштар аразынга арга арыгда чуртап турар болгаш бурганчы чурагайда буддажы астрологияда агаар азы хейниӊ магабудун илередип турар төвүттүӊ харлыг арзылаӊы чер довурак магабуттуӊ эӊ не мөөӊнээн алыс ужурун илередип турар делегейде эӊ бедик хималай даглар кырында чурттап турар болгаш чер азы довурактыӊ белги демдээ болуп турар хаан херети дээрге чер суг ээлерин илередип турар думчуунда чылан ызырып алган кылдыр сиилбип чуруп турар илби шидилиг куш дур ол от магабутту илередип турар ынчаарга улу ужуп турар даа болза сугда чурттап турар болгаш суг магабутту илередип турар маадыр оол ховалыг тыва прозачы чогаалчы амгы тыва проза чогаалында маадыр оол ховалыгның киирип чоруур үлуг хуузу улуг ооң проза чогаалынга бодунуң туружун ээлеп болур апаарын эрткен чүс чылдың чылдарында ла чечен чогаал шинчилекчизи критик антон калзаң эскерип демдеглээн сөөлгү беш алды чылда хөй прозачылар илерээн оларның аразындан ш суваң с хертек м доржу а доржу ч ирбижей м ховалыг оларның ат сураа элээн калбарган деп а калзаң өзүлдениң демдектери деп амгы тыва литература дугайында критиктиг шинчилекчилеринде бижээн маадыр оол ховалыгның ады ооң чогаалдары чылдарның орта үезинден бээр парлалгага көстүп келген ынчан ол ак довурак хоорайга тыва даг дүгү комбинатка ажылдап турган шериг эрттиргеш келгеш тыва даг дүгү комбинатка ажылдай бердим слесарьлап даг өрүмнээш хая даш казар күчүлүг экскаваторну чыл иштинде дүн хүн дивейн ээлчег келирге башкарып келдим чогаал ажылын экскватор башкарып тургаш ла эгелээн мен деп м ховалыг бодунуң дугайында бижип турар шак ынчаар ол тыва литературада ажылчын чогаалчыларның б хөвеңмейниң в саган оолдуң д сарыкайның даңзызын уламчылап туружун быжыглаан маадыр оол ховалыгның номнары удаа дараа үнүп бодунуң номчукчуларын тып ап эгелээн ооң чырыкче үнген номнары чылдан чылче чогаалчының мергежили бедип келгенин чогаал сайгарыкчылары эскербейн барбаан прозачының мергежили доктаамал бедип кел чыдарын ооң чаа үнген улуг от деп чыында номундан эскердим деп ооң дугайында сандан сандю демдеглээн чогаал сайгарылгазында маадыр оол бартыштаановичиниң прозачы өзүлдезинден аңгыда чогаадыкчы ажыл чорудулгазының үнген дөстерин тайылбырлаарын оралдашкан чүүлдер база бар чогаал бижииринге бир ле дугаарында үндезин болган чүүл туризм спортунга чогаалчынынң хандыкшылдыы турисчи кокпалар биле төрээн тывазының улуг улуг арттар сыннарны эрттип кезип улуг тайгаларның шыпшык баштарынче үнгүлээн ол сонуургал сеткил хөөнге чүгле экини оттуруп делгем көрүштү хевирлээн бойдустуң каас чаражын амыдыралды болуушкуннарны чуруп бижиири чеченчидип бодаары чогаалчыга сонуурганчыг болган туризмге хандыкшыл чогаал бижииринге улуг идигни берген школачы тургаш ла ол туризмни сонуургап мөңгүлек турклубтуң кежигүнү апаргаш барыын тываның арттарын сыннарын шуптузун эргип кезип каапкан маадыр оол бартыштаановичиниң чогаалдары чечен чугаа жанрында хөйү биле бижиттинген ооң чечен чугаалары амгы үеде көргүзүп турары биле онзагай оларда үениң чидиг айтырыгларын хөйү биле көдүрүп чогаалдарның эстетиктиг утказын тыва улустуң аас чогаалдарындан алган амгы шагның прозазының сюжеттери маадырлары чежемейниң даа чаа болза чуруушкуннуң аргалары кандыг даа хөй янзы сайзырыңгай апарган болза ооң эстетиктиг укталган дөстери дуу үженги чылдарның прозазының оон ыңайлаарга улустуң мифтеринде тоолдарында уран чугааларында чыдып турар деп чогаал шинчилекчизи антон калзаңның демдеглээнинге кижи каттышпас арга чок чогаал кандыг даа үеде бижиттинген болза ооң ук дөзү чоннуң чечен мерген бедик идейлиг чогаалдарындан ужукталган болур чогаалчы маадыр оол ховалыгның чогаал бижиир аяны бир онзагай дээрзин ооң чогаалдарының аттарындан безин хөйү биле көрүп болур амыдыралдың янзы бүрү арыннарын оларда шуптузу көрүнчүктелген мөзү бүдүш төөгү ынакшыл темалары чырыттынган маадыр оол ховалыгның бодунунң ыт угааны деп чечен чугаазында амыдыралда болган ийи таварылганы чечен мергени биле көргүзүп кижиниң арын нүүрү угааны ыттыындан дора болгулаар деп бодалды номчукчуга билиндирип турар чечен чугааның кол маадыры серге байыр ол амыдыралынга туруп келген бир улуг айтырыгны шиитпирлээри биле чаңгыс черге ажылдап чорааны доржу демировичини сактып кээр ол ам оралакчы сайыт апарган кижи чүге дуза кадып шыдавас деп бодап эжинге бүзүрел серге байырны ооң биле ужуражылгаже эккээр доржу демировичиге ужуражып келгеш мендилээрге кандыг даа харыы бербейн өскээр талыйтыр көрүп ческинген дег эрте дүже бээр шак ынчаар аразынга чылыг чымчак хамаарылгалыг чораан чаңгыс черег кады ажылдап чораан ийи кижиниң бирээзи бирээзин танывас апарган дөрт чыл бурунгаар кады аңнап чораан дуңмазының ыды хартына серге байырны дораан танып кааш аңаа аажок огланган болган бо ийи болуушкун чечен чугааны кол тепкииш болган м ховалыгның д сарыкайның ш кууларның болгаш өске даа авторларның хөй хөй чечен чугааларының темалары бүрүнү биле амгы үеден келген маадырлары бистиң биле кады чурттап чоруур кижилер деп антон калзаңның демлеглээни чөптүг кандыг даа чогаал номчукчуну бодандырып сагыш сеткилин доюлдуруптары биле күштүг чогаалчының бо чечен чугааазында ындыг шынар бар автор ук чогаалында антитезе аргазын билдилиг ажыглаан кижи биле ыттың долгандыр турар хүрээлелге хамаарылгазын көрүспүшаан амыдыралдың шынын тодарадып арын нүүр мөзү бүдүш айтырыын көдүрүп эккелгени чедимчелиг ынчап кээрде чамдык таварылгаларда кижи ыт амытандан дора апаары билдинер ылаңгыя эрге чагыргаже депшип ажылдай бергенде доржу демирович мурнунда серге байырның деткимчези биле ажылдап чораан деткип дузалажып чораан өңнүү биле өске ажылче депшип ажылдай бергеш мендилешпейн сыңзып турар доржу демирович эки эвес кижи деп чүве ооң овур хевирин чуруп көргүскенинден не билдинип келир чүглери тазарган куштуу дег чиңге моюннуг он дөрт хар үезинде өспейн барган хире чолдак дурт сынныг доржу демирович чылар чылбас чорза чорза өде чара кадайының ачызында оралакчы сайытче депший берген доржу демировичини авторнуң бо тодаратканындан аңгыда ук чогаалда өске болуушкунардан ол кыиыл дээрзи улам билдинип кээр караңгыда өг даштынга диспетчер шеңнени хоюг эъдин тааладыр куспактаан даа эзирни тендирип чугаазы үнүп чеченден салдынмайн барган шеңнениң чугаазындан илерээни болза чанып чоруп олурувуста доржу демирович чеченниң спортивказынче кузуп каапты чечен чугаада болуушкуннар боттары ла доржу демировичиниң дугайында хөйнү чугаалап турар мында авторнуң кандыг даа немелде тайылбыры чок чогаалчының мергежилиниң онзагай талазы бооп турар чечен чугаада кол маадыр сергее байырның овур хевиринде ажылчын кижини көргүскен олут орбас чыдын чытпас амгы үениң кижизи деп чүве билдинер ол үргүлчү ле ажылга хаара туттунупкан чоруурун чүгле бээр кээрде агарты чугдунган холдары херечилеп турар кызыл дус чүдүрүп алган камазын чуруп бижээни даа ооң ажыл агыйжызын сөглеп турар кижи биле ыт медерелдиг кижи биле дириг амытан бо ийиниң аразында улуг ылгал бар бо чечен чугаада чуруп турары биле алырга кижи кижи чеже даа угаанныг болза чамдыкта ыттан дора апаарын элдээрткен доозун сырынга када берген кылын эриннер экии доржу демирович дээри биле ажыттынып барыек бүгү назыда руль долгап дүлгүүр тудуп келген чүгле бээр кээрде агарты чугдунган холдар бурунгаар салдынарының кайызы чорда оралакчы сайыт доржу демировичиниң карааның борбаа шилдени берген чүглери тазарган куштуу дег чиңге мойнун кагылдыргаш мурнунда турган улуг ла кижини эскербейн даа танывайн даа кыдыынче кылаштай берген бо таварылга биле дараазында таварылганы деңнептер кылдыр автор номчукчуну автор албададыптар маадыр оол ховалыг кижилерниң психологтуг байдалын чуруп көргүзер талазы биле мергежээн чогаалчы дээрзи бо чечен чугаадан илереп кээр мендиге харыы бербээн таварылгада когараан кижиниң арын нүүрүнге аар болгаш берге автор шынзыг дамчыткан аксын аазадып келген серге байырның боскундан чүгле ык дээн дунук үн бодунга дыңналган болгаш мынча дээр албан яамы дүжүлгезинде удуртукчузу биле ооң аразында дүвү көзүлбес кашпал чыдарын билбезинге чөгенгеш ол хензигие ле апарган түмен чон аразынга боду билбейн үпчүген чанагаштаныпкан дег кылдыр сагындырган делбигир кулактарының бажы эпчоксунганындан хан дег кыза бергензиг даа серге байыр арны нүүрлүг чаагай мөзү бүдүштүг кижи кылдыр чуруттунган бо таварылгада серге байырга эвес а доржу демировичиге ыядынчыг болуп кулактарынынң бажы кызар турган ышкажыл ындыг эвес серге байырның чүгле кулактарының бажы кыскан эвес оон даа берге ышкам болганын чогаалчы чедимчелиг чуруп көргүскен оралакчы сайыт кудумчуда бүрүлери халагар теректер баштары четчелээн дег хая көрнүп алган турар боорга аңгадай берген турган серге байыр шыңганнары курлу берген дег буттарын маны даштан пат боорда көдүрген ооң белен не хөлүйбес шырайы дүндүе берген иштинде элдеп ле чүве дир але деп сукуртунгаан ыттың меге угааныын чуруп көргүзүп тура ооң ол өйде сагыш сеткил байдалын база тода илереткен оозу сыыңайнып дээрбектелчек кудуруун чайып огланып ийи алышкыны машинаны долгандыр довурак көдүрүлдүр маңнап ла эгелээн үениң аайы биле чогаалчылар болгаш өскелерниң даа чогаалдарында чаа үе шагның болуушкуннары арбыны биле чырыттынып турар апарган чечен чогаалдың бо турушбайдалын критик антон калзан эскерип чырыткан прозаның сан шынар талазы биле өзүлдези база шыырак прозачыларның одуруу калбарган олар үе социал амыдырал аайы биле дөмейлешпес хөй хөй бир мөзүлеш чүүлдерни көргүзер аргалыг апарган маадыр оол бартыштаановичиниң чогаалдарында үе социал амыдырал аайы биле дөмейлешпес бир мөзүлеш чүүлдерни бижип көгүзүп турар ооң бижээни сыртык деп чечен чугаазында бо хүннерде хөгжүп эгелээнсарыг шажын дугайында чугааны чорудуп турар ооң биле чергелештир амгы үениң бир мөзүлеш овур хевирлери база бо чечен чугаада бодунуң сайзыралын алган чааскаан чурттап турар алдынай үениң аайы биле саарлыкчы ажыл агыйлыг даш чүрек оларның овур хевирин берген алдынай бурган чүдээнге бүзүрээр аңаа шын хөңнү биле бүгү сеткили биле бердинипкен кижи болур ынчалза даа ооң базымнарында шажынчы эвес чүүлдерни номчукчу эскерип каар бажыңын долдур бурган чуруктарын салып алза даа оларнын мурнунга эр кижи биле куспактажып турар чүдүлге ооң сагып чоруур ыдык чүүлү эвес дээрзин ооң чугаазында бадыткаар кижи кара чажындан шажынга кижизиттинген болза ооң ёзу чурумун сагыыр болур мен ышкаш назылыг үжен хар ажа берген кижиге берге дир ийин бодун холга алыры дыка нарын улуг тура сорук херек мен чааскан на болгай мен чүдүлгем эчизинде эдержир чугаалажыр өөрлүг дүр мен ол чок болза кым мен бо сөстер номчукчуга хөйнү чугаалап бээр шажын чүдүлгелиг бис деп чоруур чамдык кижилер ону сагыш сеткилинден ыдыктап чоруур ышкажыл оларга кол ла чүве улус мурнунга бодун чүдүлге сорулгалыг кээргээчел сеткил сагыштыг кижи кылдыр көстүрү болур олар шажынга ити хөңүнден чүдүр бараалгаар дээш эвес а ооң кандыг бир ажык кончаа алырын бодап чоруурлар алдынайның өңнүү болур кижизи ооң үежизи даш чүрек ол амгы үениң саарлыкчы сайгарлыкчы чаа тывазы ол алдынайны анаа ла сонуургай бербээн ол кысче ооң көрүжү бир янзы кара буга алдынай аңаа аңаа херек кижи апарган бир катап душ бооп чедип келген бооп фамилиязын сонуургаш ооң саарлыкчы ажылынга база бир дуза кадып боор ээлгир сынныг кысты ол дүштээр үеде бажыңынга чедирген даа автор бодунуң кол маадырынга даш чүрек деп атты берип кааны анаа эвес даш чүректиг кадыг берге кижиниң дүрзүзү ооң сөстеринден не номчукчуга билдинип кээр сээң удуп дыштанмааның меңээ кандыг даа хамаарылга чок сазыг хуна ол чүъктүң кайы хире үнелиин билир сен бе чыдыг кырза ооң өртээн чавааң биле бар өнчүңге каткаш төлеп шыдавас сен кырган сойлук бүгү назынында мээң кулум боор сен өлешкин ыт сени дүн хүн чок хендирбең сөөгүн иридир са мунар мен өлген сек ооң соон дарый даш чүректиң кижилерге хамаарылгазы тодарап кээр баштай дээрезинде дөрткү каътче сыртык туткаш үнүп чыткан кыска дузулажып улуг ла сыртыкты чараш херээжен кижи дөрткү каътче үндүрүп бар чыдар эвес аан деп сагыш човаан чугаазы ооң даштын чаган хоозун чугаазы кылдыр билдинер ам ооң ёзулуг арны ажыттынып келгенде ооң кижилерге хамаарылгазы билдинип турар кээр чогаалчы кырган кырза чорта берген болза хамаан бе тууйбу өртээ чеддер чеддер үнези кайыл оң дээн ооң сөстери бадыткаар уран чечен бо чогаал маадыр оол ховалыгның дээре дээн чогаалдарының бирээзи болуп турарының бир чылдагааны болза кижилерниң аразында хамаарылганы даа үениң маңын даа тодаргай көргүскенинде тыва кижиниң делегей көрүүшкүнүн болгаш ооң аажы чаңының онзагайын илереткен чогаал хамаан хамаан деп чечен чугаа болур хамаан хамаан деп шола атты чогаалдың маадыры чүнү даа улуг ла херекке албас аа хамаан дээр чаптанчыг чаңы биле чоннуң ынакшылын хүндүткелин чаалап алган ол хүрешке безин деп тура ону каапкаш оңнүүм келир чүве хүпеш хамаан дээш арлы бээри көшкеш эт севин өөн чүдүрген машинаны самосвалдавыт аа хамаан дээш эт херекселин үреп алыры уран чечен бижиттинген бо овур хевир чонга чоок ынчангаш номчукчу кижи бүрүзүнүң кичээнгейин хаара тудуптар ону сонуургадыптар овур хевир болур чогаалчы маадыр оол ховалыгның бижип турары чечен чугаалары лириктиг хөөнге кончуг чоок бижиттинген чогаалдар болур ынакшыл темазынга бижиттинген эергин кызым ыт нүүрү аржаанга ынакшыл болгаш өскелер даа чогаалдары ындыг чогаалчының бутчактар дээр улуг хемчээлдиг чечен чугаазын лириктиг чогаал деп санап турар бис кырыгс чогаалчы чиңгис айтматов бодунуң лириктиг тоожулары биле бүгү совет номчукчуларның кичээнгейин хаара туткан болгай оон эгелеп ол бүгү делегейде билдингир улуг чогаалчы апаар маадыр оол ховалыг лириктиг чечен чугааларын моон соңгаар даа хөйнү бижиир боза бүгү тывага элээн билдингир чоннуң ынак чогаалчызы апаар дээрзинге бүзүрел бар ол дуңмазы биле сүзүп ойнап турган хөл малгажынга ьаргаш бодунуң база дуңмазының истерин тып аар дуңмазының истерии бар малгашты ол кадырып алгаш хүннүң не сайзанаангн дуңмазы биле ойнааны дег ойнап турар бир хүн ол малгаш бусту бээр шак ынчаар бутчактарның сюжеттиг шугуму чештинип бадар маадыр оол ховалыгның баштайгы дээрезинде бижип турган чогаалдарынга бодаарга бо сөөлгү чылдарда чырыкчет парладып үндүргүлээн чогаалдары ам база бир чаа шынарже кирип келгенин үстүнде сайгарган чогаалдарывыста тодазаы биле көстүп турар ол тыва чечен чогаалдың бурунгаар базымы дыр хомус тыва чоннуң эң бурунгу хөгжүм херексели ооң тывылган төөгүзү база солун тайгага аңнап чораан аңчы бир хүн дыт чартызы биле ойнап турган адыг көрген дыттың чартызын тыртып тыртып салыптарга бир ле онзагай үн арга иштинге чаңгыланы бээр болган аңчы чазаныр шевер даа кижи турган ыяш чартызы биле дылдап кылган хомусту ол саадаваанда кыла шаап каан чогаадыкчы дилээшкиннер ооң биле дооступ калбаан аът кудуруунуң хылын алгаш ону шеле соккулап шенээн хыл хомус ынчаар тывылган оон чоорту шелер хомус азы кулузун хомусту кылып ойнап турар апарган сөөлүнде тыва дарганнар демир хомусту кылып өөрени бергеннер тываларга бо хөгжүм херексели үе дүптен бээр турган ооң тывылганын чарып каан ынакшааннарның кударанчыг салым чолу биле холбап турар төөгү бар бир оолга ынакшаан уругну күш биле чаргаш бай кижиниң оглунга олуртуп каан чардырган ус дарган оол хомус кылып алгаш кудараан сагыш сеткилин ооң биле илередип аштаныр чемненирин удуур уйгузун уттуп дүн хүн чок ойнап ла орган сөөлүнде барып ол сээдеңнээш чалым хаядан шапкын хемче шурап амы тынындан чарылган а ооң ынакшаан кызы байның оглун хозуп каапкаш эжиниң дугайын дыңнааш ол ла чалымдан халый берген ынакшаан оолдуң уран шевер холу биле кылып каан демир хомузу улус чонунга тураскаал бооп артып калган түрк дылдарда хомус деп сөс янзы бүрү хевирлиг дыңналып турар хомус комуз кобуз хомыс кобыз оон ыңай шанкобыз кылкобыз хыл хомус чарты хомус болгаш оон даа ыңай кайы даа таварылгада хөгжүм херекселиниң дугайын чугаалааны илдең демир хомус дыл салаа биле ойнаар хөгжүм херексели демир хомус шаанда даа амгы даа үеде эң не нептереңгей хөгжүм херекселдеринге хамааржыр аас чогаалының барык бүгү ле хевирлеринде ооң дугайын хөй катап чугаалап турар ону чоннуң ырларында дыка көвей катап алгап йөрээп турар кара дарган соккан хомус каңгырадыр эдер хомус шевер дарган соккан хомус сеткил чазаар сагыш эдер чаашкында кудуушкунда чаглактаныр бо ла хадың чалгаараанда муңгараанда чалгааратпас хомузумну тыва демир хомус ийи талазында демир чаактарлыг ортузунда чоорту чиңгелеткеш бажын дугаландыргаш борбайтып каан демир дылдыг херексел ооң узуну бир сөөм хире бо дээрге эң бичии хөгжүм херексели дир ол бичии кижиниң адыжынга даа сына бээр ындыг даа бол ол бодунуң янзы бүрү күүседикчи аргалары биле өске хөгжүм херекселдеринден хензиг даа дудак чок бичии болгаш чиик болган ужун ону доктаамал ап чоруурга эптиг демир хомуска ойнаарының аргалары янзы бүрү ол күүседикчиниң уран чаяанындан хамааржыр тускай аялгалар даа күүседип бүгудеге сураглыг ыры аялгаларын даа ойнап арга арыгның шиилээрин хаттың хадыырын куштарның эдерин дуруяаның алгызын аъттың киштээрин даа өттүнүп болур оюн үезинде хомусчунуң эриннери дылы боостаазы оң холунуң салаалары угаан медерели болгаш тыныжы идепкейлиг ажылдаар чамдык күүседикчилер хомузун дедир тудуп алыр херекселдиң дылын кижиниң дылы шимчедип орар хары угда ийи хомус биле ойнаар кижилер тургулаар шагдан тура демир хомуска ойнаар эрлер херээженнер хензиг уруглар даа көвей турган ылаңгыя херээжен чон хомус ойнаарынга кончуг салымныг демир хомус шагдан бээр аныяктар аразынга хөлчок нептереңгей турган хомустуң дузазы биле ынакшааннар душтуун өгден үндүр чалап болчаг кылып чораан артылдай уруу хорлуу хар ажыр чуртааш чаңгыс оглу сагдыны бодунуң дүжүлезинге олурткан эмиг төштүг херээжок чанчын хорлуу ажы төлүнге тос чагыгны албан күүседип чоруурун дааскан артылдай тумат күрүнениң баштыңы ийи акылыг ийи дуңмалыг чеди чүс муң хире аг шериглиг чораан туматтар ураанхайның мурнуу кызыгаарын камгалап манчы кыдат эжелинге удур маадырлыг демисежип чораан артылдайның уруу хорлуу тумат күрүнени кара чыжыргана кожуунун хөй чылдарда чораан эмиглиг кижи болуп турар эрги дөрбет дептерде мынча деп бижип каан тумат хорлуу коргунчуг ла сүртенчиг ле борбахай туткан ураанхай коргунчуг өршээ бурганым борбахайлыг ураанхайны аал оранымдан ойзуп чоруп көр деп хола бурганының баарынга олурупкаш тейлегилээр тумат артылдай уруу хорлуу аваның дугайында бижимел демдеглелдер кыдат моол төвүт дылдарда бар өшкү бажы дойга кирбес эшпи кижи төре херээнге киришпес деп тываларның үлегер чугаазы бар шынында эшпи кижи кожуун чагыргазын баштап даштыкы эжелекчилерге удур боо муңгулуг демисежип чораан ышкажыл туматтар төөгүзүн ап көөрге чингис хаан үезиниң оранчок сөөлү кылдыр билдинип турар эмиг төштүг эшпи кижи өзер төрүүр салымныг ажы төлүңер азырап өг бажыңарга олуруңар деп хорлуу кыс өөрүнге чагып тургаын база бар хорлуу ава чагырыкчылап чорда туматтарның амыдыралы чогумчалыг турган деп төөгүде бижээн ол назылап кырааш оглунга дүжүлгезин чайлап берип бодунуң чүгле оглунга чагыы база бар алдыы ортаа үстүү ораннарның тыптып келгени биле кижи назынын деңнээрге дүн хүннүң чаңгыс катап солушканы хире үе дир чырык черге кижиниң тыптып кээп кыска даа бол амыдыралы дег аас кежик чок чоор оглум бо кыска чурталгазының иштинде кижи амытан ажы төлүнге чонунга эки чүвени кылып каар ужурлуг чонум боду ла билир дээш маспактаныпкаш таалап олуруп база болбас байлаандан алгаш эмин эрттир улуг өртекке саарып болбас байыырының ындыг оруун бурган башкы бузуттуг деп санап каан шынчы эвес чорук биле байыыры дээрге кижилер аразынга адаан өжээн тарыыр каракка көзүлбес кажар арга биле ханын ижип чилиин соруп чигени дир кылып бүдүрүп алган чүүлүн чону биле деңге үлежип чиири дег буян турбас чиижең сеткилден кажан даа ойталап чор чонунга дуза кадары дег аас кежик кажан даа турбас думчууң бораланган херээң чок бүдүрүп кылып алган кежикти чону биле деңге үлежир баштың на мен дээш чоннуң кежиин адыш ишти хирени карыш дуртун даа артыкка алба сааржылга кылырда чонга ажыктыг херектиг чүүлдерни кылыр чонунга херек чок чүүл эккээр болзуңза ол кедизи барып дөмей ле хоозуралга чедирер эңдере чаза каастанырындан ажы төлүңнү оваарындырып чор ол адааргалды тывылдырар салаа сайгыдынга чораан алдын билзек черже барып дүшкеш тывылбаза аңаа хомудава алдын аар дашты кылагар даа болза чырык көрбес эдилел дир алдын мөңгүн дээш карак кулак чок мурнун көрбейн чүткүүр болзуңза чуртталгаң тайлы берип болурун уттуп болбас сарыг өртемчейде бүгү ле чүве орун долаалыг халас хилис чүве чок болдур эвеспе чаныңда эжиң частырыг кылыпса ону эмин эрттир балдырлава частырыын чон мурнунга миннири дег эки чүве кажан даа турбас дизе хая көрүн часпас дизе айтырып чор туматтарның эртип келген оруун хая көрнүп көрүп шинчилеп чор оглум мээң йөрээлимни кажан даа утпайн чору оглум медээлелдиң дөзү хүн хүн системазының төвү ол хүн системазының телоларының аразында херелденип чырып турар кара чаңгыс тело хүннүң чырыы чылыы чер кырынга болгаш бүгү планеталарга амыдырал чуртталганың чаңгыс үнер дөзү хар чаъс хат хемнерниң агыышкыны база бүгү ле болуушкуннар хүннүң энергиязының ачызында болуп турар хүн биске эң чоок турар сылдыс ол өске сылдыстардан хемчээл масса температура болгаш чырык даа талазы биле улуг ылгал чок хүн биле сылдыстарның тургузуунуң ниити байдалы барык ла ылгашпас хүннүң көстүп турар ортумак диаметри булуңнуң секундазынга дең ооң диаметри сая километр черниинден катап улуг объему черниинден сая катап улуг азы м массазы чернин массазындан катап артык азы т ооң бүдүмелиниң дыгыйы черниинден катап эвээш куб сантиметрде грамм ында тыртыжыышкын кужу черден катап улуг чырыы лаа чырыынга дең ооң херелдениишкин энергиязы квт азы аът кужунге дең ол энергияның ийи миллиардтың чүгле бир кезии чер кырынга келир хүннүң бир секундада үндүрер энергиязы т хөмур дашты кывысканынга дең ооң кырының температуразы бедик температурага газтарның атомнары ионнарже шилчий бээр болганда хүннүң бүдүмели плазмадан тургустунган ооң массазының водород болгаш гелийден бүткен оон аңгыда ында хире химиктиг элементилерниң бары илерээн фотосфера хүннүң көстүп турар херелдери тургустунар атмосфераның кол кезии фотосфера хүннүң дашты бооп көстүр бүгү ле херелдер оон кээр ооң ортумак температуразы фотосфераның чалгыглары өөрү тарап үнгүлээш чалгыглар энергиязын тургузуп ол энергияны чылыг энергиязынче шилчидер ооң ужурундан фотосфераның температураз каш каш муң градус четкилээр фотосфера хүннүң эң соок облазы болур фотосфераның кырында муң километрде көстүп турар чырыкты шаптык чокка эртирер каътты хромосфера деп адаар хромосфераның чаңгыс аай бедиинде температура ылгалдыг туруп болур ооң соок черлеринге колдуунда водород изиг черлеринге гелий чырып тургулаар ооң кырынын тургузуу нарын хромосфераның изиг черлериниң температуразы муң соок черлериниң муң градус чедип турар хүннүң атмосферазының кырында кезиин корона деп адаар ооң температуразы секундада километр шимчээр ионнар энергиязынга дүгжүр ол ийиги космос дургенинден элээн каш катап эвээш шимчээшкин дир ионнарның дүргени оон улгадыр болза олар хүннү каапкаш чоруптарлар ынчангаш коронаның кинетиктиг энергиязы сая градустан ашпас хүнде магниттиг шөл бары илерээн ооң полюстарының чоогунда шөлдүң күжениишкини эрстед ол болза черниинден катап улуг хүннүң магниттиг шөлү нарын аңгы аңгы полюстарлыг кезекчигештер ол шөлдү тургузуп турар ынчангаш магниттиг шөлдүң полюзу база үргүлчү өскерлип турар хүннүң магниттиг шөлдери ында бүдүмелдерниң холужуп шимчээринге шаптык болбайн изиг газтарның өрү бедип көдүрлүрүнге чүгле угланыышкынны тургузар ол областарга фотосфераның температуразы четкилээр силерни долгандыр турар хүрээлелди сагыш сеткилиңерге арыг кылдыр бодап алыңар сагыш сеткилиңер ханызындан арыг өргүлдерни делгеп салыңар авыралды сагыш сеткилиңер биле карааңарга көстүп кээр кылдыр бодуңарның иштиңерге бодап алгаш ону көрүңер авыралды дилээринче албадап келир чылдагааннарны бодарадыры авырал дилеп чоруур кижиниң кыска мөргүлү бодхичиттаны бодарадыры чаагай айысты четтирери болгаш арыгланыры хемчээли чок четтирери болгаш арыгланыры чүдүлге сүзүктүг дээди шуулганны кыйгырары чеди кезектен тургустунган мөргүл мандаланы өргүүрү идам гуру ратна мандалакам нирйатайами арыг угаанче оруктуң чадаларын айтып турар чүдүлге сүзүктүг дээди шуулганга болгаш өөредигни салгал дамчыштыр уламчылап келген лама башкыларга чалбарыглар дараазында мөргүлдерни катап катаптаңар айыс четтирери болгаш арыгланыры арыг угаанның оттуушкунун чедип алыр оруктуң чадаларынга чалбарып тейлээр мөргүл шаанда тывалар хүн системазының планеталарының дугайында элээн хөй чүүлдерни билир турганнар тывага билдингир турган планеталарның аттары бо дур дээрде сылдыстарның барымдаалап агаар бойдустуң өскерлирин билип ону амыдырал ажыл агыйга ажыглаар турган сылдыстар болгаш планеталар дугайында кончуг хөй материалды улустуң аас чогаалындан чыып ап болур сылдыстар биле планеталарның аразында улуг ылгал барын демдеглезе чугула сылдыстар дээрге хөлчок изиг боду чырып херелденип турар газтардан бүткен аажок улуг шар хевирлиг телолар дыр оларның изии он он чүс чүс а харын каш муң даа градустар чедип тургулаар азы өскээр чугаалаарга сылдыстар кончуг ыракта турар хүннер дир планеталар борбак хевирлиг соок боду чырывас телолар дыр олар боттарының өзээн эргилбишаан хүннү долгандыр дескинип турарлар хүннүң херелдери планетага барып дээрге планеталар биске чырып турар кылдыр көстүр хүн системазының төвү хүн ону долгандыр меркурий венера чер марс юпитер сатурн уран нептун болгаш плутон деп планеталар долганып чоруп турар оң талазында чурукта хүн лакпа баазаң чер ай аңгырак бүрбү бумба уран нептун кометалар астероидтер куру оларның долганыр оруу орбита черсиг планеталар азы иштики планеталар арткан планеталар черден улуг ылгашпас боорга меркурийни венераны марсты черге дөмейлешкек планеталар дээр дыгыйы шоолуг эвес кончуг улуг планеталар бар оларга юпитер сатурн уран нептун хамааржыр авыралдыг шивалха ринпоче тензин ңаваң лопел ч ийи айның төвүт сарыг шажынның бир улуг ламазы геше дээр эртем аттыг башкы бо үеде россияның буддистеринге дхарманы өөредип тайылбырлап берип чоруур кижи дир хүндүткелдиг шивалха ринпоче чылда ийи айның те төвүттүң чөөн талазында литаң деп черге төрүттүнген харлыында эге школага өөренип кирген харлыында кечил сагылын четтиргеш харлыында литаң кунчен деп хүрээге хуурактап чораан өөредилгезин уламчылаар дээш харлыында чылда энеткекте индияда ганден хөрээзинге өөрени берген чазын чылда дрепун гомаң хүрээзинден бөлүк ламалар биле кады шивалха ринпоче өргүл дилеп аян чорук кылып үнүпкен аян чорук үезинде олар калмык бурят болгаш тыва чуртунга кээп чораан оон ыңай санкт петербург красноярск москва дээн чижектиг улуг хоорайларга дүжүп чораан ламалар бодунуң аалчыларынга сарыг шажынның тантра деп чажыт өөредиин дамчыдып өөреникчилери биле кум элезинден хамык бурганнарның дүрзүзүн база чуруп турган улус тур дрепунг гоман хүрээзинге чылда декабрьда шивалха ринпоче берге шылгалданы эрткеш геше деп эртемниг ат алган чылда тантра өөредиин шиңгээдип гъюдмед хүрээзинге чурттап турган ооң удуртулгазы биле чагытай хөлдүң чанында даяан төвүн тудуп кылып каан чылда ооң ажыдыышкыны болган чылдың на күстен эгелээш келир часка чедир индияже чоруй баар аңаа төрээн дрепунг гоманг хүрээзинче барып ыдыктыг далай ламаның өөредиин дыңнап артар ол кышкы аян чорукче башкызын өөреникчилери база эдерип чоруур эрткен чурталгазында шивалха ринпоче лхарамба шивалха деп бурят лама турган мооң ужурунда ол үргүлчү автономнуг агын округунда чурттап чоруур лхарамба шивалханың салгалдары биле ужуражып чоруур башкы хамык амылыг амытаннарның амыр чыргалы дээш дүн хүн чокка сагыш човаап чоруур чыл санында ла ол чиңгине төвүт судурлар өөредии ёзугаар улуска тускай өөредиг эртирип чонга ажык сеткили биле бараан бооп чоруур шантидева бодхисаттвачарья аватара бирги эге бодхи сеткилдиң ажык дузазын чугаалааны гьялцап дарма ринчен биле шивалха ринпочениң бижээн тайылбыры төвүт дылдан тыва дылче очулганы а хертек кылган энерел фондузу биле күнпенчөцо организациязы кызыл чыл хүреш маргылдаалыг спортчу оюн тыва байырлалдарның бир кезээ хүрешке колдуу кезээнде эр кижилер ойнаар уруглар хережээннер база чамдыкта ол мөөрейге киржирлер хүрешти ажык черге агаарга эртирер ийи мөге хүрежир октатырганы маргылдаадан үнер каш салыг соонда ийи артып каан мөгениң түңнел салыы болур түңнел салыгга октапкан мөге бүдүн маргылдааның удукчузу кол чүүл хүрештиң төөгүзү бурун шагдан тура ла тывалар байырлалдарның бир дугаар черинге хүреш ойнун киирер чораан ол оюн амгы үеде база ла байырлалдың кол черин ээлеп турар шаанда хүрешти оваа суг бажы от бурган дагаанда куда дүшкенде ыдык кылганда бай шыырак болгаш алдарлыг шериг баштыңнары мөчээнде кандыг бир дайынга тиилелгелиг болганда ниити байырлалды кылып аңаа хүреш маргылдаазы чорудар чораан хүрешке мөгелер шииткекчилер мөге салыкчылары турар мөгелерниң кедер хеви кеден ырыктааш содак чүгле тускай ооргалыг узун чеңнерлиг чуга эгенээш шуудак тыва идиктер мөге салыкчызының хеви чырык торгу тон болгаш бөрт тыва идиктер хүрешке киржир кижилерниң саны бооп болур мөгелерни салыры амгызындан арай өске жребий тутпайн дужааштыр азы шавыштыр салыр чораан мөгени чалап үндүрерде мөге салыкчызының чижек кыйгызы мээң мөгем чадаананың арзылаңы чамыяңның онаан үндүрүңе ээр арзылаң дег күштүг мөге амырга дег боттуг мөге калбак дашка тайбас кадыр черге ушпас мөге туткан холу кыскаш дег турган боду сыра дег дегээлээрге тендиш дивес тевериңге шимчеш дивес мөге чүве ээ хүрешти эгелээрде мөгелер чыскаай туруп алгаш девиир ооң биле чонга күжүн уразын көргүзүп турары ол девивишаан мөгелер шииткекчилер столунга четкеш күдүк базып сөгүрүүр девиг соонда мөге салыкчылары төлгелээр салыр мөгезиниң адын шилип алгаш шөлдүң ортузунче үнгеш ыыткыр ат сывын келген кожуунун адап кый дээр кыйгырткан мөге шөлче үне халып келгеш бодунуң мөге салыкчызын тырыкыландыр долгандыр девиир мооң биле шииткекчилерге чонга көргүзүг доостур хүреш эгелээр мөгелер бот ботарынче уткуштур шала доңгайып алгаш халдаар эптиг өй манап бичии кезек турар содак шудактың кайызындан даа сегиржир бут октап сегирип база болур сегирип алыышкын үелиг хүреш аргалары аңгы аңгы мөге бүрүзү оларны ажыглап билир ужурлуг шынчы маргылдаага ажыглап болбас аргалар база бар удурланыкчызының ийи холун туткаш салбазы дискектен өрү тевери баш биле идери мөгелерниң кайы бирээзи аңдарлыпкаар азы чер даяныптар болза салыг төнген болур хүреш ужуру биле октаан мөге девивишаан мөге салыкчызынга четкеш ооң биле кады дедир эглип келгеш октаткан мөгени тургузар оон ол мөге салыкчызы биле кады манаан мөгелер орар черге девип чедер кол чүүл хүреш аргалары хүрештиң аргалары бурун шагла ла байлакшыл турган чон чоорту ону оон даа артык кылдыр көвудедип сайзырадып келген дараазында аргаларның допчу даңгызын көргүскен чыл санында наадым соонда шыырак мөгелерге аттар тыпсыр болгаш оон хөй мөге киришкен болза самбу иргит тыва оюннар ном ниитизи биле тыва хүреште дыка хөй санныг аргалар бар тыва хүрештиң аргаларын янзы бүрү хевирлерге кажан даа чарып көрбээн ынчалза даа хоочун мөгелер болгаш бурунгу ашактар бир аргадан бир арганың хензиг ле ылгалын эскерип билир болгаш мөгениң туружун хайгаарап тургаш карак чивеш дээр аразында кандыг арганы ажыглаарын эндевес тыва хүреште мөгелерниң ажыглап турар аргаларын адаанда допчулап бижээн бо бүгү аргаларда кижи таарышкан на чарыы биле халдап болур мөгелер колдуунда ла оң талазы биле халдаар а солагай таланың халдаашкыны ындыг кончуг делгереңгей эвес болгаш ол эң айыылдыг бо аргалар база ла оң солагай даа хамаан чок мөгениң өөренген чаңчылы билир хүрештиң янзы бүрү аргалары дыка хөй бо чүгле чамдык кезээ дир тыва хүрештиң аргаларында классиктиг хүрештиң аргаларынга чүүлдешкектери кончуг хөй тыва хүрешти эки билир мөгелер классиктиг хүрешке чедиишкинниг болуп турар чоруу ында бай кара дамчаевич хөвеңмей январь октябрь тыва чогаалчы шүлүкчү тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи тыва асср ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы х д хөвеңмей чылдың январь де таңды тываның салчак кожууннуң баян колга төрүттүнген чылда кызылга баштай моол бижикти дараазында чаа чогааттынган тыва бижикти өөренгеш москвада чөөн чүк улустарының коммунистиг университедин дооскан эң баштай типография өрүкчүзү кылдыр ажылдаан шын солун биле баштайгы тыва номнарны үндүрүшкен тыва арат республиканың аныяктарының революстуг эвилелиниң төп комитединиң улуг хем кожуун комитединиң тар ның чогаалчылар эвилелиниң тар ның биче хурал президиумунуң тыва облкүүскомнуң секретарынга шын солуннуң редакторунга сэкп тыва обкомунуң партархив эргелекчизинге ажылдап чораан б хөвеңмей чогаал ажылын чылда эгелээн октябрьның тугу деп баштайгы шүлүү ол ла чылда шын солунга үнген ооң чогаалдары аревэ шыны солунга революстуң херели сеткүүлге парлаттынган ол өңнүктер биле кады уруглар болгаш улуглар азияның чүрээ октябрьдан октаргайже кым улугул деп номнарны бижээн а пушкинниң м лермонтовтуң с шипачевтуң н тихоновтуң с маршактың м рыльскийниң чогаалдарын тыва дылче очулдурган ооң чогаалдары орус украин хакас якут бурят алтай дылдарже очулдуртунган хөөмей тыва болгаш төрел азы чоок кавыда чоннарның уран хөгжүм эртинези тыва чоннуң хөөмейи делегейге тускай сонуургалдыг хөөмей дээрге тыва чоннуң катаптатынмас кайгамчык онзагай талалыг уран чүүлү дээрзи шагда ла билдингир бо хүнде хөөмей дыка ла сайзырап орар ооң күүседикчилери көвүдээн болгаш күүседиириниң шынары экижээн чүгле чылдардан эгелеп хөөмей тыва сцена кырынга күүсеттинип пластинкага бижиттинип эгелээн хөөмейниң күүселдезиниң төөгүзүнге чүльдүм ак оолдуң санчы кызыл оолдуң ооржак хунаштаар оолдуң артырган истери балалбас тыва хөөмейниң төөгүзү хх чүс чылда элээн сайзыралды алган ооң дугайында этнограф эртемденнер е к яковлев е г грумм гржимайло барыын моол болгаш урянхай край деп номунга хөөмей дугайты баштайгы тайылбырны бээрин кызытканннар олар ол номунга сөзү чок аялга деп тодарадылганы берген улустуң аас чогаалын чыыр талазы биле хөгжүм эртемдени в анохин чылда бир ле дугаар монограф биле хөөмейни бижиттирген чылда шинчилекчи эртемден е гиппиус болгаш э эвальд хөөмейжилер о мандарааның с серекейниң күүселдези биле хөөмейниң дыка хөй хевирлерин монография ёзугаар бижиттиргеннер чылда тар ның чазааның дилээ биле бир дугаар проффессионал ёзу биле хөөмейни пластинкага бижиттирген чылдан эгелээш тыва хөөмейни улустуң аас чогаалын чыып чоруур этнограф эртемденнер сонуургап шинчилеп эгелээннер ооң биле чергелештир тыва хөөмейжилер резпублика зона бүгү россияның көрүлделеринге чедиишкинниг киржип лауреаттар болбушаан делегей чергелиг фестивальдарга алдын медальдарны чаалап ап турган болгаш чылдарда тываның аялгалары болгаш тыва аас чогаалы палстинкаларны тыва хөөмейжилерниң киржилгези биле үндүрген хх чүс чылдың хөөмейжилерин эртемденнер көңгүс бөдүүн арга биле бөлүкке чарып турарлар хх чүс чылдың сөөлгү болгаш баштайгы он чылдарында тыва хөөмейниң алдын салгалының сөөлгү кижилеринге хунаштаар оол ооржак маржымал ондар сундукай монгуш максим дакпай дмитрий очур дырышпан монгуш андрей чүльдүм оол кара оол тумат база фёдор тау хамааржыырлар ол ышкаш кайгамчык салым чаянныг хөөмейжилеривис мөңгүн салгалдың төлээлекчилеринге олег куулар леонид ооржак геннадий чаш геннадий тумат мерген монгуш иван сарыглар тимур кара сал болгаш аяс данзырын хамааржыырлар эрги феодалдыг тывага херээжен кижиниң хөөмей күүседиири хоруглуг турган бир ле дугаарыында а аксеновтуң тыва чоннуң аялгалары деп номунда билдингир хөөмейжи сорукту кыргыс уруу биле кады хөөмейни күүседип турганын бижип турар мөнгүн тайга чурттуг хөөмейжи аңгыр оол хертектиң кырган авазы авазы хөөмейни дошпулуур биле үдеп оргаш күүседип чораанын хөөмежиниң бодалдары деп номда бижээн амгы үениң херээжен хөөмейжилеринге валентина чүльдүм даштыкыга база европа чурттарынга баштай четкен тыва херээжен хөөмейжи тыва национал оркестриниң хөгжүмчүлери дамыраң айлаң шончалай ооржак база тыва кызы бөлүктүң удуртукчузу чодураа тумат дээш оон даа өскелер даа херээжен чоннуң ортузунга хөөмейни нептередиринге төлептиг үлүг хуузун киирип чоруурлар хөөмейни ансамбль биле күүседип турары нептереңгей артпышаан республиканың алдарлыг бөлүктеринге делегейде сурагжаан хүн хүртү чиргилчин тыва алаш чаңгы хая тыва кызы хамааржыырлар оларның кайызы даа хөөмейни профессионал бедик деңнелге күүседип турар чаа хөл кожуун тываның бир кожууну девискээри муң км мурнуу чөөн чүкте улуг хем кожуун биле мурнуу чүкте өвүр кожууну биле барыын чүкте чөөн хемчик кожуун биле соңгу барыын чүкте сүт хөл кожууну биле сонгу чүкте красноярск крайы биле кызыгаарлажып турар чурттакчы чонунуң саны кижи национал тургузуу тывалар шажынчы тургузуу буддистер автомобильдиң кодунуң дугаары куржаг шагы ги чүсчылдарда официалдыг документилерге чаа хөлдү джакуль кылдыр демдеглеп турган болуп турар ол үелерде чон биле садыг саарылга кылып турган кыдаттар ынчаар адааны чадавас ги чүсчылдын эртемденнериниң болгаш шинчилекчилериниң бижиктеринде чжакуль болгаш ча куль деп денге демдеглеп турган чүве билбес улус кожуун адын саян шушенски суг шыгжамырындан адаттынып тывылган деп чугаалаар боор дур ындыг чугаа шын эвес чаа хөл далайы дээрге чоокта чаа чылдарда тывылган чүве дир саян шушенски суг шыгжамыры турбаанда даа ол черниң улузу чуртун чаа хөл деп адаар турган чаа хөл дээрге шаандагы ат тыр ол ийи сөс шаандагы түрк сөстерден укталган кожуун девискээринде черлер аттары хөлгээзинниг төөгүзүн көргүзүп бадыткап турар сүме даа чарынныг арт сеңги дезии сесеге кожуун девискээринге бирги суур чылда туттунган ол суурну чер ады биле олчаан чаа хөл кылдыр адаан кожуунда суурлар чаа хөл кожуун төвү сумулар ол кожуунда аржааннар ажыг суг үүр сайыр кара суг хөлдери кылымал далай чаа хөл хемнери чаа хөл хем бай булуң коош ой коош ой тайгазындан агып баткан чамдыкта эдээнге келгеш соглуп чыдар хемчик аксы улуг хем аксы улуг кара суг бидилиг чиңге ортаа хем куйлуг хем чаа хөл кожууну кыдык соңгу чүк черлерге деңнетинген кыыжы соок болгаш узун хар эвээш аяс болгаш оожум хүндүскү температура с дүне с с хонукта ортумак температуразы градустан бедик үелер апрельден эгелээр октябрьга чедир уламчылаар чай кургаг болгаш чылыг тайгаларга сериин болгаш кыска хүндүскү температура с с тайгаларга с с изиг үеде с эң бедии с күс кургаг болгаш аяс хүндүскү температура с с ында хаая с дүнелерде доңаттар с с чайгы хаттар барыын чүктен болгаш соңгу барыын чүктен кыжын чөөн чуктен болгаш мурнуу чөөн чүктен хонукта ортумак температуразы градустан бедик үелер хонук чадаган хөй хылдарлыг чада кагган дээн уткалыг хөгжүм херексели баштайгы чадаганнар тен чедир хылдарлыг турган болза амгы үениң чадаганнары чедир демир хылдарлыг бооп турар национал хөгжүм херекселдеринде чадаган дугайында шүлүктер эң хөй бижиттинген күжүгет марияның сактыышкыным чадаганы куулар бористиң чадаганым болгаш өске даа чогаалдарны адап болур чадаган хөй хылдыг эрте бурунгу болгаш эң не нептереңгей хөгжүм херекселдериниң бирээзи чадаганым холумайда ону ойнаар шааң бар бе чараш оюм баглаажында ону мунар харыың бар бе сарыг дайым чараш аъдым саарын какпайн мунар силер чадаганым чараш ойнум чарбайн үспейн ойнаар силер чадаганның шаандакы хевири доңгайтыр каап каан деспи сагындырар ооң ийи ужунда бичии хоошпалар кылгаш чеди хыл быжыглаан шээр мал шөйүндүзүн чадагайлааш ооң ак карты биле чадаган хылдары кылыр чамдык улуг улустуң чугаазы биле алырга ук хөгжум херекселиниң ады чадагайлаар деп сөстен укталган шөйүндүнүн чадаганын чадагайлап аңгылап алгаш ону ээрип кургаткаш чадаган хылы кылыр турган улуг улустуң чугаазы биле алырга чээрби чүс чылдың эгезинге чедир ле чадаганның хааржаанга хөмнү а хылынга аът кудуруундан алган суук хылдарны ажыглап турган сөөлгү үеде чадаган ийи кол хевирлиг бирээзи шөйбек дөрт булуңнуг дүп чок бир кулаш ажыг узун дурттуг ийи үш карыш доора дурттуг бештен тос чедир хылдыг хааржак хомду өскези кулаш шала четпес узун дурттуг чартык кулаш хире доора дурттуг ден харын даа болгаш оон даа хөй хылдарлыг калбак дөрбелчин хааржак чадаганның амгы чаа хевирлерин шуугай демир удазыннар ажыглап кадып хырбалап тургаштың кылган боор шаандагы чадаганнар ышкаш ооң амгы хевирлериниң хемчээли хевир дүрзүзү янзы бүрү чаңгыс аай эвес болур чадаганны кандыг бир кижиниң азы бөлүк күүседикчнилерниң ырызын өске хөгжүм херекселдери биле кады үдээринге ажыглап турар тывызык чеди кысты ийи савааш биле улдадым четтинчипкеш ишкирнигип ыглашты назы хары улгады берген хаан чурттап чораан ооң ийи кадайының кайызы даа уруг дарыг чок болган өлүп калзымза мээң соом салгаар төл херек кадайларым ызыгуур салгаар төл төрүп шыдаваан болганда меңээ карачал кадайдан тып бериңер деп хаан чарлык болган бөдүүн кадарчы уруу аныяк чараш кысты тыпкаш ооң күзелин айтырбайн хаанга кадай кылдыр чалап берген хаанның ол кадайы элээн болганда оол божаан аныяк кадай хаанга ынак эвес болган ужун эмиг сүдү тырттынып чаа төрээн төлүн эмзирбестей берген хаан чоок кижилери биле сүмелешкеш ак ойга чурттап турган ачылыг башкы ламаны чалаан оозу бодунуң ыдыктыг судурларын ажып шо төлге каггаш бо таварылгада чүгле ыраажылар тоолчулар хөгжүмчүлер дузалап шыдаар дээн хаанның хөй санныг албатыларын чыыр улуг бүрээ бүшкүүрлери эдип эвээш санныг албатыларын чыыр биче бүрээ бүшкүүрлери эдип хөгжүмчүлер тоолчулар доп дораан чыылзын деп чарлык болган чон хаанга бараалгадып эккелген ушпа кырган ашакче айыткан кырган өле бажын мөгейткеш ак салын суйбай тыртып чугаалап тыр аныяк шаамда ыыткыр үннүг ыраажы өткүт угаанныг чордум ам ушпа кырган апарган хөөкүй мени көрүп тур силер канчаар дуза кадар ужурун билбейн тур мен чон сенче айыткан чүве болганда чүну даа канчаарын бодуң бил ынчалзажок мээң оруум салгаар оглумну төрээн иези эмзирер кылып каг деп хаан харыылаан ынчан кырган тос чыл иштинде кадырып каан дыттан тос харлыг кошкарның салгынга кадырып каан дадаазын шөйүндүзүнден тып бээрин дилээн хамык албатылар хаанның чагыргазында болганда чүү боор кырганның дилээн саадал чокка күүсеткен кырган дыттан хааржак оюп алгаш ооң кырынга кажыктар салгаш шөйүндүнүң ак картын шөе тыртып хылдар кылгаш өг кырынга кургадып каан удаваанда салгын сырыннай бээрге хылдар эде берген кырган чадаганның хөөнүн кииргеш төрээн черинин чаражы бай байлаанын дугайында бөдүүн болгаш ядыы түреңги даа бол эп найыралдыг чонга шынчы чагырыкчының херегинин аңаа салгакчыны төрүп берген аныяк чараш херээженниң дугайында иениң эмииннн сүдү бүгү кижи төрелгетенни ооң иштинде бөдүүн чоннуң идегеп турары келир уениң чагырыкчызын тоттуруп шыдаар дугайында кударанчыг ырын ырлап орган ооң ырызының аялгазы тааланчыг чадаганның хылдарының үнү сагыш сеткилди саргыда бээр боорга ыраажының сөөлгү сөстерин дыңнааш аныяк кадын ыглапкаш оглунга халып келгеш ону хөрээнге чыпшыр туткаш эмзире берген ол өйде хаан кирип келгеш кырганга хөй суй белекти тутсуп ооң чадаганынга ак кадак баглап каан куулар барынзаа калзановна ыткан ч төрүттүнген сүт хөл кожууннуң ишкин аксы чурттуг чаңчыл сагылгаларывыс тыва кижиниң чагыыр ёзулалдары мөзү шынары шаанда тыва кижилер боттарының эт севинге хөлчок камныг кады кожа улустарның чүү хөөзү даа чыткан болза бичии даа уруглар херектиг чүүлдерни өрү куду каап өске кижиниң чүвези меңээ хамаан эвес дээр сеткил чок чораан кадыөкожа улус мал маганындан эгелээш карактажып аъш чемн лаа үлежип чоок кавы аалдарның эр ээлери демнежип аът шарызын коштанып дустап чоруп каар дузу чок аалдарга четчир шаа биле үлээр ол шагда улус кара чажындан тура күш ажылга чаңчыгып кижи бооп хевирлеттинип келген тос он харлыг бичии оолдар уруглар улуг улстан дудак чок ажылдап аажы чаң даа талазы биле дөмей кылдыр көстүр дөртен хар чеде берген кижини угаан кирп келген кижиге санаар бежен алдан харлыг улусту сарыг сөөк чарт угаан үезиниң кижилери дээр арага дарыг ишпейин арыг агаарлыг черге хемнер баштарынга чуртаар болгаш күш ажыл кылып чорууру биле чиик сергек аныяксыг көстүр малын кадарып ыры шоору каргыраа хөөмейи биле чүгленип эрес соруктуг хей аъды бедик сүлдези улуг чоруур аъш чем өг иштинге хамаарыштыр ёзулалдар салгал аайы биле ада төөгүзүн эки билиринден аңгыда өгбелерниң чагыг суртаалдарын дүрүмчүдүп сагып үнелээр турган тыва улус ак чемин сүт хойтпаан хүндүлээр хүн ажып орайтай бээрге аалдан ак чемин үндүрбес чораан малының ак сүдүн эки хүнде эки шакта улуска бээрге ээзинге даа малынга даа багай болас дээш ындыг шайны хөнекче кударда эжикче угландыр кутпас аас кежии дудаар дээр куруг даа хөнектиң эмискиин ынаар угландыр тургуспас аалга барган кижи хөнекти шайын аякка кудуп аарда дискек караандан бедиди көдүрбес ол хүндүткел эвес деп көөр агым сугже сүт сыргандазы бадырбас малдың чинин база сугже бадырып чугбас малдың кажаазының аксын хем аайы биле кылбас мал төнүп каар дээр аякты келген кижиже сунарда дедир тутпас аза четкер чемгерерде ынчаар тудар дээр улуг улстуң адын чык кылдыр адавас элдээрти ойзуп адаар чижелээрге чылбак дээн кижиниң адын чунмас дээн ышкаш өгге улуг улус чугаалажып олурган болза бичии уруглар дүвүрээзин үндүрбес ылым чылым олургулаар азы даштыгаа ойнап турар эрте бурунгудан бээр тыва кижилер оран таңдызынга чажыын чажып саңын салып чүдүп тейлеп чораан от көзүн база онза хүндүлеп чеминиң үстүн ынаар өргүп ю багай чүве болбазын күзээр турганнар хой өшкү дөгерип алганда отче каар эъттер ыяп ла аайлыг баштыг болур суук хан биле дес ханның дүвүн отче каар бичии баар эскиин база салыр өшкүнүң хойнуң төжүн улусче салырда өгнүң эр ээзи төштүң бажын кескеш отче каггаш ам салыр баштай өгге кирип келген чорумал кижи мендилежир шаанда эр улус оттук бижекти үргүлчү эдилеп курунга астып чораан өгге кирерде бижээн курундан ужулгаш халаңнадып алыр ол болза эл хол болуп турарының демдээ дир шаанда тыва кижилер чеже даа улуг бижек эдилеп чорза кижиниң ооң биле шанчар хамаанчок кижиже бижек алынмас соок чепсек айыылдыг деп угаап билип чорааннар кижиже бистиг эът аймаан сунарда сывын угландыр сунар эр кыс улустуң эдилелдери база тус туста сагылгалыг турган чижелээрге аңчы кижи аңнап чоруурда боозун артыжап алыр черге баргаш оран таңдызынче чажыын чажып чалбарыыр ээрип турган чүң адаа биле бичии уругларны эртпезин чагыыр чүге дээрге өспейин баар дээр хемнер белдиринге улуг оруктар аксынга көдүрер даш дээр даштар бар болгулаар аъттыг чадаг даа чорумалдар аңаа доктаап күжүн шенежир дашты угбас даа кижилер холу биле аңаа дээп каар аъттыг чер чораан чорук кижилери оъттуг черге доктаар бичии даа болза аъдын оъттап алзын деп бодаары ол ол үениң кижилери аъдынга кончуг камныг аът чок болза амыдырап чурттаары берге турган ол шагда херээжен кижи чер чорбас турган ол үениң кижилер хоозун чугаага хөңнү чок уруг даргы өттүнүп багай чаңчылдыг апаар дижир күштүг диңмиреп кызаңнап турда өршээ кудай дээрим деп сүдүн чажып чалбарыыр төгүлген тарааны чажып болбас ишти чарлы бээр дээр эът дүлер дээн кижи баштай дузун каггаш ооң соонда дүлер куруг суг хайындырбас куруглап шай дус үстүрүнүң демдээ кылдыр көөр чүве дир чарын эъдин чаңгыс кижи чивес үлежип чиир шагаа хүнүнде харга тонунуң довураан кактаныр эрги чылдың довураа аңаа чыдып калзын дээш ындыг шагаа хүнүнде алгыш кырыш үндүрбес чыл чылы биле улажы бээр дээр өре ширелиг кижи шагаа хүнү чедирбейин өрезин эгидер күзүн кончуг семис ирт сергениң сөөк чок коң эъттерин доңуруп алыр ону доорамчы дээр шагаа хүнүнде дөгерезин доорааш улуг шой пашты долдур хайындырыптар шаанда бир кижи мынча деп турган дээр тос шагда тотпаан бодум доорамчы чигеш тоттум шаг шаанда тотпаан бодум шагаа хүнүнде тоттум улуг улус шагаа үезинде арагга даа ишпес хондур улуг биче чон кажыктап даалылап ойнап ора хонар тыва улустуң база бир онзагай байырлалдарының бирээзи ол чолукшуурда баштай улуг назылыг кижилер эгелээр ак көк кадаан сунчуп чолукшужары эң хүндүткелдиң ёзузу болур мендилежирге ийи холунуң адыштарын иштештир мендилежир улуг кижи кырынга а биче кижи адаанга хар назынын барымдаалап турары ол инектиң хендирбезин хемдип чигеш сый шанчар мөөрей база бар шагаа үезинде чем чиириниң тевек тевериниң баг кагарының мөөрейлери турган багны шала шөйбексимээр кылдыр дүре баглааш тургуза шашкылап каар ол багны шыйыгдан үндүр мерге биле хапкан кижи багны алыр эътти салыры база чурумнуг хой ужазынга чоданы эштээр төшке база ону эштеп болур шаанда улус чайлаг күзег кыштааның аразынга көжерде эки хүннү шилип аар мал төрүп турда чаш анай хураган өлүп калган болза оларны ол дораан сойбас оруктажы бээр дээр бөрү өлүрүп каан мал эъдин чивес от салгаш өртедиптер турган шаанда тывалар хөй ажы төлдүг улусту бай улус деп санап турган хөй чоннуг өг бүлени буянныг өг бүле дээр улустуң мындыг үлегер чугаазы бар буянныгш өгге улус чыглыр будуктуг ыяшка куш чыглыр дээр үнген кирген чонунга ажы чемин салып хүндүлеп эрттирип чораан кайы хамаанчок ыяш кеспес суг чүдеретпес кара суглар бажын тел ыяш бай ыяш хам дыт деп бойдустуң чайгаар бүткен онзагай чараш үнүштерин ыдыктап дагып бүгү чвеге экинин күзеп чораан авамны дыңнаарымга хол изин бут чандыр баспас деп чугаалап орар кижи ада иезиниң үлегерин ажы төлү эдерер дээни элдээртип чугаалап олурганы ол дур сандю тюлюш күш ажылдың хоочуну башкы чеди хаан дүнеки дээрде соңгу дээрниң поляр сылдыс адаанда чырык хымыш хевирлиг бөлүк сылдыстарның ниити ады к э кудажының уйгу чок улуг хем чогаалында алдын өрген сылдыс кысказы биле бижиттинген чедип шыдавазывыс алдын өрген поляр сылдызы шимчевес өске сылдыстар ону долгандыр шимчеп турар чеди хаан сылдыстан дүнеки үени билип алыр бурунгу өгбелеривис чеди хаан сылдысты сес кежик сылдызы деп адаар чораан сүбедей чеди хаан кылдыр адап каан дээр сылдыс бүрүзү аттарлыг неделя хүннери чеди хаан сылдыстарының бир сылдызының чанында бичии имистелчек сылдыс бар ону өгбелеривис кежик сылдызы дээр ол сылдысты элээди чажында көрүпкен кижи аас кежиктиг болур дээр бурунгу үелерде аас эвес а сес кежик дээр тыва дылда ийи сөс бар аас чогаал биле аас кежик домейлешпес даа удурланышпас даа сөстер кижи чуртталгазында сес кежиктиг болур деп өгбелер санаанар кадык чаагай төрүттүнери дээш узун назын назыдаарынга чедир ындыг салым чолду сүбедей көрген дээр ол салым чолунга таарзынмаанындан ойзу адап каапкан турганы ол чүве дээр кежик сылдызын эскерип көөрун кижи боду кызар ужурлуг ынчалза даа сымырангаш хымыштың дудазында ийи дугаар сылдыста деп бир акый чугалаан ооң аазааны ёзугаар дараазында чадаганны оон аразындан суг акпас алышкыларны ыдып бээр мен сонуургалыңар бар болза уламчылаптайн төрээн чонум чечен чугаазындан сеткилимни өөртүп келир чугаа бар чеди хөл кожууну россия федерациязында тыва республиканың муниципалдыг кезээ кожуун чылда тыптып келген административтиг төвү хову аксы деп суур шөлү км национал тургузуу тывалар шажынчы тургузуу буддистер автомобильдин кодунуң дугаары куржаг шагы чеди хөл кожууну тываның бир төп кожууну чугула хемнери элегес ооң аңгыда сайлыг хем үңгеш чумуртуг деп хемнер бар ол хемнер таңды ууланың соңгу эдээнден агып баткаш элегесче киир агып чыдарлар баш санынга онааштыр орулга кончаа муң акша бир айда чуртакчы чоннуң ажылчоктар ч январь де а күрүнелдир официально ажылчок деп чүгле кижи бүрүткетинген ажыл чок кижидер чүгле хуузу алды сумулуг кожуун дур чеди дугаар далай лама чалбаа калзаң чамзы азы гьялва келсаң гьяцо чылда төрүттүнген тодарап келгеш моол биле төвүттүң аразында маргалдаадан арзылаң дүжүлгезинге чаларап чадап үр болган ол үеде джунгарның төвүттери моолдарның чагыргазындан үнер дээш демисежип турза даа чеди дугаар далай лама чылда арзылаң дүжүлгезинге чалараан ынчаар арзылаң дүжүлгеге чалараарда манчының деткимчезин алганы төвүтке алызында эки салдарны бербээн чеди дугаар далай лама төвүттүң шажын төөгүзүнге эки салдарны көргүскен чүдүг сүзүк барымдаалаан шүлүк болгаш мөргүлдүң ыдык ырын чогаадып турган чылда дээрже чайылган шынында алды дугаар болгаш чеди дугаар далай ламаларны кожаландыр орнукшутканы улуг будулгаазынны болдурган бо будулгаазынга төвүт джунгарның моолдары манчы бо үш идеттер киришкен турган чер хүн системазының хүнден үшкү планетазы чер борбак хевирлиг черниң кыры оңгул чиңгил оргу дески даглыг шөлдүг ооң радиузу км массазы кг хүннү долгандыр оруу эллипс хевирлиг хүн биле чер аразы км азы ол хемчээлди бир астрономнуг эге хемчег дээр чер хүннү бир дескинерге бир чыл болур чылдың иштинде шагның дөрт эргиддези солчуп эртер черни долгандыр агаарның кылын каъды бүргеп алган ол агаарны чер бодунче чыпшыр тыртып турар болгаш ону чоогундан ыратпас агаарның составында колдуунда азот кислород болгаш өске даа аргон углекислый газтың эвээш холуксаалары бар океан деңнели биле алырга атмосфераның чер кырынче базыышкыны миллибарга дең бистиң планетаның кырында болуп турар болуушкуннарга гидросфера бүгү делегейде суг улуг салдарлыг ооң ниити шөлү кургаг черниң шөлүнден катап улуг чер магниттиг шөлдүг ол шөл шимчеп турар элек три октаглыг бөдүүн кезекчигештерни электроннарны протоннарны өскээр чорбас кылдыр тударынга кончуг эптиг черниң агаарының сырый каъттары нын ындында кончуг дүрген шимчеп чоруп турар бедик энергияның кезекчи гештеринден тургустунган көзүлбес куржаглар бар оларны радиация кур жаглары дээр иргит шыныкай оглу чурук уваа делегейде ады алгаан тыва чогаалчы лейпциг университединиң доозукчузу чинагийн галсан чылдан эгелеп моолдуң күрүне университединге даштыкы дылдар башкылап эгелээн чылдардан шүлүктерин моолдуң болгаш германияның альманахтарынга парлаткылаан чылда немец дылда бижээни тыва тоожу төөгү деп тоожузундан ооң европага ооң соонда делегейниң өске чурттарынга чогаалчы алдар ады тараан бо тоожунуң ужуу узун болган сеңгел тывазы чогаалчының бийиринден тыва чоннуң бурунгу филосфиязын амыдыралчы тура соруун чуртунга кызыгаар чок бердингенин шүлүк новелла тоожу роман хевирлерге бижиттинген чогаалдардан өске чурттарның номчукчулары танып билип боттарынга чоок көрүп хандыкшып эгелээн бөгүн ч галсанның европага немец дылга үнген шүлүк номнары ыры дыштаныыр шагда өөңнү дээскинген кокпалар кажан даа сени чаажыктыра албадым ий булут ыды хүн кызыл төлге дажы хам алгыштары ак хем дээги даш кижи тоожулар болгаш чечен чугаалар номнары дошкун хаттыг оранда улуг көъш он чедиги хүн бедик алтайда чашкы шаг бөрү болгаш дижи ыът дойнаа шалың болгаш оът романнары трилогия көк дээр бора чер ак даг база чээрби болгаш бир хүн оорлаткан төл чиңгис хаанның хаялары болгаш өске даа моол дылда улан баторга үнген номнарында чаңныктыг шагның тоожузу өле өртемчейниң херели болгаш хөлегези он айның дээриниң адаанда эр кара баг шүлүк ному дээрниң дүжү болгаш чыынды номнарда моол дылдан немец дылче немец дылдан моол дылче очулгалары ч галсан ажыг номнарның автору ооң чогаалдарын француз орус япон итали англи голланд дылдарга аңгы номнар кылдыр үндүргүлээн өске чурттарның чогаал шинчилекчилери ч галсанның чогаалдарын сайгарып эртем ажылдарын камгалап университеттерниң өөредилге программаларынче киирип турар эртемден корнелиа шрудениң германия литературазында көшкүн чогаалчы чинагийн галсан арынныг лорке фон заалфельдтиң хары дылды эжелээни арынныг американ доктор гундула энглиштиң ажыл кылыр көшкүн чогаалчы арынныг деп номнарның парлалгаже үнгенин доктор г золбаяр дыңнадып турар чылда тывага тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң чалалгазы биле кээп түрктерниң бижимел тураскаалдыры деп эртем шуулганынга киржип ол чылда харлап турган юбилейлиг чылында тыва республиканың чазаа тываларның сагыш сеткил культуразын делегейге делгередип чоруурун бедик үнелеп күрүне шаңналдарын тывысканын улуг чоргаарал биле хүлээп алган шүлүк номнар тоожулар болгаш чечен чугаалар номнары романнары трилогия моол дылда улан баторга үнген номнарында оон ында чер адаандан үнүп турар изиг суглуг шоргалар база кара суглар бар аржаанның ниити адын изиг суг дээр болза эки чүге дизе ол аржаанда шупту дөстери изиг а оларның кыдыында агып чыдар соок хемни чойган дээр тус черниң чурттакчылары аржаанны изиг суг деп адаар аржаан дөстериниң суг баштары ниити саны чижээ хырын аарыы нерви оң бүүрек солагай бүүрек боостаа аксы чүрек баар база өскелер колдуунда углекистиг аржааннар физиктиг химиктиг тургузуу аңгы аңгы кончуг соок дыка изиг минералы шоолуг эвес аңгы аңгы биологтуг шынарларлыг углекистиг хейлиг газтыг радоннуг демир болгаш оон даа хөй бот тускайлаң шынарлыг чойган араажынга гастриттиг сыңый хан базыышкыны бүүректер өкпе баар думчук ижин хырын ангина карак баш чүрек нерви дээн аарыгларлыг кижилер колдады кирип турар оон аңгыда аныяксыдар аржаан база бар чойган аржаанында углекистиг хей черден үнүп турар болганда кижиниң хан дамырларын арыглаарынга салдары дээштиг чылдарда ону ынчаар шинчилеп көрген хан дамырларның ханазынга янзы бүрү бүдүмелдер чыглы бээрге ханның эрттер оруу кызаа апаар ону хынаарда дыка нарын херекселдер садап апаар дамырда хан канчаар эргилип чоруп турарын көрүптер чогум на хан эки арыгланыр бе дээрзин ам даа хандыр шинчилээр чылдың июнь байдалында тываның эртем шинчилел институду база томскунуң эртемденнери чылдан тура шинчилел ажылдарын чорудуп эгелээн кээп турган улустуң эге болгаш аржаандан чоруп турар үеде кадыкшылының байдалын шинчилээннер аңгы аңгы чылдар дургузунда аржаанны дараазында шинчилекчилер шинчилээн путинцев н и туризм талазы биле шинчилээн аракчаа к д эртем талазы биле кыргыс зоя кыргыс кызы эртем талазы биле долгар долаана александр кызы эмнелге талазы биле чылгы азы аът ниити ады азы кодан чылгы дээр чөөн чылдар чурагайының системазында он ийи чылдың чеди дугаарында чылгы аът чылы кирген чылгы малдың чүзүнү янзы бүрү болгаш хувулгаазын хевирлиг челин кудуруун барымдаалап адагылаар чарба челиг чайык челдиг шыдың кудуруктуг уялыг кудуруктуг суг суг дигилээр ак аът маңган ак кыскыл ак аът ала аът дорала карала ояла сарала хувула өле хүрең ала шилги ала доруг аът кыскыл доруг сарыг доруг кара аът калчан кара кускун кара куу кара ой аът ак ой кара ой кызыл ой сарыг аът кара сарыг ак сарыг көк аът калчан көк хүрең аът кара хүрең калчан хүрең шилги аът калчан шилги хүрең шилги шавыдар аът калдар аът мелдер аът кула аът калчан кула бора аът ак бора көк бора кара бора кыр аът калчан кыр калдар кара мелдер доруг калчан доруг ак хавак ак хээрик ак майык шокар аът бора шокар көк шокар сылдыс шокар калчан хоор хоор аът калчан бора ак хаай кижи болуру чажындан аът болуру кулунундан чөөн хемчик кожууну россия федерациязында тыва республиканың муниципалдыг кезээ административтиг төвү чадаана хоорай чурттакчы чонунуң саны кижи шөлү км национал тургузуу тывалар шажынчы тургузуу буддистер куржаг шагы чөөн хемчик кожуунунуң ыдык ырызы сөзү куулар н х аялгазы түлүш б м и буурул хемчик үе дүптен агып баткан буруңгудан ноян беглер баштап келген алызындан төре херээн тургускулаан алдыы үстүү хүрээлерлиг чөөн хемчик үжүк бижик төре херээн үндезилээн чөөн хемчик алдын мөңгүн хөмүр даштыг эртинелиг арбай тараа чалгып чыдар ховуларлыг арат чону ажыл ишчи арбын малдыг алдар аттыг маадырларлыг чөөн хемчик маңнык торгу хээлиг хептиг маадыр чоннуг чөөн хемчик черни дээрни сиртиледир девип турар күчүтеннер арзылаңнар мөгелерлиг чүглүг куш дег чарыштарга эртип келир чүгүрүктер чурту болган чөөн хемчик улус чону чоргаар омак улуг иште чөөн хемчик тус чүүл дараазында айтыгда чөөн хемчик кожуунунуң сүлдези чөөн хемчик кожууну республиканың барыын талазында турар ооң кызыгаары соңгу чүкте сүт хөл кожуун чөөн чүкте улуг хем кожуун мурнуу чүкте өвүр кожуун чериниң шөлү км векте даа кожууну тургустунган кожуунну чөөн хемчик деп чылда эде адаан дзун деп сөс моол дылдан чөөн деп илередип турар чөөн хемчик кожууннуң административтиг төвү чадаана хоорай кожуунда суму бар шагаа ай календарының ёзузу биле чаа чылды уткууру тыва чоннуң улуг байырлалы ай календарының аайы биле шагаа ак айның эгезинде келир ону лама башкылар тодарадыр шагаа дүн ортузунда эвес а чылдың баштайгы хүнү үнүп олурда келир шактан шак үези шагааны уткуурда тыва чоннуң шагдан бээр сагып келген ёзулалдары бар хондур удувас саң салыр йөрээл салыр чолукшуур харга кактаныры дээш оон даа өске шагаа тываларның үе дүптен ёзу чаңчыл сагаан байырлалы ооң төөгүзү чаагай чаңчылдары бурун үеде ле тывылган бурун шагдан бээр тываларның ажыл агыйының онзагайынга үндезилеттинген календары чораан ону л п потапов бодунуң очерки народного быта тувинцев деп номунда бижээн шагдан бээр ле өске көшкүн чоннар дег тываларның бурунгулары чаа чылды күзүн ак чемниң шыгжымыры көвүдей берген үеде эрттирип чораан деп медээ бар ак чем дээрге ак сүттен кылдынганын илереткен сөс болур ынчангаш ак өң арыг бай шыырак кадык болгаш тодуг чуртталганы илередип турары ол чаа чылды күзүн эрттирери дээрге эң не бурунгу ажыл агый биле дорт харылзаалыг чораан байырлал болур тываларның чаа чылды ай санаашкыны биле чогум кажан кайы үеден бээр демдеглеп эгелээнин тодаргай чугаалаары берге ынчалза даа ону түрктер уйгурлар таварты түрк күрүне үезинде ле вектерде билир турганы билдингир чүге дизе түрк бижиктерниң эң не хөйү тывада демдеглеттинген не болгай чогум албан ёзузу биле шагаа сарыг шажынны буддизмни сөөлүнде векте хүлээп алганының ылаңгыя тываларның чылда цин империязынче киргениниң соонда демдеглеп эгелээн деп элээн тодаргай чугаалап болур манчы кыдат күрүнезинге амыдыралдың бүгү талалары ооң иштинде байырлалдар эрттирери шыңгыы чурумга чагырткан чораан тыва республиканың курүне архивинде бар документилерден алгаш көөрге ол чылдан бээр эртип турары билдингир болуп турар ол дугайында ынчангы тываны чагырып турган үстүкү черлерден таңды уранхайны чагырган мээрең чаңгы дужаалдыг ламажапка дужаал бижик чорутканы херечилеп турар фонд опись херек арыннар тывалар шагааны боттарынын национал байырлалы кылдыр санап ону чыл бүрүзүнде байырлап эрттирип турар тывага шагаа байырлалы база катап бодунуң байырлал утка шынарынче кирген бо чараш чаагай бурунгу байырлалывысты ам албан езузунун күруне байырлалы кылдыр чарлаан ол хүннү дыштаныр хүн кылдыр доктааткан тывалар шагааны он ийи чылдың эргилдезин барымдаалап эрттирер оларның эреңгей чыскаалы бо күске чыл инек чыл пар чыл кодан чыл улу чыл чылан чыл аът чыл хой чыл сарбашкын чыл дагаа чыл ыт чыл хаван чыл шагаанын кол утказы чаа үе шагны уткуп эрткен чылдың ажыл ижин төндүрүп чаа чуртталгаже адыл агыйже кирип турарын илередип турар улуг байырлал тывалар шагаага белеткелди күзүн не эгелей бээр турган оът сиген четче бышкан күскү үеде ааржы быштак өреме чөкпек саржаг ээжегей чергелиг хамык ла ак чемин семис хоюн дөгергеш үүжелеп белеткеп алыр херээжен улус шагаа айы чоокшулап олурда өг бүледе кижи бүрүзүнге чаа тон даараар эр кижи чылгызындан шагаалап мунар чааш чоруккур эки аъттарын белеткеп чел кудуруун чазаар тараалаң черниң кижилери шагаада кадык кылыр бир барба чиңге тарааны тускай уургайга хөөп алыр ону эрги чыл төнүп турда уштуп алыр ак тарааны бастыргаш бир барбаны дээрбеге тырттырып алыр ону боова боорзак манчы хуужуур кылырынга ажыглаар бир барба арыг арбайны тускай барбага шыгжаар ону чугле шагаа чоокшулап орда чес пашка хоорар арыглап соктаар хоюдур дээрбелээш хаптарга уруп шыгжаар мал маганныг болгаш шынаа черниң азы чер ортузунуң кижилери байырлал хүнүнде чонга дүлүп бээр дээш ынчан дөгерер иртти сергени болгаш харын даа шарыны баш удур аңгылай шилип алыр оларны башкы соокта дөгергеш азы соккулааш хамык эъдин бүрүнү биле хырбачалаар үүжелээр чылгылыг болгаш шыырак бай кижилер шагаа хүнүнде чонга салыр дээш бир сувай бени чишке үндүрер турган бе казызы биле чочактаан чиңге тарааны баалыңныг тавактарга долдур долдур ургаш шагаалап келгеннерге салыр чаа чыл чеди хонгаш келир дей бергенде хамык белеткел ажылын кылыр оттулар ыяжын белеткээр чонга салыр аъш чемин белеткеп алыр аал коданын арыглап аштаар өгнүң иштин даштын арыглап кааптар бурун шагда үш хонук шагаалаар турган шагаа байырлалын уткуур бетинде белеткел ажылын чорудар хүннү бүдүү хүнү деп адаар бүдүүнүң хүнү дээрге чылдың эң сөөлгү хүнү болурундан аңгыда бүдүн чылдың ол ла дүнезинде ай шуут үнмес хүнге санаттырар ону хоорай черге дүн хүн чок чырык сайгылгаан аразында улус эскербейн барып болур көдээ черге ёзулуг аът кулаа көзүлбес караңгы кежээни ол дүне эскерип болур бүдүү хүнүнде тускай кылыр ёзулалдар турар бүдүү хүнүнде бок довурак биле холбашкан ажыл кылбас ужурлуг эрги сан биле туң хүнүнге чедир хамык чүүлүн аштап арыглап идик хевин чуп арыгланып аштанып алган турар ужурлуг ол хүн чүгле шагааның аъш чемин белеткээр үүжезин чазып ужа төжүн эът чемин быжырар чулазын белеткээр хөөрге таакпызын чаа идик хевин белеткээр чижектиг ажылын кылган соонда кежээзинде бүдүүлээр езулал эгелээр сенгел тывалары бүдүүнүң кежээзинде аалының эң не улуг назылыг кижизиниң өөнге чыглып алгаш инектиң чилиин азы хендирбезин дүлүп алгаш келген кижи бүрүзүнге эъдин үлей амзадып чараштыр хемдээн соонда өгде эр улус сый шавар бир кижи сый шааптар орта өгде олурганнар чаа буура чылы үндү бодаган чылы кирди эрги чылывысты үдедивис чаа чылывысты уткуулуңар азы бүдүү чарылды деп алгыржыр чаңчылдыг сынган чилигни тавакка дозуп алгаш аалдың ээзинге бээр өг ээзи баштайында от бурганынга өргүүр ооң соонда аалда кижи бүрүзүнге бичиилеп амзадыр хендирбе сый шапкан таварылгада ол хендирбени кадакка ораагаш ол аал шыгжап алыр бүдүүнү чарган соонда ол аалга буска хайындырган бууза хуужуур дээн чижектиг бүдүү чемнери биле аштанып чемненирлер бүдүү чарар ёзулалды кылыр аал ол төрел аймактың эң не улуг назылыг кижизиниң аалы болур ол аалга кээрде өг бүрүзү чаа хайындырган хөнек шайлыг бир тавак аъш чемниг быжырган буузазын ап алган кээр бүдүүнү чарбышаан ажы төлү биле шупту кажыктап даалылап кезек ойнап хөглээн соонда аал аалдарынче эртенги шагаа хүнүн уткууру биле чанар шаанда бүдүүнүң дүнезинде тоол база дыңнаар турган дээр шагаа дүнезинде тывалар орайга дээр ойнап хөглеп удувазын кызыдып чамдык кижилер харын даа шуут удувайн даң бажын уткуп алыр чораан ооң кол чылдагааны херээжен овур хевирлиг дүшкүүрлүг балдан лхамо деп камгалакчы ие бурган чаа чыл дүнезинде үш октаргайны эргип көөр чораан бөдүүн карачал кижилер ол үеде удуп чыдар кижилерни бурган өлүг деп санап каар деп бодаар чораан балдан лхамону манаарының чогум шын ужуру чүдел дизе бо бурганга эки чалбарыыр болза ажы төлү чок кижилер ажы төлдүг апаар аарыг кижилерниң аарыы намдаар өлүр кижиниң назынынын узадыптар шыдалдыг карак чивеш аразында бурган үш октаргайны эргиптер ынчангаш ооң мунуп чоруур аът хөлгези суксай бээр дээш тыва чон бурят калмык моолдар биле бир дөмей өөнүң эжииниң аксынга арыг дош азы арыг борбак хар салып каар чораан бо бүгү белеткел бурганны өөртүр дээрзинге чон бүзүрээр чораан буянныг сүзүктүг өг бүлениң салып каан дожу эртенинде чиде берген база болгулаар турган ол дээрге бурганның өг бүлени бодунуң хайгааралында алганының демдээ болур турган балдан лхамо бурганны чүгле карачал чон эвес хүрээлерде лама башкылар база манап орайга чедир ном судурун номчуур чораан ооң соонда бурган ширээзиниң мурнунга тараа чажып каар турган даң бажы адып кээрге чажып кааны тараазын барып көөр хүрээни балдан лхамо бодунуң хайгааралында алган болза тараа кырынга бурганның аъдының истери артып каар турган ол база тускай демдек болур ынчангаш үнүп келген чаа чылда камгалалдыг турары биле шыңгыы дүшкүүрлүг камгалакчы балдан лхамону чоннуң уткуурунуң ужуру ында чораан бурганның ордузу соңгу чөөн чүкте турар болганда ол соңгу чөөн чүктен чаларып келир турган сенгел тывалары бүдүүнүң кежээзинде дээрде сылдыстар четчип кээри билек өгнүң эр ээзи өөнүң барыын бозагазынга тенниг хараган аяк хире борбактаан хар аъттың кургаг мыяан кыстырып каар ол дээрге өөнге бүдүн чыл дургузунда аза четкер хамык багай чүве кирбезин деп бүзүрээр болгаш ону өг карактаары деп адаар ооң утказы ол өгге келген хамык ла эки чүве солагай бозагазындан багай чүүлдер барыын бозагазындан шыгаар харын даа өгге кирип келир деп санаар болгаш өгнүң солагай бозагазынга кандыг бир чүве кыстырбас барыын бозагага кыстырып каан ол үш чүүл дом хамык багай чүүлдүң аза буктуң оруунга доткар моондак болур ужурлуг деп санаар тенниг хараганга чоокшулап кээрге тени биле шиштээр хар доңурар кургаг аът мыяа өрттедир деп баарга ол келген аза бук корткаш ол аалдыва кирбейн улаштыр чоруй баар деп санаар даң адып кээрге бурганнар мурнунга чула кыпсыр турган чула кыпсып тура иштинде тейлеп сымыранып аас кежикти кадыкшылды дилээр чораан херээжен улус аалынга сүттүг шайын хайындырып амданныг аъш чемни кылыр турган шагаада аъш чем элбек болуру чугула сүттүг шай хайны бээрге ле аалдың херээжен ээзи ооң үстүн аякка аңгы куткаш тос карак биле өргүп чораан ону кылып тура мындыг хевирлиг йөрээл сөстерни чугаалаар турган тос дээрим долаан бурганым өршээ аарыг аржык аш чут бак ла чүве ыңай турзун бай ла тайгам өршээ эки чүве эглип келзин алдын хүнүм айдың айым өршээ хай бачыт чайлап чорзун аъш чем тараа арбын на болзун акы дуңма ажы төл аас кежиктиг аарыг аржык чок ла болзун өршээ үе дүптен тура тывалар бойдус биле чолукшуур амыр менди солчур аңаа хүндүткел илередип ң салыр чаңчылдыг саң дээрге төвүт дылдан очулдурарга арыглаашкын дээни ол болур тос чүктүң бурганнарынга арыг чаагай чытты база өргүүрү дээни ол шагаада улуг биче ийи саң салыр улуг аңны эр кижи бичезин кыс кижи салыр саң салыр ёзулалды эртенги хүннүң херели аалдың коданынга дээй бээрге эгелээр турган улуг ңны эң улуг назылыг кижи азы лама башкы эр хиндиктиг чону баштап алгаш бедик арыг черге мурнуу чүкче углай салыр харны чыггаш оваалап каан бедигээшке үш дашты салгаш ң кырынга от кыпсыр саңның дооразы узуну см хевири дөрбелчин үш булуңчук бооп болур тургузуп каан ңның аразынче баш бурунгаар тос арыг сыптыг артыш киир суп алыр чүге дээрге артыш тываларда арыглаар хай бачытты ырадыр тускай эм дом үнүш бооп турар саңга чүгле саржаг артыш болгаш арбай далганын элбек кылдыр салыр ужурлуг ак даа болза хуюксуг чыт үндүрүптер дээш сүт өргүвес даш шимээн үндүрүп болур дээш ааржы курут база эъттиг чемни саңче салбас ужурлуг чораан суук чемни сүттү тыва араганы отче саара кутпас оларны оран делегейже өргүүр бо кылдыныглар аңгы аңгы бурганнарга чер ээлеринге база оттуң ээзинге тускай өргүл болуп турар ол үеде ыяап ла йөрээл сөстер чугалаар турган чижээ чыл бажы келди чылан кежи чылбырады шаг бажы келди шагаа үе келди артыш саңым кыпсып тур мен ак сүдүм чажып тур мен оран таңдым бай ла тайгам тос чүзүн байлак малым өршээ өршээ мал маган чаа чылда арбын болзун көвей болзун ак сүт аъш чем элбек болзун өршээ үнүп орар хой чылда үүле херек чогуп турзун уткуп турар төрел чонга ууттунмас кежик келзин артап болбас алдын өрген аас кежик буянныг болзун дээп болбас демир өрген делегей дег кежиктиг болзун курай курай курай биче саңны аалдьн кыс ээзи өг эжииниң мурнунга салыр чүге дээрге кыс кижини бойдус өг бүлезинге хүн дег чырыкты чылыгны ынакшылды сүзүктеп хайырлап чоруур кылдыр чаяаган кыс ээниң ңы өгнүң эжиинден биче ле ырак м хемчээлиниң аайы биле бичежек болур ңның баарынга ак энчек салыр кыс улустуң саңын чүгле артыш биле саржаг каап кыпсыр ие кижи энчек кырынга олуруп алгаш оран делегей аал чурт ээлеринге үш катап тейлээр ң соонда бичии ажы төлү тейлээр даң бажын уткуп аъш чемин белеткеп алган турар үеде кожазында өглерден аныяк назынныг кижилер өгге кирип улуг кижилер биле чолукшуп эглээр чолукшуур деп сөс боду чол чол кежик деп сөстен укталган болуп турар аныяк кижи ийи адыжын өрү көрүндүр улуг кижиже мөгее аарак сунар улуг назылыг кижи адыштарын куду көрүндүр аныяк кижиниң холдарының кырынче салып деткимчезин илередир улуг назылыглар ак кадакты ийи холунуң өрү көрүнген адыжынга арта каггаш чолукшуур дээн кижизинге амыр ла дээш сунар улуг кижи амыр мендизин харылааш мендилешкен кижиниң холдарының кырынга база ийи холдарын салгаш белекти хүлээп алыр чаа чылым чылан чылым шагаа доюң демдеглээли чамбы дипке шагда дүпте чары алгаан чылан чылым чылдың бажы шынап үндү чылан кежи союлду ла чаа чылым чылан чылым шагаа доюң эгелээли бээр көрүн бегере көрүн белен эвес хортан чылым бетинде тур мен мени дыңна эриннигге эмзетпээн эки чемим дээжизин ээр кара таңдымны сени кылгаш эмзеттим чаштым чылан чылым аастыгга амзатпаан амданныг чемим дээжизин алдай таңдымны сени кылгаш амзаттым өргүдүм чылан чылым бээр көрүн бегере көрүн белен эвес хортан чылым бетиңде тур мен мени дыңна аал оранга ажы төлге ал ботка аарыг аржык болдурба ха дуңмага кады кожамга хары чонумга хай халап үндүрбе өргүн чонга өртемчейге өвүр арыга өрттүг дайын кывыспа арага чок амгы куда чылан чылда болуп турзун ажыг хоран араганы арай шеглеп чоорту кагзын кижиге кижи немешсин малга мал немешсин ажыл ишкир арат чонум аас кежии чечектелзин амыр тайбың арыг агаар бөмбүрзекке делгерезин улу чылын уткуп тура йөрээл улуг чаагай коданымда улу чылы моорлап келди уруг дарыым ха дуңмам халаажыравайын чыл менди эртсин көк оттарындан көк дээр арыг турзун көзүнүң чылыындан коъдан аалым менди болзун аарыг аржык тайлып читсин аъш чем элбек болзун тоолда дег кежиктиг болуулу торлаа дег өөр болуулу өршээ өршээ шыгжаттынганы тгши ниң эртем архиви аас чогаал фондузу т д л кодан чылын уткуп тура шагаа йөрээли айым чаазы хүнүм эртези эрги чылды үдеп тур мен чаа чылды уткуп тур мен буура дег чыл эртти бодаган дег чыл келди чылдың бажы кирди чылан бажы түледи хоюг дүгү саглаңнаан холун будун кожа базып хокпаңнадыр даалыктаан ховужукту кежир халааш хоюг сиген сый баспас баалыктап маңнап ажып балдырганын чемней каап кончуг чараш маң биле кокпазынга кирип алгаш кодан чыл хайыракан кончуг оожум моорлап келди уткуп алган кодан чылым ууттунмас буянныг уттундурбас кежиктиг болзун эки чүве элбес болзун багай чүве ырак турзун хак дээр ханаа думаа чок болзун түк дээр дүкпү думаа чок болзун арбай тараа чаагай болзун аъш чем элбек болзун үнүш дүжүт чаагай болзун үрезин хүнезин элбек болзун айлыг хүннүг чаап бүткен алдын сарыг өртемчейим улуг чуртка чут кирбезин уя кажаамга бөрү кирбезин алдай таңдым кезииримге аңы меңи аайлыг болзун агым суунга баарымга алдын балыы элбек болзун хүнүм адаан доза бүткен хүрең хүрең тайгаларым айым адаан доза бүткен ала шокар тайгаларым мөңгүн ышкаш чайыннанган мөгеннелчек бедик сынныг бээр көрген бедик мөңгүн аккан суу аржаан болзун үнген оъду эм болзун барыын чүкче уйлай көрген бажы бедик тайгаларым айга кыппас ак даштыг хүнге катпас хүрең даштыг адам болган ажай буурул ак баштыг улуг тайгам өршээ кашпал черден үер акпазын кадыр черден хая чуулбазын улуг чуртум чартыын дуглаан улуг артым улаан саадак ашкан дүшкен амытан чон амыр менди аргыыр болзун кадыр черге чуук турбазын хаялыг черге тайгак турбазын көстүп турар көк дээрим көктүг шыктыг төрээн черим булуттуг дээрден чаңнык дүшпезин будуктуг ыяштан бузунду дегбезин чаъстыг булуттан чаңнык дүшпезин чарт ыяштан чаштанчы дегбезин эрик хавактан эндээ болбазын эзим аргаа өрт үнмезин эки чүве бээр турзун деп эргек салаам эптей тудуп эдээм чадып тейлеп тур мен курай курай курай тгтши ниң эртем архиви аас чогаал фондузу т д л швеция хаанналгазы швед швеция швед соңгу европада күрүне скандинав чартык ортулукта чызаан хевири конституцтуг монархия чурттуң ады эрги скандинав дылдан укталган и свейлер күрүнези найысылал стокгольм шөлү биле км швеция европаның чурттарындан черни эжелеп турар швеция скандинав чартык ортулуктуң мурнуу болгаш чөөн талаларында барыын талада норвегия биле кызыгаарының узуну км соңгу чөөн талада финляндия биле км кызыгаарларлыг чөөн болгаш мурнуу эриктерин балтий далайның база ботник ээтпектиң суглары шаптап турар кызыгаарларының ниити узуну км мурнуу чүкте эресунн каттегат база скагеррак өөштери швецияны даниядан аңгылаан швецияның тургузуунче балтикада ийи улуг ортулуктар кирген готланд база эланд тургустунганы чүс чыл ёзу аайы биле дылы швед найысылал стокгольм улуг хоорайлар стокгольм гётеборг мальмё уппсала чызаан хевири конституцтуг хаанналга хаан карл густав эреңгей сайыт фредрик райнфельдт девискээр дугаар делегейде чурттакчылары акшазы швед крона интернет домен уруң телефон уруңу шак куржаа чайгы үеде бо бижикти очулдурары чугула бай тайгинский лечебный аржаан шивилиг один из самых популярных радоновых источников на западе тувы заявлен на конкурс тос эртине девять драгоценностей аржаан шивилиг популярен не только среди жителей тувы но и за пределами республики каждое лето сюда приезжают туристы из за саян издревле холодный лечебный источник шивилиг являлся одним из природных санаториев тувинцев сюда с наступлением теплых дней приезжали и приезжают за здоровьем и стар и млад с года бай тайгинцы серьезно взялись за работу по обустройству одного из природных санаториев бай тайги шивилига внесли элементы цивилизации в дикий отдых одновременно стараясь сохранить природные богатства и чистоту аржаана на лечебно оздоровительном аржаане есть система канализации с благоустроенными туалетами и септиком один туалет на две кабинки находится на горе два на несколько кабинок в долине новые пахнуие свежеструганными досками с забетонированным полом и смывным бачком дернешь за веревочку и все смоется вода поступает по проложенным под землей и над землей трубам использовали естественный напор текуих с горы источников появилась печь для сжигания мусора отдыхаюие сжигают мусор в новой печке специально построенной в лесу для уничтожения мусора построены новые домики есть и традиционные юрты в одной из них кстати ночевала группа известного тележурналиста михаила кожухова известному пропагандисту этнографии очень понравилось в шивилиге кроме домиков построено небольшое административное здание в нем магазинчик с набором самых необходимых в тайге продуктов и веей он же помеение для встреч и приема гостей на горе находится целая система деревянных кабинок в которых принимают ледяной радоновый душ со средней температурой воды плюс градусов вернее не душ а льюиеся из деревянного желоба сильные струи под которые нужно присесть бодрит необыкновенно перед кабинками удобные лавочки чтобы ждать своей очереди гостей явившихся на открытие турбазы удивили столами сервированными тарелками чайными парами и салфетками с эмблемой шивилига эмблема шивилига зеленоглазый снежный барс на фоне желоба с вытекаюей водой аржаана и двух елей а если перевернуть фирменную столовую тарелку на ней написана пословица на тувинском языке причем на каждой тарелочке особенная не повторяюаяся их специально заказывали в абакане за весь период пребывания на аржаане отдыхаюие платят по триста рублей с человека за весь период проживания согласно расценкам турбазы на шивилиге умеют внимательно относиться к пожеланиям и замечаниям отдыхаюих стараются быть с ними вежливыми и предупредительными сюда приезжает милиция контролируя порядок когда включают дизель в районном детском лагере можно попросить подзарядить мобильный телефон связь здесь есть мтс билайн и мегафон продаются дрова для костра а дополнительный сушняк без проблем можно насобирать гуляя по горам и долам зачем едут в шивилиг каждое лето подавляюее большинство населения тувы срывается с привычных мест обитания чтобы испытать на себе все прелести дикого отдыха альтернатива цивилизованного отдыха на курортах и санаториях стихийную миграцию не останавливает о причинах такого поведения тувинцев можно размышлять объяснять многовековой привычкой народа ставшей рефлексом неосознанным зовом генной памяти и многим другим но как бы то ни было пора созревания аржаанов целебных источников заставляет нас трогаться с места как когда то далеких предков и уходить в обозначенные ее в древности свяенные лечебные места шивилиг одно из популярнейших в народе целебных источников для того чтобы добраться до аржаана нужно взять направление на запад тувы проехать от кызыла километра до районного центра бай тайгинского кожууна тээли но и на этом путешествие не заканчивается от тээли до сумона бай тал к которому и относится шивилиг нужно ехать километров и это не все оставшиеся до целебного источника км преодолеваются трудно асфальта нет и в помине а на пути множество больших камней и кочек последнее усилие и после километров пути ты на свяенной земле шивилиг которая нигде на картах не указана но к которой народ стремится отовсюду в местечке эзим в км от аржаана расположены летние чабанские стоянки а слева от них природный сад камней каждый из которых на что то похож любители активного отдыха смогут взять в прокат лошадей конное снаряжение спортинвентарь и воспользоваться экскурсионными услугами планируется проведение пеших и конных туров по окрестностям бай тайги будет работать инструктор по верховой езде желаюие смогут играть в бильярд и теннис будет организовываться сбор ягод грибов дикоросов решением хурала представителей бай тайгинского района установлены тарифы на предоставление следуюих платных услуг контактные телефоны турбазы лечаий душу шивилигские источники до сих пор продолжают оставаться местом паломничества для многих молодых и старых состоятельных и не очень больных и здоровых несмотря отсутствие комфортных условий сюда едет и едет народ кроме исцеления физических недугов он иет и исцеления души и прозрачный источник едро предоставляет его шелестом опавшей хвои немолчным пением воды следованием древним обрядам и ленточкой повязанной твоими руками здесь душа забывает о сумасшедшем ритме современной жизни стрессах преодоленных в течение года и необходимости быть сильным всегда на свяенной земле шивилига оуаешь казалось бы утраченную связь с теми кто много веков каждое лето трогался с места преодолевал неблизкий путь чтобы омыться душой и телом в холодных струях аржаана и прикоснуться с почтением и любовью к свяенному дереву чтобы повязать свою ленточку чалама или кадак название шивилиг переводится как еловый здесь действительно находится большое разнообразие хвойных деревьев на аржаане свои порядки отличаюиеся от правил в привычном мире незнакомые люди приветствуют тебя экии в твое жилие запросто может зайти незнакомец и нисколько этому не удивившись ты начинаешь разогревать чай и готовить угоение внутри стихийно возникшего поселения своя жизнь обитатели от малышей что на руках у родителей до стариков с палочками отдыхаюие располагаются в разноцветных палатках пиу готовят на костре или газовых плитках шивилиг находится на вершине горы даже в разгар лета струи аржаанов а их здесь великое множество поражают ледяной свежестью вырываясь наружу родничками они берут начало из артерий больших и малых подземных вод оптимистический шум воды успокаивает нервную систему а холодные струи вливают в тело молодость а в душу радость каждый из родников целебной воды едро бьюей из глубины горы лечит определенный круг заболеваний неприметная вначале струйка по пути наливаясь силой раздаваясь вширь попадает в длинный деревянный желоб бежит по нему в кабинку и с высоты метра падает вниз и под эту струю подставляются проблемные места кабинки для принятия водных процедур установлены в разных местах рядом скамеечки для отдыха приятно сидеть в тени хвойных деревьев в ожидании своей очереди в разгар сезона население аржаана шивилиг увеличивается на человек в день и это неспроста август пора созревания аржаана считается что в это время он наиболее полезен на аржаане не встретишь одинокого человека тувинцы издавна приезжали лечиться и отдыхать на источники семьями и это способствует преемственности между поколениями пример взрослых одушевляюих природу без назиданий и нравоучений прививает младшему поколению бережное отношение и уважение к аржаану духам местности в свою очередь такое отношение будет органично передано их детям неписанные правила аржаана шивилиг на территории аржаана нельзя ругаться устраивать перепалки так как негативными эмоциями повредят прежде всего самим себе каждый прибывший первым делом проводит у свяенного дерева обряд сан салыры это традиционное выражение почтения хозяину целебного источника духам местности прошение для себя и близких здоровья и благополучия по древним языческим законам под деревом сидит буддийская богиня белая тара ей тоже надо выказать почтение характерный для тувы синкретизм религий слияние шаманских и буддийских традиций нашли отражение и здесь духи местности и буддийская богиня мирно живут рядом призывая и всех приезжаюих в это святое место жить в согласии ритуал подношения хозяевам аржаана начинается с того что свежесваренным чаем с молоком брызгают во все стороны света в одной из двух жертвенных чаш зажигают огонь который кормят лучшей и вкусной пией со словами благопожелания традиционно считается что духам и хозяину аржаана нравится еда смешанная из тувинского далгана просяной муки меда топленого масла молока если пиа жертвенным огнем будет съедена без остатка это хороший знак что лечение будет проходить успешно затем каждый на ветки свяенного дерева повязывает трехцветные ленточки чалама кроме того к ногам богини белой таре кладут кадаки ритуальные шарфы из легкой материи нужно уметь правильно проводить данный обряд нельзя в огонь жертвенной чаши класть мясные изделия фрукты и овои русские отдыхаюие знают и соблюдают обычаи тувинцев маленький голубоглазый карапуз прежде чем бежать за мамой к аржаану положил к белой таре монету один из видов традиционного подношения следуя тувинскому обычаю три года подряд лечиться на одном и том же аржаане приехал вновь и привез с собой друзей водные процедуры на аржаане принимают раза в день начинают с секунд и постепенно доводят до минут это максимум иначе может навредить признаки того что слишком увлекся головокружение тошнота слабость под струю аржаана нужно подставлять больные суставы позвоночник особенно место где мучает остеохондроз затем не вытираясь сохнешь похлопывая себя категорически запреается держать под струей голову и затылок после водных процедур обязательно нужно очень тепло одеться люди еголяюие в сорокоградусную жару в камуфляжных куртках лыжных шапочках сапогах пуховиках и даже зимних пальто здесь никого не удивляют детям если они не страдают хроническими заболеваниями не рекомендуют принимать водные процедуры они пьют только воду источников а целебный воздух таежного аржаана самое лучшее лекарство наиболее активные отдыхаюие ходят на аржаан чурек сердце который является верхней частью источника радоновые воды рекомендуются для наружного применения при лечении болезней периферической нервной системы сердечно сосудистой системы и органов движения показания минерализованных радоновых вод расширяются в зависимости от обего ионно солевого состава и связаны в основном с болезнями органов пиеварения макрохимический состав гидрокарбонатный магниево натриево кальциевый наличие достаточного количества кремнекислоты говорит о противовоспалительных свойствах воды органического углерода о полезности при урологических заболеваниях нельзя лечиться на радоновых источниках людям с онкологическими заболеваниями лечение на аржаане может дать рецидив нельзя вставать под струю источника больным заразными кожными заболеваниями воды аржаана не успевают очиститься и есть опасность что заразится другой человек также туберкулезным больным категорически противопоказано такое лечение правила пользования целебным источником и нормы поведения на территории источника шивилиг не разрешается принимать аржаан тем кто болен нельзя ставить палатки непосредственно близости источника на расстоянии в метров и разрушать любым предметом почву показания к применению радоновых процедур и рациональные лечебные методики заболевания сердечнососудистой системы методики обливание холодной радоновой водой раза в день до минут в течение дней заболевания органов опоры и движения методика та же методика та же методика та же вагинальные орошения и микроклизмы методика питье и микроклизмы противопоказания к применению радоновых процедур сергей күжүгет оглу шойгу май тыва ао чадаана чылдың ноябрь да россия федерациязының камгалал сайыды ч ноябрь дан тура чылдарда россия федерациязының онза байдалдар сайыды чылда москва облазының губернатору кылдыр ажылдаан армия генералы россия федерациязының маадыры сергей шойгу чылдың май де тыва автономнуг областың чадаана хоорайга интернационалчы өг бүлезинге төрүттүнген ачазы күжүгет серээевич тар үезинде ле нам болгаш күүседикчи органнарга бедик албан дужаалдарга ажылдап чораан тыва асср ниң министрлер чөвүлелиниң даргазының оралакчызынга чедир депшээн сергей шойгу чылда кызылдың дугаар ортумак школазын чылда красноярскиниң политехниктиг институдун дооскан инженер тудугжу эртемниг эртем доктору аттыг өг бүлелиг улуг кыстарның адазы селеме хылыш чыырынга гитаралап ырлаарынга ынак аныяк специалист күш ажылчы намдарын красноярскиниң үлептир химзаводу эргелелге эгелээн тыватудуг треске улуг мастерлеп ооң соонда ачинск алюминий тудуг саян аар тудуг болгаш абакан вагон тудуг трестеринге эргелекчилеп турган абакан хоорайга чурттап ажылдап тургаш партия организациязынче шилчип ажылдаар сүме алган ооң түңнелинде үү чылда сэкп абакан хоорай комитединиң ийиги секретары апарган бир чыл болгаш сэкп красноярск край комитединиң инструктору болу берген чадаананың кожуун эмнелгезинге көжүп чоруур герман госпитальды республикага вертолеттарны камбы ламаның резиденция бажыңын тударынга чүгле баштайгы дуза кылдыр муң долларны берген үстүү хүрээ тудуун чылда пор бажың фондузунуң акшазы биле туттурган шойгу россияның географтыг ниитилелиниң президентизи даңзы долу эвес шокар чаваа болгаш моолда тываларның тарап быдарааны шагның шаанда тывалар деп аттыг чон хем сугнуң эң не арыын узуп ижип одар белчиирниң оът сигениниң эң не экизин шилип хонуп дүжүп тайга сынындан аңның семизин адып карак четпес хову шынааларга беш чүзүн малын малдап амыр ьайбың чурттап чораан чүве иргин ол чуртка бир ле кончуг шевер аныяк дарган эр хөрүүнге хереглээри биле дыт ыяшты ужургаш ону өртедип хөмүр кылып алгаш оозун сооткаш шоодайлап алгаш ырак чоокка чорук кылып мунар ала чаваазынга дергилеп ап тур орук ара чоруп орда удур сырыннаан салгын хатка демги хөмүрүнүң көзү хөрлээлеп көстелгеш хенертен кыва берип тир чалбыышталган көс ала чаваазының ооргазын изидип өрттени бээрге хөөкүй чаваа даа шыдашпайн мөөп дывылап чоок турган аалдың коданынче кире халды берип тур аалга турган улус кара ышка холушкан чавааны көрүп кааш девидеп халчып халдаар дайызын даа келди кара дайын даа эгеледи ха дуңма чонум амы тыныңар камгалаңар деп аал аалдарже сөс чедирип арт сынны ажыр хем сугну кежир дескеш чамдыктары саян сынын ажып бир чамдыызы алдай сынын ажып хонгаш ол чуртка амыр шөлээн чурттай берген сөөлүнде кандыг даа чаа чалбак болбаанын дыңнап ха дуңмаларындан чарлып чуртту тараткан хайлыг ала чаваа дугайында тоолчургу чугаа үнген болгаш агым суг саян каг деп ыры чогааттынган дижирлер алтай сынын ажыр чорупкан тывалар чер чуртун хем суун сактып ооң дугайында эвээш эвес ырыларны чогаадып ырлажып чорууру анаа эвес чижээлээрге херлип баткан хемчик чаагай артыштыгдан ажып дүштүм аал чуртум менди чаагай көжээлигден ажып дүштүм көвей чуртум менди чаагай ала чавааның ээзи хамык төрел чонун тарадып алганынга халактанып келир салгалынга чагыг сөзүн берип чугаалаан сөзү ыры апарган болгаш амгы салгалы ону сактып ырлажып чоруурлар тывалар шаг шаандан тура эрте бурунгу түрк аймактар база чиңгис хаанның тургусканы улуг моол күрүнениң составынга бактаап хөй нациялар аразынга эң не эвээш деп санадып чорза даа өгбелерниң төрээн дылын культуразын ёзу чаңчылдарын бо хүнге чедир кадагалап арттырып алганынга чоргаарланып чоруурлар моолдуң соңгу барыын девискээрлери баян өлгей аймактың цэнгэл копто аймактың буят көпсөгөл аймактың цагааннуур сумуларында бо хүннерге чедир тывалар бөлүк бөлүү биле амыдырап чурттап чоруурлар амгы копто аймактың девискээринде чурттап чоруур тывалар чүс чылдардан бээр дөрт улуг аймак сөөктерге хуваатынып боттарының кожуун чурттун баштаан салгал дамчаан улуг нояннарынга чагыртып чораан копту тываларының төрел бөлүү иргит чаг тыва хөйүк хаа дарган деп улуг сөөкке үстүр болгаш олар боттарының иштинде тус тузунда аңгыланып турар олар бурун шагдан тура боттарының аймак сөөгүн аңаа хамаарышкан сагылга дүрүмнерни эки билир чораан болгаш боттарының аймаандан келин айтырбас кудалажыры хоруглуг турганы бодунуң аймак сөөгүн хан чоокшулаштырбайн этносту камгалап кадык кылдыр камгалап чораан ындыызы ол бе тываларның аразында часпас адар мергеннер мөчек шыңганнарлыг мөге шыырак эрлер хамык чонун кайгадып хаан беглер карачал арат даа көргеш аксы ажыттына көжүй бээр хамык чараш кыстарлыг чораанын төөгү херечилеп турар ыдыктыг кү далай лама чалбаа данзан чамзы азы гьялва тензин гьяцо чылдың июль да төрүт төвүттүң моолдуң тываның бурятияның калмыкияның база өске даа регионнарның шажынчы лидери тайбың дээш нобель шаңналының лауреады чылда акш тың дээди шаңналы конгресстиң алдын медали биле шаңнаткан ыдыктыг кү далай лама төвүттүң тибеттиң амдо можунуң такцер деп бичии суурунга чылдың июльдуң да төрүттүнген ол бир угбазының акызының дуңмазы болган ада иези оглун лхамо дөнтүп деп адап алганнар далай ламаның бодунуң бижип турары биле алырга ооң ады күзел күүседир бурган дээни ол болур бичии оол үш хар безин четпейн турда ооң төрээн суурунга дээди эртем билиглиг ламалар чедип келген оларның келгени анаа эвес а дыка ханы уткалыг чылда кү далай лама тубтен гьяцо дээрже чалараан мөчээн турган ынчангаш башкының кайда катап төрүттүнгенин дилеп чорааны ол болган тацкер суурга келириниң мурнунда төвүттүң улуг ламалары элээн үр үениң дургузунда ханы тейлеглер даян чорудуп улуг судурларны номчаан ону чорудуп турган үеде мындыг чүүлдер болган дээрже чалараан кү далай ламаны потала ордузунга арнын мурнуу чүкче көрүндүр ширээге мага бодун олуртур орнукшудуп каан турган кезек үе эрткенде кү далай ламаның арны боду ла соңгу чөөн чүкче көрнү берген болган дилээшкин чорудуп турган ламалар далай ламаны чурттуң соңгу чөөн талазындан дилээр ужурлуг деп чүвени шак ол чүүлден билип алганнар соңгу чөөн чүкче чоруурунга база бир идиг мындыг болган төвүттүң мурнуу талазында лхамой лхацо деп ыдыктыг хөл бар улуг ламалар ооң чанынга кээп база ла даян кылып тейлээшкин чорудуп турган үеде хөлдүң кырынга тибет ах ка ма деп үжүктер тода көстүп келген ооң соонда хөлдүң кырынга үш каът ногаан алдынналчак дээвирлиг хүрээ хүрээден чоруткан орук эң сөөлүнде суг төгер чери өскелерден бир аңгы бажың көзүлген бо бүгүнү көрген улуг лама ридчин ринпоче ах деп үжүк соңгу чөөн чүкте амдо можу дур деп чүвени билгеш далай ламаны дилеп турган бөлүктү ынаар чоруткан ка деп үжүк ында кумбум хүрээзин айтып турганы ол ламалар амдога чедип келгеш кумбум хүрээзиниң чоогунда турар тацкер деп суурдан ыдыктыг хөлге көзүлген демги бажыңны дилеп эгелээннер өскелерден бир аңгы дээвириниң кырындан сыптары куду ыргайтыр үнүп турар артыштыг бажыңга олар чедип келгеннер бөлүктүң удуртукчузу болур улуг лама кесаң ринпоче өске ламалар ышкаш анаа ла бөдүүн кижилер хеви келип алгаш чораан ынчалза даа ол бажыңга кирип келирге ийи хар чаа ла ажып чораан бичии оол ламаны танып сера лама сера лама деп алгыра берген сера дээрге кесаң ринпочениң хүрээзиниң ады ылап ла далай лама бе деп чүвени илередип алырда база бир чүүлдү эрттирип көөр ужурлуг турган каш хонганда демги ле бөлүк ламалар чок апарган кү далай ламаның бодунуң хууда эрегезин коңга болгаш очурун база өске даа шажын чүдүлге эдилелдерин өске эреге коңга очур биле холуй тудуп алгаш бичии оолга көргүскен кү далай ламаның хууда эдилелдерин бичии оол бо меңии дир бо меңии дир дээш тудуп алыр болган кү далай лама ылап ла ол дур деп чүве оон билдинген лама башкыларның өөрээнинден карактарының чажы бадып турган каш айлар эрткенде чылдың чайынында далай ламаны төвүттүң төвүнче эккелген баштайгы үеде ыдыктыг оол чурттуң найысылалы болур лхасаның чоогунда далай ламаның чайгы үеде чурттаар ордузу норбулиңге чурттап турган чылдың кыжынында далай ламаны вектиң төнчүзүнде ле ки далай ламаның туттуртканы муң ажыг өрээлдиг ордузу поталага эккелген потала далай ламаның чүгле кышкы үеде чурттаар чери эвес а иштинде намгьел деп хүрээлиг номнар болгаш эртинелер шыгжамырлыг чазак бажыңы база болур төвүт чоннуң ыдыктыг ордузу дур поталага келгениниң соонда дөрт хар чаа ла ажып чораан далай ламаны буддизмниң эң не дээди дүжүлгези арзылаң түрлүг ширээзинге олуртуп чалаан далай лама дээрге амылыг амытаннарга хемчээл чок бодхичитта сеткилдиг авалокитешвара азы ченрези бурганның чаяалгазы болур бурганнарның дээди овур хевирин арыг угаанныг эртем билиглиг ховар ламалар көрүптер арга шыдалдыг өске бүгү амылыг амытаннарда кижилерде ындыг күш чок болганындан оларга дузаны дорт көргүзери биле авалокитешвара бурган кижи овур хевирин шилип алгаш чедип келир ынчангаш далай лама делегейде чаңгыс даа кижиге дөмейлешпес амылыг амытан авалокитешвара бурганның хуулгаазыны дүжүлгеге олурганының соонда ламаларның бир кол ылгавыр демдээ болур баш кыргыдарының ёзулалын база эрттирген оон бээр ада иезиниң берген адын өскертип кү далай ламаны шажын ады биле жамбел наваң лосаң иши тензин гьяцо дээр болу берген далай ламаны ол үеден эгелеп ле ламаларның эртем билиинге өөредип эгелээн ыдыктыг башкының башкылары эң не бедик ызыгуурлуг катап төрүттүнген лама башкылар ринпочелер болуп турган өөредилге эртемнерден тургустунган оларның бежи улуг эртемнер логика тибет уран чүүл болгаш культура санскрит дыл медицина буддизмниң философиязы эң не кол болгаш нарын эртем буддизмниң философиязы ол база беш кезектерге чарлып турган пражняпарамита мерген угаанның бедик чадазы мадхьямика ортун оруктуң философиязы виная ламаларның ёзу чуруму абхидхарма метафизика прамана логика болгаш эпистемология беш биче эртемнер шүлүк чогаалы хөгжүм болгаш драматургия астрология метрика болгаш композиция синонимнер эртемнерниң база бир кол адырылбас кезээ далай ламаның хүннүң не каш шак тургузунда кылыр чүүлү будда болгаш өске даа бурганнарның мурнунга тейлеп даян кылыры ынчангаш бичиизинден эгелеп ле далай лама эң не ханы эртем билигни өөренип шиңгээдип эгелээн төвүт ол үеде кыдат эжелелден чылдарда ла адырлып хосталгазын чедип алган аңгы хостуг чурт турган ынчалза даа чылда тургустунган кур нуң мао дзэ дунга баштаткан коммунистиг чазаа чылдың чайынында төвүттү империалистерден хостап төвүт чонга дуза көргүзери биле эжелеп эгелей берген херек кырында төвүтке ынчан кандыг даа империалистер турбаан төвүт чоннуң шажын чүдүлгезин культуразын сонуургап өөренип келген европа чурттарындан он шаа хире ле кижилер чурттап турган кыдат эжелел эгелээрге аңаа чүгле индия биле великобританияның удуртукчулары кур нуң чазаанга удурланганын медеглээн төвүттүң чазаа кашаг дээр каттышкан нациялар организациязындан төвүт талага дуза көргүзерин дилээн ынчалза даа төвүт кно нуң кежигүнү эвес болганындан ол айтырыг деткимчени албайн барган төвүт чоннуң улуг чүдүлгелиг болгаш тайбыңга ынак болганындан шерииниң саны эвээш оларны чепсеглелгени база кошкак болган ужурундан кыдат эжеглелге удур туруптар хире шаа улуг эвес болган чуртка ындыг айыыл туруп келирге төвүт чоннуң чаңгыс ла бүзүрели болгаш ынаныжы далай ламаны күрүне баштыңы болурун дүргедедир дугайында айтырыг чайгаар ла тургустунуп келген далай ламаның чүгле шажын эвес а күрүне баштыңы болур ёзу чуруму төвүтке чылдан бээр туруп келген чылда кү далай лама чүгле харлыг турганы биле бо айтырыг көдүртүнмейн турган ынчалза даа чурттунга айыыл туруп келгенин барымдаалааш чазак кежигүннери төвүттүң камгалакчы бурганы дорже тчактенден биле харылзаа тудуп тускай ёзулал кылдырткан түңнелинде бургандан ооң үези келген деп харыы алдынган шак ынчалдыр чаа ла харлаан кү далай лама млн төвүт чоннуң чүгле шажын эвес а күрүне баштыңы база болур апарган ол ёзулалды чылдың ноябрь де хөй лама башкылар судур номчаан чон чыылган кедергей каас шиник болгаш байырымныг байдалга тускай эрттирген күрүне баштыныңның тудар ыдык чүүлү алдын дугуйну ол хүн чалыы далай ламага хүлээткен оон бээр кү далай лама чүгле шажын эвес а төвүт чазактың кашагтың база төвүт чоннуң күрүне удуртукчузу база апарган төвүтке байдал ол үеде улам на нарыыдап кел чыткан кыдат шериглер чурттуң чөөн талазын шыва алы берген даштыкы чурттардан дуза дилээри биле төвүт чазак акш че великобританияже непалче төлээлерни чоруткан турган шериглерни төвүттен үндүрериниң дугайында чугаа чорудуп бир бөлүк кыдатче чоруткан үениң байдалын өөренип көргеш далай лама баштадыр төвүт чазак чурттуң мурнуу чүгүнче чоруурун шиитпирлээн индияның кызыгаарындан ырак эвес джомпо деп хоорайның дуңкар хүрээзинге ыдыктыг башкы турумчуп алган шажын ажылын чорутпушаан даштыкыже чоруткан элчилериниң харыызын манап чурттуң чонунуң салым хуузу дээш сагыш аарып амыр эвес үелерни башкы эрттирип турган кыдатче чоруткан бөлүктүң чаңгыс ла даалгазы мындыг турган кыдат шеригни төвүттен үндүрерин чедип алыры ынчалза даа чылдың чазынында далай лама биле кандыг даа чөпшээрежилге чокка кыдат тала мындыг медеглел кылган кыдат чазак биле тус чер чагыргазы төвүттү ынча дээни ол ред төвүттү тайбың хостаарының чүүлден тургустунган чөшээрежилгезинге керээ чарып ат салган ынчангаш төвүт ие чурту кыдатче ээп келген шынга ол бичии даа дүүшпес чүүл болган чүге дизе төвүт чазактың удуртукчузу далай лама кыдаттар биле кандыг даа чугаа кылбаан а кээрге ат салыр чазак таңмазы ол үеде башкының бодунга турган ындыг медээни кү далай лама боду безин чүгле радиодан дыңнап каан сөөлүнде билдингени болза чөпшээрежилге ат салбас болзуңарза төвүттү шериг күжү биле эжелеп алыр бис деп коргудуп тургаш төвүт бөлүктү албадапкан болган чуртунга болуушкуннар чеже даа берге турза ыдыктыг далай лама будданың өөредиин шиңгээдип турган чылдың кыжынындан эгелеп цоңкапа башкының ламримин шиңгээдип даян кылып эгелээн чылда башкызы лиң ринпоче калачакра өөредиин дамчыдып берген ол чайдан эгелеп ыдыктыг башкы хөй чонга үлүг мөргүлдер чорудуп эгелей берген кыдатка чоруп турган үезинде кү далай лама төвүтке база ла ындыг хөгжүлдени чедип алыры биле кыдат улустуң үлептүр болгаш көдээ ажыл агыйда чедиишкиннерин кичээнгейлиг өөренип чоруп турган чылдың эгезинде ыдыктыг башкы чурттунче дедир ээп келген төвүттүң чөөн талазында амдо биле кхамга бодаарга лхасада байдал чүгээр ышкаш болган ынчалза даа чоорту бүгү ле чүве бергедеп келген төвүт удуртулга биле кандыг даа сүме кылбайн чоннуң чүс чүс чылдарда туруп келген амыдыралынче кыдаттар киржип чаартылгалар кылып эгелээн чижелээрге чурттап олурар чери малы бажыңы база төвүт чоннуң эң не камгалалдыг чүүлү хүрээлерниң безин өнчү хөреңгизи дээш үндүрүг хавырып эгелээн улустуң хуу черлерин хунаап боттарының туразы биле үлеп эгелээн ламаларны дорамчылаар чоруктар көвүдеп турган ындыг турбуже далай лама башкы шажын өөредиин уламчылап чонунга мөргүлдерни эрттирип турган чылда буддизм философиязының доктору болур геше кешпи атты муң ажыг ламалар мурнунга далай лама чедиишкинниг камгалап алган кыдаттар шериин мөөңнеп чепсек чок чонче халдаарындан даа чалданмайн дорт кыжанып эгелээн олар башкыже ордунуң кайы талазында турар силер айтып бериңер ынаар атпас бис деп чугаа чоруткан кандыг даа буруу чок муң муң кижилерден айыылды чайладып оларның амы тынын камгалап алыры биле норбулиң ордузун март ниң дүнезинде дүнезинде далай лама чажыды биле карачал кижи хеви кедип алгаш каар ужурга таварышкан далай ламаның чорутканын ордуну долгандыр хөй чон даа кыдаттар даа билбээн шак ынчалдыр ыдыктыг башкы каш санныг кижи биле төрээн чуртун чонун хөрек долган муңгарал биле каап кожазында индияже чоруткан ыдыктыг башкының база төвүт бүгү төвүт чоннуң амыдыралында эң не аар берге човулаң ынчаар эгелээн үш неделя иштинде аъттыг арт сын ажып хемнер кежип кыдаттарга таваржы бербезин бодап чорааш далай ламаның улуг эвес бөлүү индия кызыгаарынга чедип келген ол үеде кү ыдыктыг далай ламаның салым чолу дээш бүгү делегейниң чоннары сагыш аарып кичээнгейин салбайн турган индияга келирге ооң чазаа даа чону даа ыдыктыг башкыны эң не эргим болгаш чылыы биле хүлээп алган каяа даа келирге далай ламаны муң муң кижилер чечектерлиг уткуп турган далай ламаның индияга менди чедип келгенинге өөрүшкүзүн илередип делегейниң хөй хөй кижилери телеграммаларны болгаш чагааларны башкының адынга чорудуп турган индияга келген баштайгы чылында далай лама массуриге а чылдан эгелеп индияның соңгу чөөн талазында төвүттен улуг ырак эвесте дхарамсала деп хоорайга чурттай берген индияга келген дораан төвүттүң даштыкыда турар чазаа кашагты тургузуп төрээн чонунуң түрегделин чугаалап оларга дуза көргүзери биле улуг ажылды башкы чорудуп эгелээн төвүт кно нуң кежигүнү эвес болганындан баштайгы үеде ол ажылды чорудары дыка берге болуп турган бөдүүн кижилер төвүт чонга сеткил катчып деткип турза даа чазак деңнелинге төвүт айтырыгны көдүрери нарын болган ооң бир кол чылдагааны кыдат биле харылзааларын баксыратпас дээш хөй чурттарның удуртукчуларының кандыг даа хемчег албайн турганы ынчалза даа далай лама дыка хөй чурттарның элчиннери биле чугааны чорудуп турган чылдың октябрь айда малайзия биле ирландия төвүт айтырыгны кно нуң генералдыг ассамблеязынга чугаалажып көөрүн чедип алган ынчан төвүттү чурттарның төлээлекчилери деткээн у удур а зы дадагалзаан кыдат чазак бодунуң талазындан төвүт чон аас кежиктиг деп турза даа чоорту төвүт айтырыг бүгүдеге билдингир апарган төвүтте байдалдың бергезинге шыдашпайн далай ламаның соондан чүс чүс кижилер индияже кээп эгелээн ол чорук бөгүнге чедир уламчылап турар башкының чорудуп турар ажылының бирээзи бо төвүттен чоруткан хөй санныг чонунга чурттаар черни тывары оларга дузаны көргүзери келген чоннуң хөй кезии индияда чурттап турар ынчалза даа ол чуртта кижи саны хөй болганындан төвүт чоннуң чамдыызы акш та канадада швейцарияда голландияда непалда бутанда болгаш өске даа черлерде чурттап амыдырап чоруур ол болза даштыкы чурттарның ыдыктыг далай ламага улуг хүндүткелдиин база төвүт айтырыгны шын билип берге амыдыралдыг чонну деткип турарының херечизи дир ниитизи биле чугаалаарга төвүт чон эң не берге үелерни чурттап эртип турар буддизмниң арыг хевирин кадагалаан эң не ханы чараш культуралыг чоннарның бирээзи төвүт чоннуң келир үези дыка нарын далай ламаның бижип турары биле алырга сөөлүнде барып төвүт чоннуң чиде берип болурунуң барымдаалары бар ооң кол чылдагааны төвүтче хөй санныг кыдаттарның көжүп кээп турары амгы үеде төвүтте млн төвүттер болгаш млн ажыг кыдаттар чурттап турар бодунуң на чуртунда эвээш санныг чонга хамааржып бар чыдар төвүт чонга политиктиг деткиишкин кылып чылдың июльда акш тың конгрезиниң кежигүнү кыдат удуртукчуларже чагаа чоруткан ол чагаага төвүт болгаш кыдат талалар дор чугаалажыышкыннар кылырын сүмелээннер оон ыңай далай ламаның болгаш ооң чонунуң чөптүг негелделерин бүрүнү биле хандырарын көдүрүп турар партияларының шимчээшкиннериниң саны кайы даа чурттарда көвүдеп эгелээн бо беш чүүлдүң кол ла утказы бүгү төвүттү кандыг даа боо чепсек чок тайбың оргужаалы ахимса тайбың болгаш кандыг даа күш дөгээшкин чок байдал дээн индий сөс зоназы болдурары башкының конгресске чугаазын база тайбың планын төвүт даа өске даа кижилер чүүлдүгзүнүп хүлээп алган кыдат тала ону тооп көрбээн харын даа далай ламаның тайбың планын деткип лхасаның кудумчуларынга үнүп келген төвүт кижилерни полиция каржызы биле базып он ажыг кижини өлүрген болган чүүлдү кыдаттар чажырарын оралдашкан ынчалза даа лхасага ажылдап турган даштыкы журналистер ол бүгүнү делегейге чугаалап көргүскен чылдың соонда кыдат эжелелге удур ол бир дугаар мындыг улуг болуушкун болган далай ламаның чүгле төвүт айтырыгны эвес а каяа даа кандыг даа маргылдаалыг апарган айтырыгны чүгле тайбың ёзу биле шиитпирлээн туружун бүгү ле амылыг амытаннарга кайгамчыктыг ханы ынаан мерген угаанын бедии биле үнелеп чылдың нобель шаңналын ыдыктыг башкыга тывыскан бо бедик делегейде эң не үнелиг шаңналдарның бирээзин башкыга тывысканы дээрге ыдыктыг кү далай лама тензин гьяцонуң чүгле чорудуп турары буянныг ажылының эвес а башкының буянныг амыдырал чуртталгазын бедии биле үнелээни ол болур амгы үеде төвүт чон болгаш ыдыктыг башкы база бир нарын айтырыгны шиитпирлээр ужурга таварышканнар төвүт шажынның ёзулалында далай ламаның соонда база бир ыдыктыг башкыга панчен лама хамааржыр панчен лама дээрге амитабха бурганның кижи хуулгаазынныг чаяалгазы болур кыдаттар ол ла дораан далай ламаның айытканын шын эвес шажын херээн политика биле холбап турар деп медеглелдер кылганнар шынында кыдаттар боттары шажын айтырыын политика биле холбап турарлар тчаи лхөнпо хүрээзиниң улуг ламазы чатчел ринпочени далай лама биле каттыжып алгаш төрээн чуртун саткан деп буруудадып ол хүрээниң ламаларын тудуп хоругдап эгелээн тачи лхөнпону чүс чүс шериг машиналар долгандыг туруп алган алды харлыг панчен ламаны ада иези акызы биле кады чажыды биле пекинче апарган ынчангаш панчен ламаның салым хуузу улуг дүвүрелди оттуруп турар кыдаттар боттарының талазындан өске панчен ламаны тыпкан болур турар ол база ла бичии алды харлыг төвүт оол гьялцен норбу ынчалза даа индияда даа төвүттүң бодунда даа төвүт чон ол чүүл биле чөпшээрешпейн турар чүге дизе амгы үеде ол нарын шажын ёзулалын чүгле арыг угаанныг өттүр көөр далай лама кылып шыдаар шак ол бо чүүл делегейниң бурунгаар депшилгелиг кижилерниң угаан сагыжын база катап төвүтче хаара туткан төвүт айтырыгны көөрү база панчен ламаны хостаар талазы биле европа парламентизи чылдың июль те тускай шиитпир хүлээп алган ону кижи деткээн кижи удур у дадагалзаан ол ла хүн ыдыктыг улуг башкы тыва республиканың дээди совединиң каш хонук бурунгаар бадылааны тываның чаа күрүне тугун арат шөлүнге хөй муң чон мурнуга ыдыктаан улуг башкының тыва черге аян чоруу улуг хем районнуң хайыракан суурдан ыдыктыг хайыракан даандан эгелээн чадаана чоогунда үстүү хүрээге база четкен чырыткылыг далай лама чораан на черлеринге тыва чон биле ужуражып мөргүл номчуп йөрээл судурларны үлеп чажыг кылып турган ыдыктыг башкы чүгле бодунуң чону дээш эвес а бүгү кижилерниң эп найыралдыг аас кежиктиг чурталгазын күзеп тайбың херээнге улуг үлүүн киирип чоруур амгы үеде кү далай лама делегейде эң не хүндүткелдиг билдингир кижилериниң бирээзи шажынның улуг мөргүлдерин башкы чүгле индияда эвес а өске чурттарда база эрттирип ачы буянын муң муң кижилерге көргүзүп чоруур чижелээрге калачакра өөредиин индиядан өске чурттарга база эрттирип чоруур оон аңгыда далай лама буддизмниң философиязын кайы даа чурттарның университеттеринде номчуп эртем конференцияларында киржип турар янзы бүрү эртемденнер далай лама биле чугаалажыышкынның соонда буддизм өөредигниң амгы үениң эртемнеринге чоогун харын даа эң не нарын философчу айтырыгларынга дорт харыыны берип турарын кайгап турарлар ынчангаш бо үеде буддизмни чүгле шажын эвес а эртем дир деп санап турар апарган ооң уламындан буддизми өөренип хүлээп ап турар улустарның саны ооң мурнунда черле буддисчи турган азия чурттарындан аңгыда германияда англияда францияда италияда испанияда акш та болгаш өске даа чурттарда чыл санында көвүдеп олурар оларның хөй кезии эртем билиглиг шинчилел болгаш анализ кылып билир кижилер болуп турар ыдыктыг далай лама тензин гьяцо дыка хөй чурттарның университеттериниң эртем доктору чижелээрге индияның бенарестиде индуизм унивеситединиң философия доктору акш та кэролл колледжизиниң теология доктору лос анжелестиң чөөн чүк университединиң буддизм философиязының доктору сиэттл университединиң гуманитарлыг эртемнер доктору париж университединиң хүндүлүг доктору болгаш оон даа өске эртем шаңналдарын база далай лама башкыга дыка хөй университеттер эртем төптери тывыскан бүгү талазы биле алгаш көөрге кү далай лама бистиң чүс чылдың эң не онзагай өскелерден ылгалып турар чырык сорунзалыг угаанныг кижизи болур делегейниң кандыг даа чурттарында кижилер далай ламаны көрүп башкыга ужуражырын улуг аас кежик кылдыр санап чоруур сайзыраңгай чурттарның президентилери башкы биле ужуражыгларын чыл санында эрттирип турарлар ол дээрге ыдыктыг башкыны эң не улуу биле хүндүлеп өскелерден бир янзы көрүп турары ол ооң биле кады түрегдел көрүп чоруур төвүт чонну билип оларны деткип турары дыр амгы үеде төвүт чон буддизмни эң не арыг хевири биле кадагалап алган эртинелиг улус болур ынчангаш төвүт айтырыг дээрге ле далай лама башкының чугаалап турары дег арыг шын буддизмни камгалап алыры дыр буддизмниң күштүү ооң шынныында ол шынны амгы үеде ыдыктыг далай лама болгаш төвүт чон тудуп чоруур ыдыктыг кү далай ламаның арыг кызыгаар чок чаагай ханы кээргел сеткили ооң эң не ынак тейлээнде илереттинген ыдыктыг валентин хүнү тоолчургу чугаа ёзугаар алырга шаг шаанда азы чылда буруңгу рим империязының хааны клавдий бодунуң дайынчылары легионерлерге өг бүле тударын хоруп каан турган чүге дизе өг бүле дайынчы кижиниң тура соруун кошкадып турар деп ол санаар турган ынчалза даа терни хоорайның ламазы валентин императорнуң килеңинден кортпайн ынакшаан легионерлерни ынак кыстары биле өг бүле тударынче бүдүү йөрээп өгленчиринче ёзулалдарны чорудуп эгелээн император ол бүгүнүң дугайында билип каан дораан валентин ламаны кара бажыңга хоругдап каарын дужааган хоругдалда олурда валентин кара бажың ажылдакчызының кайгамчык чараш уруун душ бооп көрүп каапкаш ынакшый берген деп тоолчургу чугааларның бирээзинде төөгүп турар а ол уруг шаажылал манап орар ламаның төөгүзүн дыңнап кааш ооң биле ужуражып дужарын шиитпирлеп алган лама биле ужуражылганың соонда уруг аңаа ынакшы берген оон эгелээш ынакшааннар хүнүң не ынакшыл илереткен эргим сөстер бижип каан чагаажыгаштар солчу арганы тып турганнар бот боттарынга ынак ийи кижиге байырлажып алырынга оон өске артык сөстерниң херээ чок болганы ол шак ынчалдыр кыска чагаажыгаш бүгү делегейде алдарлыг валентинкаларның тыптырынга идиг болган а ынакшаан аныяктарга дузалажып турган буянныг ламаны шаажылаан хүн ынакшааннар хүнү кылдыр доктаамал турумчаан болгаш чоорту бүгү делегейде кижилерниң ынак байырлалынче шилчий берген ыт азырал амытан ол диис биле кады эң не нептереңгей эш амытан бооп турар дыр баштай ытты аңгы биологтуг хевирже линней чылда ылгаан а чылда ону өске классче смитсон институду болгаш американың териологтар ассоциациязы бөрүнүң адакы хевирнче көжүрген зоология биле алырга ыт ытсылгар аймактың араатаннар отрядының эстенгилиг сүт чемиштиг дириг амытан ытты тыва кижиниң азыраан малы азы мунар хөлгези кылдыр торулга чугааларда чугаалап турар үлегерлей сөглээни ыдын мунган ыңгыржаан дергилээн бо одуругларны номчуп көөрге кижи амытанга эң баштайгы ыт хөлге бооп турган болгаш сөөлзүредир күчүлүг аът ону кызып каапкан хире ыт мунуп чоруур кижи дээрге мунар аъды чок кижи азы эң ядыы кижи деп билдинип турар ыңгыраажын дергилээн дээрге чүък чүдүрер шарызы чок кижи дээни ол дур ыт болза тыва чоннуң бурунгу ёзулал сүзүү биле шуут холбашкан ол чүл дээр болза чап чаа чазаттынган уруг кавайынга ол ла дораан чаш уруг кавайлавас турган уруг чыттырар кылдыр иштээн кавайны саң салгаш артыш ыжынга аластааш ооң соонда ытты аңаа кавайлааш бичии када чыттыргаш салдып чорудуптар ыт кавайлаан кавайга чыткан чаш уругнуң куъду ыравас деп торулга чугаа бар азыраан эзиниң өлүрүн ыт бүдүү билир дижир оозун бодаарга тыва кижиниң амыдыралынга ыт эрте шагдан бээр салдарлыг чорааны билдингир хамнар алгыжында ыт болза коданга азы өгге чоокшулаан аза четкер албыс шулбус диирең кижи бүрүс оларны хамыкты мурнай билир каар ээзинге эргелиг коданынга камгалалдыг амытан бооп турар торулга чугааларда ыт тыва кижиге мал бооп чораан болза амгы үеде ыт чүгле кодан камгалакчызы бооп арткан ыттың таагызын дырап ыттың эъдин эм кылдыр чиир чорук шаандагы тываларга турган лира биле куу деп сылдыстар бөлүктериниң мурнуу талазында эзир деп сылдыстар бөлүү бар вега денеб база ол сылдыстар бөлүүнүң альфа сылдызы альтаирни барымдаалап ук сылдыстар бөлүүн тып ап болур бо үстүнде адаан үш сылдыстар чидиг булуңу биле мурнуу чүкче көрүнген барык ла дең талалыг үш булуңчукту тургузуп турар эзир деп сылдыстар бөлүүнде хире сылдыстар бар оларның эң чырыы альтаир ооң чырыы сылдыс хемчээлинге дең ортумак чырык элээн каш сылдыстар бар гамма дзета ипсилон болгаш лямбда арткан сылдыстары оон даа кошкак альтаирниң үстүнде гамма а адаанда бета сылдыстар оортан чаңгыс аай ыракта турарлар ону ол сылдыстар барымдаалап тып ап болр ол ийи сылдыстарның чырыының хемчээли сылдыс чырыының хемчээлинге дең альтаир масса болгаш объем талазы биле хүнден элээн улуг изии оон артык эзир деп сылдыстар бөлүүнде эта сылдыс үргүлчү өскерлип турар ооң өскерлиишкини хонук шак минута секунда болгаш ла солчуп турар ол үеде ооң чырыы сылдыс хемчээлинден сылдыс хемчээлинге четкилээр элчиген азы азырал элчиген аът хевирлиг тудуш дуюглуг черлик элчигенниң бир адырынга хамааржыр азырал амытан шупту азырал элчигеннер болза африкан элчигенниң салгалы болур тыва чоннуң торулгаларында элчигенниң ады кирип турар оозун бодаарга тыва чуртунга элчиген турганы билдингир хүңгүртү хемниң амгы т кунгуртуг суурнуң чоогунда тере хөл шивээзи бар шаг шаанда ол шивээге элчиген кулактыг хаан чурттап турган дижир бо болза эрте бурунгу шагның торулга чугаазы дыр тываның улустуң чогаалчызы степан агбаанович сарыг оол чылда тиилээн бис деп шүлүүнге мынчаар бижээн элчиген мунган данчааты кээр элейти сүрүп чана бээр манчы кыдат хаан төрезинге тыва чагыртып турар шагда бистиң чуртувуска элчиген мунган кыдаттар кээп турганын бо одуруглар херечилеп турар амгы үениң чизе даңзызын ёзугаар алырга тыва чуртунда элчигенни мал кылдыр азыравайн турар чок чүвени бар кылдыр бадыткап турар күчүлүг херечи болза тыва чоннуң бурунгу ырлары болур мындыг одуругларны сактып көрээлиңер тооруктуг долгай таңдым долганзымза тодар ла мен тос ла чүзүн малымайны азыраза байыыр ла мен тывага тос чүзүн мал турганын бо одуруглар сагындырып турар амгы үеде тывада чеди чүзүн мал колдап турарын билир бис элчигенни тывага нептередип келген үези шала сөөлзүредир бооп болур эртемден в и дуловтуң бижип турары болза кыдатка турган цин чазааның азы манчы кыдаттың хаан төре чазааның болгааганын ёзугаар тыва чуртундува кыдат садыгжыларның эңдерилдир сөктүп киргени чыл бооп турар элчигенниң тывага келбестей бергени манчы кыдаттың хаан төрезиниң буступ дүшкени биле дүгжүп турар ол чүл дээрге чылдың февраль де манчының эң сөөлгү хааны пу и дүжүлгезинден дүшкен ооң соонда тыва биле кыдаттың аразында харылзаа чоорту үстү берген юпитер хүн системазының ки планетазы марстың ындында планета юпитер ол хүн системазының планеталарының эң улуу хүнден ыраа млн км чылда хүннү чаңгыс катап долганыр диаметри черниинден катап улуг объем талазы биле алыр болза оон чер ышкаш шарларны кылып болур ынчалза даа массазы биле черден чүгле катап улуг ол дээрге юпитерниң тургустунган бүдүмелдери черниинден дыка чиик болуп турарының барымдаазы дыр юпитерни телескоптан көөрге ооң чоогунда дөрт сылдыстар ышкаш телолар бар ол сылдыстар бооп көстүп турар телолар ооң эдеринчилери дир телескопка ол өске планеталар дег төгерик эвес полюстарындан чыыра идип каан чүве дег кашпыксымаар болуп көстүр тургузуу химиктиг болгаш физиктиг байдалы черге дөмей планеталардан улуг ылгалдыг ооң кыры онзагай ында өскерлип турар дилиндек дилиндек булуттар барын телескоп биле көрүп болур үр үениң дургузунда өскерилге чок олчаан на артып турар улуг кызыл долбан ышкаш чүве булуттарның составында кирип турар ол долбанның өңү чамдыкта кызыл чамдыкта кара кызыл даа болу бергилээр болгаш хемчээли чырыы өңү үргүлчү хуулуп өскерлир ол долбан янзы бүрү газтардан тургустунган болуп база магат чок ооң дугайында тодаргай тайылбыр ам даа чок юпитерниң чырып болгаш карарып көстүп турар булуттарының даштыкы каъттары доң аммиак үүрмектеринден бүткенин шинчилелдер бадыткаан булуттарның кырының температуразы с спектрин барымдаалап алырга юпитерге газ байдалда турар көвей эвес метан болгаш аммиак бар атмосфераның кол нургулайы водород гелийден тургустунган болгаш ооң составында өске даа полимерлер бар булуттарының шимчээшкинин барымдаалап ооң өзээн дүн хүн иштинде эргилерин тыварга черниинден катап дүрген болган ол өзээн кончуг дүрген долганып турар болганындан полюстары кашпык болуп көстүр дүн хүннүң уламчылаары шак минута бир чылдың иштинде аңаа муң ажыг дүн хүннер болуп эрткилээр юпитерниң булуттары водород гелийден тургустунган кончуг кылын ол кадыг телолар дег өзээн бир аай хары угда дескинмес ооң бүткен бүдүмели дыгый эвес шүүлең болуп турары база ук эргилиишкинниң чаңгыс аай эвезин чылдагааны дыр юпитерниң бүдүмелиниң дыгыйы черниинден катап эвээш юпитерниң кырынга тыртыжыышкын күжүнүң дүргедээшкини секундадан секундаже метр атмосфераның химиктиг составын молекулярлыг деңзизин барымдаалааш ооң водород гелийден тургустунган океаннарының бүгү каъттарының базыышкынын дыгыйын санап тып болур булуттарының иштинде юпитерниң радиузунуң хире хемчээлдиг ханызында базыышкын млн атмосфера ындыг улуг базыышкынга водород молекулаларының тургузуу бусту берип олар бот шынарын чидиргеш металл водородче шилчий бээр ынчаар тургустунган водород суук газ азы кадыг бүдүмелдерниң хоойлуларынга чагыртыыр бе азы кандыг бир онза чаа байдалда турар бе дээрзи амдыызында билдинмес юпитерниң булуттарының иштинче оон даа ыңай ханылап кирер болза базыышкын улам улуг млн атмосфера температура муң с чедер ооң булуттарының адаанда кончуг күштүг энергияның тыптып турары билдинген болгаш ооң кайыын үнүп турары билдинмес термоядролуг каттыжылга синтез юпитерниң кырынга тывылбас ындыг каттыжылга ооң массазындан катап улуг октаргай делгемнеринде турар телоларга туруп болурун эртем бадыткаан ындыг күштүг энергияның тыптып болур аргаларын теория талазы биле эртем янзы бүрү тайылбырлап турар үр үениң миллион чылдарның иштинде планетаның радиузу км хире чыырлы бээр болза ынчан ол хире күштүг энергия үнүп болур ындыг таварылга планетаның металл водородтан бүткен ядрозунуң чоогунга анаа водород металл водородче шилчип турда тыптып болур оон ыңай холушкак аар бүдүмелдер тыртыжыышкын күжү биле планетаның атмосферазының дүвүнче дүжүп бадарга база ындыг энергия тыптып болур юпитерниң изиг каъттары сооп сериидээрге оон база ындыг күштүг энергия үнүп болур чамдык эртемденнерниң шинчилеп турары биле алырга юпитер шаанда оон даа артык изиг турган болгаш чоок кавызында октаргай делгеминде телоларны база аажок изидип турган болгу дег ол чорук ооң эдеринчилериниң химиктиг составының тургустунарынга ужур дузалыг болган дижир юпитерниң ганимед биле каллисто дээр эдеринчилери ук планетадан оранчок ырак ол эдеринчилерниң бүдүмелдериниң составында чиик доштар холуксаазы бар болгаш оларның дыгыйы г см хире ооң ио биле европа дээр чоок улуг хемчээлдиг эдеринчилериниң дыгыйы г см болгаш оларның бүдүмелдери даш хевирлиг бүдүмелдерден тургустунган юпитерни дескинип чоруп турар эдеринчилер бар оларның дөртүн дуран биле безин көрүп болур ганимед дээр эдеринчи хүн системазында планеталарның эдеринчилериниң эң не улуу болур юпитерниң болгаш чамдык планеталарның эдеринчилериниң тургузуун оларның даштыкы талазы доштан бүткен чуга каъттардан а иштики талазы аммиак холуксаалыг сугдан төп ядрозу порлуг малгашталчак холумактан тургустунган деп эртем тайылбырлаар үени хемчээри дээрге физикада болгаш өске эртемнерде кезек чугула кылдыныгларның бирээзи кандыг бир черге чедир хемчээлди тодарадырда ыяап ла үени ажыглаарын шагдан тура билир бис амгы үениң пассажир самолеттарының расписаниези безин ол хоорайдан ындыг хоорайга чедир ынча шак ужар деп бижип а астрономнар сылдыстарга чедир хемчээлдерни чырыктың эртер чылдары биле санап турар кандыг бир чүвениң узунун метр биле деңзизин килограмм биле ол хемчеглерни оон улуг хемчеглерге илергейлеп азы бичии хемчеглерже шилчидип болур хемчээп турар ол кижиниң таарыштыр чогаадып алган хемчеглери дир оларны оон өске эге хемчеглер биле солуп кааптып база болур үениң кол хемчээ бистиң сагыш сеткиливистен хамаарышпас ону бойдус чайгаар чаяаган хонук дургузунда чер бодунуң өзээн долузу биле бир дескинер бүдүн чылдың дургузунда ол хүннү бир долганыр ынчангаш үениң эге хемчээ кылдыр черниң өзээ долузу биле бир дескинер үезин хүлээп алгаш ону хонук деп адаан физикага үениң эге хемчээ кылдыр секунданы хүлээп алган секунда черниң чылда хүннү долганган үезиниң кезиинге чоокшулашканы биле дең бо эге хемчеглер астрономия талазы биле ындыг чиге эвес болгаш оларны улам тодаргайлаза чугула бирээде черниң шимчээшкинин кандыг бир санаашкын системазынга хамаарыштыр көөрү эргежок чугула бир эвес черниң шимчээшкинин хүнге хамаарыштыр көөр болза ынчан үени хүн үезиниң эге хемчеглери биле хечээр бир эвес черниң шимчээшкинин сылдыстарга хамаарыштыр көөр болза ынчан үени сылдыстар үезиниң эге хемчеглери биле хемчээр апаар ийиде чер бодунуң өзээн бир дески эвес дескинип турары илерээн ол бичии карышкакты херекке албайн барып болур элээн каш кежээлерниң дургузунда дээрде сылдыстарны хайгаарап көөр болзувусса олар кандыг бир чүвелерге хамаарыштыр шимчеп чоруп турары илдең болгай сылдыстарның чавыс болгаш бедик кульминацияларының дараалаштыр болуп эртер үезин сылдыс хонуу дээр сылдыс хонуун дең кезектерге үлээш ооң бир кезиин сылдыс шагы дээр сылдыс шагы сылдыс минуталарынга а ол минута секундаларга үлеттинер сылдыс шагын хүн бүрүнүң ажыл амыдыралынга ажыглаары таарымча чок ону чүгле чамдык астрономия хайгааралдарын кылырынга ажыглаар ынчангаш хонук иштинде хүннүң көстүп чоруп турар шимчээшкининге дүгжүр үе хемчээн тургузары негеттинген хүннүң төвү дээр меридианының мурнуу чартыын кежилип эртер эң бедик точказын кульминациязын чогум хүн дүжү дээр дараалашкак ийи ындыг дүъштерниң болуп эртер үезин чогум шын хүн хонуу дээр херек кырында хүн хонуунуң эгези кылдыр чогум хүн дүжүн санааш хүн шагы хүннүң херек кырында шак булуңунга дең деп чугаалап болур ынчаар хүлээп алган хүн шагында частырыг чок ышкаш болур а шынында ындыг эвес хүннүң эклиптика биле шимчээшкини чаңгыс аай эвес оон аңгыда эклиптика хүн оруу экваторга ийленчек болганы шак булуңун шын тыварынга дыка таарымча чок бо ла бүгүнүң түңнелинде херек кырында хүн хонуу чылдың янзы бүрү үезинге хамаарыштыр чаңгыс аай эвес узун кыска болуп турар амыдыралга ажыглаар эптиг хүн үези хемчээр чаа чаа аргаларны астрономнар дилеп тыпканнар хүн үезин хемчээри биле херек кырында хүннүң орнунга ортумак хүннү киирерин сүмелээннер ортумак хүннү дээр экватор биле барыын чүктен чөөн чүкче углуг шимчээр кылдыр хүлээп алган хонуктуң дургузунда ортумак хүннүң дорт үнүүшкүнүн санап болур ону тыварда градусту чылдың иштинде хонуктарга үлептер үнүп келир онаашкын градуска дең азы дорт үнүүшкүннүң үезиниң ылгалы минута секундага дең ол үеде ортумак хүннүң ак булуңу шак минутага болгаш секундага дең ортумак хүннүң дараалашкак үстүкү кульминациялары эртер үени ортумак хүн хонуу дээр ортумак хүн хонуунуң уламчылаары шуут доктаамал оларны дең кезектерге үлеп болур ортумак хүн шагы хонукту дең кезекке үлээш ооң бир кезиин алганынга дең ортумак шак ортумак минуталарга ортумак минута ортумак секундаларга чарлыр үе хемчээр херекселди шак дээр олар янзы бүрү хевирлерлиг болгулаар ортумак хүн хонуунуң эгези кылдыр дүн ортузун санаар тус тус черлерге үе саналгазын чүгле ол черлерге дүүштүр чорудар болза ынчан ук черлерниң географтыг долготазы бот боттарындан ылгалып турар ужурунда ол черлерге үелер база аңгы аңгы болу бээр ынчангаш ындыг таарымча чок чорукту болдурбазы биле үени куржаглап пояс санаар кылдыр хүлээп алган чер бөмбүрзээниң кырын меридианнар биле куржагларга чарган оларның аразы бот боттарынан азы бир шакка ыраттынган ынчангаш куржагларның кыдыында турар черлерниң тус шагы куржагның ортузундан чартык шак ылгалдыг баштайгы куржагның ортузунда меридианны тик меридиан деп адаар болгаш ол гринвичини таварып эрткен оон дараазында чөөн талаже куржагларны бирээ ийи үш дээш оон даа ыңай ынчаар санап чоруй баар куржаг бүрүзүнүң иштинде тус черниң шагын тргузар кылдыр хүлээп алган чижээ красноярск кызыл игарка алды дугаар шак куржааның төвүнде эвес кыдыг кызыгаарында соо мурнунда турза даа оларның тус черлерде көргүзүп турар шактары куржагның шагы биле бир дөмей куржаларга хамаарыштыр санаар шакты куржаг шагы дээр буга биле ийистер деп сылдыстар бөлүктериниң адаанда кышкы үеде көстүп келир көскү сылдыстар бөлүүн орион дээр үш мыйгак караңгы имир дүжүп турда дээрниң мурнуу талазынга бот боттарынга чоок шуушкак үш сылдыс көстүп келир ол үш сылдысты орионнуң куру дээр оларны дельта эпсилон дзета деп үжүктер биле демдеглээр оларның кырынга үстүү талазынга көстүп келир эң не чырык көскү сылдысты бетельгейзе дээр ооң өңү кызылзымаар ону биле альфа демдеглээр ооң чанында сарыгзымаар өңнүг гамма сылдысты беллятрикс дээр а орионнуң курунуң адаанда бета сылдысты ригель дээр болгаш оон арай шоолуг чырык эвес сылдысты хи деп үжүк биле демдеглээр бо сылдыстарның чырыы үшкү сылдыс хемчээлинден чырык бета гамма эпсилон дзета хи дельта болгаш иота оон арткан хире сылдыстарның чырыы кончуг сула эрги шагда орионну черлик буга биле хүрежип турар шудургу коргуш билбес экер мөге аңчы кижи кылдыр чуруп көргүзүп турган альдебаран деп кызыл өңнүг сылдысты көгээрей берген буганың кызыл караа кылдыр чурааш ол буганың чоогунга бугаже шоглап турар улуг болгаш эник ыттарны база чуруп тургулаан үш мыйгак деп сылдыстар бөлүүнде хайгаарап болур солун объектилер ле хөй оларның аразында эң не солуну иота сылдыстың чоогунда шын эвес хевирлиг чырык туманналчак болур ол туманналчак газ болгаш космос доозунундан бүткен кончуг улуг булуттар болуп турар үш ыдыктыг ховар дээди эртине будда дхарма сангха буддист кижиниң кол камгалалы үш эртинеден авырал камгалал дилээри тарина мындыг оон даа хөй катап номчуур очулдурарга оон даа хөй катап номчуур үш ыдыктыг ховар дээди эртинелерден авыралды алган соонда кижи буддийжи кижи апаар авыралды алырын лама кижи биле азы сагылдыг улуг башкы биле чогуур ёзулалды кылгаш буддийжи кижи болу берип болур авыралды алыры буддийжи өске кандыг даа сагылдарны алырынга үндезин болур карачал кижиниң кол буддийжи сагылдары мындыг болур амылыгның амызын үспе оорлава мегелеве уш баш чок эр херээжен харылзаа кылба арага дарыг ишпе кара таакпы тыртпа база өске даа албыстадыр чүүлдер ажыглава будданы дхарманы саңханы үш ыдыктыг ховар дээди эртинелер дээр бир эвес авыралды чүрээвистиң ханызындан хүлээп алган болзувусса ынчан бис улуг өөредигни хүн бүрүде амыдыралга боттандырарын кызыдып эгелээр бис будданың өөредиин дхарма дээр мага боттуң аас сөстүң болгаш угаанның бедик чүдүлге сүзүк биле кылганы бүгү ле үүле херектерин база дхарма дээр ёзулуг дхарма дээрге үш биле дөрт дугаар алыс шын болур үш дугаар далай лама чалбаа содунам чамзы азы гьялва сонам гьяцо чылда төрүттүнген чер делегейге төрүттүнерде челээш тыртып курбустудан чаъс дамдылаары дег хөй чечек мандып делгереп келген бичии оолдуң мага боду алмаз дег арыг болган ужурунда алдар сураглыг кижи болуру илдең турган дижир ада иези чаш оглунга ак өшкү сүдү тудуп мани мигзэм номчудуп аас кежиктиг чоруурун йөрээп турган оол төрүттүнүп кээри билек ум ма ни пад ми хум деп номчааш онзагай кижи апаарын көргүскен бичиизинде ле холунуң шимчээшкини биле ном өөредиин илередип онзагай болурун бадыткап турган бодунуң угаан сарыылы биле ийиги далай ламаны сагындырар турган ол бүгүдени хайгаарап көргеш дрепунг хиитке олурткан оолду банчын лама сонам драк па кижизидип башкылап хелиң самнаар сагыл четтирткен янзы бүрү бан лунну хөйнү четтирген кысказы биле чугаалаар болза судур тарина номчулга ёог ёзузун шиңгээдип хайыралап камнаарының энерелдиг номналын айылдаан зонхаваның сургаалын нептередир төвүттүң соңгу черлик аймактарын эп чөп биле тайбыңчыдар дыка эки буянныг үүлени кылган бо алдар ат чүгле төвүт хамаан чок өске чурттарга чаңгыланы берген моолдуң төөгүзүнге алдар адын арттырар чаагай херекти бүдүрген алдын хаанның чалалгазы биле үш дугаар далай лама моолга аалдап кээп шажын номналын делгередип моолдарның дайынчы шынарын чаажыктырган төөгүлүг бо талазы биле төвүттерниң бижээни болза сономжамцының моолга аалдап чоруур үезинде ооң айыыл чок чоруунуң талазы биле төвүттер дыка човап турганнар ынчалза даа моолдар ону каш чүс аъттыг кижилер биле уткуп дээдиниң дээдизи биле хүндүлээн караңгы бүдүүлүктерни кегээрет деп алдын хаан ак тон кедип кадыны база бараан болукчулары он муң кижилиг уткуп кончуг улуг шайлалга кылып беш чүс шалың хемчээлдиг ак мөңгүн үнелиг мандалын шажынның улуг төгерик деспизин өргүп эртине даш биле долдурган беш карыш калбак дөрт карыш ханы ишкир алдын хүл хымыс ижер улуг аяк чүс боодал алдын саргыл хорагай ак сарыг кызыл ногаан көк өңнүг чээрби хорагай бүрүн эзер чүгенниг бир чүс мунар аъттар беш янзы өңнүг он боодал торгу муң муң ак дептер каш он боодал хөвеңден кылган пөс болгаш элдеп эзин эңме санчок белек тудуп бараалгаан шак ынчаар арыг алдын ширээге чалап сономжамц лама ном номчуурга го шри башкы хелемечилээн дээн бо болза моолдар эң баштай бурганның номналын дыңнап турары ол эвес моон ийи чүс чыл ажыг мурнунда хувилай хаан пагва лама биле сакна уламчылалының талазы биле номналын дыңнааны төөгүден билдингир хувилай хаанны салгамчылаан төмер хаанныг кезек тодаргайлаарга хамнарның күткээзини биле бурган номналын каггаш хамнар чүдүлгезинче дедир кирген таварылга даа турган бо байдалды даштыкы улус моолдар хамнар сургаалын барымдаалааш хан аксыр чоруун уламчылаан деп бадыткап турган шынында бо чорук хамнардан болган бе азы ол үениң салдар хамаарылгазындан болган бе дээрзин шинчилээр болза солун түңнел үнер чадавас кандыг даа турду хувилай ызыгуурлуг алдын хаан бурган шажынны катап чалаан чүве деп төвүттерниң делгереңгей бижээн барымдаазы бар үш дугаар далай ламаның айытканы нүгүл бачыт кылбазынче он ак буянны боттандырарынче угланган ол ышкаш амытанны өлүрер оор сук кылыр чорукту өскениң кадайын былаап алырын шеглеп өскениң өнчү хөреңгизин камнап хүндүткээрин өөреткен буруңгу моолда эр кижи өлүрге кадайы болгаш бараан болукчулары биле ынак аъды биле дээрни дагыыр ёзуну сономжамц лама хоругдаан ооң орнунга буянның өргүлүн өргүүр хан үндүрер орнунга хүрүм кылдырып маанай номчудар чурумну нептереткен айның он беш азы үженде онгон ыдык ээрен дагыырын үзе хоругдап хамның чүдээннерин өртедир ийикпе узуткаарын айтып хан үндүрерин хоругдаан өг дээрге эрте бурунгу шагда төп азияга чурттап чораан өгбелеривис түрктерниң материалдыг уран чүүлүнүң мөңге тураскаалы дыр көшкүн мал ажыл агыйлыг аймактарга кончуг таарымчалыг чурттаар оран сава чогум кажан чүден тыптып келгенил деп айтырыгга эртемденнерниң долу чаңгыс аай харыызы ам даа чок оларның чамдыктары өг дораан тыптып келбээн ол баштай ыяш чадырдан укталган чоорту сайзырап кидис өгже шилчээн дижип турар ында шынзыг бодал бар хире ындыг даа бол бистиң тываның чижээн алыр болза көшкүн малажылдыг кижилер кидис өглерлиг а көшкүн ивижилер ам даа кыжын ыяш чадырларында чурттап чоруурлар өг дугайында эң баштайгы бижимел медээлер бистиң үениң алды чүс чылдарынга хамааржыр ол үеде ынаа чок анаа ла баганага быжыглап алыр бөдей өглер турган хевирлиг көжерде ооң ыяжын чүдүрүп дажыглавас чаа черге херек ыяштарны тып алыр аз ооң мурнунда ол турлагга арттырып каан херекселдерин ажыглаар ол өглерниң хараачазы чок ооң орнунга улуг эвес үттерлиг турган шак ындыг онзагай хевирлиг өглер шуут чиде бербээн тываның мурнуу чөөн талазынга шак ындыг өглер чылдар үезинге чедир тургулаан эртемденнер эрте бурунгу түрк өг бистиң төрениң чедиги чүс чылында колдуунда хевирлеттине берген деп бадыткаан ол өг ханаларлыг ынааларлыг үстүнде ыш үнер ойбактыг болгаш долгандыр кидистер биле шыптынган өглер колдуунда түрк ммол уктуг улустарда нептерээн тодаргайлаарга тывалар алтайлар хакастар кыргыстар казахтар түркменнер узбектер моолдар калмыктар болгаш өскелер даа кидис өглерге чурттап чорааннар өг көшкүн мал ажыл агыйлыг чоннарга кончуг таарымчалыг чурттаар оран сава өгнү эки чылыглап алырга кыжын чылыг а чайын кидис дээвиирлерин адаккыларын ап каапкаш оларны пөстер биле солуп алырга кончуг сериин бистиң өгбелеривис чоокка чедир ле көшкүн амыдыралдан сууржуң чорукче шилчигиже дээр колдуунда кидис өглерге а тожунуң куңгуртугнуң ивижилери ыяш чадырларга чурттап чорааннар тываларның чурттап чораан өглери чадырлары ниитизи биле бот боттарынга дөмей даа болза чер чер аайы биле аразында ылгалдыг оларның хөй кезии кидис өглерге чурттап чораан өлүрери хоруктуг аңнар куштар болгаш балыктар тыва чуртунга аңнаар ажыл шаг төөгүден бээр туруп келген оран байлаа болур аңнарны куштарны база балыктарны кайы хамаан чокка өлүрбес чаңчыл турган куштар оолдары өлүрери хоруглуг кижи төлү күш төлү бир дөмей салымныг дээр тарбаган үңгүрнүң аксынга хоран салыры хоруглуг үңгүр иштинге чурттаар амытаннарнын үңгүрлеринче суг киир агыспас өрге күске алактаагы чылан морзук тарбаган үңгүрлерин үреп болбас олар чер шимчээшкинин баш бурунгаар билир амытаннар дижир дунчулаан балыктарны өлүрери хоруглуг балык дунчулаар ээрем мугулдурну тывалар ыдыктыг чер деп сагыыр булук доошка бүзээлеткеш муңгашталган балыктарны өлүрери хоруглуг оларны суглуг хууң иштинге суккулааш хемниң агып чыдар суундува аппарып чалыптар оолдуг аңны боолаары хоруглуг дыштанып чыдырда база хойзуп болбас ырадыр оюп эртер оолдуг аң өлүрген кижиниң ажы төлү сылданыр дижир тыва кижи эзир өлүрбес сүзүктүг эзирни кончуг ховар таварылгаларда өлүрер турган эзир чүү биле согун чүглээр хамнарның бөргүн шимээр тываның бедик тайгаларында ак адыг ховар таварышкылаар тыва аңчылар ак адыгны көргеш боолавас ак адыг кижиниң ак оруур оштаар ынчангаш ону өлүрери хоруглуг адыгның адын безин тывалар дорт адавас чүге дээрге ол чер кулактыг амытан дээр хөөрүктү өлүрери хоруглуг бурун тываның тоолчургу чугаазын ёзугаар алырга чер кырында хамык аңның куштуң амы тынын хөөрүк камгалап турар дижир диңмирээшкин диңмиреп улуг чаъс чаап чаңнык дүжер деп барганда хөөрүк бааш бурунгаар алгырып тургаш дүрген медээни кылыр дижир эштиг дуруяаны өлүрери хоруглуг дүн биле хүн дээр биле чер чылыг биле соок эри биле кызы деп чүве бойдустуң чаяап кааны дижир олар ынчаар эш эш болбаан болза амыдырал турбас дижир эш дуруяаны эжинден чарып каарга эш тывылбас болур болгаш бүгү назынында саарзык салымныг бооп артар ак кара кызыл бөрүнү өлүрери хоруглуг шаанда тыва чуртунга ак кара кызыл бөрүлер эңдрик турган оларны көрген не кижи өлүрер боорга ховартаан көк бөру көвүдээштиң аңга болгаш малга дайзын бооп арткан ынчангаш ону өлүрер кызыл бөрү көрген кижи уруг доюнга таваржыр ак бөрү көрген кижи узун чорук кылыр кара бөрү көрген кижи көгээржик аксы ажыдар дижир кырган тени өлүрери хоруглуг те чуңма кадыр хаяларлыг сыннарда турар те кырып келгеш даады чыдар апаар чеже даа баскыраза шынааже кирбес болгаш дагның бедиин тевер чуртун кагбас аң болур хекти өлүрери хоруглуг ону ыраажы куш дижир хек эдип турар черде сүт саан элбек болур ажы төл ырлыг шоорлуг болур өшкү ниити ады төрүүр кыс өшкү азы бир дугаар төрүп турар өшкү анайлыг өшкү хайдак өшкү оглу өлүп калган өшкү дузак өшкү ийи харлыг өшкү азы хунан өшкү бир дугаар төрүп турар өшкү анайлыг дузак кызыр өшкү анайлаваан өшкү азы бир чылын төрүвейн барган өшкү анай өшкүнүң бир хар чедир оглу ниити ады кыс анай эр анай өскүспеек чашта иези өлүп калган чаш анай ийиспеек чашта иези өлүп калган ийис анайлар шара чаш чаа төрүттүнген анай доруккан анай үш ай четкен азы сиген чиптер апарган анай часкылак чазын төрүттүнген анай күскүлек күзүн төрүттүнген анай сейнек эр анайны чазап каапканы назыны ийи хар четкен болур серге эр анайны чазап каапканы назыны үш хар ашкан болур хунажык чазаттынмаан эр анай назыны ийи харлыг хуна чазаваан эр анай үрелиг мал назыны ийи хардан өөрү сүткүр эъткир болгаш мөге шыырак уктуг эр анайны хуна кылдыр санап алыр бир кодан өшкүге бир хуна чоруур өшкүнү назын аайы биле адаары тускай чурумнуг болур тыва культурада өңнерниң утказы эң нептергей өңнер ак кара кызыл сарыг көк ногаан хүрең олар болуушкуннарның херекселдерниң кижилерниң чаңнарның болгаш оон даа өске чүүлдерниң характеристиказы бооп турган кол өң ак ие өң эң ыдыктыг өң буянныг ишти ханы бай мөзү бүдүш демдээ ак чем ак мал маган ак өг ак сеткилдиг кижи ак хеп эң бедик турушта кара өң тываларда бир талазында каржы бактар түрег а бир талазында санап четпес байлакшыл санатынмас хөй чүүл бойдус болуушкуннарының арыы болгаш чоннуң бир шаанда адырылган соңгу талада чурттап чоруур кезээн илередип турар хепке ол өңнү ажыглаарда күш кежик кыйгырарда азы соңгу чүкке бодун хамаарыштырып көргүзерде кедер арткан кол өңнер ада өңнер кызыл көк ногаан сарыг олардан бүдер төл өңнер ягаан ак көк дээн чижектиг ак биле кара ышкаш культурада ол өңнерде хөй утка чок кызыл өөрушкү аас кежик демдээ көк мөрүг олча тиилелге алдын сарыг ыдык богда демдээ дээш оон даа өске ийи камгалакчы сагыызыннар дүн чарып алыры биле бир бай өг бүлениң бажыңынга келгеннер өг бүлениң кежигүннери аалчыларны анчыгзынып бажыңга хондуруп алыр хөңнү чок турганнар ынчангаш камгалакчы сагыызыннарны арга чадаарда соок шала кырынга дөжек салып бергеннер кажан оларга дөжек чадып берип турда сагыызыннарның улуу ханада ойбакты көрүп кааш ону дуглап каан ону бичии сагыызын көрүп кааш улуг сагыызындан чүге ынчанганын айтырган улуу тургаш чамдык чүүлдер бистерниң көрүп турарывыс ышкаш эвес тир ийин деп харыылаан дараазында дүне олар дыка ядыы даа болза аажок хүндүлээчел улустуң бажыңынга хонуп алыр дээш келгеннер өгнүң ээлери боттарының каш борбак чемин кады үлежип чип алгаш боттарының орунунга сагыызыннарны таптыг дыштанып алыры биле чыттырып кааннар эртен оттуп кээрге өгнүң херээжен ээзи аажок ыглап турган оларның чаңгыс борбак сүдүн саап ижип олурган инээ кажаа иштинде өлүг чыткан бичии сагыызын улуундан канчап ындыг чүвел баштайгы бажыңның ээзиниң шупту чүвези бар даа болза сен аңаа дузалаштың а бо чединмес өг бүле бистерниң биле эң сөөлгү чемин безин үлежип турда оларны азырап чораан чаңгыс борбак инээ өлүп чыдырда чүге ону камгалап кагбадың деп айтырган бир эвес сен көрген билген чүүлдериңге бүзүрээр даа болзуңза болуп турар чүүлдерге сени бүзүрей бээр кылдыр бадыткаар апаар болгай ону сен үези кээрге бодуң биле бээр сен чамдык кижилер бистиң чуртталгавысче дыка дүрген кирип келгеш дораан на чоруй баарлар а чамдык улустар бистиң чоок эштеривис апаар бистиң чүректеривиске кайгамчык эки истерни арттырып каарга бистер кажанда даа чаасканзырап артпас бис чүге дээрге бистиң эки эштеривис бистерге кажанда даа өскерилбес дүүнгү хүн дээрге ол төөгү дүр эртенги хүн дээрге билдинмес чажыт дыр бо хүн амгы бо үе дээрге ёзулуг улуг сөң дүр чуртталга ол хуулгаазын дыр ынчангаш ооң карак чивеш аразында эртер үези кажанда даа катаптаттынмас үнелиг орус дылдан орлан дамба хуурак очулдурган сайт плутон чавыт планета ооң мурнунда планета кылдыр санаттынып турган плутонну чылда тып ажыткан эртемденнер плутонну чылга чедир хүн системазының дугаар планетазы деп санап турганнар амгы үеде ук планетаны чавыт планеталарга хамаарыштырар апарган ооң чырыыры бешки сылдыс хемчээли хире ынчангаш ол планетаны анаа карак биле көрүп хайгаараары барык ла болдунмас радиузу муң километрден улгатпас бодунуң өзээн хонук шак иштинде эргилер хүн херелдерин ооң кыры чаңгыс аай эвес чайынналдырар октаргай телоларын планета бе азы планета эвес бе деп эртемденнер канчап билип алырыл плутон чүге планеталарга хамаарышпас апарганыл бо айтырыгларга харыыны планетаның эртем талазы биле тодарадылгазындан билип ап болур хүн системазының планетазы дээрге дараазында негелделерге тааржыыр октаргай телозу плутон чүгле биле дугаар негелделерге тааржып турар ынчангаш чавыт планеталар санынче кирген кыдаттың моолдуң болгаш россияның төөгү шыгжамырында тыва урянхай деп бижээн бурунгу ада өгбелеривис аймаа бо ат биле муң чыл мурнунда ла моол күрүнеге бактааган турган делегейниң шылгараңгай полководчузу чингис хаанның ук ызыгууру түрк ханныг урянхайлардан хоор туматтардан үнген ынчангаш темучинниң полководчулары субээдей чжэбэ болгаш чэлмэ урянхай уктуг болганы чингис хаанның бодунуң аймаанга бүзүрелин көргүзүп турар бо төөгүнү хандыр билирин күзезиңзе персид эртемден рашид ад динниң сборник летописи деп номун номчу урянхай чч үезинде манчы кыдатка чагыртып тыва нояннар моолдуң улясутайга барып үндүрүг төлеп эрге дужаалынга бадыладып турган амбын ноян болгаш өске даа урянхай нояннарның дилээн ёзугаар россияның императору николай урянхайны россияның хайгааралынга алыр дугаында сүмеге чылдың апрель те ат салган урянхай крайның херектер эмгелээр комиссары григорьев ю в урянхайны улуг орус хаанның хайгааралынга кииргенин тыва нояннарга ол ла чылдың июль те дыңнадып чогуур хемчеглерни ап эгелээн холга алган дараазында чылдың ортан үезинде дүжүлгезин хунааткан эрги чазактың төлээлери ак шериглерин совет эрге чагыргага удур көдүрүп үндүрген россияга хамааты дайыны болган тодаргайлаарга чаңгыс чурттуң хамаатылары бот боттарынга удур чаалажып эгелээн ондар чамзы камбы адмиралга ужуражып чораан совет россияның хамааты дайыны урянхайның девискээринге база кыптыгып үнген эрге чагырга дээш кызыл шериглер командирлери кравченко етинкин кочетов болгаш актар командирлери турчанинов казанцев бологов бакич база оларны деткээн кыдаттар ян ши чао чанчын дайылдажып турган бай шыдалдыглар эргиниң ноян дүжүметтери ламалары ак шериглерни а ядыылар кызыл шериглерни деткээн ук хамааты дайыны совет эрге чагырганың тиилелгези биле төнген ооң түңнелинде чылдың август хүннеринде таңдының суг бажынга бүгү тываның тургузукчу хуралы болган аңаа урянхайның бүгү кожууннарының совет россияның коминтернниң болгаш моолдуң төлээлери киришкен ук шуулганга таңды тывазының тускай күрүнезин тургузарының ооң чазаан соңгуурун хамаатыларның дең эргезиниң улус өөредилгезиниң шажын чүдүлгениң кадык камгалалының кызыгаар камгалалының судтуң болгаш өске даа чээрби ажыг айтырыгларны чугаалашкан ук хуралды сафьянов и биле буян бадыргы м чыып аныяк гун ноян буян бадыргы монгуш даргалап эрттирген бүгү тываның чыыжының ийиги хүнүнде август те төөгүде тускай күрүне тыва арат республиканың тургустунганын чарлаан дараазында тар ның конституциязын ук шуулганга бадылаан ооң найысылалы кызыл хоорай болган тар ның баштайгы чеди кижи кежигүннүг чазаанга эртем билиглиг удуртур дуржулгалыг эрги нояннар киргени чөптүг ону төп чөвүлел деп адаан чартык чыл эрткенде ооң орнунга тар ның сайыттар чөвүлелин тургускан ону база нояннар ламалар удуртуп турган буян бадыргы монгуш лопсан осур маады идам сүрүң салчак нимажап монгуш дондук куулар болгаш өскелер даа тар ның чазаанга эгезинде дөрт яамы турган даштыкы херектер иштики херектер юстиция база шериг херектериниң а ч оларга саң хөө яамызы немешкен тыва күрүне эгезинден тура совет күрүнениң үлегерин эдерип ооң политиктиг удуртулгазының майыын ол ла хевээр оюп алган баштай тываның араттарының революсчу намын ч оон тываның аныяктарының революсчу эвилелин ч чылдың сентябрьда тываның пионер организациязын тургускан чылдың октябрь те тарн төп комитединиң президиум даргазынга тока с к соңгуткан тар үезинде көшкүн чоннуң амыдыралынга үндезин чаартылгалар болгулаан тываның экономиказын болгаш культуразын сайзырадырынга совет эвилели дендии дузаалаан ч чазынында тар га алдын казар дөрт артельди тургускан совет эвилели даг дериг херекселдери биле хандырган эйлиг хемге алдын арыглаар фабриканы тудуп хараалга нарынга эмиге чиңге каътка бай сөөтке алдын тыважын шулуудаткан ажылдап кирипкен күрүнениң хөй санныг садыг саң хөө албан черлери бар апарган совет эвилели ус оруун чедир кылырынга дузалаан ч олап бир дугаар автомобиль тываже келген ч союзтранс деп бүдүлге чери тургустунган араттар мал маганын хөйү биле өстүрүп турган дыл эртемденнери лопсан чиңмит м ш ч поппе н н поливанов е д пальмбах а а ның киржилгези биле чаа түрк латин алфавитке үндезилээн тыва бижикти чогааткан тываларның чаа бижиин чылдың июнь тен бээр ажыглап эгелээн тыва бижик өөренир школаларны чоорту ажыдып өөредилге номнарын чогаадып солун сеткүүлдерни номнарны үндүрүп эгелээн ч бээр тыва радио ч кызылга күрүнениң хөгжүм шии театры ажылдай берген кожуун төптеринге эмнелге черлери ажыттынгылаан мооң биле чергелештир тар ның чону кударанчыг аар берге үүлени чүктеп эрткен ол үеде ссрэ ниң политиктиг шугумун эдерип хөй ниити амыдыралынга кижилерни ылгаар чорук тывага тергиидеп турган ол дээрге кижилерниң ада өгбезин коптарып феодал бай лама хам эргелерин казып төрээн черинден өскээр шөлүгүлээн каргыштыр нүгүлге таваржып актыг черге ажылындан үндүрткеннерниң аразында тыва күрүнениң удуртукчулары база бар чедир бижиир байыр оол м с тиң тывалар деп номундан пор бажың шивээзи тере хөлдүң мурнуу барыын талазында ооң метр ханаларын өрттетпээн тууйбудан болгаш дойдан туткан чүс чылда туттунган шивээ ортулук кырында а ортулук хөл адаанга меңги дош кырында турар шивээ га шөлдү ээлээн бо тураскаал нарын архитектуралыг дорт дөрт булуңчуктуң иштинде буддисчи мандаланы сагындырып турар бажың бар ол тураскаалды эртемденнерден бир дугаарында минусинск музейиниң ажылдакчызы д а клеменц чылда көрүп каан болгаш чылдарда с и ванштейн баштаан экспедиция ооң төвүнде турар кайгамчыктыг орду бажыңның орнун шинчилээн шивээге шинчилел ажылдары аңаа өрт болганын херечилээн кончуг чараш архитектуралыг кожа туткан бай бажыңнар дөгере өрттенген эртемденнерниң санап турары биле алырга ону бурунгу уйгулар баян чор элемтиш бильге каган чүгле шажын ужур дузалыг кылдыр эвес а камгалал шивээзи кылдыр база туткан дараазында х чүс чылда түрк дылдыг аймактар уйгурларның кыргыстарның болгаш түрктерниң аразында демисел күштелген соонда хемчик хемниң унун болгаш улуг хемниң эриктерин дургаар шивээ болгаш бир хайгаарал пунктузу туттунган дарбаа ю к тыва дугайында айтырыгга харыы сергей бакизович пюрбю сентябрь чыл декабрь чыл шүлүкчү прозачы драматург очулдурукчу тываның улустуң чогаалчызы тыва асср ниң литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы тыва асср ниң күрүне шаңналының лауреады тар ның чогаалчылар эвилелиниң бирги даргазы тыва чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи база тыва чогаал шинчилээр эртемниң үндезилекчизи сергей пюрбю чылдың сентябрь де таңды тываның бээзи кожууннуң ам болза улуг хем кожууну эъжим сумузунуң одуруг аксынга төрүттүнген бичиизинде хүрээге хуурактап тургаш таңгыт бижик биле танышкаш улаштыр моол бижикти өөренген кызыл хоорайга эге школаны дооскаш чылда ленинградта соңгу чүк улустарының институдунуң ажылчын факультединге өөренген чылда герцен аттыг башкы институдунуң чанында советтиг чөөн чүктүң биче буурай улустарының курстарының башкы салбырын база дооскан бичиизинде хөлечиктеп чоруп турган ол тар ның культура яамызынга ном үндүрер черге тываның революстуг партиязының төп комитединиң аппарадынга тар ның чазааның чанында уран чүүл талазы биле комитеттиң даргазынга чылда тургустунган тар ның чогаалчылар эвилелиниң бирги даргазынга ажылдаан чылда сталинчи репрессияга таварышкаш актыг черге чылга чедир хоругдаттырган дараазында чылдарда шагаан арыг школазынга директорлап өөредилге номнарының очулдурукчузу улусчу чогаадылга бажыңының директору болуп тываның хөгжүм шии театрының чогаал килдизин эргелекчилеп ажылдаан сергей бакизович чогаалчы базымын чылдар үезинде эгелээн тыва шүлүк чогаалының орук изекчизи бир дугаар тыва шүлүглел чечек болгаш балладаны кызыл коъшту чогааткан ол тыва чечен чогаал шинчилээр эртемниң үндезилекчизи аныяк чогаалчыларга дуза деп номну чылда үндүрген шүлүк чогаалы биле кады күдерек дугайында чечен чугаалар эргеппей дугайында тоожу дээн проза чогаалдары ынакшылды камнаар херек кызыл үер ачылыг салчаашкын деп шиилери тыва уран чогаалдың эң бедик деңнелинге санадып турар ол кызыл коъш эртенгиниң ыры чуртталганың аялгазы шынаппайның чугаазы делгемнерже орук чаа үе шапкынчызы шылгалда мерген бичиилер болгаш мелегей күчүтеннер чарылбазым чалыы назын чогаалдар чыындызы сөөлгү шүлүктер өшпес одум аян тудуп чедип келдим деп номнарның автору в шекспирниң ромео биле джульета а пушкинниң евгений онегин л толстойнуң хаджи мурат м горькийниң артомоновтарның херээ дээш өске даа чогаалдарны тыва дылче очулдурган хосе де рибера хусепе де рибера шолазы бичии испан испан чурукчу барокко стильдиң алдар сураглыг төлээ валенсиядан рибальтаның өөреникчизи чурукчу уран мергежилин италияга хөгжүткен ооң чуруктарының кол кезээ прадо музейде болгаш неапольдуң церковьтарында шыгжаттынып турар герцог осунуң амы хуу чурукчузу кылдыр санаттынып чораан рибераны ылгап турар чүүл ооң чуруктарында чаа хилинчектенип турар улустуң эрге шөлээзи мага боттуң аарырын тиилеп турарын көргүскен рибера чуртталгазында хөй хоп чугааларга таваржып чораан чүге дизе ооң ажылдаар аргалары улуска чиктиг турган көвей чылдар тургузунда ол кара бажыңнар кезип шаажыладып турар улус боттарын канчаар алдынарын шинчилеп оларны чуруп турган чуруктарының тематиказы аңгы аңгы античность ветхий новый завет богда улустуң чуртталгазындан сценалар караваджизм угланыышкынның чурукчу аргаларын ажыглап чуруп чораан сөөлгү чылдарын неаполь чоогунда бир суурга чааскаан чурттап эрткен россия албан ёзузу биле күрүнениң ады россия федерациязы азы кысказы биле рф европаның чөөн чүгүнде азияның соңгу чүгүнде чаттылган чурт делегейде эң не улуг күрүне чурттакчы чону чылда кижи чуттап турар амгы үеде күрүне делегейде ол хемчээли биле дугаар черде чоруп турар төп хоорайы москва күрүне дылы орус дыл россия федералдыг күрүне кезектен субъектен тургустунган олар болза можу область республика край федералдыг хоорай автономнуг округ автономнуг область россия күрүне биле кызыгаарлажып турар кургаг чер таварыштыр кызыгаарлашкан күрүнелер норвегия финляндия эстония латвия литва польша белоруссия украина абхазия грузия мурнуу осетия азербайджан казахстан кыдат моол соңгу көрей күрүнеде янзы бүрү чоннар чурттап турар чон бүрүзү аңгы дылдыг культуралыг кижи саны биле эң хөй чон орустар болганда күрүне чурттакчыларының хуузу православ чүдүлгелиг бооп турар ынчангаш россия делегейде эң хөй православ чүдүкчүлүг чурт бооп турар үлетпүр бүдүрүлгелиг чурт ынчалза даа ниити экономиказы өзүм сайзыралда чоруур чурт делегей банкызының саналы биле ввп зиниң ппс ке хемчээли чылда трлн доллар болур кижиге доллар онаажыр акшазы орус рубль акшазы чылда долларның өртээ рубль болур россия хүнүн июнь де байырлаар ол дээрге россия федерациязының кол күрүне байырлалдарының бирээзи совет эвилелиниң составынга турган рсфср ниң улус депутаттарының бирги съездизи чылдың июнь де рсфср ниң күрүне суверенитединиң дугайында декларацияны хүлээп алган ону совет эвилелин бузуп дүжүреринче баштайгы базым болган деп политиктерниң болгаш улуг назы харлыг кижилерниң чамдыызы амга чедир санап чоруурлар июнь ни россияның хүнү кылдыр чылда байырлап эгелээн ынчалза даа хамаатыларның хөй кезии ону анаа ла дыштанылга хүнү деп санап ажылынга харыысалгалыг кижилер ол хүн ажылдап турган таварылгалар бар совет эвилелин төрээн чуртувус деп санап турган кижилерге чаа күрүне байырлалын дораан на хүлээп көөрү белен эвес болган чадавас чылда борис ельцин россия хүнүн июнь де байырлаар деп саналдаан ооң соонда даа бо байырлалды чон тигии биле амгы үеде ышкаш байырлавайн турган россия хүнүн бөгүн ышкаш байырлап эгелээривиске чедир элээн каш чылдар эрткен россияның президентизи владимир путинниң удуртулгазы биле ол үениң иштинде социал экономиктиг бергелерни а кол ла чүве сагыш сеткил сандараашкынын российжилер ажып эртип шыдаан чоннуң бо байырлалга хамаарылгазы өскерилген чурттуң шупту девискээринге россия хүнүнге тураскааткан чыскаалдар концерттер спортчу маргылдаалар дээш өске даа байырлыг хемчеглер эртип кижилер сагыш сеткилиниң ханызындан өөрүп ойнап хөглеп турар апарган хөй национал күштүг күрүнениң хамаатылары бис деп бөгүн чоргаарал биле чугаалап турар бис россия хүнүнүң эң не кол утказы күрүнениң хамаатыларының амыдырал чуртталгазының чаагай чоруу оларның ажыл ижиниң эртем билииниң чедиишкиннери күзел чүткүлүнүң боттаныышкыны чогум на ындыг болзун дээш россияның хамаатылары оларның аразында тывалар база ажылдаар болгаш чурттаар күрүне эрге чагыргазы аңаа таарымчалыг байдалды бүгү талазы биле тургузар ужурлуг россия хөй национал күрүне ажыг улус боттарының эрте бурунгу девискээринде чурттап улуг күрүнениң чарылбас кезии бооп чоруурлар тыва улус база россия биле сырый харылзаалыг боор кылдыр төөгүнүң болуушкуннары аайлашкан ооң бир херечизи бүгү делегейге билдингир чиңгис хаан батый сөөлгү далайже деп чогаалдарның автору василий ян өг бүлези биле бии хемниң өөк суурга чурттап тывалар биле өңнүк тала бооп олардан боттарының чогаалдарының маадырларының овур хевирин дөзевилеп алганы төөгү чогаалдарын бижииринге в янның тывалар биле найыралы тываларның чаңчылдары культуразы амыдырал чуртталгазының байдалы улуг салдарлыг болганын делегейниң аңгы аңгы дылдарында бижээн сайгарылгаларда айтып турар олег карламович саган оол январь чыл апрель шүлүкчү прозачы драматург очулдурукчу күш ажылга шылгарал дээш медальдың эдилекчизи тыва чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи олег саган оол чылдың январь де таңды тываның даа кожууннуң шемиге ам болза чөөн хемчик кожууннуң шеми сумузу төрүттүнген чылда кызылга моол бижикке өөренгеш улаштыр эге школаны дооскан чылдарда улан удэге моол ажылчын факультетке өөренгеш иркутскиниң башкылар институдун сэкп тк ның чанында дээди партия школазын дооскан кызылдың өөредилге комбинадынга башкылап тыва радиокомитедин даргалап область прокурору кылдыр ажылдап чораан чылдарда тываның чогаалчылар эвилелиниң баштаар черин даргалап ажылдап турган чогаал ажылын чылда эгелээн ол чылын баштайгы шүлүү бистиң төрээн чуртувус парлалгага үнүп келген ооң бижээни найырал деп чечен чугаазы баян таланың кижизи кежиктиг сылдыс деп тоожулары бир көдээ советте оттуушкун деп шиилери төрээн кижилер деп романы тыва уран чогаалдың дээдилеринге хамааржыр оон ыңай саган оол сумудан келген оол дөспестер ийи тоожу деп номнарның автору чылда төрээн кижилер деп романының орус дылда очулгазын база бижээн ак көк хемнерниң кижилери тыва үелерниң белдиринде деп барымдаалыг киноларның сценарийлерин бижээннерниң бирээзи а пушкинниң дубровский м лермонтовтуң бистиң үениң маадыры м горькийниң кижилер холунга чорааным м шолоховтуң аңдарган кур чер н ершовтуң мөгенниг аътчыгаш деп чогаалдарын тыва дылче очулдурган сайзанак бичии уругларның улуг улус амыдыралын өттүнүп рольдарын үлежип өг ишти дашты бажың кайдазын дугуржуп ойнаары шаанда даштар биле ойнаар чораан борбак сай даштары биле аалды шуптузун дүрзүлеп тургаш тургузуп аар амгы үеде чаштар колдуунда тускай ойнаарактар биле сайзанактаар ойнаар кыс дээн чижектиг сайзанак ойнунда эң не кол черни өг иштиниң дериг херекселинче угландырган болур өгнүң ханазын чугажак калбак дашты хана карактай шыйып тургаш кылып алыр аптыраларны дөрбелчин дөрбелчин даштардан кылгаш ооң хоюг арнынга хээни чуруп тургаш орнун орта салыр өгге чадар ширтектерни онза каас кылдыр угулзалай шыйгаш черниң чайгаар бүткен кызыл ногаан өңнүг шивиттери биле будуп даа алыр ындыг шиивиттер чок черге кылган болза ол хевээр ойнаар өгнүң ээлерин улуг аныяк уруг дарыы чокка дөгерезин даштан таптап кылгаш база ла олуттарын орта олурткулап каар оларның идик хевиниң угулзазын база шокарлап шыяр өгнүң иштики хевири дөгере кылдынган соонда хамык эт херекселдерни турар черин орта салыр ожук пажын база тип каар оюнну ойнап турар кижи ол өгнүң ээзиниң өмүнээзинден чугаалап ол хамык даш кижилерни чугаалаштырар оларның ажыл агыйын аайлап башкарар ооң иштикти эмге сескелелин кылыр аалчыларын хүлээп алыр болуп турар болуушкун дөгерези өгнүң иштинде болуп турар чуве төлээде ол хамык өг иштииниң эт севи көстүп турзун дээш өгнүң дээвиирин кылбас сайзанактарны кожа кожа аалдар хевирлиг кылдыр кылгылап алгаш аалдажып шайлажып ойнаар аалга келген аалчыларны ашкарып чемгерер арага дарызы биле эът чеми биле хүндүлээр ооң соонда аалынче дедир үдээр азы удудуп хондурар хой кадарчылары эпти ле сайзанактап ойнаар чораан кадарчы уруглар баш бурунгаар хой кадарар черин таарыштыр дугуржуп алгаш ойнаар чораан хойну чаңгыс ла черже үндүрүп кадарып турбас өске өске черлерже кадарар чүве болганда ол кадарчының сайзанаа одар санай каш даа болур самагалдай тыва республикада тес хем кожууннуң төвү чонунуң саны муң хире кижи самагалдай тываның бир дугаар төвү болгаш тывада эң не бир дугаар туттунган суур самагалдай м енисей деп оруктуң кызылдан мурнуу чүъкче чоруурга км самагалдай бир дугаар тываның баштыңнары амбын нояннарнын өргээзи турган чер вектен эгелээш тываның шажын чүдүлгезиниң төвү турган болгаш тываның камбы ламазының хүрээзи база ында турган чылга чедир тываның аңаа амбын ноянның таңмазы турган самагалдайдан ырак эвесте теве хая деп хая даш бар кайы даа талазындан көөрге чүък чүдүрүп алган тевеге дөмей амгы үеде самагалдай тываның тес хем кожуунунуң төвү чурттакчы чонунуң саны самагалдайда оператор ажылдап турар билайн мтс болгаш мегафон степан агбаанович сарыг оол ноябрь де чыл май чыл прозаик шүлүкчү драматург очулдурукчу тываның улустуң чогаалчызы тыва асср ниң литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы тыва асср ниң дээди совединиң депутады чораан тыва чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи степан сарыг оол чылдың ноябрь де таңды тываның ары өвүр торгалыының кадыгбай деп черге төрүттүнген ол моол бижикти боду өөренген кызылдың нам сургуулун москваның чөөн чүк улустарының коммунистиг университедин дооскан сарыг оол чогаалчы базымын чылдар үезинде эгелээн ооң баштайгы шүлүү чылда аревэ шыны солунга парлаттынган оон бээр ол чүс ажыг чогаал ажылдарын бижээн ол чылдан эгелээш бижээни номнарның автору тыва дылда өөредилге номнарын тыва тоолдар чыындыларын чырыкче үндүрген а пушкин н некрасов т шевченко я купала в маяковский болгаш м исаковскийниң шүлүктерин ч айтматовтуң джамиля деп тоожузун м горькийниң ава деп романын чечен чугааларын тыва дылче очулдурган саны мөге алдын кыс деп шүлүглелдери оттуг терге ол ла маскажык деп чечен чугаалары белек аңгыр оолдуң тоожузу деп тоожулары алдан дургун деп романы тыва чечен чогаалдың алдын курлавырын тургускан ооң чогаалдары орус хакас якут татар казах узбек моол англи болгар дээш ниитизи биле дылдарже очулдуртунган чылдан бээр тыва арат республиканың чылдан эгелеп ссрэ ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү күш ажылдың кызыл тук улустарның найыралы хүндүлелдиң демдээ орденнер биле шаңнаткан чылдан эгелеп тыва асср ниң дээди хурал президиумунуң кежигүнү сарыг шажында буддизмде өг бүлелиг болуру багай дивейн турар өг бүле кижиге чугула херек өг бүле чокка кижи туруп шыдавас бүгү ле чүүл амгы үеде тургустунуп келген байдалдан хамааржыр эр болгаш херээжен кижиниң хамаарылгазы арыг ынакшылга үндезилеттинген болур ужурлуг буддизмде мынча деп турар эгезинден эгелеп кадайыңарга эмин эрттир чигирзиг шай берип амдажыдып алыр болзуңарза сөөлзүредир чеже даа чигир каар болзуңарза кадайыңарга шай чигирзиг эвес ышкаш сагындырар херээжен кижи ашаанга эгезинден эмин эрттир чигирзиг шай бербес ужурлуг баштай эвээш чигир бээр оон чигирни бичии ле көвүдедиптер оон база элээн хөйнү каап бээр чоорту чигирин көвүдедип ле олурар ынчан ол аңаа таарзынып кандыг кончуг амданныг шай боор дээр чуртталганың эчис төнчүзүнге чедир ынчаар уламчылаар бистиң чоннувустуң езу чаңчылында төвүтте тывада бурятияда калмыкияда даа эр кижи эге дээрезинде херээжен кижиже шоолуг кичээнгей салбас чораан херээжен кижиниң тонун кедире тудуп бербес автобустан дүжерге холун сунуп тутпас эгезинден тура шак ынчаар кичээнгей салыр чурум шын эвес болур херээжен кижи боду кеттинзин сандайга боду олурзун кажан ол шынап ла аарый бээрге аңаа сандай салып бээр шай кудуп бээр кижи бир дугаарында силер ашаа болур ужурлуг силер бистиң ёзу чаңчылывыста ындыг бистиң өгбелеривис ону сагып чораан ол бистиң буддисчи чурумувус тур европа культуразын ап көөр болзувусса ашаа баштайгы хүнде дыка эки кижи болур кадайы каң кадык даа болза аңаа шайны кудуп бээр холун сунуп бээр кеттинеринге дузалажыр ынчалза даа хүн азы чыл эрткен соонда кадайы аарый бээрге ашаа каапкаш чоруй баар ол кончуг шын эвес херээжен улус ылаңгыя аныяк уруглар эгезинден тура боттарынга ындыг хамаарылга күзеп ындыг кичээнгей негевес ужурлуг силер эгезинде силерже улуг кичээнгей салып көскүзү биле силерже сагыш салып турар болза оваарымчалыг болганы дээре чүге дизе силерге ёзулуг дуза херек апарган үеде ындыг кижи дезип чоруй баар силерге эки хамаарылгазын эгезинде бар шаа биле эмин эрттир көргүзүксээр кижиге эвес а бодунуң сагып чоруур дүрүмнери бар кижиге бүзүрээр ужурлуг силер сандайга бодуңар олуруңар тонуңарны бодуңар кедиңер бир кижи силерге дузалажыр деп баар болза мен кадык мен тонумну бодум кедип алыйн бир эвес аарый бээр болзумза ынчан силерниң дузаңарны көрүп аңаа өөрүп аас кежиктиг болур мен деп чугаалаар силер база бир частырыгның бирээзи ашаа даа кадайы даа аразында хамаарылгазындан бот боттарындан хөйнү манап чорууру ашаа эгезинде мынчаар бодаар өгленип алыр болзумза аъш чем кылып паштаныр идик хеп чуур аштанып арыгланыр кижим кадайым болур шак ындыг идегел биле өгленип алыр өгленип алыр болзумза ашаам меңээ ону мону садып бээр ажылдаан херээм даа чок шөлээлеп дыштанып чоруур мен деп кадайы бодунуң уунда көңгүс өске манаашкыннарлыг идегелдиг болур бот боттарының аразында чугаалаждып турда ашаа кадайының сонуургалын деткип ооң сагыжынга киир таарыштыр чугаалап каар ийе өгленип алыр болзувусса мен сеңээ ону мону кылып бээр мен мен ындыг ындыг кижи дир мен ону ону кылып шыдаар мен менде ындыг арга бар херек кырында ол шынын анаа ооң сагыжынга таарыштырып хөөредип чугаалап турар шак ындыг элең тендиң фундаментке бажың тудар болза ол дораан буступ каар иелээн бот боттарындан бир ле онзагай улуг чүүл манап өг бүле тудуп алганының соонда күзеп манап чораан чүүлдери бүтпейн барган соонда чоортуу чарлырының дугайында бодап эгелээрлер оон чарлыр ооң соонда өске кижи дилеп эгелээрлер ол ла философияны бодап эгелээр база катап өгленир база катап чарлыр ол дээрге бистиң ёзу чаңчылывыска таарышпас чүүл дүр бистиң чаңчылывыс мындыг бир катап өг бүле тудуп эптешкен соонда чуртталганың төнчүзүнге чедир кады чоруур өг бүлени үр кадагалап артырып алырынга шыдамык болуру чугула эгезинде бот боттарындан хөй чүве манаан херээ чок мындыг чүвени медереп бодаар мен кижи дир мен кижи болганымда өскелерден хамааржып чоруур мен берге үелерде кады турар бис бот боттарывыска дузалажыр бис өг бүле тударының алыс шын утказы ол өг бүле дээрге бис ийи катчып алгаш аас кежиктиг болур бис дээни эвес тир өг бүле дээрге берге үелерде кады турары бергелерни кады уткууру оларны кады ажып эртери дир бир ле чүвеге таалап өөрүүр дээш бот боттарынга ашак кадай болуру албан эвес оон даа өске өөрүшкүлер бар бир шил водка аъш чем салыры эш өөөрүн кыйгырып алгаш хөөрежип өөрүп хөглээри ынчалза даа шак ындыг өөрүшкү дээрге мугулай өөрүшкү дүр кижи үргүлчү кадык болуп шыдавас аңаа олча омак чедиишкин үргүлчү аайлажып чорбас ынчангаш кайы бирээзи аарый бээр дээн ышкаш берге үелер чедип келирге ийи кижи кады иелээн деңге амыдыралдың бергелеринге удур туржуп ону ажып эртер дээш өг бүле тудар шак ындыг кижи бүдүн назынында идегелдиг эш болур кады чурттаар эш тып алырда бир дугаарында ол кижиниң бай ядыызын чараш чараш эвезин көрбейн а идегелдиг бе дээрзин шинчилээр өг бүле тудар эш шилип алырының бир дугаар негелдези ол идегелдиг кижи бе дээрзин көөр чараш чараш эвези чугула эвес ийиги чергеде чүүл дүр баштай ол идегелдиг бе идегелдиг эвес бе аңаа бүзүреп болур бе азы чок бе дээрзин билип алыр бо дугайын аныяк улус булганчок уттуп алыр ынчангаш шаандан тура амгы үеде даа төвүтке бүгү назынында кады чурттаар эш тып алырынга ада ие киржир бир дугаарында ол идегелдиг кижи бе дээрзин көөр ооң төрел аймаан ада иезиниң кандыг чораанын шинчилеп көөр төвүтке ада ие ажы төлүнге кады чурттаар эш тып бээринге дорт киржир ада иези мынча дээр бистиң саналывыс бо дур чөпшээрежир сен бе чөпшээрешпес сен бе боданып көр тывага ындыг чаңчыл турган бе залдан үннер ийе кады чурттаар эжин ада иези шилип бээри дыка чугула чүге дээрге ол идегелдиг кижи бе дээрзин аныяк кижи чааскаан билип шыдавайн баар өг буле тудуп тура эгезинде ле мындыг шиитпирни хүлээп алыр ужурлуг силер бис ам ашак кадай болуп өг бүле тудуп алган бис бо үеден эгелээш чуртталгавыс эки багай бай ядыы даа болур болза эчизинге чедир кады чоруур бис ийи кижи ындыг шиитпирни хүлээп алгаш шак мындыг даңгыракты хүлээнип алыр мээң ашаам кадайым будун даа чидирип алыр болза мен ону кагбас мен үргүлчү кады чоруур мен буддисчи өг бүлениң чуруму шак ындыг өг бүле туткан соонда өг бүле найыралды эптиг эвилең байдалды кадагалап арттырып алыры дыка берге өгленип алыры белен даа болза амыдыралдың эчизинге чедир кады чурттаары берге ажынып хорадап тургаш чүнүң даа мурнунда кижи боду бодун хайгаараары чугула ажынып хорадап турар үеңерде силер бичии сээдеңзимаар апарган мен деп билип сактып чоруур ужурлуг силер ол үеде силер херекчок сөстер чугаалап кады чурттап турар эжиңер биле араңарда эптиг эвилең байдалды үреп турар силер кылыктанып тургаш бодуңарга чугаалаңар мен ам сээдеңзимаар апарган мен ынчангаш чүнү даа чугаалавас ужурлуг мен эжиңерге херек кырында шынап ла ынак хиреңерде хорадап тургаш мен сеңээ ынак эвсе мен көөр хөңнүм чок деп сөглээн сөзүңер силерниң эжиңерге улуг согуг болур өг бүле амыдыралынга улуг чөрүлдээни тургузар ындыг байдал чарылбаан даа болза тиглени берген аякка дөмей болур аякта тиг бар болза эрте даа бол орай даа бол ол дөмей чарлып калыр кылык үезинде эдипкен сөстериңерниң салдары ол болур сагыш сеткил эмин эрттир хөлзеп турар үеде шупту чүвениң дөгерезин тө каап чугаалап болбас деп буддизм өөредип турар аажок хөлзеп турар сагыш сеткил кажан даа эки чүвеге чедирбес чүге дээрге бир удаа эдипкен сөзүңерни катап эгидип ап шыдавас силер чугаалаксаан чүүлүңерни ооң соонда даа чугаалап болур силер ындыг эптиг арга силерге дөмей ле таваржы бээр бо чагыг сөстерни утпайн чоруңар хорадап турар үеңерде эжиңер дугайында бажыңарда кирген бодалдарыңарны чугаалаваңар баштай эжиңерниң чугаазын дыңнаарын кызыдыңар ол чүге ынчаар чугаалап турарыл чүү дээш ынчап турары ол ооң чылдагааны черле турар ужурлуг чүү даа чүве чылдагаанныг силерниң баарыңарда илереп көстүп турар чүүл херек херек кырында ындыг эвес сыр өске болур баштай өске кижиниң бодалын дыңнаңар кижини кылган частырыы дээш ыяттырып эпчоксундурары чугула кылган чазыы дээш кижи хорадай бээр азы бодун аас кежик чок кылдыр бодап хилинчектени бээр шак ындыг сөстерни кажан даа чугаалаан херээ чок кижи бодунуң чазыын миннип ыядып турар болза ооң аазаашкынын аксы сөзүн даа алган херээ чок бот боттарының бичии бичии частырыгларын өршээп эрттирип турар болза эки тургустунуп келген кандыг бир байдал аайы биле азы чедир бодавайн барганы биле эжиниң кылыпкан бичии частырыгларын өршээп эрттириптери чугула өг бүлениң ёзу чуруму ындыг шыдамык болуру чугула геше джампа тинлей буддизм амыдыралга ажыктыг дөрт алыс шын тываның ю күнзегеш аттыг ном үндүрер чери кызыл сарыглар борбак хүрең оглу семис оол сүт хөлдүң биче ажыкка чылда төрүттүнген семис оолдуң адазы чаа төрүттүнген оглун шагдан бээр ыдыктап чорааны сүт хөлүнге аппарып чуггаш мээң оглум мөге болзун деп йөрээген чылдарны улус мөге сарыглар семис оолдуң чылдары деп турар чоннуң чугаазында ужур ла бар ол үеде тыва автономнуг областың бирги чери дээш маргылдааларга ол шынап ла тергиидеп чылдарда шүүлген ол бичии даа күш шыдал үндүрбейн туруп турган ышкаш чииги аттыг кандыг даа арганы ажыглап аянныг хүрежип билир чораан кижи хүрежир дээш эвес албан на октаар дээш ол девип үнүп кээр турган онаан семис оол ышкаш чиик октап чораан мөге чок деп ол шагның мөгелери көрүкчүлери ам даа чугаалажыр ооң адын тыванын чүс чылда алдарлыг кижилери деп күрүне номунче киирген бүрзекей сурасович сат чыл август хөндергей даа кожуун амгы чөөн хемчик таңды тыва чыл февраль дубно хоорай украина тыва фронтучу ада чурттуң улуг дайынының киржикчизи украинаның дубно деп хоорайның чанында сурмичи суурну немец фашистиг ээжелекчилерден хостап тургаш маадырлыы биле өлген мааадырлыг чоруу дээш аңаа тар ның республика ордени биле шаңнаан сат бүрзекей чылдың август де таңды тываның даа кожууннуң амгы чөөн хемчик хөндергей сумузунуң чаш терек деп черге тараажы малчын сат сурастың өг бүлезинге төрүттүнген ол бичиизинден не орлан шоваа эрес кежээ шимченгир аажы чаңы биле ады алгаан ыраажы хемниң эриин дургаар эштип ойнап балыктап өзүп келген тывага үжүк бижикке өөренир калбак шимчээшкинге сат бүрзекей идепкейлиг киришкен эге билиглерни шиңгээдип апкаш боду улус чонну үжүк бижикке өөредип турган чадаанага чурттап турган орус чон биле эп найыралдыг эдержип харылзажып турганындан орус дылды шору билир кылдыр өөренип апкан дайын шөлү чылдың февральдың ниң хүнү совет ги аъттыг полк туң кезектери сурмичиге дай зынның контр атаказын ойтур шаап турган күш дең эвес полк улуг бергедээшкиннерге таваржып эгелээн ол бо эскадроннарның чидириглери улгаткан тыва эки турачы эскадроннуң дайынчыларның иштинден элээн хөй кижи балыглаткан амызындан чарылган улустуң саны база көвүдээн бүгү күш биле шимчеш дивейн полк дайзынга удур туржуп болур турган ынчаар болза чидириг оон даа көвей болуп болур полк командири полковник попов полкту тынгарып алыры биле аткаарлаар деп дужаал үндүрген чүгле түр када каш ла шак иштинде ол үениң дургузунда полк эде хере туттунуп алгаш шавар халдаашкынче кирер ужурлуг а дайзын оларның таваңгайын базып сүре бербези биле оларны доза турар доскуул артырары негетинген полктуң аткаарлаашкынын хандырары биле тыва эки турачы эскадроннуң улуг лейтенантызы сат бүрзекейниң пулемет взводу биле старшина куулар дажы серенниң автоматчылары дайзыннарны дозар кылдыр артып калганнар дайзынны шыдаар шаа биле эртирбейн ок чемзээниң бар шинээ биле олар улуг түң санныг дайзыннарны тутканнар аткаар чаңгыс даа базым кылбаанар он тос гвардейжилер сурмичи суурга панфиловчу дайынчыларның москва адаанга чылда кылган маадырлыг чоруун катаптаан олар шупту маадырлыы биле өлген сат бүрзекейниң маадырлыг чоруун совет чазак бедии биле үне лээш кызыл сылдыс ордени биле шаңнаан ол ышкаш тар ның чазаа республика ордени биле шаңнаан сат бүрзекей ийи чурттуң кү рүне шаңналдары биле маадырлыы биле өлген соонда шаңнаткан чылдың март де совет эвилелиниң кызыл сылдыс ордени биле чылдың май те ада чурт дайыны орденниң ги чергези биле чылдың июнь те тар ның эң улуг шаңналы республика ордени биле шаңнаткан сатурн хүн системазының дугаар планетазы сатурнну телескоп биле көөрге ыржым сооксумаар болу берген ногаанзымаар өңнүг бурун шагда римчилер өлүм бурганның ады биле ол бомбурзекти сатурн деп адааннар ол долгандыр дээрбектиг болгаш өске бомбурзектерден онза ылгалдыг ук дээрбек ооң ортузун долгандыр бүргеп алган чылдың дургузунда ол хүннү долгандыр бир дескинер ол дескинип чоруп турда ооң дээрбээ үргүлчү өскерлип көстүр сактырга ол дээрбек долузу биле аңдарлып ол бо талаларын көргүзүп турганзыг сатурннуң калбаа муң км массазы юпитерден катап эвээш бүдүмелиниң дыгыйы куб сантиметрде чүгле г ынчангаш ооң бүдүмелдериниң көвей кезии водородтан гелийден тургустунган деп түңнел үндүрүп болур атмосферазының составында газ байдалда турар ындыг көвей эвес метан холуксаазы бар аммиак бары билдинмес спектрин барымдаалап тодарадырга ооң кырының температуразы кончуг куду атмосферазының каъттары үүрмектелген метандан тургустунган болгу дег телескоп биле көөрге экваторну дургаар карарып даа чырып даа көстүр ойбандылар бар ынчалза даа олар юпитернии дег өңгүр көскү тода эвес сатурн бодунуң өзээн шак минута дургузунда бир долганыр сатурннуң дээрбектиг болганы хүн системазының планеталарында кайгамчык болуушкун калбак дээрбектер ол планетаның ортузун хос дескинип алган ооң кырынга дегбестер ол дээрбектерни бот боттарындан үзүк үзүк турар аңгы дээрбектерге чарар эң не даштыкызын а биле оон арай чырыксымаар ортузундаазын в биле шаарарып көстүр иштикизин с биле демдеглээр эң не иштики дээрбээниң планетаже чоок талазын д биле демдеглээр үр ле үениң иштинде сатурннуң дээрбектери чүден бүткенин билип чадап турган сөөлгү үеде барымдаалар ёзугаар алырга олар шуут тудуш эвес а үүрмек бүдүмелдер чыглы берип дээрбек ышкаш болу берген ук планетаны дескинип турар дээрбектерниң кылын чугазын тодарадыры биле янзы бүрү аргаларны ажыглап келген түңнелинде оларның кылыны ден километр хире чедир деп илереткен ол дээрбектерниң спектрин база радиоастрономнарның үндүрген түңнелдерин барымдаалааш дээрбектер хемчээли мм хире үүрмек бүдүмелдерден тургустунган деп шинчилээн ынчалза даа оларның хемчээли оон улуг даа бооп болур инфракызыл спектрни барымдаалаар болза ол дээрбектерниң составында хыраа тогланчылары бар болгу дег оон ыңай оларның тургузуунда чүү кирип турары билдинмес сатурннуң дээрбектеринден аңгыда ону дескинип турар эдеринчи база бар оларның эң улуу титан юпитерниң эдеринчизи ганимед биле титан хемчээл талазы биле меркурийден бичилевес титандан өске эдеринчилери үргүлчү чаңгыс талалары биле сатурнче көрнүп алган турарлар седип оол токпак оолович танов күске чылын азы чылдың декабрь де чөөн хемчик кожууннуң чадаана сумузунуң девискээринде морзуктуг деп берзең хаяларлыг дагның баарынга ондар токпак оол биле төпүштей оларның өг бүлезинге седип оол төрүттүнген алдаржаан ады сывы седип оол токпак оололич танов седип оол бичиизинден тура тараа соктап хой кадарып чээрген чыып өскен эмдик молдурга болгаш эмдик чаваалар мунуп өөредиринге кедергей сундулуг чораан шымбай эр апаргаш күзүн дииңнээр кыжын аңнаар аңчы турган эрги шагның ёзулалдарын куда дүжүрерин дүк кагарын от дагыырын седип оол көрүп өскен седип оол токпак оолович хүндүлүг дыштанылгаже үнгүже чедир янзы бүрү ажылдарга кандыг даа черлердиве ажылда дээрге ынаар ажылдап чоруп турган эрзин болгаш чөөн хемчик кожуунарының садыг организацияларынга болгаш күрүнениң аңгы аңгы албан дужаалдарынга ажылдап бодунуң эртемин болгаш дуржулгазын аныяктарга берип келген седип оол танов тываларның иштинден эң баштай европа четкен кижи бооп турар чылда австрияның вена хоорайга болган бүгү делегейниң дугаар садыг конгрезинге тыва төп кооптуң төлээзи бооп чораан махавагга гаутама будда дээрге төөгүде кайгамчык кижилерниң бирээзи кижилерниң кызыгаар чок хүндүткелин болгаш ынакшылын чаалап алган дээди башкы болуп турар бодунуң чайынналган мага боду кайгамчык чараш аялга дег үнү болгаш частырыг болгаш карышкак чок чидиг угааны биле долгандыр кижилерни кайгадып турган ол чүнү чугаалап турар чүвел дээрге мага бодунуң даштыкы демдектери анаа кижилерден ылгалдыг чугаа домаа өөредиг болгаш угааны шупту бойдусту шыны биле көрүп турары будда башкы өөредигни чыл хире дамчыдып турган өөредиглерни дыңнап алыр дээш база ыдык башкының айызын алыры биле делегейден хааннар болгаш бөдүүн кижилер кээп турган будда башкы хаан өг бүлеге төрүттүнген б э ч иези божулга үезинде чок апарган адазы оглун сиддхартха деп адаан очулдурар болза аас кежик чедирер кижи дээр сиддхартха төрүттүнүп кээрге хаанның өргээзинче ол үениң алдарлыг ыдыктыы келген будданың адазы ол кижиге хүндүткели улуг турган ужурашкан санында ла аңаа мөгейер турган ыдыктыг тургаш меңээ ол бичии оолду көргүзүп көрүңерем дээн бичии оолду көргеш ооң карааның чажы төктү берген адазы айтырган ыдыктыг харыылаан ол үеде төрүттүнүп келген уругларга сан чурагайы тургузар турган астрологтар оолдуң демдектерин көргеш келир үеде бо оол делегейниң хааны азы саньясин ыдыктыг башкы боор дээн адазы айтырып астрологтар харыылаан адазы утказын билбейн баргаш катап айтырган утказын тода айтып берип көрүңерем астрологтар харыылаан будданың адазы дүвүрей бергеш айтырган астрологтар сүмелээн согажа тываларның эң ынак дүрген кылыр онзагай чеминиң бирээзи хойнуң өшкүнүң баарнын чугажак ужун көске каггаш быжырар шала быжып орда эскеш чуга чуга кылдыр кезип алыр кезип алган баарга эдирниң эң чуга черлерин ораагаш тускай шишке шууштур шиштээр ону согажа дээр шиштеп алган согажаны дузааш улуг эвес отка быжырар согажа быжып турда дызыргайнып турар тускай шимээнниг чаагай чыттыг апаар үр эвес болурга ла согажа белен ону изиг турда дүрген чиир согажа чиген соонда соок суг ишпезе эки бир эвес дөгерген малдың эдири ийи хан аксынга согажага четкеш арта бээр болза ол малдың күжүн семизин согажа ажыг деп санаар бир эвес ийи хан аксынга база согажага өй болза ону хан аксы дээр бир эвес хан аксынга четпес болза ол хойну хан аксы четпес чөлдүр күштүг мал дээр соңгу доштуг океан черниң шөлү биле эң биче океаны бүрүнү биле соңгу чартык бөмбүрзекте турар евразия болгаш соңгу американың аразында океанның шөлү сая км суунуң хемчээлиниң делгеми сая км ортумак ханызы м эң улуг ханызы м гренлан далайда соңгу доштуг океанның дүвүнүң кырының хөй кезиин шельф дан хөй болгаш диптерниң суг алдында кыдыг черлери чедир эжелеп турар океанны улуг акваторияга чарар арктиктиг бассейн соңгу европейжи бассейн база канад бассейн соңгу поляр төгериктиң иштинде турар болган төлээде океанның төвүнде дош шывыг чылып шимчеп даа турар болза бүдүн чыл дургузунда чаттылып чыдар соңгу доштуг океанны данияның гренландия исландияның канаданың норвегияның россияның база акш тың девискээрлери хүрээлеп турар сылдыстарны көстүп турар чырыының аайы биле ылгаар эң не көскү чырык сылдыстар бирги хемчээлдиң сылдыстары болур оларның саны хире ооң ыңай тода эвестерин ийиги хемчээлдиң сылдыстары дээр оларның саны хире оон ыңай бүлүргей үшкү хемчээлдиң хире сылдыстары бар сылдыстарны чырыырының аайы биле хемчээри он алдыгы хемчээлге чедип турар амгы үеде шыдалдыг телескоптар биле шинчилээрге ийи миллиард хире сылдыстарның бары илерээн болгаш эртем техника сайзыраан тудум на сылдыстар хемчээлин тодарадыры улам сайзыраан ийиги хемчээлдиң сылдыстарының чырыы бирги хемчээлдиң сылдыстарындан катап а үшкү хемчээлдиң сылдыстары ийиги хемээлдиң сылдыстарындан катап кошкак ооң дараазында хемчээлдиң сылдыстарының чырыы база ол ла ышкаш ынчаар чоорту кошкап чоруй баар мынчаар хемчээп келгениниң түңнелинде алдыгы хемчээлдиң сылдыстарының чырыы бирги хемчээлдиң сылдыстарындан катап кошкак болур ынчангаш ол санны мугур ке дең кылдыр астрономнар хүлээп алган сылдыс хемчээлиниң беш катап ылгалы кандыг даа интервалга сылдыстарның чырык талазы биле бот боттарындан катап ылгалдыын көргүзер сылдыстар хемчээлин тодарадырының тургускан дүрүмү биле алырга сылдыстарның чырыы сула болган тудум на ооң көстүр хемчээли улам улуг болур сылдыстарның чырыының хемчээли янзы бүрү болганда олар бүдүн саннар биле дээш оон даа ыңай тодараттынары албан эвес ынчангаш сылдыстарның чырыының хемчээли колдуунда ла үүрмек саннар биле тодараттынар болгаш латин деп үжүк биле демдеглеттинер чижээ дээш оон даа ыңай чидиг чырык сылдыстарны улам тодаргайлап хемчээрге оларның хемчээли бирги хемчээлдиң сылдыстарындан ажып турар болган ындыг сылдыстарны тик хемчээлдиг сылдыстар дээр оларга вега арктур капелла хамааржыр болгаш ол сылдыстарның чырыының хемчээлин мынчаар көргүзер тик хемчээлдиг сылдыстардан даа артык чырык канопус биле сириус деп сылдыстар бар оларның чырыын казыыр сылдыс хемчээли биле демдеглээр казыыр болгаш хүннүң айның болгаш планеталарның чырыын сылдыс чырыының хемчээли биле база тодарадып болур ол таварылгада хүннүң чырыы казыыр а айның чырыы казыыр сылдыс хемчээлинге дең амгы үеде астрономнар сылдыстарга чедир хемчээлдерни болгаш оларның чырыының хемчээлин эки ылгап билир хүнден каш катап чырык даа оон сула даа чырык сылдыстар бары илереттинген алдын балык деп бөлүк сылдыстарның кол сылдызы хүнден муң катап ырык сылдыстар хемчээл талазы биле хүнден улуг даа биче даа болур улуг эвес биии хемчээлдиг изиг сылдыстарны ак карликтер дээр чижээ ван маанен деп сылдыс хемчээл талазы биле черден биче ооң температуразы кончуг бедик чамдык ындыг сылдыстарның кырының изии чүгле болгулаар хүн дээрге кырының изии ортумак хемчээлдиг сылдыс тыр кончуг чырык тергиин улуг сылдыстар октаргайда ындыг ла хөй эвес ындыг сылдыстар хемчээл талазы биле база янзы бүрү куу деп бөлүк сылдыстарның аразында чараш ак көк өңнүг тергиин улуг денеб деп сылдыс бар ооң кырының изии а объему хүнден катап улуг сылдыстарның чырыының хемчээлин дараалаштыр демдеглээри биле шагдан тура грек алфавитти ажыглап келген сылдыстар бөлүктериниң чамдык көскү онзагай сылдыстарын грек үжүктер биле канчаар демдеглээрин улуг чеди хаан деп сылдыстар бөлүүнүң чижээнге көргүзүп болур ол демдеглелдерни үжүктерге болгаш саннарга мынчаар база илередип болур сүбедей чч моолдуң алдарлыг маадыры чиңгис хаанның дайынчы өңнүү ноян кижи кү чүс чылдың бир дугаар чартыында моол күрүнениң бир кезек шериин баштап чораан моолдар ону сүбээдэй дээр тывалар сүбедей дээр юань төрениң чажыт төөгүзүнде ооң адын су бу тай кылдыр бижээн орус төөгү бижиктеринде летопись ооң адын себедяй богадур кылдыр бижип каан дыр урянхайлар аймаандан чжарчиудай деп дарганның оглу шаанда онан хемниң эриинге урянхай деп аймактың улузу чурттап чораан ол аймактың улузу моол дылдыг улус чораан сүбедей джэлмэ деп акызының үлегери биле тэмүчинниң чиңгис хаан шериинге катчып алган кү чүс чылдарның эгезинде моол шериглерниң дайынчы халдаашкыннарынга киришкен ооң иштинде цзинь аттыг кыдат күрүнени меркиттерни хорезм шахтың күрүнезин чаалап алырынга киришкен чиңгис хаанның база бир маадырлыг дайынчызы болур джебе биле кады хамык шериин чыггаш ыраккы барыын чүкче чаалажып чораан сүбедей биле джебениң шерии хары черге грузиннер биле чаалашкан чылда калка хемниң унунга каттышкан орус биле кыпчак шериглер биле чаалашкан аңаа сүдэдей бодунуң дайзыннарын чаза ойтур шаапкан чиңгис хаанның оглунуң оглу бату чылдар үезинде европаның барыын болгаш төп черлеринче халдаашкын кылган ынчан хамык шериглерни сүбедей боду баштап чораан салим сазыгович сүрүң оол апрель чыл апрель чыл тыва шүлүкчү прозачы очулдурукчу тываның улустуң чогаалчызы с с сүрүң оол чылдың апрель те тыва арат республиканың барыын хемчик кожуунунуң ак деп черге төрүттүнген кызыл мажалыктың эге школазынга кызылдың башкы техникумунга совет партия школазынга өөренгеш кызылда күрүнениң педагогика институдун дооскан күш ажылчы намдарын партия обкомунуң инструкторундан эгелээн тываның ном үндүрер чериниң директорунга кол редакторунга радио комитединиң редакторунга тываның чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң харыысалгалыг секретарынга тываның дыл литература болгаш төөгүнүң эртем шинчилел институдунуң дыл секторунга эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап чораан с сүрүң оол чогаал ажылын чылда эгелээн баштайгы ном деп шүлүктериниң чыындызы чылда чырыкче үнген ол ниитизи биле проза болгаш шүлүк номнарының автору оларның аразында чонга эң не билдингири көк көк даглар ынакшыл дыр кижиниң намдары авазынга даңгырак өске кадай тывалаар кускун ол хөй санныг өөредилге номнарын орус тыва тыва орус болгаш тыва дылдың тайылбыр словарын белеткээринге киришкен тыва дылче а пушкинниң хүлер аъттыг цыганнар кавказка туттурукчу м лермонтовтуң калашников садыгжы дугайында ыр деп шүлүглелдерин п ершовтуң мөгенниг аътчыгаш деп шүлүктээн тоолун лу синьниң а кьюнуң чогум төөгүзү деп тоожузун болгаш өске даа хөй чогаалдарны очулдурган ссрэ ниң болгаш тываның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү тыва республиканың улустуң чогаалчызы тываның комсомол шаңналының лауреады ооң адын хх чүс чылда тываның алдарлыг кижилери деп күрүне номунче киирген чогаалдары ссрэ ниң улустарының болгаш делегейниң улустарының дылдарынче очулдуртунган тываның барыын хемчик кожууннуң төп библиотеказын салим сүрүң оолдуң ады биле адаан сөстээрек тыва сөс чогаалга ынак улуска сөстээр оюн сөстээрек болза ийи дөрт ойнакчыга сөстээр оюн болур оюннуң утказы кроссворд дүрүмүн ёзугаар аразында коштунган сөстер тургузары сөстерни сөстээрек ойнаар хөлге саннарының үнези аңгы аңгы алфавиттен үжүктерлиг фишкалар ажыглап тургузар ойнакчы бүрүзү эң улуг үнелиг фишкалар ажыглап база шаңналдыг көзенектер дуй салыр каттыжылгалар болгаш туруштар кылып тургаш эң хөй түңнүг саннар чыып аарын оралдажыр ужурлуг шупту саннарны хөл чанынга үжүү куду кылдыр салып калыңар азы хапка суккаш холуп кааптыңар оон кым баштай көжерин билип аары биле бир бир фишкадан ап алыңар алфавитти эгезинче чоок турар үжүктүг кижи баштай көжер эргелиг ооң соонда ажык фишкаларны хаптааш катап база холуп кааптыңар оон бир ойнакчы ла чеди чаа фишка ап алгаш оларны бодунуң рейказынга салып алзын ойнакчыларның бирээзин саннар түңнээр кылдыр томуйлап калыңар ол кижи оюнга база киржип болур а хөлде бар сөске бир азы оон хөй фишкалар немээри биле б бар сөске белдирлешкек кылдыр өске сөстү тургузары биле чаа сөс хөлде бар сөстүң бир үжүүн киирип аар азы аңаа бир үжүк немээр ужурлуг ол сөс ийи азы оон хөй сөстү көвүрүг хевирлиг кылдыр кожуп база болур в бүдүн сөстү тургузуп каан сөске чергелешкек боорда кожа үжүктер база долу сөстер тургузуп турар кылдыр салыры биле хөлге фишкалар салырының азы оларны солуурунуң орнунга ойнакчыга ол сөстү сөстерни тургузуп шыдаар азы шыдавас даа болза көжүнден ойталаарын чөпшээрээн а бир эвес ол сөс чүве ады болза адаарының падежинге турар ужурлуг чижээлээрге даглар тааржыр а дагларга даглардан дагларны б о таарышпас б бир эвес өске ойнакчылар негээр болза ойнакчы ажыглап турар сөзүнүң утказын тайылбырлаар ужурлуг өскээр чугаалаарга утказын бодуң билбезиң сөстү ажыглап болбас в тыва дылче өске дылдардан чаа кирген сөстерни ажыглап болбас чүгле чиңгине тыва сөстер тааржыр г оюн болуп турда силерни рейкаңарда үжүктерге тааржыр сөстер дилээри биле словарь ажыглаарын чөпшээревес словарь дузазы биле чүгле салып каан болгаш өске ойнакчыларны удурланып турары сөстү хынап болур бир эвес тургускан сөс ийи сарыг хана каракты дуглапкан болза ол дээш саннар түңү ийи катап болгаш база ийи катап өскээр чугаалаарга дөрт катап көвүдээр а бир эвес ийи көк хана каракты дуглапкан болза үш катап болгаш база үш катап өскээр чугаалаарга тос катап көвүдээр төп хана карак сылдысчыгаш биле демдеглээн сарыг өңнүг дээрзин эскерип көрүңер ындыг болганда бирги сөстүң саннарда үнези ийи катап көвүдээр сөстер тургузарының болгаш саннар түңнээриниң үлегери дараазында көргүскен чижектерде беш дараалашкак көште салган фишкаларны караткан үжүктер биле аңгылаан о деп үжүк төп хана каракты сылдысчыгаш биле демдеглээн ээлеп турарын барымдаалаар болза көргүскен саннар шын болур чурукту көр тар нын ажылчы чонунун дугаар улуг хуралы бир дугаар хуралдааны чылдың айның хүнүнде кежээкиниң шакта күрүнениң хөгжүм шии театрынга болган хурал улуг хуралга ээлчег чок айтырыг дугайында эш тока сөс алган тока эштер тар нын ажылчы чонунун дугаар улуг хуралы болза бугу делегейнин байдалы канчаар даа аай чок душкуурлуг ойде ажыттынып турар дыр бугу делегейнин ажылчы чоннарынын ада чуртту улуг совет социалистиг республиканын эвилелинче герман фашизм калчаалыы биле халдап дайын биске чарлаанын радио биске дыннаткан эштер улуг совет социалистиг республикаларнын аччы хавыяахы биле бистин ыва арат республика оон ажылчы чону империалистиг дайыннын айыылындан дашкаар олум чидим турегдел деп чуве билбейн тайбын амыдыралда чурттап турар тыр делегей байдалы мындыг болганда бистин борта хулээнип алыр сорулгаларарывыс болза улуг совет эвилели биле чарган керээ хулээлгевисти ылангыя экспорттун болгаш оске даа чуулдернин талазы биле чарган керээлеривисти долдур болгаш ажыр кууседири бистинн кол сорулгавыс болур улуг совет социалистиг республиканын дайызынныранга олумнуг харыыны бээринге кезээде белен бис деп чувени хуралдын мурнундан советтин чазаанга намынга сая сая чонунга дангыраглаар бис улуг ссрэ нан большевик намынын советтин чазаанын улуг башкы сталиннин удуртулгазы биле чорааш герман фашизимни чылча шаварынга бичии даа улуг да эр даа херээжен даа кижилер чангыс даа кижи артпайн амы тынывысты хайыра чокка туржуурунга кезээде белен бис тар ның ажылчы чонунуң дугаар улуг хуралы бир дугаар хуралдааны чылдың айның хүнүнде кежээкиниң шакта курунениң хөгжүм шии театырынга болган улуг хуралга ээлчег чок айтырыг дугайында эш тока сөс алган тока эштер тар ның ажылчы чонунуң дугаар улуг хуралы болза бүгү делегейниң байдалы канчаар даа аай чок дүшкүүрлүг өйде ажыттынып турар дыр бүгү делегейниң ажылчы чоннарының ада чурту улуг совет социалистиг республиканың эвилелинче герман фашизм калчаалыы биле халдап дайын биске чарлаанын радио биске дыңнаткан эштер улуг совет социалистиг республикаларның ачы хавыяазы биле бистиң тыва арат республика ооң ажылчы чону империалистиг дайынның айыылындан дашкаар өлүм чидим түрегдел деп чуве билбейн тайбың амыдыралда чурттап турар дыр делегей байдалы мындыг болганда бистиң борта хүлээнип алыр сорулгаларарывыс болза улуг совет эвилели биле чарган керээ хүлээлгевисти ылангыя экспорттуң болгаш өске даа чүүлдерниң талазы биле чарган керээлеривисти долдур болгаш ажыр күүседири бистиң кол сорулгавыс болур улуг совет социалистиг республиканың дайызынныранга өлүмнүг харыыны бээринге кезээде белен бис деп чүвени хуралдың мурнундан советтиң чазаанга намынга сая сая чонунга даңгыраглаар бис улуг ссрэ ниң большевик намының советтиң чазааның улуг башкы сталинниң удуртулгазы биле чорааш герман фашизимни чылча шаварынга бичии даа улуг даа эр даа херээжен даа кижилер чаңгыс даа кижи артпайн амы тынывысты хайыра чокка туржуурунга кезээде белен бис айнын хүнүнде кежээкиниң шакта күрүнениң хөгжүм шии театрынга болган тываның күрүне университеди тку тываның эң улуг база чаңгыс дээди өөредилге чери чылда кызылда күрүнениң педагогика институдун болгаш оон өске ийи дээди өөредилге черлерин каттыштырганы биле үндезилеттинген тку тываның төвү кызыл хоорайда турар амгы үеде ректорун хомушку ольга матпаевна дээр ол кижи философия эртеминиң доктору профессор эргелиг кижи пюрбю с б чылда тыва асср ниң улустуң чогаалчызы атты алган сарыг оол с а чылда тыва асср ниң улустуң чогаалчызы атты алган тока с к чылда тыва асср ниң улустуң чогаалчызы атты алган кудажы к э к чылда тыва асср ниң улустуң чогаалчызы атты алган сүрүң оол с с чылда тыва республиканың улустуң чогаалчызы атты алган кенин лопсан м б чылда тыва республиканың улустуң чогаалчызы атты алган кюнзегеш ю ш чылда тыва республиканың улустуң чогаалчызы атты алган танова е т чылда тыва республиканың улустуң чогаалчызы атты алган даржай а а чылда тыва республиканың улустуң чогаалчызы атты алган куулар ч ч чылда тыва республиканың улустуң чогаалчызы атты алган мижит э б чылда тыва республиканың улустуң чогаалчызы атты алган долу ады федералдыг күрүнениң бюджеттиг дээди өөредилге чери тываның күрүне университеди тел факс екатерина түктүг оол уруу танова тыва шүлүкчү прозачы драматург очулдурукчу чылдың март де сүт хөлдүң кара чыраа кавызынга төрүттүнген чогаал ажылын чылда эгелээн тыва уруглар чогаалының үндезилекчилериниң бирээзи ссрэ ниң чогаалчылар болгаш журналистер эвилелдериниң кежигүнү тыва республиканың улустуң чогаалчызы тыва республиканың чазак даргазының л б чадамба аттыг уруглар чогаалдары дээш шаңналының лауреады төөгү эртемнериниң кандидады ооң чогаалдары орус украин моол немец якут кыргыс алтай хакас дылдарже очулдуртунган тыва дылче с михалковтуң с маршактың а бартонуң т шевченконуң болгаш өскелерниң даа чогаалдарын и тургеневтиң бүдүүзүнде деп романын очулдурган ажыг номну үндүрген илбилиг согун туттурбайн чорза чорза дүжүметке тураскаал балыкчы багай оол болгаш өске даа шупту он ажыг шиини бижээн тыва школаның өөреникчилеринге ийи номну бижип үндүрген теве теве малдың ниити ады эртем талазы биле алырга ийи мөгенниг теве азы бактриан деп аймактың эң улуг хевири дир ол ынчангаш чаңгыс мөгенниг теве биле кады тевелер деп төрелдешкээнге хамааржыр чаңгыс мөгенниг теведен аңгыда ийи мөгениг тевениң хемчээли база кили улуг болгаш ооң дүгү элээн сырый ол тевениң ийи хевири бот боттарынга чоок амытаннар хевири болгаш оларның холушкак төлдери кадык болгаш анаа болур теве теве малдың ниити ады бооп эр малды база ынча дээр эңгин кыс теве төрүүр теве бодаган тевениң оглу назыны бир харга чедир карачал чугаада эр бодаган кыс бодаган дээр дорум бир хар ажа бээрге дорум апаар ону ийи харга чедир эр дорум кыс дорум дээр тайлак хунан чеде берген азы ийи хардан үш харга чедир назылыг ынчангаш эр тайлак кыс тайлак дээр дуңгуш теве ол дээрге үш харлыг болгаш бир ле дугаар төрүүр теве адаар ылгалы мындыг дуңгуш теве төрүптерге эңгин теве апаар азы оолдуг теве апаар адан теве назыны үш харлаан болгаш чазап каапкан теве болур буура назыны үш хар чеде берген болгаш чазаттынмаан үрелиг азы бүдүрүкчү мал болур бир кодан тевеге бир буура чоруур чедишкен теве дөрт хардан ыңай назылыг тевени чедишкен теве дээр тевекти тевер кижиниң саны кызыгаар чок ойнакчылар чаңгыс чаңгыс бооп алгаш азы ийи ийикпе оон даа хөй бөлүктер бооп алгаш ойнаар тевекти белеткеп алыры белен коргулчунну эзилдиргеш малгаш хепке ортузу үттүг тырыкы хевирлиг кылдыр кудуп аар чок болза анаа борбак коргулчунну калбарты таптааш ол үтке өшкүнүң узун хылган дүгүн өттүр тырткаш алдыы ужун коргулчун биле деңней чыпшыр кескеш изиг демир биле чуктап тургаш хаарып а кырында арткан дүктүң бажын дески кылдыр таарып кааптар тевек оюнну база ла чүс чүс чылдыр бурунгаар тыптып келген болгаш бодунуң тыптып келген үезиниң иштинде чоннуң эң ылаңгыя аныяк улустуң канчаар даа аажок сонуургап салдынмайн ойнаар оюну бооп чораан ол оюн хөй чүс чылдарда арат чоннуң ортузунга канчаар даа аажок нептерээн бүгү ниитиниң хандыкшылдыг оюну турган бурунгу тыва тоолдарда тевектээр деп сөс таваржып турары тевек оюну бурунгу улустуң оюну бооп чораанын көргүзүп турар ол оюн орус чонга база турган ынчалза даа ойнаар чуруму тываларныындан өске болуп турган тевекти кончуг тевер кижилер муң ажыр безин теп чораан ол чорук кижиниң организминге хоралыг кедергей туруп чүректиң ажылдаары дургедеп хөй дер төктүр ынчанган төлээзинде ооң чурумун арай өскертип чедир тевер санын кызыргаш оон ынай чиңнеп кызыл чиңнеп тургаш доозар кылдыр таарыштыр доктаадыр болза ажырбас тевекти хол биле октапкаш дедир дүжүп бадып орда оң талакы будунуң иштии чартыы биле база ла өрү алзы теп үндүрүптер оон бадып орда база ла теп үндүрүптер ынчалдыр бут биле теп тургаш өрү теп үндүргенин санаар ооң соонда дараазында кижи база ынчалдыр тевер бир эвес элээн хөй кижилер теп турган болза бир бөлүктүң ойнакчыларының санын дөгерезин катай санаар хөй сан тепкен тала утканы ол болур уткан тала уттурган таланы човадыр уттурган таладан бир кижи уткан таланың бир кижизинге тевекти өрү октап каап бээр ол кижи ук тевекти каап берген болгаш өске анаа турган даа уттурган таланың кижилери тудуп шыдавас кылдыр ырады теп чоргузуптар ону човадыры дээр уткан таланың улузу дөгере човадыр човадып турган кижи чазыпкан кагган тевек будунга дегбейн барган болза азы човаттырып турар таланың бир кижизи тевекти тудуп алган дээптерге ле ажырбас болза ам човадылга доостур болгаш оюнну база катап эгелээр ийиги оюнну човадып турган тала эгелээр бир эвес ийи таланың саны дең хайым болган болза хайымны чарар төлээде оюннуң өске хевири биле арай нарыыдадып ойнаар ол болза далгып деп адаар оюн болур далгыырда оң талакы бут биле эгелээш солагай бут биле ээлчештир ийи буттап ойнаары болур бо болза солагай буттуң мергежил чогунуң ужун шоолуг чер албас анаа теверинге чедир хөй теп шыдаттынмас бо таварылгада база ла уттурган тала човаттырар ол човаттырарда ийи буттуң иелдирзинге човаттырар а бир эвес сан дең болган болза оон даа нарын аргаже кирер ол болза чиңнээри деп адаар оюн болур ону ойнаарда чаңгыс оң талакы буду биле солагай буттуң кырынга аскаңгырлап халып тургаш ойнаары болур чаңгыс буттап тевери база ла берге болган ужурунда далгып теверинден даа эвээш кылдыр тевер түңнелинде база ла човатчыр дөмей болза даа солагай буду биле аскаңгырлап болбас солагай будун шимчетпейн чаңгыс черге тура тевер апаар кызыл чиң теверде тевекти дыка өрүлетпейн чавыс кылдыр сегелден бедиди теппейн бодундан ыратпазын бодап тургаш тевер кончуг тевер кижилер кызыл чиң тепкеш безин чедир тептер анаа чиң биле кызыл чиң тепкенде човадыры база бир янзы тодаргайлаарга анаа чиң сөөлүнде човадырда баштайгы үш каагны өрү октаан тевекти оң будун черге баспайн тургаш човадыр ол үш кааг иштинде кагган тевекти часпайн будун черге баспайн човады тепкен болза ооң дараазындагы човадыгларны оң будун черге базып алгаш човадыр апаар а бир эвес кызыл чиң човадыы болза баштайгы үш човадыгны оң буттуң кырынга чаңгыс черге тура човадыр үш каагда чазыг чок човадыпкан болза оон ыңай анаа човадыры ышкаш кылдыр човадыр тевек ойнаарының нарыыдаар чоруу ойнакчыларның ойнап билиринден хамааржыр бир эвес ойнакчылар шоолуг билбес болур болза базып тевер далгыыр чиңнээри биле кызыгаарлаттынып каар а бир эвес кончуг тевер эрлер таваржы берген болза оюн улам нарыыдаар чижээлээрге баштайгы базып тевер оюн хайымнашканда далгып тевери биле чарар ийи удаа хайымнашканда далгып турда база күдүктээр деп оюн биле үш удаазында кызыл чиң дөрт удаада солагай бут биле чиңнээр дээш оон даа ыңай базып теп турда эки тевер кижилер салбастааш туруп бээр оон чайлаар төлээде эвээш үе негеттинер чижээ кызыл чиң биле маргыжар ынчан хайым апарганда солагай бут биле кызыл чиңнеп тургаш чарар ооң соонда балдырлаар деп адаар оң бут биле солагай буттуң балдырының адаан өттүр теп тургаш хайымны чарар ол бүгү оюн бүрүзүн чүгле хайым чарарында эвес оларның кайы бирээзин шилип алгаш тус тузунда даа ойнап болур чиңниң база бир онзагай чүвези буттарын солуур арга бар тодаргайлаарга оң буду биле чиңнеп туруп туруп оон солагай бут биле база чиңней бээр самбу иргит тыва оюннар тере хөл кожууну россия федерациязында тыва республиканың муниципалдыг кезээ ол тываның чөөн талазында турар ооң девискээринде тере хөл бар ол хөлдүң ады биле бүдүн кожуун ады адаттынган төвү кунгуртуг суур шөлү км чурттакчы чонунуң саны кижи национал тургузуу тывалар шажынчы тургузуу буддистер автомобильдиң кодунуң дугаары куржаг шагы кожууннуң туружу балыктыг хемниң үстүнде сенгилең дагның баарында кызыл хоорай биле харылзаазы агаар биле ынчалза даа чайын улуг чычааннар биле чеде берип болур кожууннуң эң алдарлыг чери тере хөл хөлдүң ортузунда болза ортуу чүс чылдарда туттунган бор бажыңның тавак артынчылары уйгур элиниң тергииделинде туттунган тудуг ортуу чүс чылдарның тыва архитектураның кызыл кожууннуң үстүү элегес деп тураскаалындан аңгыда база бир улуг тураскаалы бооп турар тес хем кожууну шөлү км чурттакчы чонунуң саны кижи национал тургузуу тывалар шажынчы тургузуу буддистер автомобильдиң кодунуң дугаары куржаг шагы тес хем кожууну эрзин өвүр таңды кожууннары биле кожа чыдар төп сууру самагалдай тываның эрги найысылалы тес хемниң төвүнден кызыл хоорайга чедир км тываның өске суурлар тыптырының бир чүс чыл мурнунда самагалдай суур үндезилеттинген ол барык ла век азы чыл дургузунда тываның найысылалы болгаш ажыл агый культура эртем шажын төвү болуп келген самагалдай суурнуң тургустунганындан бээр чыл ою чылда эрткен ынчан самагалдайга республиканың булуң бүрүзүнден өске черлерден даа хөй чон чыылган самагалдай хүрээзинге мөргүл эрттирер болгаш байырлаар кончуг мөгелер чүгүрүк аъттар болгаш чечен кижилер аңаа илерээр куран арбаны шуурмак сумузунга хамааржып турар кинонуң делегейге премьеразы чылдың декабрьның да эгелээн а россияга ол ла чылдың февральдың де бодунуң үезинде эң не аар өртектиг кино турган а ооң соонда ол рекордту ол ла режиссернуң аватар деп кинозу чаалаан кинонуң төнчүзүнде элээн хөй персонажтар өлген кино колдуунда эки бодалдар алган деп арында кинонуң хуузу роберт эджер эң не алдарлыг кинокритик кинога биле мактааш ону эң тергиин киноларның аразынче шаңнаан кинонуң рекордтары кино амгы үеде шаңналдыг болгаш номинациялыг титаник бир дугаар эң не хөй оскар деп шаңнал алган бен гур деп кинонуң соонда кино ооң шупту оскарының саны шак ла мындыг чедиишкинни чүгле властелин колец хаанның эглиишкини деп кино катаптаан тожу кожууну россия федерациязында тыва республиканың муниципалдыг кезээ административтиг төвү доора хем суур муң кижи шөлү км чурттакчы чонунуң саны кижи национал тургузуу тывалар орустар шажынчы тургузуу буддистер православ шажын автомобильдин кодунуң дугаары куржаг шагы тожу кожуун соңгу чүктүң девискээрлеринге хамааржыыр тожу кожууну республиканың соңгу чөөн чүгүнде турар девискээриниң шөлү муң км республикада эң улуг девискээрлиг кожуун салдам деп суур доора хем сумузунга хамааржыр тожу кожуунну векте тыптып келген баштай кожуун адын тоджи нуур кожууну деп моолдарзыг кылдыр адап турган соонда кожуун адын тожу кожууну кылдыр эде адап алган кожуун черле таңды тываның бүгүде даргазынга чагыртып турган кожуун сумулуг өрегелиг турган кожуун даргазы үгер даа деп эргелиг чораан кожуунну баштап турган улус тожу кожуунуң улузу бии хемни эжелей чурттап чораан барыын талада хүт хеминден эгелээш соңгу биле чөөн талада саян дагларынга чедир чаттылган мурнуу чүкте кожуун девискээри оттуг тайгага чедип турган оттуг тайганың мурнуу эдээнче салчак кожууннуң девискээри эгелээн тожу болза сооксумаар таңды тайгалыг чер дир шаанда тожу улузу боттарын тодьу дээр турган чогум тожу деп сөс биле олар боттарын адавайн турган хевирлиг тожу деп сөс биле оларны барыын чүктүң тывалары адап чораан боор ынчаарга тодьу дээрге ол тус чер улузунуң диалектилиг ады дыр шаанда тожуга мындыг сөөктүң улузу чурттап чораан ак тодут кара тодут чооду чогду хөйүк кыштаг сойан даърган даргалар урат деъмчи саарыг шокар шадык кеъзек куулар кеъзек маады хаасут хемдээ эң хөйү кижи саны биле чооду ак тодут кара тодут деп сөөктерниң улузу турган орус хаанның географтыг ниитилели чылда тожуже п е островских деп кижини чортупкан аян чорук соонда чуртунче дедир эглип келгеш ол кижи көрген дыңнаан чүвезин саазынга бижип алган үстүнде таблицаны топтап көөр болза сумулар аттары колдууга сөөктер адындан укталган бооп турар төөгү кезээнге хамаарыштыр ажыглаан номнар чизези тока салчак калбак хөрекович шын ады кол тывыкы декабрь чыл май чыл тыва чогаалчы болгаш күрүне ажылдакчызы прозаик драматург генерал лейтенант шериг эреглиг социалистиг күш ажылдың маадыры кадыыр биле маска деп алдын сылдыс биле ленин орденнери биле тар ның республика орденнери биле ссрэ ниң күш ажылдың кызыл тук ордени биле база күш ажылга шылгарал дээш германияны тиилээни дээш медальдары биле база нквд ниң алдарлыг ажылдакчызы ссрэ ниң кызыгаар шерииниң тергиини хөрек демдектери дээш оон даа өске шаңналдар биле шаңнаткан ссрэ ниң болгаш тыва асср ниң күрүне шаңналдарының лауреады чылдан тура сэкп ниң чылдан тура тываның улус революциязының партиязының кежигүнү чораан ссрэ ниң дээди чыыштарының тыва асср ниң дээди совединиң чыыжының депутадынга соңгуттуруп чораан тар ның культура комитединиң даргазы тываның совет чогаалчылар эвилелиниң даргазы чораан тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи тываның улустуң чогаалчызы араттың сөзү деп үш номнуг чогаалдың автору с тока чылдың декабрь те мерген амгы каа хем кожууннуң сарыг сеп суурунуң чоогунда чер деп черге төрүттүнген чылдарда степан михайлов деп орус байның өөнге хөлечиктеп турган чылдар үезинде араттың революстуг шериинге албан эрттирип тура бижикке өөренгеш москвада чөөн чүк улустарының коммунистиг университединге чылдарда өөренгеш дооскан с тока тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи ол чогаал ажылын чылда самбукайның чугаазы деп баштайгы тыва тоожуну бижииринге киржилгези биле эгелээн чылда кинчини үзе шапканы деп ооң чогаалы парлаттынган ол ла чылдарда херээжен үүр даргазынга үш чыл болдум дөңгүр оол деп шиилерни бижээн ол мээң сактыышкыным тос чадырда ада көрбээнин оглу көөр чаа тыва ийи хемниң баштары хайыраканчылар чогаалдар чыындылары база оон даа өске номнарның автору чылдарда араттың сөзү деп трилогияны бижээн ол чогаалының номнары чылдарда үнгүлээн ук чогаалы делегейниң аңгы дылдарында очулдуртунган каргыга чорааным бөрүлерни аңнаары деп чечен чугаалары тос чадырда деп тоожузу тыва литератураның алдын фондузунда кирген аттар чурттуң каасталгазы дыр олар чоннуң төөгүзүн амыдырал чуртталгазын аажы чаңын онзагайын уран чечен аргалар биле көргүзүп чоруурлар к паустовский топонимика дылдың лексиказының бир кезээ болур дыл эртеминде географтыг черлер аттарын өөренир тускай адыр дыр ол ономастика дыр оон кезектери элээн хй топонимика топос чер черлер аттарын гидронимика гидро суг дээн хем суг аттарын антропонимнер кижилернин хуу аттарын зоономика дириг амытаннарнын шола аттарын этнонимика трел аттар ренип кр тюркологияда түрк билим бшкорт кзк ттр кыргыз өзбек дылдарнын топоминиязы багай эвес шинчилеттинген тыва топонимия кончуг бай солун черлер аттарында тыва чоннун эрткен оруу амыдыралы тгүзү дылдын онзагай чүүлдери синниккен шинчилекчилерден ап крге тыва топонимикада түрк моол чиңгине тыва орус база оон даа ске уктуг аттар бар бооп турар тарлаг бии хемде суурнуң ады онзагай бо сс тюркологияда азербайджан торпа кумык тарпа кумык тарпав скиф ск тарыг татар тарлан хакас тарлан база тыва дылга таваржып турар бүгү дылдарда ниити утказы тараан шөл дээн улуг хем районда казанак деп топоним бар бо сс киргизтерде алдын мңгүн шыгжаар чер узбектерде казанак калган чер алтайларда улуг эвес паш дээн уткалыг профессор ш ч сат тываның улуг хеми бии хемниң адын база түрк уктуг деп санап турар казах киргиз дылдарда бий дээрги дээн уткалыг бий хем казах киргиз дылдарда дээрге дээрги хем азы хемчээл талазы биле улуг деп турар моол уктуг чер аттары тываның девискээринде кайы хй ында кирген чагытай хл таңды сынга эргеленген даңгына дег чагытайым балык байлаң чаржып ойнаан байлак хөлүм чагытайым бо чараш хлдун моол уктуг загастай балыктыг дээн тывада баян кол аттыг хемчигештер хой ам база ла моол уктуг бай хем лзей мнгун тывалап ону оорушкунун хеми деп болур моол тыва сстерден тургустунган хемнер аттары бары солун сагаан суг ак суг чоннун торээн черинге ынакшылы аттардан иле кстп турар чараш аттыг черлер тывада эмгежок хилин хол эртине булак хопус хем мерген эдер хол бойдустун каас чаражын элбек байлаан кргскен черлер аттарынга республиканын кайы даа булуннарга таваржып болур бис хадын артыштыг теректиг чодураа чечектиг аян дыт хем айлыг чоннун чудуг сузуглелин илередип коргускен черлер аттары тыва топонимияда онзагай черни ээлеп турар терктиг хем сесерлиг хем хам сыра оваа чалама каа хемни шаанда хаа хем деп турган хаа дээрге ылангыя аас чогаалынга дузалакчы биче дээн уткалыг турган ынчангаш каа хемнин эң баштай бичии дузалакчы хем уткалыг адаан бии хем деп сөстүн бии деп кезээ ске түрк дылдарда бар бий деп сс болур ол сстү тывалаарга бег болур үн бүдүжү чоок чыгаар каа хем биле бий хемниң каттышкан белдиринде дагны чыгаар деп адап турар дезиг аъттарны ол белдирге чыгап келгеш тудуп алыр ынчангаш ол дагны чыгаар деп адаан ужуру ында чве дир чыгаар деп ссту адаарынын хевири ында турган кызылдын парыгынын туруп турар алаагында бир бай кижи чурттап чораан ол тускай аттыг деп турар дге бо сстүң утказы орта билдинмес ынчалза даа бадан крге дагнын хтче крнген мээс талазын езугаар дгээр хунге дгээр деп ссен укталып нген чадавас кызыл хоорайнын снгу талазында ол дагда ленин деп ат бижип каан дагнын мурнунда ховуну дге баары дээр чангыс терек ховузу деп амгы элеваторнун черин ынчаар адаар турган тывада черле ындыг хевирлиг черлер аттары хй чангыс хады уш хады дээш оон даа хй хербис чонум боду ниити сс кадыр бедик чер деп уткалыг ынчалза даа хуу чер ады апарган хербис даа хоорайнын устуу чарыында турар оргу шл ховузу амгы кызыл аэропортунун турар чери ол хову куруже боом даанга четкен чамдык улус ону бурен ховузу дээр бүрен бай хаак баар эрги орукта суг нп чыдар чер сс боду моол дылдан улегерлеттинген мрен деп ат база моол уктуг кк тей амгы каа хем р скээрге кежер паром чоогунда ынчаар адаар турган слгү үеде кк тей деп аттын нептерээн чери элээн кудулап келген чогум кк тей дээрге каа хемнин солагай эриинде тей адаанын ады болур тей деп чер ады кижинин тейи деп сс уктуг даштыг хавак бо сстн утказы билдингир даштыг хавак амгы эмнелге хоорайжыгажы телерадио тв болгар ске даа кварталдарын турар черлеринин шаандакы ады дыр черле даштыг чер ле болгай хавак деп сс кижи хаваа деп сстен укталган баян кол дилги фермазынын адаанда улуг хемче кирген хемчигеш баян бай көл хем деп ийи моол сстен тывылган ат баян азы бай ниити тюрк түрк моол сстен тывылган ат баян колдуң бажы делгем адырларлыг орта бурун шагдан бээр кижилер чурттап чораанынын демдектери бар ээрбек улуг хемче кирген хем ады ол хемнин уну ээр буур боорга ынчаар адааны чугаажок ээрбектин устунде су урну база ла оон ады биле адаан сесерлиг кызылдын чоогунда сонгу талазында бии хемче кирген хем ады оон ады биле су урну база ынчаар адаан хову кургаг даглар аразы биле баткан хемнин уну оът сигенниг нштерлиг чечектерлиг сериин болгаш шык боорга ынчаар адаан деп болур сесерлигнин бажында орустарга веселый деп чер бар оон чингине ады тыва кадыр мээс дээр кара хаак чер болгаш суур ады кара кара хаактарлыг боорга ол черни кара хаак деп адааны чугаажок шоол улуг шоол биче шоол бүренниң бажында куруже шйлуп бады барган даг кырынын адын шоол деп адаар ол бо черлерде хуу аттар апарган сукпак бо ат ниити сстен укталгаш хуу ат апарган дагның артында азы ховунуң кырында хенертен чавызай берген узун эриктелчек черниң баарын сукпак дээр сук пак деп сс сык пак деп ийи кезектен тургустунган боом дугайында бо сс ук шаланда богум боой дээр деп сстен укталган богум боом чогум боом дээрге дагнын хемче кирген ужунда эртинмес кадыр хаялыг чер деп уткалыг ынчаарга амгы боом дагны чон куруже деп адап чораан деп х в ензак бижээн хадын хл алгый эвес бе боом даг куруже эвес бе деп члнге бижээн дагны боом деп адай бергенин автор шугумчулеп турар ол ышкаш тандыда хадын деп адап турар хлдун чингине ады алгыйт хл турганын айыткан чедер бо сураглыг хл ады ооң биле курортту база адаан хлге кирер дээн улус ырак узак черлерден кызып чорааш чедер ынчангаш хлдүң хуу адын чедер деп адаан деп болур шамбалыг бо солун ат демдек кргүзер кожумактыг лыг ынчалза даа чогум шамба деп сс билдинмейн турар ол чер бойдус талазы биле дыка чурумалдыг ногаан аргаларлыг одар белчиирлерлиг шолдерлиг оан шамбалыг деп ат твүт дылда шамбала деп сстен укталып тывылган тыва дылга үннери чоок тыва дылга таарыштыр шамбалыг апарган хире даспы даъспы хем ады орустап ону таспа деп даа адап турар шаанда тыва улустун бижек балды чидидерде хереглээр кк ннг чымчак дажын даъспы дээр ынчаарга ол хем чаныы кылыр ындыг даштарлыг боорга ону ынчаар адаан хевирлиг дус хл бай хаак баар эрги оруктун кыдыында дустуг хл ол хл шынап ла дустуг эмнээр шынарлыг малгаштыг дайын уезинде чамдык улус ол хлдн дузун хайындырып болбаазырадырып садып даа турган дус хлге чон кадыын экиртир чери апарган оңгар хову дус хлдн ындында тараа тарыыр хову онгар хову деп ат чоокта тывылган оон ук ла чингине тыва ады кжээлиг хову чуве дир доңмас суг телевидение болгаш радио твүнүң баарында черден үнүп чыдар суг ады доңмас суг ол суг кыжын доңмас чагытай танды районунда чурумалдыг хл ады балыктыг хй куштарлыг шаанда аңаа буур булан көстүп турган чагытай деп сс моол дылдан укталган загастай балыктыг загастай чагытай шынап ла балыы хй хл дойлар болгаш ыдыктар тыва улустуң сагыыр кезек эрттирер байыр сагылгалар тыва кижиниң аажы чаңы төрүмелинден төлзүрек ижинниг ава божуур деп барганда олаа кавының тудугжу кижилерин сураглай бээр дун төлүн божуур аныяк ие кижиге эң не сураглыг тудугжуну чалап эккелгеш чүвениң аянын баш бурунгаар тодарадыр уруг дою дээрге кандыг даа назынның ава кижи божуптарга дөргүл төрел болгаш таныш көрүш кижилерниң өөрүшкүзүн илереткен өг бүлеге эрттирер байырлал болур уруг доюнга шыдалдыг улус ирт дөгерер ынчаарга шээр малы чок улус баш бурунгаар бир аалдан уруг доюнга дөгерер чүвезин тыптынып алыр иениң мурнунга олурар чаа төрүттүнген уругнуң думчуун сыккан хирнин кескен кырган ава эң не хүндүлүг кижи болур уруг доюнга дөгерер чүвениң дүлген ужазын аңаа салыр эъдин дөгерезин дүлгеш өгге олурганнарга үлегилеп бээр болгаш кожазы өглерге чедиштир салыр уруг дою дээрге тыва кижиниң бодалынга эң бай сеткилди угаадып турар олчазы чүү болганын улус кончуг сонуургаар оол уругга бир янзы йөрээл болгаш тускай ат бээр чаш уругнуң хинин кескен кырган ава ол чаш амытанны артыш дус холумактыг кара шайга суг акаапкаш чылыг кавайга кавайлап каар оол уруг төрүттүнген болза эң улуг назылыг эр кижи йөрээл салыр пар ыяштыг баглааш болзун бажын саваан аъттыг болзун ал болду сөөккүр болзун давып самнап өзер болзун дөр сыңмас төрелдиг болзун дөргүн сыңмас бода малдыг болзун өдек сыңмас шээр малдыг болзун ойнап хөглээр өөрлүг болзун каңгай эзер олуттуг болзун кара киш кежи бөрттүг болзун эвилең чаңгыг үрен болзун экер эр бооп чурттаар болзун улуг кижи көрүп каанда орук чайлап хүндүлээр болзун уруг чашты көрүп каанда бажын чыттап чассыдар болзун оол уруг төрүттүнерге бурун өгбелер ол чаш амытан кадык шыырак чазык чаагай болгаш биче сеткилдиг кижи болурун алгап йөрээп каарын бо алгыш көргүзүп турар допчулап чугаалаарг тыва кырганнар бодунуң ыдыктыг чагыын чаш уруг кавайда чыдырда ла йөрээл дамчыштыр берип каар чаңчылдыг турган кыс уруг төрүттүнерге бир янзы уткалыг йөрээл салыр үнер хүндүс үнген дир сен кыс бооп төрүттүнген дир сен ус куш дег шевер болзун улуг назын назылаар болзун анай хураган кодан сыңмас болзун акы дуңмазы өг сыңмас болзун оду көзү өшпес болзун оюн оя чурттаар болзун катыраңнаан чаңныг болзун каас коя хептиг болзун чассыг хоюг хептиг болзун саяк аъттыг кадын болзун кыс бооп төрүттүнген төл чараш эвилең болгаш кээргээчел болзун дээн күзел бо йөрээлдиң утказы бооп турар чаш уруг төрүттүнгеш үш хонганда уруг сыртыын шыгжаар өгнүң хүн ажар талазынга хензиг оңгар каскаш уруг сыртыын сарыг кидис хап иштинге чаларадып салгаш ол ла оңгарга чажырып каар ооң кырынче арбай чиңге тараа чашкаш довураан дескилеп каапкаш ширтек биле базырып каар уруг сыртыын ол уругнуң хирнин кескен иези чаларадып шыгжаар ол уруг өзүп келгеш ол чуртту төрээн черим дээр ынчангаш кижиниң хирни черде тудуш деп чүве ол дур уруг дою төрүттүнген төлүнче бараалгаткан чаңгыс өгнүң кожаларын хаара тудуп турар өөрүшкүлүг байырлал уруг доюнга холбаштыр мындыг бир чүүлдү билип алыры чугула тыва ёзуда каң кадык болгаш угаан сарыылдыг кандыг даа кижи төл чок кырып өлбес чер кырынга изин истээр төлүн арттырар ужурлуг бир чамдыкта төлзүрээн ашаккадай уруг дилеп аар азырап алыр уругнуң назыны он үш харга чедир болур аргалыг болза кавайлыг чаштан уругну азырап аарга кончук төрелзек болур бир ашак кадай улус он беш чыл төл чок чурттааш бир оол азы уруг азырап алган дижик ол өг бүле уруг дилеп алганынга амырап уруг дою кылыр чаңчыл турган уруг азырап аарынга бараалгаткан дой уруг төрүттүнгениге бараалгаткан дой биле бир дөмей уруг дарыг чок чораан ашак кадай уруг дилеп алгаш ооң доюнга шары согар сүт арагазын ижиртир үш суг хондуг байырлаар тургулаан тыва кижиге төлдүг болуру улуг кежик дой өөрүшкүлүг байырлал болур араганың тывылганынын дугайында судур бир катап кудука тажы падмасамбхава башкыдан айтырган падмасамбхава башкы харыылаан ынчан ооң камгалакчызы кара денгер дүжүнге кирип чугаалаан сен шулбустарның хааны мунгарава ам сеңээ арага деп адаар суксунну кылырын айтып берейн ону кылырда херек чүүлдер бо тос хораннны чыып алгаш номчуур ужурлуг сымыраныг сөстерни номчуптарыңга арага деп адаар хем ага бээр шулбустар хааны оттуп келгеш аажок амыраан ол тос хоранны чыггаш бедик даг кырында даш пашты салгаш араганы сава санга сынмас кылдыр кылыпкан арага агып баткаш тос хем болу берген ол үеде будда башкының өөредиин дыңнааш чанып бар чораан кижилер суг деп бодааш араганы ижипкеннер оон соонда шупту эзирээн үе эрткен арага черже сиңип кирген оон түңнелинде ийи ангы арага тыптып келген үрезин тараадан кылыр арага хойтпактан хайындырган арага эзирик кижинин бодун алдынып турарындан эрткен чуртталгазында кандыг чаяалгалыг чораанын тодарадып болур че дзоңкаба чч төвүт буддизмниң эң улуг школаларының бирээзи гелугпа школазының үндезилекчизи төвүтте цонкапа башкыны ийиги будда деп сүзүглээр цонкапа болза чылда төвүтке амдо можунуң чөөн талазында цонка деп черге төрүттүнген адазының адын тара каче лумбум ге дээр ол мэл аймакка хамааржыр үш дээди эртинени сүзүглээр ядыыларны кээргээр турган ол болза бай шыдалдыг болгаш харам эвес кижи турган үргүлчү маджушриниң аттарын алдаржыдып адаары деп чүүлдү ыыткыр номчуп турган цонкапаның иезин шинмо ачой азы шинса ачой дээр ол болза эки сеткилдиг камгалал чок кижилерге кээргээчел турган үргүлчү тейлээр болгаш долганыр ёзулалдарны күүседип авалокитешвараның алды слогтуг мантразын ом мани пад ме хуң номчуп турган өг бүлеге эр ажы төлүнүң күзү болган ол алдарлыг мэл аймакка билдингир ламалар болгаш идекпейлиг чүдүкчүлер хамааржыр турган база шупту олар дыка мерген угаанныг кылдыр демдеглеттинип турар ооң ийи улуг ажылы ламрим махаяна оруунуң өөредии наңгрим чажыт тантра өөредии буддизмниң шажынчы дуржулгазын долузу биле тайылбырлап турар цонкапа башкы чуртталгазының төнчүзүнде келир үедеги өөреникчилеринге чагыг берген башкының боду биле ужурашпаанынга хомудавайн бо ийи номдан өөренип шажынны боттандырып чоруурун чагаан ону кылыр болза башкының бодунга ужурашканы биле дөмей болур өөредигни ламримден эгелээр ужурлуг мигзем цонкапа башкыга чалбарыг нудруп кунги тубваң доджечаң микме цеве терчен ченрезик дриме кенбе ваңбо джампеляң дүдбүң малу джомзе саңведаг гаңчен кебе цугьен цонкапа лосаң драгпе шабла сөлвадеп франция мфа фр ёзу аайы биле ады француз республика мфа фр барыын европада күрүне республиканың кыйгызы хосталга дең эрге акы төрелзирек чорук ооң үзели эрге чагырга чонда чонну чонга найысылалы париж хоорай францияның чурттакчыларының кол нургулайы холумак галл роман уктуг болгаш роман бөлүктен дылга чугааланып турар даа болза чурттуң ады франк деп герман аймак адындан франция ядролуг чурт болгаш кчн ниң каттышкан чоннар ниитилели оон айыыл халап чогунуң эвилелиниң беш доктаамал күрүнелериниң бирээзи чылдардан европей эвилелдиң тургузукчу чурттарының бирээзи франция болуп турар чурттакчылары сая кижи январь чыл хуузу францияның хамаатылары шажынчылары колдуунда католиктер хуу ажыг хоойлу үндүрер орган ийи палаталыг парламент сенат болгаш чоннуң чыыжы тургустунганы верден керээ бешки республика ёзу аайы биле дылы француз найысылал париж улуг хоорайлар париж марсель лион тулуза бордо лилль чызаан хевири президент парламент республика удуртукчу эммануэль макрон эреңгей сайыт эдуар филипп девискээр дугаар делегейде чурттакчылары бии хем кожуун россия федерациязында тыва республиканың муниципалдыг кезээ администраттыг төвү туран хоорай шөлү км национал тургузуу тывалар орустар шажынчы тургузуу буддистер православ шажын автомобильдин кодунуң дугаары куржаг шагы бии хем кожууну тыва республиканың соңгу талазында турар бии хем кожуун республикада эң не орус дылдыг кожуун орус өскээр көшкен кижилер идепкейлиг кээп турган хх вектин сезен чылдардан эгелеп бии хемниң девискээрин бии хемниң оң талазында севи деп суурдан эгелээш ол ла хемни куду бадырган соңгу кызыгаары севиниң бажында орус кызыгаары болур севи хүт суурлардан куду баткаш өөк аксын эрткеш кожууннуң девискээри хемниң солагай талазында кара хаак черби суурларны хаара туда бээр оон кудулааш бии хем биле каа хемниң белдиринде хавырга бир чамдык улус порлуг даа даа дээр дужундан кызыгаар база катап хемниң оң талазынче кеже бээр тууйбу заводун таварты чоруткаш ээрбекти эрткеш баян колдуң адаанга четкеш хатты тайгалааш саян сынның эдээнде ус суурга чедер барыын талакы кызыгаарның төнген черин ук доктаалда ындыг янзылыг доктааткан бии хем кожуунну минчит хүндү чамыяң сайын белек чагырыкчылар баштап чорааннар революсчу үзел дээш сибирьже шөлүттүрген турган феликс кон иркутскиден чөпшээрелдиг тывага чорааш ооң бир ле дугаар ужурашкан кижизи чамыяң ол ынчан бии хемниң чагырыкчызы турган ооң соонда бии хемниң чагырыкчызы лопсан осур апарган суг бажынга болган тываның тургузукчу хуралынга лопсаң осур буян бадыргы иннокентий сафьянов тываны чүгле тускай хамаарышпас бот догуннаан эргелиг күрүне тургузукчуларының идекпейлиг талалакчылары бооп ол кожууннарга чоруткаанар ол хуралдан лопсан осур маады сумузун бии хем кожууну кылдыр эде организастаарының шиитпирин чедип алган оон келгеш бии хемге республиканың чазааның айтыышкынын езугаар каа хемниң таңдының бии хемниң улуг хемниң моол дылга өөренир билиг мергежилин бедидер дээн кижилерни ол оюн шивиге амгы үеде улустуң ленинка деп адай берген суурунга өөредип турган чурттакчы чоннуң саны кижи кожууннүң экономиктиг өзээ үндезини мал ажыл агыйы ыдыктыг ачыты башкы кү далай лама тензин гьятцонуң тываның чонунга кыйгырыы чылдың декабрь да индияның дхарамсала хоорайынга тургаш кү далай ламаның бижээн тыва чонга кыйгырыы бөгүн мен дыка ла аас кежиктиг болдум тыва республиканың камбы ламазы биле ужураштым ол менден тываның чонунга чагыг сүме өөредиглиг кыйгыдан киирип көрүңерем деп тываның буддийжи хөй ниитилежилгезиниң мурнундан дилег киирди меңээ буддийжи акы дуңмалышкыларым биле бодумнуң бодалдарымны үлежир арга таваржып турары дээш мен дыка өөрүп тур мен чүге дизе бис силерниң биле дазыл дөстери бурунгу наланда университеди биле тутчуп кире берген тибет буддизмниң талалакчылары ышкажыгай бис ийе шупту буддийжилер будда бурганның салгакчылары болур ла болгай а будданың соонда кол башкывыс кылдыр мадхьямаканың философиязын ажылдап кылып каан нагарджуна башкыны санап турар бис мооң утказын ёзугаар алыр болза бис чаңгыс аай бис бис чаңгыс ол ла ооң иштинде гухьясамаджа тантразын база боттандырып турар ёзу дүрүмнүң салгакчылары бис ынчап кээрге бисти салгалдар дамчып келген бурунгу аажок быжыг харылзаалар база тудуштуруп турар эрткен үеде кажан мен элээди турар шаамда кажан аныяк турар үемде мээң чурттап келген үемде безин тибетке тывадан келген эртемден философтар чурттап чордулар ынчап кээрге бистиң аравыста аажок быжыг харылзаалар бар дыр бодумнуң буддийжи акы дуңмалышкыларымга олар тибеттер кыдаттар көрейлер японнар вьетнамнар болгаш өске даа буддийжилер болза мен кезээде мынча деп чугаалаар кижи дир мен бис бөгүн векче кирипкен бис ынчангаш бис вектиң буддийжилери болур ужурлуг бис ынчап кээрге биске амгы үениң эртем билии херек ооң иштинче эртем адырларын өөренип аары база кирип турар а ол ышкаш бис буддизмни бүгү талазы биле ооң иштинче буддизмниң эртемге хамааржыр талазын философияга болгаш чүдүлге сүзүкке хамааржыр аспектилерин база өөренип көөр ужурлуг бис бир эвес силер буддийжи эртемни буддийжи логиканы буддийжи эпистомологияны угаан биле шинчилел теориязын болгаш буддийжи философияны ооң иштинде бүгү чүүлдерниң бот боттарының аразында хамаарылгалыының дугайында буддийжи көрүштү санскр пратитьясамутпад билир болзуңарза бөгүн дыка хөй эртемденнер ол философчу үзелдиң дугайында дыка улуг сонуургал биле чугаалап турар болгаш ону шын деп бадыткавышаан хүлээп ап турарлар ынчангаш бир эвес бис буддийжи эртемни буддийжи эпистемологияны болгаш буддийжи философияны өөренип эгелей бээр болзувусса ынчан бис олар буддийжи чүдүлгениң үндезиннери болуп турар деп чүвени көрүп билип каар бис бир эвес бис вектиң буддистери болуксап турар болзувусса ынчан биске буддийжи дхарманың үндезиннерин билип алыры онзагай херек болур дур ол кончуг чугула ынчангаш дилеп тур мен өөренип көрүңер бистиң салгал дамчып келген буддийжи ёзу чурумувуста канчыыр ном болгаш данчыыр ном бар ла болгай оларны ыдыктыг деп көрүп күңгүрбаага салып алгаш хире хире болгаш ла оларга өргүл өргүп тейлээр ужурлуг кылдыр оларга ындыг хамаарылгалыг болбас ужурлуг бис ынчаар кылган херээ чок ол номнар дээрге сөс домаан шинчилээр ужурлуг ном судурлар болур ужурлуг ынчангаш оларны шиңгээдип аларынче хөй кичээнгейден салыңар дараазында айтырыгларга харыылардан дилеңер буддийжи эртем деп чул буддийжи концепцияларның буддийжи философияның уткалары чүдел бо кончуг чугула бо айтырыглар дээрге чүгле чаңгыс буддийжилерниң шинчилээр өөренир ужурлуг чүүлү эвес тир бүгү кижилерге оларны өөренип шинчилээри кончуг чугула бооп турар буддийжи эртем ол ышкаш материалдыг даштыкы делегейниң дугайында эртем биле бир дөмей универсалдыг болуп турар буддийжи концепциялар квантылыг физиканың концепциялары ышкаш бүгү талазы биле ужур дузалыг болуп турар ону билири чугула дыр ынчангаш ол дугайында силерге чугаалаксааным ол кажан чугаа чүгле өөредилге дугайында чоруп эгелээр болза ынчан буддийжи эр даа кыс даа хелиңнер биле анаа карачал кижилерниң аразында ылгал чок болур а карачал чон ортузунга эр кижи биле кыс кижиниң аныяк даа кырган даа кижилерниң аразында ылгал чок болур бис шуптувус буддийжи билиглерни шиңгээдип алырынче улуг кичээнгейни салыр ужурлуг бис ооң дугайында силерге чугаалаксаан чүүлүм бо чүве бир эвес материалдыг делегей дугайында чугаалаар болза бистиң аравыста улуг хемчээлдиг девискээрлер бисти чара кирип турар ынчалза даа чүдүлге сүзүүмде сеткил сагыжымда угаанымда мен кезээде силерни бодап турар мен силерниң чуртуңарга чораан мен бөгүнге чедир безин ооң дугайында дыка тода сактыышкыннар мээң сеткилимде артып калган мөргүлдер номчуп тура силерни үргүлчү сактып кээр дир мен бэнд всгаки тываның күрүне филармониязының эң аныяк хөгжүм бөлүү бэнд всгаки ниң кол уран чүүл удуртукчузу салчак саян бо көскү болгаш салым чаяанныг команда чылда всгакиии ниң сургуулдарындан тургустунган олар өөренип турар үезинде делегей чергелиг дириг хөгжүм болгаш чүдүлгениң үстүү хүрээ фестивалынга киришкеш ооң деп дипломунга төлептиг болганнар ч чадаана хоорай тыва биле россияның демнежилгезиниң харлаан ою болуп турар чылын бэнд всгаки азия төвүнде фанфаралар деп делегей чергелиг үрер хөгжүмнер болгаш ансамбльдар фестивалынга киришкеш профессионал оркестрлер деп номинацияның чергезиниң лауреаттары болганнар ч кызыл хоорай бэндиниң хөгжүмчүлери чөөн сибирьниң культура болгаш уран чүүл күрүне академиязының всгакиии джаз клазының доозукчулары оларның башкылары тр ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы красноярскиниң камерлиг оркестриниң дирижеру үрер хөгжүм кафедразының доцентизи труба клазы красноярскиниң хөгжүм болгаш театр күрүне академиязының красноярскиниң брасс квинтеди үрер хөгжүм оркестриниң удуртукчузу петр николаевич казимир болгаш эстрада уран чүүлүнүң кафедразының удуртукчузу кол уран чүүл удуртукчузу болгаш кол дирижер профессор рф тиң болгаш бурят республиканың уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы саксофон флейта ойнакчызы делегей бүгү россия девискээрлер аразы чергелиг мөөрейлер болгаш фестивальдарның лауреады валерий александрович симонов улан удэ хоорай бэндиниң концерт көргүзүглери кезээде чогаадыкчы солун хөнү ритмнерлиг тывызык аранжировкаларлыг ритм секция биле үрер хөгжүм бөлүү бот боттарын кайгамчык билчип кады ойнаар оркестрниң хөгжүмчүлери солистеп тура бодунуң хөгжүм херекселинге канчаар даа аажок эки ойнаар салым чаяанныг сула чаңнап каап турар деп чүве каракка кончуг көскү ооң уламындан бэнд всгаки бодунуң ойнаар аянын кончуг дүрген тып боттарының кол ылгалып турар чүүлү кончуг күштүг драйв ойнакчылар боттары күүседип турар хөгжүмүнче ханылап аңаа бердиниптери бөдүүн дыңнакчыларга көрүкчүлерге безин күүсеттинип турар хөгжүмнүң кончуг билдингир апаары бэнд чүгле бир демниг күүседикчи тулган мергежили биле эвес а харын блюз джаз рок латин американ хөгжүм тыва улусчу хөгжүмнүң аранжировкаларының хөөннеринде олардан үндүр чаштап турар хей аът уран чүүлдүң күжү каракка көстүп турган ышкаш апаар коллективте тываның джаз талазында профессионалдыг эртем билиглиг салым чаяанныг ыраажылары болгаш хөгжүмчүлери чыглы берген олар чөөн сибирьниң культура болгаш уран чүүл академиязының доозукчулары бөлүктүң репертуарында делегейниң джаз стандартары болгаш орус тыва композиторларның ажылдары тыва республиканың камбы ламазы тензин цултим хелиң ч хорум даг суур чылдан тура тыва республиканың камбы ламазы тываның камбы ламазы тензин цултим хелиң куулар николай бугажыкович чылда чөөн хемчик кожууннуң хорум даг суурга төрүттүнген ортумак школаны дооскан соонда новосибирскиниң садыг кооперация институдунга өөренген чылдарда санкт петербург хоорайда гунзечойней хүрээге хуурактап турган үезинде кенин сагыл четтирген ооң соонда үелерде чадаананың майдыр кызылдың цэчэнлиң хүрээлеринге ажылдап чораан чылда еше лодой римпоче башкыдан хелиң сагыл четтирген бии хем кожууннуң даа ламазы кылдыр ажылдап турган бүгү тываның ламаларының шуулганынга чылда тыва республиканың камбы ламазы кылдыр соңгуткан болгаш камбы ламаның арзылаң түрлүг ширээде дүжүлгезинге саадап олуртур албан ёзулалы сентябрь айда болуп эрткен таңды тыва улус республиканың пандито камбы ламазы кешпи лхарамба лопсаң чамзы хуулгаан чч чадаананың үстүү хүрээзиниң пандито камбы ламазы кешпи лхарамба лопсаң чамзы хуулгаан даа кожууннуң үстүү ишкинге бай шыдалдыг өг бүлеге чылда төрүттүнген ол хүн хүнзедир дымырааш чаъс чаап каап хүннеп беш алды катап ийи үш каът челээштер дээрни каастап хүнзээн деп көрген улустуң сактыышкын чугаалары ам даа чон аразында артып калган оол алды харлыг турда ачазы ону урганың улан баторның чөөн хүрээзинче өөредип чорудупкан он алды харлыында тибеттиң амдо можузунда ат сураглыг лавран хүрээже өөренип кирген орта лопсаң чамзы сарыг шажын өөредииниң дээди чадазы кешпи лхарамба буддийжи философияның доктору деп бедик эртем адын чылда камгалап алган тывага чедип кээрге күрүне баштап турган нояннар шажын эртемин сайзырадыры чугула деп чүвени өөренип көргеш лопсаң чамзыны урааңгай чуртунуң пандито эртемден камбы ламазы деп атты тывыскан ооң соонда бодунуң дуңмазы даа кожууннуң баштыңы хайдып үгер даа биле чаа хүрээ тудар дээш чер арамайладып алыры биле кожазы моолдуң дөрбет аймакче чаладып келген нара панчен кегээнни чадаанаже моорладып экелгеннер ол башкы чадаананың ортаа алаак чайлаг алаак деп черни чаа хүрээ тудар чер кылдыр шилип берген чоорту аңаа тибеттиң ыдыктыг хүрээзи лаврандан келген тембии кундан кегээнниң айыткалы биле үстүү хүрээге тэчэнрабтэндаши чойхорлиң деп аттыг дуганны туткан ону төвүт дылдан очулдурарга эртемниң дываажаң деңнелинге чедир сайзыраар төвү дээн уткалыг болур россияга чылда социалистиг революция өөскүп үнгениниң түңнелинде ак хаанны дүжүлгезинден дүжүргеш эрге чагырганы советтерге дамчыткан турган ол революцияның салдары биле тывага база бай феодалдарга болгаш хүрээ хиитке ламалар хамнарга удур демисел эгелээн ынчангаш тывага чылдардан эгелеп репрессиялар эгелей берген хүрээ хииттерни буза шаап өрттедип турган берге үелер келгени ол таңды тываның эртемден камбы ламазы кешпи лхарамба лоспаң чамзы хуулгаанны ол дерзии шаажылал оюп эртпээн ону тудуп хоругдаан соонда эзер чок аътка мундургаш кызылче эккел чорда чылдың чазынында чадаананың адар төш деп черге бурганнай берген улуг башкының сөөгүн чүдүкчү чон ол ла черге оранчыдып каан төрээн чуртунга чонунга шынчы бараан болуп чораан лопсаң чамзы камбы хуулгаанның кылып чораан үүле херээ ам даа бо хүннерде уламчылап турар өвүр хадып тыва улустуң аас чогаалындан үнген ыры кожамык бо ырыны ат сураглыг бөлүктер хүн хүртү тыва дээш оон даа өскелери ырлашкан өвүр хадып чыдыр ла боор өңнүүм сактып олур ла боор өшкү эъдин дүлүп алган мени манап олур ла боор саглы хадып чыдыр ла боор сарыым сактып олур ла боор сарлык эъдин дүлүп алган мени манап олур ла боор өвүр хадып чыдыр боор оң өңнүүм манап олур боор оң өшкү эъдин дүлүп алган мени ле манап олур боор оң саглы хадып чыдыр боор оң сарыым манап олур боор оң сарлык эъдин дүлүп алган мени ле манап олур боор оң калчан хадып чыдыр ла бе карам манап олур ла бе койгун эъдин дүлүп алган мени ле манап олур ла бе өвүр хадып туру ла боор өңнүүм манап олур боор оң өшкү эъдин дүлүп алган мени ле манап олур боор оң саглы хадып туру ла боор сарыым манап олур боор оң сарлык эъдин дүлүп алгаш мени ле манап олур боор оң калчан хадып туру ла боор карам манап орган боор оң хайнак эъдин дүлүп алгаш мени ле манап орган боор оң хоңгурай алдай тываларының ырызы эртемденнер бо ырның аңгы аңгы вариантыларын бижип алган алдай тывалары бо ырны аңгы кылдыр адаар моолда тывалар хоңгурай гоңгурай дээр ырга олар хоңгурай деп сөстү хоңгур оой кылдыр адавышаан ырлаар улус тур кыдатта тывалар коңгурой дээр дир тыва республикадан үнген ыраажылар ол ырның адын арай өскерти коңгурей хевирлиг кылдыр адап алган дыр бо ырны шаг шагдан бээр синьзцянда болгаш моолда чурттап чоруур тывалар ырлажып чораан таңды тывазының улузу бо ырны билбес турган хевирлиг эрика таубе деп немец уктуг этнограф н чылдар үезинде моолда чурттап чораан тывалар аразынга бодунуң эртем шинчилелдерин эртирип чораан эрика таубе бо ырларны фонетиктиг арга биле бижээн ол чүл дээрге тыва литературлуг дылдың бижик дүрүмүнүң сагывайн сөстерни адаттынар аайы биле олчаан бижээн кижи дир ол дыка эки чүге дизе алдай тываларының чиңгине чугаазы таңды тывазының чонунга сонуурганчыг болур ужурлуг алдай тываларында хоңгурай деп ырның сөстери чаңгыс аайлыг турбаан аңгы аңгы турган мооң адаанда кезек одуругларны сонуургап көрүңер үжен ала джылгымның үжүүрү гайда ла гоңгурай үш гожуун джуъртумнуң шерии гайда ла гоңгурай дөртен ала джылгымның төлү гайда ла гоңгурай дөрт гожуун джуъртумнуң шерии гайда ла гоңгурай джүс джеъткен джылгымның шүүмези гайда гоңгурай тозан джеъткен джылгымның доруу гайда гоңгурай сезен джеъткен джылгымның семизи гайда гоңгурай джеден джеъткен джылгымның джээрени гайда гоңгурай алдан джеъткен джылгымның алазы гайдал хоңгурай аралай хонган аалымның агазы гайдал хоңгурай мында бир биле ийи дугаар чижек дээрге сергей дээр кижиниң ырлаан ырларындан кыска үзүндүлер дир ырлаан чылын айын скобка иштинде айыткан чылда хожабайның оглу дамдин харлыында селенге аймактың зүүн бүрен деп черинге ырлаан сөөлгү чижек болза ооң ырызындан бичии үзүндү дүр шаанда байырлалды алгыш йөрээл соонда бо ыр биле ажыдар турган деп дыңнаан мен деп х дамдин сактып чугаалаан чүве алдай тываларының чугаазынга бичии тайылбыр херек дж деп үн тыва республикада чурттап чоруур тываларның чугаазында бар чижээ салчак адырылчак ажынчак деп сөстерни адаарда л н деп үннүң соонда ч деп үн дж кылдыр өскерли бээр ол дээрге тыва чугаада фонетиктиг болуушкун дур джуъртумнуң биле джеъткен деп сөстерде уъ биле еъ дээрге өк биле адаан кыска ажык үннер дир тыва литературлуг дылдың дүрүмү ёзугаар сөөлгү чижекте бир дугаар одуруг алдан четкен чылгымның кылдыр бижиттинер аълдан четкен чылгымның хоой хоой хоой хоой алазы кайдал коңгурой хоой хоой хоой хоой алты кошуун чонумның хоой хоой хоой хоой аалы кайда коңгурой хоой хоой хоой коңгурой хоой хоой хоюг дүгүн дөженген хойлар өскен хоңгурай өлүг дүгү дөженген өшкүлер өскен хоңгурай чижээ ховунан үнген сигенде хоңгур өлең таныглыг гожарлажып джелерде гожуун үрен таныглыг келир үениң эртемденнери ол сөстүң ёзулуг утказын билип шыдаптар боор совет үеде тыва асср ге бо ырны кым даа билбес турган н чылдарда сеңгелче аалдап чораан тыва хөгжүмчү артистер ол черниң чуртакчыларындан ол ырны дыңнап алгаш оон дедир чуртунче эглип келгеш ырлажып ла эгелээн дир ол үеден эгелеп тыва республикада чурттап чоруур дыңнакчылар бо ырны билир апарган эрика таубениң чыгган ырларында чонумнуң диген сөс чок тур ооң орнунга олар джуъртумнуң деп ырлап турар улус тур оон ыңай сези кайдал коңгурей тозу кайдал коңгурей дээн хевирлиг одуруглар оларда база чок тур ынчап кээрде тыва республикадан үнген ыраажылар хоңгурай деп ырның сөстерин өскертпишаан ол ырже шуут чаа одуруглар чогаадып киирген дир чаа сөстерлиг куплеттиг чаартынган ыр тыва республикага н чылдарның ийи дугаар чартыында чылдарның эгезинде тыптып келген хевирлиг улус хоңгурайны ырлай бергенде бирде ийи куплетиг чамдыкта үш азы дөрт даа куплеттиг ырны күүседип бадырыптар улус тур ырның куплеттерин ырлаар дээнде чаңгыс аайлыг чүве чок ыраажы бүрүзү ырның адын бодунуң аайы биле ырлаар дыр мында база чаңгыс аай чүве чок амырга моос бөлүү коңгур оой деп ырлаар хүн хүртү бөлүүнүң ыраажылары алдай тывалары ышкаш олчаан хоңгур оой деп ырлаар дыр ондар коңгар оол ол ырны коңгур ээй деп ырлап турган хамык ыраажылар бо ырны чиңгине тыва хөгжүм херекселдерин ажыглап тургаш ырлаар чүве о коңгар оол чылда акш ка деп альбом бижидип алган ол альбомда деп ыр бар ол ыр болза херек кырында өскертип каан хоңгурай дээр алдай тываларының ырызы болган дыр чижээ алдын ыдык таңдымны арамайлап дагыдым алды кожуун чонумну алгап йөрээп мактадым шүлүктей бурун шагдан ада өгбем тыва чуртум алды кожуун чонум кайдал барыын хемчик чөөн хемчик улуг хемим тожу кожуун каа хем кожуун тес хемим алды кожуун мээң чонум кайда силер азып чор мен тенип чор мен адам өгбем бурун угум коңгар оолдуң чогаатканы азып чор мен тенип чор мен адам өгбем бурун угум дээн одуруглар бар амгы үеде тыва кижи бурунгу өгбелериниң чаагай чаңчылын сагывайн баар өгбелериниң оруун эдербейн баар апарган өске чоннуң сагыш бодылын дөзеп алгаш тыва кижи азып тенип чоруп берген коңгар оол ооң дугайында кударап ырлап турган эвеспе о коңгар оол ол ырны күүседип турунда деп кижиниң англилээн үнү дыңналып турар чамдык одуругларны ол кижи шүлүктей аарак очулдурбушаан чугаалап турар чижээ коңгар оол шүлүктей бээрге ооң сөзүн мынчаар очулдурган дыр викитекада азы коңгурей деп адаан ырның сөстери бар ол болза тыва республикага зан чылдарда ла чаартына берген хоңгурай деп ырның куплеттиг хевири дир дыңгылдай тыва чоннуң нептереңгей ынак ырызы дээр өңнүг бора мунгаш оо дыңгыл дыңгылдай девиржиткен тенек хейил оо дыңгыл дыңгылдай деге баштыг эзеңгизин оо дыңгыл дыңгылдай кижээ дөгээр анчыг хейил оо дыңгыл дыңгылдай сээң биле мени канчаар оо дыңгыл дыңгылдай селиир эвес септээр эвес оо дыңгыл дыңгылдай серге кежи чоорган болза оо дыңгыл дыңгылдай селээй эртик септээй ертик оо дыңгыл дыңгылдай ооң биле мени канчаар оо дыңгыл дыңгылдай орнаар эвес солуур эвес оо дыңгыл дыңгылдай оттук биле бижек болза оо дыңгыл дыңгылдай орнаай эртик солаай эртик оо дыңгыл дыңгылдай сээң биле мени канчаар септээр эвес селиир эвес серге кежи чоорган болза септээй эртик селээй эртик ооң биле мени канчаар орнаар эвес солуур эвес оттук биле бижек болза орнаай эртик солаай эртик чиргилчинниг ховуларга чиндиңнедир челер доруг чиңге карам сай ла чажын сеглеңнедир челер доруг хараганныг ховуларга караңнадыр челер доруг кап ла карам сай ла чажын хадымнадыр челер доруг караңгайлыг кара ховаа о дыңгыл дыңгылдай караш кыннып челер доруг о дыңгыл дыңгылдай карамайның сай ла чажын о дыңгыл дыңгылдай саглаңнадыр челер доруг о дыңгыл дыңгылдай чиргилчинниг чиңге ховаа о дыңгыл дыңгылдай чиде дүжүп челер доруг о дыңгыл дыңгылдай чиңге кара сай ла чажын о дыңгыл дыңгылдай чиндиңнедир челер доруг о дыңгыл дыңгылдай даа кожууннуң баштыңы хүн ноян монгуш арапай оглу хайдып үгер даа аажок эрес дидим тудунгур кавынгыр угаанныг кижи чораан ол черле белен селен чүвеге алдырар дээр ужур даа чок чаныш сыныш чок кадыг шыңгыы чурумнуг кижи чораан хайдып үгер даа иштики даа даштыкы даа идегеттерге черле дүжүп бербес тыва чер чурту дээш ада өгбелери дээш оларның ёзу чурумун сагыыры дээш тынын даа бээринге белен турган де келир үеде тыва кижиниң салым чолу дээш сагыжы аарып чораан тыва манчы кыдат дарлалының адаанга турда даа кожуун улаастайда оруп турар кыдат чанчын сайытка амбын ноянны таварыштыр чагыртып турган хайдып үгер даа хөй мал маган өлук киш кежи берип тургаш чанчын сайытка боду дорт чагыртыр эргелиг болурун чедип алган ооң үлегерин эдерип бээзи кожууннуң нояны чымба үгер даа база чанчын сайытка моол аймак таварыштыр чагыртырарындан хосталып бот догун аңгыланы берген ооң аңгыда хайдып үгер дааның кады төрээн акызы бүгү тываның пандито камбы ламазы кешпи лхарамба лопсаң чамзы хуулгаан сарыг шажынның дээди чадазын моолга тибетке өөренип дооскаш келгеш будда бурганның өөредиин арыы биле тарадып буян бадыргының хайдыптың угаан сайзыралынга ылаңгыя күрүне баштаар ажыл чорудулгазынга кончуг улуг идигни бергени чугаажок ынчангаш оглу буян бадыргыга хайдып үгер дааның база лопсаң чамзы камбының салдары дыка улуг болган оларның кижизидилгезин эрткен болгаш буян бадыргы ноян сөөлунде барып тываның төөгүзүнге көскү черни ээлээни анаа эвес дээрзин демдеглээри чугула дизе частырыг болбас буддизм деп чүл буддизм дээрге эрте бурунгу чүдүлге дир ооң сорулгазы болза амылыг амытаннарны човулаңдан хостаары болгаш төнчү чок доктаамал аас кежикти чедип алырынга оларга дуза чедирери болур буддизмниң алызында барып бүдүрер төнчү сорулгазы будданың байдалын азы арыг угаанның чырык байдалын чедип алыры будданың ачылыг өөредииниң утказы өске амылыг амытаннарга хора чедирбези ооң үндезини кээргээчел сеткил азы өске амылыгларның орнунга бодун салып оларның байдалын медереп билири ону чедип алырда кол туруш арын нүүрнүң арыг болуру бо бүгүнүң үндезин дөзү чүрээ арыг угаан чедип алырда арганы буянныг үүле бүдүрерин болгаш мерген угаанны даяан бүдээл кылырын катай ажыглаарында чаштып чыдар а ооң кол үзели бот боттарынга хамаарылгалыг болуп турар тудушкак чылдагааннарның ужурунда очалаңга катап катап төрүттунериниң он ийи кезектиг илчирбелериниң чадаларының кезектериниң дузазы биле човулаң ораннарынга катап катап ла төрүттүнүп бодарап дескинип ле турарывыстың хоойлузунга даянып турар будда шакьямуни будда эрте бурунгу индияга бистиң эрага чедир век үезинде чурттап чораан шакья төрел бөлүүнге төрүттүнген хаан кижиниң дың кара чаңгыс оглу оң адын сиддхартха готама азы гаутама дээр адазын шудходдана дээр шакьялар күрүнезиниң хааны авазы майя кадын оглун божупкаш үр даа болбаанда шыдашпайн барган чаш сиддхартханы маяаның праджапати дээр кыс дуңмазы азырап алган бодунуң ачазының каас коя ордуларынга чээрби тос чыл иштинде чурттап келген ынчалза даа бир катап аңаа төрүттүнериниң кырыырының аарыырының болгаш өлүрүнүң кызыгаар чок хилинчектиг човулаңының утка шынары ажыттынып билдинип келген сагыш сеткилиниң ханызынга ол човулаң оранындан хая көрнү берген болгаш оон хосталып алыр дээш ойталаашкынны бодарадыпкан ооң сеткил хөңнүнге бүгү амылыг амытаннарга хамаарыштыр кызыгаар чок кээргээчел сеткил болгаш оларны човулаңдан хосталы бээр байдалга чедирип кээр чүткүл тыптып келген ол каас коя ордудан үнүп чорупкаш алды чыл иштинде куйларга олуруп алгаш бүдээлдээр маадырлыг даяанчы аскет бооп чединместиң эрээ хилинчээн көрүп чораан ямбылыг бай болгаш чединмес ядыы чуртталгаларның кайызын даа чурттап эрткеш ол ийи эмин эрттир хайыы ортузундан хоорук ынчангаш олар човулаңдан адырлырынга чедирбес деп чүвени сиддхартха билип каан шак ол чөптүг шынны угаап медереп каанын таварыштыр ол ачылыг чаагай ортаакы орукка аргага чедип кээп будда апарган болгаш ол дугайында өөредиг берген солун чүүлшаанда тывалар шакьямунини богда бурган азы бурган башкы деп адаар чораан будда чүнү өөредип турганыл будданың суртаалдап турганы чүдүлге сүзүглелдиг кыйгырыының чүрээнде ыдыктыгларның дөрт ачылыг чаагай шыннары туруп турар оларда мынчап бижээн будда чылдагаанның болгаш түңнелдиң үүлениң карманың хоойлузун онзалап айыткан мага боттуң чугаа домактың болгаш угаан медерелдиң бүгү хөделиишкиннери тодаргай түңнелдерлиг болурун ол хоойлу онзалап демдеглеп турар буянныг үүлениң соонда чаагай тааланчыг түңнелдер келир азы кижи аас кежикти медереп билип каар нүгүлдүг хөделиишкин човулаңны тывылдырар кылдынган үүлелерниң түңнелдери бо амыдыралдында дораан на илереп келбейн барып болур оларның түңнелдери келир чуртталгаларының кайы бирээзинде илереп кээп болур буддизмни хүн бүрүде амыдыралга ажыглап тура ораннарда бүгү амылыг амытаннар човулаң көрүп турар амытан бүрүзү човулаң күзевейн турар болгаш аас кежикти чедип алыксап турар деп чүвени угаап медереп турары кижиге дыка чугула болур будданың бойдустан чаяаттынган байдалы бүгү амылыг амытаннарга дөмей болуп турар болгаш амытаннар шуптузу будда ышкаш арыг угаанның чырык байдалын чедип алыр аргалыг болуп турарлар деп будда өөредип турган боду ыдыктыг байдалды чедип апкан болгаш бодунуң арга дуржулгазының үндезининге арыг угаанның чырык байдалын канчаар чедип ап болурунга өөредип турган өөредигни шын шиңгээдип апкан кижи бүрүзү будда байдалын азы арыг угаанның чырык байдалын чедип аптар чамбы дипте янзы бүрү човулаңнар бар ону дыка делгереңгей тарай берген очалаңның хүртүзү деп чурук көргүзүп тайылбырлап турар ол мынчаар көстүр ортузунда турар төгерик катап катап чаяаттынып турар чуртталганың дескинчээн көргүзүп турар ол төгерик дугуйну коргунчуг амытан өлүмнүң ээзи аажок күштүг кылдыр так тудуп алган турар төгерик беш чамдыкта беш кылдыр бурганнар биле чартык бурганнар азарлар ораннарын кадып каан болур азы алды чамдыкта алды кылдыр бурганнар биле чартык бурганнар азарлар ораннарын ийи чарган болур кезектерге чардынган болур олар күзелдер ораннары болур алды делегейлерни демдеглеп турар обычаи и традиции буддизма почитаемые в семье религиозно просветительское издание чотпун оол оглу чочагар на тувинском языке кызыл оао тываполиграф корбин блю рейверс февраль нью йорк акш американың ыраажызы продюсер база кино артизи корбин блю рейверс чылдың февраль де бруклинге төрүттүнген ооң ада иези марта болнаш дэвид рейверстер корбинниң авазының төрел угун алыр болза ол итальян американ а ачазының угу ямайка ол бир дугаар экранга харлыг тургаш үнген ол харлыында нью йорктуң агенствозунуң модели бооп турган ынчан ол танцылап эгелээн ынчалза даа хөй кичээнгейин балет болгаш джазче салып турган харлывнда ол бир дугаар ролун деп шииге ойнаан корбин кысказы биле аттвг ортумак школаны дооскан дараазында ол авазының соон салгап кино артизи боор дээш нью йорктуң деп аттыг школазынче дужаап кирген корбин бирги рольдарын дараазында солдат пляжное кино семейное дерево таинственные людифильмнерге алган ийме суму чөөн хемчик кожуунда суурларның бирээзи дир сумунуң оон өске аттары улаан быраа кызыл чыраа шыны биле адаар болза улаан быраа деп моол атты тывалап кызыл чыраа деп очулдурар а ийме дээрге хемчиктиң солагай талазында улуг ала дагны ынчаар адаар ийме сумузу кара даг деп улуг дагның дужунда хемчиктиң оң талакы эриинде арга арыг чанында суур ооң аргаларында чыжыргана долаана чодураа дээш оон даа өске чемиштиг чадаң ыяштар дыттар теректер өзүп турар иймежилер бир онзагай амданныг чыжырганага шөймек куу деп ат база бергеннер иймениң кашпал дагларында хаяларында ховуларында кандыг даа аңнар биле куштар бар те чуңма ирбиш дырбактыг дас эзир дуруяа аңгыр дээш оон өскелери даа бар ийме сумузу амгы үеде муң хире чурттакчылыг советтиг тыва үезинде суурга ийи муң ажыг кижи чурттап турган оларның чамдыызы тываның барык бүгү ле кожууннарынче көшкен болуп турар куңгуртугда безин иймежилер бар деп суур улузу билир ийме суурнуң чөөн чүгүнден эгелээн хире км узак баяжы дагларында кызаа деп черни эрткеш шаңчы суурга келир орук бар иймеден элезинниг ховуну эрткеш сесегелээш чаа хөл кожуунче ажар орук бар иймениң барыын чүгүнде баян тала суур биле чадаана хоорай бар а хемчиктиң солагай талазында ишкин сумузу бар иймежилер шаг төөгүден бээр бо сумуларның чурттакчылары биле чоок төрел харылзаалыг ийме сумузунуң чурттакчылары сууржуң амыдыралче кирбээнде көжүп чурттап чораан черлериниң аттары биле адаан тос арбанныг турган оларның аттары мындыг улаан быраа хомужак сесеге баяжы улуг шеле кужур теректиг шом шум улуг уру ол тос арбаннарның чайлагларынга кыштагларынга шаг төөгүден бээр ондар моңгуш сат түлүш ховалыг дээш оон даа өске төрел бөлүктерниң төлээлери көшкүн амыдыралдыг чурттап чораан ийме сумузунуң онзагай чараш черлери базым санында оларның аразынга дараазында черлер хамааржыр баяжы көк терек көжээ шөлү кум суу биле элезинниг хову сесеге шом шум дээш оскелери даа элезинниг ховунуң кумнары кайгамчык чараш ында тывада ховар дээн хам ыяштар өзүп турар ол кумнарның ортузунда кум суу деп аржаан суу агып турар элезинниг ховуга келген улус ыраккы тускай оранга келген даа ышкаш болур иймежилер көк терек ховузунга кызыл тас арбай чиңге тарааны болгаш суланы суггаргаш тарып ап чораан советтиг тыва үезинде көк терекке тараа аймаандан аңгыда ногаа аймаан кукурузаны медэни база оон даа өске үнүштерни тарып турган ынчаарда көк теректе алдыы үстүү дээр шөлдер суггарар ийи бугалар арыктар бар ону час келирге ле септеп ап сугну үндүрүп дагып турганнар ол арыктарның суунга кижи эштип болур ортумак хемчээлдиг хем хире улуг амгы үеде даа ында иймежилер тараазын тарып сигенин кезип ап көк теректиң дүжүткүр шөлдерин кагбааннар иймежилер сесеге ховузунга советтиг үеде тараа аймаан хөйү биле тарааш дүжүдүн ажаап алгаш бүдүн тываның кожуун сумуларының аразынга шылгарап ажыл ишчи ады чалгып чораан ийме сумузунуң төөгүлүг черлери хөй көжээ шөлүнде бурунгу уйгурларның шивээзиниң орну бар ону иймениң чурттакчылары малгаш бажың деп адаар ооң барыын чүгүнде хире метр ырак черде даш көжээ кижи база турар ону херимней тургускан даштарның бирээзинде бурунгу түрк руналыг бижик база бар шак ындыг бижимел турааскалдар ийме девискээринде хая бажы деп черде бар оон ыңай ийме руналыг бижикти база суурнуң чоок кавызындан тыпкан ол бижикте домакты бурунгу түрк дылдан тыва дылче очулдурар болза мынча деп каан ыдыктыг чуртумга маадыр болганым ужун уйгур хаандан бээр келдим бурунгу шивээ малгаш бажың биле дорт харылзаалыг чал орук дээр хана сесегелээш кум суулааш бедик хавак кырылааш келген ам даа бар ам олап машиналар халчып турар чал орукту иймежилер чиңгис хаан оруу деп база адап турарлар чүге дизе ол бурунгу үениң камгалал ханазы амгы үениң асфальтылаан оруунга дөмей боорга ол хананы дой довуракты ийи үш метр бедидир таптап тургаш база ла ийи үш метр кылдыр калбайтыр туткан болуп турар хананы эртемденнер шинчилээш бурунгу уйгурлар үезинде кылып каан деп тодаратканнар хая бажы деп руналыг бижикти иймениң барыын чүгүнде км ырак хаяда бижип каан ында бижиктерни бурунгу түрк руналар база төвүт үжүктер биле оюп бижип каан оон ыңай ол хаяларда аң мең дүрзүлерин база ол черлерге бурунгу үелерде чурттап чораан төрел бөлүктерниң таңмаларын оюп каан улус иймени шыдыраачылар чурту деп адап турар маңаа билдингир шыдыраачылар турганы шын оларга моңгуш дамбаа балган ламаш оол хамааржыр бо шыдыраачыларның салдарындан боор иймеден шыдыраага спорт мастерлеринге кандидаттар т мөңгүн оол м максим бегзи өнер оол ондар алдын оол содунамович ышкаш шыырак шыдыраачылар бар ийме чурттуг тываның ат алдарлыг кижилери хөй оларга дараазында улус хамааржыр хөөмейжи ыраажы дакпай максим чаламович чогаалчы ондар аракчаа чүлдүмович тываның ховар оглу ондар коңгар оол борисович хөөмейжи ыраажылар моңгуш борис биле солун оол чолдак хунаевич алышкылар тумат чодураа ондар бады доржу тумат эртине база өскелер даа бо даңзыны номчупкаш ийме ыраажылар хөөмейжилер чурту деп чоок кавы суурлар улузунуң чугаазынга бүзүревес аргажок иймениң ховар оолдарының кыстарының чаяны чуртунуң оъдунда бе суунда бе чамдык улус ондар коңгар оол борисовичини шеми хорум даг чурттуг деп даа турар ынчалза даа ооң ук төөгүзү ийме суур биле сырый харылзаалыг ооң ада иези өгбелери ийме чурттуг хомду дайынынга шылгараан ондар сундуй оол допуш оглу ийме чурттуг ол аңаа дайын чаа соонда болган моол тыва мөгелер киришкен байырлыг хүрешке сес мөге аразынче киргеш чиңзелиг бөрт биле шаңнаткан союспаң дээр ады сураа тоолчургу чугааларже кирген мөге база ийме чурттуг ол ондарларның сеңгин чаңгызының мөгези турган тываның алдарлыг мөгези сарыглар семис оол борбак хүреңовичиниң авазы база ийме чурттуг ооң авазы ондар сундуй оол допуш оглунуң кады төрээн кыс дуңмазы чораан иймениң мөгелери амгы үеде тывада болуп турар хүрештерде бо ла киржип турарлар оларның даңзызынче мындыг аныяк мөгелер кирип турар ондар арсень даңгыт оол начын амгы үеде харлыг элээди оолдар аразында шыырак хүрежип чоруур мөге моңгуш камгалакчының адазы ийме чурттуг иймени чүгүрүк аъттар чурту база дээр шаанда база совет үеде иймежилерниң чүгүрүктери кожуун республика чергелиг маргылдааларга эртип турганнар иймежилер уран чүүлден спорттан аңгыда күш ажылга эртем адырынга политикага шылгарааннар тываның муңчу малчыннарының даңзызынче дараазында иймежилерниң аттары кирип турар ондар стай оол күр базырович ондар иван оол дугар оолович ч наадымының бир чемпиону моңгуш кежик иймениң чурттакчызы чөөн хемчик кожууннуң амгы үеде чагырыкчызы моңгуш байбек надажапович база ийме чурттуг ол хуу сайгарлыкчы малчын база ооң хуу бүдүрүлгези юрта чадаана хоорайда эки ажылдап турар эртем адырында иймежилерден төөгү эртемнериниң кандидады ондар гагина алдын ооловна база медицина эртемнериниң доктору ондар эремаа алдын ооловна угбашкылар ат алдарлыг чедиишкинниг ажылдап чоруурлар ийме чурттуг педагогика эртемнериниң кандидады тываның гуманитарлыг шинчиледер институдунуң библиотекары моңгуш зоя мытпыылаевна ооң авазы алажык сүсүгбеевнаның чоннуң мындыг ынак ырызындан бир кожумакты сактып чоруур улуг шыктыг улаан бураа уруг шагдан чуртум чүве узак кезек чорук чоруур ушта челер аъдым чүве чогаалчы ондар аракчаа чүлдүмовичиниң чадаана деп ырызандан одуруглар сарыг дыттыг чадаана салбастадың чадаана сарыым сени долаана сакты бердим дораан на чамдык медээлерни дараазында номнардан номчуп бижээн тываның кадыг дошкун агаар бойдузунга өшкү мал кончуг тааржыр болгаш өзүүчел өшкү хой кежин соярының болгаш чымчадыр эттээриниң чуруму бир дөмей амыдыралы хирелиг кижилер өшкү кежинден тон кылыр өшкү кежи серини шынарлыг болганда аңчы кижилерниң хөректээжин өшкү кежинден кылыр калыр даглыг черниң кижилери хой өшкү кадарар оолдарның чолдак тонун база өшкү кежинден даараар турган өшкүнү азы хойну дөгерген кижи кежин оя кеспес өшкү кежин бырышкак чок кылдыр херип кадырар өшкү кежиниң дугун сугга чуп кааптар ооң соонда база катап херер хойтпак биле идээлээр өйлеп шыгыткаш чидиг эдирээ биле эдирээлээр үстүг кеш болза хүл биле бызап тургаш үзүн үндүр эттээр чымчадыр эттеп каан өшкү кежинден тон чоорган кылыр чамдыкта серге кежин удуурда чыдар дөжек болгаш чаш уруглар олурар олбук кылдыр ажыглаар афанасьев культуразы үези бистиң эрага чедир дугаар муң чылдың ийиги кезее бистиң эрага чедир дугааар муң чылдың эгези хакасияда батени суурнуң чанында афанасьев даа бар аңаа а с теплоухов чылдарда бурун үениң базырыктарын казып турган бо культурага хамаарышкан археологтуг тураскаалдар алдай дагларында болгаш саян дагларының соңгу талазынче улуг хемни дургаар дистинчип чоруй барган базарыктары ийи борбак ийи талалыг бир талазынга өлген кижи чыттырар өңгарлар өске талазынга хөмдүрген улустуң эрлик оранынга ажыглаар дериг херекселдери чыдар кыжын өлген улусту чүгле чазын хар эрий бээрге орнукшудар турган суурлар хире өг бүлелиг кижилер көжүп амыдырап чораан кыжын улус чер иштинге оңгар бажыңнарга чуртап чораан чайын болза чадырларга чурттап турган өнчү хөреңги талазы биле бай азы ядыы улус турбаан дөгере улустуң шыдал деңнели дөмей чораан афанасьев культуразы энеолит үезинге хамааржыр металл деп чүвени улус билир турган металлдарны улус эзилдирип билбес турган металл даштарын бүдүнү биле чер иштинден билир улус казып тып алыр турган дээрден дүшкен метеорит демирин чалаң чести чыжыр алдын мөңгүннү улус колдуунда чараш каасталгага ажыглаар чораан честен ине шивегей чидиг чиңге бистер кылып аар чирилген ыяш аяктарны чес биле септеп алыр турган чалаң чес алдын чымчак болур металлдан каасталга кылырда дарган кижи ону алгаш тааржыр хевирин изидир чымчайты соп кезип алыр чораан балды бижекти чүгле даштан кылыр чалаң чес таарышпас ол чымчак улус аңнап балыктап амыдырап чораан тываларның арат ажыл агыйы афанасьев үезинден эгелээн азырап турган амытаннары чылгы шээр мал өшкү хой бода мал инек буганы аътты шанактавайн чораан кижилер оран таңды кежии биле амыдыраар болганда хөй мал тутпас чораан эвээш каш борбак хой инээ суур чанынга оъттап чоруур кижилер тараа тарып ажааган тараазын даш согааш биле чууруп аар турган мүннү улуг дой саваларга хайындырып турган дой саваларның ишкири колдуунда литр хире болур адаа чуурга ышкаш борбак ындыг саваны чем хайындырарда изиг оттуң хүлүнче хөөп каар аяк шынак ыяштан хадың картындан кылдынган болур тыны үзүлген улусту чылда чаңгыс катап орнукшудар чыттырар тускай үелиг болур чевеглери базырык хевирлиг болур базырыктың кыдыынга калбак даштарны херимней тургузуп каар өлген кижиге чараш хевин кедирткеш олуртуп кааш холунуң адыжын дөңмээнге салып каар ынчалдыр кижиниң соой берген мөчүзү чыттырар үезин манап олурар чыттырар оңгары даш хааржак болур аңаа өлген кижини ооргазынга чыттырып каар оңгар иштинге чемниг савалар база салып каар тывада афанасьев культуразынга хамааржыр дөрт борбак археологтуг тураскаал бар үези бистиң эрага чедир дугаар муң чылдың эгези бистиң эрага чедир дугаар муң чылдың ортузу хакасияда окунев улус деп черге с а теплоухов чылда ол үениң базырыын каскан сибирьниң болгаш тываның хүлер вегинге хамаарышкан культура кижилер ийи азы дөрт дугуйлуг тергелер ажыглап турган көжээ окунев культураның чону муң чылдың эгезинден эгелеп даш көжээлер тургузуп эгелээн көжээлерге инектер сыынар куштар чуруун силип каар кижи арнын силип каан көжээлер база турар чамык көжээлерде мыйыстыг кижи арнын чуруп каан чамдыызында кижи арнындан хүн херелдери үнүп чырып турар кижи арынныг көжээлерни улус бурганнар кылдыр санап чораан ындыг көжээлер чанынга улус дагылга эртирип чораан шылгараңгай көжээлер хакасияда бар тас хыс биле улуг хуртуях тас көжээлер колдуунда минусинск ховузунга тургустунуп турган алдайда улуг хемде олар ийи чаңгыс таваржыр бо үеге эң эртеги хая дашка силбээн чуруктар хамааржыр өлген кижини ооргазынга чыттырып каар буттары дорт чытпас дискээн өөрү сөгүрерти сып каан болур леонтьев капелько в ф есин ю ф изваяния и стелы окуневской культуры абакан хакасское книжное издательство с тожуларның айлар аттары тожуларның азы тожу тываларның чугаазы тыва литературлуг дылдан болгаш өске тыва кожууннарның чугаазындан арай өске ак ай февраль бистиң чылывыстың эгези долгандыр улуг хар кыжын аалдар саны эвээш болур бистиң аалывыс мээң өөм болгаш ийи өг бүлелиг оолдарымныы хаактарлыг ыттар дузазы биле дииңнеп турар бис бир эвес хар кылын болза олар чокка даа чоруп турар бис аалдан ырадыр барбайн турар бис хар улугда ивилерге кижини сөөртүрү берге болурга чарыларлыг аңнаары болдунмас мыйыстыг аң тайгада көзүлбес эът чок чиир чем эвээш хүннер соок болгаш берге ай өл харлыг ай март чылып эгелээр хүн дурту узай бээр хүндүс харның кыры өл дүне доңгаш дошталы бээр дииңнээрде шаналарлыг чоруп турар бис мыйыстыг аңны аңнаары белен апаар кадыг хөртүкке аң халып шыдавас дошка буттарының кештери сывырлып каар дораан на могап туруптар шаналарлыг аңчы дагның эдээнге дораан истеп чеде бээр ыдалаар ай апрель мыйыстыг аңны ыттар биле аглаарынга таарымчалыг ай ынчангаш ыттар биле ыдалаар ай деп адаар ам на эът хөй хам сыра хемниң эриинге чавызааш ажыктарга ивилерни одарлап чоруур бис ивилер оът четчир кылдыр бир черге ле чүгле бир ийи хонук иштинде доктаар бис ыдалаар айның төнчүзүнде чылып келир шаналарның херээ чок апаарга оларны ол ла турлагга ыяшка азып кааптар бедик черлерже көжүп эгелээр бис чоорту ивиниң чайгы одарларынче чоокшулай көжүп алыр бис шовур ай май долгандыр үнүштер баштары көстүп келгилээн эрткен чылын күзүн турган хонашка дедир чедип кээр бис маңаа алажы өгнүң хадың тозундан шывыын каапкан турган бис оларны алгаш чадырга кештен кылган шывыгларны кааптар бис кештен кылган шывыглар орай күске чедир маңаа чыдарлар оон даа аңгы чамдык кышкы хептерни база суп кааптар бис мындылар оолдап эгелээр херээжен улус саар ивилерни саап эгелээр балык тудуп база эгелээр бис бак тостаар ай июнь бызаалар шору улгадып келген бедик дагларже көжүп үнгүлей бээр бис өске аалдар биле катчып шаа чадырлар кылдыр кады көжүп эгелээр бис улус саны көвүдээрге ивилерни кадарары белен болгаш хөглүг апаар чадырлар шывар хадың тозун адырары ам даа берге даа болза ону белеткеп эгелей бээр бис ынчангаш бо айны бак тостаар ай деп адаар мыйыстыг аңнарны аңнаар үе эки тостаар ай июль ам хадың тозун адырары белен тостарны шывыглар кылырынга белеткеп хайындырып эгелээр бис ооң биле шывыглар болгаш аяк шынак кылыр чоокку тайгалардан мыйыстыг аңны аңнаарын уламчылаар бис хонаштар дыка бедик черлерде тайганың тас черлеринде чадырлар тиктинген айлаар ай август ай казып эгелеп болур ону херээжен улус чыыр оларга шупту улус дузалажыр ынчангаш бо айны ынчаар адаар чоорту тайгадан чавызааш черлерже бадып кээр бис бо үеде аалдар база ла үстүп эвээш санныг кылдыр чарлып эгелээр ынчаар айны бести чыыры белен болур эвээш санныг кижи кышты ажары база белен ам база чүгле оолдарым биле кады көжүп эгелээр мен хүлбүс ай сентябрь куду бадып кыжын турар черлерже бадып кээр бис бо айда мыйыстыг аңнарның аскырлары эдип эгелээрлер хүлбүстүң үнү эң не дыңналгыр ынчангаш бо айны ынчаар адаан ужуру ол мургу эдиски биле кый деп алыр болгаш аңнаары белен апаар тайгадан дииңнеп эгелээр бис ивилерни чазаар үе кудулдур көжүп бадып кээр бис алдылаар ай октябрь үргүлчү көжүп чоруур бис ивилерни мунуп алгаш дииңнеп чоруптар бис үш дөрт хонук иштинде чоокта дииңнерни аңнап каапкаш улаштыр көжүп чоруптар бис көжер черлеривис чоок бир хүн четчир ай ортузунда кажан хар чаап тарга аныяк шыырак эрлер аалдан ырак черлерден алдылаар киштээр дээш чоруптарлар олар чарыларлыг чоруурлар аңчылар аалдарда артып калган херээженнерниң ажы төлдүң кырганнарның көжүп чоруй барган черинге чанып кээрлер кошкак улуг назылыг улус алдылавас чүгле дииңнээр ам алажыларның чайгы шывыгларны солуур үези келген ынчангаш тостан шывыгларны чазып каапкаш оларны дүрүп суккаш часка чедир шыгжап кааптар бис чазын шыгжап каан кештен шывыгларны болгаш кышкы хептерни уштуп чадырларны кештен кылган шывыглар биле дуглап алыр бис улаштыр көжүп чоруптар бис өргүглээр ай ноябрь ыттарлыг алдылап дииңнеп чоруп турар бис мыйыстыг аңнарны сегиртип туралаар бис шынааже кудулап көжүп бадып эгелээр эрткен чылын шаналарны азып каапкан турлагга келгеш оларны ап алыр бис хар үргүлчү чаап ла турар соок күштелип эгелээр башкы соок ай декабрь күштүг соок эгелээр хар кылыннап дыка улуг апаар ивилерниң оъттаары эки чааттыг черлер дилээр дээш үргүлчү көжүп чоруптар бис хар улуг болганындан ам ыттарлыг аңнаары болдунмастай бээр ыттар харга дүжүп каар шаналарлыг аңнап чоруп турар бис тайгага ая салып каар бис соңгу соок ай январь ам даа дыка соок бо үеде көңгүс аңнавас бис чүгле ая салып аңнаар көжүп дүжери база соксап каар чаңгыс черге турар бис шак ла мынчаар бистиң чуртталгавыс чоруп турар хөгжүмнүг аас чогаалы тыва улустуң аас чогаалының хөгжүм аялга биле холбашкан хевири ону хөгжүмнүг аас чогаал орус музыкальный фольклор дээр ук аас чогаалы азия чоннарының ооң иштинде тыва чоннуң эрте бурунгу чогаалы болуп турар ооң иштинде чугула черни тыва сыгыт хөөмей ээлеп турар тыва улустуң хөгжүмнүг аас чогаалының дугайында хөй хөй эртем ажылдары үнүп келген ам даа үнүп турар тыва чоннуң ыры хөгжүмүнүң дугайында сураглыг эртемден алексей николаевич аксеновтуң тувинская народная музыка тыва чоннуң хөгжүмү ч деп номунда делгереңгейи биле сайгарып көрген ол номда тыва хөгжүмнү шинчилеп келгениниң төөгүзүн тодаргайы биле бижээн болгаш тыва чоннуң ырларын кожамыктарындан аңгыда тыва тоолдарны база хөөмей сыгыт дээр аялгаларның ноталарын чыып бижээн тыва улустуң хөгжүм уран чүүлүнде чугула черни сыгыт хөөмей хөөмей сыгыт орустап горловое пение азы хөөмей ээлеп турар сыгыт биле хөөмей деп сөстер хөөмейниң аңгы янзызы азы стили болур ынчалза даа ол сөстүң каттышканындан тургустунган сыгыт хөөмей азы хөөмей сыгыт деп терминнер эжеш сөстер хөөмей деп сөстүң синонимнери болбушаан ооң ниити адын база илередип турар хөөмей аңгы стильдиг сыгыт хөөмей каргыраа борбаңнадыр болгаш эзеңгилээр хөөмей тыва чонну өске чоннардан онзаландырып ылгап турар бот тускайлаң аас чогаал болур ол төп азия чоннарындан чүгле тываларда хөй янзы хевирлери болгаш күүселдезиниң бир янзылыы биле нептерээн уран чүүл болур тыва аас чогаалының база бир аңгылаттынмас бурунгу уран чүүлү онзагай кезээ сыгыт хөөмей деп чүүл дыка хөй тыва маадырлыг тоолдарның сөзүглелдеринден не бадыткаттынып турар тоолдарда кадынны бир талазындан хомус ойнакчылары өске талазындан боостаа ырызының күүседикчилери ойнап хөгледип турган деп тайылбырлап турганы ук уран чүүлдүң бурунгузун бадыткап турар хөөмей чүгле тыва чоннуң уран чүүлү деп делегейде билдинип турар даа бол ону өске чоннар база бистии деп санап турар бадыткалдар бар хөөмейниң онзагай шынарын ооё чүгле тыва чоннуң культуразы уран чүүлүнүң бир адыры деп бодалды тр ниң өөредилге болгаш эртем яамызының сайыды филология эртемнериниң доктору академик к а бичелдейниң сай дашта сагыш сеткил хонаштары деп номунда тодазы биле бижип турар оон чамдык домактарны киирээли чүгле түрк уктуг чоннар эвес а делегейниң өске чоннарындан ылгалып онзаланып чоруур эртиневис бар ол болза хөөмей сыгыдывыс тыр таптыг шинчилеп сайгара бээрге бүгү делегейде хөөмейлеп сыгыртып чоруур кижилер чүгле тывалар тыва уктуг кижилер боор чүве моолда хөөмей сыгыт күүседип чоруур кижилер моол тывалары болур чораан кыдатта база хөөмей сыгыт бар деп алгаш улуг кыдат күрүне ол уран чүүлдүң хөөмей сыгыт деп онзагай бир хевирин шуут ла кыдат чоннуң эртинези кылдыр бүгү делегейге чарлап турар болгай херек кырында кыдатта хөөмейлеп сыгыртып кыдаттарның боттарын безин кайгадып чоруур кижилер ураанхай тыва уктуг кижилер болдур ийин ынчангаш хөөмей сыгыт чүгле тываларның тывыы тываларның эртинези дээри черле кончуг үндезинниг езулуг хөөмей сыгытты делегейде чүгле тывалар күүседип эдилеп шыдаар болдур ийин тыва хөгжүмнүг аас чогаалынга айтырыглар болгаш онаалгалар тывага шагдан тура хөөмей болгаш ооң күүседикчилери хөөмейжилер эң хүндүткелдиг турган тыва улустуң байлак аас чогаалында хөөмейжиниң овур хевири база кол черни ээлеп турар оларның уран чүүлүнүң болгаш ажыл амыдыралының дугайында хөй хөй тоолчургу чугаалар бары оларның ажыл ижинге чоннуң сонуургалын херечилеп турар у о монгуштуң хүн хүртүнүң хүртүзү деп номунда хөөмей дугайында мынча деп бижээн тыва хөөмейниң ындынныг сырыны кандыг даа омак сөөк кижиниң ишти хөңнүн уярадыптар сеткил сагыжын сергедиптер күштүг тоол шагдан алгап йөрээткен арзылаң начын мөгелер дег ыраажылар хөөмейжилер чон аразында хүндүткелдиг биске билдингир чоокку үениң сураглыг хөөмейжилери хөөмейлээр комбу ондарның каргыраалаар сорукту кыргыстың салгакчыларының тускайлаң аян хөөннерин мынчаар ылгап манчакайның аяны хунаштаар оолдуу ышкаш дакпайныы биле деп үнелеп көрүп биле берген бис тываларның ук онзагай уран чүүлүн өске чоннар магадап элдепсинип ооң чажыттарын тып чадап тыва хөөмейжилерниң ховар күүселдезин үн бижидер техникага мөңгежидери биле ажылды хөй удаа чорудуп келген оон бээр ле тыва хөөмейжилер делегей чергелиг даа совет эвилелиниң иштинге даа организастаттынган чыыштар мөөрейлерге удаа дараа шаңналдыг черлерни ап ат сывы алгып эгелээн ооң сөөлүнде чылдарда тыва республиканың улустуң хөөмейжизи атты геннадий туматка ч мөңгүн оол ондарга ч игорь көшкендейге ч бады доржу ондарга ч андрей монгушка ч тывыскылаан тыва сыгыт хөөмейни сонуургап ону өөренип алыры биле даштыкыдан хөй санныг аалчылар тывага кээп турумчуп турар олар ук уран чүүлдү шиңгээдип алырда тыва дылдың ужур дузазын медереп билгеш ону өөренип тыва дылда чугаалап турарлар олар тыва хөөмей сыгытты ооң эдилекчилери ээлеринден дудак чокка күүседип турар апарганы бирде эки өөрүнчүг а бирде муңгаранчыг хөөннү база тывылдырып турарында ужур бар ол чылын алдар тамдынның оваа деп аттыг тыва национал хөгжүм кылыр бүдүрүлгени ажыдып алганы тыва хөөмейниң сайзыралынга улуг салдарлыг болган чылда национал музейниң делгелге залынга алдар тамдынның оваа аттыг мастерскаязынга кылган игилдерден тургустунган игил оваазының байырлалы болган даштан бүткен ол овааның кырынга аңгы хевирлиг игилди тургуза салгаш ак кадактар биле ыдыктап каан ону долгандыр ханаларда база тыва хөгжүм херекселдерин делгээн ол чүгле тывага эвес а бүдүн делегейге бир дугаар онзагай оваа дагылгазы кылдыр төөгүге арткан тыва чоннуң ховар эртинелериниң бирээзи хөөмей сыгыттың тывызыын чажыттарын тывары биле хөй ле эртемденнер күженип иженип келген оларның чамдыктарынга доктаай кааптаалы зоя кыргыстың үндүргени хоомей жемчужина тувы хөөмей тываның ховар эртинези ч тувинское горловое пение тываларның сыгыт хөөмейи ч деп номнары тыва уран чүүлге улуг сайзыралды болгаш деткимчени берген оларда тываларның бо бурунгу уран чүүлүнүң хөгжүлдезиниң болгаш тыва хөөмейжилерниң дугайында эртем езугаар тайылбырлап бижээн тыва чоннуң ыры хөгжүм этниктиг музыка талазы биле шинчилеп турар специалистерниң бирээзинге тр ниң чазааның чанында тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң эртем ажылдакчызы уран чүүл эртемнериниң кандидады культурология доктору валентина юрьевна сүзүкейни хамаарыштырар ооң үндүргени тыва чоннуң хөгжүм культуразының дугайында хөй санныг ажылдарының аразында тувинские традиционные музыкальные инструменты тываларның чаңчылчаан хөгжүм херекселдери ч традиционная культура коренных народов сибири сибирьниң үндезин чоннарының чаңчылчаан культуразы деп серияже кирип турар тувинцы музыкальная культура сибири тывалар сибирьниң хөгжүм культуразы ч база музыкальная культура тувы в хх столетии хх векте тываның хөгжүм культуразы деп номнары көскү черлерни ээлеп турар хөөмейге тураскааткан симпозиумнуң шиитпири биле чылда хөөмей аттыг делегей чергелиг эртем шинчилел төвү ажыттынган ук төптү удуртуру биле төп азияның чоннарының хөгжүм талазы биле шинчилекчизи тр ниң чанында тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң эртем ажылдакчызы уран чүүл эртемнериниң доктору зоя кыргысовна кыргыс томуйлаткан азия чоннарының хөгжүмнүг аас чогаалын ссрэ ниң россияның болгаш тываның эртемденнеринден аңгыда даштыкы эртемденнер шинчилеп турар азия чоннарының хөгжүмнүг аас чогаалын американың дармут колледжизиниң профессору россияның чоннарының хөгжүмнүг аас чогаалын элээн хөй чылдар иштинде шинчилеп келген шылгараңгай американ эртемден этномузыковед теодор крейг левинниң англи дылга хөй санныг эртем статьяларны үндүрген ооң чылдан тура амгы үеге чедир чаныш сыныш чок шинчилеп келгени төп азияның көшкүн чоннарының хөгжүмүнге тураскааткан музыка новых номадов горловое пение в туве и за ее пределами амгы үениң көшкүн чоннарының хөгжүмү хөөмей сыгыт тывада болгаш оон дашкаар деп монографиязы орус дыл кырынга илья куннуң очулгазы биле чылда москвага үнгени тыва чонга база улуг байырлал чедиишкин болган ол номнуң чырыкче үнүп келиринге в ю сүзүкей киришкен ук ном баштай америкага где горы и реки поют звук музыка и кочевничество в туве и за её пределами деп ат биле англи дылга чылда үнген татаринцева ында ол номнуң редактору улусчу хөгжүм талазы биле сураглыг специалист фольклорист эдуард алексеевтиң теодор левин и тувинское горловое пение деп эге чүүлү бар ол мындыг сөстер биле эгелеп турар в истории музыки найдется немного явлений имевших столь ошеломляюий и повсеместный успех разве что североамериканский джаз или итальянское бельканто негромкое хрипловатое пение тувинских горловиков едва ли не самая резонансная сенсация современной мировой музыки и у этой сенсации есть крестный отец тед левин американский музыковед и продюсер стояий у истоков взрывоподобной славы тувинского горлового пения на западе во многом именно благодаря ему маленькая республика затерявшаяся в самом центре огромного азиатского континента стала известна сегодня любителям музыкальной экзотики далеко за пределами россии левин ук номда даштыкы чурттарда эң ылаңгыя европада эң не нептереңгей апарган сыгыт хөөмей дугайында авторнуң каш каш чылдар иштинде чорудуп келгени шинчилел ажылдарының түңнелдерин чырыдып турар ол ла бүгү хөгжүм дугайында тоожулалды тыва чоннуң тоолчургу чугаалары тоолдары болгаш ыры кожамыктары чечен сөстерин дамчыштыр байлаа биле киирип каас чараш кылдыр чуруп көргүскен ында тываның улустуң хөөмейжилери кайгал оол ховалыг конгар оол ондар геннадий туматтың портреттерин оларның делегей музыка хөгжүмүнге үлүг хуузун онзагайлап демдеглевишаан тодаргайы биле чуруп көргүскен тыва хөөмейни шинчилеп келгенинге хамаарышкан онаалгалар хөөмейни шинчилеп келген эртемденнер болгаш оларның ажылдары биле чүгле бо кыска чүүлден эвес ол номнарның боттарын тыпкылап алгаш номчуп сайгарыңар интернеттен оларның авторларының аттарын тып ап оларны чагыдып азы номчуп болур силер тыва улустуң хөөмей сыгыдын болгаш ыры кожамыктарын күүседир аас чогаал бөлүктери болгаш ансамбльдер чоорту тургустунуп эгелээни тыва уран чүүлдү улам сайзырадып тыва культураның чечектелиишкининге улуг салдарлыг болган тываның аңгы аңгы булуңнарындан хөөмейжилерни чыып олар биле хөй катап сүмележип тургаш аас чогаал бөлүү тургузар деп шиитпирни хүлээп алганнар ынчангаш зоя кыргысовнаның удуртулгазы биле тыва ансамбли ч тургустунган ооң баштайгы репертуарын геннадий тумат тургускан эң баштай чыглып келген хөөмейжилер геннадий тумат вячеслав данмаа конгар оол ондар кайгал оол ховалыг борис херлии иван сарыглар сергей ондар анатолий куулар ансамбльдиң өзээ болган ооң составы чылдар аайы биле өскерлип турза даа кол өзээ артып калган оларның күүселдези биле тываларның уттундуруп бар чытканы ырылар кожамыктар катап чон аразынга куттулуп кижилерниң хей аъдын көдүрүп оларның уяранчыг шөйдүнчек аялгалары чүректерге чаңгыланып эгелээн ол ансамбьлдиң үлегери биле талантылыг тыва аныяктар хөөмейжилер ыраажылардан тургустунган аас чогаал бөлүктери тургустунуп эгелээн оларның бирээзинге чылда кайгал оол ховалыгның удуртулгазы биле тургустунган хүн хүртү бөлүү хамааржыр ооң баштайгы өзек составынче кайгал оол ховалыг саян бапа анатолий куулар алексей сарыглар кирип турган ол бөлүктүң өзек тургузуу составы амгы үеге чедир хевээр артпышаан тываның болгаш россияның аңгы аңгы булуңнарынга чедип аян ыры шоорун бараалгадырындан аңгыда бүдүн делегейни эргип каапкан тыва херээжен улус шагдан тура хөөмейни күүседип сагыш сеткилин ооң биле илередип чораан хх вектиң чылдарында тывага валентина чүлдүм деп чаңгыс херээжен хөөмейжи уран чүүлүн чонга бараалгадып азия америка болгаш азия чурттарын кезип каапкан тываның улустуң хөөмейжизи хунаштаар оол ооржак тыва хөөмейлеп сыгыртыр уруглардан база аас чогаал бөлүү тургузар деп бодап турган даа бол ол күзелинге четпейн чылда чок апарган сураглыг хөөмейжиниң ол күзелин боттандырып талантылыг уруг тыва кызы деп херээжен хөөмейжилерден тургустунган ансамбльди тургузуп алган ооң удуртукчузу чодураа тумат кызылдың уран чүүл училиезинге хх вектиң чылдарында чаа ажыттынган турган тыва национал хөгжүм салбырын дооскан эштери айлаңмаа дамыраң айлаң ондар шораана куулар оларны эвилелдеп ап ансамбльдиң составынче киирип алган ол бөлүк база амга чедир чер делегейни эргип улус чонну хөөмей сыгыды биле магададып чоруур сөөлгү үеде тыва хөгжүм аас чогаалын күүседир хөөмейжилер ыраажылардан база чаа чаа бөлүктер тургустунуп турар альберт эйнштейн март германия апрель акш физик теоретик амгы теоретиктиг физиканы үндезилээннерниң бирээзи чылда физикага нобель шаңналының лауреады хөй ниити ажылдакчызы германияга швейцарияга болгаш акш ка чурттап чораан делегейде хире кол университеттерниң хүндүлүг доктору элээн хөй эртемнер академиязының кежигүнү ооң иштинде ссрэ ниң эа ның даштыкы хүндүлүг кежигүнү а эйнштейн физика талазы биле ажыг эртем ажылдарының автору оон ыңай номнар болгаш эртем философиязынга төөгүге база оон даа өске эртемнерге хамаарышкан чүүлдерниң автору альберт эйнштейн чылдың март те германияның өвүр чарыында ульм деп хоорайга бай эвес еврей уктуг өг бүлеге төрүттүнген адазы герман эйнштейн ол үеде матрацтарга болгаш периналарга чүг дыгыы бүдүрер улуг эвес предприятиениң ээзи турган авазы паулина эйнштейн төрүмелинде кох кукурузалар садар шору бай өг бүлеге төрүттүнген чылдың чайынында өг бүлези мюнхенче көжүп чоруй барганнар аңаа герман эйнштейн акызы якоб биле электри херекселдери садар улуг эвес фирма ажыдып алган мюнхенке альберта мария деп кыс дуңмазы төрүттүнген майя эйнштейн эге билигни тус черниң католиктиг школазынга алган ооң бодунуң сактыышкыннарындан алырга ол бичиизинде ханы шажынчы байдалдыг турган оон тура харлыында адырылган эртем номнары номчуп тургаш ол библия номунда бижип каан чүүлдер шынга дүүшпес а күрүне аныяк салгалды мегелээр сагыштыг деп билген ол бүгү ону бот бодалдыг болгаш авторитеттерге кезээ каралыг хамааржыр кылдыр болдурган сөөлүнде ол бичии турда эң күштүг чүүлдер дээрге компас евклидтиң начала оон иммануил кантдың арыг угаанның шүгүмчүлели турган деп сагынган оон аңгыда ол авазының чугаалааны биле алды харлыындан эгелеп скрипкага база ойнап эгелээн назынынының иштинде ол хөгжүмге сундулуун кагбаан бурят дыл бурят моол дыл дылга адаары буряад монгол хэлэн чылдан тура буряад хэлэн буряттарның база оон даа өске моол бөлүкке хамааржыр чоннарның дылы бурят республиканың ийи күрүне орус дыл биле катай дылдарының бирээзи моол дылдарның соңгу моол бөлүктеринге хамааржыр ооң мурнунда бурят моол дыл деп адап турган бурят моол асср ни бурят асср деп эде адай бергенинде бурят дыл деп адай берген бурят дыл колдуунда бурятияда иркутск облазында база забайкальск крайында нептерээн буряттар соңгу моолдың тайга болгаш тайга адаа черлеринде россия кызыгаарын дургаар дөрнөд хэнтий сэлэнгэ болгаш хүвсгел аймактарында чурттап турарлар бурят дылда чугаалажып турар улустуң ниити саны муң ажыг оларның иштинде кижи россияда муң ажыг кижи кыдатта муңу моолда морковь тыва кежир ийи чылдыг үнүштерге хамааржыр бакча огород үнүжү болур тывада ооң хөй хөй сорттарын бакчаларда тарып өстүрүп турар болгаш янзы бүрү чиир чемнерге хайындырым варенье тырткан эът камгы консерва кылырынга база мал чеминге хереглеп турар кежирниң тургузуунда аалар агылар белоктар чигир шагжылык клетчатка агаштыг эфирлиг үстер азоттуг бүдүмелдер минералдыг дустар кобальт калий демир чес имис азы фосфор йод ферментилер болгаш витаминнер в в в с е к пантогенниг ажымал кислота никотинниг ажымал витаминнер рр каротин бар кежирни витамин четпес болгаш хан эвээжээн кижилер ажыглап турар ону хүн бүрү чип ажыглаар болза кижиниң мага бодун эки быжыглаар оон ыңай чүрек дамырлары баксыраанда баар бүүрек аарыгларынга чаа кежирни сүмелеп турар а оюлганнаар аарыгларга ону ажыглаарын сүмелевейн турар карактың шоо баксыраан кижилерге витамин четпестээнде улуг ажыктыг кежирниң чулуун уругларга ижиртирин сүмелеп турар бичии уругларга бир хүн улуг омааштап эртен кежээ ижиртир улус кежирниң чулуун бал биле ары чигири биле холааш боостаа тунуп соокка кагысканда чөдүргенде уругларның аас кемдиишкиннериниң үезинде ажыглап турар кара бүүректиң чамдык аарыгларының үезинде ооң чулуун ижерин база сүмелеп турар соокка үжүүшкүннер өрттениишкиннер үезинде янзы бүрү балыгларны эмнээринге кежирниң чулуун кижилер шаг төөгүден бээр ажыглап чораан эң ылаңгыяда амгы үеде кежирниң үрезиннеринден даукарин деп эмни үндүрүп ап турар ол эмни чүректиң хан дамырларын алгыдарынга хереглеп турар ынчангаш даукаринни бир ийи төгерик эмнеп таблеткалап бир хүн катап чем чиириниң мурнунда ижер оон ыңай кежир чулуу биле арынның кежи кургаг кижилер чунарга база кончуг эки хойтпак тыва улустуң ижер чиир чеми хойтпак ак чемнерге хамааржыр тываларның төөгүзүнде болгаш культуразында хойтпакты эң бурунгу эң хоолулуг болгаш эң сүүзүннүг чеми деп санап турар шаанда өреге бүрүзү саар инектиг чораан болгаш хойтпактаар доскаарлыг чораан кижи хирезинде доскаарлыг болгулаар бир паштың доскаары дээрге бир тигер азы бир паш долу хойтпак болур сүт саан элбей бээрге бурун өгбелер хойтпактаар чораан хойтпакты колдуунда инек сүдүнден кылыр хойтпак доскаарын шевер кижи теректен кылыр дүвүн хадың тозу биле дүптээр кызыл харагандан ыяш шоптулар чаазап алгаш доскаар дүптээр тосту чыпшыр кадагылаар доскаар дүвү ийи каът тос болур арагазы ажыг болур сүттү саггаш улуг пашка хайындыргаш өремезин алыр өремезин алган сүттү шала кежээликтей доскаарга кудар шала сооксумаар болза ол доскаарны кидис азы хой кежи биле чылыдыр ораап тургаш чеп биле долгандыр шарыптар чылыглаан доскаарга хойтпак дүрген ажыыр болгаш дүжүнгүр болур доскаарның кыры сарыг сугланып шыыгайндыр дагжап турар апаарга ынчан тигер чурумнуг башкы хойтпактың арагазын отка сугга чажар таңдыга чеди хаан сылдыска чажар сүзүктүг чораан эң баштайгы дашканы бөлүк аалдың эң улуг кижизинге тудуп сунар бир аалдың эр кижилери башкы хойтпактың арагазын чаңгыс аякка куткаш дугурааннап ижер эң сөөлгү аякка куткан араганы улуг назылыг кижиге сунар ол кижи сөөлгү дашканың аразазын орту киир чооглапкаш илезин отче чажыптар шай сүдү ак чем бистиң бурунгуларывыс сүттен янзы бүрү чемнерни кылыр чораан сүттен кылган чем кончуг хоолулуг ол курлавыр бооп чораан амданныг болгаш хоолулуг чемни сүттен кылып аарга кижиниң кадыынга тергиин херек болгаш аарыг аржыкты эмнээринге дузалаар чазын мал төрүптери билек оларның төлдерин тускайлап үзер аңгылап кажаалаар бир черге баглаар ол чүл дээрге саар малдың сүдүнден ак чем кылып алырының бир аргазы болур шай сүдү хой өшкү инек иви тевениң сүдүн арыг пашка хайындыргаш шай сүттээр ылаңгыя хой сүдү биле болгаш инек соңгузу биле сүттээн шай кончуг амданныг болгаш хоюг болур чай шагда шай сүттээр сүттү бичии хууңга куткаш соок суг иштинге суп каар ол сүт иривес болур тос хууңга кудуп каан сүт база белен иривес шай сүттээр сүттү тускай хууңга кудуп алыр ава кижи шай сүттээр сүттүбир савага куткаш онзагалап кадагалаар өгге кым бир кижи кээрге шай артыы чылдып ижирпес чаа шай хайындырып чораан шай сүттээр сүттү хүн дүъш эрткиже дээр савазынга кадагалаар ооң соонда таарыштыр ажыглаптар тарак тускай кылыры белен эвес сүттен болгаш тал картындан кылган дыка чедингир ак чем колдуунда ону чазын кылып ап болур чогум болза ооң хөреңгезин үспейн үр үе ишти дургаар катап катап кылып аап болур кыштың соогу намдап час инчи кирип орда шээр мал оолдап эгелээр хой хураганнап өшкү анайлап турар апаарга шай сүттээр сүт бар апарганы ол чер карарып хек даван үнүп чоогалар иштинден шончалайлар үнүп тура өйде инектер бызаалап эгелээр анай хаактар сыргаланып суг кыдыындан үнген талдар чулукталып турар өйде черден үнген талдың картын бир тудумдан картап алгаш ону борбактай шарыптар хайындырып каан инек сүдүн чылыг бүлээн кылдыр чылыткаш дүвү бүдүн хууңга куткаш ынаар бир моондак тал картын суп киириптер сүттүг болгаш шылбалыг хууңну кидис биле ораагаш өг иштиниң бир шөлээн черинге тургузуп каар бир хонгаш азы улуг ла дизе үш хонгаш тарак болу бээр башкы таракты өгнүң эр ээзинге амзадыр азы кырган ачазынга амзадыр чаңчыл турган ылаңгыя тараазы төнүп келген өрегелерниң уруг дарыы тарак үнген соонда чеми тывылганы ол болур таракты баштай оолдарга бир бир аякты иштирер кыс уруглар өйлеп ижер тарак ижерге ижин чазалыр шаандагы тываларның чугаазын езугаар алырга тарак ижип өскен уругларның иштиниң хоочузу чок болур тарак ижип чораан уругларның азы оолдарның өкпези баары шөйүндүлери улуг хырны бүүректери болгаш сыңыйы кончуг арыг чаагай болгаш каң кадык болур тарактың хөреңгизин үзүп болбас хууң дүвүнге тарак бичиилей бээрге хайындырган сүттү кырындыва кудар тыва кижиге тарак дээрге тарааны солуп шыдаар чем болур итпек доскаардыва хойтпактыва хайындырып каан сүттү кудар бир чамдыкта доскаарда хойтпак хоюлдур итпектелзин дээш чиг сүттү база кудар бир хонган соонда доскаарда хойтпак кырынга ийи илиг хире кылын итпек туруптар итпекти аякка шүүреп куткаш чаш уругларга чиртир итпекти улуг улус база чем кылдыр чиир хүндүлүг кижи өгге келгенде баштай аякка изиг шайны куткаш тавакка долдур урган саржаглыг далганны салыр ооң хүндүлүг шаалдазы кылдыр бир дашкага итпектибаза салып каар хүндүлүг аалчы езу барымдаалапитпекти амзап каар хойтпактың ажыы ханзын дээш бышкы биле бир хүн каш даа катап быжар доскаарда хойтпактың бышканын азы ажаанын итпээнден билип алыр бир эвес итпек чуга болза хойтпак бышкан болур ындыг хойтпакты тигерге арагазы кончуг ажыг болур итпек болза хоолулуг болгаш эм чем болур быштак тыва улустуң база өске даа чоннарның чиир чеми быштак болза ак чемнерге хамааржыр тыва чоннуң ёзузунда болза быштакты дагылганың сүзүктүг чеми деп адап турар тывалар кожуун бүрүзүнде быштакты кылып турар быштактың даштыкы хевири болгаш кылып алыр аргалары кожуун бүрүзүнде аңгы аңгы болуп турар башкы сүттү хойтпактап алган соонда хойпакты кылыр аргалыг болур буга бажы ыяш бажы бай ыяш тел ыяш хам ыяш таңды дагаан черлерге быштакты албан апаар бир калбак ыяш кырынга быштакты салгаш дагылгалыг черге салып каар дагылга кылган черге хамнаан хамнар ол быштакты оран ээзи четтирип турар кылдыр алганырлар бурун шагда төрелдежип аалдажырда бир хап быштакты албан белеткеп алыр турган быштак кылыр дээнде пашка сүттү хайындырыптар колдуунда сагган сүттү дораан хайындырыптарга тергиин амданныг быштак болур өремелеп каапкан сүттү хайындыргаш быштак кылырга арай чорбалаң быштак болур пашта хайнып турган изиг сүттүң кырындыва таракты азы хойтпакты кудуптарга дораан итпектели бээр ол итпекти тускай даарап алган кеден хапка сарыг суун шүүреп алгаш ийи калбак ыяш аразынга ол ла хапка итпекти салыптар калбак ыяш кырынга улуг дашты базыргаш салыптарга итпектиң сарыг суу сызылгаш калбавыргай быштак апаар чаа сагган сүт биле кылган быштак сүтсүг болгаш чаагай амданныг болур божа болза тыва кижилерниң эмге ажыглаар база алгы кеш болбаазырадып эттээринге чугула херек ак чем болур чемге хөөн чок апарган кижиге изиг божа ижиртир ажыы болган хойтпакты хайындырар ол чүл дээрге улуг пашка бир паш хойтпакты куткаш ынаар шуурунну салгаш дөрт талазы биле борбак даштар биле чыскыыр шууруннуң кырынга чылапча пажын салгаш ону долгандыр кидистен кылган ораалда азы куру биле куржаптар чылапчага соок сугну кудуп алыр арага тигерде аргалыг болза кара тал дазылы биле азы пар дыттыңбудуу биле от одаар пашта хойтпак хайнырга чылапча суу изиир шууруннуң шоргазын куду арага чүгүрүп баткаш шорга аскында салып каан хууңче агып кирер суг изий бээрге соок суг биле солуп турар бир паш араганы тигерде ий азы үш катап чылапча суун солуур өйү келирге чылапчаны азы шуурунну эзер арагазын аксып каапкан хойтпактың божазы пашка артып калыр божаны алыр эң не бурун аргазы бо дур тывалар божа биле алгы идээлээр бир алгыны үш катап суг идээлээр болур идээзи ханган алгыны эттээрге эттеттингир болур тиккен хойтпактың сарыг суун кеден хапка азы кеден шоодайга аксып кааптарга өл ааржы ол болур өл ааржыны аяк ортуже өйлеп алгаш ооң кырындыва хайындырып каан соок сүт куткаш чаш уруглар чемгерер бир чамдыкта өл ааржыны ол хевээрзин база чиир тывалар ааржыны суксун чеми дижир чай шагда тараа суггарган кижи суксай бергеш өл ааржыны соок сугга хоюдупкаш суксун кылдыр ижип алыр өл ааржылыг сугну ижерге кижиниң боостаазы ыжып аарбас дижир кеден хапта азы кеден шоодайда өл ааржыын шары кежинге төккеш хүнге кургадыр улуг шыгы үне берген өл ааржыны деспиге ургаш г кырынга кааң хүндүс каап каарга хүн караанга кончуг кадар кадырып каан ааржыны хаш алгыдан кылган хаптарга ургаш аксын шарып каар ааржы белен үрелбес болур аңчыкижилерниң тайгага чадырынга бир хап ааржы кажан кезээде турар ол чадырга келген кижи ол ааржыны өйлеп чип алгаш ол ла черинге хавы биле азып каар бурун чаңчыл бар кеден хапта азы кеден шоодайда аскып каан өл ааржыны кургатпайн тургаш курут кылыр куруттуң хевири дөрбелчин болгаш борбак болур өл ааржыны өйлей үскеш ийи калбак ыяшка калбартыр базыргаш бичии кевий бээрге дөрбелчинней кескилептер өл ааржы кеден хапка турда чудурук дег кылдыр борбактагылааш кевин кургадып база болур дөрбелчин азы борбак куруттар чиндиңнээш турда ортузундан тевене биле уттээш тус тузунда чүң биле дизиптер чүңде дизип каан дөрбелчин азы борбак куруттарны өгнүң ынаазынга ышталдыр кургадыр шагаа хүнүнде хой кадарар оолга бир дизиг курутту бээр турган биеэ шагда он хар чедир оолдар кыстар кырган авазының азы даай авазының аалынга частың башкы айында албан баар чаңчыл турган адазының иези аза иезиниң иези өгге келген уругларга куруттар үлеп бээр улуг назылыг кижилер боттарының уруг дарыынга курут бээри шаандагы езулал болур өреме тыва улустуң болгаш өске даа чоннарның чиир чеми өреме ак чемнерге хамааржыр тыва чоннуң ёзулалында болза өгге хүндүлүг кижи кээрге албан шай хайындырар ынчаарга салыр далган тараа боова боорзак чок болза ажыг эвес өремени тавакка салыр чаа сагган сүттү улуг пашка долдур кудар өремелээр сүттү пар дыттың будуу биле долдур одаар азы кургаг тал биле одаар эртенги саалданы дооскаш шой пашка кудуп каан сүттү ожукка типтер ава кижи отту одавышаан пашта сүттү хайгаарап көрүп орар сүт хөөреп орда хола хымыш биле саарар сүттүң көвүүн үндүр саарыпкаш отту чавырылдыптар өреме кылын болзун дээш сүттүг пашты чиңнедир одаар сүттүң кыры өремелени бээрге кош ожукка пашты эзип каар паш иштинге сүт хүннү бадыр өреме тыртып турар өремени кежээликтей хымыш биле сояр кыдыын сивиртииш биле адырар өремени сойгаш чыып турары улуг хууңга азы улуг тавакка овааландыр салыр өремени сава долдур чыггаш ажыдып турнуктурар чаа сойган тараа биле өремени өремелеп чиир чаа сойган өремени шайга база каап чиир чөкпек сүт аймаандан кылган ак чем турнуккан өреме хайындырарга баштай саржаа тускайланып аңгыланыр ону хырынга кудуп алыр адактың сөөлүнде саваның дүвүнге чөкпек артар ол чөкпекти база ла хой азы өшкү хырнынга долдур куткаш шөлээн черге шыгжаар саржаг биле чөкпекти калбак ыяш кырынга салып шыгжаар чер черде чөкпекти саржагны кылыры аңгы аңгы шынаа черниң аалдары чодураалыг чөкпек кылыр чодурааны чыггаш тараа согаажынга чуура соктааш хүнге кадырып алыр ол кадырып алган чодураага чөкпеккке холуур чодураалыг чөкпекти шагаа хүнүнде бузар чаңчыл турган кым бир кижиниң өөнге шагаалап келген улуска чодураалыг чөкпекти сонуургадып чиртир тайга черниң аалдары айлыг чөкпек кылыр бестиг үүргенелиг чөкпек кылыр чораан бести каскаш арыглап кургаткаш бир хап долдур чыып алыр айны каскаш база ла арыглап кургаткаш хапка чыып алыр үүргенени чыггаш арыглап аштагылааш таарыштыр хооргаш тускай хапка долдур уруп алыр хайындырган чөкпекке белеткеп алган айын безин үүргенезин таарыштыр холуй ургулаптар амыдыралдың берге үезинде частың кадыында бестиг айлыг болгаш үүргенелиг чөкпекти бускаш уруг дарыг чемгерер хымыс бе сүдүнден кылган чемнерниң бир янзызы шаг төөгүден бээр тывалар чылгы малды өстүрүп чораан бениң сүдүнден хымыс кылыр бени бир хүнде каш даа катап саар бе сүдүн саггаш ол ла дораан тускай доскаарга кудуптар ол доскаарда бе сүдү бир хонгаш хымыс апаар тыва кижилер хымысты суксун кылдыр база эм кылдыр ажыглап чораан арган дорган уругларга бениң хымызын ижиртир оон ыңай көску хөрек аарыг кижилер база бе хымызын ижер ишти баары хоочулуг кижилерге база бе хымызын ижиртир чаш уругларның ишти чазалзын дээш чаа сагган бе сүдүн бичиилеп ижиртир бурун шагда тыва кижилер он үш хар чедир уруг дарыынга бе хымызын чай санында ижиртир чаңчыл турган саар бези чок улустуң ажы төлү бе саап турар аалга баргаш бе хыызын албан ижер турган сүт арагазы хүндүлелдиң болгаш езулалдың суксуну араганы езу барымдаалп ижип болур араганы хөлүн эрттир ижер болза кижиниң кадыынга хоралыг оон ыңай алдар адынга бужар бооп болур бурун тывалар арага ишпес чораан арага тыва кижиниң амыдыралынга дагылганың суксуну бооп чораан шаг шаандан тывалар от суг бажы бай ыяш тел ыяш хам ыяш дагыыр таңды дагыыр буга дөзүн дагыыр дагылгага араганы албан чажар чораан араганы ыдамнап чажып каарга дагып турар черниң ээзи кончуг амыраар суксуну ханар болгаш чымчак сеткилдиг апаар дижир арага тыва кижиниң амыдыралынга хүндүткелдиң суксуну база бооп чораан тыва кижиниң өөнге бир көгээр азы бир дөмбүң арага кажан кезээде турар кайы бир өгнүң арагазын кым бир кижи ишкен болза ол өгнүң чурталгазы бай болур дижир арага тыва кижиниң амыдыралынга езулалдың суксуну база бооп чораан куда дүшкен черге кудажылар болгаш өгленчип турар аныяктарның дөргүл төрелдери болгаш таныш көрүштери араганы ижер турган куда дүшкен черге араганы кончуг чурумнуг ижер болгаш үжен чеди хардан өрү назылыг кижилер чооглаар чаңчыл турган арага тыва кижиниң амыдыралынга айыылдыг суксун болуп турар араганың кырынга чам үнер дижир азы кым бир кижи арагага хандыкшыыр болза олчаан будулар болгаш алган кадайынга ажы төлүнге ха дуңмазынга эки чүве көргүспейн баар амы тынын оскунуп боор тывалар араганы инек сүдүнден бе сүдүнден чыжырганадан база ак тараа чиңге тараадан кылып ап чорааннар сүт арагазын кылып алырда чугула херек херекселдер болза шой паш шууруун чылапча ораалда даш чыскыглар арага дозар хууң сүт арагазы ак чемниң дээжизи болур чыжыргана арагазын сүт саан ховартаанда кыштың соогу дендээнде тывалар кылып чораан чыжыргананы чыып чыып алгаш бир улуг доскаарга чиндиредир тургускаш хойтпаккылаштыр тигер чыжыргана арагазы кончуг эзиртир күштүг тывалар хымыстан база арага кылып ап чораан бе хымызын доскаар долдур ажыткаш арагазын тип алыр чораан хымыс арагазын колдуунда чылгы малдыг аалдар тип алыр чораан хымысты тигерге аарагазы кончуг үнүүчел болур ховар таварылгада тывалар ак тараадан база чиңге тараадан араганы кылып ап чорааннар тараадан араганы сүт саан ховартаар үеде кылыр ак тарааны азы чиңге тарааны сугга чымчаткаш от кыдыынга кулакталдыр хөөдүп алгаш ооң соонда тигер чораан тараадан алган арага кончугдоң шынарлыг болур бурун шагның тывалары араганы кижи орнукшуткаш черге черле ишпес чаңчылдыг чораан оон ыңай мөчээн кижини хөөржүткен черге аныяк уруглар болгаш кырган кадайлар черле барбас чүдүлгелиг чораан кижи ажааган черге дааш шимээн үндүрбес ынчангаш арага ижери хоруглуг турган тывалар чылга чедир төрел бөлүк бооп чурттап чорааннар кижиниң төрүүрү кижиниң өзери база кижиниң өлүрү тыва кижиниң ыдыктыг бодалдары биле холбашкан төрээн чери ол дээрге кижиниң төрүттүнге чери болгаш хинин хөмген өөнүң орну болур куш уязынга ынак кижи черинге ынак бо үлегер чугаада тыва кижиниң төрээн черинге тудужун илередип турар төрээн черинден кижиниң төрээн чуртунга ынакшылы эгелээр ада өгбезиниң сөөгүн салган чери кижини орнукшудуп каан черин сөөгүн салган чери дээр тыва кижиге ада өгбениң сөөгүн салган чери онзагай ыдыктыг болур болгаш ол оранга ажы төлү өгбелериниң изин истеп угун уктап чурттаар оларның төрээн дылын билбес кижи мелегей кижи болур болгаш чурту чок кижи болур сүнезини тудуш чери тывалар шаг шаандан бээр хамнарга чүдүп чораан болгаш кижинниң сүнезини бар деп билип чорааннар кижи өлүрге ол кижиниң сүнезинни төрээн черин эргип чоруур өске черге доктаавас дижир багай кижиинң сүнезини хай бачыт үүлгедир болгаш бир шагда ыт болуп төрүттүнер эки даа багай даа кижиниң сүнезинни төрээн чери биле тудуш дижир өпейлеткен чери тыва кижиге ыры ыдыктыг сүзүглел болур ие кижи кавайда чаш төлүн өпейлеп оргаш бодунуң сагыш сеткилин ыр биле ырлап илередир өпей ыры дээрге тыва кижиниң төлүнге ынаан төрээн черинге тудужун болгаш айга хүнге дээрге чалбараанының уян сөстери болур кижи өлүп чыткаш өпейлеткен чуртун сактыр дижир хамнар серизи суурганы таалал болган кижиге тудар чаңчыл база турган хемчиктиң даа кожууннуң даргазы чораан буурул ноян чогум ады хайдып угер даа таалал болурга хөндергей биле шеми аразында тейжигеш бажынга оларның сөөгүн суурга туткаш ооң иштинге чаларадып каан турган тыва чурту эрте бурун шагдан бээр хамнар чурту бооп келген сарыг шажын болгаш орус шажын база ислам шажын шала сөөлзүредир тывага көстүп келген ынчаарга эр хам азы кыс хам даа мөчээн болза ол кижиниң сөөгүн бир тускай черге серилеп каар чүге дээрге хамнар болза арыг сөөктүг кижилер болур карачалдар болгаш ызыгууртаннар чевээнге хам кижини черле орнукшудуп болбас чүге дээрге оларның хай бачыды хир чамы хам кижиниң сүнезини бужартадыр дижир хам кижи таалал болурга ол хамның эдилеп чораан хер херекселин шуптузун ол ла серизиниң кырынга чагы кадааш аңаа чаларадып азып каар хамның өөнге чүгле өскүс ээрен артып калыр тыва кижи чевегже хөөрже болгаш хам серизинче барбас чаңчыл турган барганнай баар чораанннай чоруур тывалар ындыг чаңчылдыг турган тос ада ызыгууру тыва кижи бодунуң угун дөзүн тос ада дужундан бээр билир ыдыктыг чаңчыл турган тос ада ызыгуурун тыва кижиниң билири дээрге бодунуң эң эки чоок болгаш алдарлыг кижилериниң адын сывын билири төрел аймаан билири чурттап чораан черлерин албан билири болур чаңчыл дээрге кижи амытанның эки багай чаңын илередип турар мөзү хоойлузу дур чаңчылдың назыны кончуг узун болгаш быжыг чаңчыл чоннуң чүс чүс чылдарда амыдыралчы дуржулгазындан шилиттинген кижилерниң угаан медерелинде быжыгып доктаай берген салгалдан салгал дамчып сагыттынып чоруур мораль этиктиг нормалар бижиттинмээн хоойлу дүрүм ниитилелге ужур уткалыг сагылгалар дыр деп чүлдүм чап башкы тодарадып бижээн чер кырынга кандыг бир чон кажан тывылган болдур ол үеден эгелеп ол чоннуң өске чоннардан онзагай ылгалыр чаңчылы тыптып келир чаңчыл чүс чүс чылдарны ажып эрткен болгаш кандыг бир чоннуң бодунуң үре салгалынга аттырып каан ыдыктыг чагыы болур тыва чоннуң чаңчылдары болза кижи төрелгеттениң эрте бурунгу культуразы болгаш үнелиг эртине болур ада иезиниң үлегеринден чугаа домаандан чаңчылдарны уруглар өөренип алыр бурунгу тывалар ажы төлдү чаш турда ла чөпшээрелдиг болгаш хоругулуг чүвелерни ылгаар кылдыр чаңчыктырып эгелээр турган бижиттинмээн хоойлу дүрүм болган ыдыктыг чаңчылдар сагылгалар езулалдар ужурлар тыва чоннуң шаг төөгүден тура уруглар кижизидилгезинге мөөң улуг күш бооп келген өгбелериниң ыдыктыг чагыын хажыткан оолдар уруглар бүгү назынында адын бужартатканы ол болур тыва кижи хамыктың мурнунда адын ажы төлүнүң мурнунга ха дуңмазының мурнунга дөргүл төрелиниң мурнунга арыг чаагай кылдыр арттырарын ыдыктыг хүлээлге кылдыр көөр тывалар чаш уругну бир хардан он үш харга чедир азыраарын доруктурарын база дуза кадар кылдыр кижизидерин тергиин чугулалап көөр чораан чаш уругну он үш харга чедир бодун мөзүлүг ап чоруур кылдыр өстүрүп каарга бүгү назынында мегелевес чалгааравас оорланмас содаалашпас кижи болур дөрт айлыг чаш уруг чаш уруг дөрт айлыг апаарга холга олуртуп чаңчыктырар оон ыңай доңгайтыр чыттырып алгаш ооргазын хоюңнадыр суйбаар болгаш дыштандырар чеди айлыг уруг чаш уруг чеди ай чеде бээрге холга тудуп алгаш девидип ойнадыр өрү куду шурадып чаңчыктырар сес айлыг чаш уруг чаш уруг сес айлап чорааш боду шимченгир апаар сес айлыг уругну үңгедип өөредир бир эвес сес айлыг уруг кылаштай бээр болза белинге согааш дажы баглап каар шаандагы тывалар чаш уруг эрте кылаштаар болза кыска назынныг болур дижир бир харлаан чаш уруг үш беш азы чеди харлыг угбалары акылары бир харлаан чаш уругну чассыдып чайгаар аргаладып алаактырар болгаш авазынга дузалажы бээр ийи харлаан чаш уруг чаш уруг ийи харлап чорааш чулчуруп турар апаар угбалары акылары ийи харлаан чаш уруг биле чугаалажып ойнаар янзы бүрү ойнаарактар туттурар ооргазынга чүктеп чассыдар уругну аттынып болбас чаш уруг коргар болза келдир апаар дижир үш харлаан чаш уруг тыва ёзуда чаш уруг уш харлыындан эгелеп тускай өнчүлүг апаар болгаш ол уругнуң белекке алган малын чарыыр азы чишке согра апарза ол уругдан айтырар болгаш дуюглуг малдың орнунга дуюглуг малды бээр чаңчыл турган уруг үш харлап чорааш бажын кыргытканда даай авазының бергени төрүүр өшкүзүнүң өң чүзүн билип алыр ужурлуг оол уруг үш харлап чорааш даайының бергени кулуннуң өң чүзүнүн ыяк билип алыр дөрт харлыг чаш уруг кыс уруг угбаларының аттарын билип турар оол уруг акыларының аттарын билип турар дөрт харлаан уруглар ойнаарактары биле кончуг ойнаар авазының чугаазын тооп дыңнаар беш харлыг чаш уруг беш харлаан кыс уруунга авазы дыйтылаа хууңну белекке бээр ол уруг өшкүнүң соңгузун саап турар апаар ол уруг өнчүге алган өшкүзүн беш харлыындан эгелеп ажыглай бээр беш харлаан оол уругга адазы кижи хүлбүс мойнаандан кылган сөдүргени берип каар беш харлыг оол сөдүргези биле дезиг бызааны шалбалап өөренир анайны шалбадап турар апаар беш харлыг оолду кысты ада иези айбыладып өөредир кожазы өглердиве сөс чедиртир мал маган бараанын көрдүрер тыва езуда чаш уруг беш хар чеде бээрге ажыл хожул кылдырты бээр алды харлыг чаш уруг кыс уруг алды хар чеде бергеш өг иштин ширбип турар апаар авазының хер херекселин билип аптар оол уруг алды хар чеде бергеш суг суглаар хар харлаар чеди харлыг чаш уруг чеди харлыг кыс уруг аяк сава чуур тус тус чыдар черинге шыгжаар дуңмаларын карактажыр сайзанактап ойнаар өг иштин дериг херекселин танып билир шымбай дааранып өг иштин туужуур биле аштап турар апаар чеди харлаан оол адазынга эш апаар чеди харлыг оол уруг аъттыг кижилер өттүнүп ойнаар бодунга таарышкан баг аргамчыны чеп аргамчыны сөөртүп чоруур оон ыңай өң баазын даштар биле тос чүзүн мал ол деп ойнаар чеди харлыг оолдар кажык биле ойнаарын билген турар буга бажы дагаан черге адазы чеди харлыг оглун ушкарып чеде бээр сес харлыг чаш уруг кыс уруг сес хар чеде бергеш өгнүң ажылын боду кыла бээр дуңмаларын таарыштыр чемгерер каастап кедирер апаар оол уруг сесе хар чеде бергеш адазы биле чер чоруур эш болур сес хар чеде берген оолдар кыстар боттарының мал маганын шуптузун таныыр болур тос хар чеде берген кыс уруг ойнаарактар хевин тус тус бышкылааш боду ла даараар аңаа өшкү хой инекти сагдырып өөредир анай хураганны бызааны тус тус ончаладыр тос хар чеде берген оол эмдик молдурганы мунуп турар апаар молдурганы мунуп алгаш хой кадарчызы болу бээр чүвениң эки багын биле бээр болгаш чарыш аъдын мунар он харлыг чаш уруг кыс уруг он харлай бергеш инектиң соңгузун саап турар апаар оол уруг он хар чеде бергеш ис баштадып чоруй баар улустуң хоюн кадарып амыдырай бээр эзерлиг аътты мунуптар апаар он бир харлыг чаш уруг кыс уруг он бир харлыг апаргаш кырган авазының ажылынга дузалажыр ооң идик хевин септежир саан савазын сагжыр он бир харлыг оол уруг аалдар аразынга чорук чоруур ада иезиниң айбызын кылып турар эр апаар он ийи харлыг чаш уруг он ийи харлыг чаш уруг дуңмаларын карактаар ойнаарактарының кедер хевин быжар даараар болгаш иезиниң шымбай дуза кадар эжи апаар курутай баглаар каттаар улуг назылыг кижилерни шын адаар болгаш силер болар деп хүндүлээр он ийи харлыг оол эмдик молдурганы мунар балыктаар часкы тарылга үезинде шары бажын мунуптар апаар он үш харлыг чаш уруг он үш харлыг чаш уруг ай демдээн көре бээр болгаш амыдыралдың чажыттарын билип турар апаар он үш хар четкен кыс уругга авазы сиир картадыр чүң эттедир дөгерип каан шээр малдың иштин аштаар ханны кудар бурунгу аргаларны билген турар он үш харлыг оол уруг мал маганның аң меңниң аттарын чүзүнүн оъттар черлерин болгаш өң чүзүнүн ылгап билир апаар малдың иштики органнарының аттарын албан билген турар он үш харлыг оол кажан бир шагда авазының дүгдеп кааны уругнуң адын ол уругнуң ада иезиниң аттарын болгша кайда чуртап турарын билип турар апаар он үш хар четкен оолдар кыстар ойтулааш ырларын сонуургай бээр он беш харлыг уруг шайны хайындыра бээр авазы он беш харлыг уруунга кадыг идик улдуңуе сырыттырар быштак бастырып өөредир он беш харлыг оол хооруп каан арбайны соктааш хавын боду арыдыр челбиир арыдыр соктаан арбайны дээрбеге хоюдур тыртар болгаш авазынга шай хайындырар чээргеннни чыып бээр адазы он беш харлыг оглунга сиген тараа кезер кадыырны белеткеп бээр кончуг салымны кылып бээр оон ыңай чүген чулар төрепчилиг эзерни кылдыртып бээр он беш харлыг оол эзерлиг аътты мунуп алгаш шаап турар апаар тарааны суггарты бээр чашпанындан арылдыр чулдуртур он чеди харлыг уруг дүк салчырынга киржип турар апаар чаш назынның чалыы назынның улуг назынның кедер тонун боду быжып даарап турар апаар сүттен кылган чемнерни ээжегей ааржы быштак саржаг чөкпек аймаан кылып турар боор он чеди харлыг уруг авазының айтып бергени езугаар хураган кежин эттээр хураганннар кежин тон кылдыр быжар боду даараар болгаш даштын торгу биле додардаар шевер болган турар ынчан иези уруун ашакка бээр уе келген деп билип алыр бурун тывада келин кысты шилп алырда ажылгыр кежээзин уран шеверин болгаш кижиссиг мөзүлүүн кончуг барымдаалаар турган он чеди харлыг уруг тепсе төрепчини боду быжып боду даарап турар апаарга авазы кижи уруунга кончуг чоргаарланыр болгаш өг иштиниң нарын ажылын кылып шылдаар деп биле бээр авазы кижи ашааның болгаш бодунуң хан төрел кижилерин үш ада дужундан бээр элээди апарган уруунга айтып бээр ооң кол ужуру болза хан төрел оол болгаш кыс кижилер ашак кадай болбас чаңчыл турган он чеди харлыг оол аъттың ырак челин чазамыктай таарып турар кижи болу бээр дииңчилер биле кады дииңнеп турар апаар шары кежинден дилген кандыг даа багны холу биле эттеп кааптар оон ыңай кижен дужак чуларны боду ла баглап кааптар он чеди харлыг оол чиш кылдыр иртти сергени өзээш шарыны соккаш чазын бузар үүже хырбачаны кылып турар апаар он чеди харлыг оол арт сын ажыр аян чорукту боду кылып турар болу бээр балыктааш аңнааш кожа хелбээ чонун эътке амырады бээр адаан мөөрей маргылдаазынга киржи бээр байыр болган черге хүрежир шагаа болган черге баг адар тевек тевер езулуг эр адын көргүзе бээр адазы кижи кадайының болгаш бодунуң хан төрээн кижилерин үш ада дужундан бээр элээди апарган оглунга айтып бээр эрте бурун шагда тываларның чүдүлгеге хамаарыштырып чорааны тос деп саны шала сөөлзүредир даштыкы дарлалдың эрии шаажылалының эң араатанзыг база хилинчектиг үүлгедии илереди берген манчы кыдаттың хаан төрези тываны чагырып турар үеде хаан хоойлузу деп адаар тос эрии тыптып келген тос эрии дээрге буруулуг диртип шамнаткан кижилерни хилинчектээр шаажылал дыр тос эриини шыдаар ла кижи шыдаар тос эриини шыдап чадааш албаан чүвезин алдым дептер турган кадай кижиниң балдырынче манзы биле какпас турган чүге дээрге манчы кыдаттың хаан хоойлузунуң эрии шаажы херексели бужартай бээр дижип турган тос эрииниң өскезин кадай кижи шаажыладып эрттирер турган кадай кижини шаажылаарга эр кижиден артык шыдамык болгаш уёлавас турганын эрги тываның төөгүзүнден билип ап болур моңгуш кенин лопсаң тыва чаңчыл тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары тувинские традиции книга вторая свяенные традиции тувинского народа кызыл тувинское отделение педагогического обества при министерстве образования республики тыва издательство новости тувы на тувинском языке с тос дээр дээрге тываларның ыдыктыг хамаарылгазын көргүскен тос ыдыктыг чүүл деп билиишкиннериниң бирээзи чижээ эрги шагның чүдүлге чалбарыында мындыг сөстер бар тос дээрим өршээ тываларның ада өгбелери тос дээрге чүдүп чорааннар ол чүл дээрге агаар бойдустуң хай халавы болгаш магалыг чаагайы ол ла тос дээрниң уундан келир деп билир чорааннар ол дээрлерниң аттары болгаш өң чүзүнү аңгы аңгы тос дээрим өршээ долаан бурганым өршээ довурактыг черим өршээ тос таңдым өршээ дээрге чүдүүрүнүң кол утказы болза тос дээрлерниң ээлери чер кырында чурттап турар кижилерге кадыг дошкун болбаңар хай халап болдурбаңар деп чүдүп турары болур тываларның бурунгу өгбелери дээрниң өңүн көрүп тургаш кажан кандыг агаар болурун баш бурунгаар билип ап чорааннар моңгуш кенин лопсаң тыва чаңчыл тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары тувинские традиции книга вторая свяенные традиции тувинского народа кызыл тувинское отделение педагогического обества при министерстве образования республики тыва издательство новости тувы на тувинском языке с тос дээр тываларның эртинелерге ыдыктыг хамаарылгазын көргүскен тос ыдыктыг чүүл деп билиишкиннериниң бирээзи эрте шагдан бээр тыва чоннуң онзалап үнелээр тос эртинези бар ол тос эртине тоолчургу чугааларда тоолдарда бир лемаадырның үнелиг эди бооп турар оон ыңай тыва хамнарның алгыштарында ол ла тос эртине бир кол чүве бооп турар тос эртинениң аттары бо тыва чоннуң амыдыралынга ол тос эртине бар бооп турганын улуг назылыглардан дыңнап бижээн төөгү чугаалар бадыткап турар кызыл шуруну боошкун иштинге шыгжап чоруур кижини көрген мен кызыл шурулуг кижи беш чүзүн малдыг болур шаандагы шагда тыва сыртык арнын ак кызыл көк өңнүг чинчилер биле каастап каан турган балдыры шыырак улус сыртык арнының ортузунга кызыл шуруну чыпшыр илип каар чинчилиг сыртык эдилээн ашак кадайның ажы төлү көвей болур дижир оюу деп эртине даш бар өңү ногаан оюу деп дашты былгаар хап иштинге суккаш аксын так боггаш аптара иштинге шыгжаар чес изиг тыныштыг дижир бистиң черниң дарганнары честен билектээш кылырын көрүп чораан мен чес билектээштиг кижиге куяк аарыг дегбес дижир чес билектээштиг кижи кызаңнаашкын бооп турда дашкаар үнмес бажынче чаңнык дүжүптер дижир көк даш кимжиниң амы тынын камгалаарэртине курбусту хайыраканчер кырынга мөңге ногаан дашты артышты шаанакты шивини пөштү хадыны болгаш чойганны чаяган дижир көк дашты былгаар азы хаш хап иштинге суккаш аксын так боггаш сыртык иштинге шыгжаар туң дээрге кижиге багай чүве чагдатпас эртине дижир хам кижинниң күзүнгү ээренниң кидис хавының аксынга туңну чыпшыр илип каан болур уругларның куъдун камгалаан эмегелечин ээренниң бир азыынга туңну чыпшыр илип каан болур тывага эртине дашка чүдүүр бүзүрээр болгаш салгалдан салгал дамчыштыр хумагалап эдилээр чорук шагдан бээр туруп келген эне сай кыргыз чоннуң манас деп тоолунда бир хем ады кыргызтап ону энэ сай деп бижиир киргизтерниң манас деп тоолунда бир ле эне сай деп хем бар векте манас деп тоолду ыдып турар улус енисей деп хем барын дыңнааш ону эне сай деп сөс биле соора билип алган чүге дизе эне сай биле енисей деп сөстерниң кулакка дыңналыры арай дөмей бооп турар енисей деп сөстү орустар чогаадып алган олар эвенкилерниң ионесси деп сөзүн алгаш орус дылга таарыштыр енисей кылдыр эдип алган тывалар биле хакастар улуг хемни кажан даа эне сай дивейн чораан амгы үеде тыва чогаалчылар бодунуң шүлүктеринде улуг хемни эне сай деп адап турар дыр ол дээрге уран чогаалдың чогаадыкчы стили дир олар ындыг арга биле бодунуң дыл домаан чеченчидип ап турар дыр чылдарда тываларның ырлажып турган эне сай деп ырызы дээрге тыва чоннуң ырызы эвес дир эне сай деп ыр дээрге чылдарда сайзыраан поп культураның түңнели дир ол үеде чурттап турган кижилериниң чурталгазын археология материалдарындан билип аап болур бис алдай саян девискээринге дөрт аңгы кижи төрелгетени чуртап турган ол болза эректус лат денисов кижи неандертал кижи лат амгы үенин кижизи лат кижи төрелгеттен африкадан үнген шаг шаанда аңгы аңгы дүрзүлүг хевирлиг кижилер чуртап чораан амгы үеде чүгле деп хевири арткан алдыы палеолит хире муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн ол үеде африкага эректус деп кижилер чуртап чораан хамык кижилерден эң баштай чүгле олар евразия делгеминче көжүп үнген бооп турар кажан мурнуу сибирже эректустар көжүп кээрге ынчан тываның палеолиди эгелээн деп болур тывага хамаарыштыр эректустуң ашел культуразы илереттинер ол культура муң чылдар иштинде үргүлчүлээн африкага ол үелерде үш аңгы кижи төрелгеттени тыптып бодарап келген үжелээ эректустан укталган кезек эректус кижилери эволюцияның салдары биле өскерлип тургаш чаа кижи хевирлеринче шилчий берген чаа кижи төрелгеттениң тывылган ужуру эректустуң организиминге бооп турган өскерлиишкиннерден мутациядан хамааржыр чырык өртемчей кырынга эң баштай хире чыл бурунгаар денисов кижилери бодараан соонда чыл бурунгаар неандертал кижи аңгыланып тывылган ол ла үеде чүгле арай орай чыл бурунгаар амгы үениң кижизи тыптып келген тывада даш вектиң үезинге хамаарышкан даш чеспектер бар ажыл агыйынга ажыглаар дашты тааржыр хевирлиг кылдыр чидиде шонуп аар ындыг даш биле үнүштер дазылдарын казар чүнү даа үзе соп кезип аап болур эң баштай тывага эректустар амыдырап турган ашел үезиниң бүдүүзүнде неандертал кижилер база көжүп келген эректустуң ажыглап турган чеспектерин таңды ууланың мурнуу эдээнде торгалыг суурнуң чанынга тыпкан ол болза муң чыл бурунгаар кылдынган херекселдер дир ортаа палеолит муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн бо үеде денисов биле неандертал кижилери евразияже көже бээрген сөөлзүредир хире муң чыл бурунгаар азия девискээринге амгы үениң кижизи база тарап эгелээн ортаа палеолит үезинде алдай саян девискээринге чурттап турган кижилерниң культуразын леваллуа мустьер деп адаар мустьер культуразын база ла б э ч ден чылга чедир үргүлчүлээн амгы үениң кижилери алдай саян девискээринче хире муң чыл бурунгаар көстүп келген тиң матералдыг культуразы неандертал биле денисов кижилеринден көңгүс ылгалбас олар шупту ажыл агыйынга чаңгыс аай дөмей херекселдерни ажыглап турган неандертал кижизи амгы үенинң кижизинден угаан медерели биле дыл домааның сайзыралы биле база ылгалбас денисов биле неандертал кижи төрелгетени бойдустуң балыы аң меңи биле амыдырап чуртап турган ол ийи аңгы кижи төрелгетени бот боттары биле аразында харылзашпас харын даа бот боттарын ойзур сестир турган ынчалза даа олар чүс чүс муң чылдар иштинде чаңгыс улуг девискээрге кожа чурттап турган сибирьге амгы үениң кижилери көстүп кээрге денисов биле неандертал кижилери чоорту чиде берген төп азияның калбак девискээринге чуртап турган кижилер чаңгыс аай дөмейлешкек даш чеспектер ажыглап турган маңаа алдай саян девискээри база хамааржыр улустар ажыглаар чеспектерин тускай леваллуа аргазы биле шонуп аар турган леваллуа аргазы биле кылырда дашты баштай чогуур хевирлиг кылдыр чонуп аар оон ол белеткеп алган дажындан херек чидиг кезектерни хоора соп аар хоора соктунган кезектерниң хевирин кижи боду чогаадып таарыштырар даштан кандыг даа чеспек кылдынып болур кылган чеспектер хевири аңгы кески сүргү чыда огу ышкаш хевирлии база бар даштан чеспек кылыры берге баштай таарышкан дашты тып шилип алыр херек соонда ону кылырда мергежилдиг кижи херек даштан кылган херекселдерни ийи бөлүкке аңгылаштырып болур өвүрде бурунгуу аңчы балыкчы кижилериниң кылып турган чеспектери хемчик улуг хем улузунуң шонуп кылып турган чеспектери олар колдуунда сай дажын буза шонуп турган тывада мустье культуразы муң чыл бурунгаар доозулган муң чыл бурунгаар тывага дошкун соок агаар туруптарга кижи саны кызырылган чамдык черлерге кижилер шуут чуртавайн барган неандертал кижилер куйларга чадырларга чурттап турган улус аңнаар болгаш чаңгыс черге үр чуртавайн чорааннар аң мең ол үеде сезик турбаан аң кедээн аңчы чаштып союп чеде бергеш чыдазын октаптар хире турган аңнаар херекселдериниң аразында болас база турган боласты шывыдаарга ол аңның буттарын ораай кааптар азы чок болза бажын орта дээр болза аң азы куш моорап дүжер үстүү палеолит муң чыл бурунгаар бо үеде сибирниң балыкчылары аңчылары чоорту чоорту америка девискээринче сыстып эгелээн америка онзагай кайгамчык оран ооң мурнунда америкага кижи төрелгетени черле чуртап чорбаан америкаже неандертал даа денисов кижилери даа эректус даа көжүп четпээн эң бир дугаар амгы хевирниң кижизи ынаар көшкен американың ол үеде мегафауназы база кайгамчык болур аңаа ол үеде азияда чок дириг амыттыннар амыдырап азияда өспес үнүштер өзүп турган улуг дош эрип эстип каарга мегафауна чидип арлы бээрге мезолит эгелээн хурааңгайлаар болза алдай саян чуртунга мезолит муң чыл бурунгаар үргүлчүлээн улуг аң мең чиде бээрге чыда биле аңнаары бергедей берген ча согун биле аңнаары нептерей берген мезолит үезинде кижи саны база кызырлы берген эртеги үелерде ышкаш улус чаңгыс черге бөлүк чурттавас апарган оран таңдыга өг бүле бүрүзү аңгы көжүп амыдыраар апарган плейстоцен мегафауназы алдай саян девискээринге мага боду кончуг улуг амытыннар чуртап турган ол амытаннар муң хире чыл бурунгаар чиде берген мегафаунаның читкен чылдагааны тодаргай билдинмес бо айтырыгга хамаарыштыр эртемдээнерде бодал бар мегафауна амытаннарының чижээ дүктүг мамонт лат тожу биле каа хемге тывылган мамонт азыглары алдан маадыр аттыг музейде шыгжаттынып турар улуг мыйыстыг сыын лат дүктүг носорог лат куй арзылаңы лат хову бизону лат куй адыы лат азыглыг диис гомотерия лат коргунчуг бөрү лат овцебык лат черлик сарлык амгыы черлик сарлыктар чүгле төвүттүң бедик сыннарында оъттап турар черлик аът тарпан лат черлик аът евразияның делгем ховуларынга оъттап чораан амгы үеде черлик аъттар шуут артпаан пржевальскийниң аъды тан арай өске бооп турар тываның палеолиди таптыг шинчилеттинмээн палеолит үезинде чурттап чораан кижи сөөктерин тывары аажок берге археологтар чүгле даш чеспектер азы бузундулар тып аап турар тааржыр сөөк даш чеспектерни мөренниң куйларындан тыпса чогуур болур база ла улаштыр өвүр кожуунда бурунгуу улустуң турлагларын казып тып алза эки ле ортаакы палеолиттиң үстүү палеолитче үе шагның аайы биле шилчи бергени таптыг илереттинмейн турар чүге дизе муң чыл бурунгаар чер кырынга кончуг дошкун соок дүшкен эң эртеги үелер даш векке хамаарышкан материалдар дус даг өвүр кожуунда онзагай даг дус даг бай байлак оран чүгле өвүр кожуунунуң эвес бүдүн республиканың база бир чараш булуңу дагның эң шышпык бажында бедии метр дус алыр уургай дагның мурнуу чөөн талазында а дагның мурнуу чөөн талазында дусту казып ап турарлар дус даг суурдан ол эртинелиг дагга чедир аразы километр ынаар баар орук торгалыг хемче агып кирип чыдар ак тал биле шара нур хемчигештерни эрткеш калбак шөлде дыйлаңайнып шөйлүп бар чыдар барыын талазындан дус даг биле кызыгаарлаттынган а чөөн талазындан дужаашкан оргу дагдан шөлүвүс мурнуу чүк талазынче чиңгелеп ийи даг биле кызыгаарлаттынып турар чүс чылдарда ла кыдаттар бо дагның дузун казып эгелей берген деп сибирьниң төөгүзүнде бижээн олар дусту каскаш торгалыг элегес хемнерниң унун таварты улуг хемниң эриктеринче болгаш харын даа бодунуң можуларынче моол таварты сөөртү турганнар ол үеде чаъс чар эвээжеп хемнер сыыгап сериидеп ымыраа сээк шиглей бергенде коштуг комнуг дусчулар бо ла душчу бээрлер олар чок болза дус дагже чок болза чуртунче ээп чанып бар чыдар шары буга коштааннары даа бар ол хамаанчок шары эзертеп мунуп алган дусчуну бо ла көрүп болур дусчулар бөлүк бөлүү биле чоруур дөрт бештен черле эвээжевес бир кижи ле адак дээрге ле хуузунда хире шары азы ол хире аът коъштуг чоруур ол үеде шары мунуп алгаш коъштуг шары биле буга сүрүп хемчик бажындан үнгеш аныяк чыргакыны өрү алгаш таңды арт сынын ажып хандагайты улаатай таварып өвүрнү одурткаш дус дагга чедер эңдерик хөй коъштуг комнуг дусчулар кара суглуг оът сигени хөлбеңейнип чыдар булак чанынга дус дагдан элээн ырадыр базым черге одагланып чораан кожазында күзеглээн аалдардан сүттеп алгаш сарыг шайын хайындыргаш өрү куду чажып чалбаргаш оран ээзи ээ көрүнзүн байлаан бичиилеп даа болза хайырлазын дээш йөрээл салыр оон барып шайын аартап далганын шыгыдып олурарлар дээр аъш чемин чажып чемненгениниң соонда дус хап оюп кириптер дус дагның иштинге кире бергеш өөрү хап турда бир кижи карак салбайн кадарып турар дээвиирде азы ханада доозун бурт дидир деп медээлей кааптарга ла уне ле халчыр оон башка дус базып кааптар халап болбазын дээш чалбарып ла турар кош дусту дең дең оюк кылдыр балды биле каш хонукта оюп хооруп кээрин кончуг шүүттүг ажыл деп санап чораан кызып кылайып чорааш эккелген дус үнелиг төктү бээрге аас дыл үнери даа чөп биеэде дусту кончуг үнелеп хүндүлээр кайы хамаанчок артап болбас кончуг арыг кызыл дус эм болур дижир дус кара деп чүве база бар оюк дусту топтап казып турарга ында шил дег кылаңайндыр херелденип чыдар ойбундуларлыг ону баштай адырып алгаш чараш үнелиг эртине кылдыр шыгжап эдилээр дусту кижиден харамнанмас биеэде думчуу чокта өөрениир дузу чокта өөренмес дээр дус дагның дузун бир дугаарында тывалар казып эгелээннер баштай козага чылгап турган оңгарны каскаш каң балды биле дусту оюктай каскаш шары теве аътка чүдүрер кылдыр белеткеп алырлар оюк дус деп сөс оон үнген чүдүрүп эккелген дузун үлежир кылдыр база бузарлар балды тудуп алгаш хамаанчок буза шаап тогландырбастар керзеңней оюп алыр керзең деп сөс оон үнген ол дугайында солун кылдыр ырлажыыр чораан орай дүне чорбас кылдыр орук аксын дестеп каар мен ортунунга душпас кылдыр оюк дуска чыгап каар мен ол шагда машина техника тускай дериг херекселдер бар эвес дусту хол биле казар кончуг аар берге озал ондактың айыылы кончуг турган улуг күженниишкин биле тып алган дусту өске кожууннарже аът тевеге чүдүргеш дажыыр дустаан кижилер ай айы биле чиде бээр чамдыызы айыыл халапка таварышкаш дедир эглип келбези улуг чидириг болур шаанда назыны дөгүй берген кижи мөчүй бээрге ажаап каапкан соонда бичии уруглар чоктап кырган ачам канчап барган деп айтырарга кызыл дустай берген деп будулдурар ужуру ында көвүрүлзүн хоп хоп хоорулзун хоорулзун хоп хоп кагар дус кезенгилештир хоорул кезенгилештир оюлзун дөрбелчинней хоорулзун эл довүрак бузулбазын эндээ четкер болбазын чамбы дипти туткан дузум суум тараам өршээ өршээ өртемчейим тудуп өршээ айыыл халап дүжүрбейн көр өршээ борзаң борзаң хаяларга ажытталып аңның соондан кеденип ле олурган тежигежи хенертен чиде берген аң чажырып алыр хире ыяш даш бар эвес бо тас оранга канчап баар аң боор деп аңчының кайгаанын канчаар боор ону азы аза четкери аңчы мээң караам дуглап алгаш оранның өскүс анайын чажырып алыры ол чоор бе деп аңчының бажы ышкан таңды кежиин четтирер дээш диленип келген аңчы харын даа корга берген четчир чыгаан те көзүлбейн чашты бээр байтыгай азарганчыг кушкаш безин көстүп чыдар куу чер ол аразында хүн херелдери мээс талаларын чырыдыпкан козага чиде берген тас черже аңчы көрүп ле орган сактырга бир ле чүве агараш кылынган топтап көрген козаганың кудуруу сорташ кыннып ол бир ле чүвени медээжок амданнанып чылгап турар болган мырыңай тас черде оңгар черден аң үнүп кээрге аңчы ону даяалап каан бо тас черде хайыр бар болганы ол дур аа кылдыр бодап олчазынга чеде берген аңнып чылгап турагн хайыры дүвүрең эвес хүн караанга кылаңайнып турар карактарлыг кызыл хая болуп тур аңчының кайгаанын канчаар ону аңнарның дылының аайы биле оңгарарып кире бергилээн карактары мөңгүн ышкаш хүн караанга чырыткылаңайнып турар элдеп хаяага дээринден ол корткан канчап билир кижи дээп болбас эртине даа ыйнаан кылдыр бодап кайгамчык чараш хаяны шинчилей ле берген холу биле суйбаарга ылап ла хая онзагай чыт даа чок холу биле суйбааш амданнанып алган дус бооп тур дөө ле таңды ажыр хөлдерден барып дус шүүрер харын даа кужурдан дус биле хоргастанып чораан аңчы арат мындыг чаагай арыг амданныг дусту ылап ла көрген артында ла хая даштан бүткен даг дузу шак ынчаар тывылган оон эгелээш торгалыг хемниң алдыы унунда улуг таңдыны дус даг деп адай берген белоктуг бүдүмелдер бүгү ле дириг клеткаларның тургузуунуң бир кол кезээ дириг амытаннарның эът мага бодунуң кургаг тургузуунуң белоктуг бүдүмелдерден тургустуңган а дириг болурунуң бүгү ажыл чорудулгалары чемниң солчуушкуннарындан эгелээш шыңган эъттиң чыырлып имчээринге чедир чүгле белоктарның онза шынарларындан болуп турар ынчангаш ф энгельс амыдырал дээрге белоктуг чүүлдерниң чурттаарының аргазы деп тайылбырлаан чогум белок деп чүл ооң тургузуу чүүден бүткенил белоктуң тургузуунда углерод кислород водород азот сера фосфор дээш өске даа бүдүмелдер бар шараланчак хоют суук чүүл болуп турар белоктар бөдүүн болгаш нарын деп ийи бөлүкке чарлып турар бөдүүн белоктар аминниг кислоталардан тургустунган болур а аминокислоталар дээрге организмге белоктуг чүүлдерниң солчуушкуннарындан тыптыр белоктардан амгы үеде аминокислоталарны өөренип көрген болгаш ылгап үндүрүп ап турар чамдык аминокислоталарны өске чүүлдерден база үндүрүп ап турар ындыг аминокислоталар колдуунда үнүштерниң үрезиннеринде дазылдарында хөй ындыг аминокислоталарга лейцин тирозин аргинин гистамин дээш өске даа аминокислоталар хамааржыр чамдык аминокислоталарны организм боду тургузуп бүдүрүп ажыглап турар ынчалзажок аминокислоталарның дыка хөйүн организм боду бүдүрүп тургузуп ап шыдавас ындыг аминокислоталарны солуттунмас белоктар деп даар белоктар эң ылаңгыяда солуттунмас аминокислоталарлыг белоктар дириг амытаннарның боттарының белоктары болур а оларга тараа аймааның чамдык үнүштерниң үрезиннериниң белоктары хамааржыр сөөлгү үеде дыка хөй аминокислоталарны чамдык аарыгларны эмнээринге ажыглап турар белок эвес чүүлдер биле белоктарның тутчуп тургустунганын нарын белоктар деп адаар чижээ үс аймаа холуксаалыг белоктарны липоидтер углеводтар холуксаалыг белоктарны глюкопротеидтер кижиниң эът мага бодунуң ажыл чорудулгазын шимчээшкинин угун дөзээр байдалдарын тур гузар нуклеинниг кислота холуксаалыг белоктарны нуклеопротеидтер деп адаар бо нарын белоктар организмниң ажыл чорудулгазынга эң не чугула белоктар болур тыва национал театр долу ады тыва республиканың в ш көк оол аттыг национал хөгжүм шии театры тыва республиканың профессионалдыг чаңгыс театры театр эң баштай чылда театр студиязы кылдыр үндезилеттинген театрның чылда ажыглалче кирген амгы үеде турар өргээзин марк бубновтуң удуртулгазы биле москваның архитекторлары он чыл ажыг тургускан оон аңгыда ук өргээ архитектураның тураскаалы база болур театрны рсфср ниң алдарлыг тыва асср ниң улустуң артизи театрның үндезилекчилериниң бирээзи драматург виктор шогжап оглу көк оолдуң ады биле адаан амгы үеде театрның кол режиссеру алексей кара оолович ооржак тыва национал театр эң баштай театр студиязы кылдыр ажыттынган а студияны чылда виктор көк оолдуң хайыраан бот деп шиизи биле ажыткан театр студиязын ажыдар деп шиитпирни тыва арат республиканың биче хуралынга хүлээп алган тыва чылда ссрэ ниң составынче кирген соонда чылда национал театр тургустунуп келген санчы кызыл оол донгакович тыва асср ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы өвүрнүң хөөмей сыгыт школазының ундезилекчизи сыгытчы хөөмейжи шүлүкчү бот тывынгыр композитор чонга тараан шолазы артист кызыл оол донгакович санчы бүгү талазы биле сайзыраңгай мерген угаанныг салым чаяанныг кижи чораан кызыл оол доңгаковичиниң чаш элээди назыны кайгамчык чурумалдыг чараш чоза хемниң эриинге эрткен ол хемниң дугайында хөй ле шүлүктер ырлар тоожулар чогаатынган чүге дизе чоза тываның ховар талантылыг оолдары тыва чогаалдың үндезилекчилери тыва улустуң чогаалчылары виктор көк оолдуң степан сарыг оолдуң база билдингир чогаалчылар эдуард доңгактың владимир серен оолдуң николай кууларның чурту чурумалдыг чуртунуң агаар бойдузу чараш каазы бичи кызыл оолдуң салым чаяаныг болуп төрүттүнеринге салдарлыг болганы чугаажок кызыл оол бичии тургаш ла төрелдериниң солун чугааларын тоолдарын ырларын кожамыктарын шак шагы биле сонуургап дыңнаар турган ол мал маган аразынга өскен аътка кайгамчык ынак эмдик аъттар өөредиир эзер чүген сонуургаар ону кылып чараштаарынга ынак аъттың кандыг даа чоруун үндүрер чыраа саяк челер маңнаар аъттар дугайында улустуң чугаазын аътың чоруун маңын канчаар үндүрерин хөй ле дыңнаан сонуургаар чораан ол ла бүгүннүң түңнели доруг дайым деп ырының сөзүн даа аялгазын даа бижээн аъдым деп танцыны тургускаш боду бир дугаарында амытанны кайгадыр танцылааны ол ыйнаан ол ла ырының аялгазынга ол ла танцыны чүгле сайзыраткаш бистиң аныяк артистеривис амга чедир делегейни дээскиндир теп чорлар ышкажыл шериг соонда ол төрээн суурунга янзы бүрү ажылдарга база ла бодунуң угаангыр сагынгырын төлептиин көргүзүп аныяктар эвилелдеп чадаган агиткультбригаданың уран чүүл удуртукчузу болуп башкарып чон мурнунга солун концерттерни көргүзүп кожууннуң ажыл агыйынга идекпейлиг киржип чораан ол уран чүүл ажылдакчыларын сыгыртыр эш өөрүн хүндүлээр чоргаарланыыр кижи ооң чижээнге тыва композитор алексей чыргал оолга тураскааткан чаянныг төл сыгытчы өөрүм деп шүлүктери херечилеп турар тыва сыгытты чылдарда ла ырлаар хааржакка патефонга бижиткен кыргыс соруктунуң чөөн хемчиктен манчакай сат ак оол кара сал максим дакпай болгаш өске даа кады ойнап чораан өөрүн чугаалап оларның аянын өттүнүп ойнаар кижи ол чаңгыс чер чурттуг аныяк оолдарга сыгыттың хөй янзызын өөредип күүселде үезинде дыңнакчылар өкпелеп чилбизи хайны бээр кылдыр ойнаарын сүмелээр ооң уржуу боор өвүр сыгытчылары удаа дараа алдаржып харын даа даштыкыже эге орукту ажытканнар санчы кызыл оол уран чүүл оруктарын чылдар үезинде көдээ культура одагларындан эгелээн фестивалын ырывысты бедиктерже ужуктураал деп турган үелерде ол ла болгай ынчан республика көрүлделериниң кыдыкы кожууннар концертерин чон улуг сонуургал биле манап парктың ногаан театрынга даа хөгжүм шии өргээзинде даа чудурук сыңмас көрүкчү турган ам бодаарга ол черлерге тыва улусчу чаңчылдар кадагалаттынган ховар талантылыг кижилер мөөңнетингенинде хевирлиг ол чылдарда бир уттундурбас чоргааралы делегейниң көскү политиктиг ажылдакчызы тайбың талалакчыларының ленинчи шаңналының эдилекчизи моол күрүне баштыңы ю цеденбалдың харлаан байырлалында хандагайтыга сыгыртканы сайыттың изиг бежинден тураскаал белек боор хөл шыдыраа болгаш холунуң үжүүн салып каан автограф чалалганы алган маңаа кызыл оол сыгыт ырын моол дыл кырынга ырлап каан бодунуң кадыының байдалы биле болгаш ол үениң кызагдыышкынның хайы биле ол чалалга биле чедип шыдавайн барган чылда кызыл оолга тыва уран чүүлге ачы хавыяазы дээш тыва ассрниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы деп атты тывыскан чаа ла хар ашкан аныяк кижи хөөмей сыгыттың ындыг бедик чадазынга четкенин билип чоннуң хөй ниити сонуургалын бодунга хаара тырта бергенин эскергеннери ол кызыл оол чүгле сыгыртып хөөмейлээр эвес шүлүк бижиир аялга чогаадыр ырлаар танцылаар дээш өскээр чугаалаарга дески кижи бодунуң сөзүн бижип аялгазын чогааткаш ырлап чорааны эжикей доруг дайым тураскаалым мени утпа болгаш өске даа чогаалдары ону бадыткаар ол концерт көрүлделерде шоодуглар интермедиялар чогаадып амыдыралдың дуду четпестерин сөстүн күжү биле эдип аарын кызып чораан күрүнениң радио дамчыдылгаларының алдын фондузунда кызыл оол доңгаковичиниң хөөмейиниң бижидилгелери мөңгеде шыгжаттынган ону радио дамчыдылгаларже үргүлчү чалаар турган а уругларында чоза хемниң оглу ч олег сувакпиттиң чадаганның хылдарындан ч деп дамчыдылгаларның бижидилгези бар кызыл оол доңгаковичиниң мөчээниниң соонда чадаганның хылдарындан деп номун үндүрген ооң сөстеринге аялга чогаадыыры кончуг эптиг болгаш белен ынчангаш ла боор амгы үениң аныяк композиторлары ооң мындыг шүлүктеринге аялгаларны чогааткан андрей монгуш авайым саян кара кат хөөмейжиниң ыры альберт хомушку канчап бардың демги шолбан олег сарыглар дөмейин аа доруг дайым имиртиңде ойнай бээрим ийи ле хылдыг игилимни иштик хемге үнү үнер ийге катка сыңышпайн баар караңгыда ойнай бээрим каң на хылдыг допшулуурум кашпал хемге ыры дола хая дашка чаңгыланыр хараганныг дус ла дагга карбап чеддер кара хүрең хаяа дашты өвүр черже каңзы ла ойнаар сыгыт ырым ховужуктуг дус ла дагга колдамнадыыр челер хүрең хорум даштыг өвүр черге хостуг эдер хөөннүг боостаам кызыл оол доңгакович уругларның ачазы оглу беженбил адазының салым чаяанын дөзеп алган лауреат атка четкен тыва ансамблинге ажылдап чораан кызыл оол доңгаковичиниң аян хөөнү биле хөөмейлээр сыгыртыр оолдар сергей куулар гран при венгрия ч улустуң хөөмейжизи герман куулар геннадий тумат геннадий чаш николай база валерий монгуш алышкылар ховар талантылыг болурундан аңгыда кызыл оол доңгакович ус шевер чораан игил бызаанчы кылырындан өске чүген чулар эзер базыткыынтары хомус ыяш демир ыяштан янзы бүрү аъттар бызаанчылап олурар кижилерни чараш ойнаарактар кылдыр кылгаш эш өрүүнге белекке бээр чаңчылдыг чораан хөөмей сыгытты үдээр дериглиг херекселдерни игилди бызаанчы лимбини чадаганны кызыл оол доңгакович боду чогаадып каастап кылып алыр чораан дошпулуур гитара мандолинага база эки ойнаар кара дуруяа ужуп ла келгеш деп ырлап тургаш сыгыдын ол дошпулуурга күүсеткен игилди ол хаая хаая сагыш сеткили дүвүреп сарыналы берген үезинде тудуп алгаш ындынналдыр хөөмейлеп сыгыртыр чораан ооң ындыг үелерин авазы эндевес чораан игил үнү деп игилге тураскааткан сагыш сеткилди уяарадып келир хөөмейи тыва радионуң алдын фондузунуң шыгжамырында бар санчы кызыл оолдуң чырык адынга тураскаадып чогаалчылар олег сувакпит владимир серен оол николай куулар николай ооржак владимир донгак мадон монгуш эдуард доңгак болгаш өскелер даа шүлүктерни бижип радиорепортажтарны кылгылаан янзы бүрү үстерни үске дөмей бүдүмелдерни медицинада ниитизи биле липидтер деп адап турар олар сугга эзилбес ынчалзажок эфирге спиртке болгаш өске даа органиктиг эзилдирикчилерге эки эстир үстер дээрге глицерин болгаш дээди нарын үс кислоталарының эфирлиг холуксааларын ынча дээр чемде үстер кижиниң эът мага бодунга энергияны тургузарынга эң не ажыктыг бүдүмелдер болуп турар чижээ грамм үстүң эът мага ботка сиңип хуулганындан килокалорий а грамм углевод азы белок организмге сиңип хуулганындан чүгле килокалорий тургустунар үстер ол ышкаш кештиң чымчак кургавас эглиичел болурунга улуг ужур дузалыг чамдык кижилерниң кежи кургат азы эмин эрттир үстүг болуру эът мага ботка үстер солчуушкунунуң өскерлиишкининиң демдээ болур кижиниң болгаш дириг амытаннарның эът мага бодунга үс кислоталары шуптузу тургустунуп тывылбайн турар чижээ линолдыг линоленниг болгаш арахитоннуг кислоталар чүгле аъш чем биле организмче кирип турар эът мага ботка бо кислоталар чедишпес болза янзы бүрү аарыгзыг байдалдар тыптып келир чүге дээрге бо кислоталар ханда холестеринниң хемчээлин кудуладыр кырыычал чоруктарның чылдагаанын эвээжедир шынарлыг ынчангаш оларны чамдыкта витамин ғ деп даа адап турар липидтерниң тургузуунда үстүнде чүүлдерден аңгыда фосфатиттер стериннер база кирип турар дириг амытаннарның организминиң база үнүштериң клеткаларының тургузуунуң бир чугула кезээ углеводтар болур организмниң клеткаларының кургаг тургузуунуң барык ла хуузу олардан тургустунган кижиниң болгаш дириг амытаннарның эът мага бодунга углеводтар өскерлип хуулуп солчушкаш хөй болгаш улуг энергияны үндүрүп турар углеводтарны моносахаридтер олигосахаридтер болгаш полисахаридтер деп үш бөлүкке химиктиг тургузуунуң аайы биле чарып турар моносахаридтерге бодунуң тургузуунда ийиден өрү водород атому бар углеводтар хамааржып турар чижээ тетроза пентоза гексоза гептоза дээш өске даа бисти долгандыр туруп турар бойдуста гексостар болгаш пентостар дээр углеводтар хөй таваржып турар оларның аразында глюкоза үнүш аймааның ногаан тургузуунда үрезиннеринде каттарда болгаш фруктуларда канчаар даа аажок хөй болуп турар эң ылаңгыя глюкоза виноградта кончуг хөй ынчангаш ону чамдыкта виноград чигири деп даа адап турар крахмал целлюлоза гликоген глюкозадан тургустунган кижиниң ханының тургузуунда безин глюкоза хөй болуп турар ханда ооң хемчээли чедир хөй чигир чиир болза кижиниң ханынга глюкозаның хемчээли улгадып сидик биле кады хөй ылгалып үнүп турар апаар чигир аарыының үезинде глюкозаның хемчээли ханга канчаар даа аажок көвүдээр чигир аарыын билип алыры биле ханда чигирниң хемчээлин көрүп хан анализин эмчилер кылып турар чамдык аарыгларга кижиниң зът мага бодун ниити быжыглаар сорулга биле глюкозаны сыкыртып турар моносахаридтер морковьта согунада мөөгүде янзы бүрү каттарда өске даа чигирзиг үнүштерде кончуг хөй олигосахаридтер оларның иштинде сахароза бүрүлерде бүрүлерниң сыптарында үрезиннерде ногаа аймаанда каттарда үңүштерниң дазылдарында хөй туруп турар ынчалзажок оларны колдуунда чигир свеклазындан үндүрүп ап турар чүге дээрге ооң тургузуунда сахароза чедир бар болуп турар полисахаридтерге крахмал гликоген клетчатка гемицеллюлоза агар агар пектиннер дээш өске даа полисахаридтер хамааржыр крахмал үрезиннерде үнүштерниң дазылдарында кончуг хөй бистиң чемивистиң эң ылаңгыя чигирзиг чемнерниң организмге хуулуп болбаазыраарынга чамдык ижин шөйүндү аарыгларынга ол база ажыктыг эм чүүлү болуп турар ол ышкаш клетчатка ижин шөйүндү аарыгларынга ха лыыдаи тырыктаар чоруктарны чиигедип намдадырынга ажыктыг болуп турар клетчатка ногаа аймаанда ыяштарда кончуг хөй пектиннер дээр полисахаридтер яблокта каттарда редискаларда свеклаларда дээш еске даа чамдык үнүштерде хөй пектиннер организмче кирген хоралыг бүдүмелдерни бодунче сиңирип алыр шынарлыг чүве болганда оларны медицинада янзы бүрү хораннаныышкыннарны эмнээринге ажыглап турар ынчангаш полисахаридтер хөй үнүш аймаа эм болур дээрзи билдингир сарыг шажын тывада азы тывада буддизм вектер үезинде ле тываның девискээринге сайзырап келген төвүт моол улустарның сарыг шажын буддизм деп чүдүлгезиниң ук регионда хевири буддизмниң сарыг шажынның тывага баштайгы чалгыглары чүс чылдарда уйгурлардан дамчып келген сарыг шажынны тывалар моол империяның составынга тываның турган үезинде чүс чылдарда өөренип билип эгелээннер археологтарның тыпканы биле ап көөр болза тываның девискээринге турган эң баштайгы хүрээ хииттерни вектерде турган деп санап турар вектиң ийиги чартыында тываның кирип турганы джунгар хаан чагыргазын кыдаттың цин деп маньчжурлар династиязының аг шерии чылча шапканының соонда тыва кыдаттың чагыргазынче кирген ол үеден эгелээш тываның девискээринге гэлуг школазының төлээлекчи моол ламалары идепкейи биле сарыг шажынны нептередир ажылын чорудуп эгелээн оон ыңай ньингма деп ёзулал база элээн тарай берген вектиң чылдарындан эгелеп тывага сарыг шажынның баштайгы үндезин хүрээлери тыптып эгелээн вектиң ги чартыында хүрээлер тываның кожуун бүрүзүнге турган чадаана хүрээзиниң соржулары дээди ламалары тыва буддизмниң баштыңынга камбы лама деп ат алганнар чылга чедир тыва моолдар биле катай маньчжурларның чагыргазынга турган болгаш тываның камбы ламалары богда кегээнге чагыртып турганнар моон ап көөр болза тыва буддизм бурят эвес а моол биле харылзаазы улуг турган тыва буддистер моолдуң хүрээлеринге доктаамал барып тейлээшкиннерни паломничества чорудуп турган тыва буддизм шажын ниитилелинде тургузуунуң аайы биле моол буддизм биле канчалдыр даа өскерилбейн турар сарыг шажын тываларның ёзу чаңчылдарынга уран чүүлүнге элээн хөй салдарын чедирген улус эмнелгезинге сан чурагайында байырлалдарынга улустуң амыдыралда кылып чорудар ужурларынга куда дой байыр наадым дагылгалар дээш изин арттырган оон ыңай хамнаашкынга база чаартылгаларны киирип ооң биле сырый харылзаалыг апарган тыва буддизм тываларның эрте бурунгу чүдүлгези хамнаашкын биле катай деңге хөгжүп турган бирде улус хамнарга барып а чамдыкта ламаларга барып турган чүс чылдарның ги чылдарның төнчүзүнде тывага хүрээ хииттер болгаш муң хире лама башкылар турган тывага политика талазы биле өскерлиишкиннер революция чоруп эгелээрге хүрээлерниң шуптузун узуткап чок кылып ламаларны шиидип мөчүлеп каапкан чүгле каш хире улуг назылыг ламалар арткан турган рф тың юстиция яамызында дараазында сарыг шажын чүдүлгезиниң организациялары бүрүткедип алган чурагайы биле деп сайттан алган медээлел чылдың байдалы биле кызыл хоорайдан эрзин баар орук биле мурнуу чөөн чүък км ырактан кыдыынче ээпкеш км немей халдыр хөлдү долгандыр кургаг ховулар хөлден хем азы арык үнмес ховуда өңгар черде ортаа тыва ыйгылааш кавызында далай хемчээлинден м бедикте турар хөлдү мурнуу чүъктен арык база чер адаанда суглар хандырып турар хөлдүң кыры шөлү кв км узуну км калбаа км ханызы м мирабилит база тенардит минералдарның ак кристаллдары артынчызы хөлдү долгандыр куржап алган чедер хөлдү тываның чурттакчылары үе дүптен эмненип ажыглап эгелээн тыва арат республиканың чазааның чалалгазы биле совет бальнеолог в м левченко хөлдүң суун база малгажын эртем талазы биле бир дугаар чылда шинчилээн чылдар оон бертинде ле дыштаныр бажыңнар турза чүгле ынчан на төре деңнелдиг курортту ажыткан кышкы олимпий оюннары үндезин ады ги кышкы олимпий оюннары сочи хоорайга чылдың февраль ден ке чедир болуп эртер делегей чергелиг спортчу маргылдаа чылда болур кышкы олимпий оюннарының төвүн чылдың июль те гватемала хоорайга болган делегей чергелиг олимпий комитетидиниң международный олимпийский комитет мок ку сессиязынга бадылаан россияның девискээринге олимпий оюннары дугаар болуп эртер ооң мурнунда чылда москва хоорайга ги чайгы олимпий оюннары болган а кышкы олимпий оюннарындан бир дугаар болур олимпий оюннары болган соонда ол ла черге кышкы паралимпий оюннары база болур кышкы олимпий болгаш паралимпий оюннарын эртирерин сочи деп оргкомитет организастап турар сочиге болур бо кышкы олимпий оюннары чээрби ийи дугаар болуп эртер чылда москвага база ла ги чайгы олимпий оюннары болуп эрткен олимпий оюннары болган соонда чаңчыл аайы биле чылдың кышкы паралимпий оюннарын база эрттирер чылда ванкуверге болган олимпий оюннарынга деңнээрге маргылдааларның саны кылдыр көвүдең берген ниитизи биле медаль ойнадыр соңгулда бетинде кордакчы хоорайлар боттарының презентацияларын көргүскен сочи хоорайны дараазында спортсменннер бараалгатканнар светлана журова евгений плюенко михаил терентьев паралимпийжи биле александр попов спортчу функционерлерден вячеслав фетисов елена аникина шамиль тарпиев дмитрий чернышенко биле виталий смирнов политиктерден владимир путин александр жуков герман греф александр ткачёв виктор колодяжный соңгулданың бирги турунга бок туң аңгы чурттарның киржилгези биле соңгаанында австрияның зальцбург хоорайы соңгулдадан үне берген ийиги турга пхёнчхан хоорайны сан биле ойнап алгаш сочи хоорай удуп алган ынчап кээрге чылдың июль түң хүнүнде москва шагы биле турда гватемалага леонид тягачёв россияның олимпий комитединиң даргазы кылдыр бок биле чылда сочи хоорайга кышкы олимпий оюннарын эрттирер деп керээни чарган ооң биле катай краснодар хоорайның губернатору александр ткачёв биле сочиниң мэри виктор колодяжный россияның талазындан боттарының холунуң үжүүн салганнар кара кыс номзатовна мунзук сентябрь декабрь ыраажы шүлүкчү шии артизи театр ажылдакчызы тываның улустуң болгаш рсфср ниң алдарлыг артизи тыва национал театрның үндезилекчилериниң бирээзи өөнүң ээзи максим монгужукович мунзук к н мунзук чылдың сентябрь те таңды тываның салчак кожууннуң элегесте көжээлиг хавак деп черге төрүттүнген ол бай хаактың эге школазын дооскан чылдарда кызылдың башкы техникумунга чылдарда театр студиязынга чылдан тура тываның театр училиезинге өөренип турган чылда чайлаг школаларынга башкылап ажылдап турган чылдан эгелеп тыва улустуң ырларының күүседикчизи ыраажы болгаш шии артизи болуп ажылдап эгелээн ол театрга чылдарның иштинде шиилерге эң көскү херээжен рольдарның шуптузун ойнаан кара кыс мунзук шүлүк бижииринге база сундулуг турган ооң чогаатканы аныяктар деп баштайгы шүлүү чылда аревэ шыны солунга парлаттынган ол шүлүкке в көк оол аялга чогаатканда тываның билдингир ырызы апарган к мунзук тыва улустуң ырларын чыып келген ооң киржилгези биле чылда тыва улустуң ырлары деп ном чырыкче үнген бодунуң бижээн шүлүктериниң баштайгы чыындызы чылда мээң ырларым деп ат биле үнген ийиги чыындызы куттул ырым деп ат биле чылда үнген бодунуң өөнүң ээзи максим мунзук биле база тыва улустуң ырларының чыындызын үндүрген а чыргал оол а лаптан в көк оол р кенденбиль дээш оон даа өске композиторлар ооң шүлүктеринге ажыг ырларны чогаатканнар доржу сеңгилович куулар август октябрь тыва эртемден профессор литература төөгүчүзү критик болгаш филология эртемнериниң доктору тыва асср ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы рсфср ниң улус өөредилгезиниң тергиини күш ажылга алдар хавыяазы дээш росияның профэвилелдериниң чылдааны м а шолоховтуң төрүттүнгенинден бээр чылы болгаш к д ушинский аттыг медальдар биле тыва асср ниң дээди совединиң президиумунуң хүндүлүг бижии биле шаңнаткан тыва республиканың хх вектиң тергиин кижилери деп хүндүлүг номунче кирген д с куулар чылдың август де тыва арат республиканың чөөн хемчик кожууннуң хөндергейге төрүттүнген ол ортумак өөредилгени хөндергей эге школазынга чадаананың чеди чыл кызылдың дугаар школаларынга алган чылдарда абаканда күрүнениң башкы институдунуң төөгү дыл факультединге өөренип турган чылда ссрэ ниң эртемнер академиязының м горький аттыг делегей литературазының институдунуң аспирантуразын дооскан доржу сеңгилович тыва улустуң аас чогаалын тыва чогаалдың төөгүзүн ооң теориязының дугайында ажылдарны бижээн оон аңгыда эртем шинчилел болгаш чогаал ажылынга хамаарышкан хөй хөй номнарны үндүрген оларның иштинде ачыты кезер мерген кыс халыыр тыва улустуң тоолдары дугаар үндүрүлгези тыва поэзия тыва чогаал тыва улустуң аас чогаалы төөгү болгаш амгы үе дээш оон даа өске номнары парлаттынган ооң ажылдары тыва орус моол поляк дылдарда үнген эрзин кожууну россия федерациязында тыва республиканың бир кожууну кожуун төвү эрзин деп суур кызыл хоорай биле эрзинниң аразы км шөлү км чурттакчы чонунуң саны кижи национал тургузуу тывалар шажынчы тургузуу буддистер автомобильдин кодунуң дугаары куржаг шагы эрзин кожуун чылдың апрельде тургустунган кожуун тываның мурнуу чөөн чүгүнде чыдар каа хем кызыл тес хем кожуннар биле болгаш мурнуу чүкте моол күрүне биле кызыгаарлажып турар бичии хуралдың президиуму чылдың апрель айда айтыышкынының аайы биле тес хем кожууну ийи тес хем эрзин кожууннарга чардынган эрзин кожуунга бай даг арбан эрзин арбан нарын арбан качык арбан тес бай хөл хамаарышкан ниити кожуун чурттакчыларынын саны болгаш өг бүле болган амгы үеде эрзин кожуунуң төвү чылдың август те төп хоорайы сарыг булуң болуп тургустунган облисполкомнуң дужаалы биле чылдың август те сарыг булуң эрзин кылдыр эде адаттынган чылдың февраль де эрзин кожууну эрзин району тес хем районунуң удуртулгазынче берипкен чылдың январь де эрзин району катап тургустунган василий лүдүп оглу эренчин февраль июль тыва шүлүкчү чогаалчы редактор в л эренчин чылдың февраль де таңды тывазының салчак кожуунда калбак хады деп черге төрүттүнген бижик бөлгүмүнге чаа тыва бижикке өөренгеш даг алтайның ойрот турага башкы техникумун дооскан амыдыралын бичиизинде хөлечиктен эгелээн чаа тыва бижикти чонга өөредип шагаан арыгга эрзинге тес хемге башкылап школа директорлаан тыва арат республиканың тудуг болгаш үлетпүр яамызынга сыстыг хем ыяш ажыл агыйга директор бооп кожком даргалап шын солуннуң корреспондентизи кылдыр ажылдаан василий лүдүпович бодунуң шүлүктери биле чонга билдингир ооң баштайгы шүлүү чылда шын солунга парлаттынган шүлүктери очерктери чечен чугаалары республика солуннарынга улуг хем альманахка үнгүлээн чырыкче шүлүктер чаартылга деп номнары парлаттынган чылдан эгелеп тыва арат республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чылда ссрэ ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге кирген айдың бурунгу үелерден бээр түрк чоннарның эдилеп чоруур чараш сөзү ооң утказы дүне булут чок арыг сылдыстыг дээр турда база черни ай хүндүскү үеде ышкаш чырыдып турда ынча дээр тыва дылда болза бо ла айдың дүн азы даштын айдың деп сөс каттыжыышкынын ажыглап турар бис айдың деп атты амгы үеде түрк чоннар аразындан колдуунда турктар азербайджаннар база тывалар ажыглап турар бурунгу түрк дылдыг чоннарның бижимел тураскаалдарын шинчилеп көөр болзувусса аяс болгаш айдың деп сөстерниң уткаларын карлук эртемден махмуд аль кашгариниң түрк сөстерниң чыындызы век деп номунда тайылбырлаан болуп турар ында аяс дээрге арыг чырык дээр деп тайылбырлап каан айдың деп сөстүң утказын махмуд аль кашгари ай чырыы деп бижээн аяс биле айдың деп сөстерни шаг дүптен бээр түрк чоннар хуу аттар кылдыр база ажыглап турганнар тываның бир руналыг бижиинде айдың деп аттың утказынга дөмей ат бижиттинген ол тураскаалды эйлиг хем суурнуң чанында кара булуң деп черден тыпкан ол бижикте мындыг домак бар эр адым айдык аяс деп атты түрлүг эжелекчи хаан махмуд газневиниң бүзүрелдиг эжи эдилеп чораан олар амгы афганистанның газни деп хоорайынга векте чурттап чорааннар ол үеде түрк чоннар амгы үениң египет индия испания дээш аңгы аңгы ырак чурттарын эжелей көжүп чурттап чораан ынчангаш ол чурттарның төөгүлүг бижимел тураскаалдарында түрктерниң дугайында база бижиттинген болуп турар амгы испанияның девискээринге чурттап турган араб эжелекчилерниң баштыңчызы мохаммад чч база бүзүрелдиг түрк эштиг турган ооң адын айдың дээр турган мохаммад биле айдың хостуг үезинде шыдыраа ойнаарынга ынак чорааннар деп бурунгу үениң төөгүчүлери бижип кааннар төөгүге адын мөңгежидип аттырып каан айдыңнарның бирээзи түркмен эжелекчи болуп турар ол амгы турцияның девискээринде измир селчук дээш өске даа хоорайларны эжелеп алгаш башкарып турган ооң салгалдарын айдың оолдары деп адаар оларың бирээзи айдыңоглу умур бей чч турцияның девискээринге сайзыраңгай күрүнени тургусканындан ады төөгүже кирген айдың деп түркмен баштыңчының ады биле амгы турцияның бир хоорайын адаан бадра үжүней оглу иргит февраль август прозачы баштайгы тыва уруглар чогаалчызы б ү иргит чылдың февраль да таңды тываның амбын кожууннуң амгы тес хем чыргалаңды деп черге төрүттүнген үжүк бижикти самагалдай хүрээзинге хуурак турганында өөренген бичиизинден орус казактарга хөлечиктеп бызаңчылап тараа тарып ажылдааш чылда тываның революстуг шериинге албан эрттирип эгелээн араттың революстуг шерииниң биче командирлер школазын дооскаш москваның фрунзе аттыг шериг академиязының чанында түр курузунга база совет партия школазынга өөренген чылда тар ның күрүне тургузуунга удурланган үймээнчилерни базарынга киришкен араттың революстуг аныяктарының эвилелиниң төп комитединиң бирги секретарынга соңгуткан чылдарда тар ның сайыттар чөвүлелиниң чанында культура комитединиң даргазынга чылдарда тар ның моол арат республикада бүрүн эргелиг элчини бооп тыва ссрэ ге каттышкан соонда сэкп тыва обкомунуң секретарынга ажылдаан чылдарда шагаан арыг арыг бажы эйлиг хем тес хем школаларынга башкылап директорлаан чылдан эгелеп кызыл хоорай совединиң күүскомунуң күш ажыл курлавырының талазы биле килдис эргелекчилээн тыва республиканың биче хурал президиумунуң кежигүнү чораан тар ның республика ордени биле ссрэ ниң күш ажылга шылгарал база чылдарда ада чурттуң улуг дайынынга маадырлыг күш ажыл дээш медальдар биле шаңнаткан бадра иргит чогаал ажылынче чылда кирген тыва арат республиканың чогаалчылар эвилелиниң баштайгы кежигүннериниң бирээзи чылдар үезинде шүлүктери чечен чугаалары публицистиг чүүлдери шын аревэ шыны хостуг арат солуннарга болгаш революстуң херели сеткүүлге үнүп турган ооң бижээни арзылаң күдерек бистиң кырындан ужудукчу кидиспей деп романнарны сэкп тыва обкомунуң кызып кыйыышкынга таварышканындан чырыкче үнмээн чүге дизе ол чогаалдарын парладыр эргезин казыттырган турган чүгле чылда алдын мыйыс деп тооолдар ному чырыкче үнген арзылаң күдрек деп романның бирги номун оглу чогаалчы игорь иргит чылда парладып үндүрген джампа тинлей вангчен июнь те төр геше сарыг шажынның буддизмниң төвүт лама башкызы далай ламаның россияда шажын төлээлекчилериниң бирээзи джампа тинлей геше индияның майсур хоорайга төвүт дескен өг бүлеге төрүттүнген школаны дооскаш варанаси хоорайда төп төвүт институтче центральный тибетский институт кирип алган институтту дооскан соонда англи дылдың төвүт дылдың санскриттиң философияның шастри бакалавр деп чадазын алган чаа зеландияда дорчже чанг деп буддизм институтунга төвүт лама башкыларга очулдурукчу болуп чылдан тура беш чыл ишти ажылдаан харлыында шажын дужаалын хүлээнип алгаш гелоң гелонг апарган чылда үш чыл ишти дхарамсаланың дагларынга затворниктээн соонда далай ламаның күзели биле ооң шажынчы төлээлекчизи болуру биле россияже чорупкан чылдың февральда сэра деп индияның хүрээзинге геше буддизм философиязының доктору деп ат алыр дээш шылгалда дужааган геше тинлей далай ламаның шажынчы төлээлекчизи болуп россияга ажылдаан чылдарында буддизм нептергей регионнарга тыва калмыкия бурятия ооң катап тургустунарынга болгаш сайзыраарынга үлүг хууузун дузазын хөйү биле көргүскен чылдар дургузунда ооң өөреникчилери чер черлерден көвүдеп келген болгаш түңнелинде буддизм төптери база ажыттынгылаан чылда кү далай лама калмыкияже аалдап чорда геше джампа тинлей харлыында хүлээнип алганы гелоң лама сагылын дедир хүлээткен ол үеден эгелээш геше тинлей бодунуң ажыл чорудулгазын тайбың суртаалчы болуп уламчылап турар өг бүлелиг уруглуг геше тинлей сарыг шажынның буддизм төптериниң шажынчы удуртукчузу болуп турар оларның иштинде москвада лама цоңкапаның буддизм төвүнүң улан удэде ногаан дарийги төвүнүң элистада ченрези төвүнүң кызылда манджушри төвүнүң санкт петербургта асанга төвүнүң екатеринбургта ваджрапани төвүнүң иркутскуда атиша төвүнүң новосибирскиде майтрейя төвүнүң уфада тушита төвүнүң ростов на донуда пунцог чопел линг төвүнүң красноярскта чакрасамвара төвүнүң база сочиде амитабха төвүнүң вконтакте деп сайт дугайында вконтакте үндүр чугаалаарынга болгаш дыңнакчыларын тып алырынга дуза кадар четкиде проект элбекшилдиг солун улус биле чугаалажып болур силер азы өңнүктериңер биле база чоок кижилериңер биле харылзаа тудуп болур силер вконтактениң салган сорулгазы четкиге чугаа кылырының үргүлчү тура дүшпейн амгы үеге ёзулуг дүүшкек дүрген база эстетиктиг аргазы болуп артары чаа медээлер дугайын мынаар бижидип алгаш билип ап болур силер вконтакте улуг четкиниң орус дыл кырында эң не хөй улус кирип турар чери болуп турар сайт биле бергедээшкиннер тывылган болза бээр бир эвес сайтче кирери база айтырыг салыры болдунмаза бо адресче бижиптер силер кады ажылдажылга талазы биле айтырыгларда пресса төлээлеринге реклама айтырыгларынга юридиктиг адрес ооо в контакте санкт петербург тверская куд б лит б вконтактениң арыннарында силерниң автор эргелериңер үреп турар чогаалдар бар болза долдургаш сайттың удуртулгазынче хомудал чоргузуп болур силер боттарының садып алыкчыларынга вконтактеде трафик алыксап турар харылзаа операторларынга белеткеп каан бис логотиптер ооо в контактениң бүрүткеттинген бараан демдектери болур урааңкай саха дыл ураахай эвенки дыл уракай уракай эвенкил дылда уракай деп сөс кижи деп очулдуртунар саха дылда ураахай деп сөс база кижи деп очулдуртунар ол сөстер чиңгине түрк сөстерге хамаарышпас эвенкил чоннуң бурунгу тоолдарында ырларында аи урааңкай биле урааңкай эвенки деп сөстер бар аи урааңкай дээрге алдыы үстүү оранның чуртакчызы дыр ол сөс биле эвенкилер боттарын адап турган аи урааңкай болза аңчы кижи дир ол кижи арга эзимниң тайганың кежии биле амыдырап чурттап чоруур урааңкай эвенки дээрге эвенки кижи дээн уткалыг сөс түр чижек д р халгалкн д улакин дэрэлкэн урнкай эвэнк бивк вт дорт очул ийи буттуг тас арынныг урааңкай эвенки чоруур мында болза ийи буттуг тас арынныг деп сөстер анаа кижини айтып турар урааңкай эвенки дээрге кижи эвенки дээни ол бооп турар д р халгалкан д улакин дэрэлкэн эвунк ехалкан уракай эвенк дорт очул ийи буттуг тас арынныг дески карактарлыг эвенки кижи эргэчн айа дндэ д р халгалкан д улакин дэрэлкэн боско дылилкан боро уракай оскечэн канчап ла мындыг чараш черге эвенки кижи төрүтүнмес боор чижек кайы черге өстүвүс ада иези чок өскүстер канчаар төрээн деп улус айтырза бис урааңкайлар тайга чурттуң кижилери бис канчалдыр өскүс үжелээ өскен бис бир эвес биске дөмей урааңкайлар бар болза силер билир ирги силер бе сахаларның олонхоо тоолдарында саха ураахай деп сөстер бар урааңхай дээрге кижи дээн ынчаарга саха урааңхай дээрге саха кижи дээн уткалыг болур урааңхай саха деп сөс биле боттарын вилюй хемниң сахалары адап чораан кулун атах деп археологтуг культура вектер байкал хөлдүң соңгу эриинге чурттап чораан түрк дылдыг улус туймаада биле эркээни ховуларынче векте көжуп эгелээн олар арат ажыл агыйлыг мал маганныг улус чораан сахаларның өгбелеринден бээр эң бир дугаар бодунуң мал маганы аалы биле урааңхай хаадыыат деп кижи көшкен ол кижи бээр дораан көже бербээн чоорту көшкен орук ара кыштаглап хонуп база турган малының кыжын чиир сигенин ол чайын кыштаар чурттунга белеткеп аап турган ол үеде бо черни сүттүг хем дээр чораан бээр көжүп кээш ол эвенкилер биле дайылдашкан эвенкилерге ол кижи чылча шаптырган семёнов платон саввич харлыг дугаар мальжегар наслегтен январь чыл саха чурттунче бир дугаар көшкен улус урааңхай кыс омогон ныкыыс күппүлүүн омогон баай баштай урааңхай деп чон биле дайылдашкан оларга аштыргаш об бурят чуртунче дезипкен буряттар биле база кезек үе иштинде ол чаалажып чораан буряттарга аштыргаш оларның сүмези биле ол бистиң чурттувусче ийи эжи биле көжүп келген бир эжиниң ады ныкыыс өскези хам кижи ооң адын күппүлүүн дээр үжелээ лена хемни куду баткаш амгы якутск хоорай чанынга турлаг кылып алган бо черге ыдык хөлдүң оң талазынга олар чадыр урасу эскерип каан омогон ныкыыс эжинге баргаш айтырывыт кым бо черде көжүп келди диген ныкыыс аңаа баргаш чадырындан үнген узун эвес чаңгыс херээжен кижини эскерип кааш айтырган кым кижи сен кайыын келген сен ныкыыс көргенин эштеринге чугаалаан эжешкилер хем кыдыынче үнүп келген омогон ол херээжен кижини кадай кылдыр ап алган кадайы үш уруг божуп берген ийизи чассыг чараш кыстар үшкүзү чараш эвес буду аарыг кижи болган дмитриева михаил дугаар мальжегар наслегтен март чыл урааңкай азы урааңхай деп сөстүң эге дөзү эвенки чонда болур эрте шагда бир ле эвенки дылдыг аймак амур хемден үнгеш сибирьниң тайга ховуларынче тарай көже берген көшкен улус сибирьниң аймактарынга бодунуң эвенки дылын дамчыдып берген чөөн сибирьде чамдык аймактар эвенки дылды шиңгээдип алгаш бодунуң төрээн дылын утупкан бооп турар шаанда сахаларның өгбелери урааңкай деп сөстү эвенкил чондан үлегерлеп алгаш бодунуң түрк дыл домаанга таарыштыр ураахай кылдыр өскетип алган харын даа сөөлзүредир ураахай деп сөс чиңгине саха дылдың кезии апарган моол күрүнелер төп азияга дугаар вектен эгелеп тергиидеп эгелээн дир азияда көвей чоннар аразынга урянхай деп сөстү моолдар тарадып каан бо сөөлгү чүс чылдарда урянхай деп сөс мырыңай политоним апарган үе шагның эгезинде түрк эвенки болагш самоди дылдыг улуска урянхай деп сөөк аймак турбаан векте бижээн юаньның чажыт төөгүзүнде бир ле урянхай деп аймактаың улузун бижээн чижек кылдыр дугаар векте онон хемниң унуга чурттап турган урянхай аймактың улузу моол чонга хамааржыр болур сураглыг сүбэдэй биле джэлме алышкылар ол аймактан укталган ол урянхайлар тываларның өгбелери эвес дир моол орус словарларда албан на урянхай кылдыр бижээн сөс чок эрги моол бижикте кылдыр бижээн сөстү орустар кириллица үжүктерин ажыглап урянхай кылдыр бижип эгелээн урянхай кылдыр бижээн сөс шагда тывылган тываларның өгбелери урянхай деп сөс билбес чораан тывалар аразынга урянхай деп аймак сөөктүң улузу база кажан даа чуртаваан урянхай деп моол сөстү тывалар дорт адай албас турган кара чон ол сөстү тыва домаанга таарыштыр урааңгай кылдыр адаар чораан чүгле моол бижик ажыглап чораан тыва дүжүметтер боттарының саазын чагааларынга танну урянхай деп сөстер бижип турган моолдар векте тываларның өгбелерин арга урянхадтары деп адап турган чүрээм ханызындан ынак өндүр угаанныг шажынчы өңнүктеримге үш улуг дилээм бирээде бистер бурган шажынынга сүзүк бүзүрелдиг улус чүгле чүдүп тейлээривис биле кызыгаарлаттынмайн бурган башкының өөредиин үндезин ном судурларга даянып тургаш дыңнаар сайгарар арга биле шиңгээдиривис кол чугула ийиде эртем билигниң дыка сайзыраңгай үезинде чурттап чоруур бис ынчангаш үе шагның негелдезинге дүгжүп турар бурган шажынчылар болурувус чугула үште аас кежик күзеп хилинчек човулаң күзевейн турарывыс биле шупту дөмей бис ынчангаш аас кежиктиң чылдагааны буян а хилинчек човулаңның чылдагааны нүгүл бачыт деп угаап билип эки бактың ылгалын часпас болурувус эң не чугула кысказы биле шуптувус эртем билиглиг шынчы чөптүг ак сеткилдиг дузааргак кижилер болур болзувусса ал бодувуска даа өскелерге даа улуг ажык дузалыг болур бис дээрзинге чигзиниг чок дрепуң гомаң дацанның самло кхамценниң ламазы шивалха деп тулку ат эдилээн тензин ңаваң лопел медээлелдиң дөзү аяс владимир оглу данзырын тыва чоннуң чүс чылдың аразында ынак ыраажызы ооң күүселдезинде чаңгыс эвес ырылар бар ол ырының сөзүн аялгазын боду чогааткаш ооң кырындан боду күүседип ырлап чораан салым чаяанныг ыраажывыс ам бо хуннерде аравыста чок даа болза оон кууселдезинде чараш ырыларны чон ам даа дыннап чоруур чуртап эрткен узун эвес чурталгазынын иштинде оон кылып чораан ажыл ижинин туннелиндери ам даа балалып чиде бербээни оорунчуг чоннун сагыш сеткилинге оон откут уну база аян ырылары ам даа хой хой чылдар иштинде чангыланып чоруур боорунга идегеп артар дыр бис эки кылган ажыл элеп читпес алдар деп улегер сос бо чуулдун бадыткалы деп саназа чуулдуг боор данзырын аяс владимирович январь ниң чылда тес хем кожууннуң самагалдай суурунга чаятынып бодараан ооң салым хуузу ынчалдыр ла эгелээн чашкы үелери болгаш школачы чылдары кызыл чыраа сумузунуң ак эрик деп суурга эрткен бирги класстан эгелеп кызыл чыраа ак эрик ортумак школазынга өөренип эгелээн үшкү класска өөренип тургаш ла класстың болгаш школаның бот тывынгыр уран чүүл көргүзүглеринге идекпейлиг киржип эгелээн ол хөй кезээнде тыва улустуң ырыларын ырлап турган теве хая самагалтай хандагайты алды баштыг кара дагны эге класты дооскаш сыгырга хоор бөлгүмүнүң кежигүнү апарган чылда хөгжүмчү аттыг фольклорлуг ансамбль школазы шилээш киирип алган ол үеде алдыгы класстың өөреникчизи турган ийиги делегей дайыны сентябрь чыл сентябрь кижи төрелгетенниң төөгүзүнде болган эң улуг дайын чаа делегейниң ийи аңгы шериг политиктиг коалицияның коалиция күрүнелер эвилели дайылдашканы аңаа күрүнелер киришкен черниң чурттакчыларының барык дайынчы чорудуушкуннар аңгы диптиң девискээринге база аңгы океанның кырынга болган дайынның болуп турган үезинде киржип турган чурттар өскерлип турган оларның чамдыктары идепкейлиг дайынчылар болуп турган өскелери боттарының эвилелдеринге аъш чем талазы биле дузалап турган а элээн хөй чурттар дайынга чүгле анаа ынчаар номинально киржип турган гитлерге удур коалицияже дараазында күрүнелер кирип турган осьтуң чурттарынга удур дараазында күрүнелер база турган панама коста рика доминикан республика сальвадор гаити гондурас никарагуа гватемала куба непал аргентина чили перу колумбия иран албания парагвай эквадор сан марино турция уругвай венесуэла ливан сауд аравия либерия боливия дайын үезинде нацист блоктан үнген чамдык чурттар коалицияга база каттыжып кээп турган дайынга өске талазындан нацист блоктуң чурттары киржип турган уурак өскээр аа кандыг даа малдың төрээн соонда бир дугаар сүдү ол онзагай бот шынарлыг чаш малдың өзүп доругарынга чугула херек бүдүмелдер бар тывалар ууракты хамык ак чемниң дээжизи кылдыр санаар ону төкпес ыт кушка бербес инек төрээн соонда баштай бызааны эмзиргеш арткан уураан саап оран чуртунче чалбарып өргүүр инек кышты хүр ашкан эки чемнээн болза ол ааның өңү кыскыл сарыг холга чыпшынып турар хоюг бот шынарлыг болур хонарга уурак чидип анаа чалаң сүтче шилчиир сарыг шайның чемижин шала арбыдадыр каггаш дус чокка хайындырар шай хайны бээрге ууракты хымыштап куткаш уун дөрже кылдыр туткаш холуй саарар ону шай биле үзүк чокка быжыр сааргаш ам дузап алыр бир эвес дусту баштай каар болза аа биле сүттээрге шай итпектели бээр ынчангаш дус чок кылырының ужуру ол уурак биле сүттээн шайның дээжизин оран чуртунче октаргай делгеминче мал маган менди турзун хойтпак тарак көвей ак сүдүм савазырап турар болзун ажы төлүм аазын ижип тодуг догаа чурттазын дээн уткалыг өргүп чалбарыыр ооң соонда шайның дээжизин өгнүң ээзинге кудар оон бодунга кудуп алыр дараазында уругларынга кудуп бээр ооң соонда кады кожа өглериниң ээлерин чалап шайладыр аа биле сүттээн шай кайгамчык амданныг чаагай чымчак суксун болур инек сүдүн пашче хирези биле куткаш хайындырар хайнып келген сүтче ааны бичии бичиилеп кудар болгаш үзүк чокка саарар ууракты хоюг кылдыр азы арай суук кылдыр хайындырары анаа сүтче хөй азы эвээш ууракты кударындан хамааржыр үзүк чокка саарып тургаш быжыр хайындырып алырга сүт ышкаш суук эвес шала хоюг чаагай амданныг болур ааның бодун чааскаандырзын хайындырып болбас итпектели бээр шой пашче ууракты куткаш улуг эвес отка хайындырар оон чоорту сарыг сүт ылгалыр болгаш итпек үнүп келир сарыг сүттүң чартыын өске саваже кудуп каапкаш артканынга итпекти кызыл сарыг өңнүг болгуже улуг эвес отка сыргырадыр хайындырар сарыг сүт төнүп ак итпек кызыл сарыг апаар ээжегейниң болганы ол ээжегейни сооткаш кадырбайн даа чип болур эмин эртир чаагай чигирзиг тыва чем бир эвес ээжегей хөй болза кадырып алыр ээжегейни өремеге холуп чиирге кедергей амданныг сут сүт дээрге бойдустун чайгаар бергени кайгамчыктыг чеми дир сут чемиштиг кандыг даа дириг амытанга иези оон суду дег эргим чуве чок торуттунген черинин довураа алдын торээн иенин суду эм дижир оон ак чем аймаан шуптузун кылыр ол эм шынарлыг чижээ ошкунун чаа сагган чиг судун иижин шоюунду аараан бичии чаштарга ижиртир чораан теве судун хой кезиинде чаланга ижер шай суттээр ургулчу теве суду ижип чораан бичии уруглар кадык шыырак хорекке дегдириишкин ижин шоюнду аарыглары деп чуве билбес озер оон хымыс баз кылыр ол хымысты сарыы улуг кижилер тоолга орнунга ажыглап чораан быштак кызарда ааржы шууггенде сарыг сут ылгалыр оон бетии чижээ бо аякта тарак кырынче изиг сутту кудуптарга сарыг сут ылгалып тарак итпектели бээр сарыг сутту уругларга аартаткаш иртпээн чиртир ол шыкатан камгалаар чамдык улус быштак кыскан соонда оон сарыг суу биле баш даа чуур чораан хайлымак хып турган отка шой пашты салгаш оремени каггаш эргизип алыр эриг оремеже чиг далганны каггаш быжыг сыптыг хымыш азы калгак биле былгаар далган шала быжып орда кырынче шай азы сут куткаш элээн ур былгап чоруй ааржы ааржы азы ээжегей немээш оременин узу ылгалгыже былгаар ус ылгалып далган быжып сарыг оннуг чаагай чыттыг апаарга хайлымак болганы ол хайлымакка хой эвес чигирни немеп алыр бышкан хайлымакты улуг тавакка каггаш аянныг хевир кииргеш салыр хайлымакты оремеден ангыда чаа чокпек азы саржаг биле кылып болур хайлымак тодуг чылгыр онзагай чаагай чем ону сояннар кедерге унелээр хундулел чеми кылдыр дурген белеткээрлер оларнын хой кезии хайлымакты устуг тайгак дижирлер чуге ындыгыл ааска кирген соонда билдинмейн хайлып узунге тайып ажа бээр ай дазыл чемиштиг линейныйлар коданынга хамааржыр аргага үнер черлик үнүш бедии см алдын сарыг өңнүг дазыл чемиштиг чечектери хире узун сыптарлыг кызылсымаар көксүмээр өңнүг аякчыгаштары дашкаар аңдарык чимизи хавакчыгажында борбак өзүп үнүп турар черлери арга ишти арга шыктары болгаш кыдыглары чадаң ыяштар аразы белеткээр үелери август сентябрь хереглеттинер чүүлдери үнүш бүдүнү биле күзүн айның дазыл чемиштерин чыып алгаш сүтке хайындыргаш өреме биле катай чиирге магалыг чаагай чем болур айны шала күскээр арбыдадыр казып сывын кезип окатааш чүгле борбак чемижин артырып алгаш довураандан аштап арыглаар арыглап алган айны шой пашка каггаш кырынче сутту куткаш оожум отка сыргырадыр хайындырар ай чымчап быжып келирге пашты эскеш халыптааш соогуже тургузар соой берген айны ааржы чокпекке холуур ону айлыг чокпек дээр айны чокпекке холуурундан ангыда кадыргаш соктап алыр арыглап аштап каан айны бичии согаашка далганнааш кыжын мунге каап ижер изиг бот шынарлыг эки амданныг айнын эм шынары куштуг соокка ол шыкка алыскан кижилер айны кара мунге каггаш аартаар чылыгланыр дер суг дужуп сергеп сегиир айның дазыл чемижин күзүн казып алгаш хайнып турган изиг сугже урупкаш хайындырар оон дазыл чемиштерни уштуп хээндектээш пашка хооруптар азы духовка иштинге хүн караанга кургадып алыр амданы шынары чигирзиг шоолуг эвес коржаң дески ажыглаары чүрек өкпе аарыгларын эмнээр кургаг чөдүл экиртир чымчадыр оожургадыр ажыглаар хемчээли г хайындырган суун ижип эмненир сагыыр чүүл улуг хырын иштинде соок киирген деп билдинип турда хөй өл дүкпү чараа барда суук өтпекте таарышпас ажыглаары чечектерин довурактай белектеп алгаш сөөктер ылаңгыя баш сөөгү кемдээнде ажыглаар айның чимистерин уруг савазындан ханзыраашкын болганда доктаамал ажыглаар турган дазыл чемижин хораннаныышкынга удур ажыгдаарын сүмелеп турар күзүн айның дазыл чемштерин хээндектээш хөлегелиг черге кургадып алыр ону шаралыг карттарның слизистые оболочки дегдириишкиннеринде болгаш кызыл өөштүң оюлган аарыында суглуг изиг чиң хевирлиг салып эмнээр бүрүлеринден суглуг ханды белеткээш оюлганнар балыын чуур төвүт дылда а бхи шья айның дазылы бйа пхо ци ци айның чер кырында кезээ ажыглаары дазыл чемижин сөөктер сынганда база баш сөөгүңүң кемдээшкиннеринде хораннаныышкында халыында ажыглап турар хереглеттинер чүүлдери сигенинден настойка белеткээш узамдыга берген ай демдээн доктаадыр чодураа дээрге хемнер унунга арга арыг иштинге үнер чадаң үнүш ону чыггаш кургадып алыр кургаг чодурааны дээрбелээр чодураа далганын чөкпекке холуур ону чөкпекке холуурундан аңгыда тывалар эм кылдыр ажыглап чораан ижин шөюндү аараанда чодурааның хандызы эки эм болур бир улуг омааш бүдүн кат кырынче стакан ишти хайнып турар сугну кудуптар хире минут хайындыргаш шүүреп кааптар стаканның дөрттүң бир кезии хирелеп хүнде катап ижер чодураа тывада база хөй үнүп турар тал хевирлиг кара карттыг ыяш болур май июнь айларда чечектелир чечээ ак өңнүг бөкпек сырга хевирлиг чидиг чаагай чыттыг кады борбак кылагар кара сөөктүг чигирзит амданныг чодурааның кадында чигир яблоктуг лимоннуг кислоталар болгаш өске даа бүдүмелдер бар үрезининде чечээнде бүрүлеринде болгаш картында амигдалин деп гликозид бар чодурааның тургузуунда фитонцидтер деп бүдүмелдер хөй чижаэ чодурааның картын сугга чедингир кылдыр хайындыргаш ымыраа сээк болгаш быт дээн ышкаш насекомнарны өлүрүп болур ынчангаш чодураа болза хоранныг дээрзин база билзе чугула чодурааның кадын чууруп кургаткаш янзы бүрү чемге холуп ол хевээр даа чип болур чодурааның суу биле карактың чамдык аарыгларын чуп чиңнеп эмнээр кадындан ижер суксун кисель шай кылгаш ижин аарыгларының үезинде ажыглап турар чодурааның кадын шай кылдыр ижин баар аарыг кижилер ижип болур улуста база шаг үеден бээр ону аъш чемге холуп аарыгларга шак ынчаар ажыглап чораан согунаны шаг үеден тура ла улус ажыглап келген тарымал согунадан аңгыда тывада черлик согуна тайгаларда дыка хөй үнүп турар согунаның тургузуунда эфирлиг үс чигир клетчатка калийлиг дустар болгаш фосфор органиктиг кислоталар ферментилер азоттуг бүдүмелдер сапониннер гликозидтер витаминнер с в каротин бар согунаны чемниң янзы бүрү хевирлеринде ажыглап турар ооң химиктиг бүдүмелдерин медицинада хөйү биле ажыглап турар согунаның суун алгаш азырып чөдүрген уругларның думчуунче бичиилел дамчыладыр болгаш витамин четпестээн аарыгларга гриппке ижин шөйүндү аарыгларынг чаа кылган ханды суун бир бичии омааштап бир хүн катап чемненир бетинде ижер оон ыңай хан базыышкыны улуг улуска база кырып назылай берген кижилерге канчаар даа аажок ажык дузалыг чүге дээрге ханда холестеринниң ковүдээрин эвээжедир медицинада кулчаның спиртке ханды суун кылган алличеп дээр эмин ажыглап турар ынчангаш ону ижер кижилер неделя дургузунда дамдыны бир хүн катап ижер улустуң ажыглап турары биле алырга согунаны хаваңнап ышкан кижилерге ол кижилерниң организмнеринден сугну ылгап үндүреринге ажыглап турар ынчалза даа чүректиң болгаш баарның чамдык берге аарыгларының үезинде ону ажыглаарын эмчилер биле сүмележир болза эки согунаны чамдыкта аскарида острица дээн ышкаш өске даа кыжа курттарны үндүреринге ажыглап турар ындыг таварылгаларда эртенги аш ижинге чиирин азы чартык стакан хире кулчаның ханды суун хонук хире ижерин сүмелеп турар оон ыңай кулчаны эът кештиң кижиир кыза берген мөчектеринге чаар сөөлдерни арынның сепкилдерин чок кылырынга ажыглап турар согунаның суу биле неделяда катап баш кежин дүгүн эки өзүп быжыгарынга чуурун сүмелеп турар янзы бүрү ириңнеп хуулган балыгларга база ажыглаар кулчаның тургузуунда фитонцидтер деп микробтарга удур бүдүмелдер бар болганда чамдык грипп хевирлиг аарыглар үезинде база ажыглап турар согунаны бичи кылдыр хээй кескеш хайындырган соок сугга шак хире турнуктуруп тургускаш ооң ханды суун кылып алыр черлик согуна дээрге чымчак кара хөрзүннуг черлерге үнер үнүш чайгы үеде ооң чымчак сыпчыгажын күзүн борбак бодун казып алгаш чем амданы кииреринге ажыглаар ону мүнге манчы хуужур кылыр эътке тыртканга холуур чаагай чыттыг онзагай амданныг койнут дээрге чымчак хөрзүннүг хүн дээп турар аяннарга үнер черлик үнүш койнутту күзүн быжа бээрге чыып алыр бышкан койнутту кургаткаш соктаар нарын элгээшке каггаш элгептер бүдүн койнуттарны база катап чуурар ынчалдыр койнут далганын белеткеп алыр койнут далганын эътке мүнге холуурга аянныг чыттыг дыңзыг болгаш чаагай амданныг койнуттуң хандызын бронхиттээнде чемге хөөн читкенде чем хуулдуруушкуну баксыраанда ажыглаарга аарыг кижиниң аъш чем ижер хөөнү кирер ижин шөюндүнүң ажылдаары дүргедээр хандыны белеткээри улуг омааш ишти койнут кырынче чаа хайынган бир стакан изиг сугну кудупкаш минута тургускаш шүүрээр чем ижер мурнунда чартык стаканнап хунде катап ижер койнут чаңгыс чылдыг огород үнүжүнге хамааржыр сиген үнүш сывы дорт узуну см эвээш адырларлыг чечээ корзинка хевирлиг быйыргын сарыг бүрүзү узун чиңге салбакталчак чечектелири июль августа үрезини үүрмек хүреңзимээр азы куузумаар өңнүг үрезинин август сентябрьда чыыр чыды чидиг чаагай тывада койнутту чүгле огородка тарыыр эвес а черлик койнуттар дыка хөй чүве болганда оларны база ажыглап турар койнуттуң тургузуунда эфирлиг үс карвон болгаш өске даа бүдүмелдер бар үрезининде эфирлиг үс а сигенинде оон катап эвээш оон ыңай үрезининде үскүрү азоттуг болгаш азот чок бүдүмелдер чигир клетчатка витамин а бар бүрүзүнде витамин с а флавоноидтер бар ону янзы бүрү чемнерге холууру кижи бүрүзүнге билдингир эъттиг чемнерге янзы бүрү ногаа аймаа дузап консервалаарынга база хереглеп турар койнуттан алган эмнерни сидик элбедиринге өл шыкка алысканда уруг эмзирер иелерниң эмиг сүдүн көвүдедиринге ол ышкаш янзы бүрү ижин шөйүндү аарыгларын намдадырынга нерви системазының ажылы баксыраан улустарга ажыглап турар дуржулгалардан алгаш көөрге койнуттуң суу хан базыышкынын чавызадырынга дамырларны алгыдарынга чүректиң ажылын күштелдиреринге шөйүндүлерниң ажылын экижидеринге сидик элбедиринге ажыктыг болуп турар койнуттан анетин деп эмни үндүрүп ап турар ону чүректиң ажылы баксыраанда бир хүн катап бир таблеткалап ижер эмненириниң хуусаазы неделя чедир долаана азы долагана дээрге хемнер унунга арга арыг иштинге үнер тенниг үнүш бистиң тывада чер болганда үнүп турар улуг хевирлиг чараш узуну м хире бедип өзер ыяш чечээ бичии бичии ак тускай чаагай чыттыг кады хан кызыл борбак кадының иштиңде чедир сөөктерлиг болгаш ишти суг чок митпек чигирзиг ажыгзымаар амдаңныг май июнь айларда чечектелир кады айларда быжар долагананың кадында чигир органиктиг кислоталар яблоктуг лимоннуг дээш өске даа чаагай чыт киирер бүдүмелдер фитостериннер флавоноидтер сапониннер гликозидтер каротин холин витамин с дээш өске даа чүүлдер бар кадын аъш чемге ажыглап турар эң ылаңгыя долагананың кадындан варенье кисель хайындырар хлеб булочка аймаанга холуп быжырарынга ажыглап турар долагананың картын алгаш сугга хайындыргаш пөс таавы аймаан будуур кызыл будук кылдыр даа ажыглап турар долаганадан кылган эмнер чүректиң шыңган эъттериниң чыырлыр шынарын күштелдирер ооң биле чергелештир чүректиң сертилээш дүргедээр байдалын оожургадыр чүректиң болгаш баш мээзиниң хан дамырларынга хан эргилиишкинин күштелдирер чүректиң согарын дең дески болдурар хан базыышкынын кудуладыр чүрек аарыг кижилерниң ниити байдалын экижидер шынарлыг эм кылдыр нургулайында долагананың кадындан алдынган суг эмни ажыглап турар ону дамдыны бир хүн катап чем ижериниң мурнунда ижер долаганадан алдынган эмнер чүрек хан дамыр аарыгларының үезинде ижер кардиовалең деп эмниң тургузуунда холуттунган долаганадан алдынган эмнерниң эң не кол эки шынары чүл дээрге кижиниң организминге кандыг даа хора чогу болур сөөлгү үениң дуржулгалары биле алырга долаганадан алдынган чамдык эмнер ханда көвүдээн холестеринниң хемчээлин эвээжедир шынарлыг болуп турар ынчангаш кижилерниң баш бурунгаар кырывазынга долагананың кадын чиири ажыктыг деп сүмелезе чугула улустуң ажыглап турары биле алырга база ла үстүнде айыткан аарыгларның үезинде ажыглап турар долагананы кижи боду ижеринге кылып алыры белен чижээ бир стакан водкага бир улуг омааш ишти чууруп каан долагананың кадын дуглаглыг савага чеди хонук тургускаш ооң соонда шүүрээш дамдыны бир хүн катап чемненириниң мурнунда ижер долаана чедиштир быжа бээрге кадын чыггаш кадырар ооң эм шынары шыырак хан эргилдезин дүргедедир чүректиң эки ажылдаарынга дузалаар хан базыышкыны улгатканда уйгу келбес таварылгада ажыглаар долаананың бүрүлеринден хандыны мынчаар кылыр улуг омааш ишти үүрмектеп каан чечек кырынче бир стакан чаа хайындырган изиг сугну кудар шак тургускаш шүүрээр стаканның дөрттүң бир кезии хире хандыны хары угда хунде катап ижер каттардан ханды кылыры база ла ындыг янзылыг хүнде катап улуг омааштап ижер алексей дүгер оглу арапчор октябрь төр тыва шүлүкчү фольклор чыыкчызы рсфср ниң школаларының алдарлыг башкызы тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан а д арапчор чылдың октябрь те тыва арат республиканың таңды кожуунунуң межегейде эртине булакка төрүттүнген бижик бөлгүмүнден эгелээш бай хаактың кызылдың дугаар школаларынга башкының түр курузун болгаш кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан чогаал ажылынче чылда кирген шүлүкчү с пюрбюнуң өөреникчилериниң бирээзи ол кадарчының ыры сеткилдиң ыры дээш өске даа номнарны бижээн школаларга башкылап тургаш улустуң аас чогаалын чыып эгелээн болгаш тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалары деп номну чылда чырыкче үндүрген ооң шүлүктери крестьянка семья и школа сеткүүлдерге парлаттынган болгаш орус моол казах якут дылдарже очулдуртунган ооң ажыг шүлүктеринге композиторлар в көк оол а чыргал оол р кенденбиль д хүреш оол в тока х чүлдүм сүрүң б чамбыт б кенеш б каадыр оол а йомужап ырларны чогааткан куулар мунзук оглу аракчаа июль февраль тыва чогаалчы журналист ссрэ ниң журналистер эвилелиниң кежигүнү к м аракчаа чылдың июль те тыва арат республиканың чөөн хемчик кожуунунуң дагыр шемиге төрүттүнген бижик билигге боду өөренгеш совет партия школазын дооскан тываның революстуг аныяктарының эвилелиниң эге организациязының секретарынга чыргакы суму комитединиң секретарынга өвүрнүң реванэниң килдис эргелекчизинге тываның аныяктары шын солуннарга редакторлап ажылдап чораан ооң баштайгы ному кажар сыын чылда чырыкче үнген дараазында чылдарда медээчи куш алдын чуурга сыынак хову каргыраазы элбек сүт дээш деп номнарны парлап үндүрген ссрэ ниң күш ажылга шылгарал дээш медалы биле тыва асср ниң дээди совединиң президиумунуң хүндүлүг бижии биле шаңнаткан сүттүг шай тываларның эң ынак чем шынарлыг суксуну хүндүткел суксуну сүттүг шай кижиниң суксаанын эки хандырар күш киирип сергедир инек сүдүнден аңгыда хой өшкү сүдү биле сүттээн шай кайгамчык чаагай теве сүдүнде дус күжүр хөй ынчангаш баштай шайже дус кагбайн соонда немеп алза эки отка пашты салгаш сугну кудар соктаан шайны база хөй эвес дусту каггаш хайындырар хайынган шай саргарып чеми кээрге кырынче сүттү кудар аргалыг болза чиг сүт биле сүттээш быжыр саарар шайның сүдү бышкан соонда хөнекче шүүр дамчыштыр хымыш биле кудар шаарны ылгаар шайга хамаарышкан улусчу чаңчылдар кайы көвей чижээлээрге хүндүлээн кижизинге шай кудуп бээрде ада өгбеден дамчаан ак чемнин дээжизи келир үени оштаан кедергей хүндүткелдиң бирээзи ак сүттүг шайымны аалчы силерге сундум дээш шайлыг аяан ийи холдап сунуп бергеш хөнээн шайы биле база тавакка чемни ооң баарынга салыр чурумнуг өг бүле тудары чуртталганын нарын шылгалдаларының бирээзи ону канчаар эртери аныяк кижиниң үзел бодалдарындан тура соруундан мөзү шынарындан база үенин агымындан хамааржыр өг бүле тударын чиик бодаар тоомча чок көөр хөөннер амгы аныяктарда бар чижээ оларны чавырылдырып аныяк өг бүлениң албан эрттер эге чада бергедээшкиннери дир деп тайылбырлап болур ынчалза даа хайгааралдар эртем шинчилелдерниң барымдаалары биле алырга аныяк өг бүлениң бергедээшкинеринге таваржып турарының чылдагаанарының бирээзи ада иелерниң школа болгаш өске даа албан черлериниң аныяктарын өглээринге өг бүле тударынга белеткээр талазы биле ажылды кошкак чорудуп харын даа чамдыкта олче чогуур кичээңгейни салбайн турары болур ынчангаш бо ажылды экижидип аныяктарны өг бүле тударынга белеткеп чаңчыктырып өөредири албан чүге дээрге кандыг даа ажылга өөредирде баштай ооң эге билиглерин аргаларын шиңгээттирип чоорту өөредир ле болгай өглениринге өг бүле тударынга база ынчаар өөредип тускай белеткээрин үе негеп келген ындыг ажыл өгбелериниң өг бүлезинге эгелээри маргылдаа чок ынчалза даа бо ажыл эртем үндезиннерлиг онзагай уткалыг хевирлиг тускай өөредиг болур а бо таварылгада чүгле кол айтырыгларын көрген ынакшааннар черле ындыг бот бодун көрүксээр кады чоруксаар удаа дараа ужуражырда каастаныр эки хөөн кирип алыр оларның четпестери чайырлаттынган азы шуут уттундурган ынакшыл оларны эстедип ле турар куда соонда өгленген аныяктарның эки багын дошкуну биле шылгаар өг бүле чурталгазы эгелээр ол дээрге каастанып алгаш ужуражып самнап ойнап маңнаары эвес ле болгай чижээ өг бүле болган чаа байдалын медереп аңаа чаңчыгары өг бүле ээлери болган хүлээлгелерин күүседири аныяктарга нарын шенелде чергезинге чедер өг бүлениң хүңнүң не чем белеткээр аяк сава идик хеп чуур бажың ишти эмгелээр азы аайлаар ажылын кылыры төрүттүнген ажы төлдүң чымыжы дээш өске даа сагыш човаашкыннар немежирге аажы чаңның чайыры адырлып чес холазы көстү бээр чуртталганың шылгалдазы деп чүве ол дур амыдыралдың эскерилгелери биле алырга бо шылгалдаларны аныяктарның эрттери аңгы аңгы чамдык аныяктар аажы чаңын билчип бот боттарынга ашаанга кадайынга дүрген чаңчыгарын кызып бот бодун дыңнажып хүндүлеп эп найыралдыг чурттап эгелей бээрлер өгленген аныяктар аразындан мерген угааныглар база хөй олар эжиниң четпестерин аажы чаңының хирелиин билзе даа дораан на эдип чазай бербес чемелевес ада иезинче сөс дажып маннавас тургусутунуп келген чөрүшкектиг байдалды эдеринге бот боттарынга дузалажып ийи бодунга чаңчыгып өг бүлезин аайлап баштап чоруй баарлар ынчалза даа чаа өг бүлеге карышкактар каңдай чүүлдер болганчок ла үнүп кээр чамдыкта оларның бирээзи өг бүлеге хааннаар сагыштыг шупту мээң күзел сагыжым биле болзун дээр бирээзин бодунуң майыы биле эде быжып кижизидип эгелээр бо таварлыгада чүгле ийи кижи бот бодунга тааржып чадап турар эвес харын ийи аңгы кижизидилгениң ийи төрел бөлүк үскүлежип аас дыл чогуш содаа үнүп өг бүле буурап даа болур өг бүлени мындыг байдалга чедирбейн барып болурунуң аргалары хөй деп психология эртеми санап эге чадазында элээн каш дүрүмнерни сагыырын сүмелеп турар бирги бөлүктүң дүрүмнери сөс чугаа буддизм шажынның ыдыктыг демдектери буддизмге хамаарышкан тускай уткалыг демдектер өөредиг хүртүзү санскрит дхармачакра төвүт дылда чөкор өөредигниң хүртүзү дээрге өөредиг болгаш хүртүнү катай чижеглей салган демдек ооң ханы утказын тайылбырлаар болза арга дуржулгага мерген энерел сеткилдиг будда башкы өөреникчилеринге сансараның човулаңындан хосталып алзын дээш үш арыктың өөредиин чоруткан будда башкы өөредиг хүртүзүн тырыкылаан соонда ооң өөредиин өөреникчилери боттарының өөреникчилеринге дамчыдып бээри хүртүнүң чаңгыс салаазындан өске салааларынче дамчып чеде бээри ышкаш утка сиңген хүртүнүң тускай тайылбыры шаандакы үелерде ону чеспек кылдыр ажыглап турган хүртүнүң даштынче сес уштунуп келген черинге бижектер турган болгаш ол тырыкыланырга мурнунга таварышкан бүгү моондактар хеглип кырлып турган ол орукту изеп бээрге ол орук биле дүрген чорутунгур турган буддистерниң моондактары дээрге мугулай чорук кылык килең хандыкшыл олар болганда ол моондактырны чок кылырынга өөредиг хүртүзүн долгандырып тургаш чок кылыр утка бар тываларның эрткен үеде туктарында өөредиг хүртүзү турган ол хүртүнү хүн хүртү деп адап турган хүнге дөмейлеп турган утказы хүн херелдери саарлып келирге ле караңгы чиде бээри биле дөмей хүн хүртү каяа чедип келирге кижилерниң угаан медерелинге мугулайы эвээжеп турганын илередип турар өөредиг хүртүзүнүң иштики сес адыр салаалары будда шакьямуни башкының ачы буянның сес оруун илередип турар он кара нүгүл сарыг шажынчыларның эң чугула сагыыр кол хоойлузу он кара нүгүлдер кижиниң үш эжиктеринден үнүп чоруур кылдыныглар дыр үш эжиктер дээрге мага бот биле үш кылдыныг сөс домак биле дөрт кылдыныг угаан медерел биле үш кылдыныг каттышкаш он кылдыныгны ынча дээр он кара нүгүлдерни кылбазы карачал кижиниң амыдыралының сагыыр хоойлулары ол шажынчы ыдык амыдыралдың сагыл саймаазының олбук таваа база аңаа үндезилеттинген кандыг ла бир дириг амылыг амытаны сөөлгү тынынга чедир тынмас кылып калырын өлүрери дээр амы тын үзери эң улуг нүгүлдерниң бирээзи ону кылган кижи каржы үүлезиниң түңнелинде келир чуртталгаларында адакы үш чаялгага чаятынгаш шыдатынмас берге нүгүлдерни боду эртер тын үзериниң хевирлери көвей оларның кыска үш хевири өскелерниң өнчүзүн айтырыг чокка алыры бодунуң туразы биле өске кижиниң эт севин акша көпееэн херекселин хевин чажырып чыткаш азы күш дөгеп тургаш алырын оорлаары дээр ооң биле дөмей чээп алган ашказын дилеп алган эт севин үезинде эгитпези база хамааржыр кижилерни оорлаарынче ыдалаары база оор чорук болур оорлаарында кыска үш хевирлер бар чараш эвес эр кыс чорук кылып чорууру өг бүле кижилерниң бот боттарынга шынчы эвези ыдыктыг черлерге эр кыс чорук кылыры кыс кижи күзел чок турда эр кыс чорук кылыры херээжен кижиниң ай үезинде холбажыры бодунуң сорулгазын чедип алыр дээш өскелерни овуузуннуг сөстер ажыглап тургаш төөредиири бодунда эт сеп ашка хөпеек эртем билиг чок турда ла бар деп өскелерге минииргенирин ынча дээр мегениң үш хевирлери ниитилелдиң өг бүлениң эжишкилерниң найыралын болгаш дыжын үрээр шын даа меге даа чугааларны хынамча чокка хөөреп чорууру ажык болгаш чажыт деп ийи хоп тарадырының хевири бар ажык хевири улустуң мурнунга сөглээри чажыт хевири кижилерниң артынга дидир дидир тарадыры хоп тарадырының эң нүгүлдүү дээди шуулганың найыралын кузары оон ангыда тантраның өөредиин өөредип берген башкызы биле өөреникчизиниң аразында харылзаазын кошкадыыры эң нүгүлдүү болур өскелерниң сагыш сеткилин доюлдуруптар каржы дошкун уткалыг үлегер чок багай сөстер сөглээри кемниг кижилерни аскак дүлей согур деп сөглээри анаа чымчак даа сөстер ажыглап кыжыртынып тургаш кандыг бир кижиниң сагыш сеткилин булгандырыптары база маңаа хамааржыр башкылар чанынга тургаш каржы сөстер ышкынары нүгүлү улуг бодунуң болгаш өске кижилерниң алдын үезин чарып үре түңнел чок кевин херекчок чугаа кылыры өске чүдүлгелерни өөредиг деп хөөрээри хандыкшыл тывылдырар ужуралдар ырылар шүлүктер хөөрээри кылык килең тывылдырар дайын чаа оорлар дээрбечилер дугайында хөөрээри ылангыя ном судур сайгарып бүдээп турар улус чартыктырары улуг нүгүлдүг өске кижилерниң эт севин ашка хөпеегин эргезин алдарын бодумга болган болза дээн адааргал сеткилден төрүттүнген багай сеткил өске шевергиин арын шырайлыг азы мага боттуг кижилерни көргеш мен ындыг чараш турган болзумза дээн сеткил база хамааржыр өскелер айыыл халапка таварышсын өөделевес болзун дээн кылык килеңден үнген каржы бодалдар өнчүлүг кижилерге көөр хөөн чокталып когараарын йөрээп эртем билиглиг кижилер багай чүвеге таварышсын дээн сеткиишкин сеткип өскелер шаптараазынга таваржыырга өөрүп олурары ол бүгү хамааржыр угаан сарыылды баларландырып келир чок чүвени бар кылдыр шынзыгар бодалдарны ынча дээр чижээ мен мээң деп бодалдар угааны баларландырып чоруурлар ол бодалдар күштелген тудум мен деп чүве бот тускайлаң мөңге бар деп бодалдар биле угаан баларланып хирленир өске бир угаан баларландырар көрүш үүле хоойлузу чок деп боданырындан угаан баларланыр угаан чаажыктырар сес одуруг төвүттүң буга даа чурттуг геше дорже сеңге деп башкының шаанда ла бижээн кыска сес одуруглуг шүлүү бо шүлүкте бо үе чадазында кижилерниң сагыш сеткилинде эвээжеп бар чоруур үнелиг бодалдар азы сагыш сеткилди чымчадып делгем кылдыр сайгарар көрүштер кирип турар ынчангаш амгы үеде өөредиг тайылбырлап чоруур көвей башкыларның сүмези бо одуругларны эки сайгарып алгаш амыдыралга боттандырар болза ажык дузазы аажок улуг деп тайылбырлаан дээди сорулга чедип алыр дээш делегейниң амылыг амытаннарын эртине читамани деп даштан артык эгүүр мөңгеде үнелеп бодап чорууйн каяа даа кым даа биле ужурашсымза хамык көрүжүм бодумга чавыс болуп өскелерни сеткилимниң ханызындан өрү көөрүн чугула деп сактып бодаайн алдынымны сарыылымга кадартып багай бодал угаанымга киргелекте бачыттыг үүле херек эгелезе арга биле соксадырын кызып чорууйн чаңы багай бойдус сиңген амылыглар чаттыг каржы хора кылып чедип келзе эртинелиг уургайны тыпканы дег адааргалдан үнүп келген сеткилдерниң тииренчии даа каржызы даа тыптып келзе аштырыгны чииги биле хүлээп алгаш тиилелгени өскелерге өргүп чорууйн кажан на бир дуза кадып чораан өңнүүм идегелим болуп чораан акы дуңмам хора күзээн сеткил долган чедип келзе илиг чокка башкым кылдыр көрүп чорууйн кыска утка мындыг ийин өңнүктерим ажык дуза аас кежикти өргүвүшаан арат чонга өскелерге бараан болуп аваларым човулаңын бүгүдезин ал бодумга чажыт кылдыр хүлээп чорууйн бо ла бүгү өөредигни сагывышаан кузум хирге хензиг даа бол борашпайын бүгү чүүлдү чиргилчин дег көре бергеш күзелдерниң доңундан мен хосталы бээйн тыва өг бүле тывылганы төөгүзү кижизидикчи салдары кижи төрелгеттенниң сайзыралының эге чадазында улусутуң ажыл агый ажы төл кижизидилгези ниити турган чоорту хууда өнчү хөреңги тывылганы биле төрел бөлүктерден өг бүле аңгыланып эгелээн эр херээжен хамаарылгалар база өскерилген чаңгыс ашак кадайлыг өг бүле тыптып ниитилел амыдыралының тускай хевири апарган тываларның өг бүлези база ынчаар тывылган ынчалза даа тыва чон ам даа төрелдежип чуртаар чанчылын салбаан үш ада дужу чедир бот боттарын кагбас эдержип дузалажып чоруурлар ынчангаш төрелдежип чурттаарын тыва өг бүлениң онзагайы кылдыр демдеглеп болур ол дээрге салгал дамчыыр чаагай чаңчылдарның бирээзи болур төрел деп чүл ооң канчаар келгенин кандыг хевирлиг болурунуң дугайында тайылбырларны эртемден м с байыр оол бодунуң ажылдарында бижээн а ук билиглерни эртемден ийи бөлүкке чарган а алыс төрел чоруктуң утказы б төрелдер аразында эргелер болгаш хүлээлгелер алыс төрел дугайында тайылбыр тывалар төрелдерин хан төрел чоок төрел ырак азы элеге төрел деп ылгаар деп автор айыткаш ук билиглерниң утказын мынчаар көргүскен хан төрел дээрге чаңгыс ададан азы иеден үнген бир өгбеден укталган бөлүк кижилерни ынча дээр а тыва чаңчыл биле алырга өгленген соонда тыптыр төрелдер база бар деп эртемден бижип турар эр кыс улуска хамаарыштыр каты күдээзи кат иези күдээзи бээ кенни кунчуу кенни чаавазы честези чуржузу деп адаар ук сөстерни чер чер аайы биле адаары аңгы аңгы чижээ литературлуг дылда чаавазы дээр а чамдык диалектилерде ол ла сөстү чеңгези дээр ында кандыг даа кем чок маңаа хамаарыштыр маргыжып чемелешпес оон аңгыда тываларда чурт төрели деп билиишкин бар чаңгыс аалга төрүттүнүп ойнап өскен уруглар бот боттарынга өөренип эш өөрүн чоок кижилер кылдыр санап алыс төрел чергезинге чедирип чурталгага эдержип эгелээрлер бак төрелдиң орнунга хары кижи дээре деп үлегер чугаа моон дөстелген хан азы чоок төрели база чурт төрели биле эптиг чөптүг гайыралдыг демниг чурттаары тыва өг бүлениң шагдан бээр онзагай им демдээ чарылбас кезээ ол чаагай чаңчыл ам даа бодунуң үнезин чидирбээн шаандакы тывалар чугаазынга кижизидилге деп сөстү ховар ажыглаар турган олар кол нуурузунда ургуну чагып сургап тургаш кижи кылыр деп чугаалажырлар алыс кижизидилгениң утказы өгге уругну амыдыралчы билиглерге ажылга өөредири ёзу чурумга чаңчыктырары өөредир улузу уругнуң ада иези акы угбазы төрелдери ынчаар өгнүң азы өг бүлениң деп адап турарывыс өөредиг тывылган ол үш кезектиг ужур чаңчыл ёзулал үндезин тываөг бүле ук ужур чаңчылдарны аныяк өскенниң угаан медерелинге сиңниктирип салгалдан салгалче дамчыдып тургаш ук чоннуң тускайлаң амыдыралы биле таныштырып аңаа белеткеп чораан чижээ кыс уругларны бешхарлыында өшкүнү саап он харлыында өзээн малдың ижин хырнын аштап өөредир оол уругларны беш харлыында анай хураган кадарар он дөрт харлыында хойну өзеп кежин союп эъдин бузуп билир кылдыр өөредир а тыва өг бүлеге кижизидилгениң кол өзээ ук чоннуң кижи дугайында өөредии бурунгу тывалар кижини ылаңгыя ие кижини хүндүлээр болгаш чаш уругну бурган дижир чораан ынчангаш ажы төлүн кижилерге эккииргек дузааргак хүндүлээчел кылдыр чаңчыктырары албан турган ие кижиге чүдүп мөгеери база тыва чаңчыл болур чүге дээрге ол чырык черге төлдү чаяар аа сүдү биле эмзирип доруктур азырап угаан киир сургап ажыл ишке өөредип каар кол кижи ынчангаш аныяк өскенни ие кижини хүдүлеп ону камнаар кылдыр өөредири өг бүлениң ыдыктыг хүлээлгези өг бүле бүрүзү ажы төлүн төлептиг аажы чаңныг кылдыр кижизидер күзелдиг тыва улус ону чаагай чаңчылдарга өөредири дээр чижелээрге уругну кежээ шынчы кылдыр чиижең карбаң улуургак болбас деп өөредири бистиң бодап турарывыс биле алырга ажы төлдү багай чаңчылдар биле таныштырып оларның алыс утказын тайылбырлап бээри албан чижээ чүге оорлаар чорук багай база оорланып болбазыл кижичүге каржы алыксак чиксек чилби болбас ужурлугул мегелээр чорутуң ёралыг багы чүдел дээн чижектиг айтырыгларга харыылаар уругну экиге өөредир бактан канчаар чайлаарын чүге ындыг чаңныг болбазын билип алыр уругну эдип чазап сургаары ада иениң өгбелерниң төрелдерниң аңаа экини күзээни болур черле ынчаш уругну хоржок ынчанмас деп чүвеге өөредири эки чаңчыл хоржок деп чүвени уругнуң угаап билири албан чижээ тывалар бурун шагдан бээр кижи сеткилин хомудатпас өске кижи хеви кетпес сөс биле бижек биле боо биле кижиге кыжанмас деп өөредип чораан чүге дээрге кижи сеткилин хомудадырга бодунга дүжер бодунуң сагыш сеткили аарыыр улус хеви кедип эдин эдилээрге малын оорлаарга кижи эди химирелдиг каргыжы чедер кижиге кыжанныг өлүм оштаар тыва чонда азырал малга дириг амытаннарга арга ыяшка черге сугга хамааарыштыр база дээ биле холбашкан ынчанмас хоржок деп уткалыг чаңчылдар хөй оларның утказын шиңгээттирип медерелдии биле сагып өөредири база ла өг бүледен хамааржыр өгбелерниң өөредииниң база бир чарылбас кезээ ёзулалдар оларны тыва улустуң албан сагып чораан болгаш ам даа сагып чоруур чуруму деп билзе чогуур өг бүлеге чоннуң ыдыктыг ёзулалдарынга өөредир оларны чон боду ыяк сагыыр турган чижээ чаа төрүттүнген чаш уругну улуг назылыг ажы төлү хөй чонда хүндүткелдиг ава кижи кавайлааш орун кырынга чыттырып каар бир эвес уруглары доктаавас кижи божаан болза чаш уругну кавайлаарёзулал өске кавайны артыжаар ону иштээрде хөй уруглуг улустуң чөргектерин ужа кидизин уэа хылыг ажыглаар ооң соонда уругну база ла узун назылыг ава кавайлааш орун кырынга эскертинмес кылдыр салыр ол бүгү ёзулалдың утказы бо өгде кижи божуваан мында чаш уруг чок деп азаларны мегелеп турары ол бо үениң айыылы биле алырга психотерапияның аргалары болур кол утказы мындыг ажы төлүн ышкынып ажыг шүжүгге таваржып сүзүү кудулаан ава кижиниң сагыш сеткилин оожургадыры ава кижиге сээң божупканыңны азалар билбес сээң урууңну ам олар албас деп бүзүредири сээң урууң каң кадык менди өзер деп аваны хей аът киирери ынчаар оожургадып сагыжын ажыдып каан ие кижи өпей ырын ырлай бербейн канчаар чоннуң ёзулалдары хөй оларның утказы ханы өөредиглиг кол нуурузу чурумга хамаарышкан болгаш кижи бодун каяа канчаар ап чоруурун назы хар аайы биле өөредип турар амыдыралдың болуушкуннарынга дүүштүр кылыр кылбас чүүлдерин айтып тайылбырлаар ынчангаш оларны кайы даа назыда сагыыры албан ёзулалдарны сагыыр кылдыр өөредири дээрге өг бүлениң кижизидилге ажылы болур төрээн чонунуң мөзү шынары сиңниккен ажы төл бедик сүзүглелдиг тура соруктуг бергелерге торулбас ол болза ёзу чаңчылдыг кижизидилгениң салдары болур аныяк салгал өгбелерниң чаңчылдарын сагып сүзүглелин салбайн чоруурун көөрге ада иезинге төрелдеринге өөрүнчүг ол болза өг бүлениң төлептиг салгалды кижизидер хүлээлгезин чон мурнунга күүседип салгалдар аразында холбааны үспейн чорууру ол тываның төөгүзүнде чоннуң ужур чаңчылдарын эргиниң артыышкыны деп санап хоруп турган үелер бар амгы шагда өгбелерниң өндүр өөредии катап эгиттинген ону кижизидилгеге чедимчелиг ажыглап школада эртем кылдыр өөредип шиңгээдип амыдыралга ажыглап эгелээн организмниң ажыл чорудулгазы чогумчалыг болурунга эргежок чугула бүдүмелдерни витаминнер деп адаар лат чуртталга тын аъш чем солчуушкунунга сиңниишкининге углевод үстер белоктар дээш өске даа чүүлдерниң организмге хуулуушкуну чогумчалыг таарымчалыг болурунга витаминнер эң чугула бүдүмелдер болур витаминнер дириг организмниң органнарының чүрек хан дамыр нерви системаларының ижин баарнын ажылынга болгаш ханның тургузуунуң доктаамал четче болурунга улуг ажыктыг эът мага ботка витаминнерниң четчир хемчээли организмниң даштыкы бисти долгандыр туруп турар таарымча чок бойдустуң уржуктарынга туруштут шыдамык болурунга аарыгларга удурланыр шынарын күштелдиреринге улуг идигни тургузуп турар бир эвес витаминнер чедишпес болза аарыычал аарыгзыг арган күш деңгел чок салдынчак күзел соруу эрестии бастынчак бүгү ле чүвеге эреңгейлээр чаңныг дээш харын даа доора аарыгларга бергедээшкиннерге чедирип болур витамин ол үнүш бүрүзүнде эвээш бар болза даа кызыл тас рис сула дээш өске даа тараа аймааның үнүштеринде кончуг хөй дириг амытаннарның эъттеринден хаван эъдинде ол кончуг хөй улуг кижиниң хонукта витамин ни хереглээри мг болуп турар витамин в кижиниң мага бодунга чем биле доктаамал ажыглаттыныр ужурлуг чүге дээрге ону организм боду тургузуп хуулдуруп ап шыдавас бир эвес мага ботка витамин чедишпес болза бери бери дээр берге аарыг тыптып келир ынчан кижиниң чем чиир хеөнү шуут чидер чем солчуушкуну өскерлип ындыг кижи арып доруп баксыраар чүрээ дүргедээр шагжок бажы дескинер апаар сөөлзүредир хол бут билинместеп оларга чүве дээртир аргажок аарышкылыг болу бээр бистиң чуртувуста бери бери кончуг ховар таваржып турар витамин ни медицинада аарыг кижилерниң ниити мага бодун быжыглаар сорулга биле ажыглап турар витамин в ону рибофлавин деп даа адаар витамин в мөөгүлерде ногааларда тарааларда дээш өске даа үнүштерде хөй дириг амытаннардан алдынган чемнерде эътте баарда бүүректерде сүтте эң ылаңгыя инек сүдүнде дагаа чуургазында кончуг хөй улуг кижиниң в витаминге хереглелиниң хемчээли хонукта мг га деңнежир витамин в белоктарның болгаш үстерниң эът мага ботка тургустунуп хууларынга ижин шөйүндүнүң баарның чогумчалыг ажыл чорудулгазынга организмге ханның тургустунарынга уруг савазында уругнуң өзүп сайзыраарынга карактың көскүзүн экижидеринге эң не ужур дузалыг витамин болур эът мага ботка в витамин чедишпес болза эриннер чарлып хорлаар чырыктар кестип ханзыраар аас ишти кемдиир болгаш ооң ишти чытталып баксыраар ол ышкаш арынның холдуң кежи кургап хорлаар карактың чуга карттары кызып хувулар чаш төктүр ажыыр чырыкка далып аарыыр апаар ындыг кижи чем чиир хөөн чокталыр баш аарыыр ажыл кылыр шаа омаа шуут чидер ынчангаш медицинада в витаминни бо хевирлиг аарыгларга болгаш кижиниң эът мага бодун ниити быжыглаар сорулга биле делгеренгей ажыглап турар төрел салгалын канчаар санаарыл тываларның саны эвээш даа болза бурун төөгүлүг ссрэ үезиниң биче буурай чоннарынга бодаарга национал чаңчылдары камгалаттынган өг бүле тударда төрел салгалын канчаар санаары тускай чогаалчы кижи этнографияны чиге билген тудум ооң чогаалдары чүгле номчуштуг болурундан аңгыда төөгү шынныг амыдыралчы болур эрги хонаштар деп романымны бижип тура тываларның бурун төөгүлүг чаңчылдарын өөренип көөр ужурга таварыштым тывалар кезек кезек этниктиг бөлүктер болуп алгаш чурттап бир хемде чурттап чоруурлар колдуунда төрел болу бээрлер мынчап кээрде өг бүле тударының айтырыы арай нарыыдап келир тыва төөгүзүн салгалдан салгал дамчыштыр билир угаан сарыылдыг кырганнардан ол дугайында билип алдым тывалар өг бүле турарда төрел чорукту канчаар сагып чорааныл деп мээң айтырыым мындыг тывалар төрел хан холушкаан кедергей шыңгыы сагып чораан сес ада төрел салгалы эрте бээрге ам чөпшээрээр турган деп харыы дорт болду мону харыылаары арай нарын белен селен кижи бажынга кириксевес кол ла чүве сес ада азы төрел салгалы биле сес ада ызыгуур салгалын ылгаары чугула бо үениң аныяк байтыгай элээн улуг назылыг кижилери безин мону орта оваарып билбес сес ада салгалы дээрге сес төрел салгалы деп билип алыры чугула а сес ада ызыгуур салгалы деп чүл дизе кижиниң ада ызыгуурунуң сес салгалы санап көрээлиңер мен ачам кырган ачам ачамның кырган ачазы кырган ачамның ачазы кырган ачамның ачазының ачазы кырган ачамның кырган ачазы бо дээрге сес ада ызыгуурунуң салгалы дыр тывалар өг бүле тударда төрел ёзунуң канчаар барымдаалаарыл деп чоокта чаа менден үш кижи айтырыг салган сес ада азы төрел салгалы эрте бээрге ажырбас дээримге маргылдаа кыптыга ла берген хей чүве дир дөрт ада төрел салгалы четчир деп харыы мындыг мында билдинмес чүве ада деп сөс будулгаазынны үндүрүп ук айтырыгга харыыны нарыыдадып турар ада деп чаңчыл болу берген чугаа хевирлиг чүге ие болбас деп ынчангаш ада дээрге ле төрел дээнин билип алза чогуур уруг дарыг өгленирде сес ада төрели манаар чүве болза бир век чүс чыл чеде бергей ле деп айтырыг салганнар а херек кырында сес төрел салгалы узун эвес болдур ийин санап көрээлиңер сезен харлыг ашактың чеден беш харлыг кыс дуңмазы дижик бо кады төрээн алышкыларның уругларының уруглары чүү хире өгленчип болурул акызының уруу уруунуң уруу уруунуң уруунуң уруу кыс дуңмазының оглу оглунуң оглу оглунуң оглунуң оглу эң эки чижек бо дур эр кыс ийи алышкының оглу кызы кажан өгленирил деп айтырыгны моон санап үндүрер бис төрел азы ада салгалын санап үндүрээлиңер кады төрээн ийи алышкы бир салгал эр кижиниң уруу биле кыс кижиниң оглу ийиги салгал олар кады төрээн алышкылар уруглары болдур эвеспе кончуг чоок төрел эр кижиниң уруунуң уруу биле кыс кижиниң оглунуң оглу үшкү салгал тыва чон төрелзек болганында бо база чоок төрели эр кижиниң уруунуң уруунуң уруу кыс кижиниң оглунуң оглунуң оглу дөрткү салгал ам маңаа бичии тайылбыр кылыр апаар бис сезен харлыг эр кижи биле чеден беш харлыг кыс кижиге эглип келиңер бо ийи алышкы чаңгыс иениң төлдери оларның ада иезин маңаа киириштирбейн азы ыяш будуу болза ада иени ун кылып алыр бис ийи алышкыдан төрүттүнер уругларны кончуг кичээнгейлиг санаар бис чижээ акызының уруу өглүг күдээзи хары кижи дуңмазының оглу кадайланган ол база хары кижи шак ла ынчаар дамчып чоруй баар эр кижиниң уруунуң уруунуң уруу база өгленип алды кыс кижиниң оглунуң оглунуң оглу база өгленип алды сезен харлыг өгбезин чеден беш харлыг кырган энезин олар кырган ачам кырган авам дээрле эр кыс ийи алышкыга катап эглип келиилиңер чаңгыс иениң төлдери але оларның амыдыралы бот боттарынга хамаарылга чок эр акызының салгалы бир тускайлаң ооң кыс дуңмазының салгалы база хамаарылга чок ол ийи алышкының адазын азы иезин ыяш болза ун кылып алгаш оглу кызын будуктарын дээлиңер ийи алышкының дөрткү салгалдары тус тузунда болганда ам оларны ийи аңгы салгал кылгаш ийиге көвүдедиптер бис сөөлгү дөрткү салгал херек кырында сески салгал дыр сески төрел азы ада салгал сөөлүнде өгленчип болур диген ам база катап ийи алышкыга эглип келиили сезен харлыг ирейниң улуг уруу алдан харлыг ооң уруунуң уруу чээрби харлыг өгленип алган чеден беш харлыг кыс кижиниң оглунуң оглунуң оглу база чээрби харлыг өгленип алган чээрби харлыг ам өгленип алган оол кыс ийи төрел улус дөртен харлыг турда олардан төрүттүнген ажы төл чээрби харлап каапкаш өгленчип ап боорлар ыяштың уну оларның кырган ачазының ачазының ачазы болдур эвеспе мынчап кээрде олар сески салгалдан төрүттүнгеш тоску салгалды тургусканнар сески салгал бо дур харын даа дыка чоок ышкаш тыр күрүне эрге хоойлузунда чоок төрел улусту ашак кадай болурун хоруур деп каан чоок төрел дээрге кымнарыл ол кады төрээн алышкылар дыр орус улустуң чаңчылында ийи алышкының уруглары ашак кадай болчу бээрлер болгарияның хоойлузунда дөрткү төрел азы ада салгалының соонда өгленчирин чөшпээреп турар алышкылар уругларының уругларының уруглары өгленчип болурун ында хоойлу ёзугаар чөпшээреп турар сески ада төрел салгалы эрте бергенде ажырбас диген кырган кижиниң меңээ тайылбырын ынчаар билип алган мен ам сезен харлыг акызы биле чеден беш харлыг кыс дуңмазының хар назыны чүс чеде бергенде ам оларның ажы төлдериниң ханында чоок төрел ырай бээр дир тыва кижиниң секс культуразы кончуг бедик деп үнелелди бөгүн кылып болур тывалар эр херээжен чорукту кончуг чажырар чыт азы элеге төрели биле түр каданың эр херээжен чоруун тыва кижи черле кылбас ыядыычылындан эвес улуг биче төрел болгаш хары даа кижи мурнунга бодунуң кижизиг чоруун көргүзери ол дур кол ла чүве тываларның өг бүле тударда төрел салгалын ырадып турганының чылдагаанын сески ада төрел салгалы деп чүүлдү ыяк билип алыры чугула ол ышкаш ону таптыг санап өөренип алыры артык эвес тывалар чүге төрел ханын өг бүле тударда ырадып турган деп айтырыгны кайда даа тайылбырлап кагбаан а ында чажыт чок төрел ханы чоокшулаан тудум салгал чүгле күш шыдал талазы биле кошкак болур эвес угаан сарыыл талазы биле четпес харын даа дудуу уруг дарыг төрүттүнерин медицина эртеми тайылбырлап каан ол ышкаш төрел ханы ырак болур чорук салгалды аарыг ааржыктан кончуг камгалаар деп бодаар мен мен даа эвес тывалар өг бүле тударда төрел салгалын чүге ырадып чораанын тайылбырлаан угаанныг кижиниң бодалы чүве оон даа эвес тываларның бижип кагбаан хоойлузунда чаңчыл ёзу сагыырының дүрүмү кылдыр дамчыттынып келгени ол ыйнаан сески ада төрел салгалын санаарда ыяп ла чаңгыс ада иениң төрүп кааны ийи алышкыны алыр дөрткү салгал дээрге алышкылар уругларының уруглары өгленчип болур деп соора билип чоруурлар бар бир эвес ындыг турган болза үстүнде алган чижээвисте сезен харлыг эр чеден беш харлыг кыс ийи алышкы дижик оларның уругларының уругларының уруглары ам чээрби харлыг кылдыр көргүстүвүс ол ийи аныяк улустуң кырган өгбелери ам даа дириг бир эвес ол ийи өгленчип алыр деп барган болза ийи алышкы канчап кол кудашкылар болу бээр ийик тыва кижиниң чаңчыл ёзузунда тоң таарышпас чорук ышкажыл сезен биле чеден беш хар кижи назынынга ажырбас ол хире харлыг кижилер кандыг даа ажыл ишти кылып чоруур ышкажык ада азы төрел салгалын санаарда будулар дыр бис төрел ханының ырак чоогун илередирде ыяп ла ийи алышкыны алыр чижээвисте эр акызынынң кадайы хары кижи ол ийиден үнген салгалдары бир санга киирер ийи алышкы чаңгыс ада иениң төлдери даа болза бот боттарынга хамаарылга чок үре садыны бодарадып турар болганжда оларның ада иези азы төрел ханынга хамаарыштыр ап ийи алышкыдан тус тузунда төрүттүнген салгалдың санын ыяп кадар үстүнде алган чижээвисте ийи алышкының үре садызының тыптып келгенин ам сактып келиилиңер оларның бирээзи ле дөрт салгалга кээп дүштү ышкажыл төрел ханын барымдаалап турар болганда чаңгыс ада иениң төлдериниң салгалдарын кадар апаар чижээ мээң ийи оглум иелээ үре садызын өстүрүп органын мээң ханым кылгаш санаар апаар ынчангаш сес деп санывыстың чылдагааны ол дур ыяштың уну бо таварылгада мен дир мен бо чүүлдү улам тодаргайлап чугаалаарындан дидинмес тир мен чүге дизе ада өгбелеривистиң секс хамаарылгазынга ёзу чаңчылдарын сөс биде ойзу адаарын ужуру үрели бээр тывалар чөөн чүктүң улузу бис куда найыр дүжүреривис тускай ёзулуг кандыг даа чонга дөмейлешпес амгы аныяктар ышкаш орустартап горько деп ырлажырга ада ие улуг бчие төрелдер мурнунга чазылады ошкажып даа чорбаан бо чаңчылды буруу шаппайн дыр мен чөөнчүк улузунга европа культуразы албан херек дээрзи бөгүн билдине берген болгай кижилерниң туразы дыр та канчаар өгленчип турзуннар боттары билзиннер чүгел ада төрел салгалын ыяп барымдаалаар ужурлуг бис тывалар ышкаш төрел ханын ырадып алгаш өг бүле тудар чоннарны амдыызында билбес мен моолдар кыдаттар японнарда бир янзы даа чадавас боор мында катаптаттынып чүүлдер дыка хөй ол чок болза ук айтырыг кижи бажынга көңгүс кирбес чижээ сес адаызыгууру сес ада төрел салгалын кандыг даа кижи холуштургаш туруп бээр оон ыңай сес ада төрел салгалын санаары база будулгаазынныгю бир эвес ук айтырыг бергедеп туруп бээр болза чуруп тургаш тайылбыр кылыры чугула даа ышкаш бо бир янзы айтырыг дугайын доозуп тура бичиимде ле дыңнааным тоолчургу чугааны маңаа киириптейн суг үер шагда чер кырынга ийи даг бажы кургаг арткан буура бажы биле дус даг бажынга эр кыс ийи кижи арткаш суг халавындан төнер деп барган кижи амытанны камгалап каан ышкажык тоолчургу чугааны барымдаалар болза бистер чаңгыс ада иениң төлдери бис ие кижи кижи ниитилелиниң амыдыралынга херээжен улустуң салымы дески турбаан ол чурталганың кандыг даа аагын көрген ынчалза даа кайы даа шагда эр улус аңаа хандыкшылын ынакшылын көргүзүп мөгейип хүндүлеп ажы төлүнүң иези деп үнелээр чораан ынчаар ла херээжен кижиниң ёзулуг овур хевири тургустунган кандыг даа чоннуң тоолдарында тоолчургу чугааларында уран чүүлүнде ол албан чараш угаанныг чечен мерген аттары безин онзагай алдын дангына хүн кадын ай кадын чараш елена мерген василиса хензигбей дээш ле баар кыс уругларны частып орар чечек ээлгир хаак дорт хөнү чойган биле дөмейлээринде база утка ла бар а оларга чугаалап турар ынакшылдың сөстери кандыг ийик эргимим чаражым хеймерим дээш ле баар болгай улусту ынчаар хөлзедиптер кыс улустуң бүдүжүн кандыг им демдектен шуткуп куткан ирги дизе эге дөзү даштыкы хевириниң чаражында силиинде кыс кижиниң чаражы дурт сынында арын шырайында кылажында оларны көөрге чойган чодураа даа хемде эштип чоруур куу даа сагышка кирер болгай кыс кижиниң бүдүжү ооң чечен мерген угаанында ол ажы төлү барган ашаа ал боду дээш үш дакпыр боданып амыдыралды шимчедип чоруур а бойдустан чаяттынган уран мергежилин имчедипкенде ажыдыышкыннарны кылып улуг чедиишкиннерге чедер удазында ораашпайн улуг ижин бүдүрүп идик хевин каастап даарап өөк маагын илбишаан саан савазын салбайн улусту кайгадып мактадыры база бүдүш түр улугну хүндүле бчиини сургап эскериичел сөзү эвилең эптиг чорууру база кыс бүдүштүң шынары дыр ындыг уругларның кежии улуг чоруу чолдуг болур күш шыдал эр кижиге хамааржыр даа болза бо берге үеде бодун камгалап билир арагларны өөренип алган кыс уругларны көөрге магаданчыг кыс бүрүзү ындыг болуру күзенчиг эрес шудургу эртем билиглиг ажыл агыйлыг өнчү хөреңгилиг болуруүениң негелдезинге дүгжү бербес деп бе ажылгыр үүлези бүдүнгүр бергелерге торулбас омак сергек болуру бо үениң ёзулуг кызы ол эвес бе кыс кижи өгнүң чырыткызы одааның ээзи ооң шынчызы ашаанга бердингени ажы төлүнге ынак олар дээш туржуп сүзүглелин хумагалап чорууру база ла бүдүштүң илерели кыс кижи чазык боор ооң чылыг хүлүмзүрүүнден эргим чаражы ээлдек эптии көстүр болгай кыс кижиниң хеви база улуг уткалыг каас шиник аар өртектиг хептиг болуру күзенчиг ынчалза даа хевиниң шинчизи биле уткуур угаанының шинчизи биле үдээр деп үлегер чугаада ужур ла бар ону келин кыстар сагыжынга дүүп алыры артык эвес кыс кижи чуртталганынң каазы сүзүглели ооң бүдүжүнүң дугайында төнчү чок бижип болур мында чүгле кол шынарлары көргүстүнген мында кысты мактаар сеткил чок ооң бүдүжү кандыг болур ужурлугул деп айытырыгга харыылаар дээн күзел биле чараш сөстер бижиттиген а багай талаларын балап эдип чазап чоруур болза кезээде чараш болуп артып каар кыс чаялга дээрге ле ие чаялга дээни ол өртемчейде дириг бойдусту ие чер бодарадып турар чырык черге амыдыралды ие кижи чаяап турар деп мерген угаанныглар чугаалаан болгай азарганчыг чаштың баштайгы сөзү авай дээр бис ава деп сөс биле сөөлгү орукче чоруткуже кады чоруур бис деп чүвени кижи бүрүзү билир тыва чон кезээ мөңгеде буян чол бүргээн иени авыралдыг авам дээр ачылыг хүнге дөмейлээн кажан шагда амыр орбас холдарын кайгамчык хуулгаазын дээр ооң өткүт мерген угаанын ие сөзүн ижип болбас деп үлегер сөсте сиңирген ие дугайында чылыг чымчак сөстерни ырыларны шүлүктерни тураскаадыгларны мөгейиглерни йөрээлдерни кым сөглевээнил өг бүлениң эп найыралы өг бүлениң чурталгазы үргүлчү чаңгыс аай оожум турбас аңаа бергелер тыптып шиитпирлээри нарын айтырыглар бо ла үнүп кээр оларның чылдагааннары базы янзы бүрү бооп болур чижээ өпеяның аарый бергени кырган авазының шаг шинек чок апаары ачазының шөлээже үндүрбээни оглунуң демдек алганы кырган ачазының ойнаар шыдыраазын чидир шыгжапканы авазының ажылдан кел чорааш хөй кижилиг автобуска иткилешкени уруунуң аар өртектиг чүвүрүн школага будукка борап алганы дээш кайызын ол дээр олар чамдыкта чыглып келгенде өг бүлеге частыышкын болуп алгыш кырыш үнер улус бот боттарын чемележир буруулуг кижини дилээрлер оон бичии болганда оожургап ой канчаарывыс ол азарганчыг чүве дээш аас былаажып деп боданы бээр угаанныглары бот боттарынга буруузун миннип эптежип алырын кызыдарлар а кыдыра угааныглары аас дылды катап эгелеп чылдагаан дилеп үргүлчү алгыш кырыш кырынга туруптарлар ындыг өг бүлелерге шөлээн дыш оожум уйгу омак хөглүг чурталга деп чүве чок апаар ындыг байдал катаптаттынып тургаш өг бүлениң буурап дүжеринге даа чедирип болур бот боттарын ындыг берге байдал чедирбес дизе өг бүлениң кежигүннери бодунуң сагыш сеткилин хынап хөөннеп билириниң аргаларын өөренир ужурлуг чижээ ачазы шөлээни ам бербезе даа келир айда алыр мен ынчан кат чимис быжа бээр эки үе ышкажыл деп бодапкан болза ооң хөөңнү баксыравас турган болгай авазы автобус долузу даа болза экизин ай даштыгаа соокка үр турбадым деп бодуун оожургадып болур турган кырган авазы мээң шагзырааным даа ажырбас бичии болгаш анаа апаар мен ол чеде аржыылымны төндүр аргып алыйн дээн болза дүшкүүрлүг байдал база чавырлып турар ийик бодун шүгдүнүп эки кылдыр хөөннеп чоруур болза амыдыралдың кара өңнеринден өске чырык өңнер база көстү бээр оон ыңай билип алыр чүүлдер өг бүлениң эптиг найыралдыг чурталгазын камнап ону чүгле үргүлчү быжыглап турар болза эки мону кончуг бодамчалыг ужур уткалыг кылыры чугула чижээ өг бүле байырлалдары төрүттүнген хүннер мугур харлар ёзу чаңчыл байырлалдары уруг дою баш дүгү хылбыктаары дээн ышкаш өг бүлеге байыр дой эрттирер чылдагааннар тыпты бээр болгай чүгле оларны эзиртир суксун чокка спортчу оюннар делгелгелер эртирип болур чүгле мону углаар удуртуп баштаар кижи өг бүлеге черле албан турар ужурлуг ол кым даа болгай ла кырган ачазы улуг оглу даайы даа база маңаа өске улустуң деткимчези дузазы черле херек аңаа киржиринден улус ойталавас болза эки демниг сааскан теве тудуп чиир дижир болгай эвилелдежип алгаш кандыг даа үүлени бүдүрүп болур өг бүлеге эп чөп сөс биле эмнээр улус база турар ужурлуг оларны эртем талазы биле психотерапевт дээр өг бүлеге кым ындыг кижи болуп болурул өг бүлениң кежигүннери шуптузу чаш уругдан эгелээш кырганнарга чедир психотерапевтер деп психолгия эртеми өөредип турар чижээ бичии опеяның улусче көрүп алгаш давып шулуңнап хөөрээри кырган аваның амданныг чеми ачазының хөөмейлеп сыгыртыры авазының уян ырылары оглунуң эки өөредилгези уруунуң чаражы кырган ачазының хөглүг баштаа шупту кижилерниң өөртүп оожуктуруп эккээр болгай ындыг өг бүлеге аас дыл даа турбас ындыг өг бүлениң улузу өөнден хоорлуп өске черге чоруп шыдавас өөнүң арыг силии аштыг чемнии эп найыралы оларны бодунче сорунза дег хаара тырта бээр бодунуң бажында тевени утпазы эжиниң бажында тевенени эскербези сөс ыдарда боданыры бодун үргүлчү эки сеткилдиг кылдыр хөөннеп ап чорууру өске улустуң сеткил бодалынга кичээнгейлии өг бүлеге чурттаарынга тааржыр байдалды тургузарының кол аргалары витамин д ону медицинада рахитке удур витамин деп даа адап турар амгы үеде д витамин биле дөмей дээштиг дыка хөй чүүлдер тодараттынган оларны д д д дээш оон даа ыңай демдеглеп турар д витамин хөй нуруузунда дириг амытаннардан алдынган аъш чемнерде хөй болуп турар ынчалзажок эвээш даа болза мөөгүлерде чамдык үнүштерде бар эът мага ботка эң ылаңгыя уругларга д витамин чедишпес болза рахит дээр уруглар аарыы тыптып келир ынчан аарыг уругнуң диштери хирээленип курзуюп дыргактары дагыраарып достайып чүстелип шыңган эъди кошкак күш чок болгаш ишти шөртейип бажы улгадыр өзүп сайзыраары чажыт өөрүнден дыка тудап чыдып каар ындыг уруглар эң ылаңгыя халдавырлыг аарыгдардан кончуг белен аарыычал апаар чамдык улуг киилерниң буду дазагар о азы хевирлиг кылаштаары чаяңнааш чажында рахиттен аарып чораан кижилер болур амгы үеде улустуң дурт сыны дорт чараш апарганы бистиң амыдыралывыстың экижээнин ол безин демдеглеп турар тываның араттың революстуг шерии тарш өске ады тываныӊ араттың хувискаалдыг шерии тыва арат республиканың чеспектиг күштери ону чылдыӊ айныӊ хүнүнде тыва арат республиканың кү улуг хуралы ооӊ мурнунда турган чазактыӊ чарылга шерииниӊ үндезининге тургузар дугайында шиитпирни хүлээп алган үймээнни баскан соонда ооӊ түӊнелдерин өөренип көргеш тыва арат республиканың чазаа доктаамал шеригни тургузарын дугайында шиитпирни хүлээп алган ынчангаш чылдыӊ айныӊ хүнүнде тар ның кү улуг хуралы бо шиитпирни хоойлу ёзузу биле бадылаан ынчан шеригниӊ санын ге чедиргеш огуш эскадрон кылдыр чаартып тургускан чылдан бээр тар ныӊ чеспектиг күштерин тываныӊ араттыӊ кызыл шерии такш деп адап эгелээн ол ла чылдыӊ төнчүзүнде огушка тываныӊ араттыӊ революстуг намыныӊ үүрүн ажыткан чылдырда такш даштыкы херектер яамызынга чылдарда катап иштики херектер яамызынга ооӊ соонда чылда күрүнениң иштики херээн камгалаар черинге кихк чагыртып турган ссрэ ниӊ улуг дайыныныӊ эгезинден эгелээш тыва арат республика болгаш ооӊ чеспектиг күжү болур каттышкан аъттыг курганын дайын байдалынче шилчидипкен чылдарда тарш тыӊ шериг албанныглары ссрэ ниӊ ада чурттуӊ улуг дайынынга эки турачы кезектеринге киржип турган чылдыӊ чазынында дайынчыларлыг танкычылар эки турачы бөлүү алынче фронтуже чорупкан олар ги украин алыныныӊ ки уманныӊ танкылыг курганыныӊ дериминге украинаны молдованы румынияны мачар элин венгрияны болгаш чехословакияны хостажып турган ол бөлүктүӊ соонда чылдыӊ күзүнүнде түлүш кечил оол баштаан тарш тыӊ ги эки турачы огужу алынче чорупкан ол ки тургакчы гвардейжи түменниӊ дивизияныӊ ги кубан кара далайжы курганынче кү огужу болуп кирген бо огуш украинаныӊ ажыг суурларын болгаш хоорайларын хостажып чорааш ооӊ иштинде деражно суурнуӊ ровно биле дубно хоорайныӊ хосталгазынга эки турачы огуш шылгараан совет шериг башталга чери тыва эки турачыларныӊ маадырлыг чоруун бедик үнелээн ынчангаш огуштуӊ дайынчыларын ссрэ ниӊ күлүктери орденнери болгаш дес демдектери биле медалдары биле шаӊнаан эки турачыларны тар ныӊ күлүктери болгаш дес демдектери биле шаӊнап демдеглээн оларныӊ аразындан ийи кижини хомушку чүргүй оолду биле түлүш кечил оолду совет эвилелиниӊ маадыры деп атты тывыскан ынчангаш совет үстүккү шериг башталга чери тыва эки турачы огушка ровнонуӊ деп ат биле тар ныӊ биче хуралыныӊ тергиилекчилери республика күлүгү биле шаӊнаан витамин е медицинада ону токоферол деп даа адаар е витамин эът мага ботка углевод белок үстерниң солчуушкуңунга эң чугула витамин болуп турар шыңган эъттерни күш кииреринге ол ышкаш уруг савазының шыңган эъттериниң хан эргилиишкининге эки хамаарылгалыг болганы биле сааттыг херээжен кижилерниң байдалын е витамин дыка быжыглаар шынарлыг дуржулгалардан алгаш көөрге е витамиң эр азы херээжен үрелерниң боттанып тургусгунарынга каттыжарынга эр херээжен органнарны күш кииреринге аажок дээштиг болуп турар е витамин ногаан горох сула кызыл тас кукуруза тарымал болгаш тайга тооруктары дээш өске даа үнүштерниң үстеринде кончуг хөй улуг кижиниң хонукта е витаминге хереглели мг га деңнежир е витаминниң организмге чедишпезинден шыңган эъттерниң нерви системазының эр херээжен органнарның кошкап сулараары дээш өске даа аарыглар тыптыр бо мындыг янзылыг аарыгларның бажын билир эми е витамин болур дээрзи билдингир ышкажыл витамин рр никотинамид медицинада ону никотинниг кислота деп даа адап турар рр витамин үрезиннерде ногааларда чимистерде хөй дириг амытаннардан алдынган аъш чемнерде оон даа хөй химиктиг тургузуу никотинниг кислотага дөмей химиктиг формулазы улуг улустуң хонукта никотинниг кислотага хереглели мг га деңнеир никотинниг кислота ферментилер дээр чүүлдерниң тургузуунда киржип турар чүве болганда эът мага ботка янзы бүрү хувулуушкуннарга өскерлиишкиннерге ужур дузалыг витамин болур рр витамин эът мага ботка чедишпеске аъш чем чиир хөөн чидип улуг хырын ижин дужу аарыыр хөөн булганыр куду олуртур эът мага бот канчаар даа аажок шагжокталыр болгаш кижи уттуучал серемчилел чок апаар бо витамин үргүлчү эът мага ботка чедишпес болза пеллагра дээр аарыг тыптып келир ынчангаш никотинниг кислотаны пеллагра болгаш чүректиң өкпениң улуг хырынның нерви системазының кештиң карактың аарыгларын болгаш чигир аарыын эмнээринге ажыглап турар витамин с ону медицинада аскорбинниг кислота деп даа адап турар аскорбинниг кислота инек караа кызыл кат чыжыргана кызырак караа честек кат апельсиннерде лимоннарда дээш өске даа каттарда болгаш чимистерде ногааларда кончуг хөй аскорбинниг кислота нуклеинниг кислоталарның солчуушкунунга зоб болгаш кара бүүректер кырының бестериниң гормоннарының тургустунарынга болгаш солчуушкунунга эът мага боттуң тудуштурар болгаш сөөк тканьнарынга чугула аминокислоталарның хуулуушкуннарынга киржип турар витамин с хензиг үүрмек дамырларның чемиштиг чүүлдерни сиңирип алыр шынарын хан саваларының быжыг болгаш чымчак шимченгир болурунга эң не ажыктыг халдавырлыг аарыгларга эът мага боттуң удурланыр шынарын күштелдиреринге витамин с улуг ужур дузалыг эът мага ботка витамин с чедишпес болза цинга дээр аарыг тыптып келир ынчан аарыг кижи шагжокталыр янзы бүрү чүвеге хөөн чокталып шыңган эъттер аарышкылыг болурун миннир ооң соонда аас ишти кемдип диш шалары дөстейип кызып хувулар эът кешке янзы бүрү хан кутчугаштар тыптыр хан четпестээр чорук тыптып чүрек хан дамырларның болгаш эът мага боттуң өске даа органнарның ажыл чорудулгазы суларап баксыраар ортумаа биле улуг кижиге хонукта мг уругларга мг витамин с негеттинер хаяо миядзаки яп январь те төр япон аниматор база режиссёр исао такахата биле кады гибли студиязы деп анимациялар үндүрер студия ажыдып алган чамдык чогаалдарын миядзаки сабуро акицу яп акицу сабуро азы тэрэкому яп деп шола аттары биле үндүрген акэбоно тё деп хоорайга төрүттүнген дөрт оолдуң аразындан ийи дугаары адазы кацудзи миядзаки дайын үезинде деп самолёттарның детальдарын үндүрер фабриканың даргазы чораан фабриканың ээзи адазының акызы чораан иези оорга туберкулезу деп аарыг биле аарып чораан чылдарда авазы аңгы аңгы эмчилерге чыткан ынчангаш өг бүлези көжуп ле чораан миядзаки школага сөөлгү класстарга өөренип тургаш бир дугаар хякудзядэн ак узун курт дугайында легенда деп анимацияны көргеш ооң сооңда аниматор боор мен деп боданып алган миядзаки хөй ле анимациялыг кинолар тытырган оондан өске ол комикстерниң чогаалчызы японияга ооң ажылдары эндере ашка чыган болгаш эки байдалды алган критиктер аразынга холегелерге алдырканнар деп анимези япониның историязыңга эң хөй ашка чыган кино деп чарлаан принцесса мононокэ биле кылаштаан шооча деп анимелери база эки чарлаттынган тыва чоннуң үелер аайы биле үш айларны ажыл агый аайы иле тускай адап чораан календарын л п потапов чоннуң ажыл агыйының дугайында бижимелдер деп номунда көргүскен ай бүрүзү көшкүн тыва чоннуң амыдыралының аайы биле тус тус онзагай ылгалдыг январь соок ай февраль ак ай ак айның бүдүүзүнден эгелеп шагаа ак айда бир чыл болганы ол март өл харлыг ай апрель ыдалаар ай ытты аңче ыдалаар май кара бөзү ай шомур айы көк шомурарып үнүп орар июнь бак тозаар ай июль эки тозаар ай август айлаар ай сентябрь дөңгүр ай иви малдың өөрлежиир үези эдерниң мыйызын кезер хүлбүс айы өөрлежиир үези октябрь алдылаар ай ноябрь өргүлээр ай оргуй хүнзедир чаар тооргунуң өөрлежиир үези декабрь башкы соок ай антон коваа оглу калзан апрель чыл декабрь чыл чогаалчы очулдурукчу шүгүмчүлекчи критик филология эртемнериниң кандидады тыва асср ниң литература биле уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы ссрэ ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү а калзан чылдың апрель те тыва арат республиканың каа хем кожууннуң кундустуг аксы деп черге төрүттүнген кызылдың дугаар школазын ленинградтың а жданов аттыг күрүне университедин дооскан тываның дыл чогаал болгаш төөгүнүң эртем шинчилел институдунга чогаал болгаш аас чогаал секторунга ажылдааш кызылда күрүнениң башкы институдунга башкылап ажылдаан антон коваевич чоннуң аас чогаалын болгаш тыва чогаалдың шинчилел ажылдарын кылган хөй эртем ажылдарының чүүлдерин парлаткан методиктиг ажылдарны программаларны өөредилге номнарын бижээн с сарыг оол биле чогаал дугайында д куулар м хадаханэ биле совет тыва литератураның кыска очерктери деп номнарны үндүрген ол амыдырал болгаш литература тыва чогаал өзүлдениң демдектери деп чогаал шинчилелдиг номнарның автору чоннуң аас чогаалының бүгү хевирлерин хөйнү чыггаш тыва тоолдар үлегер домактар тывызыктар деп номнарны редакторлап үндүрген тыва аас чогаалының очерктери ооң удуртулгазы биле бижиттинген н гогольдуң чечен чугааларын гримм алышкыларның тоолдарын а толстойнуң алдын дүлгүүр в распутинниң чуртта база сагын деп номнарны тыва дылче очулдурган молдурга бүрүшкекович салчак декабрь чыл январь чыл тыва чогаалчы шүлүкчү тыва асср ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан м салчак чылдың декабрь де тыва арат республиканың барыын хемчиктиң мугурга деп черге төрүттүнген мугур аксы кызылдың дугаар школаларынга өөренгеш кызылдың башкы училиезин күрүнениң башкы институдун дооскан чогаал ажылынга чылда кирген ие чурттуң алдарынга деп баштайгы шүлүү сылдысчыгаш солунга үнген шүлүктериниң бирги чыындызы чылда шуурган деп ат биле үнген дараазында чылдарда таныш истер аялга тура сорук чырык үем үе шагның судалы ыдыктарым сүзүк деп номнары парлаттынган и самбуу биле мөңгүн тайга өскен черим деп номну үндүрген с ипачевтуң р гамзатовтуң м турсун задениң п бровконуң чогаалдарын тыва дылче очулдурган ооң шүлүктерин орус дылга с козлова г принцева м скуратов очулдурган ооң ажыг шүлүктери ырлар апарган тыва асср ниң дээди совединиң президиумунуң хүндүлүг бижии биле шаңнаткан тыва асср ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы атты алган чылдың январь та мөчээн николай алексеевич сердобов май чыл апрель чыл орус эртемден чогаалчы хөй ниити ажылдакчызы педагогика эртемнериниң кандидады төөгү эртемнериниң доктору фронтучу ада чурттуң улуг дайынының киржикчизи тыва асср ниң дээди совединиң чыыжының депутады чораан рсфср ниң школаларының алдарлыг башкызы тыва асср ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы н сердобов чылдың май та куйбышев амгы самара хоорайга төрүттүнген чылда москваның в и ленин аттыг башкы институдун дооскан баштайгы чечен чугааларының чыындызы чылда буян биле хора деп ат биле чырыкче үнген дараазында чылдарда амыдыралдың үнези саян сыннарының ындында дайынга шоннутканнар деп романнары уланчызы чок деп тоожузу үнген ада чурттуң улуг дайынының ги ги чергези ийи кызыл тук күш ажылдың кызыл тук орденнери биле варшаваны чаалап алганы дээш берлинни чаалап алганы дээш германияны тиилээни дээш медальдар биле тыва асср ниң дээди совединиң президиумунуң хүндүлүг бижиктери биле шаңнаткан рсфср ниң школаларының алдарлыг башкызы тыва асср ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы аттарны алган кижиниң чеминде минералдыг дустар хевирлиг туруп турар хире химиктиг элементилер бар аъш чемде олар эвээш эвес бар болуп турар болгаш дириг амытаннарның эът мага бодунга олар эң чугула бүдүмелдер болур дириг амытаннарның чеминден минералдыг чүүлдерни казып каапкаш чемгерер болза аштап өлүрүнден дүрген өлүр хлорлуг натрий азы бистиң ижер дузувус эът мата ботка сугнуң деңнелин хемчээлин эргилиишкинин таарыштырар шынарлыг ол организмге көвүдээр болза сугнуң организмден ылгалып үнери эвээжээр хан базыышкыны улгадыр дээш өске даа багай уржуктар тыптьш болур ынчангаш чамдык аарыгларда аъш чемде дусту эвээжедирин эмчилер сумелеп турар калий эът мага ботка натрийниң болгаш кальцийниң солчуушкунун болдуруп турар калий ферментилерниң аылынга болгаш шыңган эъттерниң чыырлырынга эң не чугула элементи болур хаваңнаар чүрек аарыгларының үезинде организмден сугну ылгап үндүрер чүве болганда калийни сидик элбедиринге ажыглап турар хонукта кижиге г хире калий негеттинер калий ногааларда фруктуларда кадырган каттарда хөй магний организмге фосфорнун солчуушкунун болдуруп турар магний чиңге шөйүндүлерден холестеринниң ылгалып үнерин болгаш хан базыышкынын чавызадырын тургузуп турар улуг кижиниң бир хүнде магнийни хереглээри г магний хөй клетчаткалыг ногааларда болгаш фруктуларда ол ышкаш кара хлебте хөй фосфор диштерниң болгаш сөөктерниң база бир тургузукчу материалы болур фосфор шыңган эъттерде оларның чыырлырынга ажыглаттынып турар оон ыңай фосфор мээниң болгаш өске даа органнарның ажыл чорудулгазынга ферментилерниң ажылынга эң чугула элемента болур улуг кижиниң хүнде фосфорга хереглели граммга деңнежир фосфор эътте балык эъдинде сүттен алдынган чемнерде ногааларда тайга тооруунда фасольда горохта хөй бар кальций организмге ооң ужур дузазы фосфорга дөмейлешкек улуг кижиниң хүнде кальцийге хереглели г демир клеткаларның тынарының ферментилерниң оолгаш ханның эритроциттериниң тургузуунда ажыглаттынып кирип турар улуг кижиниң хүнде демирге хереглели граммга деңнежир демир баарда эътте дагаа чуургазының сарыг черинде ногааларда помидорда фруктуларда хөй бар медицинада демирни хан четпестээр азы хан төктүр аарыгларга удур ажыглап турар чес никель кобальт марганец ханның тыптып тургустунарынга эң не ажыктыг элементилер болур олар чамдык ферментилер ажылын экижидер шынарлыглар йод зоб безиниң гормонунуң тургустунарынга фосфорнуң болгаш кальцийниң эът мага ботта сиңнигип ажыглаттынарын күштелдиреринге эң не ажыктыг элемент болур кижиниң хүнде йодка хереглели тен у ке деңнежир йод далай капустазында свёклада болгаш өске даа чамдык ногааларда бар фтор диштерниң карарып чирлип аарыырын болдур базынга ажыктыг элемент болур ол ногаан капустада согунада кызыл таста кара хлебте хөй тываларның шаг шаандан тура аъш чем кылдыр ажыгла чорааны ай бес үүргене шончалай кичигене дээн ышкаш оъттарының тургузуунда минералдыг бүдүмелдер хөй бар ынчалзажок оларның тургузуу бо үеге чедир эртемде тодараттынмаан ындыг болганда олар бижиттинмээн игорь иргит оглу бадра август чылда төр тыва журналист шүлүкчү очулдурукчу чогаалчы ссрэ ниң журналистер эвилелиниң кежигүнү и бадра чылдың август те тыва автономнуг областың найысылалы кызыл хоорайга төрүттүнген ортумак школаны дооскаш иркутскиниң өлүк кеш техникумун м горький аттыг литература институдун дооскан ажылчын базымын кино механигинден эгелээш кызыл ак довурактың тудугларынга бызаңчылап каңнакчылаш культура бажыңынга уран чүүл удуртуп тываның аныяктары шын солуннарга күрүнениң телерадиокомитединге корреспондентилеп аңныыр тывыш эргелелинге охотовед бооп тыва республиканың чазааның чанында даштыкы экономиктиг харылзаалар комитединиң даргазынга тываның ном үндүрер чериниң кол редакторунга чылдарда тыва республиканың аңныыр департаментизиниң удуртукчузунга ажылдаан баштайгы шүлктерин чылда сылдысчыгаш солунга парлаткан публицистиг литература болгаш театр критиказының дугайында чүүлдерин республика солуннарынга улуг хем альманахка литературная россия харьковская правда татарстан яшляре солуннарга молодая гвардия сеткүүлге парлаткан бөлүк авторларның дамырак исток деп номнарга ооң чогаалдары кирген ол чалыы үем авам ынак аңгырлары деп шүлүктер чыындыларының автору адазы чогаалчы иргит бадраның парлаттынмааны арзылаң күдерек деп романын редакторлааш чырыкче үндүрген тыва орус дылдарда бижиир болгаш публицистиг чүүлдерин орус хакас алтай татар чуваш казах украин немец англи түрк кыдат уйгур дылдарга парлаткан литва кыргыз туркмен украин моол бурят шүлүкчүлерни база р гамзатовту тыва дылче очулдурган орус дылче к э кудажының к чамыяңның м ховалыгның ч ирбижейниң а үержааның о охемчиктиң м көжелдейниң с майнактың з намзырайның в хомушкунуң чогаалдарын очулдурган ол ажыг ырларның сөзүн аялгазын очулдурган владимир седипович серен оол март чыл июнь чыл тыва шүлүкчү чогаалчы драматург очулдурукчу тываның алдарлыг чогаалчызы ссрэ ниң чогаалчылар эвилелиниң россияның журналистер эвилелиниң болгаш театр ажылдакчыларының эвилелиниң кежигүнү тыва республиканың культура яамызының с сарыг оол аттыг шаңналының лауреады в серен оол чылдың март те тыва арат республиканың улуг хем кожууннуң өвүр торгалыгга төрүттүнген торгалыгның сес чыл хандагайтының ортумак школаларынга өөренгеш ленинградта күрүнениң театр музыка болгаш кинематография институдун база москвада м горький аттыг литература институдунуң чанында дээди курстарны дооскан чогаал ажылын чылдан эгелээн сыгыт деп баштайгы ному чылда чырыкче үнген дараазында чылдарда солаңгы хээлиг истер каң кыс белдир деп номнары үнген сөөскеннер чечектелип турда деп шиилер ному чылда ол мөчээн соонда чырыкче үнген с маршактың с могилевскаяның чогаалдарын ж б мольерниң м тикоманунуң у гаджибековтуң шиилерин тыва дылче очулдурган ооң чогаалдары орус хакас якут моол дылдарже очулдуртунган кызыл тас чаңгыс чылдыг үнүш уну дорт чүстелчек бүрүзу узун чиңге калбаксымаар шугумналчак чечээ нарын тывага шаг шаандан ону улус чем кылдыр ажыглап келген кызыл тастың тургузуунда белок углевод үс клетчатка минералдыг дустар фосфор калий магний болгаш өске даа ферментилер в в е деп витаминиер бар оон үзүнде е витамин база бар далганындан крахмал болгаш янзы бүрү чемнерни кылып үндүрүп турар кызыл тастың каржаңын азы чарбазын мал чемгереринге ооң саваңын мал дөжээнге салырынга шляпа корзинка аргыырынга болгаш оон даа өске чүүлдерге ажыглап турар профессор л м певзнернин айтып турары биле алырга оон витаминниг суун ижерин улуска сүмелеп турар кызыл тастыц үстүг суу подагра чүстер аарыгларынга эки дээштиг улус өл шык соокка алысканда чөдүрер азырар апарганда ажыглап турар г чарба азы каржаңын литр хайнып турган сугга ургаш бир шак хайындыргаш сооткаш марля азы шүүрге шүүрепкеш артыын база катап сооткаш оон квас база кылып болур орта литрге г дрожжи болгаш г чигир немээр арбай чаңгыс чылдыг үнүш бажы дөрт кырлыг салдарлыг бүрүзү узун чиңге тывада шаг үеден бээр улустуң танып чип ажыглап чораан тараазы болур арбайның үрезининиң тургузуунда углевод үс клетчатка ферментилер а в д е витаминнер бар арбайдан чарба каржаң болгаш өске даа чемнерни кылып ап турар оон ыңай кофе пиво кылырынга хереглеп турар арбайның тургузуунда белоктар хөй болгаш чигир база бар арбайның чигирин тынар органнарның дегдириишкиннеринге чөдүлге ажыглап турар оон хайындырган каржаңын ижин шөйүндүнүң аарыгларынга болгаш чөдүлге ажыглаар г каржаңны бир стакан сугга шак шыгыткаш мин хайындыргаш соодар ону улуг омааштап бир хүн катап ижер өл шык соокка алысканда ооң хайындырган каржаңының суун чиңнээшкиннерге ажыглаар ону янзы бүрү кеш аарыгларынга кара бүүректер аарыгларының үезинде чигир аарыынга болгаш бичии уруглар чемгереринге ажыглап турар чап моңгушевич чүлдүм октябрь чыл июль чыл тыва чогаалчы эртемден шүгүмчүлекчи тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан ч чүлдүм чылдың октябрь де тыва арат республиканың чөөн хемчик кожууннуң хорум даг сумузунуң кош терек деп черге төрүттүнген хорум дагның чадаананың школаларынга өөренгеш кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан чыраа бажы чыргакы шеми торгалыг школаларынга башкылааш хандагайты ортумак школазынга чыл директорлаан өвүр кожууннуң өөредлиге килдизин эргелекчилээш ол ла райкомнуң база партия обкомунуң агитас пропаганда килдистеринге ажылдаан чылдарда республиканың башкылар билии сайзырадыр институтка кафедра эргелекчилээш кызылдың дугаар школазынга улусчу педагогика башкылаан чогаал ажылынче чылда кирген ооң чогаалдары критиктиг сайгарылгалары республика солуннарынга улуг хем альманахка парлаттынгылаан чылда номчукчунуң эскериглери деп баштайгы ному чырыкче үнген дараазында чылдарда кырган авам аптаразы тевек шагаам сүзүглелим улусчу педагогикага ажыглаар чамдык сөстерниң ужурларның чижек тайылбырлары эзеңгилер кыңгыраажы деп номнары парлаттынган клара чамыяң уруу сагды март чылда төр тыва шии артизи режиссер драматург чогаалчы тыва асср ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы к сагды чылдың март те тыва арат республиканың чөөн хемчик кожууннуң шеминиң кожагар өдекке төрүттүнген шеми бай хаак эге школаларынга кызылдың дугаар школазынга өөренген ленинградтың н островский аттыг театр институдун база күрүнениң кинематография институдунуң аспирантуразын дооскан кызыл даг хорум даг шеми школаларынга башкылаан шии артизи болуп тыва радио телевидение комитединге режиссер кылдыр улусчу чогаадылга бажыңынга сектор эргелекчилеп чылдарда республиканың культура яамызының оралакчы сайыдынга тываның хөгжүм шии театрының режиссерунга ажылдаан чылдан тура россияның ачы буян биле кадыкшыл фондузунуң тывада салбырының даргазы болгаш президентизи клара чамыяңовна чылда кыстың оруу деп шиини чогааткан чаңгыс көжегелиг шиилер деп ному чылда чырыкче үнген дараазында тыва театрның тывылган төөгүзү кыстың оруу деп номнары парлаттынган бижээн шиилерниң чамдыызы чылда үнген чалым хая деп бөлүк чогаалчыларның чыындызында кирген ооң чогаалдары орус хакас бурят дылдарже очулдуртунган тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү ссрэ ниң хүндүлелдиң демдээ орден биле күш ажылдың хоочуну медаль биле тыва республиканың шылгараңгай күш ажыл дээш россияның херээженнер эвилелиниң медальдары биле шаңнаткан чооду кара күске кара оол күнзек оглу ч май тес хем кож самагалдайга төр тыва шүлүкчү чогаалчы журналист тыва республиканың алдарлыг ажылдакчызы улуг хем сеткүүлдүң база сылдысчыгаш деп чаш уруглар солунунуң үндезилекчилериниң бирээзи кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы тываның журналистер эвилелиниң шаңналының база чогаал талазы биле күрүне шаңналының лауреады россияның журналистер эвилелиниң болгаш тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү ч кара күске чылдың май те тыва арат республиканың тес хем кожуунда самагалдайга төрүттүнген самагалдайның чыл школазын ч кызылдың көдээ ажыл агый техникумун агроном күрүнениң башкы институдун биология башкызы болгаш марксизм ленинизмниң кежээки университедин журналист дооскан ажылчын базымын кадарчылап эгелээш трактористеп агрономнап тываның аныяктары солунга килдис эргелекчилеп сылдысчыгашка харыысалгалыг секретарь бооп шын солунга чыл ажылдаан улуг хем хем белдири эне сөзү солуннарның редактору чораан ч кара күске чылдан эгелеп чогаал ажылынче кирген дамды деп баштайгы шүлүктер ному чылда чырыкче үнген чогаалчы болгаш журналист амыдыралынга улуг чедиишкинни чылда шын солунга тожу тываларының амыдыралының дугайында публицистиг очерктерни үндүрген соонда чедип алган ивижилерниң күзели ивижилерниң идегели ивижилерниң хомудалы ивижилерниң негелдези ивижилерниң кышкызы амыдыралдың арыннары деп орук демдеглелдери хөй ниитини хаара тудуп улуг кичээнгейни оттурган шак бо бижээн чүүлдери үнген соонда тр ниң чазаа тожу кожуунда бүгү ле четпестерни эдип хайгаараарынга доктаалды үндүрген ч кара күске чылда шак ол бижээн очерктери дээш чогаал талазы биле күрүне шаңналын алган ч кара күскениң чогаалчы амыдыралында база бир улуг чедиишкини чылдарның үезинде репрессияга таварааш өлүрткен эзир кара деп аъттың дугайында аътка тураскаал деп төөгү шинчилелдиг ному ук номну бижээниниң түңнелинде эзир кара деп аъттың төөгүзү бүдүн тывага тарай берген болгаш билдингир апарган эзир кара дээрге чылдар үезинде улуг наадымнарга чаңгыс даа аштырбайн чораан чүгүрүк аът ынчалза даа ханныг дерзии репрессияларга ооң ээзи с санданмаа таваржы берген а эзир караны база ла чоннуң дайзыны деп нүгүлдээш адып боолаан ч кара күскениң хөй хөй архивтерни ажыдып чондан айтыртынып элээн хөй материалдарны чыып тургаш эзир карага тураскааткан ному төлептиг болгаш хүндүлүг ажыл чорудулга апарган эзир карага ыры танцы база тывылган тураскаал база тургускан чонга билдингир болгаш тоолчургу аът болу берген ч кара күске хүннээрек соок доңар бе анайларым аътка тураскаал кыстар хары айтырбаңар йөрээлдер ёра азы ыглаксанчыг тоожу хамык ужур кадыкшылда дээш оон даа хөй номнарны бижээн ч кара күске үезинде ырыны болгаш хөгжүмнү кызылга келгеш өөренип аап болур деп хөгжүмчү б каң оолдан билип алгаш композитор ажылын сонуургаан а композиторлар ч кара күскениң ажыг шүлүүн ыры болдурган ол ырылардан чыгган ному үнүп кээн ырлажыылыңарам че ч ырлажыылыңарам уруглар ч тр ның өөредилге болгаш эртем яамызы парлаан сөөлгү номда ырылары чүс чылдың эң эки уруглар ырылар аразында кирген самолёдум каң оол баазаң оолдуң итпиктиң ыры солаан базыр оолдуң шайывыс альберт тановтуң аялгаларынга хөвеңмей моңгушевич ойдан оол октябрь чыл тыва шүлүкчү чогаалчы журналист тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң база ссрэ ниң журналистери эвилелиниң кежигүнү х ойдан оол чылдың октябрь те тыва арат республиканың чөөн хемчик кожуунда дагыр шемиге төрүттүнген чадаананың дугаар школазын дооскаш кызылда күрүнениң башкы институдунга москвада журналистерниң дээди курстарынга өөренип чораан тываның аныяктары солуннуң корреспондентизинге тыва радионуң улуг редакторунга партия обкомунуң идеология килдизинге улуг хем альманахтың редколлегиязынга ажылдаан дерзиг аксы хөнделең бай хаак школаларынга өөредилге эргелекчилээн ак довурактың дугаар школазынга тыва дыл литература башкылаан х ойдан оолдуң чогаалдары республика солуннарынга улуг хем альманахка үнгүлээн чылда оттуг мыйыс деп баштайгы ному үнген чылда чаптанчыг уранмаа деп ному база парлаттынган к чуковскийниң шүлүктерин алтай моол чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурган шулуу чыргал оолович сат сентябрь май тыва эртемден баштайгы тыва профессор филология эртемнериниң доктору тыва дылдың эң кол шинчээчилериниң болгаш суртаалчыларының бирээзи ажыг тыва дылга хамаарышкан эртем ажылдарының автору тку нуң тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразының үндезилекчизи база баштайгы удуртукчузу тыва асср ниң школаларының алдарлыг башкызы н к крупская аттыг медальдың эдилекчизи улус өөредилгезиниң тергиини тыва асср ниң дээди совединиң президиумунуң хүндүлел бижииниң болгаш хөй санныг хүндүлел бижиктерниң эдилекчизи хх чүс чылда тываның алдарлыг кижилери деп тыва республиканың күрүне номунуң номинатору тыва асср ниң сайыттар чөвүлелиниң чанында терминнер комиссиязының республиканың чырыдыышкын яамызының өөредилге методиктиг чөвүлелиниң тдлтэши ниң эртем чөвүлелиниң кежигүнү сэкп тыва обкомунуң педагогика болгаш эртем чөвүлелиниң даргазы база педагогика институдунуң өөредилге методиктиг комиссиязының кежигүнү чораан ш ч сат чылдың сентябрь те тыва арат республиканың улуг хем кожууннуң чаа хөлде кашпал деп черге төрүттүнген ооң чаш назыны үрбүн кашпал доозуннуг хем аданныг арт чиңге деп ада өгбелериниң алыс төрээн черлеринге эрткен эртем билигже оруун чаа хөлдүң чайлаг школазындан эгелээн чаа хөл школазының соонда шагаан арыг школазынга өөренип эгелээн улаштыр өөредилгезин чылда кызылдың в и ленин аттыг каттышкан школазынга амгы кызылдың школазы дооскан школаны ол мөңгүн медаль биле дооскан школаны доосканының соонда ш сат ленинградтың күрүне университединиң чөөн чүк факультединге өөренип кирип алган ол кү курстуң кышкы сессиязындан эгелээш сталин аттыг стипендиат апарган тыва дылдың кылыг сөзүнүң дугайында илеткелин хөй эртемденнер аспирантылар база студентилер мурнунга номчааш академик иван иванович меаниновтуң улуг үнелелин алган оон эгелээш ле студент эш өөрүнүң башкыларының хүндүткелин ол чаалап алган университетти дооскаш каа хем кожуунунуң сарыг сеп ортумак школазынга тыва дыл болгаш төрээн чогаал башкылай берген аңаа ажылдааны көдээ школаның айтырыгларын ханы билип алырынга дузалаан удаваанда тывада чаңгыс борбак гуманитарлыг угланыышкынныг эртем албан чери турган тдлтэши ге эртем ажылын кыла берген эш өөрү биле кады ол тыва орус словарьны а а пальмбах редакторлаан тургусчуп баштайгы эртем ажылдарын парладып эгелээн педагогика эртемнериниң академиязының национал школалар институдунга аспирантура доосканының соонда чылдан эгелеп ш ч сат кызылдың педагогика институдунга ажылдап кирип алган чылдан эгелеп тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразы институтка ажыттынган ону тургузарынга ш ч сат улуг күжүн үндүрген ынчангаш ш ч сат тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразының бир дугаар үндезилекчизи кафедраны үзүктел чок чээрби чыл дургузунда билдилиг удуртуп келген кафедра удуртуп турар үезинде республика школаларынга тыва дыл башкыларын белеткээриниң шынарын бедидеринче база башкыларны эртем методиктиг комплекс биле хандырарынче кончуг улуг кичээнгейни салган сула чаңгыс чылдыг тараа аймаа үнүштерге хамааржыр сывы узунсумаар борбак узун чиңге бүрүлерлиг бажы ширбиилчигеш хевирлиг үрезини шөйбек тывада шаг шаандан бээр мал чеминге ажыглап келген суланың үрезининиң тургузуунда белоктар үстер о крахмал чедир в витаминниц бөлүү холин дээш өске даа бүдүмелдер бар суланы шаандан бээр медицинада ажыглап келген бурунгу грек диоскорид деп эмчи ооң үрезинин ижин аарыгларынга чөдүлге чиңнээшкиннерге ажыглап турган суланып суун чөдүлге кадыын ижин аарыынга ажыглап турган спиртке кылган суланың суун нерви системазын оожуктурарынга удударынга таакпы тыртарынга хөөн калдырарынга ажыглап болур чаа суланың саваңын сугга хайындыргаш ревматизм хол чүс аарыг кижилер чиңненип болур чочак тараа мурнуу америкадан укталып тывылган тарымал чаңгыс чылдыг үнүштерге хамааржыр болгаш чүстелчек калбак бүрүлерлиг чимизи улуг болгаш шөйбексимээр долгандыр бүрүлер үнген чочак тарааның чемижиниң тургузуунда крахмал үс витаминнер в в в д с е к эфирлиг үс болгаш никотинниг пантогенниг уксустуг кислоталар виноградтыг чигир спирт болгаш оон даа өске чүүлдер бар чочак тарааның далганын хлеб аймаа булочкалар кылырынга хөй хөй чурттарда ажыглап турар ооң үрезинин хөй нуруузунда мал чемгереринге хереглеп турар чочак тараа организмде ханның холестеринин эвээжедир шынарлыг чеми быжа бергенде ооң ортузунда өзээн кургаткаш янзы бүрү аарыгларга ажыглап турар ол өзектиң тургузуунда ситостерин стигмастерин үс эфирлиг үс ажыг гликозидтиг оон даа өске бүдүмелдер база с болгаш к витаминнер бар өзээнден алдынган эм чүүлдерни сидик элбедиринге баарның өттүң сыңыйның дегдириишкининге болгаш бүүрек дашталыышкынын эмнээринге хереглеп турар хайындырган суун г өзек кескиндизин чартык стакан соок сугга ургаш баалыңныг азы шил савага аксын дуглааш кошкак отка мин хайындыргаш соодар бир хүн шак болгаш ла улуг омааштап катап ижер горох чаңгыс чылдыг сиген үнүштерге хамааржыр болгаш бистиң тывада тарып өстүрүп турар культурлуг үнүш болур бүрүлери эжеш узун чиңге ораажып үнер салдарлыг өңү сарыг ногаанзымаар ону амгы үеде улус огород садтарда хөйү биле тарып өстүрүп турар горох улус ажыл агыйынга улуг ажык дузалыг ону янзы бүрү чемнерге хереглеп турар горохта белоктар хөй өл белоктар аминокислоталардан тургустунган аңаа цистин лизин триптофан аргинин метионин хамааржыр болгаш олар кижилерниң болгаш дириг амытаннарның организминге эң не чугула ажыктыг кислоталар болур оон аңгыда горохтуң чеминде витаминнер с в в а чигир үс крахмал калийлиг дустар фосфор болгаш өске даа бүдүмелдер бар бышкан горохту хайындыргаш чемге хереглээр оон ыңай консервалар кылып турар горохта белок чедип турар горохтуң сывын бүрүлерин үрезинин хайындыргаш сидик элбедиринге болгаш бүүрек дашталыр аарыгга удур ажыглап турар оон ыңай кештиң кадага болгаш шивишкилерин чымчадырынга чиңнээринге горохтуң хайындырган далганын ажыглап турар фасоль чаңгыс чылдыг үнүш үш үш бүрүлерлиг сывы ораажып унер тывада ону огород садтарда хөйү биле тарып өстүрүп турар ооң үрезининиң тургузуунда белок углевод оон аңгыда минералдыг дустар клетчатка үс витаминнер с в а бар фасольдуң чеми база ла горох ышкаш дириг амытаннарның организминге эң не чугула триптофан лизин аргинин тирозин метионин дээш өске даа аминокислоталардан тургустунгаң чамдык черлерде ооң үрезинин хайындыргаш чемнерге ажыглап консервалар даа турар фасоль ижин шөйүндүнуң болгаш ооң бестериниң ажылдаарын күштелдирер ооң үрезиннеринден хайындырган хандызын бүүрек болгаш сыңый хан базыышкынынга хаваңнаашкыннарга хоочураан ревматизм аарыгларынга удур ажыглап турар чамдыкта эмчилер бүүрек дашталганда чечээн хайындыргаш суун ижерин сүмелеп турар оон ыңай чигир аарыының үезинде база ажыглап турар ону битиң совет болгаш даштыкы фармакологтарның эм эртемденнериниң айтып турары биле алырга чигир аарыглыг кижилер ажыглаарга оларның ханында чигирниң хемчээли кудулай бээрин көргүзүп турар фасольдуң далганындан кылган ханды суу микробтарга удур ажыглаттынар ынчангаш ону кештиң оюлганнаар болгаш экзема аарыгларын эмнээринге хереглеп турар ооң далганын ары чигири биле холааш өйген далган ышкаш кылгаш кештиң кадагалаар аарыгларынга салын чиңнеп турар коңгар оол борис оглу ондар март июль бүгүдеге чарлыг тыва хөөмейжи база хөгжүмчү россия федерациязының алдарлыг артизи тыва республиканың улустуң хөөмейжизи тыва республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы шылгараңгай ажыл иш дээш медальдың эдилекчизи тыва республиканың күрүне шаңналының лауреады тыва ансамблиниң баштайгы кежигүннериниң бирээзи алаш хөгжүмчү бөлүктүң база тыва үндезин культура төвүнүң үндезилекчизи база удуртукчузу чораан тыва республиканың дээди хуралының депутады чораан дембилдей деп делегей чергелиг фестивальдың эвилелдекчизи чораан игорь көшкендей бады доржу ондар евгений сарыглар база өске даа хөөмейжилерниң башкызы к ондар чылдың март та чамдык барымдааларда декабрь те тыва асср ниң чөөн хемчик кожууннуң иймеге төрүттүнген ооң авазы серенмаа ондар а адазының ады билдинмес борис оглу деп адазының адын ол загс ка төрүттүнгениниң дугайында айыткан бижиктен алган херек кырында ооң ёзулуг адазын сайын оол дээр турган деп турар ынчалза даа ол барымдаа ам даа тывызык болуп артпышаан хевээр төрүмелинден ады коңгар оол эвес а кагар оол турган деп база турар коңгар оол кылдыр гу класска өөренип тургаш өскертип алган к ондар төрээн суурунга авазының ада иези балчыт ондар кырган авазы биле докпак моңгуш кырган ачазы сугга өскен ол чылда ийме школазынче өөренип кирген бирги башкызы лидия борисовна санчат титов санчат ыраажының авазы турган оон улаштыр ол өөредилгезин чадаана школазынга дооскан школаны доосканының соонда чылда камчаткаже далай кызыгаар шериинге хүлээлгезин эрттирип чорупкан шеригге ол ооргазынга аар кемдээшкин алгаш хуусаа четпейн чыткаш чанып келген шериглээриниң мурнунда хөй ниити черинге дүржок чүүл кылганы дээш шииттирип база турган судтуң шиитпири ёзугаар ол чыл шенелдени алгаш хосталган шеригден келгеш кызылдың педагогика институдунуң филология факультединге өөренип кирип алган аңаа өөрениринче факультедтиң деканы марина монгушевна гаврилова ооң салым чаяанын деткип чалап алган к ондар чылдың июнь да тывага россияның бирги президентизи борис николаевич ельцин кээп чорда аңаа бодунуң салым чаяанын көргүзүп хөөмей сыгыдын эш өөрү биле катай бараалгаткан ооң соонда б н ельцин коңгар оол ондарга россияның алдарлыг артизи атты тыпсырын доктааткан ынчаңгаш коңгар оол борисович чылдың октябрьда россияның алдарлыг артизи деп атты алган ада иенин ачы буянын канчаар харыылаар дугайында бурган башкының чырыткылыг сургаалы бо чурукту бурган башкы хар үезинде турда ооң дуңмазы тулуна деп эргим кижи хол биле чураан болгаш номнуң үжүү өңнүг бо ном ам англи хаан ордузунуң музейинде күрүнениң эртинези болуп кадагалаттынып турар бурган башкы кижилиг түме бир түме он муң муң бурганнар биле кады бодунуң олурар ордузундан чаларап үнгеш да би чиу дээр дөңге моорлап четкен турган бурган башкы бир хүн дуңмаларын эдертип алгаш мурнуу чүкче аян чорук кылыр чорааш орук кыдыында оваа довурак чанында чыткан кижиниң куу сөөктериниң чанынга баргаш шимчевейн туруп бурунгуларын эргим хүндүлеп бажын черге дээскеш дөрт даяктап мөгейип чыдыпкаш ол куу сөөктерге чалбарып ёзулал кылып тейлээн ооң ужурун дуңмалары айтырарга бурган башкы ада иениң ачы буянын канчаар харыылаарының дугайында сургаалын айыткаан аа берге ле кижиниң куу сөөктери болза эрте буруңгуларывыстың сөөктери болгай ада ие бурунгуларынга тейлевес кижи таанда чок боор г пурэвбат лама индияга өөренип тургаш бурган башкының сургаалы болур ада иениң ачы буянын канчаар харыылаары берге деп ном кыдат дылда парлаттынып үнгенин тып эккелген болгаш төвүт тибет дылда очулгазын мынчага дээр тыпаан болгаш ук номну моол дылче очулдуруп арат түменге тарадыр болза улуг буян болур деп сүмелээн чүве мен ол номну кыдат дыл билир кижилер биле ужуражып моол дылче очулдуруп бээрин дилээримге очулдурары берге дээштиң чөпшээрешпээннер ынчап кээрге манчы кыдат япон дыл билир ж өлзий ирейге ужуражып чай шөлээни чок турда ла хөй удаа дилеп ужурун чугаалап тургаш очулдурткан чүве ж өлзий гуай дүргенин харааш уйгур бижикке очулдуруп бижээнин кирилл үжүкке бодум дүжүрүп бижээн мен бо ном кыдаттың эрги үжүү биле парлаттынган болгаш бурган судурунуң ат терминнери хөй кирген болгаш ону билдингир кылдыр таарыштыр очулдурары белен эвес болганын демдеглеп каайн ук номун очулдуруп парлалга белеткээрде элдеп ээзин каас коя сөстер ажыглавайн кайы бодунары биле бөдүүн дылга таарыштырып сөс бүгүдезин утказын хажытпайн илередин чугулап көрген бурган номунуң дылын эки билир и дэмбэрел гуайга номчудуп чамдык эдилгелерни киирген дээрзин хүндүлүг номчукчу силерге айыткаайн аравыста ада иезиниң ачы буянын уттуп арага дарыже хандыыр оор дээрбечи херек үүлгедиринден эрткеш ада ие кадай хөгээдин уруг дарыын өлүрер чидирер деп кыжаныр эт септи хунаап ап эттээр согар чоруктар чер болганда көвүдеп турар дыр ачылыг ада ие оглу кызын арагачы таакпыжы ооржу дээрбечи өске улус мөлчүүр хээли алыр албан дужаалзырак хоптак чазый мегечи каржы хажагай кылдыр төрүп кагбаан на болгай амгы үеде дорайтап түреп чоруур кижилерни авырап өршээр кол күш ада иениң ачы буянын хүн бүрү харыылап кулаш дурттуг сынын чонунуң ёзу биле амыр дески ап чоруурунда ада иениң ачы буянын канчаар харыылаар дугайында бурган башкының чырыткылыг арыг сургаалы кижи бүгүдениң угаан сагыжынга эът ханынга сиңер болзун ада иениң ачы буянын канчаар харыылаар дугайында бурган башкының чырыткылыг сургаалы бо он ийи одуруглар шупту ханы уткалыг сургаалдар дыр ада иениң ачы буянын харыылары дег кадыг берге чүве делегейде кайда даа чок харын кара чаңгыс бурган ботхисаттва арыг ыяшты шимээн дааш чок болгаш ча хевирлиг тускай хүрээлеңиниң оранындан моорлап да би чиу дээр дөңге ийи муң беш чүс кижилиг үш түме сес муң улуг ботхисаттвалар биле кады чаларап барган бир хүн бурган башкы дуңмаларын эдертип алгаш мурнуу чүкче чорупкан дыр бурган башкы орук кыдыында чыткан куурары берген кижи сөөгүн хенертен көрүпкеш шимчеш даа дивейн турупкаш эрте бурунгуларын эргимнеп дөрт даяа бажы биле черге чедир мөгейип черни куспактап чыткаш куурара берген кижи сөөгүнге хүндүткел ёзулалын кылып тейлээн эрте бурунгуларның эргимнеп хүндүткээн бо удааның чоруун хөй дуңмаларынга тайылбырлап чугаалаарга олары кайы бурунгузун хүндүткээн чүвел деп айтырарга бурган ботхисаттва энерелдии биле мынчаар харыылаан аа берге ам силер бо мөөң довурак кырында сөөктерни ийи кезекке үлеңер бир эвес эр кижиниң сөөгү болза ооң даштыкы талазының өңү ак болгаш шеннеп көдүрүп көөр болза аар болур аныяк кыс кижиниң сөөгү болза ооң дашктыкы өңү кара болгаш шеннеп көдүрүп көөр болза чиик болур эр даа кыс даа кижи өртемчейге амыдырап чорда кеткен хеви шуптузу дөмей эвес болур болгай чаңгыс удаа көре сала эр кижи дээрзи дораан таныттынар кыс кижи өртемчейге чуртап чорааш чаагай чыттыг үстүг чаашкыннар пудра чагдынар мага бодун артыш болгаш мыйгак хараганның хандызы биле шаптап ооң чаагай чыдынга таалап өөрээнинден арын шырайы чырыткыланып хүлүмзүрүү чайнаарэ кижини көре сала бо кыс кижи дир дээрзин тодазы биле таныптар кыс кижи эр кижиден эът хан сөөгү биле ылгалдыг болгаш кижиниң назыны төнген мөчээн соонда шупту бир дөмей куу сөөк апарып кандыг даа ылгал чок ышкаш болурул ынчалза даа ылгалдыг болур чүве дир ийин бурган ботхиссатва мооң кадыг бергезин чугаалавышааан ылгай тайылбырлап эр кижи өртемчейде чурттап турган хуусаазында үргүлчү ле бурганга чүдүп дуган хүрээге үнүп кирип шажын номунуң тайылбыр сургаал ачы дузазын дыңнап улуг сүзүглел биле тейлеп хуурактың үш эртинезинге чалбарбышаан бурган судурну номчудуп бо чижектиг эки чаагай ажык орук исти тып чораан болза өлгенининиң соонда сөөгү арыг силиг мрамор даш ышкаш дег болур харын мага бодунуң деңзизи дыка аартай бээр кыс кижи өртемчейге амыдырап чурттап чораан үезинде ынакшылдың чаагай сеткилинге алзып олче шымнып ном дыңнаары бурганга тейлээри кызыгаарлыг болгаш ажы төл божааш оларын эргим хайыралыг эмии биле эмзирбишаан ак сүдү биле азыраар ол эмзирген сүдү болза чаш төлүнүң ханы болуп хуулар ава кижиниң бир уругну азырап эмзирген сүдү сес дэн хемчээлдиг бир дэн килограммга дең ынчангаш ие кижиниң мага боду ол хире деңзи чидирип арып чилиг сөөгү безин хорап эвээжээр ол хамаан чок өлген соонда ооң сөөгүнүң даштыкы талазының өңү кара болгаш деңзи хемчээли элбергей самбай кадактың адаккы сорту дег чиигей бээр уруг божууру иштики сагыш сеткилди чүректи бижек биле кескен чүве дег човулаңга таварыштырар ийи карак чажы кылаңайнып дамдылай бээри ышкаш берге эргим өгбелерниң энерелдиг аваның буянныг эртеминиң ачы дузазын канчаар билип канчап харыылаарыл силерлер таптыг олургаш мээң чугаамны дыңнаңар ава кижи сааттангаш он ийи айны төндүр кызыгаар чок улуг човулаң түреңгини эдилеп човаар боор чүве бирги айда үре боттанып иениң уруг савазынга сиген бажында шалың ожуу дег чыпшынчак хоюг апаар уругнуң хуу салымының эгези ол болур ийиги айда чамдык кезээ ажый берге үс дег мөөңнежип тутчур үшкү айда иштинде элдеп тудуштуруглар борбактажып эгелээр дөрткү айда ие кижиниң савазынга хензигие кижи дүрзүзү хевирленир бешки айда иезиниң иштинде бичии уругнуң бажы холу буттары дээн ышкаш чугула органнары хевирлени бээр алдыгы айда ие иштинде уругнуң алды янзы арыг тыныштың үттери ажыттынар кулак карак думчук аас дыл сеткил медерел нерв органнары чедиги айда ие иштинде уруг өзүп үш чүс алдан сөөктериниң чүстери сес түме дөрт муң дүктер үнер үттери тыптыр сески айда ие иштинде уругнуң бажы мээзи деңге сайзыраар ийи карак ийи кулак думчуктуң ийи үттери аксы соңгу үдү сидик оруу ажыттынар тоску айда ие иштинде уруг ийи холу ийи буду биле кайы хамаан чок карбаңнап текпиленип авазының өзү үзүлгү дег кылдыр түредир човадыр ол ышкаш даг дег шимчеп удуур ижер чиир талазы биле авазынга берге байдалдарны тургузар онгу айда ие иштинде уругнуң органнары тус бүрүде чаңгыстап чечтип төрүттүнеринге белен болу бээр болгаш он ай чедер билек авазының эъди аарып уруг савазындан дамырак дег хан суг биле холужуп төктүр ынчалза даа аар байдалга төрүттүнүп човап түрээр чорук эвээш эвес таварышкылаар бергедеп божаанд уруу авазының иштин холу буду биле карбаңнап текпиленир дырбаар уруг савазының эъдин бижек биле муң катап кезип түмен ок биле аткан дег сагындырар ава кижи аарыырынга шыдашпайн хөлчок човууртап бергедеп турза даа диштерин ызырныпкаш ажып эртери дээрге өлгеш дирлип келгени дег дөмей болгулаар ылаңгыя шак ынчаар авазын катап катап човадып төрүттүнген ажы төл авазының ачы буянын бичии даа када уттуп болбас кижи черлик араатаннардан чалгынныг амытаннардан дыка сайзыраңгай дээрзин үргүлчү сактып чоруур ужурлуг ам бир базым өрү депшип хандыр шинчилеп көөрге энерелдиг аваның ачы буянын канчаар даа аажок улуг ханы буянныг өршээл хайыразын айыткаал бир дугаарында ие кижиниң ажы төлүн катап катап эргип көөрүп камгалап өстүрери энерелдиг улуг хайырлал ийи дугаарында ие кижи түреп човап чорааш төрээн төлүн кезээде чаптап эргеледип олурары энерелдиг улуг хайырлал үш дугаарында ие кижи түреп човап чорааш төлүн божаан соонда ону өстүрүп доруктурар аар үүледен кажанда даа чалданмайн камнап чорууру энерелдиг улуг хайырлал дөрт дугаарында ажы төлүнге эң не чаагай чыттыг амданныг чем берип азырап доруктурары энерелдиг улуг хайыралал беш дугаарында ие кижи төрээн төлүн амыр тайбың удудар дээш ыыт шимээн үндүрбейн дыңзыг кылаштавайн соокта доңуп өл шыкка өдерин болдурбайн келген буяны энерелдиг улуг хайырлал алды дугаарында ие кижи уруун кезээде арыг силиг чараш тургузар дээш чамын арыглап хирин чуп изигде изиргенип соокта доңуп түрээри энерелдиг улуг хайырлал чеди дугаарында алыс ырак черде чоруур ажы төлүн ие кижи сактып чанынга турган ышкаш бодап ынакшылдың карак чажын дамдылатпышаан ыглап ыглап орары энерелдиг улуг хайырлал сес дугаарында ие кижи төрүп алган төлүн карактап човулаңга таваржырга кызыгаар чок кээргевишаан сагышсырап човап ыглап сыктап олурары энерелдиг улуг хайырлал тос дугаарында энерелдиг ие төрүп алган төлүн чаптап эргеледир чаагай сеткили кезээде бодарап турары эенерелдиг улуг хайырлал бураган ботхиссатва ада иениң хайыразын адыжын кожа туткаш тейлевишаан айыткааны иениң макталы бирги мактал үрениң боттанырын камгалаар өршээл хайырлал кижи өртемчейге кижиниң мага бодунга тып төрүүрү дыка берге хөй каттап дескиндир долганып тургаш арай боорда кижиниң мага бодун тып ада иеге чаяап иениң ишитин дамчып кижи болуп төрүттүнер беш ай эртерге ие иштинге беш бүдүнү беш органы чүрек өкпе баар бүүрек чавана тыптып четчир алды ай болурга алды кайгамчыы караа кулаа думчуу аксы дылы мерген угаанының эжии ажыттынар ие иштинде уругнуң деңзизи хүн бүрүде немежип авазының мага боду даг дег аартап ие иштинде уруг доораланып шимчээрге хөөкүй иениң эът боду чер шимчеп шуурган айыылы биле болган чүве дег сагындырар хырнын иштинде уруун бодап шылагзынып бодунуң шаг шинээ төнүп каастаныр безин шаа чок апаар ийиги мактал божуурунуң човулаңын манаары ханы хайырлал он ай иштинде ие кижи саттыг чорааш айы хүнү үнүп кээрге уругну божуурунуң мурнунда мага боду аар аарыгга таварышкан чүве дег болуп дөрт даяктары күш шыдал чокталыр бажы дескинер караа шокараңнаар сеткил сагыжы хөлзээр божууру берге сагындырза даа чаш төлүн кадык менди божуп аарындан өске үнелиг эртине чок деп бодап чаштың амы тынын аза шулбустан камгалап доруктурарын на күзээр боор чүве үшкү мактал уруун божаан соонда дыштанырын уттуптар өршээли хайырлал ие кижи төлүн божаанда хемчээл чок улуг шаг шинээзин чидирип беш бүдүнү хоорлуп турган ышкаш түреп човаар кезек када элең тендиң бооп угаан ышкынар бодунуң төлү дээш хөй өзээн чүве дег улуг дамырак дег ханын база чидирер мынчаар уруун божууруну човулаңындан дириг үнген ие кижи сегип угаан кирип келгеш чүнүң даа мурнунда уруун чаптап амыр менди божаанынга сеткил өөрүп чаш төлүн баарынга чыпшыр куспактап чап чаа божуурда аарып турган човулаңын уттупкаш хүлүмзүрүүр кезек үе эртерге ие кижиниң маг боду каттап аарып эгелээр дөрткү мактал ада ие човулаңын уттуп аас кежиин чугаалажыр буянныг хайырлал ада ие кижи чаш төлүн далай ышкаш ханы ынакшыл биле деткип дүн хүн ылгал чокка хаваан дүүп хорадап шугулдавайн үргүлчү чаптап эргеледип көөрү шынында кандыг даа деңнел чок улуг буян болур чүгле чаш төлү чылыг чымчакка турар болза боду аштап суксап доңуп даа турза сеткили амырап ооң өөрүшкү чыргалын бодунуң байыр маңнайы кылдыр бодап арын шырайында өөрүшкүзү долуп сеткили амырап турар бешки мактал ажы төлүн өл шыкка өттүрбейн ажаар өршээй хайырлал ие кижи хензигие чүүлдү даа чаптап камнаар боор чүве чаш төлүн дүне кавайынга эвес орнунга ичелэээш орун дөжээн даа өттүрүптер бо таварылгада авазы боду өл черинге чыдып алгаш кургаг черинге уруун чыттырып кургаглаар болгаш өл черинге удуурун бергезинмес даа харын чаш төлү эки удуп турар болза боду доңуп дожаан даа бол ооң сеткили бичии даа човавас ие кижиниң ийи эмии чаш кижиниң эң не ээлдек ордузу болгаш чылыгны берип тодуг догаа кадык шыырак доруктурар боор чүве ие кижиниң ийи холу ажы төлүн хүннүң шонуундан хат салгындан камгалаар ада ие болуксаарлар уругнуң ижер чиир удуп дыштаныр байдалын үргүлчү хайгаарап шинчилеп турар харын уруг эки өзүп доругуп мага бодун дүрген сайзырап турар болза ие кижиниң сеткили сергек болур өске кандыг даа чүүлдү негевес чедиги мактал чаш уругну чуп арыглаар өршээл хайырлал ие кижи чогум на алдын бүрүлүг будук ышкаш мага боттуг болгаш лянхуа лотос чечек дег чаагай шырайлыг мерген угааны делгем сайзыраңгай кирбии ине бүрүлүг ыяштың чаа ногаан бүрүзү дег чаактары өкпең кызыл өңнүг чалыы назынның чаагай түрү кыптыккан турар болза даа кезээде ле уруу дээш сеткил сагыжы човап чечектелген чараш шырайындан янзы бүрү сыгыглар тыптып актан аккыр холу уругнуң хир чамын чугза чугза кежи кемдеп хевири өскерлип даа болур хүндүткелдиг иениң сеткили ажы төлү дээш эртине дег эргим чалыы назынын эртирип ооң уламындан арын шырайнда түрегделдиң изи даа артып каар ла сески мактал уруг дарыы ыракта чорда сагыш сеткил човаар ханы улуг хайырлал ынак кижизи өртемчейден аңгыланы бээрге чоок кижизиниң сеткил сагыжы човап баар чүрээ кемдей берген чүве дег човаар ол ышкаш оглу кызы хары черге ыракта чоруурга энерелдиг авазының сеткили дыка ла човаар ук төлү оран чуртундан үнүп тайга сынны ажып суглуг хемни сүзүп чорда ада иези төлүн бурганга даандырып чалбарып кадык менди чоруп чаңгыс хүн даа болза дарый ээп келирин күзеп чалбарып тейлеп орар ынчалза даа чамдык уруглар оолдар чыл чылы биле сураа чок чиде бээрге ада иези дүн хүн чок караан шиммейн бараан харап карааның чажын төгер арга арыг иштинде кижи кандыг бир аң төлүн чидирипкени дег човап баар чүрээн кемдедир сактып кижиниң сеткил хөңнүн уярадыр даа болгай тоску мактал ада ие оглу кызын сеткилинден кээргээр ханы улуг хайырлал ие кижиниң кээргээр сеткили ынакшылы ханы болур уруг дарыы кандыг бир човулаңга таваржырга энерелдиг авазы дүн хүн чокка бурган дээринге чалбарып даандырып уруг дарыының човулаңы оларны оюп меңээ таварышсын деп тейлээр мону бодап кээрге ие кижиниң ынакшылы кайы хире улуг дээрзин билдингир уруг дарыг өгден үнүп ыракта чоруурга ие кижиниң ынак сеткили ооң биле кады чоруп уруг дарыы доңуп дожап аштаар суксаар човулаңга таваржы бээрийне деп коргуп олурар бир эвес уруг дарыы кандыг бир биче даа бол човулаңга таварышкан деп дыңнаар болза авазы аъш чем даа амзавастап үргүлчү ле сеткилиниң човулаңын эдилеп тайбың олуруп шыдавас болу бээр онгу мактал ада иезиниң ажы төлүнге ынакшылының ханы улуг хайырлалы ада ие кижиниң сагыш сеткили болза айның хүннүң херели дег чер делегейни кезээде чырыдып турар ада ие ажы төлүн сеткилинде кезээде хайыралап олары кайда даа чораан болза үргүлчү кады чоруп турар черле ынчангаш чүс харлыг даа ада иези сезен харлыг уруг дарыын чаш уруг кылдыр бодап сактып чоруурлар ада иениң өршээл хайыралының ачы хавыязын шыны биле чугаалааш безин төтпес ынакшылдың эң дээдизи болур дээрзин утпаңар бурган ботхиссатваларның айыткааны болза кара баштыг хөй амытаннарның чамдыызы төрүттүнген аажы чаңы оожум топтуг даа болза чамдык кижилерниң сеткил сагыжы мелегей тенек каржы дошкун болгулаар соң даарта олар ада иезиниң өршээл хайыразын ачы буянын үнелевес болгаш ада иезинге канчаар хандыкшып чоруурун орта билбе тенек багай кижилер болур ада иениң уруг дарыын азырап өстүрген арыг чымчак ачылыг сеткилин уттуптары ачы буянны үнелеп билбези кижиниң багай корум чуруму ачы дуза чогу шын сеткилди кемдедир дээрзин шуптуңар билир силер ие кижи сааттыг чораан үезинде хырынынга аар чүък кадагалап чораан чүве дег арай деп олуруп турар апаар аар аарыгга базындырган чүве дег чем холуп тургаш удуп чыдып даа шыдавас хинчекти көрүп тургаш төлүн божуур ынчаар божаан төлүн өстүрер дээш кайы хире берге сеткил хинчээн эдилээн дээр төлүн бодундан ыратпайн баарынга чыпшыр куспактап холу аарып буду шылап турза даа ону човулаң деп бодавайн чаш төлүн көрген санында сеткили ханып таалаар ол ышкаш чаш төлүнүң хир чамын арыглап дүне орнунга ичелептерге ие кижи боду өл черге чыдып мага бодунуң чылыны биле уруун кургадып ону кургаг черге удудар ол дээш черле бергезинер сеткил аңаа турбас чаш төлү эмиин ээп турары бир ёзуда иезиниң хан савын соруп турар болганда авазы арып доруптар чаа төрүттүнгеш чаш уруг доругуп кижи болуп өзер ада ие чежемейниң күш үндүрүп дерин төп тура ажыл үүле кылыптар өглү баштыг болгуже уруун бүгү тала биле кижизидип үргүлчү сагыш човап чоруур уруг аарый бээр болза ада иениң сеткили дыка човаар ол дээш боду аарыыр боор чүве уругнуң кадыкшылы эки болза иениң сеткили оожургап чоорту бодунуң түреп шылааны арлып кадыкшыл экижиир ада ие болуксаарлар чеже даа човулаң түрегдел көрзе төлү эки кижи болзун деп күзээр болгай чамдык уруглар улгадып өзер тудум акызын угбазын хүндүлеп билир туржук ада иезин азырашпас камгалавас оларның сургаалын херекке албайн удур сөс домак октап кыржып өөнде улуг назылыг кижилерни кырган чөнүк деп дорамчылап ха дуңма төрел дөргүл деп тоовас кижизиг ёзу чурумун оскунуп улуг нүгүл кылып чоруур чежемейниң сургуулаг эрте кирип ном номчуза даа улуг назылыг кижиниң ада иезиниң сургаалын көңгүс тоовастай бээр оон ыңай бо багай талалары киткеп кижизиг шынары өскерлип каржы дошкун чаңнап өштүг дайынзырак сеткил сеткип эчизинде барып ада иезиниң төрел дөргүлүнүң хүрээлеңинден аңгыланып шын мегени ылгавас бодунуң мага бодун үрегдээр тенекпейниң оруунче кирер бо дудагдалды улам ханылап бак кижи биле каттыжып ада ие өг оран чер чурттундан чарлып элдеп эзин херек үүлгедип ынчап ла назыны кырыыр бир чамдыктары хары черге баргаш кадайланып ада иезиниң ачы буянын уттуп өлгүже дээр төрээн чуртунче төк дүшкен черинче баштай чунган суунче эглип келбес канчаар өзүп кижи болганын безин биликсевестер чамдык кижилер ажыл агый кылбас хары чер кезип багай кижилер биле эдержип кемниг херек үүлгедип кара бажыңга кирип аар ялага таваржып хинчектенип өлүрлер чамдыктары аар аарыгга чааскаанзыралга таваржып кудумчу базаарга тенип чорааш хүнге хатка оңуп ядарааш сүлде хей аъды чайлап ада иезиниң ачы буянын харыылаар сеткил чүрек чок болуп амы тынынга чедерлер ада иези ыракче чоруй баарган ажы төлүн дүн хүн чок сактып саймаарап кажан келирин манап чай чапсар чокка човап сурап дыңнаалап караан өлертир кайгап ажыг карак чажын төп чорааш караа чүве көрбестеп тыныжы бачыдап аарыг човулаңга таваржып саймаарап чорааш өртемчейден чайлы бээр чамдык эки өөренип шыдаар уруглар бодунуң быжыг бодал чогу биле багай кижилерге таваржып ооң ажыг кара сагыжының салдарынга алзып шын эвес оруче кирип элдеп багай херектер үүлгедип дүн хүн чок арагалап эзирип ха дуңма чоок төрелдеринге хора когарал таварыштырып канчаар даа арга чок кижи болу бээр ада иезиниң ачы буянын билбес кижи эртен өөнден үнгеш орай дүне чанып келзе даа ада иезиниң амыр мендизин айтырбас оларны камнавас кээргээр сеткил чок болур кырып харыксыраан ада иези карактап хайгаараар ажаар кижизи чок артып бак төлүнүң хараазы биле сеткили амыр тайбың болбас база өске кижилерден бак төлү дээш чемелел дорамчылалды дыңнаар болгай база чамдык уруглар оолдар кырган ада иезин тооп олар биле чугаалажыр хамаан чок мөчүй бээрге кажыдалын илергейлеп хүндүткээр ёзулалды даа күүседир хөңнү чок болгулаар мындыг ажы төлдү ада иези хүндүткел ёзу чуруму билбес ачы дуза чок кижи чаяттынган деп сеткили хомудап өрү чугаалаар дээрге дээр ырак адаанче чугаалаар дээрге чер кадыг болуп канчаар даа арга чок болу бээр ындыг болганда ажы төлү кырган ада иезин азырап хайгаараар турары дээрге кижи төрелгетенниң доктаатынган ёзу чуруму боор чүве дир ийин ынчалза даа чамдык уруглар бо ёзу чурумну хүндүлевес олар дээш ава ачазы өскелерниң мурнунга чемеледип шооттуруп сөгледиринден дыка ла човаарлар чамдык аныяктар кадай хөгээдин азыраар дээш ада иезиниң уттуп оларны көңгүс хайгааравастар кадайның сөзүнге кирип ада иезиниң сөзүн көңгүс биликсевестей бээр болгаш улуг назылыг кижилерни хүндүлевезин ада иези эскерип кааш сагыш сеткили човап сөөгү сириңейнип олурарлар база чамдык кыстар ашакка барган соонда ада иезиниң хүндүткеп арга сүмезин тоовас боорга олар кадыг чымчак бүгү ле аргаларын ажыглап тургаш кижизидер деп оралдажырлар болгай ол ышкаш эр эжи база ажынып хорадааш эттей бээри эвээш эвес болгулаар ынчалза даа эттинип шын орукче кирбейн чоорту ырай берзе даа ада иези база ла ону дээш үргүлчү човап олурар чамдык кыстар ада иезиниң хүндүлевес болгаш ашаан эдерип алгаш хары черге барып бодунуң ада ие чер чуртун уттуп чагаа даа биживейн харылзаазын үзүп каарга хөөкүй ада иези үргүлчү сагыш човап бараан харап дааш шимээн дыңнаалап сеткили аарып орарлар ада иези уруу дээш үргүлчү сеткили човап сактыр чорук болза эът ханынга сиңген өскерлииш чок чүүл болур черле ада иениң ынак сеткили ачы буяны хемчээл кызыгаар чок болурун үжүк карандаш биле илередип бижиир болза кажандаа даа төнмес улуг уламчылыг төөгү болур ажы төлү болуксаарлар улуг назылыгларыны өгбелерни хүндүлевес болза өөң нүгүлү дыка аар яла кеземчези келир соңгу назынында кажанда даа буруулуг болуп артар өршээл кедерел чок болур бурган ботхиссатва айыткааны ада иениң ханы өршээл хайыралды санап четпес ону дыңнаан кижи тус бүрүзүнде улуу биле буруузунуп човап чамдык кижилер дискектенип олурупкаш ак көк дээринге тейлээр хөрээн шашкылап бодун буруудадып хомудап човаанындан бүгү мага бодунда дүктер дөстериниң үттеринден хан сыстып агар ийикпе кезек када хөлзээнинден угаан осукунуп өлүр чазар оон ынча дыка үр болбайн угаан кирип сергеп келгеш дыңзыдыр ишкиртинип ыглап кандыг кончуг улуг нүгүл кылган кижи боор мен деп миннип олурар ада иези ажы төлү дээш кайы хрие аар човулаң эдилеп турганын сактырга санап четпес даа болур бо бүгүден бодаарга бистер өршээр арга чок улуг буруулуг бис эрткен үевисти бодаарга караңгы дүн дургузунда согур дүлей чадажып суйбаттынып чораан дег болгай эзирик кижи доңгая дүжүп довурак пактап калчаа тенек чүве дег аксымнап бодунуң үүлгеткен кемниг херээн черле билип чадап келген иргин ам бурган башкының суртаалы биле уйгу дүштен одунган чүве дег бодунуң хөй буруузун угаап билип төрел дөргүл эрткен барган бурунгуларын хүндүткевейн келгенин сактырга бүгү мага бодундан дер төктүп баар чүрээ кемдеп билбейн чоруп чораанывысты өршээп бир удаа буруумну буруузунуп хүлээр арганы берип көрүңер деп дилээр ада иениң ачы буянын харыылаар аргалар бир чүүл кижи солагай талакы эктиниң кырынга адазын оң талакы эктиниң кырынга авазын доора салып алгаш сүмбер уула даанче чүткүп үнүп чоруурга эктиниң кыры ыстап шылап ойлуп хан сыстып агып сөөгүнге чедир аарып даа турза мону човулаң деп чугаалавас ук хан агып баткаш будуңну шуптузун хан биле будуп даа кагза муң түме удаа ону кылза ада иениң улуг ханы ачы буянын харыылап шыдавас бир чүүл кижи элдеп чүве аъш чем суксун ховар шагда төрүттүнгеш ижер чиир чүүлдү тып ада иезин азыраар төлээде улуг назылыгларын хүндүткээн даа болза ада иениң ачы буянын харыылап шыдавас бир чүүл ада иези кадык чаагай болзун дээш чалбарып бодунуң ийи караан казып бурганга өргүзе даа бо чижектиг ажылды муң түме удаа катаптап кылза даа ада иезиниң улуг ханы ачы буянын харыылап шыдавас бир чүүл кижи бодунуң ада иезиниң дугайында човап чүрээн уштуп эккелзе даа аар аарып човаза даа бо чижектиг ажылды муң түме удаа катаптап кылза даа ада иениң улуг ханы ачы буянын харыылап шыдавас бир чүүл кижи ада иезиниң ачы буянын харыылаар төлээде изиг отче кире халып өрттениринден чалданмас болгаш сөөгүн сып чилиин соктурарындан даа дадагалзавайн бо чижектиг ажылды муң түме удаа катаптап кылза даа ада иениң улуг ханы ачы буянын харыылап шыдавас бир чүүл бир чүүл кижи ада иезиниң ачы буянын харыылаар төлээде изиг демир бөмбүктү аксынче ажырып бүгү бодун өрттедип бо чижектиг ажылды муң түме удаа катаптап кылза даа ада иениң улуг ханы ачы буянын харыылап шыдавас мынчап хөй кижи бурган ботхиссатваның ада иезиниң ачы хайыразын канчаар харыылаар арганы тыппаанынга шынап ла ыядынчыг херек кылдыр көрүп бурган ботхисставандан айтырган бурган башкы хөй кижилер боттарының буруузун билип ыядып буруузунуп турарын көргеш дыка байырлап хөйге хамыырыштыр мынчаар айыткаан бир эвес силерлер ада иениң өршээл хайыразын харыылаар дээр болзуңарза адаанда алды чүүл негелдени күүседир ужурлуг силер бир дугаарында бо бөлүктүң номун бижи ада иениң ачы буянынының дугайында ном ийи дугаарында база бөлүктүң номун номчу үш дугаарында бүгү ле кылган нүгүл хилинчээңничайладырын дилеп буян кылып маанай номчуп тейле дөрт дугаарында ламаның үш эртинезинге шын на сеткилиңден кичээнгейлиг чүдүп чору беш дугаарында черле ёзу чурумну сагып нүгүлдүг бүгү чүүлдери шегле алды дугаарында буян кылып мерген арганы калбаа биле чорудуп буянның дазылын үндезинин салып чору бо алды чүүл негелдени эки күүседип шыдаар болза дарый ада иезин хүндүткээн ачылыг төлү бооп болур шыдавас болза тамы оранынга катап төрүттүнер ада иезинге хүндүткел чок кижи болза назынының төнгениниң мөчээниниң соонда ыяап ла тамы оранынга баар бо тамы оран болза доора дургаар сес бээр бир бээр км хемчээлдиг болгай дөрт талазындан демир херим кажаалыг болгаш чоок кавызында долгандыр шупту демир четкилиг нүгүл хилинчектиг амытаннар моон дезип үнүп шыдавас чер девискээри шупту калбак демирден бүткен болгаш ооң иштинде от биле чидиртир хаараар чер бүрүзүнде сайгылгаан дамчыып от биле чес болгаш демир эргизип кижиниң мага бодунче шууткуп кудар боор чүве база аксындан от чалбыышталдыр кустурар болгаш сес ыт демир чылан нүгүл кылган кижилерни ызырып човадып хилинчектеп турар тамы оранынга мынча хөй човулаң амзап кезээ шагда амыр тайбың олуруп шыдавас болгаш шак ынчаар чеже үрде хилинчектенип кээр чежемейниң бо тамы оранындан ажыг човулаң эдилээн даа болза даа катап катап өске өске тамылар оранынга барып бажынга изиг сава кедирип маг бодун демир терге биле чуур бастырып човадыр ол ышкаш бижек чепсек биле хырнының иштинде сиирлерин сывыра тыртып шүүредип эът кежин тыртпарлап бир хүн иштинде муң даа төрүттүнүп түме даа өлүп кызыгаар чок улуг човулаңны амзап турар кижи болза даа дириг тургаш ада иезин улуг назылыг кижилерни хүндүлеп көрбес он кара беш чапсар чок нүгүл ийикпе буян билбес ачы дуза чок нүгүлдүг кижилер ол боор дур бо үеде хөй бүгүде биле бурган башкының айыткаалын дыңнап дооскаш шупту сеткил човап буруузунуп ыядыксап карак чажын төкпүшаан б урган башкыдан дилеп канчалза ада иениң ачы буянын харыылап шыдаар ирги бис деп айтырарга бурган башкы мынчаар харыылаан бир эвес ада иениң ачы буянын харыылаар дизе эң эки арга болза бо бижээн номну калбаа биле тарадыр чорук чугула чаңгыс санныг номну кижээч чедирер болза эргим дээди бурган башкының ачы буянын четтирер бир эвес он санныг номну тарадыр болза дарый он эргим дээди бурган башкының ачы буянын алыр бо номну чүс муң түме кезекти тарадыр болза дарый он муң эргим дээди бурган башкының буянын алыр кандыг бир номну хөй түмеге калбаа биле тарадып шыдаар болза ынча хөй бурган ооң мага бодун кезээде камгалап чоруур бир эвес бурганның күжү биле дываажаң оранынга төрүттүнер болза тамы оранының айыыл човулаңындан чайлаар бурган башкының чырыткылыг суртаалының номун номун дыңнааш туттунуп шыдавайн буруузунуп човап бүгү мага боду сириңейнип бажының дүгү шагбайты туруп ниитизи биле ьурган башкының мурнунга сеткилиниң ханызындан буруузун миннип тейлеп даңгыраглааны бистер кижилер бо шактан соңгаар каяа даа чорза кезээде шагда муң берге түмен шаптык бижек шивегей бажынга астынып мага бодувус чуурлуп сөөгү кемдеп даа чорза арьявал бурганның сургаалын шыңгыы эдерип сагып чоруур бис бистиң бажывысты чыда селеме биле шашкылап кезип даа турза бизеңниг дагның оттуг хүртүзү биле мага бодувусту тавартыр ханныг хем аксып даа турза бурган башкының сургаалын бичии даа хажытас бис бис муң түме чүс муң окту уткуштур чүткүп өлүр дирлириниң кырында келзе даа бурганның сургаалындан эртпес бис демир чеп биле багладып шарыдып сөөртүрүп түрезе даа арьявал бурганның сургаалындан дедирленмес деп даңгыраглаар бис дараазында эргим дээди чырыткылыг бурган башкывыска тейлеп бо номну чогум кандыг ном дээрил деп ылавылап айтырып кезээ шагда чурум эдерип сагып чоруурун илергейлээйн ада иениң ачы буянын харыылаарда бо ном берге силерлер эки сагып ёзу чурумну эдерип чоруңар бо үеде хөй ха дуңма болуп дээрниң сес аймаа бөлүү чергелиг бүгүдеге чалбарып бурган ботхиссатваның айтып чөпшээрээн кээргээчел сеткилин суртаалдап силер биле бистер шуптувус буянныг сеткил сорук биле төрел бүгүдеге бурган ботхиссатваның чырыткылыг суртаалын тарадып ону үнелеп ачы буянныг чүткүлге бүзүревишаан ёзу дүрүмнү эдерип бурган ботхиссатвага даандырып тейлеп дедирлениш чок чалбарып буян кылыылыңар ном ада иениң ачы буянын канчаар харыылаар дугайында бурган башкының чырыткылыг сургаалы кыдат дылдан моол дылче ж өлзий очулдурган хынап үндүрерин харагалзаан ш агваандондов моол дылдан тыва дылче г санчаа очулдурган үндүрүлгениң редактору а ховалыг цогчен үстүү хүрээ сарыг шажын дуганы тываның эң улуг хүрээлериниң бирээзи ук хүрээ тыва республиканың чөөн хемчик кожууннуң чадаана хоорайдан мурнуу чүкте км черде чайлаг алаак шынаазында турар хүрээ эң баштай чылда туттунган а кажан чылдар үезинде тывага революция эгелээн соонда хүрээни бузуп каапкан үстүү хүрээ чылдарда даа кожууннуң моңгуш хайдып деп тар ның үндезилекчизи буян бадыргының адазы бай шыырак болгаш салдарлыг ноянның үзел бодалы биле туттунган хүрээни албан биле чалаттырган кунтан римпоче деп төвүт ламаның төлевилели биле база кыдат мастерлерниң киржилгези биле тудуп кылган хүрээниң тудуунга даа кожууннуң чурттакчы чону база киришкен кү далай ламаның айтыышкыны биле алырга хүрээ тудар черни богда кегээн боду тодарадыр ужурлуг турган тус черниң нояннары хүрээни хемчик хемниң солагай талазында кызыл тайга дааның чанынга тудар деп бодап турганнар ынчалза даа богда кегээн кызыл тайганы эргээн соонда өске черни шилип алган ол дээрге бажың алаак сумузунуң чоогунда чайлаг алаак шынаазы болган ынчангаш хүрээни аңаа тудуп кылганнар үстүү хүрээниң тудуу чыл чартык уламчылаан түңнелинде чылдан эгелеп ажылдап эгелээн лопсаң чамзы камбы лама үстүү хүрээниң бирги болгаш чаңгыс эргелекчизи чораан чыл тываның бурунгаар амыдыралынга эң шиитпирлиг чыл болган тыва россияның протекторады апарган ол шиитпирни хайдып ноянның оглу болгаш үстүү хүрээниң кижизидикчизи моңгуш буян бадыргы кылган буян бадыргы ооң соонда таңды тываның чагырыкчызы апарган бузулган үстүү хүрээниң төлевилели болгаш шыйыглары турган даа болза хүрээни тудар күзелдиг улустуң чогу биле үстүү хүрээ үрегдеттирген хевээр чыткан ынчалза даа чылдар үезинде тывага сарыг шажынны катап тургузуп эгелээни биле хүрээ шору кичээнгейни алган чылдың сентябрьда тывага кү далай лама аалдап чорааш үстүү хүрээни база көрген далай лама ол ынчан бо хүрээниң чулазы ам даа өшпээн тир деп сөстерни чугаалаан фестиваль эң баштай чылдың май хүннеринде республика чергелиг эрткен чылда россия чергелиг эрткен а чылдан эгелеп бүгү делегей чергелиг эрттирип эгелээн фестиваль чылдан чылга чедир чыл эртип келген чылдан чылче аалчыларның болгаш хөгжүмчүлерниң саны көвүдеп турар үстүү хүрээ турган черниң девискээринге субурганны чаа хүрээни база өске даа чүүлдерни фестивальдың киржикчилери чогаадыкчы ниитилел дем каттыжылгазы биле тудуп кылганнар лиди төвүт чыынды бүрүткел өске ады хүн дизик календарь дээрде магаботтар шимчээшкининиӊ өйлеп катаптаарынга үндезилетинген узун үе аразын санаарыныӊ ёзу чуруму чижелээрге хүннүӊ шимчээшкининиӊ өйлеп катаптаарынга үндезилеттинген лидини хүн лидизи айныӊ ай лидизи дээр оон аӊгыда байырлалдарны демдеглеп каан чедиликтерге неделяларга айларга чарып үскен хүннер даӊзызын болгаш база лиди хүндизик дээр эӊ буруӊгу билдингир лиди бурунгу египетке болгаш шүмерге турган делегейниӊ чон бүрүзү бодунуӊ төөгүлүг болуушкуннарныӊ үе шаг айтылгазыныӊ аргаларын ажыглап турган оларныӊ бир кезээ өртемчейниӊ чаяаганындан үени санап турган чижелээрге еврейлер ону бистиӊ эрага чедир б э ч чылдан христиан дорт чүдүлгелиглер орус православные б э ч чылдан эгелеп санап турган буруӊгу румчулар рум рим хоорайныӊ б э ч ч тургустунганындан парфийлер вифинчилер болгаш селевкидтер бидунуӊ бирги хааныныӊ дүжүлгеге олурупканандан бурунгу мысыржылар дараазындаагы хаанкаӊы династия бүрүзүнүӊ чагыргазындан эгелеп санап турган делегей чергелиг шажыннар база бодунуӊ лидизин тургускан ынчаарга пурум византий лиди биле алыр болза бөгүн өртемчей чаяаганындан бээр чыл амгы чыл эртип чыдар исламда хыжыраныӊ чылы бурганчы буддажы лиди биле паранирваанныӊ чылы эртип турар тыва арат республика тар үезинде чыл санаашкынын тар ныӊ тургустунган чылындан санап эгелеп турган чижелээрге тар ныӊ ги чылы чыл тар ныӊ ги чылы чыл тар ныӊ кү чылы чыл хүн биле айныӊ эвес өске сылдыстарныӊ бир чүүлүнүӊ санаашкынынга үндезилетинген лидилер база бар чижелээрге буруӊгу египет лидиде чыл дээрге аскыр сириус сылдыстыӊ даӊ хаяазында өйлеп өйлеп үнер үелериниӊ аразы дыр ынчангаш мындыг лидилер хөлчок ховар болур чылдыӊ аӊгы аӊгы үргүлчүлели болгаш чаа чылдыӊ янзы бүрү ай хүнү дээш өске өске лидилиг ёзу чурумнарда бир чыл санаашкынындан өскезинче шилчиири берге болур чылдыӊ саналгазын бир айныӊ ден румга б э ч ч юлий цезар киирген юлиан лиди түрк моол чоннар аразында үе шагдан бээр уламчыктыг традициялыг чылдыӊ эргилдиг циклдыг ооӊ иштинде беш чылдыг биче эргилдерлиг лидизин ажыглап чораан ону мөчүл азы мөчел моол мөчлөг казак мүшел кыргыс мүчөл хакас мчел дээр ынчангаш бир биче чылдыг эргилдиӊ чыл бүрүзүн кандыг бир амытан ады биле адап турган тыва мөчүде айларны дугаар азы чыл өйүнүӊ сезон аайы биле адап турган тывалар мөчүлден өске чыл өйнүӊ лидизин ажыглап турган ында айларны ол айларада колдап турар ажыл агый аайы биле адап турган тывалар чедиликтиӊ неделяныӊ хүннерин хүн бүрүде ажыглап турар лидиде дугаар аайы биле чурагайда астрология болгаш албан ёзу херектеринде бурганчы буддажы чурагайга ажыглап турар карыктарныӊ планеталар тыважыткан төвүт биле санскрит аттары биле адап турган амыдыралдыӊ угаадыы моол дылдан очул г б санчаа кызыл володомонов н в календарь прошлое настояее будуее изд е м наука древнетюркский словарь л изд наука ленингр отд климишин и а календарь и хронология изд е м наука скородумова л дзурхай буддийская астрология владивосток убеж сүхбаатар о монгол хэлний харь үгийн толь улаанбаатар сайт о календарях кара хааннар күрүнези чылдарда чөөн түркестан болгаш ортаакы азияныӊ девискээрлеринге турган түрк күрүне ооң тургузукчузу карлык аймактың баштыңы кара хаанның оглу билге күл кадыр кагаанны деп санап турар күрүнени баштайгы тургускан кол аймактары карлык ягма болгаш чигил ол эвилел үч огуз үш аймак деп адаттынып турган ч ч олар исламны хүлээп алган оларның мавераннахырже халдап шимчээшкини саманилерниң күрүнезиниң буурап дүжеринге идиг болган ч ч эгезинде кара хааннар күрүнези эң бедик күчү шыдалынга чедип алдайдан амударыя хемге чедир чаттылып турган ооӊ девискээри элээн бот башкарылгалыг илек хааннар удурткан харааты черлерге чарлып турган күрүнениң найыслалдары кашгар баласагын үзген база катап кашгар деп хоорайлар бооп турган чер ээлелдиң кол хевири икта бооп турган ч ч ийиги чартыындан илек хааннар биле селчүктерниң үскүлежиглери эгелээн ооң түңнелинде ара демисел болгаш төп чагырга баксыраанының хараазы биле кошкаан кара хааннар күрүнези бот башкарылгазын ышкынган ч ч чылдарының төнчүзүнден эгелеп херек кырында кара кыданнарның эрге чагыргазынга чагырты берген элээн каш он чыл богаш кара хааннар күрүнезиниң артынчызын хөрезимшах мухаммед узуткаан кара хааннар күрүнезиниң культуразының эң улуг төлээлери юсуф баласагуни болгаш махмуд кашгари турган идил булгар эли идил волга булгарларының финн угор болгаш оон даа өске чоннарның чүс чылдан чүс чылдың эгезинге чедир ортаакы идил болгаш кама хемнерниң чанынга турган күрүнези чүс чылда азак деңгистиң орус азовское море чанынга көшкүн амыдырал биле чурттап турган түрк дылдыг аймактар ооң соонда идил хемниң ортаа унунга көжүп келгеннер оларның салгалы чуваш болгаш казан тадар чоннары дыр найыслалдары булгар хоорай ч ч билер хоорай араб халифат пурум византия чөөн славяннар богаш оон даа өске аймак чоннар биле садыглажып турган киев орузу сөөлзүредир владимир суздал орузу биле шериг болгаш садыг талазы биле адаанажып чораан чылда чүчи улузунуӊ сөөлзүредир ады алдын орда моол шериглери чаалап алган чүс чылдың ийиги чартыында булгар болгаш чөгедаг татар джукетау орус жукотин деп ийи бегликке княжество чарлы берген булгар күрүне амгы казан тадарларның чуваштарның мордваларның удмурттарның марийлерниң болгаш комилерниң аймак чон кылдыр тургустунарынга чугула ужур дузаны ойнаан бо күрүне бодунуң адын чүс чылдарда азак деңгизиниң чанындан идил биле кама хемнерниӊ унунче көжүп келген түрк дылдыг аймак катыжыышкынындан алган тус чер ажылдыг фин угор аймактарның салдыры биле булгарлар сууржуң чуртталгаже шилчий бергеннер булгар дугайында бирги бижимел медээлер чүс чылга хамааржыыр ынчан булгар деп найыслалдыг ам тадарстанның болгар бөлгезиниң районунуӊ болгары деп сууру булгар күрүне чаа ла тургустунуп эгелээн үези чаа тургустунган күрүне күчүлүг хазар кагаанныктан хамаарылгалыг аппарган бодунуң туружун быжыдар дээш булгар эл алмыш хаан деткимчени араб халифаттан дилээн ооң түңнелинде булгар эл исламны күрүне шажыны кылдыр хүлээп алган ч киевтиң святослав беги чылча шаапкан соонда хазар кагаанныгы чарлы бээрге булгар эл херек кырында хамаарышпас чоруун быжыглап апкан булгар эл ортаакы болгаш адаккы идил черлеринде эң күштүг күрүне аппарган ооң чаагай байдалы суг болгаш кургаг чер садыг оруктарының белдиринде турар ажыктыг географтыг туружунуң уржуунда ол ышкаш дүжүткүр кара хөрзүн элбээниң ачызында хандыртынып турган булгар эл кызыл тас алгы кеш мал балык бал ары чигири тоорук бүдүрүлгезиниң биле үндүр сөөртүлгезиниң болгаш янзы бүрү ус ажыл кылымалдарының бөрттер чөөн чүкте булгари деп ат биле билдингир сапык идиктер демирден болгаш алгы кештен кылымалдар төвү аппарган ынчалзажок булгар садыгжыларның кол саарылгазы барыын биле чөөн чүк аразында дамчып садыглажылгадан тургустунган оон аңгыда булгар бодунуң орус черлерден болгаш соңгу идил черлеринден экелген кулдар базаары биле алдаржып турган садыглажылга эртирери дээш булгар күрүне чүс чылдың эгезинден дирхем деп аттыг бодунуң чоозун хевилеп эгелээн кидин түлүк садыглажылга хоорайларның сайзыралынга дузалаан булгар хоорайдан аңгыда сувар билер бүлер өшел болгаш өске даа хоорайлар алдарлыг турган ч ч эрги казан тадар иски казан деп хоорайны казанчык хемниң эриинге тудуп эгелээн ол болза амгы арск деп тадарстанның бөлге район төвү хоорай чергелиг суурдан ырак эвес черге турган ч ч төнчүзүнде хоорайны шыны биле алырга адын амгы турар черинче көжүрген хоорайлар чүгле чагырга садыг төвү эвес харын күчүлүг шивээлер бооп турган чоок кавы ховуларныӊ көшкүнчүлеринден камгаланыыр дээш булгарлар узуну элээн каш километр чедип турган камгалал чалдарны болгаш оӊгуларны ров тудуп турган күрүнениӊ камгалалынга эвээш эвес ужур дузаны булгар дөзүннерниӊ знать хөй санныг быжыглатынган олуртуктары усадьба чедирип турган исламны хүлээп алганы мусулман делегейниӊ культуразы биле таныштырарынга дузалаан буруӊгу түрк руналыг бижикти араб бижик солаан эге школалар болгаш медреселер ажытынган бижиктиг ажыл агый херекселдериниӊ археологтуг тывыштары бижик билигниӊ булгар чурттакчылар аразынга калбак нептерээнин херечилеп турар булгар элде бодунуӊ эртемденнери тыптып келген хоойлужулар шажын номналчылар эмчилер төөгүчүлер сылдысчылар астрономнар б о ө чылда шүлүкчү кул гали ол үениӊ түрк дылдыг утка чогаалда литературада калбаа биле билдингир кысса биле юсуф деп булгар дылга шүлүглелди бижээн булгар эл исламныӊ чөлеӊгиижи деп медереп билип тургаш кожа хелбээ черлерге бо шажынны кииреринге дузалап турган чылда булгар суртаалчылар киев хоорайга келгеш орустуӊ улуг бегин великий князь святослав оглу владимир ни исламче киирерин оралдашканнар булгарның байлаа болгаш ооң чөөң чүк биле садыглажылгазын холга алыр чүткүл кожаларының удаа дараа халдаашкыннарынга чедирген бир эвес көшкүн кыпчактар биле демисел чедиишкинниг чоруп турган болза орус беглер биле үскүлежиишкиннер булгар күрүнеге элээн улуг когарал чедирип турган ч владимир бег булгар черже олчалыг дайын чорук кылган оон ч ч идил унунуң черлеринге салдарын нептередиирин кызыдып турган владимир суздал бегликтиң тергиидеп үнүп эгелээнинден бо ийи кожалар аразынга демисел күштелген үргүлчү дайын чаа айыылы булгарларны бодунуң найыслалын чурттуң ханы черинче орус үндезин бижиктеринде улуг хоорай деп атты алган билер хоорайже ам тадарстанның алексеевск бөлгезинде билярск суур көжүрерин албадапкан чылда булгарлар устюг деп орус хоорайны эжелээш үптеп капкан даа болза ниитизи биле күчү күш орустарныӊ талазында турган ылаӊгыя булгар эл чылда аар берге аштырыышкын таварышкан ынчан орус кадаштыктар дружиналар өшел болгаш оон даа өске кама хемде хоорайларны эжелеп алган чүгле байлак төлевир булгарларга найыслалын үрегдел хоозурадыышкындан чайлаткан ооӊ соонда чылда тутурганнарныӊ солчулгазы биле бадыткаттынган тайбыӊ байдал тургустунган чөөӊ европаныӊ ховуларынга моол аг шериг көступ келгени шагдагы адааннажыкчыларны эптежиринче албадапкан чылда моолдар орус кыпчак шеригни калка хемниӊ чанынга чылча шаапкаш дедир чанар орукка булгарларга элээн үвүреӊней шаптырган биле чылдарда булгарлар моол шапкын халдаашкыннарны ойтур шаап шыдаан чылда чүчи улузунуӊ чагырыкчызы бадый хаан элээн хөй күштү чыып алгаш барыын чүкче эӊ улуг дайын чорукту эгелээн ооӊ бирги когаракчызы булгар эл апарган ол ла чылдыӊ күзүнүнде билер болгаш өске даа хоорайлар эжелеттиргеш хоозураткан ооӊ соонда моолдар орусче шимчепкен ынчалза даа удурланыышкын ам даа төндүр сый шаппаан ынчангаш чылда булгар элди моолдар база катап үптеп хоозураткан ядаралдыг шапкын халдаашкыннар соксааны болгаш садыглыг харылзааларны катап тургусканы булгар элдиӊ эт чазаан экономиказын диргискен эӊ бедик сайзыралды ол чүс чылдыӊ бирги чартыында четкен исламны алдын орданың күрүне шажыны кылдыр доктаатканы аӊаа дузалаан булгар эл ол үеде кожа хелбээ башкыр мордва удмурт чоннарга мусулман шажынныӊ дамчыдыкчызы болуп турган оон аӊгыда булгар хоорай алдын орданың хааныныӊ түр өргээзи апарган хоорай бодунуӊ кирпииш болгаш ак даштан кылган тудумнары биле сонуургадып хаара тудуп турган хөй хөй ордулар мечеттер мусулман дуганнар караван сарайлар болгаш ниитилел чуннар бажыӊнар даштап каан кудумчулар чер алдындагы суг дамчыдылгазы булгар хоорайныӊ бай шыдалын болгаш чечектелип турганыныӊ дугайында херечилеп турар булгарлар европада бир дугаар шойну эзилдирип кударын өөренип алган оларныӊ демир дестен кылыглары каасталгалары өртеӊ дой кылыглары ортаакы чүс чылдарныӊ европага болгаш азияга калбаа биле нептерей берген чүс чылдыӊ отрузундан алдын орданың иштики эл төрелиг байдалы нарыыдааш хаан дүжулгези дээш дошкун демисел эгелээн адырлыр хөөннүг угланыышкыннар күштелип келген чылда булат темир бег алдын ордадан булгар элдиӊ чери биле кады идилдиӊ унунда делгем девискээрни адырып эжелеп алган ооӊ соонда алдын орданың хааннары чүгле кыска үе дургузунда бодунуӊ күрүнезин катап каттыштырып шыдапкан булгар бот башкарылгалыг ийи бегликке чарлы берген булгар болгаш чөгедаг ч ч үретинген ооң бузундулары тадарстанда чистополь хоорайның чанында чус чылдыӊ ийиги чартыында болгаш чүс чылдыӊ эгезинде ол бегликтер бодунга орустуң дайынчы ыйыдыышкынынга үргүлчү таваржып турган орус күрүнениӊ салдыртыкчызы чылда булгар дүжүлгени эжелеп алган чылда булгар хоорайга садыглажылга хайгаарап хынаар дээш орус дүжуметтер тыптып келген булгарларга улуг когаралды оларныӊ хоорайларын үптеп турган ушкуйниктерниӊ удаа дараа халдаашкыннары чедирип турган чылда москваныӊ беги шокар федорнуӊ шерии булгар элге аар берге согугну чедирген ооӊ соонда булгар эл москваныӊ чагыргазынче кирген мурнуу девискээрлерин чидирген ол ла ч иван деп орус хаанның шериглери үптээн соонда улуг булгар хоорай амгы үеге чедир бо хоорайның кезек кезек тудуг балгады ында мында артып калган чоорту хоозурап эгелээн ынчангаш казан хоорайны долгандыр бөлүглешкен булгар элдиӊ чүгле соӊгу девискээрлери хамаарышпас артып калган шак бо черлерниӊ таваанга орта идилдиӊ унунга казан хаанныгы деп чаа күрүне тургустунуп эгелээн фассиялар латин хөй сан италиан боодал моондак яла шииткелдиң белги демдээ күрүнениң эрге чагыргазының кижиден ажыын илередип турар ортузунда биче балды киир шанчытынган кызыл хөм баг биле шарып каан ыяш шывыктарлыг демдек рум рим үезинде эгезинде хааннарныӊ ооӊ соонда рум республика үезинде магистраттарның үстүкү эргетеннериниң эрге чагыргазыныӊ кол шинчизи эгезинде магистраттарның шиитпини күш биле чедип алыр кымчылап бажын кезип шаажылаар эргезин көргүзүп турар белги демдек дир ооӊ соонда чөптүг чоруктуң кол шинчизи апарган фассиялар эвилелдиң ылаңгыя өгленириниң демдээ бооп турган ынчангаш чогаалдарда чамдыкта купидоннуң кол шинчизи болуп турган бир эвес рум хоорайдан дашкаар фассиялар балдылыг турган болза румда олар балды чок тудуп турган ол дээрге рим хамаатыларның дүжүметтерниң шииткелин катап көөр эргезин хүлээп турарын илереткени ол бооп турар чыскаалдар үезинде ат дужаалдыг кижилер мурнунга ликторлар ол ат дужаалдыгларның бараан болукчулары болгаш таңныылдары ликторлар болур турган фассияларны байырымныг тудуп хөй улус аразынга орукту арыглап чораан ликторларның саны кандыг бир дүжүметтиң чергезинге таарыштыр чоруп турган чижелээрге преторну ликтор консулду диктаторну үдеп чораан оларны этруску культурада тывылган этрускуларда фашиниң балдызы ийи бистиг турган чаа үеде фассиялар колдуунда эл төре политиктиг белги демдектеринге хамааржып турар итали фашизм бодунуң адын фассиялардан алган чүге дээрге чылда рум эзен хаанныг күрүнени катап тургузар бодал биле бенито муссолини фассияларны италиян фашо бодунуӊ намыныӊ кол белги демдээ кылдыр шилип алган ынчангаш итали фашизмниң кол эл төрелиг бодалы хуу кижиниң эрге ажыы нацияның эрге ажыынга чагыртыр дээрзин илередиринге тааржыры бо белги демдекти шилип алырынга база улуг салдарны чедирген итали фашистер бодунуң туюл күзелиниӊ илередиирин шенеп моондак кылдыр шарып каан шывыктарны ниитилелдиӊ аңгыларының эвилели балдыны дээди эрге чагырга деп тайылбырлап турган азы шывыктар шарыын каттыжыышкынныг ниитилел тургузуунуң мөөңнеп алган эрге чагыргазын балды үстүккү ат хүндүнү илередип турган тыва республиканың чазааның үрер хөгжүм оркестри тыва республиканың чазааның доктаалы биле тургустунган үрер хөгжүм оркестри оркестрни чылдың март те тургускан ынчалза даа оркестр ооң мурнунда ла кызылдың а б чыргал оол аттыг уран чүүл училиезиниң сургуулдарының үрер хөгжүм оркестри болуп алгаш ойнап чоруп турганнар оркестрниң составынче кызылдың а б чыргал оол аттыг уран чүүл училиезиниң амгы үеде колледж сургуулдары болгаш доозукчулары кирип турар оркестрниң кол дирижеру болгаш удуртукчузу тыва республиканың алдарлыг артизи тимур дыртык оолович дүлүш оркестрниң киржикчилериниң чартык хуузу дээди эртемни чедип алганнар а чамдыктары кызылдың а б чыргал оол аттыг колледжте база культураның болгаш уран чүүлдүң чөөн сибирь академиязында өөредилгезин уламчылап турарлар ук оркестр үрер хөгжүм оркестрлериниң классиктиг репертуарларындан аңгыда тываның композиторларының чогаалдарын база күүседип турарлар джаз болгаш эстрада хөгжүмнериниң амгы үеде угланыышкыннарын экспериментилеп ойнап турарлар күүселделериниң кол онзагайы болза россияның үрер хөгжүм күүседир школаларының тергиин ёзу чаңчылдарынга үндезилээн национал хевирлерлиг хөгжүм угланыышкынарының салдарында бооп турар тыва республиканың чазааның үрер хөгжүм оркестри трч үхо россияда чаңгыс аъттыг үрер хөгжүм бооп турар чылда тургустунган тываның улус революстуг шерииниң аъттыг үрер хөгжүм оркестриниң ёзузун диргизип аъттыг үрер хөгжүм оркестрин тургусканнар трч үхо нуң аъттыг оркестриниң баштайгы көргүзүү чылдың май та тиилелге хүнүнде болган кызылдың чурттакчылары болгаш аалчылары аъттыг үрер хөгжүмнүң көргүзүүн улуг магадал биле уткуп хүлээн ооң соонда аъттыг көргүзүглерни доктаамал эрттирип эгелээннер александр сергеевич пушкин май июнь чыл москва январь февраль чыл санкт петербург орус чогаалчы шүлүкчү драматург амгы орус литературлуг дылдың үндезилекчизи орус улустуң эң тергиин болгаш дээди чогаалчызы база шүлүкчүзү а пушкин руслан биле людмила полтава дээш өске даа шүлүглелдерниң харам хаан скупой рыцарь борис годунов дээш өске даа шиилерниң дубровский калбак кара херээжен пиковая дама дээш өске даа прозаларның евгений онегин деп шүлүктээн романның болгаш оон даа өске чогаалдарның автору а пушкин хөй санныг шүлүктерни болгаш тоолдарны бижээн а пушкин мөчээниниң соонда чылдарда томнуг пушкинниң чогаалдарының чыындызы үнген дараазында чылдарда база ооң чогаалдарының чыынды номнары үнгүлээн чылдарда томнуг чогаалдарының чыындызын база белеткээн москва федералдыг хоорай россия федерациязының найысылалы төп федералдыг округтуң административтиг төвү база москва облазының барымдаа ёзугаар төвү россияның эң хөй чурттакчылыг хоорайы чылда кижи москваның дээди нояннарының орус хаанаашкынның русское царство россия империязының чылдарда совет россияның болгаш ссрэ ниң төөгүлүг найысылалы маадырлыг хоорай москва хоорайда россия федерациязының күрүне эргелериниң федералдыг органнары кадагааты чурттарның элчиннери российжи эң дээди коммерциялыг организацияларының база хөй ниити катыжыышкыннарының өргээлери штаб квартиры ажылдап турар хоорайда тус черниң бот эргезиниң организациязы бар москва россияның туризминиң ёзулуг төвү москва кремли кызыл шөл новодевичий хүрээ коломенскийде вознесение церкову юнеско деп бүгү делегейниң салгалының даңзызынче кирип турар москва транспорт өзээниң эң ажыктыг дээн чери база болур хоорайда аэропорттар демир орук вокзалы хем портузу бар чылдан тура хоорай иштинде метро ажылдап турар москва хоорай россияның европа талазында ока биле волганың аразында москва хемде москва смоленск бедигээжиниң белдиринде барыын талазында москворецко окск оргузунда чөөн талазында болгаш меёр чавызаашкынында мурнуу чөөн талазында турар хоорайның девискээри км москваның шагының куржаа часовой пояс бүгү делегейниң стандарты биле алыр болза деп демдегледип турар бүгү делегейниң үези биле алыр болза деп шак куржаанда турар арбуз тыва дарбыс нептереңгей черге чаттылып үнер чаңгыс чылдыг культурлуг үнүштерге хамааржыр тывада кады ажыл агый колхоз чөвүлелдиг ажыл агыйлар совхозтар сесерлик сад бакчаларда огородтарда ону хөйү биле тарып өстүруп турар дарбыстың чимизиниң тургузуунда чигир чедир ооң тургузуунда сахароза глюкоза фруктоза пектинниг бүдүмелдер клетчатка витаминнер в в с рр фолий ажымалы кислота болгаш каротин үс дээш өске даа бүдүмелдер бар дарбыстың чимизи халыыдап суксаар аарыгларга эки дузалаар оон чигир сүүзүнү сироп дээш өске даа ижер суксуннар аймаа кылыр дарбыстың чулуун сидик элбедиринге бүүректиң болгаш чүректиң хаваңңаашкыннарынга баар аарыгларынга удур аыглап турар дарбыстың кургаткан картын хайындыргаш база ажыглап турар оон ыңай ооң чулуу ижин шөйүндүнүң чем хайылдырарын күштелдирер болгаш дарбыста бар фолий ажымалы болгаш с витамини кырыыр чорукту баш бурунгаар болдурбазынга улуг ужур дузалыг оон аңгыда дарбысты хан эвээжээн өт сыңый дашталырын болдурбазынга сидик үнер оруктарның аарыгларының үезинде ажыглап турар капуста кыркат байзаа бакча огород аймаанга хамааржыр үнүш болур тывада ону база ла кады ажыл агый колхоз чөвүлелдиг совет ажыл агыйлар совхозтар сесерлик сад бакчалар огородтар шөлдеринде нептереңгейи биле тарып өстүрүп турар чемге хереглээр эң чугула бүдүрүмнүң продуктунуң бирээзи болур байзааның тургузуунда шагжалык клетчатка бүрүзүнде витамин с мг чедир витаминнер а в в в у р к и болгаш холиннер янзы бүрү ферментилер калийлиг дустар имис фосфор күгүр сера дээш өске даа бүдүмелдер бар байзааны ижин шөйүндү аарыглыг гастриттиг болгаш ижин оюлганныг улустар ажыглаарга дыка ажыктыг чылдарда куштуң болгаш кобайның оюлганын байзааның чулуу биле эмнеп бир ле дугаар дуржулганы кылган ол дуржулгалар байзаа чулуун оюлган болгаш чиңге шөйүндүлер аарыгларынга ажыглап болурун көргүскен байзааны хээй кескеш катап эът тыртар машинага тырткаш арыг шаараш пөс биле тавакка сы тудар ол чулугну соок черге азы соодукчуга хүнден эрттирбейн шыгжаар хүннүң не ооң чулуун шил аяктап стаканнап бир хүн катап чем чииринге чедир мин бурунгаар ижер эмненириниң хуусаазы ай чедир оон ыңай байзаа чулуун ижин дегдириглиг гастриттиг болгаш ижинниң ажыы эвээжээн улус ажыглап болур байзаада өкпе аарыының болгаш өске даа аарыгларның микробтарын өлүрер фитонцидтер дээр бүдүмелдер бар ынчангаш байзааны янзы бүрү кеш аарыгларынга база ажыглап турар ол ышкаш байзааның бүрүзүн дагаа чуургазы биле катай кадыкталдыр холааш өрттениишкиннерге балыгларга болгаш оюлганга удур ажыглап турар байзааның хээй кескен бүрүзүн чарба биле холааш сүтке хайындыргаш кештиң кадага ойбун божаа экзема дээн ышкаш аарыгларынга салыр оон ыңай балыг черни үнүш үзү биле чаггаш байзааның чаа бүрүзүн каът кылдыр ол балыгга салгаш шарыптар ону бир хүн ийи катап чедилик иштинде шарыыр чаа байзааның чулуун чылыг сугга холааш аас иштин болгаш боостааны чиңнээринге чаярынга ажыглап болур огурец тыва кыйыр тывада кыйырны нептереңгейи биле сесерлик сад бакчаларда огородтарда тарып өстүрүп чемге колдуунда чөвүлелдиг совет чазак тургустунган үеден бээр улус ажыглап эгелээн кыйырның тургузуунда суг шагжалык клетчатка азоттуг бүдүмелдер бензойлуг азоттуг эвес бүдүмелдер калийлиг дустар болгаш с в а дээш өске даа витаминнер бар кыйыр кижиниң чем чиир хөөнүн улгаттырар ааларның азы агыларның белоктарның болгаш үстерниң кижиниң мага бодунга сиңнигип хууларын экижидер ынчангаш кыйырны семис азы семириичел кижилер ажыглаарын сүмелевейн турар ол ышкаш дузаан кыйырны ижин шөйүндү аарыгларынга чүрек кеминге кырган кижилерге хан базыышкыны улгадыр кара бүүректер аарыгларының үезинде болгаш сааттыг херээженнер ажыглаарынга сүмелевейн турар кыйыр тоолгадыр шынарлыг чүве болганда ону халыыдаан кадыг албаны үнместээн кижилерге бээрин сүмелеп турар улус кыйырны өл шык соокка кагыскан үеде кежирниң чулуун бал биле ары чигири биле холааш ижип чайып ажыглап турар кыйырның чулуу арны устүг секпилдиг хүнге арны карарган кижилерге ажыглаарын сүмелеп турар михаил васильевич ломоносов ноябрь чыл апрель чыл бүгү делегейде билдингир баштайгы орус бойдус шинчилелиниң эртемдени энциклопедия бижикчизи химия болгаш физиканың эртем ажылдакчызы эртем ажылынче ол физиктиг химияның тодарадылгазын берген баштайгы химик кылдыр кирген оон аңгыда физика биле химияның шинчилелиниң делгереңгей программазын айыткан чылыгның молекуляр кинетиктиг теориязын бижээн астрономия география металлургия геология дыл шинчилелиниң болгаш төөгү эртемнериниң шылгараңгайы херекселдер кылыкчызы шүлүкчү чурукчу ада чурттуң экономиказының эртеминиң болгаш чырыдыышкынның сайзыралынга улуг үлүг хуузун киирген кижи амгы орус литературлуг дылдың үндезинин бадылап айыткан чоорту ооң ады биле адап каан москва университетидиниң дөзевилекчизи болгаш үндезилекчизи химия эртеминиң профессору статтың чөвүлекчизи статский советник петербургтуң эртемнер академиязының ёзулуг кежигүнү хаанныг вецияның эртемнер академиязының хүндүлүг кежигүнү леонардо ди сер пьеро да винчи апрель чыл май чыл итальян чурукчу база эртемден бойдус шинчилекчизи болгаш анатом дээди катап төрүмелдиң высокое возрождение уран чүүлүнүң дээди төлээлекчилериниң бирээзи тускай кижилерниң азы полиматтың полимат салым чаяаны сонуургалдары чаңгыс чүүлге кызыгаарланмаан янзы сонуургалдарлыг кижи көскү чижээ леонардо амгы үениң улустарынга колдуунда чурукчу кылдыр билдингир ынчалза даа ооң салым чаяаны элээн делгереңгей чораан да винчини скульптор база турган чадавас деп турар чүге дизе чылдарда перуджи университеттиң шинчилекчилери джанкарло джентилини биле карло сиси дой довурак биле кылган башты тыпканнар ол дээрге ооң амгы үеде арткан чаңгыс скульптурлуг ажылы бооп турар чогум леонардо боду назынының иштинде бодун инженер азы эртемден кылдыр санап чораан ол уран чүүлге бодунуң үезиниң чүгле эвээш кезиин чарыгдап турган бооп турар ынчангаш ооң чурулгага кылган ажылдары эвээш бооп турар чамдыктары читкилей берген азы элээн үрелгилей берген ындыг даа болза ооң бүгү делегейниң уран чүүлүнге киирген салыышкыннары эң ажыктыг деп санап турар ооң чогаалдарының ачызында чурулганың уран чүүлү элээн сайзыралды алган астыг кадын чараш ферроньера мона лиза иоанн креститель хая иштинде мадонна дээш ниитизи биле хире чуруктарның автору ажылдарының чамдыызын ол төндүрбээн леонардо оон аңгыда эртем болгаш инженерия талазынга шылгараңгай турган анатомия эртеминге салыышкынын киирген анатомияга хамаарышкан муң ажыг демдеглелдерни болгаш чуруктарны ол кылган ынчалза даа ол бодунуң ажылдарын парлап үндүрбейн турган инженерия талазы биле ооң ажылдары элээн хөй ынчалза даа чүгле пистолетке кылган дугуйланчак шоочазы колесцовый замок бодунуң үезинде билдингир апарган кушкаштарның ужугарын ол дыка сонуургаар турган куштарның ужар шимчээшкинин хайгаарап шинчилевишаан элээн хөй чуруктарны кылып турган хайгааралдардан аңгыда ол боду дуржулгаларны база кылып турган ынчалза даа чедиишкинниг болбаан кижиниң агаарга ужуп болур аргазын ол шинчилеп тып келген парашюттуң үзел бодакчызы кылдыр санадып турар оон даа аңгыда терге телескоп танк прожектор катапульта дээш өске даа чүүлдерниң үзел бодакчызы оларны ол чүгле бодааш шыйып турган леонардо бодалчы база чораан янзы бүрү чуруктарын кылган чүүлдериниң ужур утказын хайгааралдарын ол демдеглеп ап турган хире номга демдеглелдер кылып келген барык делгереңгей энциклопедия даа бижип болур турган ынчалза даа ол бодунуң бодалдарын парлап үндүрбейн турган чүгле чажыртынып бижиир турган ооң демдеглелдери долузу биле амга чедир тургустунмаан да винчи чогаал бижииринге база сундулуг чораан деп санап турар ооң итальян дылга бижээн чогаалдары элээн хөй бооп турар боду чогаалдарын черле парладып үндүрбейн чораан кажан леонардо мөчээн соонда ооң өөреникчизи болгаш өңнүү франческо мельци чурулгага хамаарышкан үзүндүлерни алган чоорту ол ажылдары чурулга дугайында трактат трактат о живописи деп аттыг үнген ооң бижээн чогаалдары долузу биле чүс чылдарда үнген амгы үениң шинчилекчилери ооң чогаалдары кайгамчык ханы уткалыг деп санап турарлар ооң ажылдары хөй кезии эртемге хамааржыр даа болза литератураның болгаш дылдың уран аргаларын көргүзүп бижээн бооп турар леонардо баснялар солун чугаалар афоризмнер аллегориялар дээш элээн хөй янзы бүрү тоожу чогаалдарын арттырган владимир ильич ульянов шолазы ленин апрель чыл январь чыл совет орус политиканың болгаш күрүнениң делегей деңнелдиг ажылдакчызы хувискаалчы россияның ажылчын социал демократ намның үндезилекчизи чылда эгелээн октябрь революциязының эвилелдекчизи болгаш башкарыкчызы совет россияның чазааның совет народных комиссаров рсфср даргазы төөгүде баштайгы социалистиг күрүнениң тургузукчузу марксист чогаал парлакчызы марксизм ленинизм агымының үндезилекчизи коммунистчи интернационалдың үзел бодакчызы болгаш эгелекчизи ссрэ ниң тургузукчузу владимир ильич чылдың апрель де симбирск амгы ульяновск хоорайга төрүттүнген чылдарда симбирск гимназиязынга өөренип чораан гимназияны ол алдын медаль биле дооскаш казань университединиң юридиктиг факультетинге өөренип кирип алган чылдарның эгезинден тура в ленин бодунуң революстуг үлүүн чорудуп эгелээн революция дугайында материалдарны солуннарга доктаамал үндүрүп турган партия тургузары биле элээн хөй материалдарны белеткеп төлевилелин тургузуп чоруп келген чылдарда болган баштайгы орус революцияга база идепкейлиг киржип келген чылда эгелээн октябрь революциязын эвилелдеп турган помидор азы томат томатты тывада бакчаларда бакшаларда огородтарда хөйү биле тарып өстүрүп турар тывада томаттың янзы бүрү чергелери сорттары нептереңгей болуп турар томаттың картының тургузуунда азоттуг бүдүмелдер болгаш чигир аймаа нимбегелиг лимоннуг алмалыг айлымныг яблоктуг ажымалдар кислоталар калий имис фосфор демирниң дустары каротин с в в р к витаминнер бар эң ылаңгыя с витамин бары биле томат нимбегеге кайы дыл бадыткал херек лимонга араңгыга нараңгыга апельсинге деңнежир ириңнелир балыгларның микробтарынга удур томат канчаар даа аажок күштүг дээштиг чүге дээрге томатта фитонцидтер дээр бүдүмелдер бар ынчангаш бакчаның огородтуң чамдык үнүштериниң хоралакчыларын чок кылырыңга ажыглап турар томатта янзы бүрү витаминнер хөй чүве болганда ону эмнегде даа медицинага даа чонда даа калбаа биле ажыглап турар редька турма турба ийи чылдыг бакча бакша огород үнүжү турманың база янзы бүрү чергелери сорттары бар тывада улус ону хөйү биле бакчаларда огородтарда тарып өстүрүп турар турманың тургузуунда чигир шагжалык клетчатка үстер ферментилер холин витаминнер с в калийлиг дустар бар турманы чем чиир хөөн улгаттырарынга улуг хырынның ажынды суун көвүдедиринге ажыглап турар кижиниң мага бодундан холестеринни ылгап үндүреринге ажыктыг чүве болганда кырыыр чорукту баш бурунгаар болдурбазынга ужур дузалыг ынчалза даа улуг хырынның оюлганнаар ижин шөйүндү баарның чүректиң хоочургай арыгларында турманы ажыглаарын эмчилер сүмелевейн турары улус шаг шаандан бээр турманы ажыглап келген эң ылаңгыяда уругларның өө тынып чөдүрер албыгар думаа коклюш аарыының үезинде өл шык соокка каксып чөдүргенде турманың чулуун бал биле ары чигири биле холааш улуг омааштап бир хүн катап ижер турманың чулуун бүүрек болгаш баарның дашталыр аарыгларынга куяңга ревматизм ыстаң подагра шыңганнар аарыы миозит неврит болгаш бел арыы радикулит үезинде ажыглап турар түлүш балдаң оглу кечил оол ада чурттуң улуг дайынының киржикчизи тыва эки турачыларның аъттыг шерииниң командири гвардияның капитаны совет эвилелиниң маадыры дөрткү тыва эки турачыларның кавалерийжи эскадронунуң гвардейжи кавалерист полкузунуң капитаны турган түлүш кечил оол чылда таңды тываның белоцарск амгы кызыл хоорайга тараачын өг бүлеге төрүттүнген чылдың февральда түлүш кечил оол баштаан тыва эки турачыларның аъттыг эскадрону украинаның дубно хоорайын немец фашистиг эжелекчилерден хостаарынга киришкен ол демиселге эскадрону биле маадырлыг чоруун көргүскен түлүш кечил оол чылдың июнь да хенертен мөчээн чылдың май те ссрэ ниң президентизиниң айтыышкыны ёзугаар чылдарда болган ада чурттуң улуг дайынынга көргүскен эрес дидим чоруу дээш совет эвилелиниң маадыры атты тывыскан ленин ордени база алдын сылдыс медалы биле шаңнаткан шериг ат дужаал дээрге шериг албанныгның азы курлавырда халажылгада шериг хүлээлгелигниң өске шериг албанныгларга туружун тодарадып турар ат дужаалы ону чеспектиг күштерге шериг албанын эрттирип турар азы шериг албанын эрттирер дээш шериг өөредилге черлеринге болгаш оларга деңнештирген черлерге өөренип турарларга хамааты бүрүзүнге ооң албан туружу биле шериг азы тускай белеткели биле чеспектиг күштерниң хевиринге чеспектиг күштер хевириниң шериглер төрелинге азы албанның хевиринге төрелинге дүүштүрүп хууда тыпсып турар болгаш хууда күрүнениң азы албанның ачы хавыяазын барымдаалап тыпсып турар шериг ат дужаалдың тыпсыр чуруму күрүне бүрүзүнде ук күрүнениң хоойлунуң ёзу чуруму биле тодараттынып турар шериг албанныгларны аңгы аңгы күрүнелерниң чеспектиг күштеринде шериг ат шолазы ёзугаар ылгаарда шериг ат шоланың ылгавыр демдектерин ажыглап турар ол демдектерге эгиндектер погоннар чең биле хөрек демдектери белги демдектер эмблема символ каас кожаалар галуннар үшкүлдер шевроннар болгаш оон даа өске шериг хептиң кезектери хамааржыр чамдык шериг ат дужаалдарны күрүнелерниң хөй кезиинде дөмей адап турар чижээлээрге лейтенант капитан майор генерал маршал деп шериг ат дужаалдар осман шеригде чч ажыглап турган шериг ат дужаалдар амгы турк шеригниң ажыглап турар шериг ат шолалары амгы моол шеригниң ажыглап турар шериг ат шолалары орус казак шеригниң ажыглап турар шериг ат шолалары дарыма киш чалааевич ондар апрель чыл июнь чыл тыва фольклор чыыкчызы улусчу эмнелгениң лама эмчизи тыва республиканың алдарлыг ажылдакчызы тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан д ондар чылдың апрель да тыва арат республиканың чөөн хемчик кожууннуң манчүректе үстүү чыргалыг ойга төрүттүнген суг аксының чеди чыл школазын кызылдың башкы училиезин совет партия школазын кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан күш ажылчы базымын алдан маадыр суурга кижизидикчи башкыдан эгелээн өвүрнүң комсомол райкомунга секретарьлап саглы алдан маадыр бора тайга суг аксы школаларынга башкылап тываның дыл литература болгаш төөгүнүң эртем шинчилел институдунга ажылдааш бичии эртем ажылдакчызындан улуг эртем ажылдакчызынга четкен тыва чоннуң аас чогаалын тоолдарны тоолчаан домактарны чыып оларны чырыкче үндүрген болгаш аас чогаалының экспедицияларын тоолчуларның чыыштарын кылган тыва сыгыт хөөмейни республикадан дашкаар нептередир ажылдарны кылырынга үлүг хуузун киирген ол тыва тоолдар демир шилги аъттыг тевене мөге тыва улустуң тывызыктары баазаңайның тоолдары бора шокар аъттыг боралдай дээш өске даа номнарның чыып тургускан автору комбу дойдулович бижек март төр тыва шүлүкчү очулдурукчу чурукчу майор кызыгаар шерииниң ажылдакчызы тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң россия федерациязының чурукчулар эвилелиниң кежигүнү москва хоорайда тыва республиканың бүрүн эргелиг төлээ черин тургусканнарның бирээзи комбу дойдулович чылдың март де тыва арат республиканың эрзин суурунга төрүттүнген эрзин ортумак школазын тываның көдээ ажыл агый техникумун ленинградта профэвилелдерниң дээди школазын дооскан күш ажылчы намдарын колхоз бухгалтеринден эгелээн экономист кылдыр ажылдааш эрзинниң райкүүскомунга килдис эргелекчилээн тыва облпрофэвилелге янзы бүрү албан дужаалдарга ажылдаан чылдарда москвада моссовет аттыг дээди кызыгаар училиезинге очулдурукчу башкы бооп очулдурукчулар бюрозун эргелекчилээн чылдарда кызыгаар шерииниң академиязының очулдурукчулар бюрозун удурткан чылдарда россия федерациязының президентизиниң чанында тыва республиканың доктаамал төлээ чериниң кол специализинге ажылдаан чогаалчы намдарын чылда эгелээн баштайгы шүлүктериниң чыындызы казыргы чылда үнген дараазында чылдарда үлүүм деп тыва дылда ному база хүн биле чаштып ойнап тур бис деп орус дылда ному үнген ооң шүлүктери респбулика солуннарынга улуг хем альманахка башкы сеткүүлге совет армияның кызылд сылдыс солунунга кызыгааржы сеткүүлге парлаттынган моол дылдан тыва дылче очулгалар кылып турар монголын нууң товгоо деп номну моол дылдан тывазынче очулдурган экер оол түлүшевич кечил оол декабрь чыл март чыл тыва чогаалчы очулдурукчу прозачы ссрэ ниң журналистер болгаш тываның чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү экер оол түлүшевич кечил оол чылдың декабрь де тыва арат республиканың улуг хем кожуунунуң ак хемде ак кожагар деп черге төрүттүнген чаа хөл чеди чыл школазын кызылдың башкы училиези биле күрүнениң башкы институдун дооскан сүт хөл школаларынга башкылап тываның аныяктары солунга корреспондентилеп шын солунга чогаал ажылдакчызы бооп культура килдизин удурткан чогаал ажылын чылда эгелээн баштайгы ному чечектерим деп шулуктер чыындызы чылда чырыкче унгеш чылда катап парлаттынган дараазында чылдарда дээрде капуста чарыш аъдын мунганым хөглүг чай орус дылда ужар тывызык мээң олчам экии хүнүм девидээн ада деп номнары үнгүлээн н гарин михайловский н богданова с баруздин с маршак а бартон с есенин т шевченко болгаш ц ж жимбиевтиң чогаалдарын тыва дылче очлудурган ссрэ ниң шылгараңгай күш ажыл дээш в и ленинниң төрүттүнгенинден бээр чыл оюн таварыштыр деп медаль биле база тыва асср ниң дээди совединиң президиумунуң хүндүлүг бижии биле шаңнаткан ампула лат амфора деп грек сөстү бичеледир адааны тыва идижик амгы үениӊ утказы биле алырга эмнээр азы кандыг бир өске бүдүмелдер шыгжаар так дуглай дуӊзаалап каан шил сава эмнээр сорулга биле ону эмнээр белеткемнерни препараттарны арыткан байдалга шыгжаар дээш ажыглаар ампула идижик узаткан чиӊге аастыг болур чамдыкта ампуланыӊ үстүкү бажында кертиглиг сыяр чери бар бооп болур ажыдарда ампуланыӊ бажын өрү көрүндүр тудар ужурлуг бир эвес ампула аксында кертиг чок болза ындыг ампуларныӊ хавында черле ампула бижээн азы кескизин скарификаторун кожупкаан турар хувискаал бетинде чылга чедир орус дылда ампулла деп бижип турган ынчангаш ол үеде утказы буруӊгу румда римде суук чүүл шыгжаар дойдан шилден азы демир дестен кылган калбак иштиг кызаа аастыг ийи тудалыг бичежек сава дорт чүдүлгелиг ортодоксу азы православ биле бүгүдениӊ католик хиристиян шажыннарда ыдык үс миро ыдыктыг суг болгаш оон даа өске ыдыктыг суук чүүлдер шыгжаар бичии сава борис бааданович чүдүк чюдюк январь чыл январь чыл тыва чогаалчы шүлүкчү депутат улус өөредилгезиниң тергиини тыва республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан тыва асср ниң дээди совединиң ги болгаш кү чыыштарының депутады чораан б чүдүк чылдың январь де тыва арат республиканың барыын хемчик кожуунунуң бай талда калбак даш деп черге төрүттүнген бай тал эге чада кызыл мажалык чеди чыл кызылдың дугаар ортумак школазынга кызылдың башкы институдунга өөренген мугур аксы тээли школаларынга башкылап директорлап районнуң улус өөредилге килдизин эргелекчилеп совхоз директорлап бай тайга чөөн хемчикке кожуун даргалап тыва асср ниң сайыттар чөвүлелиниң килдизин удуртуп бүгү россияның төөгү болгаш культура ниитилелиниң тывада салбырының харыысалгалыг секретары бооп чылдарда тдлтэши словарь секторунга ажылдаан б чүдүк бодунуң чогаадыкчы ажыл ижин чылдан эгелээн ооң баштайгы шүлүү улуг хемниң чалгыглары деп уруглар сеткүүлүнге парлаттынган ооң чогаалдары республика солуннарынга улуг хем альманахка үнгүлээн баштайгы шүлүктериниң чыындызы чиргилчин деп ат биле чылда чырыкче үнген дараазында чылдарда үениң маңы овуузуннуг оюн билик мөге демиртең деп номнары үнгүлээн күш ажылдың кызыл тук ордени биле шылгараңгай күш ажыл дээш владимир ильич ленинниң төрүттүнгенинден бээр чыл оюн таварыштыр чылдарда ада чурттуң улуг дайынынга тиилелгениң чылы медальдары биле база моол улус республиканың медалы биле шаңнаткан тыва асср ниң дээди совединиң президиумунуң хүндүлүг бижии биле шаңнаткан алексей кара оолович ооржак июль төр тыва режиссер тыва республиканың улустуң артизи россия федерациязының алдарлыг артизи тываның хөгжүм шии театрының кол режиссеру а ооржак чылдың июль те тыва асср ниң барыын хемчик кожуунунуң кызыл мажалык сумузунга төрүттүнген москваның б в укин аттыг театр училиезин чылда дооскан чылдан чылга чедир тыва национал театрга режиссер болгаш шии артизи болуп ажылдаан чылдан тура тыва национал театрның кол режиссеру болуп ажылдап турар у шекспирниң лир хаан король лир н гогольдуң ойнакчы игрок м тикамацунуң үстүг тамы масляный ад х шириин оолдуң хостуг тыва эгил эжим эгил в көк оолдуң хайыраан бот э мижиттиң кым сен сүбедей маадыр чиргилчиннер р томнуң сес ынак херээжен восемь любяих женин а чеховтуң аттың фамилиязы лошадиная фамилия дээш өске даа шиилерни тургускан алексей боктаевич чыргал оол апрель чыл март чыл тыва совет композитор шии артизи дирижёр хөгжүм башкызы база хөгжүмчү хөй ниитиниң ажылдакчызы ссрэ ниң улустуң артизи ол тыва хөгжүм ойнакчыларының аразындан эң баштайгы мергежээн композитор бооп турар а чыргал оол тыва арат республиканың амгы бай тайга кожуунунуң шуй сумузунга төрүттүнген чылда ол бодунуң баштайгы ырызын с сарыг оолдуң эргелиг салгын деп шүлүүнүң сөзүглели биле чогааткан дараазында чылдарда элээн хөй ырыларны чогааткылаан ол бодунуң ырылары биле чонга билдингир апарган кызылдың уран чүүл училиезин амгы үеде уран чүүл колледжи үндезилеп тургускан болгаш ооң баштайгы директору болуп ажылдаан ук колледжти алексей чыргал оолдуң ады биле адаан композиция класстарын ажыткаш аңаа өөреникчилерни башкылаан ооң соонда улусчу чогаадылга бажыңынга хөгжүм салбырын база тываның хөгжүм шии театрының хөгжүм кезээн эргелекчилээн чылдан тура театрга дирижёр болуп ажылдаан чылдан тура тываның филармониязын удурткан а чыргал оол тыва хөгжүмнүң сайзыралынга эң ажыктыг салыышкынны кылган ол тыва улустуң төөгүзүнге бир дугаар хөгжүмчү комедия оратория кантата симфония дээш янзы бүрү жанрларлыг национал аялгаларны чогааткан бурган даа өскээр адаары бурган даа богда даа будда даа тываның чаа хөл кожуунда сүме бели деп дагда куй иштинде авыдай бурганның болгаш ийи бурганнарның дүрзүзүн хевирлеп каан ыдыктыг чер чаа хөл кожууннуң девискээринде сүме бели дагның үстүү бажында улуг куй иштинде хевирлеп чуруттунган ол болза саян шушенск гэс тиң суг камгалал хөлбээниң далайының көдүрлүп кээнинниң девискээринге хамааржыр тос ай июнь март иштинде суг чалгыының адаанга баар арткан үш айда апрель июнь ол хөөлбээниң сыыгааны биле көстүп кээр ынчалза даа тыва чон ылаңгыя чаа хөл улуг хем чону сүме даанда ыдыктыг будда бурганынга дөмей ле тейлеп чораан чүс чылдың сөөлзүредир саян шушенск гэс тиң тудуу доозулган соонда чаа хөл болгаш улуг хем кожууннарының эң эки тарылга кылыр сиген кезер болгаш одар белчиир шөлдери далай адаанче кире берген эң бедик черинде метр болган ынчалдыр бурган даа база адаанда барган ынчалдыр үе аайы биле далайдан кирип үнүп турар апарган ортузунда авыдай бурган турар чанында турар ийи дүрзү авалокитешвара төв ченрезиг биле махастхамапрапта төв тхучентхув бодхисаттвалар а эжииниң бертинде турар ийи локапал дүрзүлери авыдай бурганның оң талазында вирудхаки мурнуу чүктүң камгалакчызы турар солагай талазында вирупаксы барыын чүктүң камагалакчызы турар моңгуш хүргүл оолович маңнай оол апрель төр ч а х х кызыл тыва эртемден тываның бирги археологу төөгү эртемнериниң доктору тгши ниң кол эртем ажылдакчызы тываның археологиязынга этнографиязынга база төөгүзүнге хамаарышкан хире чүүлдерниң эртем ажылдарының монография автору тыва асср ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы ачы хавыяалыг ажыл иш дээш медальдың эдилекчизи кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы тываның хх чүс чылда алдарлыг кижилери деп күрүне номунче ооң ады кирген м маңнай оол чылдың апрель де тыва арат республиканың амгы өвүр кожуунунуң хандагайты сумузунуң кавызында улаатай деп черге бөдүүн арат өг бүлеге төрүттүнген хандагайты чеди чыл школазын кызылдың педагогика училиезин чылда ленинградтың күрүне университединиң төөгү факультедин дооскан а чылда ссрэ ниң эртемнер академиязының археология институдунуң аспирантуразын дооскан ажылчын намдарын чылда университет доосканының соонда тдлтэши ден эгелээн тываның төөгүзүнге хамаарышкан ажыг ажылдарны моңгуш хүргүл оолович бижээн ооң иштинде тываның төөгүзүн археологиязын этнографиязын тайылбырлаан улуг монография ол севьян вайнштейн биле кады тываның төөгүзү деп номнуң бирги томун эткип четчелеп чаартып үндүргеннер ийиги үшкү томнарын чаартырынга киржип турган арыя араптановна алдын оол февраль төр ссрэ ниң улустуң башкызы россия школаларының алдарлыг башкызы тыва школаларның эге класстарынга тыва дылдың болгаш номчулганың дузаламчы номнарын тургускан башкы бирги класстарның тыва үжүглелиниң автору хүндүткелдиң демдээ болгаш тыва республиканың ордени ачы хавыяалыг ажыл иш дээш күш ажылчы алдар күш ажылдың хоочуну болгаш өске даа медальдар биле шаңнаткан кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы арыя араптановна чылдың февраль та тыва арат республиканың бай тайга кожууннуң көөп сөөк сумузунда ооруг өөрүг деп черге ажылчын араттың өг бүлезинге төрүттүнген ажылчын базымын чылда бай тайга кожуунунуң шуй сумузунуң школазынга эге класстар башкызындан эгелээн ооң биле катай кызылдың педагогика училиезинге заочниктеп өөренип турган чылда башкылар институдун а чылда педагогика институдун дооскан эге класстарны төрээн дылынга шын бижилгеге база номчулгага өөредиринге элээн хөй арга дуржулганы шенелделерни эксперимент чоруткан эге класстарны өөредириниң дугайында айтырыгларын өөренип көргеш дузаламчы номнарны үндүрген бирги класстарның үжүглелин тургускан бодуң номчу эдертиглер чыындызы диктантылар чыындызы бижилге кыдыраажы дээш өске даа эге класстарга түүлүг серийные номнарны бижээн эге класстарның башкыларынга өөредириниң дугайында арга сүме номнарын чыып бижээн тыва википедия википедияның тыва дылы тыва википедияның тестилел тестовый хевири чылдың май де тургустунган чылдың июльда викимедия фондузунуң дылдар комитеди тыва дылдыг википедияны тургузар деп үзелди хүлээп ап чөпшээрээн ооң соонда шиитпирни директорлар совединге август де бадылаан болгаш тыва википедияның төлевилелин инкубатордан деп адресче көжүрген тыва википедияны идепкейи биле али александрович күжүгет сайзырадып турар ол рэа сс тиң со ран лаврентьев аттыг гидродинамика институтунуң аспирантызы али күжүгет тыва википедияның төлевилелин тыва республиканың лицей интернатынга чылдың ноябрь да болган өөредилге адырында чаартылгалыг технологиялар инновационные технологии в образовании деп республиканың ги эртем практиктиг конференциязынга бараалгадып көргүскен тываның чазаа новосибирск хоорайның сургуулдарынга чаартылгалыг инновационный төлевилелдери вконтакте социал четкини очулдурганы база википедияның тыва дылын тургузары дээш муң акшалыг гранты биле деткээн свёкла ийи чылдыг үнүштерге хамааржыр тывада свёкланы огородтарда хөйү биле тарып өстүрүп турар ооң янзы бүрү сорттары база айзыраан свёкланың тургузуунда чигир белок үс клетчатка органиктиг кислоталар яблоктуг лимоннуг кислоталар болгаш өске даа минералдыг дустар магний калий кальций демир йод болгаш өске даа будуктуг бүдүмелдер витаминнер с в в р рр а болгаш фолиевая кислота дээш өске даа чүүлдер бар чаа свёкланы винегрет бор соус кылырынга ажыглап турар свёклада витаминнер хөй чүве болганда ону кол нуруузунда витаминнер четпестээр аарыгларга ажыглап турар улгады берген кижилер болгаш зоб дээр аарыглыг кижилерге база ажыктыг оон ыңай хан базыышкыны улгадыр болгаш баарның чамдык аарыгларының үезинде база ажыглап турар улус шаг шаандан сура свёкланы витамин болгаш хан четпестээр аарыглар үезинде ажыглап чораан арынның кештиң дырышпазы биле свёкланың суун чунарынга чаарынга база ажыглап турар картофельди эрте бурунгу шагдан бээр ле улустар чемге хереглеп келген картофель сиген үнүштер аймаанга хамааржыр тывага чылдан бээр нептереп сайзыраан картофельдиң чеминиң тургузуунда колдуунда кургаг бүдүмелдер чедир бар ол бүдүмелдерниң крахмал оон ыңай белоктар протеин үс клетчатка лимоннуг яблоктуг болгаш авелойлуг кислоталар калий фосфор болгаш өске даа бүдүмелдер бар картофельден ажыг янзы бүрү аъш чем продуктуларың үндүрүп ап турар ону колдуунда ла чиир чемге ажыглаар болгаш мал чеминге база хереглеп турар картофельде органиктиг болгаш минералдыг дустар ферментилер витаминнер с в в в рр фолиевая кислота каротин бар шала сарыгзымаар картофельдиң сорттарында каротин хөй ол кижиниң карааның көскүзүнге ажыктыг болуп турар картофельди хөй витаминниг дээш ажыглап турарында аңгыда калий хөй болганы биле сидик элбедиринге кара бүүрек чүрек аарыг кижилерге база ажыктыг чаш чаа картофельдиң чеми гастриттиг болгаш кислотазы көвүдээннерге база ажыктыг оон ыңай улуг хырынның оюлганнаар аарыг үезинде ооң суун ижерин сүмелеп турар ооң чаа кылган суун катап бир хүн чартык стаканнап бир шак чартык болгаш ла чемненир бетинде ижер картофельдиң суу хан базыышкыны улуг улустарга ханның ацетил холин кезээн эвээжедир деп демдеглеп турар ону эмчиниң айтыышкыны азы сүмези биле ижер улустуң ажыглап турары биле алырга картофельди үүрмектээш от чигенде кештиң экзема болгаш өске даа аарыгларынга ажыглап турар картофельдиң бузу биле аас думчук тынар органнарны бустадыр оон ыңай хүн шонупкан кешти азы арынны ооң биле чаап эмнээрин чорудуп турар картофельде соланин деп ногаанзымаар өңнүг хоранныг бүдүмел бар ол колдуунда чаа картофельде турар ындыг картошкалар колдуунда чер кырында көстү берген чыдып турар оон улус хораннанып болур кош согуна база нептереңгей тарымал үнүш бооп турар он хөй нуруузунда чемге холуур тывада ону огородка хөйү биле тарып турар чесноктуң тургузууңда эфирлиг үс азоттуг бүдүмелдер гликозидтер фитостериннер металл дустары с витамин в витаминниң бөлүү бар чеснокту янзы бүрү нога аймаа болгаш эъттиг чемнерге холуурунга ажыглап турар чеснокту бир дугаарында эм оът деп диоскорид дээр эмчи көргүскен шаандан бээр ону чемге хөөн чокталыр улуска чөдүлге кеш аарыгларынга чижээ ибн сина авиценна деп эмчи кижи чеснокту кандыг даа аарыгларга хереглээр деп сүмелзэн ынчангаш амгы үеде улустар ону база янзы бүрү аарыгларга ажыглап турар чеснок чем хайылдырар органнарның ажылдаарын экижидеринге ферментилерни ажылын күштелдиреринге ижин шөйүндү аарыгларынга сидик ылгаарынга үрележир бестерниң ажылын экижидеринге дамырларның чүректиң согарын күштелдирериңге дузалаар дээш оон даа өске чесноктуң хандызын водкага эзилдиргеш ажыглаарга бүүрек сыңыйның дашталыр ревматизм тынар органнар кеш шөйүндүлерниң болгаш өске даа аарыгларны болдурбазынга ажык дузалыг болуп турар оон ыңай кырып назылап бар чоруурларга хан базыышкыны улуг улуска болгаш бажы аарыыр бажы дескинер уйгу чок улуска дузалаар халдавырлыг ижин шөйүндү аарыгларынга бронхиттээн үеде бир хүн ооң бичии адырларын чем биле кады чип болур сооктан тывылган аарыгларга астма коклюштан аараан кижилерниң хөрээн чеснокту чуургаш ак саржаг азы хаван үзү биле холааш чиңнээр оон ыңай ону сүтке хайындыргаш сөөлдерни кештиң лишай экзема дээш оон өске даа аарыгларын эмнээр а суу биле баштың кежин чаап тургаш ооң дүгүн быжыктырар улус чеснокту медицинада ажыглап турары ышкаш ба ындыг аарыгларга ажыглап турар эң ылаңгыяда уругларның острица дээр кыжалаар аарыының үезинде чесноктуг суг биле клизма кылыр сөөлгү үеде эртемденнер янзы бүрү ыыктарны ол ышкаш чиңгелээр болгаш рак аарыгларын болдурбас дээрзиниң шынарларын өөренип шинчилел ажылын чорудуп турар инек караа хөй кезиинде кар сугларлыг өл шык черлерге үнер чадаң үнүш кадын чыып чиир ону чедиштир быжарга чыггаш кургадыр катты витаминнер орнунга ажыглаар ылаңгыя аар аарыглаар соонда ооң кадындан хандыны мынчаар кылып алыр улуг омааш ишти каттың кырынче чаа хайындырган сугну бир стаканны кудупкаш шак иштинде турнуктурар оон шүүрээр чартык стаканнап хүнде удаа ижер бүрүлерин шайга каап ижер чаагай чыттыг чымчак сускун болур инек караа чадаң үнүш тывада сут кыдыы өзен ишти тайга эдээ холушкак арга ыяштыг арыг ишти черлерде хөй үнүп турар ону садтарда база өстүрүп сайзырадып турар кады каразымаар хүрең чечектелири майда кады июль август айларда быжар инек карааның кадының тургузуунда чигир органиктиг кислоталар яблоктуг лимоннуг чедир оон аңгыы калий болгаш өске даа минералдыг бүдүмелдер ол ышкаш а в р с болгаш өске даа витаминнер бар инек карааның кадындан янзы бүрү суксуннар компот варенье джем повидло мармеладтар дээш өске даа ындыг хевирлиг чемнерни кылып турар инек карааның чаагай чыттыг бүрүзүнде витамин хөй болганда ону помидор огурец капуста дузап кылырынга ажыглап турар оон аңгыда инек карааның кадындан арага аймаан база кылып ап турар инек карааның кадын болгаш бүрүзүн кургаткаш ажыглап турар ооң тургузуунда янзы бүрү витаминнер хөй болганда витаминнер четпестээр аарыгларга удур ажыглап турар чамдык сидик эвээжээр аарыглар үезинде сидикти элбедири биле база ажыглап турар улуста инек карааны янзы бүрү аарыгларны эмнеп аыглап турар чижээ ижин аарыгларынга сидик элбедиринге дериттиреринге аңаа г инек карааның кадын бир стакан азиг сугга ургаш мин хайындыргаш үүрээш бир улуг омааштап бир хүн катап ижер ижин шөйүндү аарыгларының үезинде инек карааның кадының суун киселин ижерин сүмелеп турар эң ылаңгыяда улуг хырынның оюлганнаар болгаш гастриттээр аарыгларның үезинде чаа инек карааның суу эң не ажыктыг деп санап турар сноу джон эддард оглу лорд командылакчы бастард джордж мартинниң дош биле от ырызы деп чогаалдар чыындызында бир кол персонаж джон болза эддард старктың болгаш билдинмес өске херээженниң оглу ынчалза даа ол лорд старктың ёзулуг кадайындан төррүттүнген ажы төлүнүң хан төрели робб санса бран арья болгаш рикон өске кадай оглу хирезинде ол старктарга дыка домей эддард ышкаш шынчы болгаш чөптүг өске аныяк старктар дег ол варг илбичи дириг амыттаннар биле холбаалыг болган а ооң дугайында боду эскербейн турар көстүүш деп аттыг улуг бөрүлүг ак кеш дүктүг болгаш кызыл карактарлыг оожум альбинос бөрү бирги номда дүнеки доскуул орденинче кирип алган доскуул тургаш валирий узун дыргак деп селемелиг апарган дүжүлге оюну телесериал джордж мартинниң дош биле от ырызы деп чогаалдар чыындызынга даянган фэнтези жанрынга күүсеткен американ драмалыг телесериал сериалды дэвид бениофф биле дэниел вайстың удуртулгазы биле кабельдиг телеканалга тырттырып турар кол чүүл дараазында чүүлде дүжүлгелер оюну телесериалдың маадырлары дараазында актёрларның даңзызы болза телесериалдың серия эгезинде адааны биле тургустунган актёр роль питер динклэйдж тирион ланнистер николай костер вальдау джейме ланнистер эмилия кларк дейенерис таргариен кит харрингтон джон сноу лина хиди серсея ланнистер дээш одө старк деп аймак ланнистер деп аймак таргариен деп аймак тирелл деп аймак мартелл деп аймак баратеон деп аймак аррен деп аймак тарли деп аймак клиган деп аймак мармонт деп аймак фрей деп аймак хүрештиң төөгүзү деп билиишкин бурун шагдан тываларның болгаш ооң чоок чоннарның хүреш оюнунга хамааржыр бурун шагдан тура ла тывалар байырлалдарның бир дугаар черинге хүреш оюнун киирер чораан ол оюн амгы үеде база ла байырлалдың кол черин ээлеп турар шаанда хүрешти оваа суг бажы от бурган дагаанда куда дүшкенде ыдык кылганда бай шыырак болгаш алдарлыг шериг баштыңнары мөчээнде кандыг бир дайынга тиилелгелиг болганда ниити байырлалды кылып аңаа хүреш маргылдаазы чорудар чораан бурунгу тоолдарда хүрештиң хевирин болгаш мөгелерни тоолчудуп улгаттырып хөөредип чугаалаан ында базып чок кылыр дээн дайзыны биле демиселди база хүрештен эгелээр адыг чарыш кылган азы куда дүшкен найырларга хүрешкен мөгелерни шуптузун чугаалап турбайн чугле тергиин дээн тиилекчи мөгелерни чугаалап турар ол ышкаш чамдык тоолдарда хүрештиң янзы бүрү аргаларын база элээн делгеми биле чугаалап турар сагыш сеткилди сериин тударынның байдалы буддизмниң талазындан сагыш сеткил шинчилелиниң сүме демдеглели кижи бурузунун угаанында багай сеткилдер бар таңмалары шак ол багай сеткилдерге алзыр болза сагыш сеткилди изидиптер сагыш сеткилди дувуредиптер сагыш сеткилди маажың байдалдан ундуруптер сагыш сеткилди хөлзедиптер сеткилдерни багай сеткилдер деп турар багай сеткил төрүттүнүп кээрге ле чугаалаар болза сагыш сеткил хөлзей бээр сагыш сеткил хөлзей бергенинден уйгу дыш чиде бээр кылык килең төрүттүнер хандыкшыл дээн хевирлиг сеткилдер көдүрүлгенинден кижи уйгу дыжын даа чидир аар дүн хүн дивейн сагыш сеткили изээш туруптар бооп турар ынчангаш ындыг сагыш сеткилдиң ындыг изиир байдалы турбазы биле сагыш сеткил сериин турзун деп бодаар болза шак ол угааннының агымында багай сеткилдин таңмаларын илеревезин деп бодаар че болза ам сагыыр байдалдар бар бооп турар бир дугаар байдал дээрге болза бөдүүн кижи бүрүзүнүң угаанында багай сеткилдерниң таңмазы бар деп турар ол багай сеткилдиң таңмазы чүнү кылып турар чүвел ол багай сеткилдиң болгаш багай сеткилдиң таңмазы чүнү кылып турар чувел дээр чүве болза бистиң сагыш сеткиливисти дүвүредип турар бистииң сагыш сеткиливисти хөлзедип турар бистиң сагыш сеткиливисти болза аас кежик чок кылып турар багай сеткил төрүттүнерге ле багай сеткилдиң таңмазы илерээрге ле уйгу дыш чиде бээр ийи дугаар сагыыр ужурлуг байдал дээрге болза шак ол угаан хириниң болза объекттилеринче болза чоокшулавас деп турар чижек кылдыр салыр болза холда болза дежик балыг бар че болза изиг чер че чоокшулаарга ол балыг дериткенинден кижип туруп бээр шак ол биле дөмей чугаалаар чуве болза шак ол угаан хириниң объектилеринче чоокшулаар чуве болза сагыш сеткил кижээш изий бээр деп турар чижелээрге чуу чувел ол дээрже болза кылык килең отурар объектилерче чоокшулавас ужурлуг деп турар кылык килең отурар объектилерче чоокшулаар че болза чижээ кылык килең көдүрүлгенинден сагыш сеткил изий бээр деп турар ам силерге сагыш сеткил изий бээрге эки чуве бе азы багай чуве бе дан бажында кылыктаныптарга бүдүн хүн үрелип каар болгай кылыктаныптым аас кежиктиг дир мен дээр ындыг кижи чок болгай кылыктаныпкан логой мен дээш хомудап хараадап чугаалаар угааны дойулдуруптар объектилер чанынче чоокшулавас деп турар чижелээрге хандыкшыл отуруптар объектилерче чоокшулавас деп турар хандыкшыл отуп кээрге ле уйгу дыш чиде бээр хинчектени дээр бооп турар үш дугаар сагыыр ужурлуг байдал дээрге болза эмин эртир багай эш өөр че чоокшулавас деп турар эмин эртир багай эш өөрче чоокшулаар че болза сагыш сеткил изий бээр сагыш сеткил изий бээр че болза аас кежик чиде бээр бооп турар аас кежик чиде бээр че болза ам кижилерниң кол ла сорулгазы ол болгай аас кежик дилеп чоруур дөрт дугаар сагыыр ужурлуг байдал угаан хириниң объектилериниң дугайында хөй чугаалашпас угаан хириниң объектилериниң дугайында хөй чугаалашпазы дээрге чижелээрге үшелээн азы дөртелээн олурупкаш ол кижи мындыг частырыг кылыпкан логой дээн хевирлиг кылдыр чугаалажып орар болза бир минип кээрге кылыктаныпкаан эттеп согар өлүреринниң кырында келген дээн хевирлиг сериин байдалды тудуп өөренип аар деп бодаар болза бурган башкы чугаалаан шээй аас кежик болгаш хилинчек човулаң бодуңарда чедин сагыш сеткилди сериин тудуп алырыңарга ла чедер чедин деп чугаалап каан болгай сагыш сеткилдиң сериин байдалын садып аап болдунмас ашка төгерик ат алдар биле чедип аары болдунмас ону чугле деңнетинмес айтыкчының өөредии биле чедип аары дээн башка сагыш сеткилдиң сериин байдалын чедип аары ашка төгерик биле болдунмас бооп турар мага бот эрте кырывазын деп бодаар че болза сагыш сеткилди сериидедир тудуп чоруур болза эки беш дугаар сагыыр ужурлуг байдал угаан хириниң объектилериниң дугайында хөй бодавас деп турар угаан хириниң объктилери торуттунуп кээрге ле одура шаап чоргузуптар чүге одурашааптар деп айтырар болза меңээ сериин байдал херек бооп тур ин деп харыылап каарга чедер угаан хириниң объектилерин бодавайн сагыш еткилди сериин тудуп алгаш чорууйн деп харыылап угааның ол байдалды чагырып ла чоруур болза байдалды бодап ла чоруур болза сериин байдал турар ынчангаш угаан хириниң объектилериниң дугайында бодавас ла че болза сагыш сеткил изивес одура шаапкааптар бооп турар чижелээрге интернете подслушано деп бөлүкте көөр че болза хамык улус бергедээн ыглашкан сыкташкан бодун өлүрер четкен дээн хевирлиг ол чүүлдер кайыын чедип кээн чувел дээр че болза угаан хириниң объектилерин хөй бодап турар чижелээрге бир уругну бодап ла бодап ла турар болза сагыш сеткил изий байдал че кире бээр ынчангаш бодун боду олүрер деп баар арагалаар деп баар бир эвес ол уругну бодап турар бодал төрүттүнүп кээрге ле одура шааптар че болза ол кижиге ындыг байдал турбас таваар сериин олуруп турар эштери биле катыржып каап шайлап каап олуруп турар моңнуйн деп ындыг чугаа турбас ужурлуг алды дугаар сагыыр ужурлуг байдал угаан хиринге чаңчыканның күжү ында чүнү чугаалап турар чүвел дээр че болза бистиң угаанывыс угаан хиринге чаңчыгып каан деп турар угааның иштинде хирлер дээрге ле багай сеткилдер ол бооп турар багай сеткилдерге чаңчыгып каан ону тиилеп алыры болза дек берге бооп турар ол чаңчыгыышкынны канчалдыр аңдара октап болур чүвел канчалдыр ол чаңчыгыышкынны тиилеп аап болур чувел айтырыглар бар бооп турар ону тиилеп алырында чаңгыс арга бар бооп турар багай сеткилдерни канчалдыр тиилеп алыр чүвел кылык килеңниң күжүн канчалдыр тиилеп алыр чувел шыдамыкай чорукту канчалдыр чедип алыр чүвел дээн хевирлиг ол чүүлдерни сайзырадып алыр деп бодаар чүве болза угаан хириниң багай талаларын хөйү биле бодаар деп турар ол багай сеткилди тиилеп аар болзумза эки талалары мындыг боор эки талаларын хөй бодаан тудум кижи эки талазынче өскерли бээр бодунда ол багай чүүлдү тиилеп аар че болза тиилелгеден кандыг эки ойнаштыг талалары чедип кээр чувел деп чүвени бодуңга катап катап рекламалааштың болза багай чүүлдүң багай талазын бодап катап катап хөйү биле багай деп бодаанындан кижи ала чайгаар ол чүүлдү тиилеп кааптайн дээштиң кызып эгелээр деп турар тиилээр ужурлуг мен тиилээр ужурлуг мен дээрге тиилетирбес деп турар шак бо арганы ажыглаар болза кандыг даа чедиишкинни чедип аап болур ынчангаштың бо байдал дээрге сагыш сеткилди сериин тударының болза кайгамчыктыг дээн аргазы бооп турар богдо геген богда геген башкының берген чыл бурунгаар чугаалап каан шак бо өөредиг амгы үеде безин үнелиг актуальный бооп турар чүге дизе сагыш сеткилди сериин тудуксап турар кижилер элээн бооп турар ук бөлүктү тываның улустуң хөөмейжизи россия федерациязының артизи коңгар оол борисович ондар кызылдың уран чүүл сургуулдары биле кады тургускан олар чүгле тыва биле россияда эвес даштыкы чурттарже база үнүп шаңнал макталдыг черлерни ээлеп турар алаш бөлүүнүң алыс ады тываның база бир чараш күчүлүг хемнериниң бирээзи алаш хемден үлегерлеп алдынган киржикчилери шупту хөөмейге чажындан өөренген чылда кызылдың уран чүүл колледжиниң сургуулдары чорааш олар чаңгы хая деп хөгжүм бөлүүн тургускан удуртукчузу ондар коңгар оолду эдерип бөлүк бодунуң аянын дилеп экспериментилер кылып турган тыва национал хөгжүм херекселдериниң оюнунче орус баян гитара холуп ойнаар турган тыва хөгжүмнүң аянын будавайн кызыгаарын улгаттырар ажыл кылып эгелээн бирги бөлүк бөлүктүң бирги туру чылда америкага болган ооң спонсорлары конгресс библиотеказының программазы болгаш национал уран чүүл фондузу оортан бээр алаш бөлүү американ дыңнакчыларга чеже даа катап концерттер эрттирген вячеслав октяброович доңгак август төр чч тыва республиканың уран чүүл сайыды тыва республиканың культура сайыды тыва республиканың уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы чылдан тура тываның күрүне филармониязының саяннар деп ансамблиниң удуртукчузу чылдарда тыва республиканың культура болгаш информациялыг политика сайыды чылдарда тыва республиканың культура болгаш туризминиң сайыды кылдыр ажылдаан культурада чедиишкиннери дээш хөрек демдээниң шылгараңгай күш ажыл дээш медальдың эдилекчизи вячеслав октяброович чылдың август де тыва асср ниң улуг хем кожууннуң хайыракан сумузунга төрүттүнген чылда а в луначарский аттыг театр уран чүүлүнүң күрүне институдун режиссура балета деп мергежил биле дооскан чылдан тура саяннар деп күрүнениң ыры сам ансамблинге балет артизи бооп ажылдап эгелээн чылдан эгелеп тываның хөгжүм шии театрының база саяннар күрүнениң ыры сам ансамблиниң балетмейстери чылдан тура ансамбльдиң удуртукчузу чылда республиканың юридика лицейиниң эстетика башкызы болуп ажылдаан чылда кызыл хоорайның мэриязының культура салбырының начальниги оон даргазы болуп ажылдаан чылдарда тыва республиканың культура болгаш информациялыг политика сайыды чылдарда тыва республиканың культура болгаш туризминиң сайыды кылдыр ажылдаан чылдан тура тыва республиканың культура сайыды чыжыргана тываның эрзинде тесте элегесте хемчик унун дургаар нептереңгей үнүп турар чечектелири апрель майда кады июль сөөлзүредир август айдан эгелеп быжар кышты өттүр турар ооң кады сарыг кызыл чаагай чыттыг кадын соой бээрге чыып алыр кадын ол хевээр даа кисель варенье кылдыр даа чип турар чыжырганада хөй витаминнер бар чүве болганда ону янзы бүрү витаминнер четпестээр аарыгларның үезинде ажыглап турар чыжыргананың үрезининде каротин витамин е тургузуглуг үс кешке аъш чемниң солчуушкунун экижидер шынарлыг чыжыргананың кадындан болгаш үрезининден алдынган үс ажып аарып турар черлерни эң ылаңгыя өрттениишкиннер үезинде намдадыр балыгланган кештиң экириирин күштелдирип дүргедедир шынарлыг чыжыргананың үзүн херээженнерниң янзы бүрү аарыгларын эмнээринге ажыглап турар өктүң безин хоочураан ангинаны кезип эмнээн соонда ону чыжыргананың үзү биле чаарга дүрген экириичел болуп турар улустуң ажыглап турары биле алырга чыжыргана улуг хырынның болгаш кештиң чамдык аарыгларында ажыглап турар ооң үрезинин сугга хайындыргаш тоолга кылдыр база ажыглап турар чыжыргананың кадындан бүрүлеринден хайындырган сугну баштың дүгүн быжыг болзун дээш чуп база болур яблоня база ла каттыг ыяштарга хамааржыр чечээ ак азы аксымаар өңнүг кады борбак янзы бүрү хемчээлдиг амданныг чаагай чыттыг тывада дуржулга станцияларында огородтар садтарда сайзырадып өстүрүп турар яблоко янзы бүрү сорттарлыг болгаш арыларга ары чигири чыырынга кончуг ажыктыг болуп турар чижээ га яблок садындан арылар кг чедир ары чигирин чыыр ооң картындан кызыл будук база үндүрүп ап болур яблоктуң кадында чигир хөй нуруузунда фруктоза органиктиг кислоталар яблоктуг болгаш лимоннуг кислоталар эфирлиг үстер с в р а деп витаминнер клетчатка пектиннер минералдыг дустар демир марганец каий натрий кальций фитонцидтер дээш өске даа бүдүмелдер хөй яблоктан компот пюре варенье повидло мармелад уксус квас араганы кылып турар яблоктуң суундан кылган ижер суксунну кайда даа хөйү биле бүдүрүп үндүрүп турар яблокода пектиннер хөй чүве болганда ижин аарыгларынга эң ылаңгыя бичии уругларга ону чиртирге ижиртирге ажыктыг чүрек хан дамыр аарыгларынга семириичел кижилер яблокту чиирге кончуг аыктыр ынчангаш яблокту шимчевес орар ажылдыг кижилерге сүмелеп турар оон ыңай витамин с хөй чүве болганда витамин четпестээн аарыгларга база ажыглап турар улуста ажыглап турары биле алырга хан четпестээнде чөдүргенде кара бүүрек аарыгларынга өрттеннишкиннерге чигир аарыынга хөй нуруузунда ажыглап турар кызырак караа база ла кызыл кат хевирлиг болза даа тенниг чадаң үнүш болур чечээ бичии үүрмек ңогаанзымаар ак өңнүг кады янзы бүрү хевирлиг хемчээлдиг болгаш өңүг амданныг иштинде хөй үүрмек биче урезиннерлиг чечектелири майда кады июль август айларда быжар тывада хемнер уну даг эдээ хорумнарда хөй үнүп турар ону садтарда база өстүрүп турар кызырак карааның кадының тургузуунда чигир чедир органиктиг кислоталар ажыг минералдыг дустар эң ылаңгыя чес витаминнер с в р болгаш каротин дээш өске даа хөй ажыктыг бүдүмелдер бар ооң кадындан компот варенье джем повидло мармеладтар ол ышкаш ижер суксуннар болгаш арага аймаан кылып турар аъш чем солчуушкунунуң өскерлир аарыгларның үезинде болгаш семириичел кижилерге чемненириниң чурумун таарыштырбышаан чедилик иштинде кызырак карааның кадын хөйү биле ажыглаарын сүмелеп турар улус ону ижин шөйүндүнүң кара бүүрек баар кеш хан четпестээр аарыглар үезинде ажыглап турар вишня база ла чадаң ыяштарга хамааржыр ооң карты кылагар куузумаар өңнүг бүрүзү узун чиирбейленчек кады борбак кызыл азы хүрең кызыл иштинде сөөктүг чигирзиг ажыгзымаар амданныг вишняның кадында чигир чедир кислота чедир органиктиг кислоталар колдуунда яблоктуг болгаш лимоннуг бар кадында чигирден аңгыда каротин витаминнер с в рр фолиевая кислота чүвеге үрелбес шынар киирер бүдүмелдер минералдыг бүдүмелдерден чес кончуг хөй бир кг вишняда мг калий демир магний бар пектин ортумаа биле болгаш өске даа бүдүмелдер бар вишняны олчаанга болгаш кургаткан консервалаан хевирлерин чиир вишняның кадындан компот варенье ижер суксун конфета арага дээн ышкаш чүүлдерни кылып турар вишняның бүрүлерин огурец болгаш өске даа ногаа аймаан дузап амдан кииреринге база ажыглап турар каттың сөөгүн болгаш өзээн саваң болгаш өске даа чунар чүүлдерни кылырынга ажыглап турар вишняның кадын аъш чемге хөөн экижидеринге хан четпестээринге халыыдаанда хоочургай ижин шөйүндү аарыгларынга болгаш чамдык халдавырлыг аарыглар үезинде база ажыглап турар улус вишняны сүт биле холааш чүс ревматизм аарыгларынга а суун чөдүлге ажыглап турар чаа бүрүлерин сүтке хайындыргаш ижин шөйүндү аарыгларынга митпек хоюг кылдыр кылган чаа бүрүлери ханзыраан думчук бөөшкүннээринге кештиң ханзыраан черлеринге салырга хан доктаачал оон ыңай вишняның сидик ылгаарын күштелдирер шынарын ол ышкаш ижин шөйүндү аарыгларынга эки дээштиин сөөлгү үеде эртем ёзугаар тодараткан чамдыкта вишняны хан базыышкыны улгадыр аарыгга хан базыышкынын чавызадыр сорулга биле ажыглап турар ынчалза даа вишняның үрезиннерин ажыглаары хора чок эвес чүге дээрге ында амигдалин дээр хоранныг бүдүмел бар киш кулаа үргүлчү ногаан турар см бедик кылынзымаар шөйбек бүрүлерлиг бичии үүрмек ак кызылзымаар бөкпек чечектерлиг чадаң үнүш кады борбак кызыл хүрең ажыгзымаар амданныг май июнь айларда чечектелир кады август сентябрь айларда быжар киш кулаа тайгада холушкак арга ыяштыг шык чиңгистиг черлерде хөй үнүп турар тываның тайгалары ооң биле байдак ооң кадында чигир органиктиг кислоталар витамин с а дээш өске даа ажыктыт бүдүмелдер бар кадында бензойлуг кислота дээр чүүл бар болганы биле киш кулаа үрелиичел эвес үр шыгжаарынга таарымчалыг кадын колдуунда ла ол хевээр чииринге ажыглап турар киш кулааның кадындан варенье джем повидло квас кисель дээш өске даа чем чүүлдерин кылып ап болур витамин четпестээр халыыдап суксаар улуг хырынның гастрит кара бүүрек хан базыышкыны улгадыр аарыглар үезинде киш кулааның кадын ол хевээрзин кисель компот азы чедингир шай ышкаш кылдыр хайындыргаш даа ижип ажыглап болур бүрүзүн хайындыргаш бир хүн үш катап бир стаканнап ижерин сүмелеп турар честек кат хөй чылдыг сиген үнүштерге хамааржыр сывының узуну см чедир үш үш бөкпек бүрүлерлиг бүрүзү төгериксимээр бажы сүвүр узун сыптыг чечээ ак беш адыр аякчыгаштарлыг кады кызыл борбак хевирлиг ооң үрезиннери бичии хензиг быйыргай сарыгзымаар честек катты шаг ан бээр улус ажыглап келген тывада арыг арга кыдыы чадаң ыяштар аразында ажык терең сигенниг шөлдерде чоога ыйгыл черлерде кончуг хөй үнүп турар амгы үеде ооң янзы бүрү сорттарын сад огородтарда база сайзырадып тарып өстүрүп турар черлик честек кат ийи хевирлиг арыгның ажык шөлдүң дээн ышкаш амгы үеде арыгның честек каттарының хире сорттары билдингир бооп турар честек катта чигир органиктиг кислоталар клетчатка демир фосфор кальций марганец кобальт дубильдиг бүдүмелдер пектинниг бүдүмелдер с витамин в витамиңниң бөлүү фолиевая кислота каротин дээш өске даа бүдүмелдер хөй виктория деп аттыг честек каттың сорттарында аскорбинниг кислота кончуг хөй честек каттан янаы бурү ижер суксуннар компоттар варенье арага дээш өске даа чүүлдерни кылып турар честек каттың кадындан алдынган суук чүүлдер суксунга аъш чем хуулдурарында эки дээштиг ооң чаа кады чүрек аарыгларынга кырыыр чорукка удур улуг хырынның оюлганнаар аарыынга өт болгаш кара бүүректиң даталыр аарыгларынга подагра эмнээринге болгаш хан базыышкынын эвээжедиринге ажыктыг аарыг кижилерни эмчилерңиң хайгаарап көргени биле алырга честек каттың кадын эът мага ботка дус солчуушкуну үрелгенде аыглаарга ажыктыг болуп турар ол каттың суун болгаш оугга кылган хандызын дериттиреринге болгаш сидик элбедиринге ажыглап турар честек катты үскүр арынныг кижилер чаап ажыглаарга база эки дээштиг болуп турар ооң бүрүлерин болгаш дазылындан кылып алган суук чүүлдү боостаа аараанда ону чаярынга болгаш секпилдиг арынга чаарынга база хереглеп турар улус честек катты база ла янзы бүрү аарыгларга ажыглап чораан эң ылаңгыя ижин шөйүндү кеш аарыгларынга дээш өске даа чамдык улустар честек катты чиирге эът кеш кижиир шивишкилээр таарышпас болур ол үеде ындыг киилер ону ажыглавас болза эки чада кат хөй чылдыг сиген үнүштерге хамааржыр сывы чолдак үш улуг бөкпек бүрүлерлиг оларның ортузунда элээн каш бөкпек ак өңнүг чечектерлиг кады кызыл өңнүг суглуг иштинде сөөктүг ажыгзымаар амданныг тывада чада кат хем чоогу холушкак арга ыяш чадаң ыяштар аразында тайга эдээ иштиксимээр чылыг чердерде кончуг нептереңгей үнүп турар июнь айда чечектелир кады июль августа быжар чада каттың тургузуунда витамин с органиктиг кислоталар минералдыг болгаш өске даа чемиштиг чүүлдер хөй оо чаа кадын варенье ижер суксун оон ыңай чигир холааш үр шыгжап болур болгаш оон кадын чайын изиг хүнде агаарлыг черге хөлегеге кургаткаш ол кургаткан катты кургаг черге үр үеде шыгжап болур оон кадын хан эвээжээнде өл шык соокка алысканда подагра болгаш чүстер аарыгларынга удур ажыглап турар дыт тывада арга арыглар эзимнерде канчаар даа аажок нептереңгей үнүп турар болгаш улуг ыяш болур уну дорт чоон дөзүнден бажынга чедир чиңгелеп чоруткан хөй адыр будуктарлыг карты куу хүреңзимээр кылын чиңге бүрүлер иг узуну м өңгүр ногаан өңнүг дазылы чер иштинде ханы чаттылган үрезини чочагайларының иштинде турар чечектелири майда үрезини сентябрь октябрь айларда быжар бүрүзү октябрьның ийиги чартыындан эгелеп дүжер дыттың тургузуунда эфирлиг үс пинен дипентен сильвестрен болгаш сильвиновая кислота чөвүрээзинде абиентиновая кислота бүрүзүнде эфирлиг үс пинен борнеол болгаш борнилацетат аскорбинниг кислота бар ооң картында дубильдиг бүдүмелдер болгаш гликозид дээш оске даа бүдүмелдер бар үрезининде үскүр үс бар дыттан алдынган эмнерни янзы бүрү чаар эмнер кылдыр ревматизм чүстер аарыгларынга радикулитке ажыглап турар дыт чекпези база ла кижи бүрүзүнге билдингир тывада дыт чекпези нептереңгей үнүп турар чекпе дыт бүрүзүнге үнмес дыттың база бир онзагай чүүлү болур дыт чекпези кадыгзымаар кылын аът дуюу азы шляпа бөрттүң бир чартыы хевирлиг болгаш кыдыы төгериксимээр долгандыр хээлиг чүве ышкаш хире сыгыгларлыг узуну см улуг чекпениң узуну см деңзизи кг чедип турар ооң кыры бөзүргей хаая достактарлыг карты чуга кадыг аныяк чекпе чымчак тканьнардан тургустунган ак сарыгзымаар өңнүг үр чылдарда турган чекпениң тканьнары кадый бээр ооң иштики каъттарының тургузуу билдинмес чылдың на ооң каъттары немежип өзүп сайзырап турар чекпени чыырда улуг эвес бичии аныяк чымчак ак өңнүүн чыыр частан эгелээш чайның ортаа айынга чедир ону ыяш азы балды биле дүжүрүп алыр ооң соонда ону аштааш чара кескилээш агаарлыг чылыг бажыңга азы суугуга кургадыр чекпениң чемижиниң тургузуунда лимоннуг яблоктуг болгаш өске даа кислоталар бар оон ыңай глюкозамин чук үскүр үс фитостерин глюкоза маннит болгаш минералдыг дустар фосфорлуг кислоталар бар дыт чекпезинден кылган эмнерни хан доктаадырынга ол ышкаш өкпе аарыг кижилерниң деридерин эвээжедиринге тоолгадырыңга агарицинниг кислотаның хөй эвес кезиин удуурунга нерви системазын оожуктурарынга хереглеп турар улустуң ажыглап турары биле алырга чекпени база ла үстүнде ышкаш куду олуртуп тоолгадырынга хан доктаадырынга деридерин эвээжедиринге шыырныгып халыыдаан болгаш өске даа аарыгларга ажыглап келген ону чүгле эмчиниң сүмези биле ажыглап болур тываның арга арыгларында хадың кончуг хөй үнүй турар ыяш бүрүлери төгериксимээр бажы шиш кара ногаан өңнүг аныяк будуктары чөпкүр чечээ сырга ышкаш карты ак өннүг чеми бичии хавыкчыгажының иштинде хадың колдуунда суг чоогу шыксымаар холушкак арга арыглыг черлерде үнүп турар чечектелири майда үрезини август сентябрь айларда быжар хадыңның мөчектеринде эфирлиг үс флавоноидтер чук дубильдиг болгаш өске даа бүдүмелдер бар бүрүзүнде эфирлиг үс сапониннер бетулоритинниг кислоталар витамин с а бар чазын чечектелип бүрүлери частып эгелевээнде ооң мөчектерин бичии аныяк будуктарын чыггаш шарааш хүнге азы чылыг черге үр эвес тургускаш сери азы агаарлыг черге кургадыр ооң соонда ону арыглап ылгааш хөй каът саазын хапка чыл чедир шыгжап болур ооң мөчектеринден алган эмнерни дериттирер сидик болгаш өт ылгаарынга хереглеп турар оон алдынган суг эмнерни кара бүүректиң болгаш сыңыйның аарыгларынга ажыглап турар хадыңның бүрүлери сидик элбедир шайның тургузуунда база кирип турар хадыңның хөмүрүн чамдык хораннаашкыннар үезинде база хереглеп турар улус хадыңның мөчектеринден үндүрүп алган эмнерни ижин шөйүндү ревматизм подагра чүс болгаш кеш аарыгларынга ажыглап турар хадыңның бүрүлеринде витамин с хөй чүве болганда витамин четпестээр аарыгларга удур база ажыглап турар мону чүгле эмчилерниң сүмези биле ажыглап болур хадың чүлдүзү аныяк хадыңнардан эвес улуг кырган хадың ыяштарның чарлы берген уңундан үнүп турар ол чүлдү көгжүргей чарыктарлыг чочаксымаар хевирлиг кара өңнүг ооң дооразы см узуну см чедир деңзизи кг чедир болгулаар ооң тканьнары кадыг кара хүрең өңнүг олар хадыңның өзээнче кирип ханыдай берген болгулаар хадың чүлдүзүн амгы үеде эвээш өөренип көрген ооң тургузуунда чук флавоноидтер агарицион кислотазы бар оон ыңай ында будуктуг бүдүмелдер база бар деп демдеглеп турар хадыңның чүлдүзүн чылдың кайы даа үезинде чыып болур ынчалза даа колдуунда ону күстен часка чедир чыыр ону ажык азы чылыг черге кургадыр медицинада оон кургаг болгаш суг эмнерни кылып үндүрүп турар колдуунда кезери хөлү эрткен ыжыктарга аарыг кижиниң байдалын экижидип деткиири биле ажыглаар чамдыкта хадыңның чүлдүзүн улуг хырыңның гастрит оюлганнаар аарыгларынга база ажыглап турар ону эмчиниң сүмези биле ажыглаар ужурлуг хады үргүлчү ногаан турар узуну м бедип өзер ыяш уну дорт борбак куу кара хүрең өңнүг бүрүлери эш эш чиңге кадыг ногаан узуну см үрезини харлыында быжар хадының чулуунда эфирлиг үстер ооң тургузуунда пинен карен дипентен терпенеол дээш өске даа бүдүмелдер бар оон ыңай левопимировая палюстровая абиентиновая болгаш неоабиентиновая кислоталар бар чечек бүрү частып үнер мөчектеринде эфирлиг үс дубильдиг бүдүмелдер ажыг пиницикрин дээш өске даа бүдүмелдер бар бүрүзүнде аскорбинниг кислота дубильдиг бүдүмелдер алкалоидтер эфирлиг үстер бар үрезининде үскүр үстер болгаш өске даа чүүлдер бар хадының мөчектеринден алдынган эмнерни чөдүртүр сидик үңдүрер өл шык соокка кагысканда грипптээн хевирлиг аарыгларга ажыглап турар бүрүзүнде хөй с витамин бар болганда ону цинганы эмнээринге ажыглап турар бүрүлерин чунар бажыңга мага ботту чиңнениринге ол ышкаш ревматизм чүстер аарыынга радикулит дээш өске даа аарыгларга удур ажыглап турар вилькинсон вишневский дээр эртемден эмчилерниң ады биле адаан хадыдан алган үс эмнерни кештиң янзы бүрү аарыгларынга чаары биле хереглеп турар ак тал кижи бүрүзүнге билдингир ыяш хөй адырларлыг будуктары эглиичел узун бүрүлерлиг бичии сырга хевирлиг чечектерлиг үрезини бичии хавыкчыгаштарының иштинде апрель майда чечектелир үрезини май июньда быжар ак тал өске талдардан шоолуг ылгалбас карты ак тывада хемнер кыдыында шык шынаа черлерде хөй звес үнүп турар ол чер болганда үнмейн турар ак талдың картында дубильдиг бүдүмелдер флавоноидтер гликозид салицин витамин с бар аныяк ыяштарның азы будуктарының картын чулуктаныр үезинде апрельден июнь эгезинге чедир картап алыр ынчангаш ооң картын хүнге кургаткаш ону дөрт чыл чедир шыгжап болур ак талдың картындан кылган эмнерни эът изиир шыырныгып халыыдаар аарыглар үезинде малярия ол ышкаш хан төктүүшкүннериниң үезинде подагра болгаш ревматизм аарыглардан аараан үеде ажыглап турар оон ыңай дегдириишкиннерге удур аас ишти боостаа чаярынга ажыглап турар кургаткан г ак тал картын кескилеп алгаш бир стакан сугга хайындыргаш бир улуг омааштап бир хүн катап ажыглаар болгаш ону шай кылдыр хайындыргаш аас ишти боостаа чайып эмнээринге ажыглап болур чойган чиңге бүрүлүг улуг ыяштарга хамааржыр тываның бедик тайгаларында хөй үнүп турар чойган үргүлчү ногаан турар унунуң узуну м чедир дорт чиңгезимээр адырларлыг карты кара куузумаар тас доора бичии сыгыгларлыг будуктары сарыгзымаар куу өннүг бүрүлери чиңге сырый чымчак тайгыр аксымаар шыйыглыг чочагайы шиви чочагайындан узун шөйбек хевирлиг өрү угланган узуну см чаа үнген чочагайы кызыл бора өңнүг сөөлүнде өңгүр хүрең апаар үрезини хавык иштинде чоруур ооң чүзүнү өңгүр кызыл куу өңнүг май сөөлзүредир июнь айның эгезинде чечектелир үрезини августа быжар а сентябрь октябрь айларда төктүп бадар чойганның бүрүзүнде болгаш аныяк будуунда эфирлиг үс ооң тургузуунда борнилацетат борнеол камфен чойганның чөвүрээзинден скипидар алыр оон аңгыда дитериен спирт абиенол абиетин болгаш неоабиетин кислоталары бар чойганның чаа бүрүзүнде аскорбинниг кислота чедир бар ооң бүрүзүн картын болгаш аныяк адырларындан эфирлиг үстү үндүрүп ап болур чойгандан алдынган эмнерни төп нерви системазының ажылын экижидеринге чүректиң ажылын күштелдиреринге ол ышкаш далар аарыглар үезинде чүректиң суларап баксыраарынга хораннанганда дээш өске даа аарыглар үезинде медицинада калбаа биле ажыглап турар ол ышкаш миозит чүс неврит аарыгларынга чаар эм кылдыр ажыглап турар чаа бүрүлерин хайындыргаш витамин четпестээр үеде хереглээр улус ооң картын хоочургай чөдүлге өл шык соокка кагысканда болгаш кештиң янзы бүрү балыгларынга ажыглап турар пөш улуг ыяштарга хамааржыр ооң узуну м чедип турар пөш тываның тайгаларында хөй үнген шагның кайы даа үелеринде ногаан турар пөштүң тооруу эң не чемиштиг ооң тургузуунда үс аймаа чедир белоктар пентозаннар чигир клетчатка крахмал витамин с минералдыг бүдүмелдер хөй тооруктуң үрүңүнден далган үндүрүп ап турар тооруктуң үзүн чемге ажыглаарындан аңгыда саваң кылырынга база ажыглаар тооруктуң сайының картында үстер белоктар клетчаткалар пентозаннар минералдыг бүдүмелдер хөй ынчангаш оон спирт ацетон уксустуг кислота дээш өске даа чүүлдерни үндүрүп алыр пөштүң бүрүзүнде с к витаминнер каротин хөй чүве болганда хан четпестээр цинга дээн ышкаш аарыгларга удур медицинада ажыглап турар улус янзы бүру чүстер болгаш ревматизм аарыглары үезинде чиңнээринге оон ыңай янзы бүрү кеш аарыгларынга чаап чораан борта колдуунда бүрүзүн хереглеп турар алдай төп азияда бедик даглар ады ол даглар алдай чоннуң чуртунда чаттылып чыдар алдайлар дагларын алтай азы алтай туулар дээр орустар анаа алтай дээр шаанда түрктер алдайны алтун йыш деп турган тывалаар болза алдын ыяш азы алдын арга дээр таңдыларын алдайлар дагып чоруур оларның чугаазы биле алдай ээлиг оран ээзин каан алтай тыв хаан алдай дээр география талазы биле алдай сыны ортаакы алдай мурнуу алдай чөөн алдай даглары бооп чарлыр сыннар бедии метр чедип турар алдай даглары эмин эттир бедик боорга чайын безин меңгилери эривес кончуг меңги доштар мырыңай даглар эдеенче кудургайже бада берген болгулаар даглар баштарында доштар милион милион чылдар буруңгаар тыптып келгеш олчан эривен чыдар боор дур алдай дагларының ортузунда өзек чер бар ол оон хамык талаларже даглар сыны узайып чорупкан эң бедик даг кадын бажы м орустар ону белуха дээр кадын бажындан хире улуг эривес доштар баткан алдай дагларының чөөн талазында мөңгүн тайга бай тайга саян даглары бар алдай даглары чер иштинден палеозой үезинде көдүрүлген соонда миллион чылдарда ол даглар буступ чирлип чавызап турган дугаар геологтуг үеде альпы тектониказының үезинде даглап катап көдүрүлген ол хевээр алдай даглары кончуг бедик даглар бооп артып каан бо үеде даглар көдүрлүрү улуамчылап тур дагларга ол бо бичии бичии чер шимчээшкиннери болгулаар орттаакы алдайда даглар кадыр бедик даглар тур соңгуу биле барыын чүкче даглар чоорту чавазап эгелээр ол талада даглар бедии ортумак хирелиг алдайда бедик даглар аразында кончуг кудурайда черлерде дески черлер бар ол боза ыйгылаш черлер дир оларның бирээзиниң адын чуй ыйгылажы дээр алдайның агаары өөрүден куду өскерлир чайын агаар кудургай черде чылыг болур эң бедикте эриир эривес меңги доштар чыдар метрден куду чиңгис хараган өзүп чыдар оон кудулаар болза чер кырынга өлең сиген көстүп кээр алдай болза даглыг ыяштыг оран ында хады дыт чойган биле пөш өзүп турар колуунда чойган биле пөш өзүп турар алдай оранында шык суг четчи алдайның мурнуу чөөн талазы арай кургаг аңаа эвээш чаъс чаар ында метр черге чедир хову чаттылып чыдар шеңне хөй чылдыг сигеннелчек үнүш сывының узуну см бедик чолдак баштыг дазылчыгаштарлыг дазылы куузумаар хүрең ишти ак чооң чымчак хөй адыр чер иштинде дорт турар бүрүлери дараалашкак тас см чедир узун чечээ улуг см хире диаметрлиг өкпең кызыл өңнүг ортузунда өзээ сарыг үрезини беш адыр хавыкчыгатарының иштинде үрезини шөйбексимээр борбак хүрең кызыл каразымаар чечектелири май июнь ортан чедир үрезини июль августа быжар шеңнениң дазылында эфирлиг үс ооң тургузуунда пеонол метил алицилат бензойлуг болгаш салицилдиг кислоталар бар оон ыңай крахмал гликозид салицин чигир танин алкалоидтер база бар бүрүзүнде чечээнде чедир аскорбинниг кислоталар бар үрезининде чедир үскур үс бар сугга хайындырган болгаш спиртке эзилдирген дазылындан алдынган эмнерни аъш чем чиир хөөн кииреринге улуг хырынның ажыг суук чүүлүн көвүдедиринге аараан черлериниң аарыын оожургадырынга ажыглап турар тибет медицинада болгаш улуста шеңнени ижин шөйүндү нерви аарыгларында ажыглап турган тыва улус ооң дазылын сугга хайындыргаш өл шык соокка алысканда хаваң ыжыктарга сидик ылгаарынга ажыглап келген оон ыңай анаа ла шай кылдыр хайындырып ижип чораан таңды азы алдай бедик даглыг оран дыр кадыр дагларның баштары дээрже шаштыга берген турар туманныг эң бедик сынның бажын эривес дош шып алган чыдар ындыг меңги дош чүгле изиг чайын эрип эгелээр алдай алдай таңды таңды оран таңды дээрге утказы дөмей сөстер дир тыва фонетика ёзугаар алдай деп сөстү адаары аълдай шаанда барыын чүктүң улузу оран таңдызын алдай азы алдай таңды деп сөс биле адап чораан ылаңгыяа мөңгүн тайга улузунуң эрги чугаазынга ындыг сөс турган алдай дээрге чиңгине тыва сөс түр ол сөс кезек улустуң диалектизинден укталган болгаш литературлуг дылда кончуг ховар ажыглаттынып турар амгы тыва литературлуг дылдың словарларында алдай деп сөс чок алдай чуртунуң улузу бедик таңдыларын алтай деп адаар дыр шаанда ла ол алтай деп сөстү сибирьже көжүп кээп чораан орустар алдай чуртунуң чонундан үлегерлеп алган чылдарда кажан тыва литературлуг дыл чаартынып турар шагда алтай деп сөс орус дылдың словарындан тыва дылче кире берген алтай деп сөстү адаарга арай тывазывас тыр шаанда улус ажы төлүн алдай деп сөс биле база адаар турган хевирлиг чүге дизе тыва тоолдар маадырлары алдай буучу алдай сүмбер алдай мерген деп аттарлыг чораан аңчылар чалбарыы даш тоннуг туман бөрттүг оран таңды хайырлаңар аар олчаңарны уткудуп арбыдадып хайырлаңар шыргайдаазын акка өткүдүңер бедиктээзин оргаа дүжүрүңер эки чүвени бээр кылып бак чүвени ыңай кылып көрүңер хайыракан уум мурнум чаагай болзун мээң аңнаар чүвем баш белен болзун элеш кылза элик изи болзун караш кынза кара боду болзун далай суг дашкаар чалгызын даг безин ишкээр чалгызын ээ богда хайыракан алдын таңдымдан колданып диленип келдим аъттандым толандым аар боомну чүктеп алгаш ая дузаамны дергилеп алгаш кара хаяның баарында кара казандыымны паштанып алгаш аастыг амытан амзаваан аъш чемим дээжизин өргүп тур мен йөрээлден үзүндү шагаа үезинде алдай балыы элбек болзун хүнүм адаан доза бүкен хүрең хүрең тайгаларым айым адаан доза бүткен ала шораан тайгаларым йөрээлден үзүндү алдай таңдым кезииримге аңы меңи аайлыг болзун агым суунга баарымга алдын балыы элбек болзун йөрээлден үзүндү аз шаандагы аймак азы сөөк ады орхон енисей бижиктеринде аймактың адын дыл шинчилекчилери аз кылдыр номчуп турар эрги түрк дыл чик диалект ол улус орхон енисей бижиктиг чораан хемчиктиң барыын азы солагай талазы алаш биле бай тайга кандыг бир сөөктүң улузу аймак башкарып эгелээр болза бүдүн аймак улузун ол сөөк ады биле адап эгелээр үе шагдан бээр чаңчыл черле ындыг турган аз дээрге сөөк ады база дыр аз деп аймак иштинде өске сөөктүң улустары база чуртап турган аймак даргазын элтебер дээр век аз деп аймак дугайында вектиң көжээ даштарында бижээн дир дугаар вектиң мурнунда азы соонда чүс чүс чылдарда хемчик улузунуң аймаа кандыг аттыг турганын таптыг билбес бис күл тегинниң бижии кирилл транскрпиция аз бодун йағы болты қара клте сңшдимиз кл тигин бир қырқ йашайур эрти алп шалчы ақын бинип оплайу тегди аз элтебериг тутды аз бодун анта йоқ болты дорт очудурулга аз чону дайзын болду кара хөлге шиштештивис күл тигин үжен бир харлыында алып шалчы агын мунуп халдап тегди аз элтеберин тутту аз чону анта чок болду литературлуг очудурулга аз чону дайзын болду кара хөлге чаалаштывыс күл тигин үжен бир харлыында алып шалчы ак аъдын мунупкаш халдап кирди азтарның элтебери туттурду дайынга аз чону аштырды алаш бай тайга барыын хемчик улузу алдайларда дьети ас төрт ас байлак ас деп сөөктүң улузу бар ол улус хемчиктен көжүп келген бе азы черле алдайга чуртап чораан бе оозу арай билдинмес чик шаандагы аймак азы сөөк ады орхон енисей бижиинде аймак адын дыл шинчилекчилери чик кылдыр номчуп турар эрги түрк дыл чик диалект ол улус орхон енисей бижиктиг чораан улуг хем кандыг бир сөөктүң улузу аймак башкарып эгелээр болза бүдүн аймак улузун ол сөөк ады биле адап эгелээр үе шагдан бээр чаңчыл черле ындыг турган чик дээрге сөөк ады база дыр чик деп аймак аразынга өске сөөктүң улустары база турган век чик деп аймак дугайында вектиң көжээ даштарында бижээн дир дугаар вектиң мурнунда азы соонда чүс чүс чылдарда улуг хем улузунуң аймаа кандыг аттыг турганын таптыг билбес бис и в кормушин болза чик деп сөс биле улуг хем улузу боттарын адавайн турган ындыг сөс биле оларны калганың аймактары адап турган деп турар ол шын боор оң чүге дизе таңды тываның көжээлеринде чик деп сөс тывылбаан билге хааның бижии кирилл транскрипция алты отуз йашымда чик бодун қырқыз бирле йағы болты кем кече чик тапа следим рпенте сңшдим ссин санчдым аз бодунығ алтым ичгиртим дорт очулга алды одус чажымда чик чон кыргыс биле дайзын болду хем кешкеш чик талаже халдадым үрбүнге чаалаштым шериин шиштедим бичии чону алдым чагыртты литературлуг очулга чээрби алды харлыымда чик биле кыргыс чону дайзынывыс апарды улуг хемни кешкеш чик чонунче шериим биле бардым үрбүнге чаалаштым ооң шериин тииледим бичии чон меңээ чагырты берди улуг хем улузу алдайларда чыгат биле чыгандык деп сөөктүң улузу бар ол улус улуг хемден көжүп келген бе азы черле алдайга чуртап чораан бе оозу арай билдинмес үч курыкан аймак ады күл тигин бижии дугаар одуругда үш курыкан деп сөстү бижээни орхон бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур адаанда бир дугаар таблицада латин үжүктерни кырында руника чурагайы биле шүүштүрүп салган эрги түрк дылда үч дээр сөс үе эрткен тудум чоорту үш деп сөс кылдыр хуула берген кыдат төөгүчүлер курыкан деп сөстү бодунуң дылынга эптештир гулигань кылдыр өскертип алган төөгүлер чыындзында рашид ад дин оларны куркан деп адап турар самоди дыл биле эрги түрк дыл ол улус орхон енисей бижиктиг чораан хаяларга дой саваларга хой сөөгүнге кыска бижиктер таңмалар шорбарлап артырып каан улус тур байкалдың соңгуу эриин иркут ангара биле лена хемниң бажын ээлей чурттап турган аймакты башкарып чоруур кижи сегин деп дужаалдыг вектер үш курыкан дугайында тан күрүнениң бижии төөгүлеп турар ол үеде бир дугаар түрк күрүне дүшкен хамык аймактар кыдат хаанга чагыртып эгелээн гулигань байкал далайның соңгу эриинде чурттап турар муң шериглиг үнүштерден ай казып чиир улус тур чуртунда чүглүг куш дег чүгүрүк аъттар бар аъттары кара таңды ышкаш оларның баштары теве бажы биле дөмей олар хүнде чүс чүс ажыг ли маңнап эртер гулигань деп улустуң чурту соңгу чүкте далайга чедир чаттылып турар кыдат төвүнден аажок ырак байкал далайның соңгу талазынче хүн дурту кыскалай бээр дүн дүжери билек отка чавана бышпайн чорда даң адып кээр дир ол чурт хүн үнер чүкке чоок гулиганьның элчилери хаанывыска бараалгап келген элчилер чанар деп баарга оларның биле кады гулигань чуртунче кхан су ми деп шериг даргазын чортуптувус дааскан девискээр чуртун ол кижи сюань кюе деп эде адап алган аймак даргазын сегин дээр ол кижи бисче элчи чортупкаш хаанывыска белек кылдыр чылгы берген хаанывыс чылгыдан кедергей эки аъттар шилип алгаш аът бүрүзүнге тускай ат берген хаанывыс элчини улуг хүндү биле хүлээп алган дыр лун шо үезинде чылда сюань кюе деп можуну юйву деп эде адаааш байкалдың чагырга черинге даастып каан кызыл тас чиңге тараа арбай тарып чораан улус тур тараалыг шөлдер суур азы бажыңнар чанынга турган кижилер чер бажыңнарга чурттап чораан дыр бажың кылырда борбак азы дөрт ханалыг оңгар казып алыр турган хана биле шаланы тос карты биле шып алыр турган улус тур бажың серин кылырда кургаг сыраларны алгаш черге хана дургаар шанчып алыр турган сыраның өрү көрген бажын бөле хаара тыртып алыр турган ыяш будуктар аразындан чаъс суу кирбезин дээш малгашты сиген биле булгааш сери кырын чаап каар турган чамдык суурларны чалдаан чер биле оңгар куржалып турган дайын үезинде ындыг суурларга улус чаштынып турган суур иштингде чөөн талада мал кажаалары турган мал маган аразында теве база чоруур турган аъжын чемин ажыл агый херекселдерин бажың чанында оңгарларга шыгжап турган улус тур кончуг дарган улус чораан дыр суур бүрүзүнде бо ла дарган кижиниң үңгүзү бар болган ол улусту үргүлчү суур иштинге чурттап турган улусөтур дизе арай шын эвес боор оң оода чадаарда чылдың чартык хире үезин аалдарга чурттап турган боор олар чер бажыңдан аңгыда чадыр биле өглерге база чурттап турган улус тур оларның чуртунда хая дашта чуруктар силип каан колдуунда чылгы малды азы аът мунган кижилерни чуруп көргүзеринге ынак чораан улус тур бир чевээн археологтар ольхон ортулуунга тып каскан үш курыкан чону чорта берген улузун оңгар иштинге чыттыргаш даштар биле кырындан базырып каар турган базырыктар саны чүс ажыг боор дур бирээзиниң бедии метр хире боор дур вектерде чамдык улус калган кижини эрлик оранынче үдээрде өртедиптер турган орнукшудар чер хем кыдыынга хире метр бедик черге туруп турган ажык черге калган кижини чытырып каар ооң биле кады эрлик оранынга эдилээр эт севин ок чемзеен салып каар оон ам чорта берген кижини хамык эт севи биле кады өртедиптер турган өрт соонда ол черге метр хире өртең чер орну артып каар орнукшударда оңгар каспас херим даш кылбас чораан улус тур иркутск можунуң буряттары тофаларның өгбелери курыкан күрүнүң албатызы турган боор оң бурунгу үеде үш курыкан чуртунга самоди биле түрк дылдыг аймактар чурттап чораан чингис хаанның соонда байкал талазынга моол дылдыг эжелекчилер көстүп келген иркут биле ангарага чурттап чораан улус төрээн дылын уттупкаш моол чугаалыг алган курыканнарның чугаазы чиде бербээн курыкан аймактың кезек улузу векте туймаада биле эркээни ховуларынче көже берген ол көшкен улус сахаларның өгбелеринге курыкан дылын дамчыдып берген мындыг арга биле саха чоннуң өгбелери түрк дылдыг апарган түрк шаандагы аймак ады түрк көк түрк түрк сир бодун дыл шинчилекчилери ол аймактың адын түрк кылдыр номчуп турар ашина биле ашидэ дээрге сөөк ады ол сөөктүң улузундан хааннар биле беглер укталган шаанда кыдаттар чүгле хаан төрезиниң төөгүзүн бижиир чаңныг турган кара чоннуң чурталгазын олар сонуургавас турган ынчангаш түрктер аразынга кандыг сөөктүң улузу чурттап турганын билбес бис эрги түрк дыл ийи дугаар күрүнезиниң диалектилери болза тоньукук биле күл тигин диалектилери вектер тергиидээн үелери түрктерниң эли чылда дүшкен ынчалза даа ол аймак чиде бербээн ху цяо деп кижи чылда көвей аймактар аразында түрк деп аймак барын айтып бижип турар дараазында түрктер дугайында бижээн шаандагы кыдат бижиктер бичуринниң кылган очулга ажылындан таарыштыр чыгган үзүндүлер дир домактарны номчааш шүүштүрүп тайылбыр кезээн номчуурун сүмелеп тур бис түрк деп аймак канчаар тывылган дугайында векте кыдаттар үш тоол бижип алган бо үш тоолдуң утказы ылгалып турар даа болза кайызы даа түрктерниң угу бөрү деп айтып турар ооң хамык салгакчыларындан тумынь деп кижи аймак башкарып турда чону өзүп көвүдей берген турган аймактың улузу хөвең торгу садып алыр дээш кызыгаарга көстүп келген ынчалдыр олар улуг кыдат чуртту биле харылзаа тудуп алган өлген кижиниң бодун өгге чыттырып каар оолдары төрелдери дөгерези аътты чушкуулааш хойну өзээш дөгерип алыр өлген кижиниң сүнезини эът чип алзын дээш чемни өг мурнуга салып каар аъттыг хөлдүг кижилер өгнү катап долганыр өгже кирериниң бертинде ыглажыр кижилер хараадалын илередип арын шырайын бижек биле кезип алыр карак чажы биле хан кижи арнынга боражып төктүр бо шупту ёзулалды чеди катап кылыр оон тускай хүнүнде өлген кижиниң мунуп чораан аъдын эдилеп чораан эт севин алгаш өртедиптер турган өрт соонда арткан хүлдү чыггаш чылдың бир тускай хонуунда черге хөөп каар чазын азы чайын өлген кижиниң сөөк хүлүн чечектер бүрүлер оңа бээрге чевегге хөөп каар чазын чечектер частып эгелээрге күзүн азы кыжын өлген кижиниң сөөк хүлүн черге хөөп каар хүлдү хөөр дээн үезинде ооң чоок кижилери база ла мал дөгерер олар аъттарын мунгаш хараадалын илередип база ла арнын бижек биле кезер хөөр чериниң чанынга бажың туткаш көжээ тип каар көжээни чорта берген кижиниң арын шырайын мага бодун топтап дөмейлеп тургаш сиилбип кылыр турган өлген кижиниң дириг чораан үезин чаага киржип чораан төөгүзүн калбак дашка оя хап каар турган хүлүк кижи чаңгыс дайзын өлүрген болза ооң чевээнге чаңгыс балбал кадап каар чамдык базырыктарда тиккен балбал саны чүс азы муң чедип турар боор дур калган кижиниң сүнезини аът хой эъди чиир соонда дөгерген аът биле хой бажын узун сырага азып каар турган ол хүн чараш хептиг эр хережээн улус чевегге чыглыр эр кижи бир кысты көргеш чарашсына берзе чанган дораан ол кысты айтырып бээр кылдыр улузун чорудуптар чогум кыстын ада иези чөшпээрежир ле болур чүве көшкүн амыдыралдыг аал бүрүзү чурттуг одарлыг түрктерниң чаңчылдары чаъжын бадырып алыр тоннуң алаңгы эдээн солагай талазынче эштип алыр чадыр биле өглерде чурттап турар одарларында суг сиген четчири биле таарыштыр көжүп чоруурлар мал тудар аңнаар улус тур эът чиир хымыс ижер шекпен азы алгы хеп кедер улус тур шаандагы хунну ышкаш ыядар арны чок мегелээр чаңныг шын азы чөптүг чүве билбес улус тур үе эрткенин олар билбес улус тур кышты хыраазындан билип чоруур чайны чер кыры көгере бээрге билип чоруур эр улус хюпу кыс улус волан ойнаар хымыс ижер улус тур чамдыкта олар хымысты эзиртир ижип алыр дыр ай долу турда олар өске аймактың улузун үптээр чаңныг дыр адазы кады төрээн акызы улуг акызы өлзе соңгу иезинге кернинге чеңгезинге өгленир апаар удур дедир көрнүп туруп алгаш ыры ырлаар улус тур хамнарны хооп алыр оран ээлеринге чалбарыыр улус тур маадыр кижи дайынга өлзе аңаа ат алдар болур бир эвес маадыр кижи аарыгдан баскыраан болза ол ыядынчыг болур аажызы хунну чонунга дөмей түрктерниң төрээн чурттун эртемдээннер ам даа тодарадып шыдаваан эртемниг улус ийи аңгы чер айтып турар дыр түрк деп аймактың төрээн чуртун тывары берге аймактың ылгавыр демдээ бар амгы үениң эртемдээнери түрк деп аймактың төрээн чурту кылдыр аңгы чер айтып турар амгы моол республиканың девискээринде моол алдай биле гоби алдай даглары бар ында демир руда шуут чок ынчаңгаш моол алдай биле гоби алдай дагларын түрктерниң чурту деп санап болбас тывага түрктер база чурттап чораан оларның ийи черде чевеглери арткан ол чевеглерге бег кижилер орнукшудуп турган хевирлиг а д грач деп эртемдээн ол чевеглерни дугаар биле дугаар вектиң бирги чартыынга хамааржыр деп санап турар алдайда түрктерниң кудыргэ деп аттыг чевеглери бар кудыргэ чевеглери дугаар век үезинге хамааржыр эң эртеги чевеглер мырыңай вектерге хамааржып болур алдайда өртедир ёзу биле кижи орнукшуткан түрктерге хамааржыр чевеглер ам даа тывылбаан бир ле чевег чанынга даш көжээ тывылган ол дашта кижилер биле аъттар сиилбип каган ону эртемдээнер кудыргэ дажы деп адап алган ээргииш азы хөөрүүс ягаанныглар розовые семействозундан ыяш үнүш аймаа узуну метр болур тывада ооң сибирь ээргиижи деп хевири өзүп турар бедии м ыяш бүрүлери ээлчешкек дең эжеш эвес чүгленчек үстү дески адаа аш дүктерлиг бүрүжүгештери шөйбексимээр ланцет хевирлиг өөр чечектери сырый чечектери бичии ак будуктар баштарында улуг иток хевирлиг чыгдынган чемижи кызыл сарыг бопугур хоолулуг ажыг амданныг хадыыр хевирлиг үш үрезинниг чечектелири май июнь чемиштелири август сентябрь өзүп үнүп турар черлери алаактар даштарлыг ийлер хемнер эриктери хереглеттинер эм азы чем кылдыр чүүлдери чемиштери белеткээр үелери октябрь ажыглаары чемиштерин баар болгаш өт хавының аарыгларыныга кара бүүректер даштарында геморрой ревматизм аарыгларында хан доктаадыр болгаш цинга аарыынга удур чүүл кылдыр ажыглап турар он уйгур аймак ады он уйгур уйгур йаглакыр дээрге ызыгуурлуг сөөк ады ол сөөктүң бирээзи болур ол оон хааннар ызгуурлуг кижилер укталган эрги түрк дыл кажан он уйгур деп аймак тыптып келгени билдинмес кыдат төөгү оларны хунну деп улустуң үре салгалдары деп айтып турар олар чылда түрктерден адырлып алганнар чылда бодунуң күрүнезин тудуп алган турган уйгур элдиң тергиидээн үези чылдар бооп турар юань гэ азы хойху аймаан уху угэ деп база адап чораан суй төрези оларны вэйгэ деп адап турган ойхорлар болза сүлдези бедик дидим чон аймак улзунга баштай даргалар турбаан аал бүрүзү суг одар белчиир четчири билек көжүп амыдырап турган аъттан дүшпейн часпас адар улус тур олар мал орлаар дээнде кедергей апаар тукюе төрезинге чагыртып чораан улус тур соңгуу чүктүң ховуларынга тукюе күрүзүнге бараан бооп ооң мааадырлары хамык дайзыннарын базып тиилеп чораан дыр уйгур аймакты иологэ сөөгүнүң хааннары баштап турар сеяньто аймактың соңгуу талазында кыдат төвүнден хире ли ыракта солин хемниң унун эжелей иологэ сөөгүнүң улузу чуртап турар дыр аймак улузунуң саны кижи оларның чартык кезии чедир шериг кижилер болур чери кургаг хөрзүнү сай даштыг малдан колдуунда узун буттуг хойлар азырап турар улус тур эрги түрк дыл селеңе бижии үш дугаар одуруг кириллица транскрипциязы биле бижээн суб қалмышы бодун он уйғур тоқуз оғуз зе йз йыл олурмыш тыва дыл суг кагдынган чон он уйгур токуз огуз кырынга чүс чыл олурган хемчик боом деп черге чурттап чораан ондар уйгур деп сөөктүң улузу дээрге шаандагы уйгур аймактың үре сады дыр кыргыс шаандагы сөөк амгы үеде тыва биле хакас чонда сөөк ады суджи бижии ийи дугаар одуругда кыргыс деп сөстү бижээни мында енисей биле латин үжүктерни чергелештир салып каан енисей бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур шаанда кыдаттар кыргыс деп сөстү гэгунь гэкунь гяньгунь гянькунь кигу гегу хэгусы хягясы кылдыр бижип турган кыдат дыл түрк сөстерни шын дамчыдып шыдавас кандыг бир түрк сөстү кыдат дылче шилчидер болза ол сөс өскээр дыңналыр апаар тянь шаньның мусулманнары боттарын кыргыз дээр олар шаандагы кыргыстарга кандыг даа хамаарылгазы чок ону будавас болза эки орус төөгүчүлер шаандагы кыргыстарны кыргыз деп сөс биле адап чоруур ол дээрге орус орфографияның дүрүмү дүр эрги түрк дыл енисей бижиктиг даштарда тускай кыргыс диалект бары илдең дир минусинск ховузу шаанда аймак даргазы ынал деп дужаалдыг чораан бистиң эрага чедир век амгы үе орустар дугаар вектиң дургузунда минусинск ховуларын чоорту эжелеп алган ол үеде ле кыргыстарның күрүнези дүшкен ынчалза даа оларның салгалдары тывалар биле хакастар аразында ам даа чуртап чоруур кыргыстар дугайында эң бир дугаарында сымя цянь деп кижи бижип турар ол кижи хуннуларның төөгүзүн бижип тура кыргыстарны гэгунь деп сөс биле айтып каан ол болза б э ч чылдар дыр соонда олар соңгуу чүкте хуньюй кюеше динлин гэгунь биле цайли деп улустуң чуртун эжелеп чагырып алган ынчангаш хунну чоннуң дүжүметтери модэни мерген угааныг кижи деп адап эгелээн тан төрезиниң төөгүзүнден үзүндүлер хакяньсы хагас кыргызтар амгы хагас дээрге шаандагы гяньгунь деп күрүне дир ол күрүне хамиден чөөн чүкче харашардан соңгуу чүкче ак даглар чанында чамдык улус ол күрүнени гюйву азы гйегу деп адаар чуртакчылары динлиннер биле холужа берген хагас чурту хунну күрүнениң барыын чүгүнде турар чуртакчылары элээн каш муң ажыг кижи шериглери саны муң кижи болур дур мурнуу чөөн талада уйгурлар ордузунга чедир муң ли мурнуу талаже чурту тянь мань дагларынга чедир чаттылып турар хөрзүнү шык тулаалыг чер кыжын мөөн харлыг кижилерниң дурт сыны узун арны бажы кызыл көк карактыг улус тур кижи бажының дүгү кара боор болза ол бак чүвениң демдээ деп саннатынар кара баштыг улус ли лин деп кижиниң угу деп саннатынар эр улус херээжен улустан эвээш эр кижилер дидим болгаш соруктуг олар кулаанда сыргалыг боор дур кыс уруг өгленип алза мойнун хээ биле чараштаваар дыр эр биле хережээн улус кады чуртаар боорга арай чүдек чүвелер болгулаар дыр чылдың башкы айын маошай ай дээр ай чылдың дөрт дугаар кезии боор дур чылдарны бөлүкке чарып алыр улус тур чижээ инь деп чылды олар пар чылы дээр агаары соок улуг хемнер безин ханыладыр доңа берген чыдар дыр чиңге тараа арбай ак тараа гималай арбайын тарып турар улус тур тарааны хол дээрбези биле хоюду тыртываар тарааны тарыыр үези ай ажаар үези айда каъдыкты ажыткаш арага кылываар улус тур аъттары улуг дешкилежип ызыржып чоруур аъттар эки аъттар деп санаттынар тевелер инектер база бар колдуунда инек биле хойларлыг улус бай тараачыннар муң муң баш малдыг аңнардан черлик аъттар элик хүлбүс буур кара кудуруктуг те кара кудуруктуг те тооргу ышкаш ынчалза даа ол улуг кара кудуруктуг хамык балыктардан бир балык бар узуну карыш кылаң тас сөөгү чок аастыг думчуктуг куштардан кастар өдүректер черлик бооп турар сааскан биле хартыга бар дыр ыяштардан хады хадың тал шиви бар шивилер бедии дээрге ча биле адыпса согун шиви бажынга четпес боор хамык ыяштардан хадыңдан көвей чүве чок алдын демир ак коргулчун бар чаъс чайык болганда ла демир казып алыр улус тур оозун олар цзя ша дээр дайын чепсектерин кедергей чидиг шиш кылдыр кылып аар улус тур ол чепсектерин үргүлчү тукюек че чортуптар улус тур эл чаа үезинде ча согун ажыглаар туктарлыг улус тур аъттыг маадыр кижи холун будун камнай калбак ыяштар биле дуй дугланып алыр эгинннеринге борбак манза ыяштар шарып алыр ол хамык камгаланыр чепсектери селеме бизинден октан камгалап чоруур хөгжүм херекселинден шоор дүңгүр оон ийи билдинмес чүве бар оюннар үезинде улуска тускай өөредип каан теве биле арзылаңны көргүзер аът кырынга халдып ора кашпагай кижи элдеп кайгамчык чүвелер көргүзер узун херип каан хендирге аңдарылбайн кылаштаар кижилер база бар оран делегейни шөлге дагыыр улус тур хамнарын гань кам дээр өгленчир дээнде эр кижи талазындан улузу суй белек кылдыр чылгы хой үзүп бээр байлар болза чүс муң баш мал үзүп бээр дир тыны үзүлген кижини орнукшудар дээнде арынарын дырбавас улус тур оозун үш куржалдыр ораагаш ыглажып олурарлар соонда өлген кижиниң мөчүзүн өртедиптер ооң соонда арткан сөөгүн чыгаш бир чыл болгаш черге хөөп каар дараазында өлген кижини сактып ооң чогуур үезинде хонуун чылын эртирер кыжын чер бажыңга чуртаар улус тур бижии хойху бижиинге дөмей эрги бижиктерни сайгарып көөр болза улуг хем биле минусинск девискээринде бижиктер арай ылгалып турар дыр ынчангаш шаандагы кыргыстарның чуртунда даш бижиктерни тускай кыргыс чугаалыг бижиктер деп болур дур кыргыстар эрлик оранынче чорта берген кижилерни өртедип орнукшудар турган амгы үеде кыргыстарга хамаарышкан хире чевег бар олар болза век үезинге хамааржыр тыны үзүлген кижини пөс азы кидис биле үш катап ораап алыр оон ам ону тускай черге чыттыргаш хеви дериг херексели биле кады өртедиптер турган дериг херексел аразында ча согун балды ыяш калгак биле аяк доңга эзер чүген суглук турар бир эвес аяк шынакты дойдан кылып каан болза ону орнукшудар черинге албан бузуп каар аът малды кыргыстар өртедип орнукшутпас турган күлүк кижини орнукшударда өртче чыда биле хылыш салып каар турган бир эвес хар четпээн уругнуң тыны үстү берзе ооң мөчүзүн черле өртетпес чораан калган кижиниң мөчүзүн отка салыр болза кижиниң хамык бак чүвезин от арыглап кааптар деп шаанда кыргыстар ынчаар бодап турган өрт соонда арткан хамык чүвезин хүлүн болгаш сөөгүн чыып алыр турган улус оон бир чыл эрткенде черге бичии оңгар каскаш ол өрт соонда артып каан хамык дериг херекселин аяк шынаан болгаш кижи сөөгүн черге хөөп каар турган улус хөөр үези кээрге кыргыстар калган кижиниң бир чылдаанын эртирер турган оңгарны хөрзүн биле базырбас турган чевегде оңгарны сай даштар биле дыка таптыг базырып каар турган ынчангаш базырыкты даштындан көөрге өг хевирлиг болур базырыктың бедии метр калбаа тен метр хире чедип турар оңгар ханы эвес болур хире метр оңгарга чаңгыс кижиниң сөөгүн хүлүн салып каар турган чүгле чамдык ховар таварылгада улуг кижи биле кады бичии уругнуң сөөгүн салып каар чораан кыргыстар отка салыр ёзулалды чевегге черле эртирбес турган калган кижини от биле арыглаар чер бир өске черге турар боор тываларда кыргыс деп сөөктүң улузу дур шаанда даа бо үеде даа тыва чуртунда кыргыстар кайда даа чуртап турар эжен хааның үезинде бээзи кожуунга тускай кыргыс сумузу турган салчак кожуунга база кыргыс сумузу турган совет тыва үезинде кыргыстар аңгы черге бөлүк чуртап чораан хакастарда хыргыс деп сөөктүң улузу дур хакас чонну орус күрүне эжелеп алырга олар аймак сөөк адын фамилияга солуп алган оларның фамилиялары кижилер аттарындан укталган хакас кижиниң ук сөөгүн билип алыр дизе ол кижиниң бодундан айтырыптар болза эки өгбелериң чер чурту кайдал аймак сөөгүң сактыр сен бе дээн ышкаш кыргыс эл тыва кижи үе дүптен мурнуу сибирь девискээринге амыдырап чурттап чораан кижилерниң ажы төлү тыва кижи болур хөйнүң санында тывалар тыва чон тыва улус дээр адаарда дыъвалар дыъва чон дыъва улус дээр шаанда тожу улузу боттарын азы хөйнүң санында дээр чораан тере хөлдүң кыргыннары боттарын туха дээр турган бо үеде колдуунда чүгле көпсү хөл тывалары боттарын туха дээр алдай саян чурту мөңге бедик таңдыларлыг арга ыяштыг кургаг изиг ховуларлыг арыг суглуг хөлдерлиг оран дыр амгы үеде тывалар үш күрүне иштинде чуртап чоруурлар тыва дыл түрк дыл бөлүүнге хамааржыр юнесконуң чидип турар дылдар атлазында тыва дылдың туружу ол болза тыва дылга камгалал херек диген дир дыл шинчилекчилери алдай саян девискээринде тускай саян дылдыг улустуң идиомнарын аңгылап алган саян дылдыг улустуң идиомнарын улуг бөлүкке чарлыр хову чер улузунуң дылы тайга чер улузунуң дылы хову чер улузунуң дылы тайга чер улузунуң дылы тожуларның ёзулуг дылы улуг хем хемчик улузунуң дылынга дөмей эвес тожуларның ёзулуг чугаазы тофа сойыт биле тухаларның чугаазынга дөмей тере хөл улузунуң чугаазы тожу тофа сойот цаатан дылдарга дөмей өк биле адаар ажык үннер тыва республикада тываларның чугаазында тожулар чугаазында сойот цаатан биле уйгур урянхай дылда бар тере хөл диалектизинде моолда ховуда чуртап чоруур улустуң чугаазында көк мончактарның дылында өк биле адаар ажык үннер чок бо үеде тыва республикада өөредилге талазы биле тыва литературлуг дыл ажыглаттынып турар тыва литературлуг дылдың тургустунган үези чылдар болур тыва литературлуг дыл кырынга солуннар парлаттынып турар чогаалдар бижиттинип турар оран таңды дагыыры сарыг шажын өөредиинге дүүшпес улуг ламалар мынча дээр оран ээлеринге чалбарып болбас чүге дизе чер суг ээлери кижилер ышкаш сансара оранында чуртап чоруур чүвелер дир ёзулуг буддист кижи дээрлерден азалардан дуза албас сарыг шажын өөредиин сагып чоруур кижи чүгле үш эртинеден камгалал алыр ужурлуг тыва кижиниң үндезин сүзүү биле сарыг шажын философиязында таарышпас чүүлдер чөрүлдээлер бар бо бүгүнү эртем билии чок кижилер таптыг билбес бооп турар этногенез амгы тыва кижини сайгарбайн турар этногенез тыва кижиниң өгбелерин шинчилеп турар европаның төөгүчүлери боттарының номнарында кажан на тыва чон тыптып келген деп айтырыг салып турар ындыг хевирлиг айтырыглар салып болбас чүге дизе ол анаа хей хоозун чугаалар дыр тыва чон кайыын даа тыптып келбээн тыва кижилерниң тыптып келген үези база чок шынын сөглээр болза эртемдээнер чүгле тыва чоннуң этногенезин шинчилеп шыдаар ол ла кажан мурнуу сибирге амгы үениң кижилери көстүп кээрге ынчан тыва улустуң төөгүзү эгелээн деп болур ол болза үстүү палеолит үези дир тывлрның д өгбелеринге төп зияның болгш мурнуу сибирниң төгүзүнде билдингир орон енисейниң көк түрктери биле огуз уйгурлр мржыр деп эртемденнер тодрткннр үстүү палеолит үезинде тываларның бурунгу өгбелери канчаар чугааланып чораанын эртемденер бо үеде тодаргайлап шыдавас билиривис болза эрги шагдан бээр тываларның өгбелери аңгы дылды солуп чугаалажып келген тыва чонну генетика талазы биле ажылдар чылдарда көстүп эгелээн ссср үезинде тыва улустуң чүгле хан группазын тодаргайлаар турган амгы үеде генетиктер материал ажыглап турар митохондриалдыг днк биле ядролуг днк митохондриалдыг днк ава кижи таварыштыр оол биле кыс уругже дамчып чоруур эр кижи таварыштыр ажы төлүнче митохондриалдыг днк дамчывас ядролуг днк адазындан чүгле оглунче салгал дамчып чоруур кыс уруглар таварыштыр ядролуг днк дамчывас тофалар биле сойыт чону тофалар чөөн саян дагларның соңгу чартыын эжелей чуртаан оларның мурнуу чүгүнде тожулар бар бо үеде тофа чону иркутск можунуң нижнеудинск районунга хамааржып турар сойыт чону база тофалар ышкаш чөөн саян дагларның соңгу чартыын эжелей чуртап чоруур бо үеде сойыт чону бурят республиканың ока районунда чуртап турар сойыт чоннуң соңгу талазында тофа чону чуртап турар мурнуу талазында көпсү хөлдүң тухалары бар цеченлиң цеченлинг хүрээ тыва республиканың кызыл хоорайда турар кол хүрээзи ону чылда чоннуң база чазактың дузазы биле доозулган сома хевирин фан че ир архитектор күүсеткен тус турар черин шилиири база бирги дажын салыры ламаларның чүдүкчүлерниң болгаш ооржак ш д киржилгези биле болган камбы лама чырыткылыг кү далай лама башкыга кээп чорааш бүгү тываның буддистчилерниң мурнундан далай лама башкыдан хүрээ тудуун йөрээдир база адын тывызарын дилээн төвүт дылдан цеченлиң деп сөс улуг ынакшыл өргээзи улуг ынак сеткил өргээзи дээн орустап обитель великой любви хүрээ тудуунуң төлевилелдиниң сомазының эскизиниң төлевилел смета документилерин тувагражданпроект институду тургускан ук хүрээни тудар дээш тудугжу организациялар аразынга тендер чарлаан ону кхн кызагдал харыысалгалыг ниитилел сельстрой уткан директору сафин с чылда экономиктиг кризис эгелээн даа акша чединмес даа болза чыл чартык үе дургузунда хүрээни тудуп төндүрген ансамбльдың баштайгы уран чүүл удуртукчузу ёзулуг сорук киирикчизи владимир алексеевич табуев бүдүн республикага чарлаан конкурстуң түңнелинде владимир алексеевич эң не салым чаяанныг оолдар кыстар демир оол кежиктиг надежда шойгу кайгал оол ховалыг галина сүрүң саян биле александр бапа алышкылар олег сарыглар михаил ирина айыжы андрей богданов оларны база өскелерни даа шилип алган ол ла чылын аныяк артистерни өөренир кылдыр ленконцерттиң ленинградта чогаадыкчы мастерскаязынче чорудупкан оларның баштайгы улуг программазын белеткээри ол аянның баштайгы программазы тодаргай национал онзагай бүдүжү биле тыва хөгжүм хореография аян хөөнү биле ылгалып турган тыва хөөмей бир дугаарында классиктиг болгаш амгы үениң хөгжүмү биле аяннажып улусчу хөгжүм херексмелдери игил лимби хомус олар гитара болгаш кагар хөгжүм херекселдериниң үнүнге чаа аялгаларны немеп киирген ансамбль доозарының шылгалдазын түңнел концертин эки ойнап күүсеткеш даатазында сочиже ужупканнар оларны оон даа шыңгыы шылгалда совет ырның сочи бүгү эвилел конкурузунга киржилге манап турган бүгү совет эвилелинден келген шупту киржикчилер концерт залының кончуг улуг сценазынга ойнаар ужурлуг жюриде олурган ссрэ ниң улустуң артизи валентина толкунованы көрүп кааш чуртташтарывыс сүрээдей бергеннер олар дуржулга чогундан киржикчилерге берген белеткел үезин чөп ажыглап шыдавааннар сценада хөй санныг нарын техниктиг дериг херекселди микрофоннар шнурларны кайгап көрүп турда программаны шенээринге херек үнелиг үе эрте берип сценаны хостаңар деп барган ооң кадында владимир алексеевич конкурска ойнаарда бирги дугаарны ушта дыртып алган ынчалзажок артистерниң бүдүүлүк сүзүүнге удурланыштыр оларның аас кежик чок деп бодаан дугаары чедиишкинни эккелгени сөөлүнде илерээр шак ынчаар тыва ансамбльга бүгү эвилел мөөрейин ажыдар алдар хүндү онаашкан көжегени ажыдыптарга к ховалыгның игили ойнап эгелээн оон м айыжының флейтага күүсеткени хуулгаазын чымчак хоюг аялга куттулуп оортан ногаанзымаар даг дамырааның шулураары куштарның ыры дыңналган н шойгу биле г сүрүң б нуховтуң хек даванын ийи үнге ырлай берген оларның күүселдезиниң соонда залга шып шиыпшың апарган кым даа адыш часкаваан челбииштерниң хылыраары дыңналган зал хенертен адыш часкаашкыннарындан часты берген аян дораан сагыш сеткили көдүрлүп конкурс программазын ёзугаар албан ырлаар аъдым кушталдыр ла деп ийи дугаагы ырын чаңгыс тын биле күүседипкен залда конкурстуң оргкомитединиң чалаан аалчыларының аразында тываның баштайгы композиторларының бирээзи республиканың улустуң артизи алексей чыргал оол олурган тыва хөгжүмнүң мэтри бодунуң чуртташтары дээш чоргааралдың карак чажын чажырбаан ол дээрге чедиишкин бүгү эвилелчи үнелээшкин бичии республикадан бирги професиионал эстрада ансамблиниң чайынналчак тиилелгези болган кулиса артында оларны журналистер композитоорлар хөгжүмчүлер манап кады ажыл дажыглганы саналдап турган шупту ла оларның кайыын келгенин тываның кайдаазын хөөмей деп чүл ол дээрзин билип алыксаан артистер төрээн черинге чедип кээрге оларны ёзулуг сылдыстар дег уткаан олар шупту районнардан келген болгаш кайызы даа кызылда чурттаар чери чок боорга мөңгүлек гостиницазынга чурттадып каан эге баштай олар ынчалдыр чурттап турганнар олар отчеттуг концертти бергеш ле тывазын эргий гастрольдап чорупкан каяа даа оларны чылыы биле уткуп магадап база чоргаараар болган а олар база кызып хүнде беш алды концертти көргүзүп турган төрээн тывазының соонда артистер сибирь урал ыраккы чөөн чүктүң көрүкчүлерин чаалап ап эгелээн ол үеде ансамюльдың киржикчи бүрүзү кая даа хереглеттинер шылнараңгай онзагай салым чаяаанны эдилеп турган чижээ биеэги ыраажы д б кежиктиг саянның солизи чораан ол россияның алдарлыг тываның улустуң артизи а аянның биэги артизи ам бүгү делегейге билдингир хүн хүртү бөлүктүң солизи к к ховалыгга база россия федерациязының алдарлыг артизи деп атты тывыскан н а шойгу г а сүрүң о д сарыглар с с бапа олар тываның алдарлыг артистери апарган хөгжүмчү гитаражы аранжировчы композитор о сарыглап бодунуң үезинде аяндан чоруй баргаш репсубликада оон эвээш билдингир азия төвү деп чаа бөлүктү тургускаан оон ыңай м и айыжыга республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы атты тывыскан ансамбльдың барабанчызы а и богданов каттышкан штаттарга чурттаары биле көже берген хөгжүмчү а с бапа база америкада сан франциско хоорайда чурттап турар продюсер апарган моңгуш николай кечил оглу чылдың март төр тыва республиканың улустуң хөөмейжизи чыл хөөмейжи ыраажы хөгжүмчү ус шевер николай чылда чөөн хемчик кожууннуң хөндергей сумузунга малчын өг бүлеге кечил балган оглу биле анайжык шүжүлей уруунуң кү төлү бооп төрүттүнген солчур суурга школазын дооскаш кызылдың дугаар училиезинге дараазында көдээ ажыл агый техникумунга өөренгеш мал эмчизи деп мергежилди доозуп алган чылда республиканың бот тывынгыр уран чүүл мөөрейинге хөөмейлээринге салым чаянын көргүскеш дипломант атты чаалап алган шериг хүлээлгезин эрттиргеш күш ажылчы амыдыралын чылда хандагайты суурнуң культура бажыңынга эгезинде методистеп оон директорлап ажылдап чораан чылда болгарияга болуп эрткен сургуулдар болгаш аныяктарның делегей чергелиг фестивальга киришкеш хөөмейниң бир хевири сыгытты күүсеткеш алдын медаль биле шаңнаткан ол чылда чадаган деп агитбригаданың үндезилекчизи бооп көдээ аалдарга малчыннарга бодунуң хөөмейлээрин кайгадып уран талантызын бараалгадып чораан чылда чаа ла тургустунган күрүнениң чечек аттыг ыры болгаш танцы сам ансамблинче амгы үеде ансамбль саян чаладып хөөмейлээр ырлаар танцылаар артист бооп чүгле төрээн тывазын эвес а совет эвилелиниң республикаларын хоорайларын кезип каапкан чуртталгазында база бир онзагай уттундурбас болуушкун чылда тывага кээп чораан төлээ продюсер елизабет вильсоннуң чалааны биле николай кады төрээн дуңмазы валерий биле англияның төвү лондонга чылдың на эртип турар шуулганга киржип хааннар өргээзинге сагыш сеткилди доюлдуруп кээр хөөмей сыгыт каргыраазын бараалгадып даштыкы чонну кайгатканнар аалының ишти монгуш чечен хүрештигбеевна тываның кадык камгалалының хоочуну өвүрнүң төп эмнелгезиниң эмчи сестразы аарыгның хай халавындан дуу оранче чуртталгазындан чарлып чоруптарга даа николай ийи оглун дөрт кызын боду кижизидип ажы төлүнге төлептиг ада бооп оларны эртем билиглиг мөзү шынарлыг эки кижилер кылдыр өстүрүп каан өпей ыры улустуң аас чогаалының биче жанрларының бирээзи ол чон бүрүзүнүң аас чогаалында бар аас чогаалының өске жанрларынга бодаарга өпей ырының кол үндезини узун хоюг аялга болгаш аңаа таарышкан катаптаттынып турар эргеледиг чассыдыышкынның сөстери ындыг тургузуглуг ырны чаш уругну таалады чайгавышаан чаңгыс аай оожум аян биле күүседирге ол оожургап удуур өпей ырының угу бурунгу үеде ле тывылган сөстүң илбилиг күжүнге бүзүрээр ёзулалда деп эртемденнер санап турар чоорту ёзулал аянындан ол адырлып аас чогаалының нептереңгей хевири апарган өпей өпей өпей өпей өвей сарыым өөвей капай капай капай капай хава сарыым өөвей кавайынга аадып өскен өпейлеңим өөвей мында хава сарыым өпейлеңим дээн чижектиг эргелелдиң сөстери кирген черле ынчаш шагдан ура тыва улус уруг эргелеткенде эникпейим ыдым сарыым кызыл үгүм саспыгырым чүдек чүвем дээн чижектиг сөстерни ажыглаар чораан бир чүүлүнде оларда эргеледиг чымчак сеткилди сиңирип киирген оон аңгыда эмин эрттир чараш сөстер биле чаш уругну мактаар болза аза бук алгашбаар дээн бүдүүлүк бодалдың чылдаа база ында өпей ырларында овур хевирлер колдуунда уругну долгандыр турар амыдыралдан алдынган болгаш ие кижиниң эң не чассыг сөстери биле илереттинген ава бүрүзү ынак ырылыг ында чаш төлүн янзы бүрү чылыг сөстер биле эргеледип аңаа келир үеде аас кежиин эки чолду күзээн база чымыштыг ижин уруунга алгап ырлаан болур өпей өпей өпей сарыым удуй берем өкпеживей аяк далдаар өкпежимни ыглаганмай ыжык карак саңзарлыг ла сарыгбайым саспыгыр ла кызыл үгүм өпей өпей өпей сарыым удуй берем уйнуң сарыым сарыг баштыг ытчыгажым кээргенчиг хемекейим кылыр ижим доозуп алыйн өпей өпей өпей сарыым бо ырда эрге чассыг сөстер биле кады кылыр ижим доозуп алыйн дээнинден иениң чай чок чымыштыын көөр бис чамдыкта ырның сөзүнде ханы амыдыралчы утка илереттинмээн а колдуунда эргеледиг болуп турар өпей сарыым оой оой күжүр оглум оой оой удуй берем оой оой күжүр оглум оой оой чаңгыс уруум оой оой чайгап ор мен оой оой авайынга эргеленип оой амыр удуй берем оой харын даа чамдыкта сөзү быжыгып доктаай берген ырлардан аңгыда билдингир аялгага таарыштыр сөстер чогаадып ырлаар база аян турган ындыг таварылгада өпей өпей увай увай оой деп сөстер колдаан болур өпей ырларын чогаадыырынга база күүседиринге чүгле иелер кырган авалар эвес эр улус база үлүүн киирип турганын дарааында чижек бадыткаар бо хөөмейлеп күүседир ырда чылгычының ижин көргүскен болур даа бол болбас даа бол борбаңнадып берейн шүңме увай увай увай дембил дембил дембил дембилдей богба даа бол чаваа даа бол төрепчилеп берейн шүве увай дембил увай дембил увай увай увай увайаң тыва бижик тургустунган соонда авторлуг өпей ырлары тыптып келген эң ылаңгыя с сарыг оолдуң улустуң аялгаынга таарыштыр бижээни өпей ыры чоннуң ынак ыры апарган улустуң ырларынга бодаарга авторлуг ырларның утказы тургузуу лириктиг шүлүк чогаалы чоок чаа амыдырал биле ханы холбаалыг өрү көрем айның чырыын оон артык хүннүң чырыы оглум сеңээ эртен келир тудуг кылган күжүр ачаң турупкан дыр кээрге сарыым дүнекиниң хостуг шагын түвек чокка удуп алзын ачаң туткан чараш тудуун алгыдар сен хөгжүдер сен аваңның мээң өпей ырым амыр дыштыг ыры болзун с сарыг оол хербис баштап ажа берди херим иштин дыргын ойнаан кезек оолдар тарай берди авайыңга эргелеткеш амыр удуй берем оглум өзүп келгеш баар орууң өөрүшкүлүг чырык чаагай ада чуртка дуза кадар ачы күжүң улам неме авайыңга эргеленгеш амыр удуй берем оглум о сувакпит бичии уруг чаа ла бут кырынга туруп ийи бир базып өөренип турар үеде ону чемгерерде ийикпе идик хевин кедирерде алаактырып чөптээри биле шүлүк аянныг чугааларны ажыглаар оларны көгүдүглер дээр чаш уруг кылаштаар мурнунда баштай ийи бут кырынга туруп өөренир ада иези азыулуг кижи ону тургузуп туткаш сала каапкаш көгүдүг биле сорук киирер че че че тур бөп бөп бөп эр хей азы шүлүктей аарак бөөп бөөп туттун туттун бөөп бөөп тур тур тур тур уруг боду туруптар апаарга ону холдарындан чедип азы орун дөжектен туттундуруп кылаштадып өөредир ынчан база бөөп бөөп деп чассыткан сөстер кирген көгүдүгнүң дузазы биле ону дидимнендирип сорук киирип деткиир бөөп бөөп бир бас бөөп бөөй үш бас көгүдүглер колдуунда дыл домаа чаа үнүп чоруур чаш уругларга таарыштыр чогааткан болганда ында үн өттүнген база чүвелерни бичииледир чассыдыр адаан сөстер хөйү биле таваржыр бошук идик найнам чем мүүкей инек чичи анай дээш оон даа өске чижээ чем далдаар азы өкпелээр бичии уругларны аргалаар көгүдүгнү көрээлиңер найнам чип ал шымда шымда анайлар бис чиили деп турлар мүүкейлер келди шымда мүнүң мээ деп эдип турлар идиин кедиреге ынавас уругларга дараазында шүлүкчүгешти чугаалап берип олургаш эптен чөптеп кедире кааптар теп теп тевенек теве саар идиктиг хап хап хаванак кара саар идиктиг көгүдүглер чассыг чымчак болурунуң аңгыда хөглүг болгаш ритмиктиг тургузуглуг болур оларның кол сорулгазы бичии уругну дыңнадыр чазык чаагай аажы чаңга өөредир эмчи эрте буруңгунуң мергежили оларның эртемин медицина эмнээшкин дээр медицинаның төөгүзү эмчилерниң төөгүзү болур медицинаның төөгүзү буруңгу египет рим индия кыдат япониядан укталган римге ол эртем дүрген сайзыраан медицинаның адазы гиппократ медицина эртемин философчу ёзу биле бурганга деңнеп көрген анатомияның эң баштайгы өөредилге ному чылда чырыкче көстүп келген ону болонск университединиң магистр башкызы мондильо де луцца бижээн ону кайгамчыктыг чедиишкин деп санап турар эмчилерниң мергежили белен эвес кандыг даа байдалга тургаш акша шалыңы чеже даа куду болза олар ажылын соксадырын бодавас дүжүнге безин кирбейн чоруур ынчы ачы буянныг сагыш човаачал кичээңгейлиг кээргек болурунуң дугайында гиппократтынң даңгыраа ийи чүс ажыг чылдар иштинде өскерилбээн чүс чылдың төнчүзүнде бүгү делегейниң эмчилер конгрезинге чаңгыс домак немешкен бүгү чуртталгам иштинде өөрениримни даңгыраглап тур мен шериг далай флодунуң хүнү россия федерацияның айның де чылдың на эрттирер шериг далай флодунуң мергежилдиг профессионалдыг байырлалы чүс чылда ла соок баренцево биле аң далай таварыштыр россияның садыг саарылга флоду туруп келген германия биле балтий далай аразынга аргыжылга чугула черни ээлеп турган чылда соңгу чүкке бир дугаар шериг баазазының порт тудуу эгелээн оон даа орай совет төре эрге чагырга башкарылгазының соонда чылда заполярьеге сталин чораан соонда соңгу чүктүң шериг далай флоду тургустунган оон чылда соңгу флот деп эде адаан ада чурттуң дайынының бүгү үезинде аныяк флот эң не аар берге амыдыралды чурттап эрткен соңгу флот кадыг бергелерге ундаравайн күжүн ийи катап киирип шыдаан дайын эгезинде чүгле суг адаанга эжиндирер хемелер турган болза ооң саны чеде берген бөгүн кызыл тук эдилекчизи соңгу флот шериг далай флодунуң эң не дүрген стратегтиг каттышкан флоду болур россияда ол эң не аныяк шериг флоду кылдыр санадып турар тывадан оолдар мурманск хоорайның далай флодунга шериг хүлээлгезин эрттирип чамдыктары керээ ёзугар ажылдап турар сүзүк сарыг шажын биле алыр болза чырык мерген угаанның шинчилелээнининден чылдагаан болгаш түңнел ылап ла шын деп бүзүрелдии биле билип алган өскерилбес буянныг сеткил сарыг шажынның судурларындан сүзүктүң хевирин ылгап турар бир дугаары дыңнаан азы билип алган өөредиин чырык мерген угаан биле катап катап сайгарып шинчилеп көргеш чазыг чок деп шын түңнеп билгени биле быжыг сүзүк чежелээрге улуг хүрээ хииттерниң эртемден улуг башкылары болгаш мергежилдиг улустуң шинчилээн сүзүү ындыг сүзүк кажан даа ёзулуг болгаш быдыг болур ийи дугаары өөредиг дыңнап көрбээн азы дыңнаан даа болза утказын бадап албаан утказын билир даа болза мерген угаан билешинчилеп түңнел үндүрбээн анаа бүзүрели биле чедир өөренмээн болгаш таптыг сайгарып билбээн башкылар бөдүүн чылдагаан биле сүзүглээр шак мындыг сүзүк бо амыдыралдың байдалы биле аңгы аңгы чижээ өттүнер сүзүк үндезин будда шакьямуни башкының төөгү намдарын болгаш ыдыктыг шажын өөредиин даа мерген угаан биле сонуургап билбейн төрели азы чоок улузунуң чүдүп турарын өттүнер сүзүк ол сүзүк быжыг эвес кажан бир төрели азы чоок кижизи биле таарышпайн баарга аңаа ол кидини өттүнүксевес бодал кээр ынчаарга ол кижи сүзүүн үскеш өске черге бүзүрээр азы чүдүлге чок артып каар бот боттарын өттүнер айдал кажан даа быжыг болбас ылаңгыя шак ынчаар өттүнүп чораан чүдүкчү кижиниң сүзүү чайгы булуттар дег быжыг эвес болур түр када аарыг ажыктан берге шаптараазыннардан адырлыр дээш чүдүүр сүзүк чижээ аарыындан сегип алыр дээш эмчиге дыка кээргенчиг кылдыр көстүр а эмнедип алганының соонда элээн үе эрте бээрге эмчиниң ачы дузазын даа уттуптар база аарыгның хилинче човулаңындан адырылзын дээш судур номнал номчуп бээр башкыга кончуг сүзүктүг кижи кылдыр көстүр ындыг чүдүкчүнүң сүзүү айдың дүне хөлге меге айның көстүп кээри дег быжыг эвес дээрзи ооң бодундан көстү бээр ужур утказын билбейн чүгле мээң тааржыр башкым дээш чүдүүр сүзүк чүгле номчуп берип чоруур башкының алдынарынга аажы чаңынга чараш чугаазынга таарзынып турарының чылдагааны биле сүзүглээр ындыг сүзүктүң күскү сарыг бүрү дег быжыг эвези чүдүкчүнүң бодандан билдингир апаар дагылга кандыг бир чүдүлгени сарыг шажын хамнаашкын бойдус биле харылзаштырган тускай ёзулал чижээ сарыг шажында дагылга дээрге будда шакьямуни башкывыстың үндезилээни сарыг шажынның чурагайы ыдыктыг философия өөредии тантра ёзулалы биле бойдусту харылзаштырган ёзулал дыр сарыг шажынның ыдыктыг судурларында бижээни биле алырга санскрит дылда нага төвүт дылда лу садаг деп бойдус ээлери бар тыва чон бурунгу суг ээлери хөл хем кара суг аржаан бүгү бойдустуң ээлери биле эки харылзааны быжыглаар дээш сарыг шажынның дагылга ёзулалын эрттирип чораан дагылга ёзулалынга номчуур тускай судурларны муң муң чүс чылдар бурунгаар энерелдиг бодхичитта башкылар амылыг амытаннар бойдус ээлери биле эптиг эвилең эки харылзаалыг болзун дээш бижип каан сарыг шажын өөредииниң ыдыктыг судурларында бойдус ээлери дээрге кижи чаяалгазындан чавыс төрүмелдиг дириг амытаннар дыр деп бижээн бо чүүл бойдус ээлеринге чүдүвезиниң кол чылдагааны болур ынчалза даа оларга кижилерниң хүндүткелдиг эптиг эвилең хамаарылгазы албан херек ынчангаш бойдустуң кандыг даа черинге харыысалга чок арыг силиг эвес чурум үрээр чоруктарны болдурбазын сагыыр саң чүдүлге бедик деңнел биле алыр болза үндезин будда шакьямуни башкывыска болгаш бодхи сеткилдиг ыдыктыг бодхисаттва башкыларга идам кхандромаа дакиня сагыызыг бурганнарга бойдус бурганнарынга сүзүктүг өргүл одаг болур дагылга ёзулалынга чаагай чытты болгаш ак чемниң дээжизин өргүп саң салыр саңче салыр өргүүл ийи аңгы саңче салыр ак өргүл дээрге ак чем дээжизи дир саржаг хендир үзү сүт тыва далган тыва сарыг шай кургаг кара шай индий дус хоюг ак чигир ары чигири бөрзең чигири свёкла чигири арбай база чиңге тараа саң салырда дараазында ыяштарның бүрүлерлиг чиңге будуктарын сыптыг ногаан артыштарны күжүрлерни ажыглаар кызыл сандан ыяш агар агару ыяш артыш будуу зади эм ыяш кургум ыяш пөш шиви хадың шет хоруглуг кызыл өргүл дээрге хан биле холушкан чем болур дириг амытаннарның эъди ужа төш болгаш ооң өске даа кезектерин саңче шуут салып болбас оон аңгыда чуурганы балыкты согунаны чеснокту конфетаны печеньени янзы бүрү чимис аймаан быжырып каан даланны чыттыг ирик саржагны дүдүк далганны саңче салбас ажыглалга турган эрги хирлиг болгаш хоранныг ыяштар биле саң салбас чүге дизе бойдус ээлери ону черле хүлээп ап шыдавас а дээди бурганнарга ол багай чыт болур октавиан август төрүмелинде гай октавий фурин бистиң эрага чедир чылдың сентябрь чылдың август рим төре ажылдакчызы рим империияның тургузукчузу ооң ады б э ч чылдың январь дан эгелеп өндүр понтифик б э ч чылдан тура ада чурттуң адазы деп хүндүлүг титулдуң эдилекчизи б э ч чылдан тура цезарьның уйнук чээни бай алдар четпээн өг бүледен үнген ынчалза даа цезарьның уйнук чээни турган б э ч чылда цезарьга чагаанны ёзугаар октавианны ол азырап алган ынчалдыр цезарның талалакчыларының деткимчези биле рим республиканың төре чуртталгазынче кире берген б э ч чылда марк антоний база марк эмилий лепид деп цезаржылар биле кады ниити удурланыкчылары биле демисежир дээш ийиги триумвират тургузуп алганнар марк брут биле секст помпейни тиилеп алган соонда триувирлер аразынга эрге дужаал дээш демисел эгелээн ооң төнчүзү антоний биле октаванның аразынга дайын кылдыр доозулган тыв дылдың дилектилери болгш ялглры тыв нционл дылдың ниити евири азы койне дээрге литертурлуг дыл дыр ол улустуң с биле чуглжыр дылынг үндезилеттинип тывылгн с биле чуглжыр дыл чер чер йы биле чмдык ылглдрлыг ол ылглдр онзгй демдектер девискээр чер чер дилектилерин тургузуп турр дыл эртеминиң дилектилер шинчилээр дырын дилектология грек чуг өөредиг дээр тывның девискээринде чер черниң чонунуң чугзынд чмдык ылглдрны эскерип кры берге эвес чңгыс сөстү янзы бүрү др чүңгү чүңгуу чуъңгу иъйи иъжи киъжи киши чңгыс уткны ңгы ңгы сөстер биле илередир киш лды чиңге лды чрш ң сөстүң евирин ылглдыг кыдыр др брзымз бзм брзым изе чиндиңейнир чиндиңйндр чиндиң йныр домктрны бз онзгй евирлиг чуглр кино бр сен бе кино брың бе көрген мен ийин көрген дег болчук мен чер черниң улузунуң чугзының яны интонциязы безин онзгй чүүлдерлиг өскээр чуглрг дылдың дилектилери фонетик лексик морфология синтксис болгш ян интонця тлзы биле онзгй чүүлдерлиг дилектиниң иштинге ооң янзылры туруп болур олрны ялглр деп база др дөмей демдектерлиг дилектилер зы ялглр кттышкш дилект зонзын тургузр тыв дылдың дилектилерин үш зонг увп болур алдын булак этно культурлуг комплекс ол тыва республиканың девискээринде кызыл шагаан арыг автотрассазының соңгу чүк талазында кызыл хоорайдан км ыракта балык хараар деп черде турар алдын булак чылда тыва республикага чарлаттынган туризм чылында тыва чоннуң национал онза чүүлү фольклору национал амыдыралы салдарлыг болган бот амыдыралдың культура комплекизин тудар деп онзагайлыг бодал биле ажыттынган төлевилелди тр ниң культура яамызы ажылдап кылган турисчи комплекстиң тудуг архитектурлуг шиитпирлер үндезининде ийи үзел бодал салдынган экологтуг арыг силии болгаш национал онза чүүлү ону каасталгазында скиф культуразының кезектерин болгаш тыва чоннуң чаңчылчаан амыдыралын ажыглаан октаргай хевирлиг кылдыр туткан комплекс ресторан өгден президент өглерден эконом класстың өөнден одаглыг тожу чадырдан спортчу шөлчүгештен чоок кавы девискээрлерни бараалгап көөр кыры серилиг бедик черлерде бичии тудуглардан сауналыг чунар бажыңнардан суй белек кылыгларын садар садыгжыгаштан администрация бажыңнарындан болгаш авто машиналар турар черлерден тургустунган өглерниң каасталгазында республиканың онзагай төөгүзүн болгаш культуразын көргүскен өзек кылдыр тыва чоннуң ёзу чаңчылдыг амыдыралының кезектерин алган оларның иштин аржаан болгаш аржаан скиф үезиниң сураглыг базырыктарындан херекселдерниң улгаттыр кылган хоолгалары биле каастаан ханаларында тоолчаан скифтерниң янзы бүрү амыдыралын көргүскен чуруктарны азып каан өг ресторан зонага чардынган болгаш олуттуг этно культурлуг комплексте хөөмей сыгыт школазы база ажыттынган ында сыгыт хөөмейге тураскааткан чүдүлге демдээ хөөмей оваазын дээрже угландырган алдын согунну тургускан ооң утказы аалчылар болгаш тыва хөөмей сыгыттың мөгейикчилери оваадан хөөмей күүселдезинге өөренип алырының чөпшээрелин тускай ёзулал биле дилеп алыры ол дээрге тываның визиттиг карточказында хөөмей сыгытка бүгү делегейде бир дугаар болгаш кара чаңгыс тураскаал бооп турар чаа суур тыва республиканың өвүр кожуунунда суму чаа суур сумузу с о таспай чогаалчының бижээни чаа суурум деп ырызы биле алдаржаан тываның мурнуу чүгүнде моол чурту биле кызыгаарлашкан өвүр кожууннуң чөөн талазында сарыг хөл болгаш дус даг сумуларының ортузунда чыдар айлыгбай буга шазы арыг бажының артыы хову калбак кежиг дус даг ынчаар метр кызыгаар аразында моол арат республиканың чөөн чүкче углуг кызыгаар шугуму хире черде кызыгаар демдээниң аразындан сарыг хөл сумузу биле кожалашкан амгы ак чыраа ажыл агыйының сиген белеткээр сарыг хөл бригадазын таварааш ирбитей хемден хачы оруу деп черни таварып дытчыкты кырладыр өвүр кожуннуң девискээри кара хемге четкен чаа суурдан хандагайтыга чедир км а кызылга чедир км чаа суур сумузу чылда катап тургустунган чылда чаа суурнуң девискээринге суурну тудуп болур дур дээш тукту улуг хемден сүрүн оол деп кижи кадаан чылда баштайгы бажыңнарны тудуп эгелээн мезил оол түлүш севең оол түлүш магажык шарап оглу түлүш кызыл оол сендижик оглу түлүш арагачы дозунчук оглу кыргыс бичежик түлүш оглу бичежик кечил оол түлүш оглу кечил оол сундуй дорбуй оглу түлүш деп тудугжу араттар баштайгы бажыңнарны суурга тудуп кылганнар оларның даргазы доңгак хорагай турган сумуга чылда совет тываның чыл ою колхоз тургустунган ол сумунуң бирги колхозу болган ооң баштайгы даргазы степан шогжал оглу кончук чамдык документилерде степан бады төмүр оглу кончук турган чылда совет тываның чыл ою аттыг колхоз торгалыг колхоз биле каттышкан чаа суур суур салбыр апарган даргазынга чөөн хемчик чурттуг дүдераа лопсан оглу ондар соңгуткан ол үеде чадаанадан тудугжулар чаа кудумчуну немей туткан амгы ленин кудумчузу ол чоннуң деткимчези биле чылда ол үеде суму чагырыкчызы василий авыт оол оглу түлүш субурганны кылдырган чурттакчы чонунуң саны ажыг кижи сумунуң кол угланыышкыны мал ажыл агыйы хуу кижилер шээр бода база чылгы малды азырап өстүрүп ап амыдырап турар суурда албан черлери ортумак школа уруглар сады көдээ культура төвү эмнелге көдээ библиотека хуу садыглар чаңгыс суур чаңгс бүдүрүлге губрнатор төлевилелиниң ыяштан кылыглар бүдүрүлгези ажылдап турар чылда тыва республиканың чазак даргазының удуртулгазы биле ажи архимед аттыг стадионну чоннуң күжү биле ажыткан каа хем кожуун россия федерациязында тыва республиканың бот тускайлаң муниципалдыг кезээ кожууннуң административтиг төвү сарыг сеп сумузу чурттакчы чонунуң саны национал тургузуу тывалар орустар шажынчы тургузуу буддистер православ шажын автомобильдин кодунуң дугаары куржаг шагы девискээриниң шөлү км девискээр талазы биле тожу кожуунунуң соонда ги черде кожууннуң девискээринде каа хем дээр хем агып чыдар кожуун тываның чөөн талазында турар болгаш мурнуу чүгүнде тере хөл болгаш эрзин кожууннары биле соңгу чүгүнде бии хем болгаш тожу кожууннары биле соңгу барыын талазында кызыл кожууну биле чөөн чүк талазында моол болгаш бурят республика биле кызыгаарланып чыдар кожуун сумуларга чарлып турар авыйган ильинка бүрен бай хаакдан аңгыда сумуларның хөй кезии каа хемниң шынааларында турар даг хой караа хой караа нарын чечектиглерге хамааржыр хөй тарытынып турар чараш чечектерлиг каасталгага ажыглаар чечектер янзызы тывада хой карааның хевири өзүп турар эм чүүл кылдыр бо даг хой караа деп хевирин ажыглап турар ол чоон будукталчак көък дазылдарлыг болгаш сывы дорт хөй чылдыг үнүш бедии см сывында чаңгыс корзинкалыг бүрүлериниң кыдыы бүдүн сывында бүрүлери ланцет хевирлиг дазыл чоогунда бүрүлери элээн калбак дылчыгаштыг чечектериниң өңү көк азы чидиг ягаан а хоорзалыг чечектериниң сарыг чечектелири июнь июль чемиштерилири июль август өзүп үнүп турар черлери ховулар дазырлар көшкелер болгаш хаялар чырык ине бүрүлүг калбак бүрүлүг болгаш холушкак аргалар оларның аяңнары даштыг тундралар тайга таскалдарында хөөлбектер чоогу ажыглаары сигениниң сугга хандызын өкпе туберкулёзунда кеш аарыгларында золотуха болгаш ижин шөйүндүнүң ажылы сандараанда ижерин сүмелеп турар хой карааны моолдап гол гэсэр төвүттеп луг миг чаш кижиниң азы колдуунда ла чер кырында сүт чемиштиглерниң бажының кырынга өзер тускай дүктер өскен тудум ооң узуну метр ажа берип болур чырык чер кырынга төрүттүнүп келген төлдүң бичии даа бол бажының дүгү бар болур чаш уруг үш хар четкиже тыва чанчыл ёзугаар ону кеспес дижир чаш уруг үш хар чедерге бичии кижиниң чажын кезип хылбыктаар дойга чоок дөргүл төрел чыглыр өгде эң улуг кижи кырган авазы кырган ачазы даайы даа дижик азы болза эң чедиишкинниг мерген угаанныг кижи эң бир дугаар хылбыкты артыжап кадак баглап каан хачы биле кезер кезериниң бертинде бичии уругга хамаарыштыр йөрээл чугаалап бир ле чүвени уругга бээр бооп аазаар ону айтып бээри дээр шагда анай хураган бызаа молдурга кулун даа бээр турган мал маган айтыр чаңчыл амгы даа үеде ажыглаттынып турар хоорай кижилери нургулайында ла ойнаарактар бээр ол шупту алган белек селээ мал маганын ада иези чарып болбас уругнуң өнчүзү болур чаш уруг улгаткыже чедир азырашкаш хүлээдип бээр ужурлуг чаш кыс кижиниң кежигүүнү дүр кыстың күжү чажында дыр эртен эрте тургаш чажын эртенги хүн херелдеринде ыяш дыргак биле дыраарга күш бээр дижир дыраан чажындан адырылган төктүп баткан чаъшты кыс кижи бокталдыр октавас ужурлуг хат биле аас кежии бөмбүрзекти долганып чоруп каар аза аксынга алзыптар дижир кыс кижи аңгы хаптыг болур чаъжын чыггаш отка чиртиптер азы чыып чоруур дижир аңгы аңгы чоннарда бо чаңчыл база бар чамдык чоннарда чижелээрге туркмен каракалпак узбек база уйгур чоннарда авазы уруунга хол биле бөрт даарааш бодунун чыгган чажындан чиңге узун чаштар чиңге кежегелер өрээш чараш бөртке кожуп белек кылдыр сунар кыс кижи өгленмээн шаанда тыва ёзулалдар биле чажын чаңгыс кылдыр өрүүр өгленген хүнден эгелеп ийи чара өрүүр ол болза өглүг баштыг деп илереткени болур шаанда тыва эр кижи узун чаш кежеге эдилээр турган узун чажы ооң чон аразында байдалын статузун илередир турган өөнүң ишти өөнүң ээзиниң чажын чараштыр өрүп бээр эр кижи кылаң кара чажы биле мага бодун күжүн угаан туружун арыг силии болгаш турум болуп сөс ээзи болганын көргүзер чораан өгнүң эжиин ажарда узун орукче аңнап азы шеригже үнерде эр кижи чажын хөйлеңинге чажырып алыр турган дайзын удурланыкчыга туттургаш чер чурттун саткан мегечи азы багай чорук кылган эр кижиниң чажын кескеш чонга изгой саттыныкчы мегечи болгаш оон даа өске о ө чуулдуни ырактан билдирер чораан арга дыр ынчалза даа ламаларның чажы чок баштары тас чорууру аңгы айтырыг дыр эр кижиниң чажы эрниң күжүн илередир турган кысты алып өгленгенде эр биле кыстың чаъштарын иелери салып дыргак биле йөрээп дыраар ийилдирзин чаңгыс черге оргускаш алгып йөрээп экини күзеп чагывышаан ийи чаъшты чаңгыс чавага кылдыр өрүүр бо чаңчыл болза ийи өгнүң чаңгыс өг бүле болуп тургустунганын илередир хүреш тыва республиканың наадым байырлалынга хамааржыр чылдың тос ай да эрттирген тыва хүреш маргылдаазы хүреш стадиону тыва республиканың тулган дээн мөгелериниң аразындан тиилекчини илередири биле наадымның аалчыларын чыган хүреш маргылдаазынга россия федерациязының президентизи путин владимир владимирович кээп көрүкчүлеп сөс ап келген чуртувус президентизи боду дзюдо мөгези болгаш улуг сонуургалдыг көрүп турган база мөгелер биле аңгы мендилежип ужуражып турган бо чылын наадым болза тыва биле россияның демнежилгезиниң чыл ою кылдыр дакпырлажып келгени биле хүреш болза чылдың хүрежи кылдыр база адатынып турар ук хүрештиң киржикчилери болза тыва республиканың күчүтен мөгези моңгуш аяс семис оол оглу тыва республиканың чаан мөгези аттыг кара сал эрес биле хертек андрей тыва республиканың арзылаң мөгези аттыг мөге база тыва республиканың начын мөгези аттыг мөгелер маргылдааның таблицазы вконтактеде тыва хүреш бөлүктен адрези солун болгаш идекпейлиг хүреш салыгларның түңнелинде дараазында тиилекчилер черлери тодаратынган коңгурак төв клу блуд рдо рджэ колокольчиктер өгбезиниң чечектерлиг үнүштер аймаанга хамааржыр үнүш коңгурактың хевирлери евразияның сооксумаар база ортумак кожууннарынга көстүгүлээр а көвей янзылары чөөн азийге өзер тывада коңгурактың хевири өзүп үнүп турар өзүп үнүп турар черлери ховулар даштарлыг ийлер хемнер уннары дыттарлыг аргалар шыктарлыг ховулар чадаңнарлыг шырыштар хереглеттинер чүүлдери чер кырында кезээ көък дазылдары эмнерге белеткээр үелери июль сентябрь сигениниң сугга хандызын ижин шөйүндү болгаш нерви аарыгларында ажыглап турар үнүштүң шуптузун чемге хереглээр чаа хайындырып каан аныяк көък дазылдары чигирзиг амданныг а чаш будуктары мүнге дагаа мүнүнүү дег амдан киирер хереглеттинер чүүлдери сигени ажыглаары туяа подгара биле гдон деп каржы бүрүлбаазын күштүң тывылдырганы аарыгларны экиртир дүжер меде бобтар өгбезиниң чаңгыс азы көвей чылдыг оъду азы чартык чадаң ыяжы ооң хевири бар ооң янзылары колдуунда ортаадалай кавызында черлерге өзер тывада дүжер медениң хевири бар төвүт медицинада эм чүүл кылдыр дүжер медениң шупту хевирлерин ажыглап турар аймааның латин ады болза грек сөстен келген утказы болза мидий оът мидиядан грецияже келген болгаш орус адының тывылганы латин светить деп сөс болза чадапчок кургаг шыктарлыг ийлер кужурларлыг шыктар элезиннер чыдымнар ховулар даглар эдектери болгаш ховуланы берген шыктар хереглеттинер чүүлдери сигени белеткээр үелери июнь август кургадып каан чечектерлиг сывын нерви аарыгларында мага бот оожургадыр чүүл кылдыр ажыглап турар сугга хандылап алгаш ижип эмненир төвүт ады бу су хаң кадыырзыг дүжер меде хереглеттинер чүүлдери сигени ажыглаары өкпе аарыгларында ижер а оон ыңай балыгларны экиртир эмнээрде примочкалар кылыр моңгуш кечил оглу валерий тыва республиканың улустуң хөөмейжизи деп хүндүлүг аттың эдилекчизи ч хөөмейниң кол хевирлериниң тергиин күүседикчизи бот тывынгыр композитор ус шевер тыва үндезин ёзу чаңчылдарның эдилекчизи өвүр кожуунунуң хандагайты суурга чылдың июнь те хөөмейге салым чаяанныг төрел аймактан моңгуш кечил балган оглунуң өг бүлезинге төрүттүнген бичиизинден не хөөмей сыгытты тыва хөгжүм херекселдеринге ойнаарын төрелдеринден өөренип алган ооң чогаадыкчы ажыл ижи аныяанда ла хандагайтыга болуп турган хөй ниити культура хемчеглеринден эгелээн республика чергелиг мөөрей фестивальдарынга киржип тиилекчи болуп эгелээн валерий чонда билдингир аъттың дерии деп хөөмей ырының бир дугаар күүседикчизи валерий моңгуш профессионал сценага артист хөөмейжи мергежилге тываның саяан аттыг күрүнениң танцы сам ыры хөгжүм ансамблиниң эге тургузукчу ансамбли болур чечекке чылдан эгелеп ажылдап чуртталгазынга чаа арынны ажыткан саяан ансамблинге ажылдап тура эштери биле москвага болуп эрткен ки бүгү россияның эстрада артистериниң мөөрейинге чылда киришкеш дипломантылар болган чылда өвүр кожууннуң буланныгның эдискизи деп хөөмей сыгыт ансамблинге салым чаяанныг эштери биле ажылдап республика чергелиг мөөрейлерге киржип хөй удаа тиилекчилер болуп келген чылда хакас республикага болган тун пайрам байырлалынга киришкеш делегейниң тускай үннери уникальные голоса мира деп чылда болур фестивальче чалалганы акызы николай кечил оглу моңгуш биле кады алган ынчалдыр алышкылар николай база валерий будун ссср ни төлээлеп англияның кадынының лондон хоорайда ордузунга чылда хөөмей сыгыдын бараалгаткаш фестивальдың гран при шаңналын алганнар валерий чылда геннадий туматтың тургускан бөлүү биле японияга тыва хөөмейни бараалгаткан валерий моңгуш чылда өртемчей бөлүүнде откун достай баштаан хөөмейжилер биле кады база катап японияга барып хөөмейниң мөгейикчилеринге бараалгаан ол хөй санныг тыва хөөмейниң даштыкыда мөгейикчилерин тывага келирге өөредип чоруур арга сүмезин тыва аныяк хөөмейжилерге харам чок берип хөөмей биле күүседир чараш ырыларны чогаадып берип чоруур валерий кечилович чылда тыва үндезин культура төвүнүң үн бижидер студиязынга бодунуң репертуарын бижиткен в к моңгуш ырыларның сөзү аялгазын таарыштыр чогаадыр хөөмейжи ооң ырылары чараш болганындан чонда билдингир оларның аразында дараазында ырыларны киирип болур дембилдей чиргилчин бөлүүнүң репетуарында кирип турар хөөмей сыгыт чуртту тывам хүн хүртү бөлүүнүң репетруарында өвүрүмнү өвүр кожууннуң хөөмейжилериниң ыдык ыры база тыва национал оркестрниң репертуарында хөөмей тыва хөгжүм деп бөлүктүң репертуарында туха кижи моолдар оларны цаатан азы цаачин дээр цаатан биле цаачин дээрге ивижи дээн уткалыг сөс түр ол ийи сөстүң утказы дөмей даа болза ол ийи сөс утка талазы биле бичии ылгалып турар моолдар тан деп кожумак биле кандыг бир чонга азы аймакка хамааржыр кижини адаар чин деп кожумак биле олар кижилерни ажыл агыйының аайы биле ылгаар дыр моол күрүнениң эрги документилерин болгаш чагааларын топтап көөр болза цаатан деп сөс чылдар үезинде тывылган бооп турар цаачин деп сөс чоокта чаа тывылган шаанда кыдат төөгүчүлер саян дагларында бир ле дубо деп аймак дугайында бижип турган ол кыдаттап адаан дубо деп аймактың улузу тухаларның өгбелери боор оң тыва дылдың бир тускай диалектизи дир тухаларның чугаазы бирде куңгуртугнуң бирде тожунуң эрги чугаазынга дөмей дир в и рассадин оларның чугаазын сойот цаатан дыл дыр деп турар оларның дылы саян дылдар бөлүүнге хамааржып турар ол дээрге тайга чурттуг кижилерниң чиңгине дылы дыр амгы үеде төрээн дылын улгады берген улус билир аныяктарның хөй кезии моолдаар ол чон төрээн дылын оскунар деп барган эрги шагның эктинде тухалар саян дагларының самодий дылдыг улузунга хамааржыр чораан амгы үеде олар түрк дылдыг улус тур кажан кайы үеде тухалар түрк дылдыг апарганыл оозу таптыг билдинмес тир цагаан нуур сумузунуң канцелярия даргазы болур с ялалтының бижии ёзугаар чылда сумуга тыва кижи чурттап турган сөөк ызыгуур аайы биле болза соян балыкшы урат чооду дур сес хар чедер четпээн уруглар саны кижи турган барыын биле чөөн тайгада өреге турган көъп суг хөлдүң хүн ажар чүгүнде түрк дылдыг ийи бөлүк улус бар көъп суг хөлдүң барыын талада бедик таңдыларны эжелей чуртаан ивижи чон дур тухалар моол күрүнеде хөвсгөл аймааның цагаан нуур деп сумузунда чурттап чоруур дур чамдыктары тоо быдаргай улаан уул цагаан нуур баянзүрх рэнчинлхүмбэ цагаан үүр чандмань өндөр деп сумуларында база чуртап чоруур зуун тайга шишкит хемниң соңгу талазынче чаттылган улус маңаа шаг шаандан бээр иви малды оъткарып келген шаанда бо тайгага бии хем база хамааржыр чораан буруун тайга шишкит хемниң мурнуу талазынче чаттылган чылга чедир аңаа ивижи улустуң кыштаглары турган одарлар калбаа биле дөрбелчин километр болур буруун биле зуун тайгалар хемчээли калбаа биле бот бодунга дөмей тухалардан өске бо черни кым даа ажыглавайн турар чамдыкта чуртуң барыын азу мурнуу кыдыынга малчын улус көстүп кээр ол ла эжен хааның үезинде тухалар таңды урянхайның хаазыт кожуунунга хамааржып турган чылда суг бажынга болган улуг шуулганга тыва нояннар хаазыт кожуунун чаа тыва күрүнеден аңгылап хооруп каапкан чүге дизе ынчан хаазыт кожуунун моолдар башкарып турган мынчалдыр хаазыт кожууну моол күрүнениң кезии апарган таңдыларга чүс чүс муң чылдар иштинде чурттап кээш оларның амыдыралы шоолуг өскерилбээн иви малын азырап аңнап балык тудуп чип чоруур улус тур чадырларда чуртап турар улус тур чадырларын брезент биле шып алыр шаанда олар чадырларын тос карты азы алгы биле шып алыр турган чадыр иштинде шалага брезент азы иви кештерин чадып алыр улус тур өг бүле бүрүзүниң көжүп чоруур тускай ораны чурту бар чайын таңдызындан бадып келир улус шуут ховуже база батпас улус чүге дизе ивилер сиген чивес тир чайын ымыраа ыргак сээк кижини даа малды даа анаа тургуспас ынчангаш ымыраалардан дезип бедик таңдыже үне бээр улус тур кыжын чылыг чуртка кыштаарын кызыдар улус тур эр кижи колдуунда аңнап чоруур херээжен кижи иви саар малын көөр чогум иви малды оъткарарда өг бүлениң шупту кижилери малын хайгаараар апаар ивижи чон болгаш көъп суг хөл эриинче шоолуг батпас дыр чиир чемин иви сүдүнден эъдинден кылып алыр улус тур ивилерин хүнде ийи катап саар хүн бүрүде чиир чеми сүт хойтпак быштак чөкпек ногаа аймаандан чүү даа чок чайын күзүн кат чыып чиир улус тур ол черниң хемнеринде кадыргы бел эңдерик ынчалза даа олар балык эъдинге шоолуг эвес кожалары моолдар балык эъдин шуут чивес тухалар чогум моолдарга бодаарга балык эъдин чиир улус тур аңнаарында боодан аңгыда ай база ажыглаар дыр бир эвес черлик кас дузак хендиринге дээпсе ону ушкан согун дээптер боолары эрги чамдык боолар гитлер германиязындан келген ол бооларда кас демдээ ам даа көстүп турар ол герман бооларны тухалар та канчап тып алган улус чүве аңчы кижи уш башак атпас огун кончуг камнаар октар чедишпес болур бир ок дээш ол киш кежин берип болур октар орус чуртундан кээп турар аңчылар ол октарны та канчалдыр тып аап турар улус чүве чаа ок биле эрги боодан адып болбас боо чарлы бээр ынчангаш ол патрон октуң дарызын чартык хирени ушта кудуп алыр магжан бекн оглу жумабаев декабрь казах шүлүкчү педагог казах литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы казах чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи мгжнның сурглыг шүлүктериниң бирээзи мен жастарға сенемін мен ныяктрг бүзүрээр мен транда ер түрігім туып өскен транның тағдыры бар толқымалы басынан көп тамаша күндер кешкен транның тарихы бар отты желдей заулаған қалың өрттей аспанға өрлей транның жері менен суы да жат теңіздей терең ауыр ой бергендей транның егі шексіз шөлі қандай теңіздей кемері жоқ көлі қандай транның дария аталған өзендер тасыса шөлді басқан селі қандай транның таулары бар аспанға асқан мңгіге басын аппақ шаштар басқан бауырында ерке блақ салады ойнақ жаралып таудан аққан салқын жастан шөлдер бар жел де жүрмес сап сары қм моладай ешбір үн жоқ мңгі тып тын болмақ па жан жануар шексіз шөлде сар қмда салар ойнақпері мен жын транның теңіз дерлік көлдері бар шалқыған егі шетсіз теңіз арал бір шетте қасиетті ыстықкөлдің бауырында дүние көрген түрік көкжал өңге эл түрк аймактың күрүнези түрктер күрүнезин тускай сөс биле адавайн чораан амгы үениң төөгү номнарында өңге түрк эл деп сөстер бар ол болза амгы үеде төөгү эртеминде ажыглаттынып турар тускай сөс катыжыышкыны дыр күл тигиниң бижиинде бир одуругну кирилл транскрипциязының дузазы биле номчуур болза мынча дээн күрүнениң тергиин күштүг турган үелери болза чылдар дыр түрктерниң ёзу чаңчылы биле акызын соңнай дуңмазы хаан болур ужурлуг адазын соңнай оглу хаан болбас ужурлуг аймак даргазы шад деп албан дужаалдыг чораан бумын деп кижи жуань жуань деп аймактың шериин чылча шаапкаш бодун хаан кижи мен дей берген ол үеден бээр түрктерниң баштыңы хаан деп албан дужаалдыг ат эдилээр апарган шад бумын хаан дүжүлгезинге ооң кара деп оглу саадапкан албаты чон хаан оглун изиг хаан деп адап алган изиг хаан улаштыр жужанар биле чаалашкан соонда үр даа болбаанда ооң тыны база үзүлген дараазында изиг хааның дыңмазы мухан дээр кижи хаан апарган мухан хаанның арны калбак карактары шил ышкаш ооң сонуургаар билир чүвези ле дайын дайын мухан угааныг аажы чаңы берге кижи турган түрктер жужанар биле дыка үр чаалашкан чүгле чылда мухан хаан оларны тиилеп шыдаан жужаннарның сөөлгү хаанын дыншуцзы дээр ол кижи арткан улузу биле барыын вэй күрүнезинче дезе берген мухан хаан соңгу чүкте кыргыстарны томаарарткан чөөн чүкте кидань деп аймактың улузун тарады сывырыпкан барыын чүкте түрктер эфталиттерни тиилээн түрк эл кончуг улус девискээрже шөйлү берген ооң чөөн чүгүнде сарыг далай соңгу чүгүнде байкал мурнуу чүгүнде улуг хана барыын талада ортаакы азия турган мухан хааның эл күрүзү күштели бээрге ол барыын вэй күрүнениң хаанындан чуртуңда менден чаштынып турар жужанарны тудуп алгаш менче чортувут деп негээн кыдаттар дыншуцзы деп кижини ара албатызы биле кады туткаш шупту муң хире кижини түрктерже чортупкан хүлүткен жужаннар чанъань хоорайдан үнүп кээрге оларны түрктер уткуп алгаш дөгерезин чок кылдыр шаажылап каапкан истеми барыын талада түрктерниң ханныг өштүг дайызыннары авар дээр чон турган авар аймаа алдай дагларынга түрктерниң барыын талада кожалары турган түрктер аварлар биле ырма сынчыг чаалашкан аварлар түрктерге алыспас дээш хүн бадар чүкче тулчуп аткаарлап чоруп ла орган улус авар чоннуң маадырлары биле мухан хааның дыңмазы истеми чаалажып чораан аварлар волга хемни кеже бергеш чүгле ынчан түрктерден адырлып алган истеми ыңай оларны сүрбээн истеминиң шериглери ортаакы азияга чеде берген ортаакы азияда эң баштай садыгжы улустуң аян чорук кылган оруктарын эфталит күрүнези хайгаарап турган согдак чоннуң садыгжылары эфталиттерниң албатызы турган ол үеде персия биле эфталит күрүнениң аразында харылзаа эптиг чөптүг турбаан түрктер ону эскергеш персияның хааны биле сүлчежип алгаш эфталиттерже кады халдаар кылдыр дугуржуп алган дараазында чылдарада улуг дайын соонда персия биле түрк эл эфталитерни тиилээш ол чоннуң чер чуртун эжелеп алган ам кээп согдак чоннуң садыгжылары истеминиң албатызы апарган барыын чүктен кээп чораан садыгжы улустуң оруктарын хайгаарары түрктерге кончуг орулгалаыг болган ол оруктарны төөгү номнарында улуг торгу оруу дээр бижии чок үжүктери ху деп улустуң бижиинге дөмей кижи бажы чылгы мал маган санаарда үндүрүг чыырда ыяшты кертик биле демдеглеп алыр саазынга ат салбас ооң орнунга алдын октуг согун биле таңма тыртып каар туктарында алдын бөрү бажы бар кеземче хоойлузу ёзугаар бир эвес кым үймээн үндүрзе кижи амызынга четсе өске кижи кадайы биле хонар болза даванын көстеп каан аътты оорлаар болза ол кижини өлүрүп шаажылаар ужурлуг кижи караан деже шаап каан болза буруулуг кижи уруун кемдей берген кижиге бериптер уруу чок болза кадайының эт севин бериптер ужурлуг кижиниң хол будун кемдей шаап каан болза аът биле торгаал төлээр аът азы өске дериг херексел оорлаан болза ооржу кижи оорлаан чүвезинден катап аар өртектиг торгаалга онаажыр кижини хаан ширээзинге олуртурда беглер ону кидис ширтекке олуртуп алгаш көдүрүп алыр оон ол кижизин хүн аайы биле тос катап долганып кылаштаар беглер бир долгангаш ла хаан болур кижиниң мурнунга сөгүрүүр дүр ёзулады доостургаш ол кижизин аът кырынга олурткаш торгу баг биле ооң мойнун боосталай тыртар оон багны кошкаткаш дораан айтырар каш чыл иштинде хаан боор сен дүжүметтер аразында эң улуу ябгу оон бичези тегин үш дугаары элтебер дөрт дугаары тумаофа дараазында эргези бичии дүжүметтер саны кижи олар дөгерези адаларындан ызыгуур салгаан улус тур хааны дугинь дагларын эжелей чуртаан ол өргээзиниң эжиин хүн үнер чүкче көрүндүрүп алган ол кижи хүн үнер таланы ыдыктаар ынаар чалбарыыр хаан хамык бээлери биле чыл санында даг иштинде бир куйну дагыыр дыр беш айда ай долу турунда шупту улузу биле хем эриинге дээрни дагыыр дыр дугинь дагдан ыңай барыын талаже ли ыракта бодын инли деп даг бар ол дагның бажында оът сиген ыяш өспейн турар бодын инли деп сөстү кыдат дылче очулдурар болза оран таңды ээзи дээн уткалыг сөс түр хаанның маадырларын бөрү дээр ынчангаш олар бөрүден укталганын утпайн чоруур ок чемзектен кадыг кара чалыг согун октары молдуруктуг куяк хептиг чыда хылыш бар аът мунуп алгаш халдып ора часпас адар улус тур чаңы каржы дошкун ян чжун деп кижи эглип келгеш ву ди хаанынга сөзүн сөглээн ву ди хаан ооң сүмезин херекке албаан түрктерниң күрүнези чаартынып күштелип турган үеде кыдат чуртунуң соңгу талазынга күрүне турган ол күрүнениң хаанары бисче түрктер халдай бербезин дээш түрк хаанның ордузунче белек кылдыр чылдың на торгу тараа аймаан чортуп турган түрктеринң таспар дээр хааны мынча дээр турган мурнуу чүкте ийи оол дыңнаңгыр боор ла болза бистер ядаргай чурталга көрбес бис ол хаанның чугаалап турганы мурнуу чүкте ийи оол дээрге ийи кыдат күрүне дир соңгу чжоу биле соңгу ци оларны таспар хаан шак ынчалдыр ойзу адап турган дыр согдак биле кыдат дылдар түрк сөстерни шын адап шыдавас ылаңгыя кыдат дылдан дамчаан сөстерни албан эде номчуур болза эки чижек кыдаттап кэхань деп сөстү қаған кылдыр эде номчуур чижек түрктерниң дугаар хаанын кыдаттар коло деп бижээн колонуң хаан адын исиги кэхань деп бижээн шыныда болза ооң түрк ады кара хаан ады изиг хаан чижек түрктерниң дугаар хааны кыдаттар ону тумынь деп бижип турган тумыньның хаан адын болза олар или кэхань деп бижип турган шынында ол кижини бумын дээр ооң хаан ады ил хаан болур история сибири деп номда түрктеринң дугаар хаанын тумен деп бижип каан тывалаар болза ооң адын түмен кылдыр адап болур ышкаш кыдат дыл шинчилекчизи с е яхонтов ол кижиниң адын тумын кылдыр эде номчуп турар япон шинчилекчи масао мори ооң адын илиг қаған кылдыр номчуп турар чижек бугут бижиинде караны айытпаан ол кижини анаа мухан хааның акызы деп бижээн истеми хааннар допчузунга истемини онза айтып калза эки истеми хаан турбаан ол оң таланың бүрүн эргелиг бээзи турган барыын чүкте даштыкы чурттар биле истеми боду харылзаа тудар турган боду дайылдажыр турган мөңге түрк эл дугаар күрүне өңге эл түрк аймактың күрүнези түрктер күрүнезин тускай сөс биле адавайн чораан амгы үениң төөгү номнарында өңге түрк эл деп сөстер бар ол болза амгы үениң төөгү эртеминде ажыглаттынып турар тускай сөс катыжыышкыны дыр күл тигиниң бижиинде бир одуругну кирилл транскрипциязының дузазы биле номчуур болза мынча дээн күрүнениң тергиин күштүг турган үелери чылдар болур кутлуг хаан апаарга ооң улузу хире кижи турган түрк сир чоннуң тергиидээн үезинде кижи саны муң хире кижи турган шериг кижи саны хире кижи чааже аъттанырда хире маадыр чоруптар арткан хире маадыр кижи хаан ордузун хайгаарап артып каар эл девискээрин түрктер ийи талага чарып алган ол болза оң биле солагай тала дыр солагай талазынга гоби ховузунуң соңгу чүкте черлер хувааттынган оң талазы дээрге гоби ховузунуң мурнуу чартыында ордос девискээри болур оң талазын кутлугнуң дуңмазы мочур ээлеп турган мочур шад дээр албан дужаалдыг чораан илтериш боду өдүгенге саадапкан түрктерниң ёзу чаңчылы биле акызын соңнай дуңмазы хаан болур ужурлуг адазын соңнай оглу хаан болбас ужурлуг чугай даглары кыдат чоогунда боорга тоньукук чаа оран чурт дилеп эгелээн түрктерге эң таарымчалыг чер болза соңгу чүкте өдүген аргазы болган аңаа чуртап чораан токуз огуз аймааның бир улузу биле түрктер дайылдашкан токуз огустарны башкарып чораан баз хаан өлүрткен дайзыннарын түрктер тарады сывырыпкан оон ам илтериш хаан бодунуң ордузун өдүгенче көжүрүп алган илтериш хаан чок апаарга ооң дуңмазы мочур деп кижи хаан апарган мочур бодунга капаган хаан деп атты алган капаган хаан байырку деп аймактың улузу биле чаалашкаш оларны чылча шаапкан тулчуушкун соонда ол кижи дедир халдып орунда аңаа душ бооп хенертен аштырган байырку аймактың кезек улузу таваржы берген байырку аймактың улузу капаган хаанны туткаш боскун одура кескеш ооң бажын кыдаттар хаанынче чортупкан ол үеде түрк хаанның бажы дээш кыдаттар кончуг эки алдын мөңгүн биле шаңнаар турган түрктер чүү боор капаган хаанның мөчүзүн орнукшуткаш ооң оглун хаан кылып алган илтериш хаанның оолдары аңаа таарышпаан чүге дизе түрктерниң ёзу чаңчылы биле акызын соңнай дуңмазы хаан болур ужурлуг адазын соңнай оглу хаан болбас ужурлуг турган ордуга турган күл тигин үймээн үндүрген ол маадырлары биле капаган хаанның оглун ооң төрелдерин туткаш шаажылаан күл тигин боду хаан кижи болускавайн турган ынчангаш ол дуңмазын бөгүнү хаан бол деп албадаан бөгү боду база хаан болускавайн турган ынчалза даа ол акызының дилээнге чөпсүнген бөгү хаан апаргаш билге хаан деп атты алган билге хаанның үезинде кыдаттар өске аймактың улузунче элчилер чоргускан кыдат хаанның элчилери кыргыс он ок басмыл аймактың баштыңчылары биле харылзаа тудуп алган түрк элдиң маадырлары кыдат күрүнениң шериглеринге күш четирбейн бааарга кыдаттар түрктерни өске аймактар дузазы биле узуткаар деп бодап алган мындыг берге таварылгада тоньукук ол үш дайызынны чаңгыстап тургаш дүрген дүрген базып тиилээрин бодап алган түрктер баштай кыргыстарның хаанынче халдаар деп шиитпирлеп алган кыргыстарны ынчан барыс хаан башкарып турган ооң мурнуда чылдарда барыс анаа бег кижи турган барыс болза билге хаанның кыс дуңмазынга өгленип алгаш бодунуң чуртунда мырыңай хаан кижи апарган турган кыргыстар ол үеде чааскан турбаан улус оларны улуг хемде чик аймктың улузу оон ыңай бай тайгада аз деп аймактың улузу камгалап турган черле ол шаандагы берге үелерде улуг хемниң чик дээр аймаа минусинскиниң кыргыстары хемчиктиң азтары даштыкы эжелекчилерден бир демниг камгаланыр турган хевирлиг түрктер кыргыстар чуртунче чедип аарының бертинде чик биле аз деп аймактың улузу биле чаалажыр ужурга таварышкан чылда тоньукук билге хаан биле күл тигин үжелээ улуг хемче аъттаныпкан түрк шериг чиктер биле үрбүнге сегиришкен тоньукук көгмен саян дагларын ажар деп шиитпирлээн шөл азтарындан түрктер орук айтыр кижи тып алган ол кижи аз дээрге мээң чуртум дур ында бир турлаг бар аны хемнеп чоруур болза аъттыг кижи хүнзедир чоруур дээн алаштың ак сугга түрктер турлаг кылып алган түрктер көгмен саян дагларынче үнүпкен көгмен саян дагларын ажары кончуг түренчиг болган маадыр кижи бүрүзү чадаг бодунуң аъдын чедип алгаш чоруур турган от база кыпсып болбас турган харның мөөнү чыда ышкаш боорга хамык шеригниң бажында хар таптаар улус база чораан көгмен тайгазын ашкаш түрктер арай боорда куду баткан куду баткан орукту улуг хөртүк дуй шып алган турган азтардан орук айтыр кижи та өжегээр чүве та шын чүве орук тыппайн аза берген ырмазыраан түрктер ол кижини боосталап каапкан ол улуг хөртүктү түрктер хүн иштинде эргий долганып кылаштааннар барыс хаанның ордузунга чедир түрк шериг дүн хүн дивейн чораан барыс хаанның ордузунче түрктер дүне када хамык улус удуп чыдырында халдаан чогум ол үеде барыс хаан шериин чыып четтигипкен болган ынчалза даа түрктер кыштагже халдааш барыс хаанны өлүрүп каан барыс хаанның ордузун алгаш түрктер түр када минсуг ховунуң ээлери апарган барыын тянь шаньга эрчис хемни дургаар он ок дээр аймактың улузу чуртап чораан он ок деп аймак катыжыышкынында кижи бажын санаар болза түрктерден көвей турган түрк шериг эрчис хемни кешкеш болчу хем чанынга чоошкулап кээрге дайызын шериглерлериниң саны эңмечок болган түрк шеригни баштаан беглер дедир чанаалыңар арыг нүүрлүг кижилерниң чанганы эки деп хыйланып эгелээн тоньукук чааскаан хамык сестип коргуп турган улусту оожургаткан түрктер он ок аймактың маадырлары биле хүн чаалашкан он октуң хаанны туттурган түрктер дайзынарын тарады сывырыпкан дараазында түрктерниң дайызыннары басмыл деп аймактың улузу болган басмыл деп аймактың улузу моол алдай сынның хүн ажар чүгүн эжелей чуртап чораан басмыл күрүнезиниң хоорайы беш балык турган басмылдар шерии эрчис хемниң унуга кээрге кыдаттар чок боорга олар дедир чаныпкан түрктерниң сөөлгү хааны кулун бег бооп турар дыр кыдат дылда хааннар аттарын бичуриниң транскрипциязы ёзугаар бижээн мөңге түрк эл дугаар күрүне лопсаң чамзы азы лопсаӊ гьяцо анаа ады шыырап байыр серен оглу тыва тере хөл кожуун куңгуртугга ч төр цеченлиң хүрээниң камбы ламазы ч а хүнден эгелеп чылдың сентябрьда тензин цультим камбы лама үр аарааш чок апарган ынчангаш лопсаӊ гьятсо шажынчыларның аразындан чажыт соңгулда биле тоймулаткан лопсаң башкы чылда тере хөл кожуунунуң куңгуртуг сумузунга төрүттүнген чылдан тура кызылдың дхарма төвүге ийи чылдың өөредилгезин эртип турган а ооң соонда индияның гомаң хүрээзинге улаштырган чылдан тура томуйлаткан үезинге чедир тере хөлдүң чыргалаң хүрээзинге кол удуртукчузу настоятель болуп келген лопсаң чамзының шыырап байырның соңгулдага чарлаан программазынга шажын ажылдакчыларының ниити алдынып билирин россияның бурган шажынныг можулары биле база моол биле харылзаа тударын чүдүкчүлер сайзырадыр кылдыр четки интернетти ажыглаарын болгаш чоннуң иштики болгаш даштыкы делегейиниң айтырыглары биле дузалажырын кыйгырган бөдүүн чоннуң бидири биле шыырап байыр дыка угаанныг чугаакыр болгаш экини күзээр башкы болуп турар лопсаң гьятсону тыва республиканың кымбы ламазы кылдыр олуртурун чылдың декабрьда кылдыр айыткан түлбер шаандагы аймак азы сөөк ады латин транскрипция ёзугаар номчуур болза аймак адын дээр эрги түрк дыл бии хем кожууну аймактың улузу өөк туран хемни эжелей чурттап чораан дугаар вектер чогум өөк туран бижиин векте сиилбип кылган деп эртемдээнер санап турар амгы үеде бо бижик алдан маадыр аттыг музейде турар бижиктиң грек латин транскрипциязы өөмде кадайым төрээн оглум муңгаранчыын кударанчыын пөкпедим адырылдым кенним төрелим адырылдым алдын саадак мээң белимде дээр элимге пөкпедим хайыраан халак өчин күлиг тириг мен дээр элимде дужаалдыг мен үш чеден чажымда адырылдым эгүк катун черимге адырылдым дээр элимге олчам оглум чүү ус шевер алды муң чылгым хааным түлбери кара чон алдарлыг төрелим харааданчыын акыларым эр оглан эр күдээлерим кыс келиннерим пөкпедим хайыраан кударанчыын өөк туран бижиинде калган кижи хамык көвей төрелдерин айыткан оозу биле бо бижик өске бижиктерден сыр ылгалып турар кандыг уткалыг өчин күлиг тириг деп кижи хамык дөргүл төрелдерин айытканыл өөк туран бижииниң литературлуг очулгазын а а даржай кылган ону күлтегин бурунгу түрктерниң енисей орхон бижииниң тураскаалдары деп номга парлаан векте орус улустуң бижиктеринде том хемни эжелей түлүбер деп сөөктүң улузу чуртап турган деп бижип каан том хемге чурттап чораан түлүбер дээр улустуң бир чамдыы орустар аразынга холужуп чиде берген өскелери амгы шор чоннуң кызыл гая дээр сөөктүг кижилери биле төрелдежип алган чогум шор чонда амгы үеде чурттап чоруур түлүбер деп улустуң салгалдары шаандагы төрээн сөөгүнүң адын утупкан тываларның өгбелери шаандагы түлүбер деп сөөк адын база утупкан ынчангаш амгы тыва чоннуң аразында бис түлүбер бис дээр улус база артпаан вектерде том хемге векте туранга чуртап чораан түлүбер аймактың улузу төрелдешкек бе азы олар бот ботарынга хамаарыштыр арай өске улус бе ол дугайында сураглыг эртемдээнер и л кызласов биле л п потапов ботарының бодалдарын илередип бижээн эл үези каш каш чоок кавыда чурттап чораан улус боттарының аймак күрүнезин тургузуп алыр чаңныг турган олар боттарының күрүнезин эл азы ил деп сөстер биле адаар турган ону орхон енисей бижиктери херечилеп турар чогум эл деп сөс амгы түрк дылдарда хол кылдыр очулдуртунар тыва дылда болза эл деп сөстүң утказы сыр өске эл деп сөс биле тывалар кадыр кудургай черни айтып чугаалаар чүве чижээ чер ады эл бажы оон ыңай демир шилги аъттыг тевене мөге деп маадырлыг тоолда мындыг сөстер бар эл холдан эвилеңейнип туруп база ла сарыг хип кадаан уштуп эккелгештиң мында болза эл деп сөс хол дээн уткалыг эргижирээн сөс түр ол ийи синоним сөс тоолчунуң чугаазында эл хол кылдыр каттыжа берген мөнге түрк эл дугаар күрүне түрк аймааның чурту алдай даглары болур оларның чуртунда демир уургайлары бар ынчангаш олар жуань жуаньнарга демир дес биле үндүрүг төлеп турган түрктерни башкарар кижи шад деп албан дужааладыг турган эң баштай түрктер жуань жуань аймактың хаанынга чагыртып турган түрк элиниң шады бумын турунда түрктерниң тергиидээр үези келген боор бумынның хей ады бедик үүлези бүдүнгүр кижи турган хевилиг чылда түрктер хөвең торгу пөс садып аар дээш кыдат кызыгаарынга көстүп келген түрктер чылдарда кыдатта соңгуу чжоу биле барыын вэй күрүнелери биле харылзаа тудуп алган чылда бумын теле аймактар биле дайылдашкаш оларның чамдык кезиин чагырып шыдапкан болган бо үеден эгелеп бумын теле аймактарының түрлүг шериин бодунуң аайынга ажыглаар деп бодай берен түрктер шады бумынның шерии көвей болгаш четчир апаарга ол жуань жуаньнар биле дайын кылыр деп бодап алган ол чылдың кыштың соогунда кажар арга биле жуань жуань ханның ордузунче халдап кирген жуань жуаньнар хааны анахуань дайзынарга алыпас дээш боду амы тынынга четкен ол ла чылын бумын бодун ил хаан мен дей берген жуань жуань аймаа тоо быдарай берген бир чамдыы тйефу деп хааны биле чөөн чүкче көже берген өске чамдыы кыдатче дезипкен болган дараазында мухан биле истеми алышкылар чаа дайын ёзузу биле элин кончуг улуг девискээрже шөйүп алган түңнелинде мөңге эл тургустунган эл күрүнүң кызыгаары соңгуу чүкте сибир тайгазынче шөйлүп мурнуу чүкте төвүт биле кыдатың күрүнелери биле кызыгааржып турган чөөн чүкте көрей чурту биле сарыг далайга чедип турган барыын чүкте азов далайга чедир чедип турган жуань жуаньдан аңгыда түрктерниң ханныг каралыг дайызыннары аварлар болур истеми олар биле ырма сынчыг чаалашкан түрк элиниң барыын чүкче шөйүлгенниң чылдагааны авар аймаанда болбазыкбе аварларны сүрер дээш истеми шериглери биле азов далайга чедир чаалашкан сеяньто сеяньто аймаа сөөктен тургустунган сйе биле яньто баштай олар түрктерге чагыртып турган сейяньто уйгур биле байырку аймактар чылда үймээн үндүрген түрктерниң кат ил хааны аймак чону биле алдай дагларынче дезипкен үймээн үндүрген аймактарны сеяньтонуң инан деп кижи башкарып турган сөөлзөредир ол чылда бодун йенчу билге хаан деп чарлаан чылда инанга кожа хелбээ аймактарның баштакчылары бараалгаан ол тос аймак катыжыышкынын токуз огуз деп адап турган инан дириг турунда токуз огуз аймааның маадырларындан түрктер безин сестир турган мөнге түрк эл дугаар күрүне түрк сир чон чылда тудун кутлуг үймээн үндүрген баштай ол кыдат кызыгаарында хоорай суурларны үптеп чоруп турган эгезинде ооң шериинге кижи санатынып турган ыңай бээр кыдаттар биле чаалажып тура ла кутлуг экер эрлик эрлерни бодунуң чанынче чыыра тудуп алган турган ону сүрген кыдат шериглерден ол бирде чугай дагларының арга чартыынга чок болза кара кум ховузунга чаштып турган соонда чоок кавыда ара албаты база олче сөктүп эгелээн кутлуга бараалгап келген улустарның аразынга тоньукук деп кижи турган чыылган чон мурнунга хаан бол деп кутлугну тоньукук албадаан ынчалдыр түрк сир чоннуң эл күрүнези тыптып келген тоньукук ынчан турбаан болза кажан на бир кайгалдары биле кады кутлуг кыдат шериглерге туттургаш шаажыладыр чадавас турган боор кутлуг чаа күрүнениң хааны апаргаш улуска илтериш хаан деп дирти берген кыдат кызыгаарының чанынга чурт тудары айыылдыг боорга тоньукук хаан ордузун соңгу чүкте өтүкен тайгазынче көжүрүп алыр деп бодап алган турган ол үеде өтүкен тайгазынга токуз огуз деп улуг аймактың улузу чурттап чораан түрктер токуз огуз аймааның улузу биле чаалашкаш оларның чамдык кезиин тарады сывырыпкан токуз огуз аймактың улуг баз деп хааны түрктерге өлүрткен шак ынчалдыр илтериш хаан бодунуң ордузун өтүкенче көжүрүп алган түрк сир чоннуң сураглыг кижилери тоньукуктан аңгыда илтериш хааның оглу күл тигин болур ол ийи кижи булуңнуң дайзынын оожуктуруп баскаш эл чуртунга амыр дыш тайбың үелерни берген он уйгур түрктерниң аразында хаан дүжүлгези дээш дайын үнерге басмыл карлык биле уйгурларның баштыңнары ыыт чокка чугаалажып алгаш түрктерже халдаар деп бодап алган олар чылда хаан ордузунче халдааш түрктеринң хаанын өлүргеш боттарының күрүнезин тудуп алган соонда уйгурлар баштыңы күлүг бойла кожа аймактарны чагырып тиилээш бодун кутлуг билге күл хаан деп чарлаан ол үеден эгелеп уйгур аймааның алдай саян девискээринге тергиидээр үези келген күлүг бойланың тыны үстү бээрге дүжүлгеге ооң оглу баян чор саадапкан баян чор ыңай бээр чаалажып чорааш кожа аймактарны оожуктуруп чагырып алган уйгурлар хааны бодунуң чуртунга орду балык хоорай тудуп алган хемчикте улуг хемде уйгурлар база хоорайлар тудуп алган амгы үеде ол хоорайлардан ханалар бажыңнар таваа арткан тыва чон ол хоорайларны малгаш бажың азы чер бажың дээр турган амгы үеде хоорай биле хайгаарал чери тывылган ол хоорайларның амгы аттары болза балгаш бажың элдиг кежиг бажың алаак шагаан арыг элегес аскы дээш оон даа өске тере хөлде уйгур үезинде тутунган пор бажың база бар ол хоорайлар уйгур элиниң кызыгаарын кыргыстардан камгалап турган бир хоорайдан өске хоорайже чалдаан чер биле кады оңгар шөйлүп кастынган хоорай бүрүзү кылын улуг ханалар биле куржанган уйгурларның чамдык беглери мани өөредиин кончуг сонуургаар турган кыргыс уйгурлар элинде йаглакыр биле эдиз уктуг беглер хаан дүжүлгезин былаажып бот боттарын өлүржүп эгелээн йаглакыр уктуг беглер бодунуң хаанын олуртуп алырга эдиз сөөктүг күлүк бага таркан кыргыстың ажо деп хаанындан дуза дилээн чылда ол ийи кижи шериглери биле орду балыкче халдаан уйгур хаан өлүрткен дайызыннар хоорайны үптээш өртедипкен сөөлзүредир кыргыстар хааны калга девискээринде аймактарны бодум чагырар мен дээш уйгурлар биле өлүгүже чедир чаалашкан кыргыс хаанның шерии калга девискээринде тергиидей берген ордузун ол таңды ууланың мурнуу эдээнче көжүрүп алган кыргыс күрүне ам на күчүлүг апарганда кыдат хаанның төрези биле харылзаа тудуп алган чогум кыргыстар бодунуң баштының хаан дивес ынал дээр турган кыргыстарның төрээн чурту минсуг ховулары болур ол чер чылыг шык аңаа тараа эки өзер база ла чер хөрзүнү демир биле байлак боорга ол черниң улузу демир дес аймаан боттары бүдүрүп турган өлген кижилерни орнукшударда баштай ооң дериг херекселин мага бодун өртедиптер турган соонда оңгар каскаш өртенген сөөктерни хамык дериг херекселин хөөп каар турган үш курыкан бо аймак байкал хөлдүң эриинге иркут лена хемнерниң бажынга чурттап чораан ол черниң дарганары демир аймаан казып ажыл агыйга херекселдерни соп кудуп аап турган үш курыкан чүгүрүк сес даванныг тергиин эки чылгы мал азырап турган аймак даргазы сегин деп дужаалдыг дубо шаанда кыдатар дубо деп сөс биле саян дагларының аңчы ивижи чонун айтып турган боор дубо аймактың улузу каяа чуттап чораанын тодарадыры берге чүге дизе чөөн саян даглары аажок улуг оран байкалдың барыын чүгүнче азы көпсү хөлдүң соңгуу барыын талазында ам даа чурттап турар шаанда оларның аймаа үш сөөкке чарлыр турган сөөк бүрүзү даргалыг турган аңчы чон ай бес казып чиир балык эъди биле амыдыраар чадырларда чурттап турар тонну иви киш кежинден даарап аар куш кежинден бөртер кылып аар куда дойунда аъттар белекке бээр арай ядыылары иви кежи биле кургаткан ай сөңнээр таңды тывазы хемчикке аз аймаа улуг хемге чик бии хемге түлбер аймааның улузу чурттап турган аз биле чик аймааның маадырлары чуртун үе дүптен бээр чазый ээжелекчилерден камгалап келген түрктер уйгурлар хаанары хемчик биле улуг хем девискээрин чагырып алыр дээш шериглери биле ынаар шургуп ла турган чылда тоньукуктуң шерии чик аймааның маадырлары биле үрбүнге сегиришкен чылда азтар биле кара хөлге күл тигин чаалашкан чылда баян чор чик аймааның маадырлары биле улуг хемге чаалашкан ол бижик вектиң ийиги чартыында тыптып келкен боор бир кончуг мерген кижи согдак чоннуң алфавидин түрк дылга таарыштыргаш чаа бижик чогааткан чаа бижикке кезек үжүктерни ол кижи чогаадып алган бижикти чогааткан кижи согдак дылды эки билир турган бо бижик шаандагы түрк дылдың чүзүн бүрүн үнүн тускай чурагай биле демдеглеп айтып турар чурагай саны үжен ажыг үжүктерни алфавит кылдыр чергелештир тургуспаан орхон енисей бижии черниң черинде тускай ылгалып чоруур үжүктерлиг улуг хем бижии орхонда бижиктерден арай ылгалып чоруур алдайда бижиктер өске черлерде бижиктерден база бичии ылгалдыг бижикти чүгле дашка силип каар турган сааазын кырынга бижээн чаңгыс борбак төлге бижии бар векте улус бижикти ажыглавайн баарга ол чоорту уттундура берген вектен эгелеп калган кижини улус аът хөлү биле катай орнукшудар апарган эрлик оранынче чоктаан кижи дириг назынында мунуп чораан аъды биле чоруур ужурлуг деп шаандагы улус бодап турган оон ыңай өлген кижиниң хонуун эртирер тускай даш херимниг дөрт булуңчук кажаа кылып каар турган ол даш херимниң дөрт талазы таптыг ла дөрт аңгы чүкче көрнүп алган турар даш херимниң чанынга көжээ салып каан боор ол көжээ болза шаанда чуртап чораан кижиниң хевирин дүрзүзүн көргүзүп турар көжээлерни тываларның өгбелери окунев скиф сармат үелеринде ле салып турган ындыг даа болза вектерде тургузуп турган көжээлер бир тускай кижи дүрзүлүг көжээни эрлик оранынче чоруй барган кижиге тураскаадып салыр турган мергежилдиг кижи калбак дашты чонуп тургаш чырык өртемчей кырынга чурттап чораан кижиниң арнын хевин мага бодун дөмей кылдыр силип каар турган кижи көжээ хүн үнер чүкче көрүнген бир эвес өлген кижи маадыр чораан болза көжээзиниң оң чартыынга балбал тургузуп каар балбалдар саны каш даа боор маадыр кижи чырык өртемчейге чурттап чорааш чеже кижи өлүрген дыр ол хире санныг балбал тургузуп каар бижиктиг көжээлерни вектерде тургузуп турган бижиктиг көжээни база өлген кижиге тураскааткан болур чүве бижиктерниң хөй кезии кударанчыг үш дөрт одуруглуг домактар болур ында чок апарган кижи бодунуң ат сывын сөөгүн айтпышаан эл чуртундан кадайындан адырылганын хараадап бижип турар бижиктер кыска даа бол олар дириг чораан кижиниң чурталгазын төөгүлеп солун чугула болуушкуннарны сагындырып айтып турар күлүк кижиге тураскааткан дашта кайы угже чаалапжып чораанын каш дайызынны узуткаанын бижип каар турган ол шаандагы үеде тываның улузу кандыг хеп кедип турганын билип аары арай берге чевегни казып аарга чыттырган кижиниң кеткен хевинден чүү даа артпас боор колдуунда кижи сөөктери чыдар хир довурак аразында ирип калган торгу азы шекпен пөс артынчылары чыдар кижи дүрзүлүг көжээлерде тон хевири база тода көзүлбес шаанда улус тонунуң эдээн оң эвес солагай чартыынче эжип аар турган ынчангаштың тоннуң иштии хою солагай талыкы эдээ болур даштыы хою оң талакы эдээ болур кижилер тонун албан куржанып алыр аңгы аңгы дериг херекселдерлиг хөм курлар билдингир көжээлерден ийи аңгы бөрт илереттинер калбак бөрт биле довурзак алгыдан чымчак идиктер даарап аар идик бичиижек думчуктуг кыжын ындыг идикке хаак кедип аарга эптиг даг өөрү кылаштаарга хаактар буттан белен уштунмас хүлүк кижи тускай хептиг болур аңгы тонга чиңге дөрбелчин демирлер чышпыр даарап алыр турган ол тонну куяк хеп дээр аъдынга база куяк хеп кедирип алыр турган күлүк кижи анаада куякты кетпес чораан тергеге азы шары ооргазынга чүдүрүп алыр дайызын чоокшулап кээрге тулчуушкун бертинде чүлге ынчан аар куяк хепти кедип алыр турган куякка согун огу белен дыынмас шериглер албан ийи хөдел аъттыг болур хөдел аъттыг маадырлар кыска үе иштинде дыка ырак оранче чедип шыдаптар маадыр кижи үттээр чыда дайызынны согар хылыш ажыглаар турган хүлүк кижиниң чыдазы аажок узун чамдыкта чыданың бажынга илчирбеге борбак демир азып алыр турган чыда дайынын түрктер кончуг ажыглаар турган селеме чаңгыс бистиг болур ыргак бистиг селемелер векте тыптып келген бижек шаанда тываларның амыдыралында кончуг чугула дериг херексел дир ону бичии уруглар даа чөнүк кырганнар даа эдилээр бижекти демирден кылыр хынын тудазын ыяштан кылыр тываларның өгбелери аңгы аңгы бистиг бижектер ажыглап турган кержек дээрге чазаныкчы кижиниң чугула херексели бизи доора дургаар оозу биле балдыдан ылгалыр кержек биле кижи чүнү даа кылыр турган ыяшты даа кезип ужуруп алыр деспи доскаар болгаш хууңну чазап алыр савалар аңгы аңгы турган доңганы аякты калгакты ыяштан чазаар демирден дарган кижи казан паштар кылып алыр казан паш ийи хевирлиг бирги от кырынга азып каар борбак паштар ийиги ийи кыдыында тудалыг черге салыр борбак буттуг чамдыкта ындыг саваларны кылырда чиңге ама демирлерни кадаглар биле тудуштуруп каар турган дойдан кылган чиңге болгаш калбак аастыг доңга савалар база турган эзеңги соңгуу кыдаттың күрүнелеринде векте тыптып келген аът кырынче үнүп аары белен болзун дээш ыяш эзерниң солагай талазынга баг ылдыртып каар турган ол багны дүжүмет кижи чада азы тепкииш кылдыр ажыглап турган чогум ындыг улус аътка олуруп алгаш будун багдан уштуп аар турган соонда ындыг тепкииш эзеңги кылдыр хуула берген эзерге эзеңги ылдыртып алырга чыдалыг кижиниң олуду быжыг болгаш кончуг эптиг болур куяктыг чыдалыг кижиге эзеңги дээрге быжыг болгаш эптиг тепкииш бооп турар эзеңгиге хүлүк кижи так кылдыр тепкинип аарга чыдазы биле дайызыны дүжүр азы үттей шанчары белен болур векте түрктер биле аварлар эзенгилерни аът мунарда ажыглап турган харын даа түрк биле авар аймактың теригидели биле эзеңги барыын чүктүң чоннарынче тарай берен ол үеде сырганы эр даа херээжен даа кижи эдилээр чораан сыргаларның хевирлери аңгы аңгы эр кыс кижилерниң сыргалары көңгүс ылгалбас турган кыс кижи колдуунда ийи сыргалыг чоруур эр кижи колдуунда чаңгыс сырганы эдилээр чүве улус чамдыкта ийи аңгы сырганы кулаанга кедип алыр турган өске каасталганы улус канчаар эдилеп турганын бо үеде тода билбес бис чинчини улус сөөктен сыын дижинден шилден өңнүг даштардан кылып алыр турган билектээшти хүлерден кылыр турган билзектер чүгле даг алдайда кудырге чевээнде тывылган ында честен мөңгүнден кылдынган билзектер бар билзектерни эр даа херээжен даа кижи эдилээр турган өске черлерде билзектер ам даа тывылбаан кижи бодаарга улус билзек билектээш чинчилер шоолуг кетпес турган хевирлиг көрүнчүктү эр даа кыс даа кижи эдилээр ол херексел ийи хевирлиг ак биле караңгы демирден кылган хүлер биле мөңгүнден кылган көрүнчүктер база турар ак көрүнчүктерни кыдаттан эккеп турган бурунгу үеде чурттап турган кижилер дугайында хамык көвей аймактар дугайында колдуунда эрги кыдат бижиктер төөгүлеп турар кыдат дыл болгаш кыдат бижик түрк самодий болгаш кет сөстерни шын дамчыдып шыдавас чараш түрк сөстер кыдат дылда үен даян кылдыр хуула бээр төөгү шинчилеп турар кижилер кыдат дылдың онза берге транскрипциязын албан билир боор ужурлуг чижек кылдыр сюнну деп аймактың ады дээрге кыдат транскрипция дыр ол чоннуң ёзулуг адын билбес бис сяньби дунху деп аймактар ады база кыдат транскрипция дыр ол аймактарның шын аттарын база билбес бис кыдат төөгү бижиктеринде жуань жуань деп аймак ады бар бо таварылгада жуань жуань деп сөс транскрипция эвес тир кыдат төөгүчүлер өжегээр ол аймактың улузун кыжырып дорамчылаар дээш жуань жуань деп сөс биле адап алган кандыг аймакты кыдаттар жуань жуань деп сөс биле адап турганыл эртемденер кыдат бижиктерни орхон енисей бижиктери биле дөмейлеп тургаш шаанда чурттап чораан улустуң ат сывын аймак сөөгүн тодарадып аап турар орхон енисей бижиктерин эртемденер номчуп шыдапкан даа болза мында база бергелер артып каан дыл шинчилекчилери чамдык бурунгу түрк сөстерни бодунуң билир аайы биле арай аңгы аңгы кылдыр номчуп адаптар дыр ынчангаш кандыг бир сөстү шын дамчыткан бе азы шын эвес дамчыткан бе деп чигзиниг кижи сеткилинге артып каар шаанда алдай саян девискээринге чурттап турган кижилер канчаар чугааланып турганын эртемденнер ам даа таптыг билбес чылда орус дыл кырында древнетюрский словарь деп ном үнген ол ном дээрге түркология эртеминиң амгы үеде сайзыраан чадазын түңнеп айтып турар мерген деп сөс амгы үеде колдуунда кижи ады деп санатынып турар ол аттың утказын кончуг дээн угаан сарыылдыг деп билип болур ынчангаш бо сөс угаан деп сөс биле кады дыка ажыглаттынып турар чижээлээрге мерген угаан дээр шаанда мерген угаанныг кижилерниң ол ышкаш ча биле кончуг адар улустуң адынга мерген деп атты кожуп турган дөвүн мерген бархудай мерген хоорлардай мерген алдай мерген дээш баар бурун шагда мерген деп сөс берген деп адаттынып турган берген дээрге угаан сарыылды азы адыгжы чаялганы мөңге көк деңгер хайыра хаанның бергени бооп турар эгези б деп үннүг турган чамдык сөстер чоорту м деп үн биле солутуна бээри тыва дылдың бир тускай аяны чижектер болдурга молдурга баадыр маадыр оон башка оон машка балгаш малгаш намзырай буддизмге хамаарышкан бай шыдалдың бурганы ол ак арзылаң мунуп алган борбаксымаар улуг алдын сарыг өңнүг мага боттуг килеңнээн арын шырайлыг оң холунда тиилелгениң чанзан тугун тудуп алган солагай холунда эртине даштар үндүр бүлгүрүп турар мангуст күжүгенни туткан чүдүкчүлерге ол эң билдингир алдарлыг бурганнарның бирээзи эт хөреңги акша төгерик буянныг эки ажыл херекче үнүп турар даа болза база катап демдеглеп каары артык эвес кол ла чүве шын үзел ажыл херектиң буянныг азы буянныг эвес дээрзи үзелден кол хамааржыр ом бе шарванае соха бурган башкының үезинде бир бай кижи бурган башкыны болгаш ооң өөреникчилерин хүндүткелдии биле бодунуң өргээзинче чалаан элээн каш хону ол белектенген күзенчиг хүн даа келген бурган башкының айызын ап дарыма өөредиин дхарма өөредиин дыңнаар дээн кижилер хөйү биле чыглып келген бай иштинде мээң экиирген хүндүлээчел кижи деп адым улам алдаржыыр дыр аа деп сеткили ханып боданган дойже келген кижилерниң аразында бир ядыы кижи турган ол кудумчудан өргээниң улуг өрээлинче көрүп адыштарын хүндүткелдии биле кожа тудуп боданган бай бооп чырыткылыг бууда башкыга мындыг өргүл кылыры дыка ла магалыг дыр аа бо бай кижиниң чаагай сеткилинден болгаш буддага сүзүүнден чыып алган буянынга сеткилимниң ханызындан өөрүп тур мен шупту өргүлдер дооступ дой төнген соонда чыылганнар бурган башкыдан өөредиг дилээннер өөредиг берип тура бурган башкы өргүл өргээн бай кижиниң адын чаңгыс даа адаваан чүге дээрге башкы байның бодалдарын кылып турар өргүлү ооң байыыргак алдар ат күзээн сеткилин өөскүдүп турарын билген ынчалза даа бурган башкы демги ядыы кижиниң адан адап ооң шын үзел бодалын демдеглеп каан каларупа өске аттары ямараджа чойджал номун хан эрлик буддизмге хамаарышкан өлүмнүң хааны дарыма өөредииниң килеңниг камгалакчыларның бирээзи каларупа шаанда анаа кижи турган ол төвүтке чурттап чораан буддизм келириниң мурнунда чурттуң кол шажынчы боннуң талалакчызы турган бир катап ол бодунуң чүдүп чорааны деңгерлерден дагларга бүдээл кылыр дугайында чөпшээрел дилээш аңаа бежен чыл олурарын аазаан ол хуусааның төнеринге чедир чаңгыс хонук арткан турда ооң олурган куюнга үш оор кижи буга эккелгеш сокканнар ооң мага бодун бускаш херечи турбас кылдыр бүдээлчини өлүрүп кааннар бүдээлчи өлген дораан үр боданмайн ам даа чылыг олчаан буга бажын сегирип алгаш бодунуң бажынче кедипкеш ле буга баштыг дошкун шулбус болу берген шулбус үш оорну чок кылып чүректерин ужулгаш чипкен оон эгелээш ол кем чок черге дорамчылатканнарның камгалакчызы апарган буддизм төвүтке нептерей бээрге эң түрлүг күштер оларның аразында чер даг ээлери дээш дээш өске даа амытаннар чаа чүдүлгени хүлээп ап дарыма өөредиинге чагыртып ону боттандарап ооң килеңниг камгалакчылары апарган каларупа база ындыг камгалакчыларның бирээзи ом каларупа хум пе очуду азы эмчи бурган очуду дорт очулдурарга эмчи башкы эмчи гуру буддизмде сес эмчи бурганнарның бажы очуду бурганның мөргүлү аажок күштүг болгаш берге аарыгларга кончуг дузалыг чорук херек бүдүнгүр болзун дээш база номчудар теята ом биганце биганце маха биганце биганце ранза сама гадие соха бир эвес очуду бурганның тариназын хүннүң не номчуур болзувусса авазының ынак төлүнге кичээңгейлии дег буддалар болгаш бодхисаттвалар үргүлчү бисче көрнүп чоруурлар дарыма өөредииниң камгалакчылары бисти камгалаар бо тарина нүгүлдүг үүлени база арыглаар хоралыг кара күштерни чаажыктырар ону номчуур болза чорук чогунгур болгаш күзелдериңер бүдүнгүр болур эмчи ламалар эмнерни кылган соонда оларны очуду бурганның чудурун болгаш тариналарын номчуп тургаш айызын сиңирип каар ынчаарга эмниң күжү улгады бээр чүге дээрге эмниң тургузуунче кирип турар эм оъттар база өске даа бүдүмелдерниң кырындан угаанның кадык болгаш арыг болурунга дузалаар шажын күжү немежип турар тарина номчулгазы бистиң блдувустуң ижип азы өске кижиге берип турарывыс эмниң аарыгдан сегидер күжүн улгаттырып турар эминиң күжү улгажып дээштиг апаар кара күштерниң хоралыг салдарын чайладыптар аарыгның чылдагааннарын нүгүлдүг үүлени болгаш угаанның кем хирин арыглаптар болу бээр бүзүрелиңер кайы хире хөй номчуур силер эмниң күжү ол хире улгадыр узбекистан азы республика узбекистан ортаа азияның төвүнде турар чурт аңаа кожа күрүнелер чөөн чүгүнде киргизия соңгу чөөн соңгу база соңгу барыын талазында казахстан мурнуу барыын биле мурнуу талазында туркменистан мурнуу талазында афганистан мурнуу чөөнүнде таджикистан чурттакчы чону чылда кижи чуттап турар төп хоорайы ташкент күрүне дылы узбек дыл узбекистан кезектен вилаят тургустунган күрүне арал далайже эриктиг ынчалза даа делегейниң океанынче үнер дизе шак ынчалдыр лихтенштейн дег ийи күрүне кежер апаар ооң кожа чурттары делегей океанынче үнер эрии чок узбекистан болза нейтралдыг күрүне дир күрүнениң кылдыр туруп келгени конституциязы езугаар узбекистан хоойлу дүрүмнүг демократтыг күрүне күрүнениң баштыңы президент күрүнениң дээди төөлээлекчилер органы хоойлу тургузар эрге чагрыга хүлээлгелиг узбекистан республиканың олий мажлизи узбекистанның олий мажлизи палатадан тургустунган узбекистанның олий мажлистиң хоойлу тургузар палатазы алдыы палата болгаш узбекистанның олий мажлизиниң сенады үстүү палата узбекистан республиканың конституциязы эг чүүл органом исполнительной власти республики узбекистан обеспечиваюим руководство эффективного функционирования экономики социальной и духовной сферы исполнение законов иных решений олий мажлиса указов и распоряжений президента республики узбекистан является кабинет министров республики узбекистан даргый суга эштир өдүректер аймаандан куш хем өдүректерниң эң бичези ук өдүрктиң коданы чуртаар кавызында хөлчок хөй болур ынчалдыр ону бөдүүн дээр чуурлаларын чери кылдыр евразияның соңгу болгаш чүгээр климаттыг черлерин шилиир сибирьниң кыдыкы соңгу черлеринден аңгыда россияның шупту кезектеринге оолдаар бир талазында кезек номнарда соңгу америкада чурттап турар ногаан чалгынныг өдүректи даргыйның адакы хевири кылдыр санап турар ынчалза даа эртемденнер аразында чөптүг шиитпир ам даа тургустунмаан даргый болза колдуунда көшкүн куш болуп турар кыштаары чуургаланыр чериниң барыын талазындан мурнуу талазынче кыштаар барыын европа африка мурнуу болгаш мурнуу чөөн азия чем кылдыр даргый курттар үнүштер аймаан чиир уяланырда аңгы аңгы эжеш куштар болур а арткан үеде өөр куштар болуп чурттаар даргыйны аңнап болур куштарга хамаарыштырар водород воъдороот периодиктиг системаның бир дугаар химиктиг элементизи кылдыр демдеглеттинер атомнуг дугаары бир водородтуң чаңгыс атомнуг хевири бойдуста эң не делгереңгей элемент сылдыстар колдуунда водородтан тургустунган водород үш изотоптуг протий протон дейтерий дейтрон тритий радиоактивтиг стандарттыг температурага болгаш базыышкынга водород өң чок чыт биле амдан чок токсиктиг эвес деп химиктиг формулалыг чиик хей кислород азы агаар биле каттай аажок кывыычал болгаш ча ъ стыычал фтор хлор чижектиг хейлер биле каттай база ла частыычал водородтуң ковалентилиг харылзаа тургузары эки болгаш черде ооң хөй кезиии суг азы органиктиг бүдүмелдер чижектиг молекулярлыг каттыжыышкыннар хевиринде чоруур этанолга болгаш чамдык металлдарга демир никель палладий титан платина ниобий эстиичел вазелин и узадыр адаттынар медицина косметика техникага чаап хереглээр хоюг үс хевирлиг бүдүмел аштаанының шынарындан алырга өңү кара сарыг болгаш өттүр көстүр аксымаар болур нефть үстериниң болгаш кадыг парафиннерниң холуксаазы болур эриириниң температуразы чышпынчаа вязкость мм с турда эфирге биле хлороформага эстир а суг биле спиртке эзилбес касторлуг үстен аңгыда кандыг даа үстер биле холчур вакуум дистилляттыг нефть фракцияларын петролатум парафин база церезин биле кадырып тургаш ону бүдүрүп алыр вазелинниг вазелин холуп каан вазелиннээр вазелин биле чаар амгы үеде деп саарылга марказы компанияның эрегзинде ынчангаш ол компания элээн көвей кешке чаар холуксааларны бүдүрүп турар вазелинниң төөгүзүнде солун чүү дээрге ол саарыгла марказы чоорту чоннуң ажыглалы ёзугаар шак ындыг барааннарны шуптузун вазелин деп адап эгелээн дом азы домнаары аарыг кижини хол биле суйбап энергия күжү биле сегидери сегидер кылдыныглар кончуг домнаар кам кижи кижиде аарыг аржыкты каргыш чатканы доораны адырып ырадыптар чаш уругларның оолдарның сылдангызын адырып кааптар аарыг кижини чаш ажы төлдү домнаар мурнунда артыштап алыр домга ажыглаар чүүлдер хөй домга хереглээр араатан араатан эвес даа аңнарның чүүлдери адыг дыргаа азыг диштери тооргу азыы элик дуюу мыйыстары чер хаван азыы үгү дыргаа кулун чаваа аът дуюу эзир чүү кыс улустуң эмиг төжүн адыг дыргаа биле домнаар хол биле аяаар суйбап оргаш домнаар чес холадан кылган бижектерни тыртар далар улусту домнаарда ажыглаар кырганнарның эдилеп ажыглап чораан эгээ бижек боо кузумууру оттук даңза хап биле база домнаар ортумак назылыг адыгның бажының сөөгү биле баш аарыгларын кемдээшкиннерни эдер шаандагы үр эдилээн тыва эзер эзеңгизи шавылыыр колун чирим толдары чүген суглуу кызыл сөөскен сыптыг кымчы иезиниң эдилеп чорааны чавага билзек чүстүк мөңгүн тевенези дээш баар тыва шооча дүлгүүр от аъш чемге хереглээр кыскаш илбек хола хымыш кызыткаш чаванага өгээш идиктиң улдуңун хаажылап чораан тыва чиңге илиир домга күзүңгүнү база ажыглаар аарыг кижиге шыырак кам кижиниң көрүжү тыныжы чугаазы база дом болур үрүпкен үрүүшкүнү база дом болур туткан сыйбаан деген холу база дом болур демирни отка кызыдып алгаш чылгап чылгап ол чараа биле дүкпүрүп домнаар софья дакпай оол уруу кара оол түлүш июль чылда төр тыва республиканың улустуң артизи делегей чергелиг мөөрейлерниң лауреады в тока аттыг күрүнениң симфония оркестриниң тр чазааның үрер хөгжүм оркестриниң солизи кызылда элээди көрүкчүнүң театрында театр юного зрителя тюз вокал ыры талазы биле башкылап ажылдап турар софья дакпай ооловна чылдың июль те тыва асср ниң улуг хем кожууннуң шагаан арыг хоорайга киномеханик кара оол дакпай оол түлүш оглу биле башкы ыдамчык светлана түлүш уруу сугларның өг бүлезинге төрүттүнген баштай ол адазының төрээн черинге улуг хем кожуунда кара тал деп суурга чурттап турган ооң соонда авазының төрээн чери көк чыраага ол чажындан тура уран чүүлге бот өөренип келген баштай көк чырааның сес чыл школазынга өөренгеш шагаан арыг ортумак школазынга класстарны өөренгеш чылда дооскан бир чыл ишти шагаан арыгның культура бажыңынга акб ге агитационно культурная бригада методистеп ажылдаан инсульт дестели берген борбак хан тромб азы чарлы берген дамырдан үнген хан кижиниң мээзинде хан эргилдезин будап кааптарга тыптыр аарыг кислород биле глюкоза чедишпестеп мээниң клеткалары өлүгленип кижи шимчей албастап чугаазы угаан медерели будалчак апаар баш мээзиниң улуг эвес кезээ өлүгленген болза даван даяк суларап эгелээр мээниң улуг кезектеринге хан эргилдези хажыттынган болза кижи шуут шимчей албастай бээр ийикпе харын даа амы тынындан чарлып болур аарыгның күжү инсульттуң чүгле хемчээлинден эвес а тывылган черинден база хамааржыр инсульт эрткен дыка хөй улус чартыктай бээр азы шуут мага боду билинместей бээр чугаазы билдинмес апаар болгаш кадыг суук албанын база билбес апаар ооң кадында угаан медерели суларап уттуучал чүве билип алыры берге апарып болур инсульттуң эгелей бергени билдинмес ынчалза даа каш минута эрткенде чемиш хандырылга чок арткан мээниң клеткалары өлүп эгелээр болгаш инсульттуң им демдектери көстүп келир ынчангаш чогуур үе шаанда эмчи дузазын чедириптери биле аарыгның эгелээниниң им демдектерин танып билир болуру кончуг чугула эртежик эмнээшкинни эгелээн тудум аарыг кижиниң экижий бээринге идегел улуг болур бир эвес кижи бир кижиде инсульттуң им демдектерин эскерип каан хевирлиг болза дараазында үш бөдүүн даалганы күүседирин саналдаар ужурлуг бир эвес ол үш даалганың шуптузун азы кайы бирээзин күүседип шыдавас болза доп дораан дүрген эмчи дузазын кыйгыртыр болгаш инсульт деп каразып турарын албан чугаалаар инсульт кандыг даа кижиге кайы даа хар назынга таваржы берип болур инсульт тыптырының айыылы кижиниң кандыг хевирлиг амыдырал чорудуп турарындан хамааржыр аарыг тывылдырып болур дараазында айыылдыг байдалдар бар оон аңгыда кижиниң өскертип шыдавазы айыылдыг байдалдар бар хардан өрү назын салгал дамчаан аарыгга сундулуу болгаш эр кижилерге ук аарыгның айыылы улуг болур инсульттан камгаланырының эң не эки аргазы кадык чаагай амыдыралды чорудары болур оон аңгыда лтн делиормн истнбул сес ай шишли истнбул турк төөгүжү чоглчы болгш журнлист лтн сөсү тыв дылче очулдурр болз лдн боор хайдарпаша лицейини дооскаш истанбул университетиниң хоойлужу факультединде ийи чыл өөренгеш истанбул университетиниң чогаал факультутиниң төөгү бөлүмүнче шилчиткеш өөредилгезин дооскан чылындатүрк уран чүүл журналының удуртканы чогаалчылар аразында чарышта тиилээн ол ла уеде парлалга ажылынга эрге чадазынга депшилгени эгелээн төөгүжү чогаалчы алтан делиорман шишли эфтал эмнелгезинде аарыг ондактан эмненип турган меезинде хан доора турупканда истанбул хоорайында харлыында чырык өртемчейден чарылган дыр түрк культуразы чоннуң оруу чоннуң чырыы түрк чогаал сеткүлдеринде бижиктерин чырыткызып ундурду тн кшм економи оджк сон вдис орт догу болгш терджумн солуннарында бижиктер бижээн еуропа түрктеринге тыв тук журналыны чырыткызып удурткан икаро вальдеррама ртиз колумбиянын анд в согамосо эдээнге чылда торуттунгеш чажындан тура мурнуу американ индейлернин шаандакы чанчылдарын сининирип алган колумбий университединин шаандакы грециянын философиязы деп мергежилдин дооскан ону университетке башкылаар кылдыр чалаан ынчалза даа иштики хоонунге чагырткаш аян чоруктап эгелээн икаро бодунун аян чоруктарында ундезин чернин чоннарынын чанчылдарын коруп база оларны камныы биле чыып турар баштай мурнуу американын чоннары турган ам шагда ла беш дугаар чыл икаро вальдеррама алтай башкирия хакасия болгаш чоннарын аажок сонуургап турар болгаш анаа эргим болуп турар аян чоруктарынын уезинде икаро хогжумнун элээн хой мастерлери биле таныжып алган ангы ангы чоннарнын хогжум херекселдеринге ойнап ооренип алган ынчалза даа кол бодунун херпекселин ун деп санап турар икаро ырлаарынын мындыг техникаларын ооренип алган ол дээрге чылдарда богота колумбияга делегейнин мастери анандита бас биле база чылдын ноябрьда нью дэли индияга махуа мухэрджи биле классиктиг индий ырлаары чылдан тура чылга чедир урал дагларынга мастер илам байбульдин биле ооредилге чоруп турган сибирьнин болгаш тибеттин хоомей сыгыды база тыванын башкылары биле хоомейнин техниказы ангы ангы колумбиянын перунун база эквадорнун чоннарнын каттыжыышкыннары биле анд болгаш амазонканын джунглилеринин езулалдыг хогжуму база оске даа ол угланыышкынга техникаларга чижелээрге япониядан котодамага икаро хой санныг чоннарнын чанчылчаан хогжум херекселдеринге ойнаар икаро испан болгаш англи дылдарны тергиин билир орус дылга хостуг чугааланыр болгаш шаандакы грек дыл кырынга номчуп билир база ол ышкаш оон чогаадыкчы ажыл чорудулгазынынын бир угланыышкыны литература болуп турар икаро вальдеррама каш номнарнын автору соолгузун чылдын октябрьда колумбияга парлап ундурген база сибирьге аян чоруктарынга тураскааткан сибирь в твоих глазах шакарим кудайбердиулы июль семипалатинск можузу орус империя октябрь чиңгистау ссрэ казах шүлүкчү чоглчы очулдурукчу композитор төөгүжү болгш философ қазақтың түп атасы кз улустуң дүп дзы қазақтың түп атасы батыр түрік кзның дүп дзы мдыр түрк алдаған дін жамылған өңкей жүлік адамның тқымынан нқ пайғамбар үш лы хам сам яфас міне осылар яфастың бір баласы түрік деген өрбіген сонан өсіп талай жандар болады араб жрты самның лы біледі шежіренің брі мны түріктің шын аты екен надлше түрік деп неге атанды тыңда соны қарлы алтай қатты суық тауда жүріп рлыг лдй кдыг соок дгд чоруп от жаққан надлше оймен біліп суықтан сөйтіп елін сақтаған соң түрік деп хан көтерген патша қылып оқ өтпес түрік деген темір тмақ ат қойған йқастырып елі тым ақ жан сақтар темір киім от ел сақтар емес пе жарасымды көрсең сынап аталған сөйтіп түрік надлше ол кезде жылдар өтті мыңдап неше түріктен шыққан талай сайыпқыран жер жүзі тітіренген түрік десе өлең үлкен болғандықтан оны бөлшектеп бастырамын жалғасын ертең көре аласыздар қазақтың түп атасы қазақтың түп атасы батыр түрік алдаған дін жамылған өңкей жүлік адамның тқымынан нқ пайғамбар үш лы хам сам яфас міне осылар яфастың бір баласы түрік деген өрбіген сонан өсіп талай жандар болады араб жрты самның лы біледі шежіренің брі мны түріктің шын аты екен надлше түрік деп неге атанды тыңда соны қарлы алтай қатты суық тауда жүріп от жаққан надлше оймен біліп суықтан сөйтіп елін сақтаған соң түрік деп хан көтерген патша қылып оқ өтпес түрік деген темір тмақ ат қойған йқастырып елі тым ақ жан сақтар темір киім от ел сақтар емес пе жарасымды көрсең сынап аталған сөйтіп түрік надлше ол кезде жылдар өтті мыңдап неше түріктен шыққан талай сайыпқыран жер жүзі тітіренген түрік десе кім білмес баяғы өткен оғзханды қаратқан қол астына талай жанды басында азияны түгел билеп үрім парсы арабтың да көбін алды жазады талай елдің жазушысы атағы жер жүзіне шыққан кісі оғзхан мғылханның немересі қарахан еді оның өз кесі ерлігі естілігі ділеті лемде болған емес бір теңдесі айтайын атилланың қылған ісін сиқыр деп ойлаған жрт қайрат күшін азияны түгел билеп европаның көбі ауған атилладан қорыққаны үшін атилла мнжықханның баласы еді басы үлкен кеудесі кең аласа еді оның да қылған ісі тамаша еді қайтейін айта беріп алған жерін атаңның ойға түсір сондай ерін қор болып осы күнде отырсың да қозғалсын өткенді ойлап іште шерің кім білмес кешегі өткен шыңғыс ханды жартысын дүниенің түгел алды талайын европаның бас игізіп қорқытып қытайға да алым салды қолына туып еді қан уыстап лемді билейтғын үлгі нсқап қойылған шыңғыстауға соның аты өзенін осы хақан кеткен қыстап ортасын араб қытай түгел алып азия европаға жарлық салып мейірімді алған елге ділетті кетеді қарсыласса қанға малып темучин атын бзып шыңғыс қойды шыдамды шыңғыс деген мықты демек отызға келмей трып бақыт қонды ол туған бүлүнжылдық деген жерде рахымды қол астында кірген елге не дінге не ғрыпқа қол сқпаған ой жібер міне осындай кемеңгерге кешегі мір темір қандай еді лемге жаққан жарық шамдай еді міне оның туғанына жыл батырдың сайыпқыран маңдайы еді кесі тарағай да батыр еді кіші деген жерді билеп жатыр еді ту стап мір темір атқа мінді жазасын талай жауы тартып еді шыңғыстың алған жерін о дағы алған болмайды бл сөзімнің бірі жалған түріктің хан йылдырым баязитін ағашқа жеңіп стап таңып алған дшпаннан қарсы келсе қан ағызған бір емес мндай қанды көп ағызған алғанда асфаанды көп соғысып жетпіс мың бас сүйектен үй салғызған түріктен талай сабаз батыр келген шыққан ба ондай батыр бөтен елден қытайды шабамын деп бара жатып ол темір дл жетпіс бір жасында өлген кім білмес кешегі өткен тоқтамысты орыстан алым алып көрдей қысты қазақ пен ноғайлының ақындары едіге тоқтамысты жыр қылыпты демеңіз атақтының брін де жаз жазуға түгел теріп жетпес қағаз кейінгі айтылатын сөзді тыңда түріктен тағы қандай шыққан сабаз жоғарғы айтқанымды қылсаң пайым қя бер қлағыңа ққан сайын бл күнде стамбулда бөлек трған айтайын енді оспанды түрік жайын түріктің сақа деген бір табы еді ол тауына гималайдың барыпты ол сақадан қаңлы деген тап бөлініп баруға үрім жеріне тартыпты жол солардың кеткеніне жыл айтылды біраз одан оны да біл кез болып кезіп жүріп зор бақытқа қандай бақ берді тңірі соны есеп қыл қаңлының ханы болған қия деген жер алып ерлікпенен ел билеген ол өліп жалғыз лы ер сүлеймен сол жерден қайта көшіп жөнеп берген евфраттың дариясына келіп жеткен су тасып нөсер қйып асқан шектен алды артқа қаза келсе қарата ма қапыда ер сүлеймен суға кеткен талапты тағдыр оған бала берген қайраты ақылы артық дана берген ер тғырыл сүлейменнің жалғыз лы сол жерде үймен қала берген көшсе де өңкей қаңлы көшпей қалған ерлікпен маңындағы елді алған бірталай аз уақыт скер жиып ер тғырыл есті батыр деп аталған хан емес көп скердің басы болған қартайып сүйтіп жүріп жасы толған орнына оспан деген лы отырып ер тғырыл жаста опат болған осы оспан көп ел алып хан болыпты ақылды аса айлалы жан болыпты келгенше осы кезге сол ат өшпей ғып ал осы сөзді жас ландар өз баурың ол түрік те осыны аңғар қл болып біз қорлықта отырсақ та көп шыққан атамыздан арыстандар шыңғыстың үлкен лы жошы хан ғой баласы бату дағы батыр жан ғой сарт ноғай қалмақ қырғыз қыпшақ басында брі соған қараған ғой орысты алғаш алған бату өзі батуға қойылған ат лақап еді батумен бір туысқан тоқай темір көшпелі көк орданы сол билеп жүр біздің ел онда қазақ атанған жоқ сарт ноғай қазақ қалмақ түбіміз бір батудың жрағаты өзбек хан тсында болған екен ол мсылман қалмайды лі күнге аузымыздан темірхан тоқайтемір жрағаты дейтғын орманбет хан лақап аты айнытпай атасының орнын басқан түріктің ол дағы бір асыл заты орманбет қаза жетіп ол өлгенде таласып зор хандыққа сақ хандар быт шыт қып ноғайлыны төрт бөлгенде астрахан қырым қазан қаласында болыпты төрт бөлек хан таласында билеген бергі шетті білқайыр осы кез біздің қазақ атанғандық түрікте бір дет бар ескі заңдық тамызып қанын сүтке қосып ішіп туысқа анда болған қарамайды жақын деп қан қосылмай санамайды ішсе де қай румен қанын қосып қралған р рудан қазақ басы анда боп қан қосылған қарындасы деген сөз қазақтықтың мағынасы қазақтың з жнібек ханы болған билеген сыртын ноғай заңы болған арғынның арғы атасы дайыр қожа дейтғын бір діл би тағы болған ол биді білқайыр жақсы көрген қобыланды қара қыпшақ батыр еді намыс қып күндестікпен шайтанға ерген өлтірген аңдып жүріп ақжол биді қазаққа осы жмыс ауыр тиді қысасқа қобыландыны өлтірем деп жар салып з жнібек халқын жиды жалынған үш кісінің қнын ал деп алмаған бізге керек емес мал деп бермеген білқайыр қобыландыны сондықтан өкпе қылып қазақ көшкен қыпшақты шауып жаншып қатты өштескен қараймыз мғылтемір ханға дескен скерін үшке бөлген з жнібек лы жүз орта жүз бен кіші жүз деп шағатай тқымынан ахмет алаш үстінен көшкен елдің трған билеп ол кезде қазақ қалмақ жерге талас болса да тқымы бір заты аралас ахметті зірейіл алашсың деп қалмақтар оның атын қойған алаш нсілін мір темір түгел айдап самарханд пен бқарды тартып алып ташкентке де кіріпті көзі жайнап соғысқан оратөбе деген жерде қсаған ағызған қан аққан селге болысқан сонда қазақ шайбақ ерге бл шайбақ білқайыр немересі атақты өзбектің шөбересі өлтіріп алаш ханды ташкентті алған үйірін қайта тапты деген осы баласы з жнібек қасым еді атағы сол соғыста асып еді ташкеннің алтын тағын басып еді қасымның баласы еді сығай ханың тр еді түгел билеп ташкент маңын сығайдың баласы екен туекел хан айтайын сарт ташкентті қайта алғанын трсынхан ташкентті алып сол биледі түрікке сарт атанған хан боп трған бл трсын шайбақ ердің тқымы еді есімхан туекелден туып қалған өлтіріп түн ішінде трсынханды ташкентті сартты шауып қайтып алған есімхан ескі тағын қайта алғанда айбике қоңырбике нрбикені олжалап алып келген сол барғанда трсынды өлтірерде түнде барып күзетшісін есіктің байлап алып есімнің қасындағы бір жыршысы оятқан трсынханды нге салып сондай ер бүгін қайда қдайым ау бл елдің бүйтіп қор боп трғаны анау өлмеген трсынханды оятқанда төлеген жыршысының сөзі мынау кім арамды ант рсын жетім елді жылатып жер тңірісіп жатырсың хан емессің қатынсың қазақ келді қапылсың алтын тақта жатсаң да ажалың жеткен пақырсың көнбесең де көнерсің иманыңды айт өлерсің еңсегей бойлы ер есім шашқалы тр қаныңды алғалы тр жаныңды кешікпей сонан көрерсің есімнің салқам жңгір баласы еді ол дағы қалың елдің панасы еді жңгірдің қалмақ қызы қатынынан з туке адамзаттың данасы еді қызы еді қайып ханның бір қатыны осыдан улібақы туған лы з туке хан болған соң өкпе қылып кетіпті үргенішке дейін мны осы еді абылайдың арғы атасы болмайды бл сөзімнің еш қатасы абылайдың осы атасы сол жақта өліп хан болған мнда келіп қара басы бл жерде абылайды тоқтатайын қараңдар шежіремнен оның жайын жол салған з тукені сөз қылайын ақылы айдын көлдей тольш трған бекітіп біржолата қазақ заңын жол салып мінсіз қылып орнықтырған аздан соң жау көбейіп болған қауіп қазақты тс тсынан р ел шауып шетіне амудария барған ауып баласы болат хан боп з туке өлген хан шыққан ндір деген парсы елден жан жағын лгі ндір жалмаған соң қайта ауып біздің қазақ сырға келген келгені шамасында қалмақ бар брын сырдың жағасында болыпты талай соғыс арасында қазақтан қалмақтан да қандар жауған аз емес өлген адам адыр таудан жеңіліп рі жтап қазақ ауған қазақтар қаратаудан аса көшкен тсында абылайдың қалмақты айдай қорлықтан кек алғаны қалмайды естен жазғанмын ендігісін мнан брын шежіремнің еңлік кебек оқы бірін осыған соны қосып жаттап алсаң білерсің түп атаңның барлық сырын токуз огуз эрги түрк дыл токуз огуз кедергей улуг аймак каттыжыышкыны дыр калганың ховулары каңгай биле алдай дагларын эжелей чурттаан чамдык аймактар гоби ховунуң мурнуу чарыынга кыдат кызыгаарының чанынга көжүп амыдырап чораан эрги түрк дыл улуг ховуларга аймактар кажан каттыжып эгелээн чүвел оозу билдинмес даап бодаарга үе дүптен черле ындыг турган боор оң улус бир демниг болурга кымга даа күш четтирбес болур өске аймактың улузу ындыг улустан арай сестир болур чогум токуз огуз дугайында кыдат бижиктер вектен эгелеп бижип эгелээн ол болза кыдаттың тан төрезиниң үези дир селеңе бижии беш дугаар одуругда тоқуз оғуз деп сөс боду орхон бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур адаанда бир дугаар таблицада латин үжүктерни кырында руника чурагайы биле шүүштүрүп салган эрги түрк дылда тоқуз деп сөс үе эрткен тудум чоорту тогус деп сөс кылдыр хуула берген түрктерниң озмыш хаанның кыдаттар тогус огус хааны деп бижип турган логика азы билиглел бур грек шын боданылга дугайында эртем угаадыг уран чүүлү чугаа сөс угаадыг бодал шын угаалга кылырының тускай дүрүмнер шинчилээр эртем шын эвес угаалга шын даап бодалдардан шын эвес түңнел үнүп кээр болза ол дээрге шын эвес меге угаалга болур оон өскелери шын угаалгалар болур шын угаалгалар аразында чиктиг чүүлдер бар меге даап бодалдардан шын түңнелге кээр болза ол угаалга ниитизи биле шын бооп болур амгы үеде дээди өөредилге черлеринде болгаш оон даа өске өөредилге болгаш эртем черлеринде ажыглалда чоруп турар логиканың тургузукчузу эрте бурунгу грецияның философу аристотель стагириттиң бодалы биле болза логика дээрге тускай херексел дир бурунгу грек дыл кырында органон кандыг даа эртемни өөренириниң эгезинде кижи логиканы эки билип алыр ужурлуг логика эртемденге күштүг аргалар аппарады болур логиканың аргаларын ажыглаан шинчилекчи шын түңнелдерге албан биле чедип алыр төөгүде эң не бир дугаар аксиоматиктиг дедуктивтиг теория аристотельдиң силлогистика деп эртем тир силлогистика тускай угаалгаларны сайгарар ынчалдыр оларны силлогизм дээр чижэлээрге шупту кижилер өлү бээр бир дугаар үндезин сократ дээрге кижи дир ийи дугаар үндезин сократ өлү бээр түңнел шак бо силлогизм шын ирги бе силлогизм бүрүзүнде ийи үндезин саналдардан түңнел болу бээр ында үндезин саналдар болгаш түңнелинге хамаарышкан тускай дурумнер бар оларны күүседир болза шын силлогизм тургустунар оода бирээзин күүсетпейн баар болза силлогизм шын эвес болур сократ дугайында чижек баштай көөрге шын даа ышкаш кылдыр көстүүр ынчалза даа ол чижек шын эвес силлогизмнерниң бирээзи деп санаттынар аристотель логикада оон даа өске ажыдыышкыннарны кылган ортуку чүс чылдарда логика христианстводан улуг хамаарылгалыг турган эртемденнер колдуунда аристотельдиң ажылдарын шинчилеп оларга боттарының бодалдарын немеп турганнар ол үеде эң не көску логика шинчилекчилерниң аттары боэций августин пьер абеляр дунс скотт уильям оккам болгаш оон даа өске ол өскерлиишкиннерни джордж буль эртемденниң ады биле холбаштырган ынчангаш ол шинчилекчиниң ады биле тускай алгебралар бульнуң алгебралары деп атты алган классиктиг логикадан аңгыда чаа угланыышкыннар сайзырап эгелээннер ол угланыышкыннар класстиг эвес логикага хамааржыр оларның аразында модальдыг логика х макколл к и льюис хөй үнелээшкинниг логика я лукасевич релевантылыг логика к и льюис үениң логиказы прист болгаш оон даа өске билиглелдиң янзылары болза тываның эртем төөгүзүнде бир дугаар логика шинчилекчилери ламалар турган ынчалзаа даа бо хүнге чедир ол үениң философчу болгаш эртем ажылдарынга тураскааткан ажылдар чок болуп турар олар колдуунда шын маргыжарының дүрүмнерин өөренип турганнар боор тываның күрүне университединге оон мурнунда кызылдың башкылар институду физика математика факультетинде математиктиг логиканы сургуулдарга башкылап турган эң не идепкейлиг логика башкыларының бирээзи александр михайлович борзенко турган амгы үеде тывку да логика курстарын номчуп турар башкылар галина александровна троякова олеся павловна магеря хүлербен көк оолович кадыг оол тывадан эң не бир дугаар м в ломоносов аттыг мку ның логика салбырының доозукчузу галина орланмаевна лицкевич ол башкы тывага бир дугаар логика дугайында өөредилге номнарын үндүрген тываның күрүне лицейинге болгаш тываның күрүне университетдинде логиканы башкылап турар чылда мку га бир дугаар логикага хамаарышкан кандидат диссертцияны х к кадыг оол камгалаан йүз күмүл шаандыгы аймак азы сөөк ады шаандагы йүз деп сөс тыва дылда чүс кылдыр адаттынар апарган чүс күмүл аймактың улузу улуг хемни эжелей чуртаан чүс күмүл дугаында үш даш төөгүлеп турар даштың тиккен чери көжээлиг хову амгы үеде алдан маадыр аттыг музейде шыгжаттынып турар домак одуругларын дашта сиилбээн аайы биле бижээн латин транскрипция оол адым чубуч ынал эр адым күмүл өге беш чажымда чаңгыс калып тос чээрби чажымда өскүс болуп кадыгланып одус чажымда өге болдум дөртен чыл эл туттум чон баштадым даш дайзын биле чаалаштым элим бир чеден чажымда көк дээрден хүнден астым кударанчыын күрси йамда элим оскундум черим суум өөмдэ кадайым дулгуяк калды харааданчыын муң эмдик аъдымдан астым элимден азып калдым чүс күмүл чонумдан азып калдым биче күмүлүм хөй болду чавыс күмүлүм бедик кылдым хайыраан пөкпедим литературлуг очулганы даржай а а кылган ону күлтегин бурунгу түрктерниң енисей орхон бижииниң тураскаалдары деп номда парлааш көжээлиг ховудан бижимел деп айтып каан дыр ында маадырның адын шубуш ынал деп каан төлес шаандыгы аймак азы сөөк ады дыр сөөк адын латин транскрипция ёзугаар номчуур болза дээр чүс чүс чылдар эрткен тудум чоорту ол сөс тыва дылда түлүш кылдыр өскерли берген төлес аймактың улузу каяа чурттап чорааныл ону даштарның тиккен черинден билип ап шыдаар бис амдызында төлес деп аймак дугайында даш төөгүлеп турар е ээрбек бо үеде алдан маадыр аттыг музейде шыгжаттынып турар бижиктиң одуругларын дашта сиилбээн аайы биле сан биле айыткан латин транскрипция чеди чээрби чажымда мен дээр элимге кара болдум пөкпедим кударанчыын куйда кунчуйумга пөкпедим муңгак бодум оглумга пөкпедим кударап муңгарадым оглан адым йерлиг чор дээр элимде эгилзимзе төлес алып таркан адымга пөкпедим көк дээрде хайыраан хүн ай турган куу черде хайыраан эл хаан турган пөкпедим кударап хараададым чонумга улузумга пөкпедим айтырып кударап улуум бичиимге пөкпедим айтырза силерден бижикке тайылбыр токуз огдамдам шаандыгы аймак азы сөөк ады бижикте аймактың адын латин транскрипция аайы биле номчуур болза дээр токуз дээрге тос дээн сөс түр ынчаарга токуз огдамдам дээрге тос огдамдам дээн сөс түр огдамдам деп сөстүң утказы таптыг билдинмес эрги түрк дылда тоқуз деп сөс үе эрткен тудум чоорту тогус деп сөс кылдыр хуула берген тываның соңгу талазы е минусинск музейинде шыгжаттынган көрүкчүлерге дашты делгеп салып каан бижиктиң одуругларын дашта сиилбээн аайы биле сан биле айыткан латин транскрипция эр адым көк тириг мен хайыраан төрелдерим хайыраан оолдарым эшпимден адырылдым элим хааным хайыраан эр эртеми тогус огдамдама черим харааданчыын чеди хайыраан эжимни харааданчыын узгар нэ алды эр балбалым көкмүш шаандыгы аймак азы сөөк ады бижикте аймактың адын латин транскрипция ёзугаар номчуур болза дээр билдинмес аймак адын ийи дашта бижээн бирээзи хакастар чуртунда хойбал ховузу ачура суурдан соңгу барыын талаже км ыракта турар е очуры деп даш тыр өскези тывадан тывадан бижиктиң эрги турган черин бо үеде кым даа билбес тыва деп даш тыр минусинск музейинде шыгжыттынып турар муз даштын тургузуп каан бижиктиң одуругларын дашта сиилбээн аайы биле сан биле айыткан латин транскрипция дээр хааным элим кударанчыын көкмүш тутук ат алдар ужун ондадым а адырылдым дөрт акым хайыраан адырылдым абычга эр адым бегдеги адым этрүк мен кы очулгага онза таылбыр токуз табдуз шаандыгы сөөк азы аймак ады бижикте аймактың адын латин транскрипция ёзугаар номчуур болза дээр барык хемчик хевирлиг барык көжээни алдан маадыр музейинде делгеп салып каан бижиктиң одуругларын дашта сиилбээн аайы биле сан биле айыткан латин транскрипция эр алдары тогус табдус алдарлыг дыңмаларым бодум йиген алып туран мен алды огуш чонда эң он алды харлыг элим хаанымдан адырылдым бег эргемден кударап адырылдым бижикке тайылбыр дыңмаларым кылдыр таарыштыр очулдурган хемчик кожууну хемчиктиң даа кожууну амгы үеде ындыг кожуун чок хемчиктиң даа кожууннуң чери соңгуу чүкте саян дагларындан эгелээш мурнуу чүкте барыын таңды уулага чедип турган барыын талада алдай дагларындан эгелээш хүн үнер талаже элегес хемниң бажынга чедир чаттылган чогум хемчиктиң даа кожуунунуң черлери хемчиктиң бээзи кожуунунуң черлери ара аралашкак турган чүс чылда арабдан дээр ноян чуртап чораан ол кижи моол кижи дир сайын ноян аймактың ваң эргелиг нояны турган улуг хемде биле хемчикте тывалар арабдан ваңның албатызы турган арабдан ваң чорта бээрге ооң ийи оглу улуг хем биле хемчик улузун чарып алыр деп бодап алган бир оглун дамби дээр ол кижи ваң эргелиг өскезиниң ады цэрэб ооң дужаалы бэйсэ манчжурларда цогбадарху деп кижи чанчын апаргаш шадарба бээли дээр оглун хемчикче чортупкан ол кижи хемчиктиң чонун калган арабданның ийи оглунга үлеп берген ынчалдыр хемчиктиң даа биле бээзи ийи кожуун тывылган хемчиктиң даа кожуун сумулуг турган цэрэб шыдар ваңның манчжурларга удур үймээниге киржип турган боорга чылда ону ваң дужаалындан халаткаш хемчик кожуунун база хынаап апарган бичии када цэрэбтиң талазындан бир ле моол даргага үгер даа деп эрге тывыскаш кожуун таңмазын берип кааш кожуунну удуртуп каан оон тускай илеткел соонда хемчик кожуунун хомдунуң хэбэй амбынынга чагыртып каан ол ла үеде база ла тускай илеткел соонда шараб дээр чейзең кижини үгер даа кылгаш аңаа сумулуг хемчик кожуунун чагыртып каан шараб дээрге тыва кижи дир ооң шын адын шыырап дээр чылдан эгелеп хемчик кожуунун тыва нояннар чагырып эгелээн ол болза колдуунда ак моңгуш сөөгүнден укталган улус бооп турар хомушкулардан укталган чаңгыс үгер даа хемчикти чылдарда чагырып турган цэрэбтиң кожуунун хынаап апаарга манчжурлар хемчиктиң сумузун бир моол ноянга хүлээдип каар деп бодаан арай ла чоогунда чаңгыс даа моол кожуун турбаан оларның дөгерези кызыгаар өртээлдеринден мурнуу талаже ыңай турган хемчикке хамык улустан таңды урянхайның мээрең чаңгы манажаптың чызааны чоок болган ол дугайында тускай илеткел кылган ынчангаш доктаал ёзугаар хемчик кожуунун манажаптың чызаан черинге хүлээдип каан кожуун өрегелиг турган таблицага онза тайылбыр будаваңар суму дээрге административтиг кезек тир суму дээрге төрел бөлүк эвес тир суму иштинде аңгы аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан суму адын чүге ынчаар адаан деп бодал тыптып келзе харыы мындыг эң эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил ол дарганың укталган сөөгүнүң ады биле бүдүн суму адын адап каар азы кандыг бир сумуда бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан хөй боор болза ол сөөктүң ады биле бүдүн сумунуң адын база адап каар эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң адай дээр сөөктүң улузу ак моңгуш сумузунда тускай арбанныг турган ол сөстү адаарда аъдай дээр бижиирде адай дээр таблицаның адаанда хемчик кожуунунга чуртап чораан улус сөөгүнүң аттарын бөле бижээн чүге дизе амдызында бис билбес бис кайы сөөктүң улузу кайы арбанга кайы сумуга чуртап чораанын моолдар кижи адын чамдыкта чартыктай адай бээр чаңныг мооң ужурунда дамби ваңның ады анаа ла да кылдыр кызырлып калган ол кызырлып калган да деп ат биле хемчик кожуунун адаан шаанда чамдык улус бодунуң ноянын кожуун ады биле даа ноян деп база адаар чораан хемчиктиң нояны үгер даа деп эрге дужаалдыг болур бээзи кожууну хемчиктиң бээзи кожууну хемчиктиң даа биле бээзи кожуунарының черлерин тодарадыры нарын ол ийи кожууннуң сумулары ара аралашкак турган улуг хемниң солагай талазынче саян дагларының соңгу эдээ бэзии кожуунунга хамааржыр чораан амгы үениң улуг хем кожууну шаанда хемчиктиң бээзи кожуунунга хамааржыр чораан хендерге база хемчиктиң бээзи кожуунунга хамааржыр турган чүс чылда арабдан дээр ноян чуртап чораан ол кижи моол кижи дир сайын ноян аймактың ваң эргелиг нояны турган улуг хемде биле хемчикте тывалар арабдан ваңның албатызы турган арабдан ваң чорта бээрге ооң ийи оглу улуг хем биле хемчикте ара албатыны чарып алыр деп бодап алган бир оглун дамби дээр ол кижи ваң эргелиг өскезиниң ады цэрэб ооң дужаалы бэйсэ манчжурларда цогбадарху деп кижи чанчын апаргаш шадарба бээли дээр оглун хемчикче чортупкан ол кижи хемчиктиң чонун калган арабданның ийи оглунга үлеп берген ынчалдыр хемчиктиң даа биле бээзи ийи кожууну тывылган цэрэб бэйсе деп ноянның дужаалының ады биле бүдүн кожууннуң адын бэйсэ кылдыр адаан тывалаар болза ону бээзи дээр бээзи кожуунун удуртурда моолдан тускай дарга кээп чораан ол үеде тывалар ынчаар ла чагырыкчызын моол дарга дээр турган бээзи кожууну бүгү тываның амбын ноян чызаанынга чагыртпас турган эгезинде бээзи кожууну сумулуг турган чылда хамык чоннуң чизези биле бээзи кожуунда суму турган таблицага онза тайылбыр будаваңар суму дээрге административтиг кезек тир суму дээрге төрел бөлүк эвес тир суму иштинде аңгы аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан суму адын чүге ынчаар адаан деп бодал тыптып келзе харыы мындыг эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил ол дарганың укталган сөөгүнүң ады биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган азы кандыг бир сумуда бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан кижи саны биле хөй боор болза ол сөөктүң ады биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң шара сөөктүң улузу кандыг сумуга хамааржып турганы амдызында билдинмес салчак кожууну каа хемге турган кожуун салчак кожууннуң улузу чөөн таңды ууланың соңгу чөөн талазынче бүрен эржей шивей улуг шивей иртиш эрзин кызыл суглуг баян кол хемнерини эжелей чурттап чораан кожуун девискээри каа хемниң оң талазынче бүрен хем биле мерген хемни дургаар чаттылган тере хөлдүң албатызы салчак кожуунга хамааржыр турган шаандагы салчак кожуунун амгы үеде каа хем кожууну солаан кожууну эң баштай хемгол кожууну деп адап турган шала сөөлзүредир ооң адын салчак кожууну кылдыр эде адаан сумулуг өрегелиг кожуун турган кожуун черле таңды тываның бүгүде даргазынга чагыртып турган кожуун даргазы үгер даа деп эргелиг чораан кожууну баштап турган улус таблицага онза тайылбыр будаваңар суму дээрге административтиг кезек тир суму дээрге төрел бөлүк эвес тир суму иштинде аңгы аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан суму адын чүге ынчаар адаан деп бодал тыптып келзе харыы мындыг эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил ол дарганың укталган сөөгүнүң ады биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган азы кандыг бир сумуда бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан кижи саны биле хөй боор болза ол сөөктүң ады биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң таблицаның адаанда салчак кожуунунга чуртап чораан улустуң сөөк аттарын бөле бижээн чүге дизе амдызында бис билбес бис кайы сөөктүң улузу кайы арбанга кайы сумуга чуртап турганын оюннар кожууну шаанда таңды тывазынга турган кожуун ады чөөн таңды ууланың соңгу мурнуу эдээнче чаттылган улуг хемниң солагай эрии бай булуңдан эгелээш амгы үеде турар кызыл хоорайга чедер четпес оон ыңай мурнуу чүкче чаттылган чагытай биле чедер хөл шуурмак хеми эжелей оюннар кожуунунуң чери турган таңды ууланың мурнуу эдээнден теректиг хем дургаар тес биле нарын хемни эжелей оюннар кожуунунуң чурту турган кожууну эң баштай тесингол кожууну деп адап турган шала сөөлзүредир ооң адын оюннар кожууну кылдыр эде адаан сумулуг кожуун турган өрегелиг таблицага онза тайылбыр будаваңар суму дээрге административтиг кезек тир суму дээрге төрел бөлүк эвес тир суму иштинде аңгы аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан суму адын чүге ынчаар адаан деп бодал тыптып келзе харыы мындыг эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил ол дарганың укталган сөөгүнүң ады биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган азы кандыг бир сумуда бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан кижи саны биле хөй боор болза ол сөөктүң ады биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң таблицаның адаанда оюннар кожуунунга чуртап чораан улустуң сөөк аттарын бөле бижээн чүге дизе амдызында бис билбес бис кайы сөөктүң улузу кайы арбанга кайы сумуга чуртап турганын амбын ноян кожууннуң бүгүде даргазы турган ол болза тожу салчак оюн биле хаазыт кожуунарын хайгаарап удуртуп турган амбын ноянның чызааны самагалдай биле эрзин хараалдарының чоогунга турган амбын ноянның чызааны ол черлерге чылдарга чедир турган оюннар кожуунундан таңды тываның амбын нояннары укталган даа болза оюннар кожуунун олар албаны биле боттары чагырбайн чораан оюннар кожуунун үгер даа эргелиг кижи удуртур чораан колдуунда амбын ноянның дуңмалары азы оолдары үгер даа деп дужаалды эдилээр чораан моол даргалар тыва нояннар дажының долу ноян адын таңды урянхайның бүгүдениң даргазы тогус одагалыг мээрең чаңгы амбын ноян дээр турган өлзей очурнуң долу ноян адын таңды урянхайның тос кожуунунуң бүгүдениң даргазы мээрең чаңгы тогус одагалыг амбын ноян бэйли дээр турган амбын ноянның тугу болза ыяш сыптыг кызыл тук тур ол кызыл туктуң чанынга бичии тук шанчып каар турган ол бичии туктарны хиирлер дээр турган бүгү делегейниң херээженнер хүнү кезек чурттарда чылдың на март те эртер херээженнер хүнү кылдыр адатынып турар байырлал ук байырлалды демнешкен чоннар организациязы дчо азы орустап оон бүгү делегейниң херээженнер эргелери дээш демисел биле бүгү делегейге тайбың хүнү кылдыр демдеглеп турар төөгү ёзугаар ажылчын херээженнерниң эр хиндиктиглер биле дең эргелери дээш демиселинге болгаш эмансипацияга эп сеткил каттыштырар хүнү кылдыр тывылган эң не эгезинде частың болгаш херээжен улусту магадап оларга хуулгаазынныг чорук биле ынакшылды илередириниң байырлалы эвес а политиктиг уткалыг херээжен улус боттарының эргелери дээш демисежириниң байырлалы турган оңгулдага эр кижи биле бир дең соңгууру өөредилгеге өг бүлеге болгаш одө ынчалза даа үе шаг байырлалдың политиктиг утказын аштап арыглааш бистиң календарларывыста март ти херээжен кижиге тураскааткан частың аас кежиктиң ынакшылдың байырлалы кылдыр арттырып берген байырлалдың тывылганы герман болгаш делегейниң ажылчыннар агымының төлээзи клара цеткинниң ады биле быжыг холбашкан амгы үениң кижилери колдуу кезии клараның дугайында чүнү даа билбес азы ону чуртталгазында политиктиг демисежилгеден аңгыда чүү даа чок коммунист болгаш ажылчын агымның куу шинели деп бодаарлар шынында клара цеткин солун болгаш чараш херээжен турган клара немец хүрээ школа башкызының өг бүлезинге төрүттүнген башкы мергежилди шиңгээткеш ол үениң көскү аныяктары ышкаш аңгы аңгы политиктиг кружоктар барып турган ынчан бодунуң келир үеде өөнүң ишти болур осип цеткин биле таныжып алган ынчалза даа герман чазак осипти бүзүрел чок дээш чурттан чоргузупканнар аныяктар парижче чоруй баргаш өгленип алганнар клара оолду божаан парижке революсчу ажылын уламчылааннар революсчу чорук дугайты карл маркстың уруу лаура лафаргтан болгаш өске француз ажылчын агымның төлээлекчилеринден өөренип ап турган өөнүң ишти мөчээн соонда ч германияже дедир чанып келгеш роза люксембург биле герман социал демократтарның солагай талазын төлээлеп турганнар дараазында улаштыр деңнелге равенство деп херээжен журналга редакторлап эгелээн ооң үндүрүлгезин электротехниктиг концернниң тургузукчузу роберт бош акшаландырган үндүрүлгези дыка сураглыг турган болгаш клара цеткин германияның ол үеде эң не көскү социализи апарган ссрэ ге маркалар янзы бүрү үелерде үнүп турган секиз огуз аймак катыжыышкыны сес аймак дугаар вектер секиз огуз деп аймак дугайында селеңе бижиинде одуругда айыткан дугаар векте юань чао би шиде оларны айтып бижээн эрги түрк дыл моол биле орус төөгүчүлер оларны моол дылдыг чон деп бодап турар казахтар оларны түрк дылдыг чоннарга хамаарыштырып турар секиз огуз дээрге кедергей улуг аймак катыжыышкыны дыр ол аймактың улузу барыын талада кара эрчис хемни чөөн талада каңгай дагларын эжелей чурттап чораан векте оларның соңгу чүкте кожалары болза улуг хемде кыргыстарның күрүнези турган чөөн талада каңгай дагларында оларның кожалары херээт аймаа турган мч в токуз огуз дээр аймак катыжыышкынындан он уйгур аймаа адырлы берген ынчангаш хамык аймактар саны сес апарган чаа улуг аймакты секиз огуз деп адаан хевирлиг чүге дизе ооң мурнунда үелерде безин түрктер тергиидеп турунда чүгле чеди биле тос аймак дугайында бижиктер бар сес аймак дугайында бижиктер чок бооп турар түрктер күрүнези дүжерге баян чор албаны биле хамык кожайларымны бодум уштап баштаар мен деп бодалдыг турган сес аймактың улузу баян чорга чагыртпайн хостуг чуртаар деп бодалдыг турган чыгыы бо дээрге төрел аймактарның аразында чөрүлдээ дир баян чор секиз огуз аймактың улузун мээң чонум мээң соомдан барыңар деп көгүдүп сургап турган моолдар секиз огуз деп аймакты найман деп адаар турган найманнар моолдарның дайзыннары турган юань төрезиниң чажыт төөгүзүнде найманнар дугайында таптыг чүнү даа биживээн чүгле моолдар биле найманнар аразында болган дайынны бижип көргүскен юань чао би шини сайгарып көөр болза баштай найманнарның хаанны ынанчу билге турган ынанчу билге хаан кызыл дустай бээрге хаан ширээзинге ооң оглу торлух таян саадапкан таян хаанның кучлук деп оглу база турган бижик ёзугаар моолдар биле найманнарның дайынын сайгарар болза ындыг кереит күрүнези дүшкен деп чүвени таян хаан хачир усун деп хем чанынга көжүп чорааш дыңнаан ынчан моол шериглерниң аътары арган турза даа оларның шериинде кижи бажы эңдере турган моолдарның саны хөй боорга таян хаан арай сестип турган ол нояннары биле сүмелешкен баштай таян хаан алдайның мурнуу талазынче көшкеш дайынга белеткенип алыр деп бодалын улузунга чугаалаан оозунга нояннары чөшпээрешпээн кучлук адазының сөстерин дыңнааш ону мырыңай кортук эшпи биле деңнэээн таян хаан оглунуң сөзүн дыңнааш күчүлүг мөге кучлук бир эвес сен моолдар биле сегиржип алзыңза дидим кашпагайың көргүзер сен олар биле чаалажып шыдаар бис ооң соонда олардан адырлып шыдаар бис бе диген хорисубэчи деп улуг ноян таян хаанга сээң адаң ынанчу билге хаан калбак ооргазын аъдының дуюун кымга даа көргүспээн эрте дээре чүүден коргуп тур сен сени ындыг кортук деп билген болзувусса улусту сээң аваңга баштадып каар ийик бис сээң аваң херээжок кижи даа болза черле сенден дээре боор коксэу сабрах кыраан дыр бистиң шериивисти ол эки баштап шыдаар бе моолдарның хей аъды бедик тир торлух таянның төрези дүжер хевирлиг дир дигеш аъдын шапкаш халдып чорупкан таян хаан хамык улузун дыңнааш хорадап сөзүн сөглээн өлүрге тын үстүр хинчектенирге мага бот баскыраар кижиге таалал черле турбас мындыг чүве дир ол ла болган дыр чаалажыр бис диген шак ынчалдыр таян хаан моолдарже удур чаалажып чорупкан ол тамир хемни куду баткаш оркун хемни кеже берген наху кун деп дагның чөөн талазы биле эрткеш чакирмаут деп черге чеде берген найманнар чаалажып үнүпкен деп билгеш чингис хаан бодунуң шерии биле удур үнүпкен соонда найманнар чакирмаут деп черден үнгеш биччи дедирленгеш наху кун деп дагның баарынга турлаг кылып алган моол шериг чоошкулаан билек таян хаан арай сестип шериин наху кун деп дагның кырынга тургузуп алган чингис хаан наху кун деп дагның баарынга келгеш найманнарны бүзээлеп алгаш хонуп алган дүне када найман шериглер мурнун былаажып баскылажып иткилежип тургаш дезип эгелээн даң бажында могап шылаан таян хаанны моолдар тудуп алган кучлук боду ол үеде адазының чанынга турбаан ол бодунуң шерии биле аңгы арай аткааар тамир хемниң унуга турган кажан моолдар кучлуктуң шериинге чоошкулап кээрге ол аткаарлай аарак дезип чорупкан таян хаанның ара албатызы алдай дагларынче дезип эгелээн хамык хинчектенип дескен улусту моолдар тудуп турган чингис хаан таян хаанның гурбэсу дээр авазын кадай кылдыр ап алган шаг шаанда чурттап чораан улустуң чаңчылын сагып гурбэсу биле кады хары угда кадын кижиниң ара албатызын чингис хаан бодунга ап алырын кыскан бир эвес чингис хаан гурбэсуга өгленмээн болза тарап дескен найманнар чингис хаанга кажан даа чагыртпас турган шак ынчалдыр гурбэсуну кадай кылдыр ап тура чингис хаан кажар арга ажыглап бүдүн найман аймаан холга алган чингис хаан турбаанда найман аймакты ийи алышкы баштап турган улуг акызын наркыш таян дээр бичезин эниат каан дээр бир чылын ол алышкылыр кыргыстарны чылча шаапкан ынчан эниат чаагай чаңчыл сагып акызынче барбаан даа аңаа белек даа сунмаан наркыш дуңмазын кый дээш ооң бажын чыттап каан эниат хааның оолдарын буйурук биле таян дээр эниат хаанның шын адын ынанчы билге бөгү хаан дээр хевирлиг адазы биле улуг акызы ышкаш таян хаан биле буйуруктуң аажы чаңы таарышпас турган ынанчы билге хаанның болза улуг оглу таян болур ынчангаш адазы кызыл дустай бээрге таян хаан ширээзинге олурупкан бир ле катап алышкылар калган адазынынң бир кадайын былаажы берген ынчалдыр шош соодаа үнген беглерниң бир кезии буйурукту деткээн өскелери таян хаанны деткээн шак ынчалдыр найманнарның улуг күрүнези чарлып буступ эгелээн ыначы билге хаан дириг тургаш ла оолдарының дедир бак аажы чаңын эскерген буйурук кажан даа акызының сөзүн дыңнавас таян хаан апарза буйурук аңаа өң тала болбас буйурук мелегей теве ышкаш бир эвес аш бөрү келгеш ооң будун чартыынга чедир хемирип чипсе ол чүгле ынчан шимчени бээр боор диген буйурук улузу биле арай хоорук чурттап турган таян хаан дески ховулар чанынга буйурук колдуунда даглар чоогунга көжүп чораан бир катап дой үезинде куба тегин сөзүн сөглээн боданыңар даан шаанда эниат биле наркыш чаңгыс аай демниг турган найман улуска олар кижи болганын на бег азы кадын кылбайн турган ол хамык алган кадайларныдан хөй ажы төл база турбаан силер ийелээ буга мыйызы ышкаш кады турдуңар ам араңарда эптиг чөптүг сеткил чок тур улуг найман күрүзүн кым баштаарыл улус арга таңдыда хову шөлде далай суу биле дөмей чалгып тарай берген дир таян хаан ону дыңнааш арны кызып буйурукка барып чугаалаңар дыка көвей херек чок чүве кылган дыр бис бир эптиг черге ужуражып чугаалажыр болза эки дээн буюурук ону дыңнааш мындыг үлегер домак бар улуг эрге дужаалдыг кижиниң угааны хирелиг болур боор чамдыкта эргези улуг кижиниң сеткили чымчай бээр боор чогуур үезинде амыр менди чорзувусса ужуражы бээр бис дигеш хая даа көрүнмейн өскээр көже берген дир алышкылар өжежип чоруур кайы бирээзиниң аажы чаңы дедир турган оларның хайы биле найман күрүнениң салымы кээргенчиг болган чөөн чүкте моолдар биле херээт аймаа биле найманнар дайылдажыр турган буйурук биле таян шериглерин дайызынга удур кажан да мөөңнеп чыгбас турган буйурук бодунуң шерии биле аңгы халдап дайылдажыр таян хаан база бир аңгы шерии биле дайынче үнүптер чаа үезинде олар бот ботарынга дуза черле катпас турган чингис хаан херээт аймактың күрүнезин чок кылган соонда таян хаан моолдарже халдаар деп бодаан ол меңээ каттыжып ал деп онгут аймактың баштыңы болур алакуш тегинче элчизин чортупкан онгут аймактың баштыңы сээң биле таян хаан чаалажыры ол дур деп чингис хаанга дыңнадып каан чингис хаан ону дыңнааш дайынга белеткенип эгелээн таян хаанга өске аймактың баштыңнары кошчуп алган ол болза моолдарның өштүг кара дыйызыннары дыр токта меркиттер хааны татарлар херээттерниң катакин аймаандан алин тажы келген ойраттарның дурбан аймаандан кутука бег джарджират аймактан джамуха сечен оон ыңай салджиут сөөгүнүң улустары келген наку кун дааның чанынга моолдар таян хаанның хамык шериин чылча шаапкан таян хаан боду өлүрткен чогум джамуха сечен бодунуң улузу биле наку кун дааның баарында чаага киришпээн ол кижи бүдүн аймаа биле тулчуушкун бертинде чоруй барган наку кун дагга болган тулчуушкун соонда таян хаанның оглу кушлук буйуруктуң чуртунче дезип көже берген удаваанда чингис хаан буйурукче удур база шериг чортупкан ол үеде буйурук аңнап чораан ол безин дайызыннар келген деп даа билбээн буйурук аңнап чорунда моолдар ону туткаш өлүрүп каан буйурукту моолдар өлүрүп каарга кушлук хамык улузу биле кара кытай деп күрүнениң гур хаанынче көже барган шак ынчалдыр алдай каңгай чуртун эжелей чуртаан улустуң күрүнези дүшкен бооп турар алтайларда көгөл майман биле кара майман дээр сөөктүң улузу бар ынчаарга башка хөй айтырыглар кирер майманнарның өгбелерин кажан шагда чингис хаандан дескен улус дизе арай бүзүренчиг эвес болур чүге дизе майманнарның чуртунда майма деп хем бар чер суг аттары база анаа ла тыптып келбес топонимнер дээрге эрги шагның эктинде тывылган сөстер дир ынчангаш майма деп хем ады сөөк азы аймак адындан укталып тывылган деп бодал арай шын эвес болур ужурлуг орус биле моол төөгүчүлер дугаар вектиң найманнарын моол дылдыг улус деп бодап турар найманнарны олар кидань деп аймактың улузу деп санап турар шаанда ыраккы чөөн чүкте сес аймактыг кидань деп чоннуң улузу чурттап чораан дугаар векте кидань аймаа күштелип хөөреп келгеш мырыңай кыдаттың соңгу чүгүн эжелеп алган турган векте киданьның төрези дүшкен ол үеде чжурчжень деп аймактың улузу аажок кедерээн турган чжурчженьнерге дүжүп бербес дээн кидань маадырларны елюй даши деп кижи баштап алган турган елюй даши мадыры биле соңгу чүкте татарларже дезипкен калгага ол ызырынмаан соонда хамык улузу биле елюй даши чөөн чүкче көже берген тянь шаньга ол си ляо деп күрүне тудуп алган кидань аймактың улузу каңгай алдай чуртунче көже берген деп чугаа кыдат бижиктерде чок тур амгы үеде мусульман чоннарда найман деп төрел бөлүктүң улузу бар ол болза казахтарның найманнары кыргызтарниң найманнары хазарейлерниң найманнары буряттарда база найман деп сөөктүң улузу турган херээт шаанда хакас чон аразынга чурттап чораан бир ле сөөк ады шаанда тывага салчак кожуунунга херээт дээр сөөктүң улузу база чурттап чораан век томда чанчын кижиниң грамоталарында орус чазактың чагааларында ол аймакты орустар керетцы керельцы корельцы кылдыр адаар чораан амгы үеде хакас чонда ындыг андыг хевирлиг сөөк чок ынчаарга мындыг айтырыг ала чайгаар салдына бээр өөс ховуларынга чурттап чораан орустарның керетцы диртип турган улузу боттарын канчаар адап турганыл херээт бе мурнуу сибирь дугаар век амгы үеде ол черлер хакасия биле красноярск крайының мурнуу чартыында чаттылып чыдар ол аймак дугайында орустар бижип турган вектиң ийиги чартыында херээт аймактың улузу орустардан дезип саян дагларын ажыр мурнуу чүкче көже берген ынчан херээт биле кады туба биле ызыр аймактың улустары база көже берген херээт аймактың өөс ховузунда хая дашта чураан таңмалары арткан амдыызында ындыг таңмалар үш черде тывылган оларның таңмазы шыйыглыг кас демдээ болур ол таңмаларны улус в төнчүзүнде в эгезинде дашка силип чураан дугаар вектерге хамааржыр хая дашта силип каан таңмаларны сайгарып көргеш н и рыбаков деп эртемден өөс ховуларынга чурттап чораан беглерниң чамдыызы манихей чүдүлгелиг турган хевирлиг деп бодап турар чүге дизе шаандагы таңмаларның чамдыызы манихей чүдүлгезиниң чурагайынга дөмей бооп турар н а аристов түрк аймактар дугайында демдеглелдер оларның чизези деп ажылында бодунуң дыка солун бодалын илереткен улустуң аймак сөөгүнүң ады дириг амытаннар аттарындан укталып тывылганын г н потанин айтып турар г н потанин барыын моолга турунда тус черниң улузу ол сөстү кирэ кылдыр адаар турган г н потанин ону дораан эскерген кирэ деп сөс кирей деп сөске дөмей чоок тур бистиң билгенивис биле аймак улузунуң аттары хөй кезиинде чер аттарындан укталып тывылган дыр ам ол черлер аттары болза кажан тывылганы шуут билдинмес үе дүптен бээр туруп келген чер суг адының утказын бо үеде чуртап чоруур улустуң чугаазындан безин билип ап шыдавас бис амгы үеде алтайлар боттарын хем суг ады биле адап алыр дыр ынчангаш мээң бодалым биле уда хемче киир аккан хемнер адындан кирей деп аймактың ады тывылган дыр ол хемчигештер болза саян дааның соңгу талазында агып чыдар оон кирей деп сөөктүң улузу мурнуу чүкче көшкеш моолче кире берген чылдар эрткенде өске сөөк аймактың улузун олар чагыра берген ол та шын та меге чүве шаанда рашид ад динниң бижип кааны төөгүлер чыындызын номчуп көөр болза кераит деп сөс биле бир баг кылдыр коштунган каш каш аймактар бөлүүн айыткан бооп турар ол аймактарның аттары джиркин конкаит сакаит тумаут албат тумаут деп сөстү тумат деп аймак ады биле таарыштырып болур ла дыр ол хамык аймактардан сакаит дээр аймактың ады солун дур кереит дугаар векте каңгай тайгазының хүн үнер чарыынга ол аймактың улузу чурттап чораан таблицага тайылбыр моол биле орус төөгүчүлер оларны моол дылдыг улус турган деп бодап турар казах төөгүчүлер оларны түрк дылдыг улус турган деп бодап турар бир эвес олар түрк чугаалыг турган болза оларның дылын эрги түрк дыл дээр болза эки каңгай даглары кереит аймааның улузу туул биле орхон хемниң унунга көжүп чурттап чораан амгы үеде ол чер моол күрүнениң девискээринде турар кереит деп аймак дугайында шаанда моолдар бижип турган моолдарның төөгүзүнде ийи бижик солун бооп турар бир дугаары дээрге юань төрениң чажыт төөгүзү дүр өскези болза векте бижиттинген рашид ад динниң төөгүлер чыындызы дыр юань төрениң чажыт төөгүзүнде кереит аймаа дугайында таптыг чүнү даа биживээн рашид ад динниң ажылы шала шору бооп турар шаанда калгада кереит аймаа болза тускай күрүнелиг аймак катыжыышкыны турган төөгүлер чыындызы ёзугаар каңгай кереиттери аңгы аңгы аймактан чыгдынган ол хамык аймактар бөлүүнге джиркин конкаит сакаит тумаут албат дээр аймактар хамааржыр чораан ол хамык аймактардан сакаит деп ат солун дур векте каңгай дагларынга чурттап чораан кереит аймактың улузу христиан чүдүлгелиг чораан марко полонуң чугаазы биле ойраттарның кереиттери чыл соонда христиан чүдүлге хүлээп алган ол болза христиан шажынның несториан хевири дир христианнар кыдат чуртундан дезип келген чүге дизе ол ла чылда кыдат хаан шупту христианнарны кыдаттан үндүр шөлүүр деп чарлык үндүрген ол үеде шупту кереиттер христиан турган дээрге ол арай шын эвес болур ужурлуг кара чон оран таңдызын дагып чораан хааннар биле беглер несториан чүдүлгелиг турган дизе шын боор оң кераит аймактың тывылганын рашид ад дин мынчаар бижээн улустуң чугаазы биле шаанда бир хаан чурттап чораан ол чеди азы сес оолдуг турган оолдары дөгере кара баштыг улус турган ооң ужурунда оларны кераит деп адаан үе шаг эрткен тудум оолдарының үрези салгалдары өзүп көвүдеп тарай берген сөөлзүредир ол аймактың улузу сөөк аайы биле тускай аттыг апарган чогум кераит дээрге ол көвей төрел аймак улузунуң бирээзи дир кераит аймаандан хааннар укталган өскээр чугаалаар болза алышкыларның бирээзи хаан апаарга артканнары ооң албатызы апарган кераиттер хаанары беглери христиан шажынның несториан хевиринге чүдүп турган мооң ужурунда буйурук хаан ийи дугаар маркуз деп аттыг турган татарларның бир баштакчызы нор буйурук хаан деп кижи турган ол буир наур деп черге чуртап чораан татарлар ол үеде кытай биле чжурчжень күрүнениң улузу биле чоок харылзаалыг турган ол маркуз буйурук хаанны татарлар кажар арга биле туткаш хүлүп алгаш чжурчжень хаанга берипкен чжурчженьнер хааны маркуз буйурукту ыяш элчиген деп кижи эриидээр шаажылаар чүве биле өлүрген маркузтуң кутуктай херикчи деп кадайы турган херикчи дээрге чараш дүлгээзинниг диген сөс түр кутуктай херикчи кадынны көрген кижиниң не сеткили дойлу бээр турган ындыг чараш кадын турган дыр кутуктай херикчи татарларже бодунуң элчизин чортупкаш татарлар хаанынга нор буйурукка хой бе биле көгээр ишти хымыс белекке сөңнеп тур мен диген кадын өлүрткен ашааның өжээнин негеп алыр деп бодаан көгээрлер иштинге чепсектиг маадыр кижини суккаш оларын тергелерге чүдүрүп алган баштай татарларга хойлар сүрүп экелген аалчылар малын хүлээдип тура дой үезинде хымысты экээр бис дишкен кажан татарлар дойлап эгелээрге улуг көгээрлерни дойлаан улустуң чанынга дүжүрүп каан хенертен ол көгээрлерден маадыр кижилер үнүп келгеш татарлар хаанын база ла ол дойга турган нояннарның хөй кезиин өлүрүп каан шак ынчалдыр маркуз хаанның кадайы өлген ашаа дээш өжээнин негеп алган маркуз буйурук хааның бир оглун курджакуз буюрук дээр өскезин гур хаан дээр турган адазы кызыл дустай бээрге курджакуз буйурук хаан болган буйурук хаанның өргээзи орта балагасун деп черге турган курджакуз буйуруктуң оолдары болза тогорил эрке кара тай тимур тайши бука тимур илка селенгун керайдай гур хаанны тогорилди яб ябган деп черге чуртадып каан тай тимур тайши биле юла магусту карагас буругус дээр черге чуртадып каан олар чаңгыс черге кады турар болза амыр тайбың черле турбас дыр мен өлүп калзымза кераит улузун олар хүндүс даа дүне даа анаа тургуспас дыр диген курджакуз курджакуз буйуруктуң турагаймиш дээр кадыны турган ол болза илби шидилиг кадын чораан дыр турагаймиштиң чаңы берге боорга курджакуз кадайындан арай сестир чораан хевирлиг бир хүн ол өске кадайынга турагаймиштен мени хостап көр ону өлүрүп каг деп дилээн ынчалдыр турайгаймиштиң тыны үзүлген кадын кижи өлү бээрге хаан кижиге меңээ улус каразына бербезин деп буйурук хаан сестип турган кезек үе болганда бодунуң ийи кадайын хей черге буруудаткаш оларын база шаажылаан ол ийи кадайы дээрге турагаймиш кадынның тынын үскен улус болбазыкпе элээн үе эрткенде буйурук хаан боду база чок апарган маркуз болза тогорилдиң кыргын ачазы болур дур тогорил оолдуг чораан сангун биле уйку тогорилдиң хаан адын оң хаан дээр оң хааның чайлаглары талан гусэур дабан биле наур оң талакы шериглери тулсутан и джалсутан дээр черлерге көжүп чоруп турган солагай талакы шериглер илат тарат айджиэ кутукэн урут укурут йилет и тертит дээр чуртка көжүп чораан оң хааның кыштаглары утекин мурэн орон куркин тош барау ширэ кулусун отку кулан джелаур кулан курджакуз буйурук хаан таалал болурга ооң оолдары хаан дүжүлгезин былаажып эгелээн тай тимур тайши биле бука тимур алышкылар кераит чуртун башкарып эгелээн тогорилди олар ырадыр чуртуң кызыгаарынче ында бир улусту башкарып тур дээш чортупкан тогорил ырак черге олуруп алгаш тай тимур тайши биле юла магуска сөзүн сөглээн хаан адавыс дириг турунда ча тудуп алгаш адып тура черле часпас бис деп дугуруштувус чоп ам чүге чурт күрүвүстү элджидайга бериптеривис ол шак ынчалдыр тогорил чугаа ээрежип алышкыларны холга ап алыр деп бодаан оон тааржыр эптиг үеде тогорил оларже халдаан тай тимур тайши биле юла магус тогорилден дескеш меркиттерниң токта дээр баштыңынга келген токта аалчыларын тудуп хүлүп алгаш тогорилче чортупкан тогорил тай тимур тайши биле юла магусту өлүрүп каан хаан апаргаш тогорил оң хаан деп ат алган тогорилдиң эркэ кара деп дыңмазы найманар чуртунче дезипкен тогорил хаан апаарга гур хаан чугаазын чугаалаан мээң калган акымның карааның чажы катпаанда ооргазының ээди катпаанда сен кулугур акың биле дыңмаңны өлүрдүң хамык улузувус биле чүү боор чүвел диген үр болбаанда гур хаан оң хааның ордузунче халдаан оң хаан дайызыннарга алыспайн чүс шерии биле моолдарже дезипкен моолдарда есугей дээр кижи бо кижи биле өң тала болур болза эки дир диген харын даа есугей оң хаанның андазы апарган анда дээрге чаңгыс иениң оолдары ышкаш чоок улус дээн хевирлиг сөс түр моолдардан оң хааны шупту улус хүлээп албаан кутула мынча дээн ооң биле өңнүктешкен ажыы чок ол кижи акызын дыңмазын өлүрген кижи болгаш ооң ады баксыраан дыр ооң орнунга гур хаан биле харылзаа тутса эки дир оң хаанның болза бис чаңын билдивис гур хаанның аңаа бодаарга чаңы чымчак эки дир даг тезинче шишпип шишпип аткаш чазыпкан элчиген малдың чыдар чевээн орду кылып алган кижи ам биске кээп бистен дуза айтырып келген кижи дир диген есугей кутуланың сөзүн тооваан оң хаан биле есугей маадырларын чыггаш гур хаанче халдаан гур хаанның шериин тарады сывырыпкаш ооң ордузун оң хаанга дедир берипкен найман чуртунга чаштып турган эркэ кара деп кижи найман шериглерниң дузазы биле оң хаанның ордузунче халдааш ону база катап чуртундан үндүр сывырыпкан болган есугей ам база катап шерии биле оң хаанга дузалаан эркэ караны есугей үнүдүр сывырыпкаш хаан ордузун оң хаанга дедир эгидип берген элээн үе эрткенде оң хаанның акызы гур хаан база катап келгеш оң хаанның ордузун былаап алган дүжүлгезин оскунгаш дескен оң хаан таңгыттардан кара кытай күрүнезиниң хаанындан дуза дилээн олар ону тооваан адак сөөлүнде оң хаан моолдарже чеде берген ол үеде оң хаанга есугейниң оглу темучин дуза каткан олар ийелээ гур хаанче шерии биле халдаан оң хаан база катап ордузун эгидип алгаш турумчуй кераит улустуң хааны болган гур хаан маадыры биле таңгыт чуртунче чоруй барган оон ооң ат сураа даа дыңналбаан оң хаанның хамык дыңмаларындан керайдай акызынга аажок турган ооң өске адын джакамбу дээр турган шагда бир керайдайны таңгыттар тудуп алган керайдайны көөрге аажок кашпагай кижи боорга таңгыттар ону джакамбу деп ат биле адап алган джа дээрге чурттуң дүжүмеди дээн камбу дээрге улуг дээн утаклыг сөс түр джакамбу дээрзи анаа эвес кижи дир ол дөрт уруглуг турган бир абикэ беги дээр уруун чиңгис хаан кадай кылдыр ап алган өскезин биктутмиш фуджин дээр озун чигис хаан джочи дээр улуг оглунга өглеп берген үш дугаар уруунуң адын соркуктани беки дээр ону тулуй деп оглунга өглеп берген соркуктани беки дээрге оолдуң авазы дыр мөңге хаан хубилай хаан хулагу хаан биле арик бука хеймер уруун джакамбу онгут аймактың хаанынга кадай кылдыр өглеп берген чиңгис хаан онгут аймаан чагыра бергеш джакамбунуң хеймер уруун бодунга ап алыр деп бодаан ынчан ол уругну дилээш кым даа тыппаан бир катап найман аймактың кокэсу сапрак дээр чанчыны келгеш оң хаанның дыңмалары болур илка селенгун биле джакамбунуң чуртун чок кылдыр үптеп каапкан оң хаан оларга удур бодудунуң сангун дээр оглун чортупкан сангун найманнар биле хулаан хут деп черге чаалашкан темучин база ла оларга дуза кылдыр боорчи мукали борохул биле чилаун баатурну чортупкан темучин найманнарның таян хааны биле сүлчээжип алган деп кераиттер чуртунга чугаа тарай берген оң хааның оглу сангун адазы биле чугаалашкаш темучинни чок кылыр болза эки деп бодалын чугаалаан оң хаан оглу биле чөшпээршкен кераиттер хааны темучинче халдаарынга белеткенип аап турунда оң хаанның бадай биле кышлык деп чылыгчылары темучинге баргаш хамык чүвениң ужурун аңаа чугаалаан турган кераитер шериинге темучинниң дайызыннары база коштунуп алган чогум темучин оң хаан биле ажык шөлге чаалашпаан ол хамык улузу биле чөөн чүкче аткаарлап ла олурган оң хаанның шерии моолдарже халдап тургаш темучинниң дуңмазы болур джочи касарның ара албатызын чуртун хынаап апарган аштаан чудаан джочи касар акызынче дезипкен темучин аткаарлай аарай балджиунэ деп черге шериин улузун чыып алган темучин оң хааны кажар арга ажыглап тиилээн чжерчжеер дагларында чжер кабчигай чоогазынга моолдар хенертен оң хааның шерииин долгандыр бүзээлеп алган аңаа үш хүн үш дүн иштинде кераиттер моолдар биле тулушкан дугаар хүнүнде оң хаанның чамдык шерии дүжүп берген оң хаан оглу биле кады хамык арткан улузу биле барыын талаже дезипкен ол болза чылдар дыр темучинден дезип ора оң хаан дидик сахал деп черге келгеш некун усун деп хемден суг ижип алыр деп бодаан аңаа адашкылар найман шериглерге дужа берен найманның кори субэчу биле тин шал дээр чанчыннары оң хааны туткаш өлүрүп каан оң хаанның бажын олар таян хаанга апарып берген таян хаан чанчыннарын кончаан кончууңарны улуг хаан кижиниң тынын канчап үзер чүвел ону туткаш дириге ле бээр экээр чүвеңерни диген калган хаанның бажын мөңгүн биле каастааш таян хаан бодунга чоргаарланып чанынга салып алгаш турган адазы чок апаарга кераитер хаанының сангун дээр оглу найманнарга туттурбайн чоруй барган мурнуу барыын талада кургаг ховуда ишик балагасун деп хоорайны эрткеш ыраккы төвүт талазынга чуртап артып каар деп бодаан ол сангун улузу биле төвүттүң соңгу кызыгаарынга чеде берген хевирлиг аңаа аштаан суксаан улус ол черниң улузун дээрбедеп туруп бээрге ол черниң улузу шериг чыггаш сангунну тудуп алыр деп бодаан сангун оларга алдырбайн кусэгу чэргэшмэ дээр чуртче чоруй барган ол чурт хотан биле кашгар чанында турар ол чуртуң хаанын кылыч кара дээр турган ол кижи сангунну чахар каха деп черге тып алгаш өлүрүп каан кылыч кара сангуннуң кадайын кезек када тудуп алагш турган оон моолдар хаанынга кезээ шагда бараан боор мен деп даңгыраан берип тургаш сангуннуң кадайын биле оглун чиңгис хаанче чортупкан оң хаан кераит аймактың сөөлгү хааны болган орхонда кераит төрези дүжерге моолдар тергиидээн дир шаанда салчак кожуунунда херээт дээр сөөктүң улузу чурттап чораан моолда хэрээд деп сөөктүң улузу бар казахтарда керей биле керейит деп төрел бөлүктүң улузу бар тумат тыва улуста сөөк ады шаандагы аймак шаг шаанда азы саян улузунуң самоди дылы азы эрги түрк дыл туматтар дугайында юань төрениң чажыт төөгүзүнде оон ыңай рашид ад динниң төөгүлер чыындызында бижээн шаанда туматтар моолдарның бак дайызыннары чораан тумат аймааның дугайында долузу биле очулдурган ол аймактың чурту баргуджин токум чанында турар баргут аймаа биле оларның угу чаңгыс болганда туматтар олар биле төрелдешкек туматтар кыргыстар чанынга чурттап чораан улус олар аажок дайынзырак аймак чон турган оларны тайтула сокар дээр кижи баштап чораан тайтула сокар чиңгис хаанга эвилеңейнип келгеш аскын сөзүн берген чиңгис хаан кыдат чуртун эжелеп тура аңаа чыл турган боор дедир эглип келгеш туматтар ам база ийи дугаар үймээн үндүрген деп чугаа дыңнаан чиңгис хаан оларже удур баарин аймактан укталган ная ноянны чортуптар дээрге ол кижини улус аарып турар деп чугаалаан ынчаарга ол борагул ноянны чортупкан шак бо төөгүнү хушин аймаа дугайында чугаалап тура айыткан бис ында төөгүвүс ортузунда борагул ноян дугайында бижидивис кысказы биле чугаалаар болза моолдар улуг чаа соонда тумат аймаан чагырып алган дайынга борагул ноян өлүрткен туматтар моолдарның ханныг каралыг дайызыннары боорга моолдар ол аймактан эңдере кижини өлүрген беглеринден ат алдарлыг кижилерин билбес бис ол ла дыр ол ла киживис борагул моолдарның бир тумат аймаа биле чаалашкаш өлүрткен чогум оларны ол кижи тиилээн мында тумат аймаа дугайында параграф бар биле дугаарларын долузу биле биживээн ында чүгле тумат аймаан айыткан домактарны киирген дугаарларын мында долузу биле бижээн кижилер аттары катет дорт булуңнуг үш булуңчуктуң дорт булуңну тургузуп турар кайы бир талазы дорт булуңга удур турар талазын гипотенуза дээр шиш булуңнуң дараазында тригонометр функциялары катетке хамааржыр пифагорнуң теоремазы биле катеттиң узунун тып аап болур гипотенузаның квадрады квадраттаан катеттерниң түңүнге дең катеттиң узуну гипотенузаның узунун чанында булуңнуң косинузунга көвүдеткенинге дең катеттиң узуну гипотенузаның узунун удурланчак булуңнуң синузунга көвүдеткенинге дең катеттиң узунун тыварда удурланчак булуңнуң тангензин өске катеттиң узунунга көвүдедиптер катеттиң узунун тыварда чанында булуңнуң котангензин өске катеттиң узунунга ковудедиптер катеттиң узуну гипотенузаның узуну биле ол катеттиң гипотенузаже проекциязының ортаа геометриялаанынга дең дорт булуңдан үнген бедиктиң квадрады катеттерниң гипотенузаже проекциялары көвүдедиишкининге дең ында болза дорт булуңнуг үш булуңчуктуң бедииниң зи каттеттер болур бир катет биле гипотенуза азы ийи катеттерниң дузазы биле ийи дорт улуннуг үш булуңчуктарны деңнеп болур дорт булуңнуг үш булуңчукту алгаш бир катедин өзек кылгаш долгандырыптарга дорт тырыкы конус бүдер түрк дылдар азияда болгаш чөөн европада нептерээн көвей чоннарның дылдарының төрелдешкек улуг алдай бөлүү колыма хемден мурнуу барыын талаже ортаа чер далайының чөөн эриинге чедир ук дылдар нептерээн ол дылдарга чугааланып турар кижилерниң ниити саны сая кижи ажыг тыва республиканың соңгу чөөн чүгүнде тожулар чурттап турар якутияның соңгу барыын чүгүнде долганнар чурттап турар долган национал округта долган деп түрк дылдыг чоннуң саны муң тунгус маньчжур уктуг аңнаар иви ажыл агыйлыг чон тываның соңгу чөөн чүгүнде тофалар чурттап турар иркутск можунуң мурнуу барыын талазында нижнеудинск кожуунунда көдээ эвилел девискээринде хире кижи тываның соңгу талазында хакастар муң хире кижи минусинск татарлары тываның соңгу барыын чүгүнүң новокузнецк кемерово девискээринде шорлар бар муң кижи ооң мурнунда шор автоном можу турган даг алдай республикада алдайлар чурттап турар муң хире кижи чамдыызы моолда болгаш алдай крайның девискээринде сибирь татарлары новосибирск омск томск барабинск девискээринде тодаргай саны билдинмес мурнуу сибирьниң түрк дылдарынга алдай тыва хакас дылдар хамааржыр тывалар сөөлгү чизе биле муң кижи моолда муң кыдатта муң кижи бар тыва алдай якут хакас дылдар калбак ниитилелчи хүлээлгелиг дылдар өскелери кызыы хүлээлгелиг чүге дизе оларда тускай күрүне тургузуу чок саны эвээш чоннар тофалар шорлар өөредилге дылын дыка эвээш ажыглап турар школаларда чүгле эге класстарда өөредип турар угбал чечек шажынның ыдыктыг демдектериниң бирээзи үш ваджрасаның мага боттуң сөс домактың угаан медерелдиң долу арыглаашкынын илереткен демдек өске утказы аас кежик болгаш бурган деңнелин илереткен ыдыктыг демдек чүгле буддизмиң ыдык демдээ эвес индуизм биледжайнизмниң база азия чоннарның культуразында бурун үелерден бээр билдингир демдек бооп турар көвей азия чоннарының бурганнары угбал чечек кырында олурар турар кылдыр көргүзер индуизмеде угбал чечек вишнунуң брахманың лакшминиң сарасватиниңболгашкубераның бир тудар херексели бооп турар көвей индий культурада бурган деңнелдиң чаражын шажынчы арыгны илередип турар индуист литературадаболгаш индий шүлүглелде угбал чечек чараш деп чүүлдүң дендии үлегери дир чижээ вишну билекришнаны угбал чечек карактарлыг деп тайылбырлап база турар индуист мифологияда йога нидрага удуп чыткан вишнунуң хининден үнүп кээн угбал чечек индуист икона чурулгазында кол демдектериниң бирээзи болган буддизмниң легендазы биле будда гаутама төрүттүнүп келгеш ле кылаштаан изинге угбал чечек өзүп кээп турар угбал чечек буддизмде үш ваджрасаның арыглаашкынының демдээ кылдыр мынчалдыр тайылбырлаар малгашты хандыкшыл биле күзелдерге деңнээрге угбал чечек дазылдары биле малгашче киргеш өзүп ооң чечектери узун сывынга оон ырап өзүп кээн болгаш арыг болур бир талазындан угбал чечектиң салбактарынга суг чыпшынмас үргүлчү кургаг болгаш арыг болур гелий д и менделеевтиңпериодтуг системазында атомдугаарлыг ийиги элемент периодтуг системада бирги периодта болгаш ки бөлүкте турар менделеевтиң периодтуг системазында инертиг хейлерниң бир дугаары деп демдеглеттинер бөдүүн бүдүмелгелий дугаары өң чыт амдан чок инертиг чаңгыс атомнуг хей гелий октаргайда эң нептереңгей элементилерниң бирээзи водородтуң соонда турар турар химиктиг бүдүмелдер аразындан чииги биле ийиги черде турар хайныр температуразы эң чавыс бооп турар фракциялаар перегонка деп адаар бойдустуң хейин чавыс температурага хуваар арга биле гелийни бүдүрүп турар француз эртемден жансен пьер чылдың август те индияның гунтур хоорайынгадолухүн катыжыышкынын көрүп турган хүннүң хромосферазын бир дугаар шинчилеп турган хүн короназының спектрын хүн каттыжыышкынында база бөдүүн хүнде көөр кылдыржансен спектросковун өйлеп алган дараазында хүнде хүннүңпротубераннары спектроскопиязыбаза водородтуң шыйыглары көк ногаан алаш болгаш кызыл шыйыглары дыка чырык сарыг шыйыгны илереткен эгезинде ол шыйыгны жансен биле ооң чанынга шинчилеп турган өске астрономнар натрийниң шыйыы кылдыр бодап турганнар жансен ооң дугайындафранцияның эртемнер академиязынче дораан бижээн хүннүң спектрындачырык сарыг шыйыг натрийниң даа кандыг бир билдингир химик элементиниң даа шыйыынга душпас болган ийи ай болганда октябрь де англи астроном норман локьер демги француз эртемденниң шинчилелдери дугайында билбей тургаш хүн спектрын шинчилеп турган ооң мурнунда билдинмес нм нм сарыг шыйыгны демдеглеп деп адаан чүге дизе ол шыйыг натрийниңфраунгоферлиг биле шыйыгларынга чоок турган ийи чыл болганда локьер англи химикэдвард франкланд билекады чаа элементиге гелий мурнуу грек хүн деп ат бээрин саналдаан күл тигин эрги түрк дыл көлтигн дугаар түрк күрүнениң маадыры күл тигинге тураскааткан дашта дугаар одуругда күл тигин деп сөстү орхон үжүктер биле бижээни адаанда бир дугаар көзенекте орхон биле латин үжүктерни чергелештир салып каан орхон бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур эрги түрк дылда күл деп сөстүң бир утказын хөглээр каттырар деп демдек аттары айтып турар күл деп сөстен күлүг алдарлыг күле мактаар дээн чижектиг сөстер тывылган хаан кижиниң оглун шаанда тигин дээр турган амгы тыва дылда тажы деп сөс бар тажы биле тигин деп сөс синоним сөстер дир ынчаарга күл тигин дээрге өөрүшкүлүг хей аъды бедик тажы дээн уткалыг сөс түр адазы илтериш хаан иези илбилге кадын бөгү деп дыңмазы база турган күл тигин харлыг турунда ооң адазы чок апарган анай чажында улузу ону канчаар адап турганын билбес бис харлыында күл тигин деп эр ат алган күл тигин бижии биле дугаар одуругдан бичии үзүндү он йашта умай тег гим қатун қутыңа иним кл тигин эр ат булты дорт очулгазы он харлыында умай дег ием кадынны өөртүп иним күл тигин эр ат алды чурталгазын таптыг билбес бис мөңге дашта бижик ёзугаар болза мындыг күл тигин харлыында алды можулуг согдак чоннуң черинче халдаан ол ынчан согдак чоннуң садыгжыларынга кыдаттар ордос деп черге тускай чуртаар чер үзүп берген турган түрктер ол черни алты чуб соғдак деп адаар турган оон ам кыдаттар оларже удур беш түме шериг чоргускан ол шеригни оң тутук баштаан турган күл тигин табгачының оң тутук дээр чанчыны биле чаалашкаш чаага чанчын кижиниң чуржузун тудуп алган калга аймактарын түрктер оғуз деп сөс биле бөле адаар турган огузтар биле түрктер чыл тургузунда ырма сынчыг кылдыр катап чаалашкан ол үеде дайызыннар ордуже халдап кээрге күл тигин ордуну дайзынга алыспайн камгалап алган күл тигин бижии биле дугаар одуругдан бичии үзүндү йазыңа оғузғару с ташықдымыз кл тигин эбиг башлайу ақыттымыз оғуз йағы ордуғ басды кл тигин гсз ақын бинип тоқуз эрен санчды ордуғ бирмеди часкаар огустарже үнүптүвүс күл тигинни өөн камгалап баштазын дээш дедир ыдыптывыс огус шериг ордувус басты күл тигин өгсиз агын мунгаш тос эрни чыда биле өттүр шиштеди ордувус бербеди күл тигин бижии биле дугаар одуругдан бичии үзүндү бир отуз ашыңа чача сңнк сңшдіміз ң ікі тадыын чурың боз атығ бініп тегди ол ат анта лті кінті ышбара амтар боз атығ бініп тегди ол ат анта лті чінч гін сііг бгің кдіміг торығ ат бініп тегди ол ат анта лті араынта амасынта з арту оун урты ізк башыңа бір тгрмді тгдкін трк бгр он біірісіз чээрби бир харлыында чача сеңүнке чаалаштывыс эң баштай тадыкын чурнуң бора аъдын мунуп алгаш халдады ол аът анта өлдү ийи дугаар ышбара ямтарның бора аъдын мунгаш халдады ол аът анта өлдү үшкү йегин силиг бегниң дериглиг доруг аъдын мунуп халдады ол аът анта өлдү куяк хевинде чүс ажыг ок дыынды башкы доскуул шериг баштыңынга бир даа ок тегбеди халдап турганын түрк беглер ону билир силер күл тигин дириг чорда түрктерден хамык дайызыннар сетир чораан чн хемчик кожуунунуң сүлдези сүлдениң ужур утказында кожууннуң тгүзү чонунуң чуртталгазы ажыл агыйы байлаа чүдүлгезин сиңирген сүлдениң ниити хевири тырыкы сүлдени долгандыр хаажылаан сарыг ң кезээ мңгеде херелдери чайнап амылыг чүвениң чуртталгазын чылдып чырыдып чоруур алдын хүнүвүс ооң адаанда алдын сарыг угулзалар биле каастаан тараа тараан шлдер кк ң биле кргүскен тырыкы тывавыстың ак көк дээри база ырыларда кирген алдарлыг чараш хемивис чадаана трээн хемивис чадаана чн хемчиктиң кожуун чуртталгазының шимчедикчи судалы чадаана хемниң эриинде тос чүзүн малдыг мал чер ажыл агыйлыг сарыг шажын чүдүлгелиг кожуунну база тывавыстын бүгү кожууннарын хандырып турар казымал байлаавыс хмүр даш уургайын эскаватор дүрзүзү биле тодаргайлап кргүскен шаг тгүден бээр сарыг шажын чүдүлгелиг хей ады бедик чонувус аас кежиктиг бедик культуралыг сайзыраңгай оран бооп делгерезин деп чн хемчик кожуунну ак кадак иштинде бижип кргүскен ооң төп кезээнде демдектер ай хүн от чуртталга тар ның бирги тургузукчузу буян бадыргы ноянның танмазының демдектерин киирип турары база ханы утканы илередип турар эрге дужаалдың болгаш октаргайның эң бедиин көргүскен демдектери болур араз элсес азербайджан дыл төр ирн брыын зербйджн кожуун сулдуз перси дыл негеде оорйг төрүттүнген ыраажы шүлүкчү бошгш композитор йурдумун дөрт бир йнындн миллетим сел олуб ыр күчелер мейднлр ртык миллетиме др гелир бүтүн миллет бирге сесле түркем дийе йкырыр бойну бүкүк йшмк миллетиме р гелир гөглере йүкселир бу сес рй рй мен түркем рй рй рй рй мен түркем бу сес султн свлнын сеендимин сесидир бу сес көксү птлк клн улу эркин сесидир бу сес миллион түркүн врлыгынын сесидир бгымсызлыг жн тн миллетимин сесидир куртулушун делисийем деликнлы түркем мен рй рй мен түркем рй рй рй рй мен түркем динлесин бу сеси дүня йер гөг дуйсун бу сеси йоклугум фермн йзн эллер дуйсун бу сеси тилсим кырылмыштыр ртик сындырмышык кфеси бу сесе куршун сыкнын кесилежек кесилежек нефеси өлүме мейдн окуйн деликнлы түркем мен рй рй мен түркем рй рй рй рй мен түркем рй рй рй рй мен түркем рй рй мен түркэм кыргыс эл шаандагы кыргыс күрүне кыргыстар бодунуң күрүнезин анаа эл дээр турган олар тускай ат азы термин биле бодунуң күрүнезин адавайн чораан хакастарның аймак аймаа биле чурттап чораан өгбелери боттарын сөөк ады биле адаар чораан соңгу талада саян ажыр хамык аймактар кыргыс уктуг беглерниң албатызы турган боорга өске ырак оранда чурттап чораан улус оларны анаа ла кыргыс чон деп адаар турган шынында амгы үеде ышкаш чаңгыс бүдүн кыргыс чон деп чүве турбаан самодий дылдыг енисей дылдыг болгаш түрк дылдыг улус кыргыстардан укталган ынал дужаалдыг кижиге баштадып чораан енисей бижиктерде қырқыз деп сөс чок қырқыз деп сөс биле оларны түрктер уйгурлар кыдаттар болгаш оон даа өске улус адап чораан европа улузунуң төөгү эртеминде эрте бурунгу түрк дылдыг улустуң күрүнезин айтырда каганат деп сөс ажыглап турар чижээ орус төөгү номнарында кыргызский каганат деп бижип каан болур эл баштыңы кыргыс сөөгүнден укталган элин удуртуп чоруур эң кол кижизи ынал деп дужаалдыг турган эрткен төөгүнү көрүп көөр болза хаан деп ат биле олар боттарын шоолуг адавас чораан кыргыс сөөгүнүң улузу муң муң чылдар дургузунда төре херээн сула салбайн тудуп чурттап турган мооң ужурунда шаанда хакас чуртунда чурттап чораан көвей аймактарны өске улус кыргыс чон кыргыс чери дээр турган б э ч век дугаар век сыма цзянь деп кыдат төөгүчү хуннуларның модэ деп хаанынның дугайында бижип тургаш көвей чоннар аразында кыргыс чонун айыткан ол болза муң чыл бурунгаар болган төөгү дүр кыргыс күрүнени б э ч векте тывылган деп чугаалап шыдавас бис эң бир дугаарында кыргыс деп атты вете кыдаттар айтып бижээн болганда күрүнүң эге үезин б э ч век кылдыр айтып калза чогуур дур векте орустар оларның күрүнезин чок кылган саян сынның соңгу талазы минусинск ховузу амгы үениң хакасия республиказы оон ыңай красноярск крайның муурнуу чартыы кыргыстарның төөгүзүн билип алырда дараазында чүүлдердни шинчип болур бис кыргыс улустуң эрги төөгүзүн билбес бис чогум ол үелерден бээр таштык культуразының чевеглери арткан ол болза гунн сармат үези дир дугаар век ортузу түрктерниң мухан хааны жуань жуаньнарны чылча шаапкаш соңгу чүкте кыргыстар аймаан база чагырып алган төп азияда түрктерниң бир дугаар күрүнези алгый берген ол үеден бээр саян дааның соңгу талазында аймактар түрк хаанның албатызы апарган чылда түрктерниң күрүнези буурап дүжерге кыргыстар олардан адырлып алган век төнчүзү дугаар век кыргыстар өдүгенге олурган хаанарга черле хөңнү чок чораан хевирлиг ындыг таварылгада өдүгенден түрктерниң ооң соонда уйгурлар шериглери минусински ховузунче шургуп кээп турган дугаар вектер ол үеде кыргыстарны баштап турган кижини шаандагы кыдат бижиктер ажо кылдыр адаар турган ол кижиниң шын түрк адын билбес бис ынчан гюйлу мохэ деп уйгур бег кижи турган гюйлу мохэ бодунуң удурланыкчыларынга күш четпейн соңгу талада кыргыстарның ажо деп деп баштыңындан дуза дилээн олар ийилээ шериглерин кадып алгаш чылда уйгур хаанның орду балык деп хоорайынче чедип келген орду балык чанынга улуг тулчуушкун болган орта уйгурлар хааны өлүрткен уйгур беглер тарай берген ол үеден бээр уйгур эл чоорту буступ дүжүп эгелээн ажо бодунуң туразы биле уйгур хаанның өөн өртедипкеш өлүрткен хаанның хамык алдын мөңгүнүн бодунга ап алган ажо ынчан калгада хамык аймактарны боду чагырар дээш дыка кыскан чөөн чүкче тарай берген уйгурларны ол дедир чуртунче көжүрген векте чөөн чүкте киданьның аймаа кедерей бээрге кыргыстар хааны ордузун соңгу чүкче көжүрүп алган ынчан хаан кижиниң ордузу хоорай турган перстерниң худуд ал алам деп төөгүзүнде ол хоорайны кемджикент кылдыр адаан археологтар ол хоорайны тыппаан л р кызласовтуң бодалы биле ол хоорай элегеске турган боор дугаар вектиң ортузунда кыргыстар хааны ордузун дедир өгбелериниң эрги чуртунче саян ажыр көжүрүп алган ол орду ак үүс хемниң кыдыынга турган дугаар векте кыргыс эл ийи чарлы берген бирээзи саян дааның соңгу чартыында төөгүлер чыындызында ону кыргыс деп ат биле адаан өскези эл улуг хем биле хемчикке турган төөгүлер чыындызында ону кэм кэмджиут деп адаан ол ийи элди ынал деп эргелиг кижилер баштап чораан вектер калгага хубилай хаанның шериглери тергиидээрге алдай саян аймактры юан күрүнүң албатызы апарган хубилай хаан алдай саян чуртун можуга чарган улуг хемниң хемчиктиң минусинскиниң сугаттыг шөлдеринге кыдаттан сүрдүрткен тараачыннар моол шериглерге тараа аймаан тарып ажаап турган ажааган тарааны калгаже үндүр сөөртүп турган тараа аймаа биле моол шериглер боттарының аъттарын база чемгерер турган орустарның грамоталары ёзугаар саян сынның соңгу чартыынга дөрт күрүне турган ак өөс хемниң кыдыынга даш хоорай турган аңаа кыргыстарның беглери чыглып алгаш хурал эртирер турган кыргыс күрүнелерге ол үе кончуг берге турган кыргыстар күрүнезин соңгу чүктен көстүп келген орустар үптеп эгелээн мурнуу чүктен бо ла моол хаанар шургуп кээр чораан моолу даа орузу даа улустан албан чыгаш чоруй баар турган кыргыс ийиги хүн азы вторник чедиликтиң ийи дугаар хүнү делегей чергелиг стандарт аайы биле ийиги хүн чедиликтиң ийиги хүнү ынчалза даа чамдык черлерде чедиликтиң үш дугаар хүн бооп турар армян ерекшабти грузин самшабати башкир шишмбе таджик сешанбе болгаш татар сишмбе дылдарда сөстеп очулгазының утказы чартык улуг хүнден тура үш хүн бооп турар индияның классик дылдарында пали болгаш санскрит шак ынчалдыр таиландыда база ийиги хүннү ангарака кызыл өңнүг кижи чүве деп даар ынчангаш дайын бурганынга мангалга болгаш кызыл планетага марска тураскаадып адаан япон дылда ийиги хүннү от хүнү деп сөстеп очулдурар акшка чылдың октябрьның та ийиги хүннү кара ийиги хүн деп адаан чүге дизе ол хүн фондулуг делгүүрге улуг дүвүрээшкин эгези дир улуг депрессияның эгези болган кара дөрткү хүүннүң соонда баштайгы ийиги хүн ай бүрүзүнүң ийиги вторнигинде компания программаларының чаартылгаларын патчтарын үндүрер кезек система удуртукчулары баштактанып ол хүннү кара ийиги хүн дээр воск о узадыр адаттынар арыларның чигирин шыгжаар болгаш чуурга салыр алды азыглыг уяжыгаштарын кылыры сарыг азы ак өңнүг чук ышкаш чымчак бүдүмел ол ышкаш анаа дөмейлешкек минералдан үнүштен азы дириг амытандан алдынган бүдүмел эртем аайы биле чугаалаарга воск болза үнүштер болгаш дириг амытаннар делегейинде нептереңгей бөдүүн липидтер дир үстүг кислоталарның болгаш дээди көвей молекуларлыг спиртерниң нарын эфирлер сугга дыка шыдамык быжыг болур ынчалза даа бензин хлороформ диэтил эфирге эстиичел ызыгуур талазы биле тывылганы биле восктарны амытандан болгаш үнүштен деп ылгаар амытандан воск үнүштерден воск үнүштерниң бүрүлерин сыптарын чемижин чиңге карт биле шывар ынчангаш ук карт оларны сугдан кургагдан үрегделдиг микроорганизмнерден камгалаар ук хевирниң воскузу чамдыкта үрезиннерниң немелде липидтери болур чижээ жожоба үзү казымал воск озокерит кызыгаарлыг углеводородтарның тургузуунга турар грим сөстеп очулдурарга хөктүг ашакчыгаш эрги итали дылдан дырышкак артистерниң арнын будуп аңаа янзы бүрү чүүлдер сал дүктер кеш чыпшырып өскертир уран чүүл арын өскертир херекселдерни база ынча дээр көргүзүңнүң тускайы биле актёрнуң алдынары биле база режиссёрнуң бодап каанындан гримнээри аңгылажыр гримниң төөгүзү делегейниң янзы бүрү чоннарның чаңчылдарындан база овурун өскертир оюннарындан үнүп келген кыдат индий япон болгаш өске чөөн чурттарның театрларында будуттунар арагалары база хевирлери бурун шеригжи ёзуларындан тыптып келгеш ам даа хевээр арткан ортаа чүс чылдарның чондан артистер скоморохалар жонглёрлар базаодө арыннарын хөө азы үнүштерниң өң киирер суу биле чаап турган бөдүүн реалистиг гримни ортаа чүс чылдарның мистериялары азы моралителери ажыглап турган чүс чылдары тергиин ниити гримни классицизм театры чогааткан азы бүгү делегейниң органиктиг фермалары өске ады органиктиг ферманың соруктуг ажылчыннары туская организация ооң төлээлери хире чуртта бар кол сорулгазы көдээге дыштанып ажылдаар күзелдиг улустарны тыпкаш оларны хаара тудар бүгү назынында даш асфальтылыг хоорайга өскен кижиге көдээ суурда чурттап турар улустуң чуртталгазы кайгамчык солун болур даштыкы чурттарда бодунуң караа биле мал тараалыг шөл көрбээн улус эңдерик арыг агаар тынып бойдустуң чаражын чаагай чурумалын магадаар улуска органиктиг фермалар бөлүүнден кижилер бодунуң дузазын көргүзүп болур ону агротуризм дизе арай шын эвес чүге дизе туң улузу кандыг даа ашка ажылдап албайн турар кончаа сүрген улустарга туң ажыы чок оон ыңай ферма суурларже барган улус аңаа дыштанып чытпас олар аңаа ажылдап чурттаар чурттаарының чуруму мындыг хоорайдан келген кижи аалдың ээзи биле дугуржуп алыр аалдың ээзи аалчыларга бажың хостап бээр чиир чем биле оларны албан хандырар келген улус аалга ажылдаар аалдың ээзи ажыл дээш оларга ашка бербес көдээ суурже барган улус албан ажылдаар күзелдиг болур ужурлуг ферманың ээзи ажылын аргы силиг чорудуп экология дүрүмүн сагыыр ужурлуг чижелээрге ферманын ээзи шөлдерин хоралыг химия бүдүмелдери биле чашпас ужурлуг малынга үш үдүрүм чүве чиртпес ужурлуг туң чылда көрейге эрткен делегей чергелиг чыыжы болган аңаа организация бодунуң кол сорулгазын чарлаан агаар бойдузунга чер чуртунга камныг болурун хамык улусту сургап турар ту лондонга чылда секретарьлап ажылдап чораан сью коппард деп кижи чогааткан боду ол кижи хоорайга чурттавышаан көдээ черге чурттап ажылдап турган улуска дузалажырын күзээр турган ынчангаш бодунга чоок күзелдиг улусту чалап алгаш бодунуң дыштаныр хүнүн сью сасэкс можунуң эмерсон колледжинге эрттирип турган соонда ол кижилер өске фермаларга база дыштаныр хүнүн эрттирип турган ындыг хүннерни олар деп адап алган суурга ажылдаскаар кижилер саны бичии бичиилеп көвүдеп ле турган ферманың ээлери аалчыларынга бажың балгат аъш чемни белеткеп бээр турган үе эрткен тудум сью коппардтың дыштанылга хүннери эки тура соруктуг кижилерниң деп шимчээшкини апарган амдыгаа чедир дыка хөй улус ферма ээлери биле дугуржуп алгаш фермага келгеш сеткил сагыжын амырадып халаска ажылдап чурттаар апарган организацияның баштайгы ады соонда олар адын кылдыр эде адаан чылда деп эрги адын эгиткен гестапо а узадыр адатгынар хурааңгай сөс бооп турар чажыт күрүне полициязы үшкү рейхтиң чылдарда политиктиг полициязы удуртулгазы биле германияның иштики херектер яамызының тургузуунда оон сөөлүнде чылдан немей нацист намның болгаш сс башкарылгазында империяның айыылжогунуң кол эргелели рсха тургузуунга база турган гестапо адольф гитлерниң эрге чагыргазындан өскээр бодалдыг аңаа таарзынмас болгаш удурланыкчыларын сүрер турган германияның ишитки херектер яамызының тургузуунга турган делгем бүрүн эргелиг болгаш германияның болгаш ооң ээжелээн девискээрлеринге шаажылакчы төре ажылдың эң кол херексели бооп турган гестапо германияның режиминге удур күштерниң ажыл чорудулгазын истеп ажылдап турган күрүне органнарының кылдыныгларынга хомудал киирип болур административтиг шүүгүлерниң гестапонуң ажылын хайгаараар эргези чок турган өске талазындан болза гестапо баш удур арест кылыр эргелиг турган шүүгү шиитпири чокка тюрьмаже азы концентрациялыг лагерьже суп каап болур делегейниң дайын трибуналы буруудадыр доктаалды вердикт гестапога ссбилесдорганизацияларга кем херек үүлгедиринге киржип турганы дээш чарлаан чижээ еврейлерни сүрүп болгаш узуткап концентрациялыг лагерьлерге араатанзыг үүлгедиглери болгаш өлүрүүшкүннери ээжелээн девискээрлерге эрге дужаалын эмин эрттирип кул ажылының программаларын чорудуп туттурган шеригжилерни каржы көрүп база өлүрүп турган ук доктаалда гестапонуң тодарадылгазынче империяның айыылжогунуң кол эргелелиниң килдиниңдаргалары кирген оон ыңай гестапонуң даалгаларын күүседип турган килдирстерниң даргалары база оон база ук тодарадылгаже кызыгаар полициязының албан ажылдакчылары база ынчалза даа каайлы албанының болгаш чажыт шөл полициязы ук тодарадылгаже кирбээн даа болза оларның үүлгедиг херектерин тускай көрүп турган гестапонуң айыткан дужаалдарын хамык кем херектерни билбишаан ээжелеп турган кежигүннерин трибунал херектеннер деп чарлаан узуткаашкын лагерьлери уйгур эл он уйгур аймактың күрүнези шаандагы уйгурлар бодунуң күрүнезин тускай ат азы термин биле адавайн чораан бодунуң чурт күрүнезин олар анаа эл дээр турган төөгү эртеминде англи дылда бо күрүнү дээр орус дылда уйгурский каганат дээр франсуз дылда дээр кыдат бижиктер уйгурлар дугайында юань вэй төрезиниң үезинден эгелеп бижэн ынчан олар уйгурларны юаньгэ кылдыр адап турган ол болза вектиң ийиги чартыы дыр кыдатка суй төрези доктаарга кыдат төөгүчүлер уйгурларны вэйгэ деп адап турган тан төрезиниң үезинде уйгурларны кыдаттар хойху деп ат биле адап турган аймак баштап турар кижи хаан деп эрге дужаалдыг турган баштайгы хааннары йаглакыр сөөгүнден укталган каңгай тайгазынга чурттап турган улусту албан на ол үеде күрүнелиг апарган улус тур деп болбас дугаар векте уйгурлар төөгүзү токуз огуз дээр аймактар биле холбаалыг чораан токуз огузтар аразындан сьеяньто биле уйгур аймааның улузу кончуг идекпейлиг турган олар болза чылда түрктерден адырлып алган турган соонда үр даа болбаанда түрктерниң бир дугаар күрүнези дүшкен он уйгур аймактың тергиидээн үези чылдар болур чогум уйгурлар чурту болза каңгай дагларының чөөн талазынга турган чылдарда төп азияның аймактары уйгур хаанның албатызы турган бо үеде уйгур биле сьейянто аймактың маадырлары түрк элди чок кылган түрктерниң бир дугаар күрүнези дүшкен калгага тогу огу аймактың улузу тергиидээн басмылдар баштыңы бодун хаан деп чарлаан чөөн таланың баштыңы күлүг бойла болган барыын талазын карлук аймааның баштыңы баштап алган түрктер уйгурларга дораан дүжүп бербээн чылда уйгурлар түрктерниң элин чок кылган дараазында күлүг бойла база ла карлуктар баштыңы биле сүлчээшкеш басмылдар хаанын чок кылыр деп дугуржуп алган карлук биле уйгур шериг басмыл аймаанче халдааш ооң хаанын өлүрүп каан басмылдар хааны чок апаарга күлүг бойла бодун хаан кижи мен деп чарлааш күл билге хаан деп ат алган дараазында күл билге хаанның баян чор деп оглу хаан ширтээнге олурупкан баян чор хаан кижи апаргаш көвей чон аразынга элетмиш билге хаан кылдыр адаттырган баян чорнуң үезинде уйгур элдиң чурт кызыгаары аажок херлип калбайы берген баян чор эрги шагда түрктерниң турган күрүнези ышкаш улуг күрүне тудуп алыр деп бодаан ынчангаш ол чурталгазынның хөй кезиин дайын чаага эртирген күлүг бойла чорта бээрге тай билге тутук баян чорга удурланган мооң ужурунда төрел аймактар аразында алгыш кырыш эгелээн уйгурлардан аңгыда өске аймактарның баштыңнары тай билге тутукту дешпип үндүрген хевирлиг баян чорга удурланган аймактарны сегис огус дээр ол дээрге түрк дылдыг аймактар дыр сегис огус аймаанга тогус тадар аймактың улузу каттышкан олар биле баян чор катап чаалашкаш оларны шуптузун томаараткан кыдатка ол үеде тан төрезин баштап турган кырый берген сюань цзун дээр кижи олурган ань лу шань деп кижи кызыгаарда бир можунуң улуг даргазы турган чылда ол кижи кыдаттың хаанындан чөшпээрел дилеп муң аътты хаан ордузунче эккеп берейн бе деп дилээн сюань цзун ань лу шаньның кара сагыжын билгеш чылгы сүрүп экээрин чөшпээревээн ол ла чылын тан күрүнениң төп хоорайларынче бодунуң түме шерии биле ань лу шань үнүпкен ань лу шань кыдат хаанның шериглеринге чылча шаапкаш чанъянь дээр төп хоорайны ээжелеп алган кыдаттың хааны ыраккы сычуань можузунга хоргадал тып алган үймээнчилерге күш четпейн баарга сюань цзунның улузу кожа чоннардан дуза дилээн кыдаттар уйгурлар хаанындан база дуза дилээн чылда баян чор улуг оглун муң шерии биле кыдатче чортупкан уйгурлар кыдат чуртунга үймээнчилер биле чаалажып тура эки бакты ылгавайн аштаан бөрүлер биле дөмей кыдат чонну үптеп эгелээн кыдат хаанның удурланыкчылары эвээжей бээрге сюань цзун бодунуң нин го дээр хеймер уруун баян чорга өглеп берген чылда баян чорнуң тыны үзүлген он уйгур халва араб чигирзиг чем чигирден тооруктан азы үрезинден кылган мурнуу азия чоннарының чаагай чеми кезек янзы чигирзиг чаагай чемнерни база шак ынчалдыр адап турар чамдыкта халваны дээрбеп каан үстүг үрезиннерден кылыр чамдыкта кызыл тас далганындан азы ногаа аймаандан колдуунда индия пакистан болгаш бангладештиң чемнеринге хамааржыр турктарның чигирзиг хөвендең халвазы бир тускай ук халва россияда чаа ла нептереп турар ук халваның тургузуу кол кезекиг болур белоктуг масса үрезинден тооруктан паста карамельдиг масса чигир патока азы ары чигири болгаш көвүктелдирикчи россияда бүдүрүлгелерде чигир болгаш патока ажыглап турар а ары чигирин кижилер чүгле бажыңнарында ажыглап турар көвүктелдирикчини карамельдиг массага холуптарга ол болур халваны каътталчак волокнолуг кылдыр өскертиптер көвүктелдирикчи кылдыр лакрицаны солод дазылын болгаш саваң дазылын шиштээр бүрүлүгнүң дазылын ажыглап турар чамдыкта алтей дазылын болгаш чуурга белогун база ажыглаар халваже чыт чаагайжыдар өңнээр болгаш амдан киирер бүдүмелдерни немеп турар ваниль какао довурак шоколад фисташкалар кунжуттуг халва балканнарда чооку чөөн чүкте ортаа чер далайның девискээринде чурттарда база ссрэ республикалар девискээринде немпетеңгей кылып турар ук халванын белоктуг массазын дээрбээн кунжуттан кылыр тарымал тооруктуг халва чөөн европада россия украина молдавия белоруссия нептереңгей үндезин белоктуг массазы кылдыр дээрбеп каан тарымал тоорук үрезиннерин ажыглап турар ынчангаш ооң өңү караңгызымаар арахистиг халва кылыры тахинниг халва дег а белоктуг массазы үүрмектээн арахистен тахин арахистиг халвалар база бар бажыңга кылыр рецпетилерде ары чигири бар болгаш көвүктелдирикчини ажыглавас тооруктуг деп турар халваларның үндезини болза дараазында тооруктар миндаль кешью грек тоорук фисташкалар арахис лионель андрес месси чылдың июнь те чылда аргентинаның росариога төрүттүнген аргентина чурттуг футболист испанияда барселона дээр клуб дээш ойнап чоруур чылдың чайындан тура аргентина командазының капитаны амгы үениң база бир эң шыырак ойнакчызы кылдыр санаттынып турар болгаш бүдүн төөгүде эң шыырак ойнакчы дыр месси футболду харлыындан футбол сонуургаар улустуң гландоли деп аттыг клубка ойнап эгелээн мессиниң бирги кичээлдеринче кырган авазы селия чедирип чораан ол өг бүлезинден мессини келир үеде бут бөмбүү ойнаар кижи боор деп идегеп чораан месси ооң күзелин оттуруп үргүлчү киир теккен голдарын кырган авазынга тураскаадып чоруур барселонаның чаштар өөредир академияның доозукчузу бир дугаар улуг командага харлыг тургаш ойнай берген оон бээр барселона дээш ойнааш лига чемпионов чеди катап примера үш кубок испании алды катап супер кубок испании ийи суперкубок европы база ийи делегей чергелиг клубтар аразында чемпионатка тиилекчизи болуп турар туран чурту шаанда туран деп сөс биле перстер соңгу талада бир ле чер адын адап турган эртемденнерниң бодалы биле амударья биле сырдарья деп хемнерни долгандыр чаттылган кургаг ховуларны перс чоннуң өгбелери туран деп адап турган зороастр шажынның улузунда авеста деп ыдык ном бар ол ном ёзугаар перс чоннуң соңгу талазында тур чоннуң чурту турган шак ынчалдыр шаандагы перс дылда туран дээрге турлар чурту дээн сөс түр авестада номунда оларны чүгүрүк аъттыг турлар кылдыр адаан дыр авестада туран деп сөс ийи хевирлиг кылдыр бижиттинген дээрге эрги хевири оон ыңай чаартынган хевири чаажыткан деп сөс сөөлзүредир перс чоннуң төөгүзүнге артып калган пехлеви дылда ол сөстү кылдыр номчуур турган куддгу билиг деп номд турн чуртуң нын лп эр тонг ектерин кыргыс уруу ся амгы үениң тыва чогаалчызы шүлүкчүзү тыва улустуң чогаалчызы кызыл эник кудажының чээни ектерин кыргыс кызы ся чылдың июнь де улуг ем кожууннуң ийи тлг төрүттүнген е ся кызылд күрүнениң педгогик институдунуң физик мтемтик фкультедин чылд дооскш ийи тл ортумк школзынд өй чылдрд мтемтик бшкызы болуп жылдп чоруур ол өй ниити жылдының идепкейлиг киржикчизи урн чүүлге сонуурглдыг остуг үелеринде шүлүк чечен чуглр чогдырынг ндыкшылдыг е ся чылд школзынг чечен чоглг сонуурглдыг уруглрг сорунз деп бөлгүмнү тургускш ооң удуртукчузу сүмелекчизи болуп өөреникчилерниң өй тллыг сйзырлынг улуг деткимчени көргүзүп чоруур е ся улуг бшкы күш жылдың оочуну деп ттрг төлентип болгн р ф тиң ниити өөредилгезиниң үндүлүг жылдкчызы еп өрек демдээниң эдилекчизи тоньукук ийи дугаар түрк күрүнени үндезилеп тургускан кижи кырында ийи көзенекте орхон биле латин үжүктерни чергелештир салып каан орхон бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур тоньукутуң бижии ёзугаар ооң адын тонукук кылдыр номчуур мында н деп үн ортаа дылдың думчук биле адаан ажык эвес үннүн айтып турар билге хаанның бижии ёзугаар ооң адын тонйукук кылдыр номчуур орус эртемденнер бодунуң номнарында академиктиг латин биле кирилл алфавит ажыглап турар ооң аңгыда чаңгыс ла н деп үннү саазынга айтырда аңгы аңгы үжүктер ажыглап турар с е маловтуң памятники древнетюркской письменности деп номунда ооң адын кылдыр бижээн и в кормушин древние тюркские языки деп өөредилге номунда ооң адын тон уқуқ кылдыр бижээн в г кондратьев очерк грамматики дренетюркского языка деп номда ону тоуқуқ кылдыр бижээн база ла в г кондратьев бодунуң грамматический строй языка памятников древнетюркской письменности деп номунда деп үннү ийи үжүк ажыглап нь кылдыр бижип айыткан тдлтэши ниң чылда үндүрген күлтегин буруңгу түрктерниң енисей орхон бижииниң тураскаалдары деп номунда ооң адын тонукөк кылдыр бижээн ол номнуң авторлары болгаш редакторлары тоньукуктуң адын тыважыдыр тонукөк кылдыр өжегээр адаан тоньукук деп ат биле деп ийи сөстен тургустунган деп сөс биле түрктер баштай төрээн уругну айтыр турган дээрге байлак эртине дээн уткалыг сөс түр турцияның дыл шинчилекчизи али ульви элёве деп сөстү улуг ноян азы дээди дүжүмет кылдыр очулдуруп турар дыр тыва дылче тоньукук деп сөстү дун эртине деп очулдуруп болур тыва тоолдарда болза эр чаңгыс эртине мерген дээн хевирлиг аттар база нептереңгей кыдат дыл бичуринниң транскрипциязы ёзугаар көрүп көөр болза шаанда кыдаттар ону туньюйгу хевирлиг кылдыр адап турган боор ашидэ сөөктүң улузунга төрүттүнген ооң ада өгбелери беглер турган түрктерниң күрүнезинде бойла баға тарқан деп дужаалдыг турган ол болза хаан кижиниң оралакчызы турган тоньукук төрүттүнүп кээрде ле түрк чон кыдат хаанның албатызы турган эртем билигни кыдатка чедип алган чамдык түрк беглерниң ажы төлү чанъянь хоорайга өөренип чурттап турган ол үеде ол хоорай кыдаттың бир төвү турган кыдаттар хааны ызыгуурлуг кижилерниң ажы төлүн ылаңгыя оолдарны бодунуң чанынга тудар турган ол кончуг кажар арга дыр чүге дизе бир эвес түрктерниң баштыңнары кыдаттарга удурланыр болза кыдат хаан оларның ажы төлүн ат кылыр тоньукук төрүттүнмээнде ле түрктерни кыдаттар гоби ховунуң мурнуу чартыынче көжүрүп чурттадып каан баштай кутлугнуң улузу кара кум ховуларынга чурттап турган кыдат кызыгаарының чанынга турарга айыылдыг боорга тоньукук хаан ордузун каңгай дагларынче көжүрер деп бодап алган ол шагда түрктер каңгай дагларында шыргай арганы өтүкен деп адаар турган гоби ховунуң соңгуу талазынга баз хаан баштаан токуз огуз аймааның чону чурттап турган тоньукук олар биле чаа кылыр ужурга таварышкан түрк маадырларны дайынче тоньукук боду эдертип баштап чораан мөңге даштарны даа номчуп көөрге кыдат төөгүнү даа номчуп көөрге ол кижи кажар болгаш мерген угаанныг кижи турган билге хаан хамык улузун чыггаш кыдат кызыгаарынче халдаар деп бодаан тоньукук мынча диген билге хаан ордузун долгандыр хана тудуп алгаш бурган башкы биле лао цзыга хүрээ тудар деп бодаан тоньукук мынча диген билге хаан ооң чугаазынга чөпсүнгеш тайбың дилеп кыдаттарже айгуучузун чортупкан кыдат хаан түрктерниң кажарлап турарын бүдүү билгеш үр даа болбаанда түрктерни чок кылып узуткаар деп бодаан кыдаттар боттарынга дуза кылдыр кидань татаби биле басмыл аймактың баштыңнарын кый деп алган кидань татаби биле басмыл аймактың маадырлары түрк хаанның ордузунче халдааш билге хаанны бодун тудуп алыр ужурлуг турган билге хаан аажок корткан бо таварылгада тонькуктуң мынча диген басмылдар шерии түрктерниң ордузунга чоошкулап келген олар көөрге ван цзунь чанчын шериглери биле келбээн болган ынчангаш олар дедир чаныпкан түрктер доп дораан бысмылдың маадырлары биле тутчур дээрге тоньукук улузу биле чөпшерешпээн түрктерниң өске шерии басмылдарның соондан ызырты чоруп олурган бысмылдарның чанып орган шерии беш балык чанынга чедер четпээн турунда түрктер оларже удур халдап кирген тулчуушкун үезинде басмыл чоннуң маадырлары хоорай иштинче далажырын оралдашкан ол үеде хамык дескен маадырларны түрктерниң өске шерии хоорай иштинге манап олурган ынчалдыр түрктер басмыл аймактың улузун базып тиилээн тоньукук узун назын назылаан хире чылдарда мөңге уйгузун удуп чыдып алган тоньукук бижиин чылдар үезинде тургузуп салган жуань жуань шаандагы аймак аймактың ёзулуг адын билбес бис жуань жуань деп сөс боду болза шаандагы бир ле түрк азы моол сөстүң үрелик хевири дир моол азы түрк сөстү кыдат дылче шилчидер болза ол сөс өскээр дыңналыр апаар мындыг берге таварылга дыр кыдат төөгү бижиктери аймак адының дугайында ийи аңгы чүүл бижээн кыдат төөгү ёзугаар аймактың долу ады жуань жуань болур ынчааарга шаанда ла кыдаттар ол аймактың адын кыскаладыр адаар база чаңныг турган дуг векте иакинф бичурин деп кижи кыдат төөгү бижиктерин очулдуруп тура аймактың кыска адын жеужань азы жужань кылдыр очулдурган ынчангаш жеужань биле жужань дээрге ол аймактың кыдат төөгүде бижиттинген кыска ады дыр ордос ховулары билдинмес эртемденнер маргыжып турар бирээлери оларны түрк дылдыг чон турган дыр деп бодап турар өскелери оларны моол дылдыг чон турган дыр деп бодап турар жуань жуаньнар хааннары боттарынга ат алырда вэй күрүнениң дылын сагыыр чораан вэй күрүнениң хааннары беглери шаандагы тоба аймааның улузундан укталып тывылган ол аймак дуг векте тыптып келген чылдар дургузунда ол аймакка хаан солушкан аймактың тергиидеп кончуг күштүг турган үези хире чылдар болур хире чылдарда шелунь хаан соңгу чүкте калга аймактарын чагырып алган ол үеден эгелеп жуань жуань аймактың улузунга күш кирген чылда түрктерниң бумын хааны теле аймактарның дузазы биле жуань жуаньнарны чылча шаапкан шень юань ди хаанның үезинде шериглер кыдыг кызыгаар черге бир оолду тудуп алган ол оол кул кижи хевирлиг турган ону көөрге хавааның дүгү кирбииниң дүгүнге чедир узая өзе берген адазының адаан адын билбес иезиниң адаан шолазын сагынмас болган кижи дир бир ле мугулюй деп кижи ол оолду бодунга ап алган мугулюй дээрге калчан баштыг диген сөс түр ол оолду улус югулюй кылдыр адап алган мугулюй биле югулюй деп сөстерниң дыңналыры дөмей боорга югулюй деп оол сөөлзүредир ээзиниң адын ап алган ам мугулюй деп аттыг оол доругуп өзүп келген ээзи ону аъттыг шериг кезээнче чортупкан мо ди хаанның үезинде мугулюй шериглерниң бир тускай чыглыр черинге үезинде келбейн озалдап калган ынчангаш улузу кеземче хоойлузу ёзугаар ооң бажын үзе кезер ужурлуг кылдыр шииткен мугулюй дезипкеш гуанлюци деп өзен иштинге чаштып чыткан соонда ооң чанынга шак ла ындыг дургуннаан хире кижи чыглы берген ам кээп мугулуй улузу биле шуньтулинь деп аймактың улузунга коштунчуп алгаш чурттай берген мугулуй өлү бээрге ооң гюйлухой дээр оглу хамык улузун чыггаш шуптузун тускай аймак боор кылдыр чаартып алган ол бодунуң аймаан жуань жуань кылдыр адап алган гюйлухой сыр боду дүндүгүр шырайлыг тутчуп болбаан кончуг кижи турган ол кижи аймакты баштай бергеш чыл санында вэй биле юань вей күрүнезинче албан төлеп киш күзен кежин дужаап аъттар сүрүп эккеп берип турган гюйлухой кыш болурга ла гоби ховунуң мурнуу чартыынче көжүп чай болурга ла кургаг ховунуң соңгу чартыынче көжүп чурттап турган ооң эр ады шелунь болур жужаннардан соңгу чөөн талада хуннуларның салгалдары чурттап турган олар бай шыырак улус турган оларның жибаеги дээр баштыңы шелуньче удур шерии биле барган йегинь хемниң унунга улуг тулчуушкун болган аңаа жужаннар чылча шаптырган гаогюйлардан бир ле чилохэу деп кижи бодунуң аймаа биле юань вэй төрезинге чагыртапс мен дээш шелунь биле сүлчежип алган чилохэунуң дузазы биле чамдык гаогюй аймактарын шелунь холга ап чагырып алган шелунь чилохэуну мактап улуг дарга кижи кылып каан дараазында долгандыр көжүп чурттап чораан бичии хоорук аймактарже жужаннар халдап оларны дээрбедеп турган мындыг халаптыг чүве болу бээрге ырмазыраан аймактар баштыңнары шелуньга дүжүп бээри дээре болур боор оң деп бодаан боор жужаннар хаанынга чөөн талада карашар хоорайга чедир шупту аймактар чагырты берген барыын талада чаосяньга чедир шупту аймактар чагырткан соңгу талада байкал хөлге чедир шупту аймактар жужан хаанның албатызы апарган жуань жуань аймактың тергиидеп турган үезинде хаан кижи аттары бичуринниң транскрипциязы бичуринниң ажылындан алган очулга кочуг солун төөгү анахуань кызыл дустай бээрге чылдар аразында жужань аймакка хаан солушкан дараазында чылда жужаннар түрктер биле элээн каш катап чаалашкан түрктерге чылча шаптыргаш олар бичии када барыын вэй күрүнениң чуртунга кыстынып алган турган ол ла чылын муң өреге барыын вэй күрүнеден дезип үнгеш гуань чжунче дезип көже берген жуань жуаньнарның ол чурттан дезип үнер чылдагааны турган түрктер жужаннардан коргар турган бир эвес барыын вэй күрүнезинче дескен жужаннар кыдаттар биле сүлчежип алыр болза жуань жуань аймактың улузунга күш кирер оларның сүлдези бедий бээр мындыг чүве болганда түрктер кыдаттардан чуртуңарда бар жужаннарны биске беривиттиңер деп дилээн барыын вэй күрүнениң вынь ди деп хааны түрктерниң аайынга турган ынчангаш чурт иштинге турган жужаннарны тудуп хүлүп алырга муң хире кижи болган туттурган улусту чанъянь хоорайга түрктерниң элчининге хүлээдип берген түрктер ол хамык улусту хоорайның барыын эжиинден үндүргеш үнгелек ле доп дораан дөгере улустуң баштарын үзе кезип шаажылаан назы хар четпээн улуска хол дегбээн беглерниң паштанчыларынга болгаш чалчаларынга база хол дегбээн шак ынчалдыр жуань жуань төрези кырлып читкен шагааны тыва чон шагдан бээр эрттирип чораан ооң төөгүзү чаагай чаңчылдары дазылдары биле үе шагның ханызынче кирер шагааның кол утказы чаа чылды уткууру эрги чылды байырлаары бо байырлалдың ханы утказы адында безин илереттинген шагааны тыва чон шагның чаазы кылдыр тайылбырлаар чуртталганың чаа долганыышкыны дескиндирии чаа чуртталганың эгези ай календары биле чаа чылдың эгези шагаа байырлалының чурум ёзулалдыг кылдыныглары ооң шупту кезектери ыдыктыг уткалыг чолукшулга болгаш кадак тутсур ёзулалдарга туруп тайылбырларны бериптээли чолукшуур деп сөс боду чол чол кежик деп сөстен укталган болуп турар назы хары бичии кижи ийи холунуң адыжын өрү кылдыр көдүрүп кырган кижиже сунуп ооң шенээн тударын кызыдар улуг назылыг кижи адыжын куду ийи холун аныяк кижиниң холдарының кырынче салыр бо чүүл ханы ыдыктыг уткалыг болуп турар чүге дизе тыва түрк культурада назы хар дыка улуг уткалыг чораан кырган кижи чечен мерген угаанныг чурттап эрткен назынының иштинде хөй буян кежикти чыып узун назынын аныяктарга берип хайырлап сөңнеп чөпшээреп турары ол болур мындыг кылдыныг чылда чүгле чаңгыс катап күштүг турган ындыг амырлажыышкын ийи үш неделя дургузунда уламчылаар турган бир эвес үе черге улустар амырлажып турар болза эртемден а к күжүгеттиң бижип турары биле алырга олар маргылдаа хевирлиг ойнай сылдай амырлажып чораан кым бир дугаар холдарын адыжы биле өрү тудуптарыл ол хүндүткелин көргүзүп турар болур өскези база ла ийи холун адыжы биле өрү сунуп бир дугаарын мурнай аарак адаанче салыптарын кызыдар бо мындыг маргылдаа кым бир дугаар холдарын черге дегзиптеринге чедир уламчылаар бичии назылыг кижиге дуза херек үеде деткимче чедирерин көргүзүп турарын илереткени ол чолукшулга улуг назылыг улустарга хамааржырын демдеглексеп тур бис кадактарны сөңнээриниң дугайында база бичии тайылбырны бериптээл кадак дыка төвүт монг хадаг бур хадаг кит хөй чоннарда таваржып турар торгу пөстүң кезээ буддизимниң бир символу болур кадак хүндүткелдиң арыг болгаш эп найыралдыг хамаарылганың ак сеткилдиң демдээ сарыг шажында кадак делгереңгей белек кылдыр санаттынып арыг үзел бодал биле аңгы аңгы байырлалдарга сунуп өг бүле байырлалдарынга уруг төруттүнери куда дой кижи үдээри дээш оон даа өске тутсуп болур чижээ төвүттер кадакты бир ле байырлалда чедиишкиннерни күзээрде ужуражыышкыннарда байырлажырда улуг лама башкыларга номналдар үезинде тутсуп турарлар кадакты дуза азы деткимче алыксап турар улустарынга сөңнеп болур ыдыктыг кү далай лама тензин гьятцо делегейде билдингир дээн кижилерниң бирээзи төвүт моол бурят калмык тыва чоннарның шажын талазы биле удуртукчузу нобель премиязының лауреады кадактарны белек кылдыр дипломаттарга аалчыларга лама башкыларга бодунуң арыг үзел бодалын илередип тутсуп турарын билир бис кадакты сөңнээр чаңчыл сарыг шажын сайзыраан регионнардан индия тибет моол келген болганда тывалар база сарыг шажынны хүлээп алгаш дүрүмнерни сагып эгелээн ону колдуунда ла сагыл хүлээп алган лама башкыларга бедик дужаалдыгларга улуг назылыг улустарга тутсур турган ынчалза даа ону хүлээп алырында ёзу дүрүмнер бар кадактың ажык талазының бир чартыын бичии сыккаш ажык адыштарынга салып алгаш сунар сыйган талазы тутсуп турар кижиже көрүнген турар бо болза арыг сеткилден тутсуп турарын илередип турары болур кадакты хүлээп алыр дүрүмнер база бар сунуп турар кижиге хүндүткелин илередип ону лама башкылар ооң мойнунга кедирип бээр хүлээп алган кижи элээн үе эрткенде мойнундан кадакты ужулгаш тонунуң хойнунче суп алыр турган бедик сагылдыг лама башкылардан алган кадактарны шыгжап аажок хүндүлеп турганнар чамдыкта лама башкылар кадакты сунуптарга эгитпейн боттарынга база арттырып ап болур бо таварылгада ол дыка эки демдек болуп турар сунуп турар кижини айызап бодунуң камгалалының адаанче ап турарын илередип турар болур анаа карачал кижилер чеже даа дужаалы бедик болза кадакты дедир эгитпес ап алгаш бодунга арттырып алыр оон ыңай кадакты сөңнээн кижи бодунуң мойнунче азынмас чүге дизе ол бодун эвес өске кижини хүндүлеп турарын илередип турар демдек ле болгай шаанда амбын нояннарга азы өске бедик дужаалдыг кижилерге чижелээрге хайдып үгер даа буян бадыргыга улуг өртектиг кыдаттан эккелген торгу кадактар тутсуп чораан аас чугаага эртемден с ч донгак мындыг чүүл дамчыткан бөдүүн араттар шаанда улуг өртектиг торгу кадактар чок болганындан улуг назылыг кижилерге хүндүткелин илередип дадаазынны дыка чуга кылдыр эптээн өшкү кежи тутсуп болур турганнар шагааның бир дугаар хүнүнде хамык улус бот боттарынче аалдажып чолукшуур ёзу биле амырлажып турганнар чамдыкта суй белектер колдуунда ла ак белек бээр чораан сүттен кылган ак чем ак кадак ак кеш чүге дизе тывалар ак өңнү дыка хүндүлеп чорааннар ак өң дээрге ле аас кежиктиң демдээ турган аас кежик дээрге ле мал маганың арбыны ак чемниң элбээ деп эртемден м в монгуш бижип турар шагааның база бир кезээ чоннуң тыва оюннарны ойнап кажыктап тевектеп чуңгулаары чораан шагаа чаа чылды база часты уткууруң байырлалы үениң чаа эргилдези чаа шагның эгези ол тускай ыдыктыг аас кежикти кадыкшылды тодуг тогааны кыйгырар чурум ёзулалдарлыг болуп турар ажыглаан литератураның даңзызы меркит шаандагы аймак ады дыр байкал хөлдүң мурнуу чартыы селеңге уда биле хилок хемниң унун эжелей чурттап чораан аймак дыр азы эвенки азы түрк меркиттерниң чуртунда үш хем адын сайгарып көрээли чогум шынын чугаалаар болза ол чон бодун канчаар адап турганын бис тода билбес бис юань чао би ши дээрге моолдарның төөгүзү дүр рашид ад дин база бодунуң төөгүлер чыындызын тургузуп тургаш төп азияда аймактар аттарын колдуунда моолдардан дыңнап бижээн бир эвес ол аймакты дугаар векте меркит деп сөс биле чүгле моолдар адап турган деп бодал шын боор болза меркит деп сөстү тываларда иргит алдайларда ыркыт деп сөөк аттары биле деңнеп болур дур түрктерниң болгаш уйгурларның эрги бижиктеринде меркит деп сөс чок юань чао би ши ёзугаар меркит аймаа кезектиг ол болза үш сөөк түр увас меркит ооң баштыңы даир усун удуит меркит ооң баштыңы тохтоа хаат меркит сөөгүн хаатай дармала деп кижи баштап турган чингис хаан меркиттерниң өжээнниг дайызыны турган тохтоа деп кижи соонда ооң хуту деп оглу моолдар биле дыка үр чаалашкан төөгүлер чыындызы ёзугаар моолдарның бир кезии ол аймакты мекрин кылдыр адап турган чамдыкта моолдар оларны удуит аймаа деп база адап турган рашид ад динниң төөгүзүн топтап көөр болза меркит деп аймак кезектиг болур ол кезектер уйкур мудан тудаклин джиюн деп аттыг дыр ындыг болган төлээде төөгүлер чыындызында бижитинген меркит аймаа шынында чаңгыс аймак эвес харын аңгы аймактар катыжыышкыны бооп турар дыр төөгүзү чингис хаанның үезинде удуит меркиттерни токта й беки деп кижи баштап турган меркит аймааның шерии хөй ооң кара маадырлары кымга даа күш четтирбес турган оон ыңай меркиттерни бир ле тайр усун деп кижи база баштап турган меркиттер моолдарның өштүг кара дайзыннары турган элээн каъш катап моолдар биле олар чаалашкан чингис хаан меркиттерден чаңгыс даа кижини диригге артырбаңар дөгерезин өлүрүңер деп дужааган меркит чондан чүгле иезиниң сааттыг иштинге чыткан төрүттүнмээн уруглар ла дириг арткан төрелдериниң аразынга чаштынып чыдып алган кижилер ле дириг арткан селеңге буряттары боор оң эрги үеде уда биле хилок хемни эжелей чуртаан чон эвенки дылдыг турган хевирлиг калгага моолдар тергиидей бээрге олар чоорту дылын солуп алган дыр бо үеде олар бурят дылдыг шагжыржап иргит чапсын оглу деп чүүл биле каттыштырар херек иргит шагдыржап чылдарда аныяктар эвилелин оон намның ажылын удуртуп турган кижи шагдыржап иргит чылдың айның де амгы эрзин кожуунунуң сөөлчер деп черге төрүттүнген совет тыва үезинде аңаа чапсыңович дээр ада адын берген тес хем кожууну бай даг сумузу чапсың деп херээженниң бичии оглу мен чылда төрээн мен мен билип кээримде ле авам аарыг чыдар кижи чугаазын дыңнаарга арат кижиниң уруу харлыында майынды мээрең деп кижээ кадай бооп баргаш чыл болгаш таарышпайн чанып келген ол хевээр кижээ барбаан мен билип кээримде авам боду баш билир чээрби ажыг хойлуг чүве эң улуг уруу мани оон биче оглу шыырап мээрең бай чораан оон биче оглу чалбаа лама кижи хүрээге чайзаң чораан хамыктың бичиизи мен кижи мен өөвүске авам чапсың мен бодум далаа деп чээним оол ооң биле кады өскен мен мындыг үш кижи бис авамның дөрт мөчүзү аарыг кижи чыдар кижи көдүрүп тургузар чүнү даа кылып шыдавас чамдыкта аяктыг шайны өске кижи тудуп берип ижиртир чүве далаа биле иелээ шыырап мээреңниң хоюн ээлчег биле кадарар бис мен моол бижикке өөренирин каш чыл иштинде кончуг кызып оралдаштым көөр ном чок улустуң чүве ораап чораан даңзы хара үзүү чыып ап ону ёзулап өөренген бир билир кижиден каш сөс айтырып шээжилеп алгаш хой кадарып чорааш хар кырынга бижип чорааш чүгээр номчуур апарган мен феодалдарның төрезиниң берге дарлалын эдилеп чордум тарн тк ниң дугаар онза пленумундан арн тк ның даргазының бирээзинге соңгаан тарн тк ниң чиңгине секретарынга соңгудуп чылда ааргыжемге чедир ынчап тарн тк ге ажыл кылдым иргит шагдыржап ол хуралдың доктаалы ёзугаар иргит шагдыржапты чазак кежигүнүнден үндүр сывырыпкаш берген орденин база хынаап апарган тока дарга ону төре баштаар азы удуртукчу ажылче чоокшулатпаан боор шагдыржап аарыг кижи боорга ону кым даа боолаваан кара бажыңче сукпаан чүгле ооң биле кады буруудаткан эштери хайга таварышкан соян ойдуп чылга шииттирген моңгуш чадамба шииткел соонда ол ла хевээр тывазынче ээп келбейн хары черге сөөгүн салган намчы эштеринге бак карактадып чораан иргит шагдыржап аңмаар хевирлиг чүгле чаңгыс орун сыңар өрээлгечигешке чурттап турган иргит шагдыржапты көрген мен бе ол акыйны көрген мен чылдың декабрь айда амгы дээди хуралдың ажылдап турары үш каът бажыңның чиге мурнунга турган садыгга кире берген мен ынчан хлеб садар черге даады баар турган мен кончуг соокта көксүмээр шепкен тоннуг кижи тускай талон ёзугаар хлеб садып алган ол акыйны үргүлчү аңаа көөр турган мен улус чугаазындан билип каан мен боттаң кижи дээр чораан тарн тк ниң чиңгине секретары чораан кижи дээр чораан иргит шагдыржапты сактыр мен бе чылда тыва республиканың чурт шинчилээр алдан маадыр музейиниң бир залынга иргит чапсынович шагдыржаптың төрүттүнгенден бээр харлаанынга тураскааткан делгелге кылырынга киришкен мен сураглыг журналист иван дондупович келик сеңги ынчан ол делгелгениң материалдарын чыгжып турган чон кончуг сонуургаар болган хомуданчыг чүве чүл дээрге сэкп тыва обкомунуң удуртур ажылдакчылары ол делгелгеге келбэннер оон ыңай тарн тк чиңгине секретары чораан иргит чапсынович шагдыржаптың эңгиин арат апарганын оларлар көңгүс билбес болганнар хүндүлүг баштыңчызын көңгүс уттуп алган коммунистер база бар болурун ынчан билип кааш дыка муңгараан мен буян бадыргы деп ийи томнуг роман эсседен үзүндүлер куулар дондук чылдың айның соондатодарадыр херек тыва арат республиканы чылдарда баштап чораан кижи дондук алыс боду өөредилгеге салымныг арай пөрүк чаңныг оол турган харлыында үстүү хүрээге хуурактап турган дондук өөредилгеге сундулуг боорга улуг ламалар ону моолдуң өргээ деп кодада кандан хүрээзинге өөрензин дээш чортупкан кандан хүрээзинге чыл өөренгеш өөредилгезин дооспайн дедир чанып келген чанып келгеш чадаана хүрээзинге чурттап туруп алган ынчан ол кешпи деп эртем адын чедип алган турган кадайын мыйдокмаа дээр чалыы үезинде дондук баян талада ээр хавак деп черге чурттап чораан моңгуш оржун оолдуң уруунга өгленип алган романовтарның төрези дүжерге буян бадыргы кыдаттар биле эптиг харылзаа тудуп алган ынчан на ак биле кызыл орустар аразынга дайын база эгелээн буян бадыргы биле тактаң камбы чейзең деп дужаал адын дондукка хүлээдип бергеш белоцарскиде галцан хамбо деп кыдат лама кижиниң бижээчизи бооп туруп ал деп дужааган ол орустар аразынга кирип олар биле өңнүктежип тургаш кымга даа билдиртпейн орустар дугайында шупту херек чүвени кыдаттарга көрүп дамчыдып турган таңды тыва улузу чаартынып турунда чылда биче хурал чөвүлелиниң даргазы кылдыр кылдыр соңгуттурган биче хуралдың ажылын чылга чедир баштап чораан дондук тываның төөгүзүн кончуг сонуургаар турган ол чөөн чүкте чоннар шинчилээр орус эртемденнер биле харылзаажып база турган бурят чуртунга ламалар чыыжы боор дээрге ынаар чойдан ламаны үдеп чоруткан ынчан ол кижи тываның төлээзи турган чылда айның хүннеринде москвага ссрэ буддистерниң улуг шуулганы эрткен ол болза калмык биле бурят ламаларның эртирген шуулганы дыр дондук оларны өттүнүп тывага база ламалар шуулганын эртирер болза эки деп бодаан эптиг чылдагаан база таварышкан чазак хуралынга дондук мынча диген тыва чон бот догуннааан күрүнелиг дир бо хүн чигзиниглиг айтырыг бар дыр үндезин хоойлувус ёзугаар хамааты чон күрүнеден хоорлуп каан ирги бе ынчангаш чылдың айның те бүгү тываның ламалар шуулганы эрткен герман графикага таарыштырган бижикти лопсаң чиңмит чогаадып турунда ооң ажылын дондук аажок деткип турган бир катап мойну чоонаан хувискаалчылар ажыкайның малын хавырар деп баарга дондук оларга чөпшеревээн дондук ийи кыс уруглуг турган хеймер уруун чолдак кара дээр турган улуун бичии уруг дээр турган ол кижи баян таланың алдарлыг механизатору турган ашаа сат седип деп кижи седип биле бичии уруг дөрт ажы төлдүг турган ийи оол биле ийи кыс уруг улуг уруун чолдак кара дээр ол кижи ак туругга чурттап чораан ооң уруг дарыы роза биле шолбан ам даа ында чурттап чоруур дондукту хувискаалчылар боолап каарга ооң эр дуңмалары амы тыны дээш аажок коргар турган олар фамилия ап тургаш куулар эвес ооржак деп фамилия ат алган бир дуңмазы ооржак чүлдүм деп кижи ооң кадайы моңгуш чыртаймаа сапыыновна ам даа шемиде бир уруу биле кады чурттап чоруур чүлдүм хөй ажы төлдүг кижи турган ооржак маңнай оол чүлдүмович улус өөредилгезиниң хоочуну ооржак өктек оол чүлдүмович полковник дээр эрге алгаш хүндүлүг дыштанылгаже үнген ол кижи шемиде чурттап чоруур ооржак каң оол чүлдүмович шагдаа чериниң хоочуну борбай саша биле таня деп уруглары кызыл шеми биле шаган арыгда чурттап чоруур ооржак маңнай кара шемиге чурттап чораан үш ажы төлдүг кижи турган чыргал долчан калдар оол дондуктуң ламажап дээр кыс дуңмазы шемиге чурттап чораан ол кижи хөй ажы төлдүг кижи турган оюу чылбак оол биче оол кошкар оол минчинмаа серен оол кара хомушку кенден сүрүң ёзуту оглу паспорт ёзугаар хомушку кенден ястуевич азы кенден башкы ч февраль барыын хемчик кожуун аксы барлык суур ч декабрь тывага бурятияга сарыг шажынның өөредиин катап сайзырадырынга улуг үлүг хуузун киириген лама башкы иволга хүрээниң эмчи лама башкызы ооң ада иези ёзуту сержиңмаа хомушкулар ажылгыр малчын улус болгаш муң муң мал маганны азырап өстүрүп чорааннар кенден башкы бичии тургаш ла лама башкы мен деп ойнаар чораан болганындан ону шору апаарга чыраа булак хүрээзинче өөредип чорудупкан репрессиялар үезинде ч соонда ооң кады төрээннерин байлар уруглары дээш школага хүлээп албаан ынчалза даа кенден башкы чаа үжүк бижикти боду өөренип алгаш дуңмазы дажы сууну бижип номчуп санап турар кылдыр кызымаа биле өөренип алган чуртталгазы дургаар сонуургалдыг долузу биле өөренген чугаа кырынга ажыглап билир дылдары тыва орус бурят моол дылдар база төвүт англи дылдар кырында материалдарны билип номчуп алыр турган кенден башкы эмнээр оъттарын колдуунда тывадан чыып алыр турган төрелдериниң чугаазындан алырга ол чадаана хемниң чанындан база теве хаяа суур кавызындан чыжыргана кодан хаагы чигир сиген эмишкээк көк чечектер подорожникочулга херек база одө оъттарны чыып чораан ол үеде хүрээге хоруглуг турган даа болза ол шажын эртемин ханызы биле шиңгээдип эмнээр мергежилди база чедип алгаш чоорту чонунга дуза чедирип эгелей берген эмчилерге эмнедип чадаан улус кенден башкыга кээп эмнедип чорааннар совет эвилелиниң кайы даа булуңундан дуза дилеп кээп турган кижилер бар моңгуш нимажап шеми моңгуштарының чагырыкчызы чон ол кижиге шеми тергиини деп шола берген нимажап чылда хемчиктиң даа кожуунунга шимелиг сумузунга төрүттүнген ооң адазы суму даргазы чораан бай шыырак айыжы деп ашак тыр айыжы ийи оолдуг турган бирээзин ёнзак дээр өскезин нимажап дээр олар ийелээ моолга эртем чедип алган нимажап моол кыдат дылды эки билир кижи турган хайдып ону эскергеш нимажапты бодунуң таңма черинче ап алган нимажап таңма черинге бижээчи чорааш буян бадыргы биле таныжып алган хайдып чок апаарга үр даа болбаанда улаастайда чанчын кижи ооң азыранды оглун ноян кижи кылып каан аныяк оол чааскаан төре баштап шыдаар эвес харлыг буян бадыргы улуг дүжүметтерниң хайгааралы биле хемчик кожуунун баштап эгелээн хамык дүжүметтер аразындан нимажап деп кижи анаа эвес кижи турган ол кижи буян бадыргының акызы бооп бак чүведен аныяк ноянны камгалап чораан башкызы бооп аныяк ноянга мерген сөзүн ажык сүмезин сөглеп чораан төре баштаары дээрге кончуг чүве дир аш карактыг даа улус турар бажы эъттени берген мегечи улус база турар боор чүве романовтарның төрези дүжерге буян бадыргы үр даа болбаанда кыдаттар биле харылзаа тудуп алган турган чылда нимажап чагырыкчы биле тактаң камбы бээжин талазынче хап чорупканнар ынчан харбинге моол дыл кырынга бижээн орустарның монголун сонин бичиг деп журналы үнүп турган аңаа чылдың июньда тыва дугайында үзүндү парлап каан болган ооң ниити утказы мындыг кыдаттың чазаа урянхай дугайында чугаалашкан урянхай өргээде моолдардан аңгыланып үзүлгеш кыдат чурту биле каттыжар деп барган деп чүүл бижип каан болган чогум ол журналга бижээн чүве арай хөөредиглиг бооп турар чүге дизе амбын ноян баштаан үш кожуун моолдарга бараалгаан ынчан хемчиктерниң дүжүметтери дөгере орустарга удур турган дээрге база шын эвес болур бээзи кожууннуң нояны куулар чымба оон ыңай чамзы камбы орустарга ооргаланып чорза багай эвес деп бодап турган ол ла үеде урянхай крайда комиссарның дузаклакчызы болур я и мальцев деп кижи казак шериглер биле кады хемчикте нояннарга аалдап келген буян бадыргы я и мальцевке мен сагаан хаанга аксым сөзүм берген кижи мен ам сагаан хаан чок тур халаттырган мооң ужурунда орус күрүнеге албан херээм даа чок диген я и мальцев ооң чугаазын тооваан келген кыдат аалчыларны орустар тывадан үндүр шаапкан удаваанда кыдат чазак ян шичао деп чанчынга шериг дааскаш оозун хемчикче чортупкан чылдарда мырыңай дайын эгелээн хемчиктиң даа кожууну орустардан хоорлуп алгаш турган нимажап чагырыкчы тактаң камбы буян бадыргы суглар бир эвес кыдаттың хүрээлеңинге турар болзувусса бистиң чурталгавыс эжен хаанның үезинде ышкаш шөлээн болур деп бодап турган боор хамык чүвениң ужуру шынында ындыг эвес турган кыдаттарга идегээри кончуг багай чүве дир ол кыдаттар дээрге эжен хаанның үезинде турган кыдаттар эвес тир ол өске кыдаттар дыр ол ёзулуг кыдаттар дыр эжен хаан алыс боду манчжур сөөктүг кижи дир вектерде тываны моолду төвүт чуртун кыдат чуртун көрей чуртун манчжур чоннуң хааннары нояннары чагырып турган дугаар векте манчжур нояннар аргажок кылдыр кыдатсып калган ынчалзажок олар кажан даа боттарын кыдат улус бис дивейн чораан дуңзаалыг керээде моңгуш нимажаптың холунуң үжүү бар хемчиктиң дүжүметтери ам на орустардан адырлып алдывыс деп иштинде аажок өөрүп турган боор чыыш үезинде большевик биле ак орустар аразында дайын эгелээн деп медээ келген таңды тывазының кожууну кымдан даа хамаарышпас чурт болуру соңгаарлаттынган чүге дизе тыва нояннар аразында эп чөп турбаан сафьяновтуң күзели чүгле чылда боттанган большевик орустар барган турган черинге ле нам тургузар чаңныг улус чораан чылда айда элегеске орустарның сүмези биле таңдының кезек араттары бодунуң намын тургускан соонда ол намны улус угудар яамы дижи берген угудар яамызын оюн күрседи деп кижи баштап турган баштайгы нам үр даа ажылдаваан ооң ажылын чылда үш айда соскаткан тывага болуп эртип турган нам чыыжын орустар кыдыындан хайгаарап көрүп турган тываның намы ажылын соксадырга орус большевиктер чазак улузун намдан тургузуңар деп сыындырып эгелээн соонда тар намының дугаар чыыжы болган нимажап аңаа мынча диген тыва улустуң ажык херээн камгалап шыдавас боорга ооң ажылын соксаткан чүве тывага ссрэ күрүнүң элчизи чораан ф г фальский деп кижи чөнүй бергеш бодунуң сактыышкыннарын бижээн ол кижи нимажапты тываның тергиин удуртукчузу шыырак эртем билиглиг кижилерниң бирээзи ажылы биле төрээн чуртунга кончуг чугула ажык дузаны чедирген деп бижээн база бир дыңнаан чүвем бар ол болза шеми моңгуштарының нимажап чагырыкчыны шолазында шеми тергиинин бурунгаар чоруткан дижип турар чүве хемчиктиң бээзи болгаш даа кожууннарында нимажап дег бижээчи чок турган чүве дижик төре херээнге холбашкан бижиктерни бистиң ноян нимажампка көргүзер харыы бижиктерни аңаа бижиттирер турган дижир чүве буян бадыргының таңма өргээзинге хем белдиринден чажыт бижиктер кээп турар апарган дижир ол бижиктерни орус большевиктер чоргузуп турган дээр нам тургузар деп баарда бистиң ноян буян бадыргы бодунуң тергиин дүжүмедин нимажап чагырыкчыны ынаар чоруткан дээр чүве ол ынчан хем белдиринге турбаан боор бег хем кожуунунда кара ыяшка барган дээр чүве өөктүң кара ыяш деп чүве дыңналып келген дамчыыр дыңнаарга ол черге бир бай орус чурттап турган дижир чүве хирезин бодаарга ол черге тыва өглер болгаш орус бажыңнар тургулаан боор намның дүрүмүн намның программазын бижи деп гүң ноян буян бадыргы демги ол тергиинге даалга берип турган дижир чүве ол шын боор улуг шуулганче баарда гүң ноян буян бадыргы шыырак шыырак дүжүметтеринге үндезин хоойлу бижиттирип алгаш барган дижир чүве чон аразынга шоолуг көскүлеңневес ынчалза даа кылган ажылы көскү ол дээрге шеми моңгуштарының тергиини нимажап тыр новые исследования тувы четкиде сеткүүл ол чүүлдү эң баштай тувинская правда солунунга парлаан тувинская правда с чаа түрк алфавитке үндезилеттинген тыва бижик чылдарда тыва арат республикага ажыглаттынып турган ол бижикти н н поппе деп орус кижи дыл шинчилекчизи чогааткан тывалар лопсаң чиңмиттиң бижиин ажыглаар ужурлуг турган арай ла тыва арат республикага бүдүн дугаар чыл дургузунда намга чазак черинге даргалар солчу берген ол ла чылын күзүн тыва араттың револустуг намының ки чыыжынга турган хамык улус намның удуртукчуларынга даалга берген хире ооң утказы ёзугаар ссрэ ниң большевик намының төп комитединдче чагаа чоруткаш оларны тываларга бижик чогаадып берзин деп дилээр ол бижик ссрэ де түрк чоннарда ышкаш чаа түрк алфавитке үндезилеттинген болур ужурлуг тываларга чаа түрк алфавитке үндезилээн бижикти ссрэ ниң ийи эртемдени чогаадып турган бирээзи евгений дмитриевич поливанов деп кижи өскези николай николаевич поппе деп кижи ооң өске ады николас москва хоорайга ажылдап чораан е д поливанов деп эртемден кыштың чылдарында тыва бижик дүрүмүн чогаадыпкаш үжүглел белеткеп алгаш турган ленинград хоорайга ажылдап чурттап чораан н н поппе деп кижи тыва бижик чогаадырын база чылдың төнчүзүнде чылдың эгезинде доозупкан н н поппе бодунуң чогааткан бижиин кады ажылдаан улузунга көргүскен эртемденнер н н поппениң бижиин эки деп санааш ихя наркомадынче чортупкан ихя наркомады н н поппениң бижиин тываның москвада доктаамал төлээ черинче берипкен тываже н н поппениң чогааткан бижии чазын чылда келген тыва чазак ол бижикти хүлээп албаан ол үеде лопсаң чиңмиттиң чогааткан бижии белен турган үстүү хүрээниң ламалары уруглар чыггаш улус ажы төлүн ол бижикке база өөредип эгелээн ынчалза даа орустар тыва бижик чогаадыр ажылын ара салбаан хевирлиг нианкп ге тускай дыл бөлүү тургустунган аңаа дыл шинчилекчилери е д поливанов биле н н поппениң кылган ажылын сайгарып көрген ол үеде ле е д поливанов улуска бак сөгледип эгелээн е д поливановтуң дугайында бак сөстер тарап эгелээрге ол бөлүктүң эртемденнери чүгле поппениң чогааткан бижиинге даянып алыр деп шиитпирлээн бөлүктүң ажылын н н поппе боду көрүп хайгаарап турган чаа бижик чогаадырынга дөрт орус эртемден киришкен е д поливанов н н поппе н ф яковлев а м сухотин н ф яковлев тыва чугааның үннерин шинчилеп турган москвада кутв ка өөренип турган тыва сургуулдар орус эртемденнерге тыва сөстерни адап берип турган сат бугажык деп сургуулчу и а москалёв деп эртемденге тыва сөстерни очулдуруп берип турган латин бижикти тывалар чылдарга чедир ажыглаан чылдан эгелээш чылга чедир тыва арат республика кирилл графикалыг бижикче шилчээн чаа латин бижиктиң орфографтыг дүрүмнери аажок бөдүүн турган ынчангаш бижик билбес улус ону дораан өөренип алыр чораан ол бижик орус биле тыва үннерни дыка топтуг ылгаптар турган дыл эртеминде геминация деп чүве бар ол дээрге кайы бир сөсте дакпырлай азы узадыр адаан ажык эвес үннүң шинчизи дир чижээ чамдык улус чугаазында ашак деп сөстү ашшак кылдыр адаар чаңныг боор чүве латинчиткен бижик ажыглап турган улус тыва сөстерни адаарының аайы биле олчаан бижип турган чылдарда тывалар кирилл бижикче шилчи берген чаа бижик үжүүнүң дүрүмү база өске болган ынчангаш чаа дүрүм ёзугаар узадыр адаан ажык эвес үннү бижиирде чаңгыс үжүк биле айтыр ужурлуг деп шиитпирлээн ындыг хевирлиг өскерилге мода ёзугаар болган боор тыва бижиктиң дүрүмнерин чогаадып турган улус тыва дыл орус дылга дөмей болган болза аа деп күзеп турган боор орус эртемденнер өк биле адаар үннер дугайында чүнү даа билбес турган олар өк биле адаар үннү ийи дакпыр азы узайты адаан үн кылдыр дыңнаар турган дараазында чаа түрк үжүктүг бижикти номдан х чылдың картазындан ол үениң акша көпеенден болгаш оон даа өске чүведен дүжүрүп бижээн а а пальмбах чылда тывага артып калгаш башкылап турган ооң өөреникчилери нам арэвэ кежигүннери чазак улузу шериг кижилери турган тыва чон чаа бижикти идекпейлиг шиңгээдип аап турган бир кижи номчуп бижип өөренип алгаш ла баргаш өске улусту база бижип номчуп өөредип каар турган шупту чүве ынчаар ла улажып туруп берген улустар бот боттарынга дузалажыр чораан иргит дыңгыржаа чаа бижикке кижини өөреткен ол дээш ону республика ордени биле шаңнаан танов седип оол чылда деп үжүглел бижээн чылга чедир тыва арат республикада чоннуң чартык кезии бижип номчуп билир апарган турган ногаан дарийги дрөлжаң ногаан дарийгини бүгү ле амылыгларның авазы кылдыр хүлээп турар чүге дээрге ол амылыгларның дөгерезинге бодунуң төлүнге дег ынак улуг энерелдиг ол будда бурганның идекпейиниң илерели чаяалгазы аспект активности будды ногаан дарийги бөдүүн херээжен кижи дурган сарыг шажынның өөредиин шиңгээдип боттандырып чорааш чырыткылыг будда деңнелинге четкен бүгү ле амылыглар шуптузу чырыткылыг байдалга четпээн шаанда чыргалаңче чорбас мен деп даңгыраглаан оон эгелээш амылыгларга кезээде дузалап чоруур ооң эң кол шынары дүрген дуза херек байдалда дузаны албан чедирип чорууру ооң бир буду олудундан шала бадып келген дээрге ле дуза хереглээн амылыгларынга дораан дузалаайн деп даңгырак бергенин демдеглеп турар ногаан дарийгиниң тариназы чуртталгада шаптараазыннарны арыглаар каргыш чатка багай дүштерден камгалаар ом таре тутаре туре соха лхабаб дүчен ноябрь те төвүт ай санаары биле алырга айның ниң хүнү сарыг шажынның дөрт улуг байырлалдарының бирээзи бурганнар оранындан баткан хүнү ол хүн будда башкы траястримша чуртунга бурганнар ораны авазын база ол оранның бурганнарын очалаңдан хостаары биле ай дургузунда өөредиг бергеш дедир бо өртемчейже баткан хүнү кажан будда шакьямуни харлыг тургаш үстүү траястримшы оранче дхарма өөредиин бээр дээш база ынчан ол оранга турган бодунуң авазын келир катап төрүттүнеринден очалаңнын байдалындан хостаар дээш ол оранга үш ай болган соонда будда дедир бо оранче дедир эглип келир деп шиитпирлээн ону билген индра болгаш брахма бурганнар үжен үш бурганнар оранындан черде санкаья хоорайже улап турар муң йоджан хемчээлдиг субурганнар тутканнар амгы үеде ол санксья хоорай индияның уттар прадеш штадында ол черни кол буддийжи чүдүүр черлерниң бирээзи кылдыр санап турар база буддийжи субурганның бир демдээ кылдыр демдеглеттинип турар ук орандан баткан тиилекчи будданы байыр мендилээри биле санкасья хоорайга көвей чыылган чон ону манап турган кыдат буддийжи езу биле алырга будданы манаан көвей чон аразынга утпали аттыг херээжен лама турган ол бодунга будданы эң бир дугаар уткуп байыр чедирер деп сагыл алган ынчалза даа ол анаа ла бертинге турган хааннар брахманнарны мурнай бээп шыдавас турган ол үеден улустуң дамчып кээн чугаазы биле алырга ол утпали лама бодунуң бүзүрелдиг сүзүү болгаш күжү дузазы биле аг шериглиг хаан кылдыр хуула берген хаан овур хевирлиг апаргаш будданы бир дугаар байыр мендилеп шыдаан мендилеп турган үеде утпали дедир бөдүүн кыс лама кылдыр хуула бергенде будда утпалиниң сүзүүнүң болгаш бердингениниң күжүн эксергеш аңаа чырыткылыг түңнелдиг болурун оттүр көрүп чугаалаан амгы үеде ол хүн буддийжи хүрээлерде лхабаб дүчен хүнүн байрылап турар а төвүт дуганнарда оон аңгыда ламалар ном номчуп чула салып база ыдыктыг эт сеп көргүзүп турар ынчангаш көвей чон хүрээлерге тейлеп ниити мөргүлге киржип база айыс ап чедердер ол хүн эки азы бак кылдыныгларның күжү сая катап күштүг болуру биле улус чүгле буянныг шимчээшкиннер кылырлар өргүл салырлар база бүгү амылыгларга аас кежикти күзевишаан ак сеткилдиг сөстер болгаш мөргүл адаарлар сувурган делегейге тайбыңны быжыглаарынга эки салдар чедирер тураскаал ол сагыш сеткилдиң арыг байдалын чырыткылыг угаанны илередип турар сувурганның иштинге бүгү буддаларның мага бодунуң сөс домааның угаан медерелиниң демдектери болур хола бурганнарны дойдан кылган овур хевирлерни цаца судурларны болгаш ховар эртине бүдүмелдерни болгаш эт херекселдерни долдур суп каар ынчангаш сувурганда үш үениң болгаш он чүктүң буддаларының бойдусады ларының сүр күжү алдар ады мөөңнеттинген болур бүгү кызыгаар чок октаргайның делгемнеринге безин сувурган энергия күш шыдалы биле чаагай эки салдарны чедирип шыдаар сувурганны тударының кол чылдагааны амылыгларга оларның сагыш сеткилинде хир чам багай бодалдар коргуушкун болгаш дүвүрелдерден хосталып алырынга дузалаары болгаш ол хай бачыттарның орнунга арыг чаагай сагыш сеткилди оттурары бо бүгү дээрге ле дээди чырыткылыг угаан байдалын чедип алырынга белеткел дир безин чадаарда сувурганга дээптерге азы олче анаа көрүптерге безин ооң дугайында өөредиг дыңнап азы сактып бодаптарга безин ооң хөлегезин таварып эртерге азы оортан кээп турар хаттың агымынга безин таваржы бээрге ол кижи бо чуртталгазында аас кежиктиг болу берип болур болгаш келир үеде долу оттуушкун байдалын чедип ап шыдаар сувурган биле кожа тургаш бүгү ле амылыг амытаннарның буяны аксының кежии дээш эки күзелдер бодап йөрээлдер ыдып болур бис сувурган чанынга бистиё сактып бодаан күзелдеривис каш каш катап күштүг болур болгаш бистиё аёаа бодаан күзелдеривис бүгү амылыгларга чүгле эки чүвени бодарадып бээр сувурган чанынга арага ижип болбас арага чажып болбас өргүл кылдыр арага таакпы өргүп болбас оък чемзек бижек база өргүп болбас эр херээжен харылзаа кылып болбас бо нүгүлдүг үүлелерни кылып база сувурганны үрегдеп анаа хора чедирген кижи бо чуртталгазында аас кежик көрбес боор частырыын эдери болдунмас келир назыда кудуку тамы оранынга катап төрүттүнер болгаш оон үнүп шыдавас болур ынчангаш сувурган чанынга ак сүт чажып чалбарып ак көк кадактар баглап далган тараа ак чемнер өргүүр болза эки чамдыкта шо төлгеге сувурган арыглаар болза эки дир деп чүве дүжер ында бир сувурганны аштап арыглаар силер дээрге ол бистиң эвес өске аймактың дыр дээр кылган улус буянныг үүлени боттарынга тургузуп алган дыр ам улаштыр өске улус база буяндан чыып ап болур арыг сеткилинден сүзүглеп аштап арыглап чугайлап азы будуп каар болза буян боор сувурганны кым туттуруп кааны чугула эвес ол тыва чоннуң өнчүзү дүр кижи бүрүзү ону аштап арыглап хүндүлээр болза эки быжыг сөс каттыжыышкыны азы фразеологизм быжыг сөс каттыжыышкынарының кол демдектери а ийи ийикпе оон хөй компонентилерлии б ук компонентилерниң доктаамалы в чаңгыс ниити уткалыы г утказында тускай аян бары академик в в виноградов шупту быжыг сөс каттыжыышкыннарының компонентилери утка талазы биле тутчу бергенин кол үндезин кылдыр санап турган ынчангаш ол хамык фразеологизм сөстерни үш бөлүкке чарган орустап оларны дээр тыва дылда быжыг сөс каттыжыышкыннарын ийи улуг бөлүкке чарып болур ол дээрге идиома биле фразеологтуг каттыжылга дыр виноградовтуң классификациязы ёзугаар идиома биле деп бөлүктерге дүгжүп турар фразеологтуг каттыжылга бүлүү биле дүгжүр чамдык сөстер ара аразында хөлчок сырый тудушкан болур дур ындыг сөстерни домак иштинге аңгылап чарып сөстер орнун эде салып база болбас ындыг сөс катыжыышкы идиома болур идиома хевирлиг сөстерде ийи үш кожа турар сөстерниң ниити утказы шуут билдинмес бооп турар мында шупту сөстер доора уткалыг болур чүве чижектер үш хондур удуваан кырган авам куп кыннып чыдары ол боор деп боданган м кенин лопсаң бичии кум дээр дир улустуң чугаазындан удуп чыдар азы удуур дээн кижини куп кынныр кум дээр азы кум кылган деп быжыг сөс катыжыышкыны биле айтып болур изим базар чаңгыс кыс чүвем шаажылалды шыдап эртер ирги бе м кенин лопсаң мында изим базар деп быжыг сөстүң утказы дорт эвес ис базар дээрге кандыг бир кижиниң азы төрээн улузунуң кылган ажылын уламчылаарын ынча дээн азы чок болза кижи ада өгбезиниң чуртаан чурталгазын эдерип чурттап чоруй баар боор чүве адазы малчын болза оглу база малчын болур иези башкы болза уруу база башкы болур мен чылдың на маңаа бак кежим дүжүрүп амдажаан кижи мен к э кудажы дойлаан азы тоттур чемнеген кижини бак кежи дүшкен кижи дээр бак кежи дүжер деп идиома иштинде кайы даа сөстүң утказы дорт эвес фразеологтуг каттыжылгада сөстерниң туружу хостуг болуп болур чамдык сөстерни утказы дорт болур чүве чижектер мээң кулаам кадыг амытан мен чүү диштир өңнүүм маңнайның тоолдары дүлей кижини кулаа кадыг дээр кулаа кадыг деп быжыг сөс каттыжыышкынында кулак деп сөстүң утказы дорт анаа оларга эштенчилеп чораан ажылчыннарга кайыын хол дээр ийийк бис хол дээр деп сөстүң утказы кижини согар эттээр бооп турар хол дээр деп быжыг сөс каттыжыышкынында хол деп сөстүң утказы база дорт бооп турар сен даа хлеб коргудуп билир кижи сен ыйнаан улус чугаазындан дыңнаан ажыл кылбас чалгаа кижини хлеб коргудар кижи дээр ындыг кижи чүгле чем далдап билир мында хлеб деп сөс чем аймаан айтып турар болганда ооң туказы дорт бооп турар быжыг сөс каттыжыышкынында кижиниң карак кулаан айыткан солун сөстер бар ындыг сөстерни соматиктиг утка биле каттышакн сөстер дээр ында кижиниң карак кулаан хол будун ойзу адап айыткан боор чүве ол болза баш карак хол чүрек аас дыл дыр чеже боор бажы кадып кезеди ыйнаан бо о саган оол бажы эъттенип барып тырлар оларны кажан кезээде уштунмас кылдыр саспактап алыр херек деп байлар химиренип олурарлар с тока хөлүн эртир барган туразы улгаткан улус чугаазын тоовас чурум үрээр кижи дээрге бажы эъттени берген кижи дир хертейген аап сааап чүве карак ажыттап өөренген м кенин лопсаң бо домакта карак ажыттап деп сөс биле оорланыр чаңныг кижини айыткан кадайы кежээ мал дээнде карак кызыл с сүрүң оол тывалар кежээ кижини караа кызыл кижи дээр ажыл чепсээ барык ла чок хол даяң калганывыс ол с сарыг оол хол даяң дээрге куруг холдуг дигени ол боор дур межерген ышкаш аас биле ажыл бүдүрер чөгенчиг улус чоргулаар улустуң чугаазындан аас биле ажыл бүдүрер кижи чалгаа кижи дир быжыг сөс каттыжыыкынарының лексиктиг хевирлери түрк дылдарда кончуг нептерээн ындыг фразеологизм сөстерде чаңгыс ниити компонент бар ол сөстерниң утказы дөмей даа болур ара аразында олар бичии бичии ылгалып база чоруур чижек бо ийи быжыг каттыжыышкын сөстерниң утказы дөмей ынчалза даа мында дүүшпес чүве база бар холу чадагай деп сөс биле адыжы ажык харам эвес кижини айтыр холу бош кижи база харам эвес ынчалза даа ол сөстүң өске утказы база бар ол сөс биле кам чок кижини база айтып болур чижелээрге ажылдап алган ашказын камнавайн баар кижини холу бош кижи деп база адап болур ол дээрге быжыг сөс каттыжыышкынының дың чаңгыс ол ла хевири болур домакта ол сөстер чүгле граматиктиг хевир биле ылгалып турар тыва дылда фразеологизимниң граматиктиг хевири бөлүкке чарлыр морфологтуг морфологтуг болгаш синтаксистиг мында быжыг сөс каттыжыышкынында чаңгыс сөстүң кезээ өскерлип турар даңза солчуп таакпылашкаш бир бир стакан бе хымызы ишкеш үш эр бир уруг хоочун өңнүктер дег ижин кара чок хөөрежип олурганнар м кенин лопсаң сеңээ идегээрим ол оон башка ижин кара чокка кайыын чугаалажы бээр мен кижи чугаазындан чамдык ишти диштиг улус чоргулаар болдур ийин кижи чугаазындан кончуг даа иштинде диштиг кижи с сарыг оол ол кедизи башка хан кудар чадавас кижи чугаазындан мээң бажымга хан кутканыңар ол с сарыг оол мында быжыг сөс каттыжыышкынында сөстерниң туружу солчуп турар сөстер анаа ла туразында солушпайн турар домактың синтаксистиг утказы ёзугаар фразеологизм сөзү тускай турар черлиг бооп турар оон ыңай сөстерниң туружу солчу бээр болза фразеологизимниң структуразы бирде домакка дөмей бооп болур бирде анаа сөс каттыжыышкынынга дөмей бооп болур караа аш аш карактыг холу курттуг куртуг холдуг бажы сөөк сөөк баштыг морфология болгаш синтаксис бөлүүнүң фразеологизимнери өске түрк дылдарда чок хевирлиг бо чүве тыва чугааның онзагайын айтып турар тыва чугаада утказы дөмей хөй ле быжыг сөс каттыжыышкыннары бар тывалар арган дорган кижини дөрт сөөк кеш биле сөөк көк хырын ине чипкен ыт ышкаш ээгизинге эът чыпшынмас дээн чижектиг сөстер биле айтыр боор чүве корум чурум чогун ойзу хире быжыг каттыжыышкын ажыглап тургаш айтып болур ил чазы үй балай теве дывылаан чүве дег уш баш чок удурланышкак уткалыг быжыг сөс каттыжыышкынары дыр тыва дылда ындыг сөстер эвээш чижээ бажы ыжар деп сөс ийи уткалыг а үр дилээр б сактып чадаар хөй уткалыг фразеологизм сөстерниң солун чүвези чүл дээрге дыл шинчилекчизи ындыг быжыг каттыжыышкынны шинчилээш сөстүң баштайгы эге утказын оон ам соонда тывылган утказын тываар дыр дараазында хөй уткалыг чүрек чок деп фразеологизм сөстү сайгарып көрээлиңер ол үш утканың кайызы баштай тывылганыл кайызы соңнай тывылганыл алдайларда дьүрек дьок деп сөс бар ооң утказы болза чалгаа кортук кижи дээн ындыг болганда чүрек чок деп сөстүң кайгал дидим кижи деп утказы кажан тывылганыл совет үеде бе бир ле чоруткаш үш ай болгаш келир оглу үш чыл хире читкен айлыг хүннүг өртемчей оранында бистиң оглувус чок болган дыр бир төрел аралчаан дыр ам човулаңныг эрлиг хаанның он сес тамызында барган дыр ыр кожумаа дорт очулгазы люстраже үне бергеш чайганыр мен чайганыр мен эртеги хүнүм чок чүве дег чурттап чоруур мен чоруур мен дүнеки куш бооп хуулуп алза ужуп үнзе салгын хатка караам чажы када бээр боор люстраже үне бергеш чайганыр мен чайганыр мен мында дээрге идиома хевирлиг быжыг сөс каттыжыышкыны дыр ооң утказы мындыг мен баргаш уш баш чок тениир мен тениир мен мен баргаш үеннээр мен танзылаар мен ойнаар мен бо ырда с деп сөс биле сиилең чаңныг кижини ойзу адаан дыр шынында с деп сөстүң дорт утказы болза люстра болур фразеология быжыг сөс каттыжыышкынының дугайында өөренир эртем ол дыл эртеминиң бир улуг адыры болуп турар дыр чугаа ол ла сөс хамаарыштырарының падежинде чугааның өөредиг фразеология эртеминиң шинчилээр чүвези болза быжыг сөс каттыжыышкыны азы фразеологизм чечен сөстер үлегер домактар нарын сөстер болур шагдан бээр улус кыска быжыг каттыжылгалыг сөстерже сагыш салыр чораан ындыг сөстерниң утказында экспрессиялыг эмоциялыг аян бар дыка үр үе иштинде фразеологизмнерни дыл эртеминиң лексикология дээр адыры шинчилеп турган баштай эртемденнер быжыг сөс каттыжыышкынарын чүгле сөстүк кылдыр бөле чыып алып турган фразеологизм деп чүвениң теоретиктиг шинчилелдерни кым даа кылбайн турган шарль балли хамык шинчилеп өөренген сөстерин ийи бөлүкке чарган бир дугаар бөлүктү ол хостуг сөс каттыжыышкыны деп адаан өскелерин фразеологтуг каттыжылга деп адаан шарль баллиниң соонда европага фразеолгогизм сөстерниң теоретиктиг билиглерин кым даа орта шинчилевээн орус чуртунга хамык дылдарның фразеологиязын н чылдардан эгелеп тода шинчилеп эгелээн ол үеде фразеологияга хамаарышкан хөй ле эртем ажылдары бижиттинген турган орус фразеологияны в в виноградов б а ларина с и ожегов н м шанский в л архангельский суглар кедергей шинчилээн түрк дылдар фразеологиязынче эртемденнер чылдар эгезинде сагыш салган эң бир дугаарында казах дылда бар быжыг сөс каттыжыышкынарын к с кенебаев шинчилээн тадар дылдың фразеологиязын г х ахунзянов кончуг топтуг шинчилээн ол кижи тадар дылдың улуг фразеологтуң сөстүүн чыып тургускан азербайджан дылының фразеологизимнерин г а байрамов деп кижи шинчилээн ол кижи бодунуң ажылында азербайджан дылдан аңгыда орхон енисей бижиктерин махмуд кашгариниң бижээн диван лугат ит турк деп номун сайгарып көрген г а байрамовтуң бодалы биле түрк дылдарда быжыг сөс каттыжыышкыннары бот боттарынга дөмей болуп турар дыр ооң аңгыда ындыг сөстер эрте бурунгу шагда тывылган болуп турар дыр с н муратов устойчивые словосочетания в тюркских языках деп бодунуң ажылында фразеологтуг эвес быжыг сөс каттыжыышкыннарын кончуг тодаргай шинчилээн ол кижи башкир биле тадар дылдарны сайгаргаш фразеологтуг хамык каттыжыышкыннарны үш бөлүкке чарган лексиктиг идиомалар фразеологтуг идиомалар быжыг фразеологтуг формулалар фразеологтуг быжыг сөс тыва дылда фразеологизмнерни я ш хертек шинчилээн домак иштинде турар сөс онза шинчилиг болур чүве сөстер ара аразында хостуг даа быжыг даа каттыжып турар дыр доктаамал тургустуна берген сөстүң быжыг каттыжылгазын фразеология эртеми өөренир домак иштинге хостуг сөс каттыжыыкынын синтаксиске көрүп өөренир чижек чыргалаңның туюлунче ужуккан с пюрбю мында беш сөс каттыжыышкыны бар хосталгага чалгынналган чалгынналган ажылчын ажылчын ужуккан туюлунче ужуккан чыргалаңның туюлу ол сөстер дөмей уткалыг өске сөстер биле каттыжып болур өөрүшкүге чедиишкинге чалгынналган делгеминче бедииндиве октаргайже ужуккан мында олар домакта сөстерниң хостуг каттыжылгазын көргүзүп турар бо домакта сыгыр даң бажы балдыр сыкпас падын бараар деп сөс каттыжыышкыннары бир янзы а ук каттыжыышкыннарда сөстер шуут чаа чаңгыс ниити тукалыг б бо уткаларга ук сөс каттыжыышкыннарының составы өскрилбес өске сөстер биле солуттунмас сыгыр даң буду сыгыр дүъш бажы азы кастыгыр даң бажы дивес логой ынчангаш олар чардынмас доктаамал составтыг быжыг сөс каттыжыышкыннары болур фразеология эртеминде үзе шиитпирлеттинмээн айтырыг бар чүнү фразеологизм дээрил фразеологизим өске сөс каттыжылгазындан чүнүң биле ылгалып турарыл быжыг сөс каттыжыышкынының онзагай демдээ кылдыр чамдык эртемденнер оларның дылда белен барын айтып турар чамдыктары өске дылче очулдуртунмазын өскелери чаңгыс ниити уткалыг апарганын утка талазы биле чаңгыс сөске дүгжүрүн база бир өскелери сөс каттыжыышкынының доора уткалыын тускай аяныын барымдаалап айтыр дыр чогум фразеологизм дээр сөстү өске быжыг кылдыр каттышкан сөстерден аңгылап алырда кандыг демдекти кол деп санап болурул маңаа хамаарыштыр фразеологияда кызыы биле делгем билиишкиннер бар кызыы билиишкинниң талалакчызы фразеологизм дээр сөске чүгле чардынмас чаңгыс ниити уткалыг турум каттыжылганы хамаарыштырып турар бо улус нарын бүдүштүг сөстерни фразеологизм деп санавайн турар ол болза аас дыл абсолюттуг хемчээл ала буга дус даг кылыг сөзү кызыл тас демир орук өк дылы оор мээ сагыш човаашкын чыдыг курт дээн чижектиг сөстер дир нарын терминнер нарын сөстер фразеологизм ышкаш доктаамал составтыг үргүлчү кады ажыглаттынар утказы база чаңгыс болур ынчалза даа оларны фразеологизм биле холуп болбас чүге дизе а нарын терминнер дээрге аттар дыр олар адаар функциялыг фразеологизм болза чугаага янзы бүрү аян киирер ол ат эвес тир б стилистика талазы биле алыр болза нарын сөстер хамаарышпас стильдиң сөстери болур дур үлегер домактар болгаш чечен сөстер база ла кыска доктаамал составтыг тускай аянныг арай ла оларның чүгле чамдыын фразеологизм деп санап болур бис чүге дизе олар а долу укалыг бүдүн домактар дыр б синтаксис талазы биле олар белен чардына бээр дир чижээ тенек кижи багай терек бүрүзү ажыг чамдык үлегер сөстерни үлегер домактарны фразеологизм кылдыр санап болур чүге дизе олар утка болгаш синтаксис талазы биле чардынмас оларны өске сөстер биле солувудуп болур фразеологизм болган үлегер домактарның чижээ в в виноградов с и ожегов г а байрамов суглар үлегер домактарны чечен сөстерни фразеологизм деп санавайн турар делгем билиишкин ёзугаар бүгү ле быжыг сөс каттыжыышкыннарын ооң иштинде үлегер домактарны чечен сөстерни фразеологизм деп чүвеге кадып болур хире фразеологияда делгем билиишкинни хүлээп алган эртемденнер болза с н муратов н м шанский г х ахунзянов дээш оон даа өскелер түңнелинде з г ураксинниң фразеология башкирского языка деп ажылында бижээн чүүлүн айтып калза чогуур дур кызаа билиишкинни эдерип чоруур улус хөлүн эртип турар дыр фразеологияга олар чүгле идиома хевирлиг сөстерни артырыскаар чаңныг дыр фразеология деп чүвениң утказын эмин эттир делгемчидер болза ынаар шупту бар чок быжыг сөстер каттыжыышкыннары кире берип болур фразеология эртеминиң шичилээр чүвезин эмин эртир делгемчитпес болза эки баз оол радж кызыл оол оглу ч улуг хем кожууну арыскан суур мөге тыва республиканың күш культура болгаш спортуң тергиини улуг хем кожуунуң начын мөгези чылдан тура улуг хем кожуунуң хүреш федерациязының удуртукчузу болуп ажылдап чоруур наадым га шыырак мөге аразынче төлептии биле кирген чч тыва республиканың наадымынга шыырак мөгелер аразынче кирип чораан шагаа да кү черге төлептиг болган хөй удаа үндезин тыва хүрешке шүүп база шаңналдыг черлерже кирип турган радж баз оол сураглыг мөгелер аразындан база бир билдингир мөге радж баз оол дүрген ылаптыг адааннажып хүрежири онза сонуурганчыг ооң эгелээн халдаашкыннарының дүргенинге кандыг даа шыырак мөге шыдашпайн баар үелер база тургулаан чүгле адаанныг хүрежи биле онаан берге байдалга таварыштырып болур турган ол кажан даа оваарнып кичээнмес болгаш хүрешти бодунуу биле билип чорууру биле өскелерден бир ылгалдыг радж кызыл оол оглу хүрештиң теориязын кончуг эки сайгарып билир моңгуш вячеслав кыдат оол оглу чылда сүт хөл кожуунуң кара чыраа суурга төр рф ң спорт мастери сумо хостуг хүреш тыва республиканың арзылаң мөгези хөй катап үндезин тыва хүрешке тиилекчи бооп база шаңналдыг черлерже кирип чораан россияның сумо хүрешке чемпиону база европаның сумо хүрешке шаңналдыг черге төлептиг болган россия чергелиг центр азия маргылдаазынга хостуг хүрешке чемпион моңгуш вячеслав кыдат оол оглу хүрештиң болуп турар аян хевирин онааның туружунуң ырак чоогун шын угаап билири биле өскелерден ылгалып оларны ажып чораан мөге ону бодунуң тудужунче киирип алырын оралдашкан мөгелер болганчок ла боттары барып ужар турганнар ооң бодун холга ап болгаш шиитпирлиг өйде күжүн база кичээнгейин мөөңнеп билириниң дугайында тоолчургу чыгыы чугаалар бар шак ындыг шынарларлыг эвээш санның мөгелер бар даа болза вячеслав моңгуш ышкаш сеткилдиглер чок турган кара сал павел сурат оглу азы кара сал павел суратович чылда сүт хөл кожуунуң ак даш суурга төр тыва мөге рсфср ң спорт мастери тываның бир төречизи дээди хуралдың комитет даргазы турган хөй дакпыр тыва хүрешке база тыва асср ң сибирь болгаш ыраккы чөөн чүк спартакиадазынга тиилекчизи база аңаа шаңналдыг черлерже кирип турган павел кара сал сураглыг мөгелер аразындан база бир билдингир удуртукчу поликтик чораан кижи ол сүмбер уула колхозтуң тургузукчузу болгаш удуртукчузу шамбалыг совхозтуң директору көдээ ажыл агый сайыдының оралакчызы болгаш дээди хуралдың комитет даргазы болуп ажылдап чораан павел кара сал тыва республиканың сайзыралынга бодунуң улуг үлүг хуузун киирген тыва республиканың арзылаң мөгези седен очур кара салдың адазы павел кара салдың база хөй саныг мөгелерниң саналы биле хүреш эр кижиниң бодун хынарының эң не эки аргазы дыр чүге дээрге хүреш арыг демисел дир ында кандыг даа дузалал херексел негеттимейн турар бөмбүк даа четки даа хол хаптары даа чок деңзи даа барымдаалавайн үе шак девискээр биле даа кызыгаарлаттымайн турар команда дээш эш өөр даа турбас чүгле ийи эр кижи оларның иелериниң төрүп берген күш шыдалы бар хүреш күш шыдалдың арга мергежилдиң могап шылавазының ёзулуг хыналдазы ол спорттуң эң тулган хевири ындыг болганда хүрешке дүрүм хоойлу эвээш болган тудум на хүреш солун көрүштүг болур моңгуш аяна самыяа уруу тыва асср өвүр кожуун саглы сумузунга төр тыва национал оркестрниң дирижёру хөгжүмчү композитор аяна самыяа уруу өвүр кожууннуң саглы сумузунга кызыл тук совхозтуң хоочун малчыннары самыяа соржу оглу ёнзак кылын оол уруу сааяларның өг бүлезинге он дугаар хеймер кыс болуп төрүттүнген улуг угбазы тыва республиканың алдарлыг артизи тамара самыяа уруу ондарның чүрээ эндевээни ле ол боор аяна ойнаар кыстар биле ойнап сайзанактап турган үези хар ажып турда кызылче эдертип чылда республиканың салым чаяанныг уругларының уран чүүл школазының домра клазынга өөредип киирип каан аяна школага күзелдии биле өөренип угбазын театрже эдерип артистерниң шиилерге белеткелин көрүп чоруп тургаш уран чүүлге улам хандыкшый берген оркестр тургустунгаш ла россия делегей чергелиг абаканга красноярскиге улан удэге саратовка уфага санкт петербургка москвага болгулаан национал оркестрлер конкурстарынга киришкеш бодунуң чогаадыкчы онзагай талаларын профессионал деңнелиниң бедиин көргүзүп барык чылдың на лауреаттар бооп дээди шаңналдарны чаалап ап хамыкты кайгадып россия федерациязында тергиин дээн национал оркестр дээрзин катап катап бадыткап төрээн тывазын алдаржыдып турарлар ажылдап келген үезинде уттундурбас болуушкуннар солун таварылгалар ужуралдар база тургулаанын аяна самыяа уруу мынчаар сактып чугаалады оркестрниң ажылын чүү даа чок куруг черден эгелээн бис улусчу чогаадылга бажыңынга берген ийи ээн өрээлге оолдарывыс үрелик стол сандайларны септээш салган хөгжүм херекселдери база чок турганындан ачыланып суурлардан тыптынып ап турдувус оон оолдар боттары чазап эгелээн кожууннар эргип чоруп тургаш солун ужуралдарга бо ла таваржыр турдувус мөңгүн тайгаже бар чыда саглы бажынга ла автобузувус хөртүк харга дүшкенинден хар казып чорааш идик хевивис өдүп доңуп дожап чорааш четкен бис чадаананың культура бажыңынга концертке мен тыва мен деп ырыны андрей моңгуш ырлап турда залче мырыңай аъттыг оол кирип келген ынчалза даа оркестр доктаавайн ойнап турда ырыны база ырлап турган күүселде доостурга аъттыг оол оожум чортуп үне бээрге кайгаан бис ырының күжү ол оолду ооң аъдын оожургадып доктаадыпкан деп бодаар дыр мен маңнаар дээш ак хыраа апарган кире халып кээрге дыка ла өөрээн бис далаш биле бир кезек кижи концерт хевин аңаа кедирип турда бир кижи ооң игилиниң хөөнүн киирип турган оон чарлаптарга дем чаа ла хыраалыг турган андрейивис таваары кончуг сценаже бистиң биле үнгеш мөгейгеш күүселдезин эгелей берген а көрүкчүлер жюри ооң каш ла минута бурунгаар даштыкыдан бо конкурска четтигип ужуп чедип келгенин билирлер эвес мынчаар девидеп турзувусса даа ынчан бирги черни ап лауреат атка төлептиг болганывысты канчап уттур боор бээрге чоргааранчыг ла чорду культура уран чүүл ажылдакчызы болгаш кижи кандыг даа ужуралдарга таваржыр солун хемчеглерге киржир боор дур улуг чедиишкиннер анаа ла келбес ону чедип алырда хүн бүрүде кызымак белеткенир чүткүлдүг ажылдаар апаар ынчангаш аяна самыяа уруу оркестрниң оюну дээштиг программазы бедик утка шынарлыг күүселдези көрүкчүнүң сеткил сагыжын хөлзедип кичээнгейин чайгаар ла хаа ра туда бээр катап катап дыңнаксанчыг болзун дээш чогаадыкчы ажылдап турар ол ышкаш эш өөрү хоочуннар биле сонуурганчыг чаа чаа төлевилелдерни чогаадып бодап алгаш амыдыралга херек кырында боттандырып турар ындыг төлевилелдерниң бирээзи салым чаяанныг бичии оолдар уругларны аныяк ыраажыларны хөөмейжилерни хөгжүмчүлерни чонга таныштырып оркестрниң деткимчези биле солун концерттерни чонга көргүзүп турарын эки билир бис тр ниң культура яамызының чылдың тос шаңналдары деп конкурузунуң тыва республикага культура болгаш уран чүүлдү хөгжүдеринге киирген шылгараңгай үлүг хуузу дээш номинациязының тиилекчизи тр ниң дээди хуралының база тр ниң культура яамызының хүндүлел бижиктери биле шаңнаткан тываның национал оркестри биле кады бүгү росссия делегей чергелиг конкурстарга лауреат аттарны чедип ап дээди шаңналдарга төлептиг болган газын оркестрге ойнаар кылдыр таарыштыр бижээш төөгүже кирген тыва чогаалчыларның сөстеринге чараш аялгалыг хире ырыларны бижээн россияның композиторлар эвилелиниң тывада салбырының кежигүнү аяна самыяа уруу тыва национал хөгжүм херекселдериниң онзагайын тыва хөгжүмнүң тыва аялганың катаптаттынмас хоюг чараш үнүн суртаалдаар чон аразынга нептередир талазы биле улуг ажылды кылып турарларның бирээзи ындыг ажылды ол чүгле тыва иштинде россияда эвес а делегей чергелиг кылдыр база боттандырып келген ол чүгле национал оркестрде ажылы биле кызыгаарланмайн турар аныяктарның тыва хөгжүмге сонуургалын оттурар оларның сеткил хөңнүн сүлде сүзүүн көдүрер сорулга биле хөйге билдингир угулза уруглар бөлүүнде база киржип турар аяна самыяа урууның уран чүүлге хандыкшылы кайыын келгенил ук төөгүзүнде кады төрээннеринде салым чаяныг кижилер бар бе дээрзин база сонуургап кады төрээн улуг угбазы зинаида самыяа уруу сат биле ужуражып чугаа лажырымга дуңмазының дугайында күзелдии биле чугаалады аяна хеймер дуңмавыс кады төрээн беш угбалыг дөрт акылыг кижи ававыс ёнзак кылын ооловна саая бистерни хөй ажы төлүн өстүрүп кижизиткени дээш маадыр ие бедик атка төлептиг болган малчын өг бүлеге аяна эрес кежээ кылдыр өскен угбалары акылары школаже өөренип чоруптарга ава ачазынга дузалыы аттыг ачазын эдерип тарбаганнаар даа турган ава ачавыс аарааш соңнуг мурнуг чок апаарга аяна харлыг турган ынчангаш улуг угбам тамара самыяа уруу кызылга бодунуң чанынга дуңмазын өөредип авазының орнун солуп чагыг сүмезин берип өстүрген ол бичиизинден не бот башкарнып харыысалгалыг бодунга негелделиг чүткүлдүг кылдыр өзүп келген аянаның аялга чогаадыр ыры хөгжүмге салым чаяны салгалдан салгалче хан дамчып келген деп бодаар мен ачавыс самыя соржуевич саая каргыраалаар ырлаар чораан ачам хеймер уруун хөрээнге чыпшыр тудуп алгаш өпейлээр каргыраалаар турган ынчангаш аяна чаш тургаш ла ачазының каргыраазын чараш аялгаларны дыңнап эгелээн аянаның бойдустан салым чаяаны школага уран чүүл училиезинге өөренип турда улам сайзыраанын демдеглээри чугула черле ачамның ук төөгүзүнде онзагай салым чаянныг бүгү тывага билдингир кижилер хөй ачамның авазы кырган авам саая шаак меңгити уруу мөңгүн тайганың бойдус чурумалдыг тоолайлыгга төрүттүнген кады төрээн акызы саая мыңмыр ус шевер ырлаар хөгжүм херекселдерин чазаар аңаа ойнаар чораан ооң ажы төлү шупту уран чүүлге салым чаянныг болган олардан эң не билдингир акыларывыс композитор бюрбе саая чурукчу сарыг оол саая хөгжүмчү эртемден башкы хеймер оол саая болгаш кырган авамның кады төрээннериниң уругларының уйнуктарының аразында өске даа хөйге билдингир кижилер дир аянаның кады төрээннери база уран чүүлге салым чаяанныг улуг угбавыс тываның алдарлыг артизи тамара самыяа уруу ондарны бүгү тыва эки билир ооң улуг оглу буян ондар хөөмейлээр каргыраалаар бичии оглу кежиккей ондар новосибирск консерваториязының чанында уран чүүл школазының флейта клазын дооскан ооң ойнавас хөгжүм херекселдери чок игилге бызаанчыга лимбиге ойнаар гитаралаар саксафон флейта үрер фортепианога ойнаар алышкылар бүгү россияның каайлы ажылдакчыларының уран чүүл көрүлделеринге киришкеш шаңналдыг черлерни алгылаан акызы кара оол саая ырлаар танцылаар хөгжүм херекселдеринге ойнаар рф тиң онза байдалдар яамызының тыва республикада кол эргелелинге ажылдап тургаш өлчей ыры хөгжүм бөлүүн үндезилеп тургускаш камгалакчыларның бүгү россия чергелиг уран чүүл көрүлделериниң лауреады болган уруглары диана динара ырлаар танцылаар база бир акызы ихя ның хоочуну март оол саая ырлаар аяна самыяа урууның ынак эжи эдуард моңгуш ак довурак чурттуг олар өг бүле тудуп чуртааш дозураш деп оолдуг болганнар ол ам краноярскиниң юридиктиг институдунуң студентизи эдуард даңзычыевич база уран чүүлге салым чаяанныг баянга хостуг ойнаар ак довурак хоорайның уругларның уран чүүл школазының директорунга чыл ажылдаан амгы үеде рф тиң кеземчелер күүселдезиниң талазы биле албанның тыва республикада эргелелиниң истелге изоляторунда инспектор бооп ажылдап байырлалдарда баянын туткаш кады ажылдап турар эш өөрүн хөгледип ойнай бээр культура ажылдакчызы чораан болгаш өөнүң иштиниң ажылын эки билир бодунуң арга сүмезин берип деткимчезин көргүзүп турар аяна самыяа уруу даанган ажылын ак сеткилдиг күүседип чоруур болгаш аныяандан алдар атка четкен чонунуң хүндүткелин чаалап алган аныяктарның бирээзи ооң көскү херечизи чылда ону соңгулда округунга хамааржыр өвүр чөөн хемчик чартыы кожууннарның чону тр ниң дээди хуралының депутадынга соңгааны дыр баазаң оол каң оол далай оол оглу ч сентябрь та тес хем кож шуурмак сумузунда чиңге хемге төр тыва хөгжүмчү баянист композитор ийиги курска турда ла ч ооң байштайгы ырызы төрээн хемим эриинде сөзү ю күнзегештии бүгү тывага чаңгыланы берген болгаш амгы үеде тыва радионуң алдын фондузунда кирген а школачы эжи болгаш чажыды ч кара күскениң сөзүнге бижиттинген ч ырызы самолёдум уран чүүл яамызының өөредилге яамызының аныяктар комитединиң композиторлар эвилелиниң каттышкан комиссиязының шилээни ёзугаар чүс чылда эң эки уруглар ырыларының даңзызы шында бирээзи болган ол бо ырыны ч белдир арыг суурга чогааткан сөзү чооду кара күскении аялзагы баазаң оол каң оолдуу авам ачам меңээ садып берген оой ээй аажок чараш ойнаар самолёдум оой ээй ойнааратар бээр бээр маңнажыңар оой ээй озалдаанны черле манавас бис оой ээй олудуңар дүрген ээлеңер оой ээй октаргайны ээргеш ээп кээр бис оой ээй адаарының падежи дөс падеж өске падежтерге дөмейлеп көөрге адаарының падежинде туруп турар чүве адынга кожумак турбас адаарының падежи дээрге ле чүве адының дөзү болур болгаш домакка чүнүң даа мурнунда кол сөс бооп чоруур ооң кол синтаксистиг функциязы ол оон ыңай бо падежте чүве ады болза сөглекчи аттыг составтыг сөглекчиниң чугула кезээ тодарадылга даа бооп болур теоретиктиг билиишкин ёзугаар адаарының падежинде туруп турар сөстүң кожумаан тик хевирлиг деп база чугаалап болур чижектер адаарының падежинде чүве аттары адалга вокативтиг домак ат домаа даа бооп чоруур чижектер ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл хамаарыштырарының падежи кожумактарның ның немежир чуруму мындыг хамаарыштырарының падежинде туруп турар чүве ады чаныда турар өске сөске утка талазы биле тускай хамаарылгалыг бооп турар хамаарыштырарының падежинде чүве ады чамдык онзагай байдалдарны санавас болза хамаарылга кожумактыг чүве аттары биле азы өске даа сөс биле кады ажыглаттынар болгаш хамааржылгалыг каттыжыышкынны тургузар шуурмактың ховулары хоорайның кудумчулары дуңмамның дузазы черниң байлаа чижек хамааржылгалыг каттыжыышкыннарның баштайгы кезектери хамаарыштырарының падежиниң кожумаа чок болуп болур чижээ кудук суу даг хеми баш дүгү болгаш олар хөй таварылгада чаңгыс сөс уткалыг хереглеттинер ынчан каттыжыышкынны чаңгыс кежигүн деп саназа чогуур чижектер хамаарыштырарының падежинде чүве ады кожумаа чок тура хамаарылга кожумактыг дузалал аттар биле каттыжып болур ол дузалал аттарда хамаарылга кожумактарынга улаштыр падежтер кожумактары немежип чоруур арыг ишти арыг иштинде арыг иштинден арыг иштинче арыг иштиндиве мындыг каттыжыышкыннар домакка чаңгыс кежигүн бооп кирер чижектер үстүнде көрген таварлгадан аңгыда хамаарыштырарының падежинде чүве аттары чүве аттары апарган демдек аттары тускай шынарлыг быжыг каттыжыышкыннарга база таварышкылаар эрниң эрези дилгиниң кызылы киштиң каразы экиниң экизи бактың багы эъттиң чаглыы хамаарыштырарының падежинде үе көргүзер хүн кежээ эртен чыл деп чүве аттары база үе көргүзер хүннүң ажылдаар чылдың на өөренир чижек ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл углаарының падежи углаарының падежиниң кожумактары че дыва хамык кожумактарның немежир чуруму мындыг углаарының падежинде чүвелер аттары мындыг уткаларлыг чижектер чечектерже шалың октаар четчир чаашкын болур дээн мен с данилов эзир ышкаш чуртталгамны очул а даржай чижектер талагырда тайгадыва дадай дивейн чоруптар мен с данилов хоорага хоочуразымза очул а даржай углаарының падежи ийи янзылыг че же кожумактыг база дыва деп кожумак база бар амгы үеде че же кожумактыг янзызы колдап хереглеттинип турар ооң кожумаа че деп угланыышкын көргүзүп турар дузалал сөстен укталып тывылган ол кожумактарның чымчак ажык үнү кадыг ажык үннерге аяннашпас ынчангаш ук кожумактарны че деп дузалал сөстен укталганын херечилеп турар кичээлче ынчалза даа тарааже тараа че аас чугаага че деп кожумакты кадыг вариантылыг кылдыр адаптар таварылгалар бар ийиги углаарының падежиниң кожумаа тыва тып а деп кылыг сөзүнден тывылган деп бодалды н ф катанов илереткен чердиве чер тыва ховудыва хову тыва совет үеде дыл шинчилекчилери солун чүве эскерген тыва чугаада углаарының кызыы ажыглаттынар падежтери турган соңгу чөөн тожу диалектиде гыды кожумактыг хемгиди кара хөлде была кожумактыг аътпыла аът биле ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл сундуй михаил белекпен оглу ч а х төр ч а х тыва эки турачы ада чурттуң улуг дайынның киржикчизи чогаалчы тиилелгениң чыл оюнунда бөлүк тыва эки турачылар дайылдажып чораан черлеринге чедер аргалыг болган украинаның ровно можузунуң деражно суурунга эки турачыларның акы дуңма хөөрүнге бодунуң ат сывын көрген сержант монгуш сундуй деп бижип каан ол ынчан шивилигге төрүттүнген ном бижиир дугайында бодалдары ам база оттуп келгеннер ам черле ыяк хөделбес болза хоржок тур деп бодап алган ооң кадыында билдингир эртемденивис юрий аранчынның улуг хем альманахка дөрткү эки турачы аъттыг шериг эскадрону деп аттыг чүүлү үнген ол номда тыва эки турачыларның бир дугаар төөгүде кылган даңзызы парлаттынган ачам ол даңзыны номчуп көөрге каракка көскү частырыглар бар бооп турган а ачам дээрге дайын үезинде болуушкуннарның дириг херечизи ам даа фронтучу эштери биле эдержип турган болгай ол барымдаалар ачамга ном бижииринге улуг идиг болган амы хууда м сундуй улуг эртемденивис ю аранчынны дыка хүндүлээр кижи чораан ол ынчан эки турачы эштериниң дугайында ном бижип эгелээриниң мурнунда бир дугаар сүмележирде ооң биле чугаа кылган ю аранчынның чагыг сөзүн ап чүүден эгелээрин айтырып алган бир дугаарында м сундуй тываның партия обкомундан тываның кожууннарының райком күүсекчи комитеттеринче чагаа айтыышкын ап алган ийи дугаарында тывадан даштыгаар чурттап турар эки турачылар дугайында номнар чүүлдер бижип турар билдингир улустар биле тывада арткан эки турачылар биле шупту школалар өөредилге черлери биле харылзааны тудупкан бир кезек эки турачылар өлген даа болза оларның ажы төлү төрелдери биле ужуражылгаларны кылып турган республиканың төп солуннарга кожуун солуннарынга телевидение радио дамчыштыр тыва эки турачы эштеримни дилеп тур мен оларның ажы төлүн билир улустарны менче чагаалар бижиирин дилеп тур мен дээш бодунуң бажыңының адрезин айтып турган ооң оглунуң архивинде материалдары ёзугаар алыр болза м сундуйга эңдерик чагаалар кээп турган ровно можузунуң костопольский кожуунда деражно суурунда төөгү башкызы я е войцешко биле дыка үре түңнелдиг харылзаалыг болганнар олар удур дедир боттарының күрүнениң музей архив сактыышкыннар материалдарын солчуп чуруктарны чорутчуп турганнар шак ла ындыг ажылды сундуй м москвага чурттап турган тыва эки турачылар дугайында ном бижип турган п п филиппов биле база кылган а ровнога чурттап турган ги кавалерия полказының разведка взводунуң командири чораан и т кузнецов биле шуут эжишкилер чораанар и т кузнецов чылда тыва эки турачылар дугайында ном бижээн ону тыва дылче кызыл эник кудажы очурдурган красноярск чурттуг василий пивоваровтуң ч добровольцы деп номунуң бижииринге база м сундуй улуг дузаны каткан бооп турар ном бижиир аргалар дилеп м сундуй ч август ай де тыва күрүне музейинче фотограф кылдыр ажылдап кирип алган ол ажылдап турар ном бижип турар үезинде деражно суурнуң музейинче эки турачыларның фото чуруктарын оларның допчу намдарын чорудар аргалыг болган бир эвес силер деражно ровно сурмичи барзыңарза музейлеринда экспозицияларда м сундуйнуң берген материалдары биле таныжар силер чогаадылга ном бижиир ажылга ол талазы биле мергежили чок болгаш оон даа өске чылдагаанар биле м сундуй редактор кылдыр бистиң алдарлыг чогаалчывыс александр александрович даржайны чалап алган ол номда чыылган материалдар фактылар эки турачыларның изиг тулчуушкуннарга киржип турганы тайбың ажыл ижиниң арыннары бо шупту чүүлдер а а даржайның сеткили сагыжы чүрээн өттүр эрттип турган ол ачам биле дөмей чогаалчы ажылга бердинип чогаалды эки хоюглаарынга төөгү материалдары биле музей архивтер биле ажылды харыысалгага ап бодунуң бижип турар тоожузу ышкаш ол ажылды билип хүлээп турган сундуйнуң чаңгыс ла сүмележир кижизи а а даржай болу берген ол база чаа хөл чурттуг чылдарда чаа хөл далайы дээн ажылдар шимчээшкиннер эгелей бергенде саян шушенск гэс тургустунурунуң мурнунда чогаалчыларның аразындан чүгле аныяк чогаалчы александр даржай чаа хөл шагаан арыг кара тал үрбүнге чедип чон мурнунга чаа хөл шынаазының суг хөлбээнче дүжүп кире берген үезинде кырган ирейниң халактап ыглааны саян хөлбээ дээн оон даа өске ол хире улуг чаа хөл кожуууннуң одар белчери төөгүлүг тураскаалдары далай адаанче кире бергенин хомудаан шүлүктери бар ол үеде ооң талазындан ол ондакайлыг шимчээшкин турган нам чазактың дээди улуг планнарынга шаптараазын каткан дээш ону канчап даа болур турган ындыг даа болза а даржай ам даа үре түңнелдиг ажылдап чор мен ооң мурнунга черге чедир мөгейип бистиң төрелдеривистиң ачамның ажы төлүнүң мурнундан шупту тыва чоннуң мурнундан улуг четтиргенимни илередип тур мен а чаа хөл кожууну саян шушенск гэс тен хоойлу ёзугаар алыр ужурлуг азарганчыг компенсация ашказын бистиң хүндүлүг депутадывыс бартына сады виталий моңгуш оглу эвес болза база шуут көрбес турган каш чыл иштинде ном бижээниниң түңнелинде чоорту тываның эки турачыларының хоочуннарының томуйлаттынмаан совет кежигүнү ышкаш апарган хоочун фронтучу эштери ооң адрезинче дилег чагаалар чорудуп эгелээннер ук советтиң ажылының түңнелинде чылдың эрзин кожууннуң күүском даргазының м сундуйга чаагазы биле алыр болза дайын киржикчилериниң өг бүлелери кижиге тус чер ужур дузалыг персоналдыг пенсияны тывыскан тандының сосновка суурга чурттап турган фронтучу кара оол александр сундукпановичиниң ажы төлүнге бажың балгат айтырыынга херек чогумчалыг документини тыварынга кезек шимчээшкиннерни кылган түңнелинде айтырыг шиитпирлеттинген чылдың апрель та м сундуй тыва асср ниң дээди совет президиумунуң даргазы ч д б ондарже билдириишкин киирипкен ол документиде м сундуй дараазында фронтучуларның өг бүлелеринге хамаарышкан чиигелделерни хоойлу ёзугаар тургузар дугайында айтырыгны тургузуп каан лаңзыы оюн амырдаевич айыыжы севээң иргит хөжеевич одан оол дарья намзыраевна даңзы белек александр чүлдүмович седип оол оюн чассыгбаевич тургустунган айтырыгга хемчеглер алдынган м сундуйнуң өөнүң ишти доруймаа светлана даржаа уруу арат өг бүлеге төрүттүнген чылдың декабрьда шагаан арыг школазынга дөрт класс доосканнарны тыва арат республиканың көдээ ажыл агыйын көдүрер хөгжүдеринге херек тускай эртемниг национал кадрлар белеткээр республикадан дашкаар өөредилге черинче чорудар дей берген ынчангаш тывадан бир дугаар даг алдайның ойрот тура хоорайының көдээ ажыл агый техникумунга өөренир дээш тыва оолдар кыстар чорупкан ол ынчан хире харлыг турган ол өөредилге черин ооң биле кады дооскан улус дээрге бүрбү чимбии чамдыы папый оол бурун оол дензиваа шөйбек кара дүктүг баштыг олар ол дээрге тываның бир дугаар мал чер тускай эртемниглери дир ооң соонда ол көдээ ажыл агый техникумну хире кижи дооскан даг алдайда техникумну доосканнар тываның шылгараңгай совет нам эртем көдээ ажыл агый ажылдакчылары болганнар үш ле чижекти киирип каалыңар ол бир дугаар тываның мал чер тускай эртемниглери кысказы биле чугаалаарга ада чурттуң дайыны үезинде фронтуже ссср ге тнр ден дузаламчы кадар үеде тускай мергежили ёзугаар дыка улуг ажылды кылганнар олар дайын үезинде тылдың идепкейлиг ажылдакчылары дыр светлана даржаа уруу парлаар машинкага ажылдаар черле мергежилдиг кижи ол чаа хөл райкүүскомунунга чадаананың сельхозтехника автобаазазынга машинакчы секретарлап чораан м сундуйну ийме чурттуг дээр ынчангаш аңаа эки турачылар музейин ажыдар дээн дилег суурдан аңаа кээп турган ынчалза даа ол айтырыгны шиитпирлеп четтикпээн хенертен аарааш чок апарган ол музейни кылырынга ооң орнунга өөнүң ишти биле ооң уруу юлия ийилээ улуг үлүүн кииргеннер олар иймениң чагырга черинче фронтучуларга хамаарышкан материалдарны кечил оол байыскылаңның взвод командирлериниң ажыг фронтучуларның чуруктарын тыва эки турачыларның даңзызын өске даа үнелиг чүүлдерни чоруткан иймениң чону хүндүлүг фронтучузунга тураскаадып бир кудумчуну шахмат клубун ол школа музейин м сундуйнуң ады биле адаан иймениң карл маркс аттыг совхозунга м сундуй нам чазактың даалгазы биле ийи чыл иштинде механиктеп база ажылдап турган эртемден юрий аранчын тыва эки турачы аъттыг шериглерниң дугайында солуннарга журналдарга номнарга хөй янзы материалдар парлаттынган оларның аразында эки турачыларның даңзызы эң кол документ деп көөр херек чүл дизе шак ындыг даңзы эки шүгдүнген ылап шынынга дүгжүр болган тудум шериг патриотчу ажылга сөглээн сөс бүрүзү чигечи маадырларның тураскаалын арыг кадагалап чоруурувус ол болур кедизинде барып эки турачы дайынчы кижи бүрүзүнүң адын мөңгежидер херекке ындыг документ магадылал апаар ам даа даңзы айтырыы чидиг маргыштыг болуп турар кызыл хоорайның гастелло аттыг сесерлик аксында тураскаалда бижиттинген фронтучуларның даңзызынга хамаарышкан айтырыглар харыылардан көвей деп демдеглеттинип турар м сундуйнуң күш ажыл дептери аайы биле дайындан келген хүнүнден не эгелээш чылдын август ден тыва арат республиканың прокуратуразының хүрээлеңинде ажылга томуйлаттынган кижи чорду ол шугумга үре түңнелдиг тес хем кожууннуң улусчу истекчизинге эрзин кожууннуң прокурорунга улуг хем кожууннуң прокурорунга ажылдап турган чылда барыын хемчик кожууннуң прокурор дужаалынга ажылдап тургаш репрессияга таварышкан прокуратура органнарындан партиядан үндүрткен мээң билирим ол чылдың дургузунда москва аразынга чоруп келгеш партияга катап тургустунуп алган кижи бо чылдарның төнчүзүнде нам чазактың көдээ ажыл агыйны шыырак партийжилер биле күштелдирер дугайында доктаал ёзугаар кызылдың механизация училиезин доозуп алгаш ол хевээр ле харынга чедир көдээ ажыл агый шугумунга механиктеп комбайнерлап мотористеп ле чораан кижи өөнүң ишти светлана даржаа уруу ч март те чок апаарга ол өг бүлениң шупту документилери архиви оглунуң холунга барган ында оларның допчу намдары шаңналдары м сундуйнуң үндүрген номунуң хол биле бижээн үндезини номну канчаар бижээниниң төөгүзүнүң тодаралдары хөй ле улус биле чагаалажылгазы бар мындыг байдалда бистиң хүндүткелдиг байлак в ч биле ужуражылганы шагда ла планнап турган бис ону организастап кылырынга дыка улуг деткимчени тывада чаңгыс демниг россияның салбыры дузалаан шынын чугаалаарга бис ниитилелди биллиард ойнаар балыкчылар бойдуска ынактарның ниитилелдери ышкаш кады чыглып алгаш ойнап бойдуска агаарлаар дээш тургузуп алган эвес ле болгай бис бистиң мурнувуста дыка улуг делгем ханы хемчээлдиг сорулгалар бар болгай ынчангаш ол хире улуг ажылды эгелээриниң мурнунда улуг өгбевис биле ужуражып сүмележири оон йөрээл сөстерин чугаазын дыңнаары биске чугула херек мурнунче шимчээриниң бирги чадазы апарган вера чулдумовна назы хары дөгүй даа берген болза угаан медерели дыка сергек чидиг хевээр артып калган деп эскердим харын даа бистиң тургускан ниитилелдиң сорулгазын кылыр ужурлуг ажылдарын тайылбырлаарымга мынча дидир ындыг янзылыг ниитилелди шагда ла чуртталга негей берген болдур ийин мен шыдаар турган болзумза шупту дузаны силерниң буянныг үүлеңерге кадар ийик мен деп хараадап даа олурар чорду мээң карактарым херечилер дир тыва эки турачылар ылап ла дайын шөлүнге онза маадыржы чоннуң оолдар кыстары бис деп көргүзүп кааннар ону совет шериг командирлери демдеглеп тока даргаже совет армияның чогуур штабтарынче чаңгыс удаа эвес дыңнадып турдулар тыва эки турачылар дугайында т и кузнецов в п пивоваров п п филиппов я е войцешко н и пшеничный дээш дыка хөй шериг командирлери чогаалчылар онзаланып мындыг тыва маадырлар биле дайынга кады киржип турган бис деп чоргаарланып номнарында бижип турганнар болгай бөгүнгү үениң мурнунда чылдарда фронтучу эштерим көвей дириг турда ровно облазы биле мээң сактып турарым харылзаа дыка чоок турган болгай алдарлыг дириг арткан фронтучувус биле шак үргүлчүлээн чугаавыс чаңгыс минута ышкаш дүрген эрте берген чоруур апарган бис хомудаан бис ындыг даа болза май байырлалының мурнунда база бир катап чедер аргавыс бар тыва эки турачыларның адын мөңгежидери ол нарын айтырыг бир дугаарында бо айтырыгны күүседирде закон хоойлуну эки шинчилеп ыяк кылдыр шиңгээдип алыр болза эки тус чер болгаш чазак деңнелинге ийиде дайын киржикчилериниң салгалдарының боттарының хууда күзелдерин база көөр апаар чижелээрге кызыл хоорайда чүгле тыва эки турачының ады биле оон ыңай ровенская тувинских добровольцев деп кудумчулар адаттынган мээң күзелим болза эге дээрезинде фронтучуларның ажы төлүнден айтыргаш сүмелешкеш баштай тыва гвардейжи аъттыг эскадроннуң комиссары чораан байыскылаң м д взвод командирлерлиң база онза маадырлыг чорук кылган кавалеристер танкистер летчиктерниң ады биле кудумчуларны кызыл хоорайның өске даа черлерин адаар болза эки ол саналдарны тыва эки турачы фронтучуларның салгалы ниитилелдиң өмүнээзинден кызыл хоорайның төлээлекчилер хуралынче хоойлу ёзугаар киирер ужурлуг бис ынчап кээрде ол хире бистиң хосталгавыс аас кежиктиг чуртталгавыс дээш тынын харамнанмайн чораан маадырларның адын эки көрүштүг төп черлерде кудумчуларга бээр саналдыг бис чижелээрге песочная дээн ышкаш кудумчуларны эде адаксавайн тур бис ол хевээр ол кудумчу песочная кылдыр артып каар болза хомудавас бис чүгле кудумчулар ады биле маадырларның адын мөңгежидер деп ажылывыс кызыгаарланмас болдур ийин оларның ады биле бистиң чаш өскеннеривис астрономия өөредилгезин доозуп алгаш дээрде бир ле чырык сылдыска тыва маадырның адын бериптер чадавас тыва эки турачылар дугайында билдинмес балалчак шупту арыннарны дүргени биле тодарадыр ол дээрге дыка улуг ажыл дыр ындыг даа болза ол ажылга республикада тывада эки турачыларның муң муң салгалдарының энергия күжү ол хамаанчок ажылды ууптар боор тыва эки турачылар дугайында шупту чүве билдине берген дээр дарга башкы бар болза шупту тыва чоннуң мурнунга дыка улуг частырыгны кылып турар кижи дир а сөөлгү чыл иштинде ол айтырыг талазы биле улуг эртем ажылдары кылдынмаан ынаар ашкаландырыышкын көрдүнмээн ашка хораттынмаан болгай мээң билип турарым болза азы көрдүнүп хораттынып турган ирги бе ол улуг айтырыг бис эскерип турарывыска улуг байырлалдар үезинде чүгле тнр үезиниң музей архивте чуруктарын делгелгелерге салыр ла ол ла чаа чүүлдер немешпейн турар тыва эки турачыларның фронтуже чоруп турда база фронтудан ээп келгенде тырттырган дыка эки тода чуруктары бар ол чуруктарда улустуң арынннары дыка онза көскү кижи бүрүзүнүң ол чуруктарда тодаргайы биле кымыл деп ону харыылап шыдаар кижи бар бе музей тгу тиги ол фоточуруктарны тодараткан болза эки ле чүве тыва эки турачыларның маадырлыг чоруун үлегерлээш аныяк өскеннерге кижизидилге ажылын чорудары тургустунган ниитилелдиң планнарында болза школа бүрүзүнге өөредилге черлеринге шериг кезектеринге тываның маадырларының дугайында делгереңгей лекция беседалар кылып маадырларның чурттап ажылдап тулчуушкуннарга киржип чораан черлеринче экскурсиялар кылыр хемчеглер көрдүнген ол айтырыгны шинчилеп улус биле сүмележип көөрүмге өөредилге яамызы даа тываның күрүне университединиң төөгү факультединиң башкылары даа бо чоокку ийи чылда бүтпес айтырыг дыр өөредилге планнары чыл чыл бурунгаар бижиттинип томуйлаттына берген не чүве болгай деп ажыы биле чугаалаар чорду шын харын ындыг даа болза тыва патриотизм тыва маадырларывыстың салгалдары болгай бис деп чоргаарал турар ла ужурлуг чүве ыйнаан бир угаанныг кижи мынча дээн болгай дайзыннардан эвес а тоомча чок кижилерден сестип чоруңар ынчангаш ол патриоттуг кижидизилге айтырыы талазы биле хөй шинчилге белеткел ажылын кылгаш чогуур ёзулуг саналдарны үстүкү органнарже бээрин оралдажыр бис ол бистиң ажылывыс дыр меңээ бурган ам чеже чыл чурттаарын бергенил ол хире үени чүгле бо чаа тургустунган хөй ниити организацияның сорулгаларын күүседиринче киирер тураскаадыр мен ол мээң хууда ыдык сорулгам дыр бис чүге кожуун бүрүзүнде ниитителдиң салбырын ажыдар деп турар бис ол ла сорулга дээш мээң даап бодап олурарым биле бүдүн республиканың школа бүрүзүнге истелге отрядтарын тургузар болза эки мындаа чаа апрель да шагонарга салбыр ажыдып турувуста улуг хем кожууннуң чагырга чери даа башкылары даа ол идеяны деткип турар чордулар а херек кырында ол ажылды организастап кылыры ындыг белен эвес шаптараазыннар эңдерик чуртталга көргүзе бээр падеж категориялары падеж категориязы домак деп чүве биле сырый холбашкан чугаа кезээ чаңгыс аайлыг болбас домак иштинге ооң тургузуу өскерлип чоруур сөстүң дөзүнге падеж кожумаан немеп каар болза ол сөстүң бирээде шынары өскерли бээр ийиде ол өскерили берген сөс чанында турар сөстен утка талазы биле хамаарылгалыг апаар өскээр чугалаарга падеж хевирлери чүве адының азы субстантив апарган сөстерниң өске сөстер биле харылзаазын айтыр падеж хевирлеринге чүгле чүве ады эвес харын өске даа ат сөстери субстантив апарган сөстер ол ышкаш кылыг сөзүнүң чамдык хевирелри ылаңгыя причастиелер база өскерлип чоруур синтаксиске падеж кожумактары чүгле сөстерни холбаштырар эвес ооң биле кады янзы бүрү бөлүглелдерни домак биле нарын домактың кезектерин холбаштырарының чугула аргазы болур делегейде улустуң чугаазы аңгы аңгы болур чон бүрүзүнүң дыл домаанда падежтер саны дөмей эвес болур падеж категориязы шуут чок дылдар база бар ындыг падежи чок дылдарда падежтиң утказын дамчыдарда сөстерниң домакта туружу тускай болур азы чок болза падежтиң ажылын дузалал сөстер дамчыдып чоруур чижээ англи дылды көрүп көөр болза эртемденнер ында падеж деп чүвени тыппас тыр өске эртемденнер англи дылда ийи падеж барын айтып турар ол болза с биле дир амгы тыва дылда чеди падеж ажыглаттынып турар ол болза адаарының падежи хамаарыштырарының падежи бээриниң падежи онаарының падежи турарының падежи үнериниң падежи углаарының падежи бирги ийиги арында турар хамаарылга кожумактарлыг чүве аттары базала ниити чурум ёзугаар падежтерге өскерлип чоруур үшкү арында турар хамаарылга кожумактыг чүве ады падежтерге өскерлир болза онаарының падежи н кожумактыг болур бээриниң турарының үнериниң падежтериниң кожумактары биле хамаарылга кожумаааның аразынга каттыштырар н деп үн тыптып кээр хамаарыштырарының падежинде кожумактың мурнунда н дыңналбас ынчалза даа төөгүзүнде ооң мурнунда н турган ооң соонда ийи нн чаңгыс апарган деп бодап болур анайының анай ы н ның тыва дылдың бир онзагай чүүлү бар падеж кожумаа чок чүве аттары доора падежтер утказын илередип чоруур хем эрии хемниң эрии хоорай кирер хоорайже кирер хой кадарар хойну кадарар кызыл чоруур кызылче чоруур көдээ чурттаар көдээге чурттаар литературада ындыг доора падежтер уткалыг чүве аттарын хевирлеттинмээн падеж деп адаанын көрүп болур бодап көөрге кандыг даа хевирлеттинмээн тускай падеж чок кожумактыг падежтерни кызыра хереглээни ол болур кожумактыг падежтерни кызыра хереглээни чүве адының азы өске даа сөстүң утказын тода эвес арай ниити кылдыр көргүзериниң аргазы болур падеж кожумактары чүве адынга азы өске сөске немешкеш ооң ударениезин бодунче тыртып эккээр тараа тарааның тараага тараада тарааны углаарының падежиниң кожумактары чамдыкта үнериниң падежиниң кожумаа ударениени бодунче тыртпайн барып болур тараа тараадан тарааже тараадыва ынчалза даа чамдык сөстерге немешкенде үнериниң падежиниң кожумаа өске падежтернии дег ударениени бодунче тыртыптар кижи кижиден бөргү бөргүнден тыва дылда сөстерниң падежтере өскерлири чаңгыс аайлыг болур хөйнүң даа эвээштиң даа санында чүве адынга ол ла кожумактарның чүгле вариантылары коштунуп чоруур кижи даа өске чүвелер даа аттарынга база ла ол ла кожумактар немежип кээр ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл хамаарылга категориязы хамаарылга категориязы дээрге бир чүвениң өске бир чүвеге хамааржырын илередип турар сөске хамааржыр утка тускай кожумактың дузазы биле тыптыр хамаарылга категориязы хамаарыштырарының падежи биле холбашкан мээң эжим сээң эжиң тракторнуң имээни хөлдүң эрии хамаарылга категориязы морфологтуг синтаксис морфологтуг морфология лексиктиг аргалар биле илереттинер таблицага тайылбыр үстүнде таблицада чижек кылдыр шиви хады шет хадың деп дөрт ыяш адын алган шет дээрге чадаң ыяштар дыр дыт хамаарылга кожумактарлыг сөстер аңгы даа турар хамаарыштырарының падежинде сөстер биле даа хереглеттинер аъдым мээң аъдым бирги арынның хамаарылга кожумактары чүвениң чугалап турар кижиге азы улуска хамааржырын илередир чижектер силерге бижиир дээн бодалымны орта илередип шыдавайн олур мен д чыдым эрткени эгиттинмес кады өскен өөрүвүс бисти ырак орукче үдээн ийиги арынның хамаарылга кожумактары чүвениң ийиги арынның ат оруннары биле илереттинген кижиге азы кижилерге хамааржырын көргүзер чижектер ада иеңер аал ораныңар дугайында хөөреп көрүңерем д чыдым эрткени эгиттинмес изиг хөлдүң шынаазында изиң бар деп дамчыдар сен ю күнзегеш чатчархай оол чаңнап орда үшкү арында турар чаңгыстың болгаш хөйнүң санында хамаарылга кожумактары дөмей олар чүвениң азы кижиниң үшкү арынның ат оруннары биле азы чаңгыстың болгаш хөйнүң санында чүве аттары биле илереттиген кижилерге азы чүвелерге хамаарылгазын көргүзер чижектер хүлүмзүрүүрге оолдуң диштери кылаңайнып көзүлгүлээн м ауэзов чалыы салгал очул в монгуш ооң бөрүнүң читкезиниң кырында түктери алдынналчак көк болган м ауэзов чалыы салгал үстүнде күргүскен ниити уткаларындан аңгыда хамаарылга кожумактары тускай уткаларлыг хамаарылга кожумактары чүгле чүве аттарынга эвес харын өске даа чугаа кезектеринге немежип чоруур ылаңгыя үшкү арынның хамаарылга кожумаа оранчок делгем функцияларлыг үшкү арынның хамаарылга кожумаа немешкен чүве ады хамаарыштырарының падежинде чүве ады биле каттышканда бир чүвениң өске тодаргай чүвеге хамаарылгазын көргүзер хоорайның сады хемниң дожу машинаның дугую хамаарылга кожумактыг чүве ады падеж кожумаа чок чүве ады биле каттышканда кандыг бир чүвениң тодаргай чүвеге эвес ниити чүвеге хамаарылгазын айтыр бир чамдыкта ындыг каттыжыышкыннар чаңгыс сөс уткалыг ажыглаттынар чижээлээрге хем балыы деп каттыжыышкын балыктың кандыг бир тодаргай хемнии эвес черле кандыг даа хемнии болурун айтыр баш дүгү деп каттыжыышкын аңгы сөс уткалыг бистиң чуртувус кызыгаа чок калбак делгем эгээртинмес байлактарлыг хамааржылга харылзааалыг каттыжыышкыннарны изафетконструкциязы деп база адаар чижек бистиң аалдың оолдары черле ындыг хөглүг омак ажыл ишчи дорала мээңии сарала сээңии болгай дуу көстүп чыдар суур бистии бо дилиндек тараалар тиилелгении дир деңнеңер дорала мэңии мээң доралам суур бистии бистиң суур увус тараалар тиилелгении тиилелгениң тараалары өскээр чугаалаарга деңнеп көргүскен каттыжыышкыннарның утказы дөмей чүвелерниң хамаарылгазын көргүзер ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл моңгуш начын владислав оглу чылда чөөн хемчик кожууннуң хайыракан суурунга төр тыва республиканың начын мөгези рф сумо хүрешке спорт мастери ийи дакпыр тыва республиканың аныяктар хүрежинге чемпионап турган делегейниң россияның европаның чемпиону чылда бээжиңге болган сумо хүрешке чемпион болган начынның арга кылыр тактиктиг белеткели тускай ынчангаш көрүкчүлер ооң хүрежин хөлчок магадаар сонуургаар арга кылырынга эптиг байдалды чаалап ап онааның көрүжүн тыныжын базымын болгаш тудужун кичээңгейлиг шинчилээр ооң иштики өртемчейин кижи болганы ла билип шыдавас чогум ол кайгамчыктыг биче сеткилдиг оожум бүдүштүг ээлдек эвилең кижи арзылаң мөге маадыр оол моүгуштуң чыл белеткээн түннелинде бичии начын харлыында аныяк мөгелер аразыга наадымга шүүлгеш харлыында улуг наадымга мөге үжүүрлешкен ол бир ле дугаар болуп эрткен олимпий оюннарынче кирбейн турар спорттуң хевирлеринге бүгү делегей оюннары килге сумо хүрешке кончуг шыырак япон мөгени октааш тиилээн моңгуш амир өлзей оол оглу чылда сүт хөл кожуунуң суг аксы суурга төр россияның спорт мастери хостуг хүреш сумо тыва республиканың арзылаң мөгези моол күрүнениң аймак начыны чедиишкиннери россияның мөңгүн медаль эдилекчизи сумо хүрешке хөй хөй катап тыва хүрешке шүглүп база шаңналдыг черлерже кирип турган тыва мөгелерден бир дугаар моол күрүнениң аймак начыны деп бедик атты күүсеткен мөге болуп турар амир моңгуш азарганчыг чажындан на хүрежиринге хандыкшып тиилелгениң амданын аас деп келген мөге чүге дээрге ооң авазының даа адазының даа талазындан өгбелери сураглыг мөгелер чорааннар ынчангаш улуг тиилелгелер чедип алыры биле күжениишкинниг белеткенип даа турган ынчап турда салым чол ону ол озал ондак соонда улуг кемдээшкинге таварышкан ынчалза даа мөге бербейн күштүглерниң хүрээлеңинче эглиринге херек хемчеглерни ап эгелээн удатпаанда дөрт чыл болганда хүреш көрүкчүлериниң ынак мөгези катап шөлче девип үнүп келген шак ла ынчаар аарыкчыларга байырлал күштүглер аразынга тыптып тургустунуп келген дижип турар дөртен харлыында амир моңгуш сумо хүрешке россияның чемпионадының мөңгүн шаңналын болгаш спорт мастери деп хүндүлүг атты чаалап алган ол кончуг ховар таварылга чуге дээрге ону чедип алырда кайгамчыктыг шудургу кызымаккай чорук болгаш улуг күш ажыл негеттинер болгай ол ону бодунуң ат алдары дээш даа эвес а бодунуң чээннери чаан мөгелер андрей хертек биле эрес кара салга база аныяк мөгелерге үлегер кылдыр болгаш деп чугааны бадыткаары биле чедип алган бөрү оъду кокай оъду горечавковыйлар бөлүүнге хамааржыр чаңгыс ийи азы хөй чылдыг сиген үнүш тывада кокай оъдунуң хевири өзүп үнүп турар оларның аразындан горечавка бородатая горечавка крупноцветная горечавка крупнолистная горечавка лежачая деп хевирлерин эмнээшкиннерге ажыглап турар хереглеттинер чүүлдери бүрүлерлиг сывы чечектери эмге ажыглаар дээш белеткээр үези апрель сентябрь ажыглаары боостаа ишти үстүкү тыныш органнары дегдиргенде ижин шөйүндү аарыгларында эът изиин бадырарынга ажыглап турар чаа чыгдынган бүрүлери биле балыглар эмнээр ажыглаары чечектери биле бүрүлерин баш аарыынга хан базыышкыны улгаткаш баш дескинер апарганда кеш изиири билдинип сидиктиң өңү караңгы сарыг кылдыр өскерлип база багай чыттыг апарганда аас иштинге коржаң амдан билдинип багай амдан тыптып келгенде карактарның ак чери саргара бергенде дериткенде болгаш дерден багай чыт чытталып келгенде ажыглап турар оон ыңай кокай оъдун халдавырлыг аарыглар гепатит эмнээринге хереглеп турар ажыглаары баарның боткин аарыын эмнээринге ажыглап турар ажыглаары боостаа аарыында болгаш халдавырлыг аарыглар үезинде эът изии бадырарда организмниң хораннаныышкынын арыглаарынга ажыглап турар бир холумактың чижек рецептизи чигир сиген дазылы бадан стеллера карликовая кокай оъдунуң чечээ бо холумакты сугга хайындырып алгаш крупозная пневмонияда аар бронхитте боостааның ыжык болгаш оюлган аарыгларында болгаш аас иштиниң аарыгларында ижип эмненир кокай оъдунуң хайындырып каан суун ижип даштындан компресс салып база боостаа иштин чайып ажыглаар бо холумакты сугга хандылааш тыныштаар боостаа дуй тырттар кезек болгаш ла аарыг кижини халаазырадыр чөдүртүр апарганда база быгын шашкылап аартыр хан кузар болгаш хан каккыртыр өкпе аарыгларынла ижип эмненир моол ады ухар дигд улуг бүрүлүг бөрү оъду горечавка крупнолистная ажыглаары диван а горечавка деп рецептиниң тургузуунче кирип турар ажыглаары сиген мкхрис сандараанда тывылган изигни эмнээр лихорадка ажыглаары мкхрис баар болгаш чүрек изииниң аарыгларын эмнээр ажыглаары янзы бүрү халдавырлыг эът изидер аарыглар эмнээр хереглеттинер чүүлдери сигени ажыглаары боостаа аарыгларында эът изиир хораннаныышкыннарда ажыглаар өкпениң изиглиг аарыгларын эмнээр ажыглаары баарның болгаш мкхрис изиин эмнээр хереглеттинер чүүлдери чечээ ажыглаары римс экиртир эмнээр июль сентябрь айларда кокай оъдунуң шупту кезээн чыып алгаш хээндектээш хүн караанга кургадып алыр амданы шынары коржаң соок ажыглаары сиген мкхрис сандараанда тывылган изигни эмнээр лихорадка ажыглаар хемчээли г сугга хайындыргаш хандызын ижип эмненир дазылын эрте чазын азы күзүн казып алгаш арыглааш кургадыр азып алыр амданы шынары коржаң дески баар каналдары улуг хырын өт хавының баарының каналдарынче баар ажыглаары өл шыктан камгалаар хан эргилдезин экижидер сидик үндүрер турнугуушкун арыглаар саргара бергенде ажыглаар ханзыраашкын доктаадыр эът изии бадырар чемге хөөн киирер сидик үнместээнде дузалыг ажыглаар хемчээли г хайындыргаш суун ижип эмненир таарышпазы суларап кошкаан өтпектээн кижилерге сүмелевейн турар мында чылдың байдалы биле тывада туттунган хүрээ дуганнарның маани хүртүлерниң сувурганнарның ниити даңзызын көргүскен тывага социализм үезинде чүдүлгени хоруп хүрээлерни узуткаан соонда хире чылдар иштинде бурган өөредиин шиңгээдир арга чок болган бис ынчалза даа ол чүдүлге чок үелер эрткенде чылдарда катап эде тургустунуушкун эгелей бээрге сарыг шажын чаа сайзыралды алган чаа үеде бир дугаарында бай тайга кожууннуң кызыл даг сумузунга хүрээ дуганны саая көгел мижитей оглу чылда тудуп улуг буянны чонга өргээн кижи ол болур дур ыдыктыг далай лама тензин гьятцо башкының тывага моорлап кээриниң бичии ле мурнуу чарыында түптең чойхорлиң деп хүрээ дуганның тудуун чылда улуг хемниң оң талазында бии хем биле каа хемниң каттышкан черинге тываның буддийжи ниитилели дооскан турган а чылда ол дуган чанынга бойдусады сувурганны туткан тываның камбы ламазының резиденциязы болур цэчэнлиң хүрээни кызыл хоорайга чылда туткан ооң байырлыг ажыдыышкынынга кээп чораан ыдыктыг богда кегээн чесун дамба кудукту ол ла үеде өвүрнүң хөндергей артта улуг сувурганны ажыткан гоман дацанның тывада төлээзи онзагай хүндүткелдиг шивалха ринпоче чылда кызылга амгы төп хүрээ тудуп турар черге улуг бойдусады сувурганын туткан соонда база тываның камбы ламазының арзылаң түрлүг ширээзинге чамбел лодой хелиң чылда саадапканда тывага сувурганнар тудуу шалыпкын эгелээн ол ажылдарны улаштыр тываның камбы ламалары бурганнай берген тензин цултим кылып турган амгы үеде тываның камбы ламазы лопсаң чамзы уламчылап чорудуп турар бөгүнгү допчулаан сан чурагайлар бо сан чурайгайлар частырыглыг бооп болур чүге дизе өскерилгелер ала чайгаар бооп турар ынчангаш хүрээ дуган сувурган маани хүртүлериниң даңзызы доктаамал эвезин сагындырып тур бис удуртукчу башкыларның ат сывы база солчу берген бооп болур ол дээш буруувусту баш бурунгаар миннип эдилгелерден кылып өршээлдиг бооруңарны башкылар чүдүкчүлерден диледивис амгы үеде чылдың март де байдал биле алырга тывада хоорайлар кожууннар аайы биле ону дес дараалаштыр көргүзерге мындыг болур хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар сувурган хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар хүрээлер дуганнар сувурганнар хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар хүрээлер дуганнар сувурганнар хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар сувурганнар хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар хүрээлер дуганнар сувурганнар хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар хүрээлер дуганнар маани хүртүлери сувурганнар хүрээлер дуганнар сувурганнар сувурганнар хүрээлер дуганнар сувурганнар ук материал чылдың март ниң байдалы биле кылып каан ынчалза даа бо чылда билдинмес турган айтырыглар бар оларга база немешкен чаа билдинмес мындыг чүүлдерже кичээнгей салыры херек эрзинде кызыл мажалыкта дугааннар хагдына берген бай хаакта доора хемде дуганнар бар бе чок бе билдинмес сарыг сепке сувурган дуган тудуп турган түнели билдинмес ийме ишкин кызыл арыг суурларда сувурганнар тудуу доозулганы эки билдинмес ук материарны эки көөр шинчилээр хынаар херек чаа кииртинген чүүлдер бузур оол орлан базыр оглу ч а х өвүр кожуунуң саглы сумузунга доң чайлаг деп черге төр ч а х мөчээн тыва күрүне университеттиң баштайгы ректору база тывага өөредилгени информатика биле сайзырадып турган кижилерниң бирээзи физика математика эртемнериниң кандидады ч математика болгаш информатика башкызы адазы бузур оол базыр чемдик оглу салыг чаяанныг бухгалтер ол бухгалтерия саң хөө талазы биле тускай дооскан эртеми чок даа болза ук мергежилди долузу биле шиңгээдип алган болгаш бүгү назынында шилип алганы ажылынга бараан болуп келген авазы бузур оол ооржак долук кембилчеп уруу маадыр ие алдарлыг саанчы саглыга тургустунган баштайгы инек фермазын эргелекчилеп келген базыр чемдик оглу болгаш додук кембилчеп уруу бузур оолдар өвүр кожууннуң сагдлыга кызыл тук колхозунуң үндезилекчилериниң бирээзи болганнар бузур оолдарның хөй ажы төлдүг өг бүлезинден эртем кандидаттары инженер педагог улус үнген орлан базыр оглу ук өг бүлениң беш дугаар оглу бузур оол о б чылда саглы сес чыл школазынга өөренип киргеш чылда ки классты чедиишкинниг дооскан ооң өөренип чораан чылдарында школага радиотехника бөлгүмү ажылдап турган болгаш ооң физика математика техникага сонуургалын ук бөлгүм оттурган аңаа башкызының удуртулгазы биле өөреникчилер самолет радио модельдерин чогаадып радиолинейкаларны эрттирип турган школачы чылдарында ол чурук тырттырарынга база чурук чуруурунга улуг сонуургалдыг чораан шеригден келгеш ол хову аксының тывакобальт комбинадынга электрослесарь болуп ажылдап кирген орлан базыр оглу бузур оол тываның күрүне университединиң эң баштайгы ректору бооп ажылдааш ооң бут кырынга туруп быжыгып келиринге улуг хуузун киирип келген университеттиң бүгү талалыг чымыштыг ажылы дээш амыр дыш уйгу чыдын чок туржуп келген дээди школага ажылдап келген үезинде о б бузур оол информатика геометрия математиктиг анализ база саналга математика деп эртемнерниң курстарын ажылдап кылган бодунуң лекцияларын болгаш практиктиг кичээлдерин кончуг бедик деңнелге эрттирип келген болгаш сургуулдарга теория болгаш методика талазы биле шыырак билиг биле чепсеглеп келген бузур оол о б бодун кончуг тывынгыр сагынгыр харыысалгалыг болгаш кады ажылдап келген эш өөрүнге сагыш човангыр ажылдакчы кылдыр көргүзүп келген ооң парлатканы ажыг ажылдарындан чээрбизи ооң ажылдап сайгарып кылганы өөредилге методиктиг ажылдар бир өөредилге ному болуп турар математиктиг анализ деп эртемни өөредирин экижидер база чиигедир сорулга биле ажылдап кылганы методиказы орлан базыр оглунуң башкылаашкын ажылынга киирген чугула үлүг хуузунуң бирээзи болуп турар ол методика биле ажылдап келгениниң түңнелинде ол геометрия эртемин шиңгээдип алырынга база эргежок чугула методикаларның бирээзи болган болгаш ук эртемни башкылаарынга база ону ажыглап эгелээн о б базыр оолдуң эртем ажылдары төп парлалга черлеринге үнгени ооң ажылдарының үнелиин бадыткап турар ооң робототехника талазы биле кылган идейлери бодалдары ооң эртем монографиязынче кирген ол ажылдап келген чылдарында информатика болгаш саналга техниказының кафедразы деп чаа кафедраны тургузуп алган университетке өөредилгени амгы үениң сайзыраңгай техниказы биле чепсеглээр талазы биле ооң доктаамал чорудуп келгени төрезиниң политиказының түңнелинде дисплей класстарны база чүү даа чок черден университеттиң типографиязын база шупту адырларны эвм техника компьютерлер биле чепсеглээринге идиг болган орлан базыр оглунуң бодунуң саналдааны биле физика математика школазы тургустунган тыва республикага өөредилгени сайзырадыр концпеция болгаш программаны ажылдап кылырынга боду идекпейлии биле киржип келген о б бузур оолдуң үре түңңелдиг ажылы дээш ону тыва республиканың өөредилге яамызының база дээди хуралының парламент хүндүткел бижиктери биле ч ч шаңнаан чылда тыва республиканың президентизи ш д ооржактың адын салганы тускай шакты аңаа тывыскан олег дондук оглу намдараа ч апрель барыын хемчик кожуун алаш деп чер декабрь тыва республиканың национал хөгжүм шии театырының артизи чораан шии көргүзүүнге в и ленинниң овур хевирин кончуг тода кылдыр ойнап көргүзүп чораан рсфср ниң алдарлыг артизи тыва асср ниң улусчу артизи чылда тываның күрүне шаңналын алган знак почета деп орденниң кавалери летие в и ленина биле за самоотверженный труд во время великой отечественной войны деп медальдар биле шаңнаттырып чораан кырган ачамның адазы болур кижи дугайында төөгүден чугаалап берейн силерге дой азы байырлал үезинде улузум чыглып келгеш кырган ачамның адазын бо ла сактып чугаалаар чүве кырган ачамның ада иези оол уругну кыс уругну кижи кылып азырап өстүрген дугаар оглун мергена олегович дээр ол кижиниң оглунуң кызы дыр мен намдараа олег дондук оглу чылдың айның те барыын хемчик кожуунунуң алаш деп черинге төрүттүнген адазы шары деп шолалыг сарыглар дондук деп кижи турган халаптыг чүве дээрге сарыглар дондуктуң баштай төрээн уруг дарыы үр чуртавайн бүрлү бээр турган бир төрүттүнүп келген оглунга тыва чаңчыл ёзугаар бак ат берген ады багай уругну азалар тоовайн баар ужурулуг турган соонда дондуктуң улуг оглу кызылче чоруй баргаш театр студиязынче өөренип кирип алган аңаа ол кижи бодунга намдараа деп фамилия алгаш ат сывын база олег кылдыр өскертип алган чылдарда тываның улузунга паспор үлеп турган чамдык улус мырыңай тыва ат орнунга боттарын орус ат биле адап алыр чораан орус дылды билбес улус анаа кулакка чараш дыңналыр орус сөстерни дыңнап алгаш оон ам ол сөстер биле боттарын адап алыр чораан ол шагда улустуң чаңы ындыг турган намдараа деп сөстүң үнген алыс дөзү билдинмес ажы төлүнге олег намдараа ол дугайында чүнү даа чугаалаваан кижи бодаарга ол сөс нам даргазы деп сөстүң коштунганындын тывылган боор кандыг даа болза чүү даа болза нам даргазы деп сөс мэээң кырган ачамның адазынга шуут таарышпас турган бүгү назынында ол кижи театр артизи бооп ажылдап келгеш дарга даа болуксавайн турган чуртталгазында каш удаа дараа хоорай биле республика чергелиг депутат кылдыр соңгудуп чорааш безин артист ажылын ара каарын бодавайн чораан мээң кырган ачамның адазы эвилең ээлдек сеткили чымчак кижи чораан хөгжүм шии театрының чуруктарын топтап көөр болза кыргын ачам үргүлчү оң талазында артыкы одуругларда туруп турар кижи дондук оглу олег чугаа жанырының артизи турган чурталгазының иштинде ол кижи хире рольдарны ойнап келген ооң ыыткыр болгаш чараш чугаалаан басняларын көрүкчүлер кончуг эки сактып алган крыловтуң азы чок болза михалковтуң эзирий берген койгун деп баснязын чугаалай бээрге залда олурган кижилер билинместедир каттырып мырыңай чер дырбаар чыгыы апаар улус улуг байырлал үезинде сценага хор ыраажылары ырлай бээрге алгыш сөзүн мактал сөзүн о д намдараа күүседир турган шии үезинде сценага дымов павлик морозов гречинский свадьба в малиновке садыяжык самбажык күске хайыраан бот күржепей кызыл үер дайынчы иванов одиннадцать суглар көстүп кээрге олурган хамык улус бодунуң ынак артизин дораан танып каар турган бүгү делегейниң ажылчын чоннарның баштыңы болур владимир ильичиниң овур хевирин сценага көргүзери дээрге о д намдарааның чогаадыкчы ажылының дээди чадазы болган ленинградка артист кылдыр өөренип база чораан артист кижиниң мергежилин улам бедидеринге ол өөредилге чылдары аңаа аажок дузалыг болган сцена кырынче үнүп тургаш сагышсыраар кижи ол чаңы биле кырган ачамның адазы эргим көрүкчүлеринге бодунуң хүндүткелин илередип турган боор н погодинниң боолуг кижи деп шиизинден аңгыда ленинниң овур хевирин н треневтиң нева хемниң эриинде и м шатровтуң революцияның ачызында деп шиилерге ойнап көргүскен кижи о д намдарааның көргүзүүн чугаазын улус дыңнааш аажок таалап адыш часкап магадаар чораан чылда москва хоорайга национал театрлар аразындан шилилге болган кым в и ленинниң овур хевирин кончуг эки таарымчалдыг ойнап шыдаарыл хамык артистер аразындан эң шыырак салым чаяанныг кижи о д намдараа болган чылда тываның чазаа ооң уран мергежилин барымдаалап көргеш аңаа тыва асср ниң күрүне шаңналын тывыскан театр артистериниң аразындан чүге албан на о д намдараага ажылчын чоннарның баштыңы болур ленинниң овур хевирин ойнап көргүзерин даастып турган чүвел рсфср ниң алдарлыг артизи тыва асср ниң улусчу артизи чылда тываның күрүне шаңналын алган знак почета деп орденниң кавалери летие в и ленина биле за самоотверженный труд во время великой отечественной войны деп медальдар биле база шаңнаттырып чораан ындыг уран талантылыг кижи чораан дыр кыргын ачамның адазы аарааш шыдашпайн барган назын хары орту хире кирген үеде харлыында чылдың айның та ооң тыны үстү берген улуг өгбемни сакты бээримге сеткилим чоргаар апаар чон ооң адын ам даа утпаан барыын хемчик кожуунда кызыл мажалык суурда ооң чырык адын культура ордузу эдилеп чоруур намдараа в м орус дылдан очулдурган бижиктиң бодун чаза тыртыпкаш көрүп болур силер чтоб не потерять я хочу рассказать о своём прадедушке намдараа олеге дондуковиче мне приходилось много слышать на семейных праздниках о нём много добрых слов и воспоминаний семья моего прадедушки и прабабушки была большая пятеро мальчиков и трое девочек всех они воспитали достойными людьми я внучка их третьего сына мергена олеговича мой прадедушка намдараа олег дондукович родился апреля года в местечке алаш баруун хемчикского кожууна тувы в семье бедного арата сарыглар дондук по прозвие шары старшим сыном до него дети у родителей жили недолго поэтому ему было дано имя которое не очень красивое и звучное но которое по народному поверью должно было отпугнуть нечистую силу или хотя бы отвлечь её мой дедушка мерген олегович говорил что когда олег дондукович начал жить и учиться в городе кызыле в студии театра то он изменил не только свое имя но и фамилию в то время сороковые годы го столетия в туве шла новая паспортизация поэтому очень многие под порывом нового времени брали диковинные но модные для того времени русские имена так мой прадедушка свое неблагозвучное имя сменил на имя олег а фамилию намдараа он каким то образом придумал сам что это означает этот факт так и окажется великой для его потомков тайной которую он унес с собой в могилу было мнение что фамилия появилась в связи со словосочетанием нам даргазы что то вроде начальник партии но вся последуюая жизнь моего прадедушки отвергает эту догадку если бы он хотел стать начальником согласно его фамилии то он мог бы это сделать много раз за всю свою жизнь он избирался много раз депутатом городского и республиканского значения мог с головой уйти в политику став даргой оставив профессию артиста как некоторые его коллеги но в своей жизни он оставался простым скромным человеком даже на групповых фотографиях артистов муздрамтеатра он стоит скромно его можно найти в задних рядах с правой стороны поэтому причину происхождения нашей фамилии намдараа я считаю утерянной навсегда факт остается фактом в том что эта фамилия до сих пор единственная в туве олег дондукович работал артистом разговорного жанра за всю свою артистическую деятельность он сыграл более ста ролей зрителям запомнились в его исполнении чтение стихов особенно басен весь зал надрывался от смеха когда на сцене исполнялись басни крылова или заяц во хмелю михалкова его голос сопровождал хор при исполнении торжественных мероприятий патриотических песен в образах героев дымова павлик морозов гречинского свадьба в малиновке садыяжык самбажык оске хайыраан бот куржепей кызыл уер солдат иванов одиннадцать и многих других зрители узнавали своего любимого артиста о намдараа вершиной его творчества стало исполнение образа вождя мирового пролетариата в и ленина заслуженный артист рсфср народный артист тувинской асср один из самых первых лауреатов государственной премии тувы года кавалер ордена знак почета медалей летие в и ленина за самоотверженный труд во время великой отечественной войны и другие таковы результаты таланта неутомимой разносторонней творческой деятельности олега дондуковича намдараа учеба в ленинградском институте дала большой толчок раскрытию его таланта он постоянно повышал свое мастерство всегда на сцену выходил как в первый раз испытывая чрезвычайную ответственность и огромное уважение к своим зрителям впервые он сыграл роль ленина в пьесе н погодина человек с ружьем в году в пьесах н тренева на берегах невы и м шатрова именем революции на тувинской сцене зрители неоднократно бурными аплодисментами встречали образ вождя блестяе воплоенный любимым артистом о д намдараа в году в москве состоялся конкурс среди артистов национальных театров на лучшее исполнение роли ленина где он стал победителем в году правительство тувы высоко оценило профессионализм заслуженного артиста и удостоило его звания лауреата государственной премии тувинской асср почему именно о намдараа было доверено сыграть роль великого вождя пролетариата на этот вопрос ответил к ооржак в газете хемчиктин сылдызы от апреля года в статье намдараа ленин родом из алаша постараюсь подробно ответить на этот вопрос перед руководством тувинского музыкально драматического театра вопрос о создании образа ленина на сцене сцене поднимался неоднократно и в начале года для воплоения роли вождя на сцене руководством театра были отобраны из коллектива артистов две наиболее подходяих кандидатуры артисты м м мунзук и о д намдараа для работы над образом ленина о намдараа и м мунзук были направлены в москву это был тательный отбор по итогам конкурса право создания образа в и ленина было предоставлено о д намдараа на плечи артиста легла очень большая ответственность над воплоением образа вождя революции на сцене театра т к во времена идеологии коммунистической партии даже создание портрета в и ленина разрешалось только под жестким контролем партии во время работы над образом вождя о намдараа постоянно обался с артистами сыгравшими роль ленина советовался с ними им было прочитано много литературы неоднократно внимательно просматривал фильмы о ленине с каждым часом вживался в этот великий образ прадедушка умер от болезни в разгар своего творческого развития на ем году жизни декабря года я очень горжусь своим прадедушкой народ до сих пор помнит его его светлая память осталась в сердцах людей его имя носит дворец культуры в центре его родного барыын хемчикского кожууна кызыл мажалыке н в намдараа чүве ады азы субстантив тускай чүве ады дээрге чугааның бир ле чүве көргүзер кол кезээ дир чижектер чолаачы бичии бажыңга машиназын доктаадыпкан м кенин лопсаң тениң самы ыржым дүннүң сыгыргазы ырак черде эдип туру к тоюң баштайгы чижекте чолаачы кижи ады бажың чуртаар чер ады машина чепсек ады ийи дугаар чижекте дүн бойдус болуушкунунуң ады сыгырга куш ады чер оран ады өскээр чугаалаарга чүве дээрге чүве адының граматиктиг утказы болур тодаргай чүве аттары янзы бүрү аттар болур кижилер аттары ажылчын оол тараачын башкы чолаачы бүдүмелдер болгаш чүвелер аттары суг коргулчун демир даш дээр бижик амытаннар аттары кодан чаан сыын киш үнүштер аттары дыт кызыл кат кадар чашпан насекомнар аттары сээк шерги ээремчик ымыраа ховаган бойдус болуушкуннарының аттары хат хар чаъс чаңнык дүн күс кижиниң амыдыралынга угаан бодалынга хамаарышкан болуушкуннар аттары көъш өөредилге сеткил хомудал каткы ырым кээргел хоп дайын тайбың география аттары даг чер суг өзен аяң боралгак хавак чоога болгаш оон даа ыңай хамаарышкан сөстериниң хөйү биле база грамматиктиг категорияларының саны болгаш нарыны биле даа чүве ады эң улуг чугаа кезээ чүве адындан өске чугаа кезээниң сөстери тыптыр кылыг сөстериниң хөй кезии чүве аттарындан укталып тыввылган дыр чижектер өске дылдардан сөстерни үлегерлеп алырда база ла хөй кезиинде адаарының падежинде чүве ады кылдыр үлегерлеп алыр ооң соонда база ла ындыг сөстүң бирээзинден чаа сөстүң дөзү тыптыр бээр школа школачы школазыг парк парктаар парктыг парксыг чүве аттары домакка кол сөс болгаш немелде бооп чоруур ол болза оларның кол функциязы ынчангаш домак тургузарының ооң предикаттыг төвүнүң кол элеменитилериниң бирээзи болур чижектер хүн дургузу узап часкы хүннер улам чылыг бооп кел чыткан бир ле катап чаа келген партизаннарга хөй ле октар куттурган д бегзи октябрьның үрезини кирген чижектерде хүн дургузу хүннер кол сөс партизаннарга октар немелде база бир чижек столда хола доңгууда сүттээн сарыг шайны таваар ижип олурганнар бо чижекте чүве ады хола тодарадылга доңгууда немелде столда байдал шайны немелде ынчангаш кол функциялары кол сөс биле немелде даа болза чүве ады домактың өске даа кежигүннери болгулаар чүве аттары чугаага эң хөй хереглеттинер сөстер дээрзин ара көргеш безин биле бээр бис чүве аттарын ийи бөлүкке чарар ниити чүве ады хуу чүве ады ниити чүве ады биле чаңгыс эвес хөй чүве адаар арыг кижи хек торгу балык хөл өрген терге хуу чүве ады дээрге чүгле чаңгыс чүвениң тускай ады болур хуу чүве аттарынга антропонимнер ак оол ай кыс чечекмаа терге кара комбужап маадыр тоолдаар салчак топонимнер оронимнер берт даг оргу шөл көк тей шаңчы гидронимнер улуг хем каък кундустуг кара далай зоонимнер чүрекпен эзирек челер доруг ала инек чалбай ак космонимнер чер дээр тии чеди хаан шолбан венера бүдүрүлгелер албан организациялары ажыл агый солуннар аттары тываның аныяктары деп солун билиг ниитилели болгаш оон даа өске хуу аттар хамааржыр кижилерниң болгаш дириг амытаннарның эр кыс ылгавырын көргүзери биле чамдык чүве аттарын эр чүве аттары кыс чүве аттары кылдыр бөлүктеп болур ада ача ие ава оол кыс ашак кадай хаан кадын эр херээжен акы угба кырган ача кырган ава каты кат ие даай күүй аскыр бе хуна өшкү буура эңгин буга инек кошкар хой сыын мыйгак элик хүлбүс те чуңма даг иргек дижи адыг чүвелерниң биологтуг ылгалын илередирде синтаксистиг арганы ажыглаар чүве адының мурнунга ылгал көргүзер эр оол база кыс херээжен деп сөстерни киирер эр кижи херээжен кыс кижи эр бөрү кыс бөрү чамдыкта эр бөрү дижи бөрү эр балык кыс балык бурунгу үеде эр улус биле херээжен улустуң хуу аттары база ылгалдыг чораан сарыг оол сарыг кыс ак оол ак кыс сүрүң оол сүрүңмаа белек оол белек кыс азы белекмаа кызыл оол кызыл уруг чижектиг аттар тускай көргүзүкчүлерлиг чамдык ат биле чүгле эр улусту адаар чораан даш доржу комбу сүрүң оюндук достук байыр бир чамдыызы чүгле херээжен аттар бооп чораан чыспың уйнук опуштай долгар часкалбаа чечек чамдык аттарны эр даа херээжен даа улус эдилээр чораан анай хаак айдыс сылдыс чойган оон ыңай чүве адын утка аайы биле кижилер аттары база чүвелер аттары кылдыр чарып болур кижилер аттары кым кымнар деп айтырыгларга харыылаттынар кым малчын ажылчын удуртукчу машинакчы студент космонавт матрос кадарчы аңчы кижиниң профессия албан дужаал адынга хамаарыштыр домакка чүү деп айтырыг салып болур ол чүү кижил директор кижи ол колхозтуң чүзүл колхозтуң агроному чүвелер аттары чүл чүү чүлер деп айтырыгга харыылаттынар хар бажың теве сыгырга хөөрүк инээлик байлаң кижилер аттары биле чүвелер аттары утка болгаш айтырыглар талазы биле ылгалдыг боордан башка оларның грамматиктиг хевирлери дөмей ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл кылыг сөзү болза чүвелерниң кылдыныын база ла турум байдалын илередип чоруур чугаа кезээ дир ол болза дылда бар ийи кол чугаа кезээниң бирээзи бооп турар дыр өске чугаа кезектерин көрүп көөр болза ол чүве ады биле база наричие биле сырый харылзаалыг чижектер найыралдың хүлүмзүрүү хүннеп келди ю күнзегеш талыгырда харлыг сыннар көстүп чыдыр баштайгы чижекте кылыг сөзү чүвениң кылдыныын көргүзүп турар сөөлгүзүнде кылдыныг чок сыннарның чыдар байдалын турум байдалын көргүзүп турар кылыг сөзүнүң домакка кол ла функциязы сөглекчи болур болгаш ол домакты тургузарының бир чугула аргазы болур кылыг сөзүнүң наклонение деп адаар хевирлери домак тургузарынга сөглекчи болурунга белен арга болур чижектер кылыг сөзү ат сөстеринден ылгалып турар ол кылдыныгның аргазын кандыг даа үеге хамаарыштыр көргүзүп турар келген мен келир мен келгелек мен келгей мен келзимзе келгижемче болгаш өске даа кылыг сөзү болур болгаш болбас хевирлерлиг келген келбээн келир келбес келиңер келбеңер болгаш оон даа өске деңнеп көрүңер чүве аттары болгаш ат сөстериниң чок деп утказы эвес чок чокка деп артынчылар биле илереттинер болгай даг эвес хат чокта кызыл эвес үш эвес орай эвес болган оон даа өске кылыг сөзү өске чугаа кезектеринде чок өске эдеринчи категорияларлыг залогтар видтер причастиелер деепричастиелер наклонениелер болгаш арын сан база үе категорияларлыг болур база болбас хевирлерлиг иштики бүдүш тургузуунуң болгаш утказының аайы биле кылыг сөзү эң улуг ооң биле кады эң не нарын чугаа кезээ болур ооң хараазы биле кылыг сөзүнүң элээн хөй талаларын шинчилел ажылдарында ол хамаанчок өөредилге номнарында безин аңгы аңгы дөмей эвес тайылбырлап турар залогтар видтер дугайында айтырыглар причастиелер болгаш кылыг аттарының дугайында айтырыглар ам даа маргылдаалыг бооп артпышаан эртемденнерниң тайылбырлап турары аңгы аңгы причастиелер болгаш деепричастиелер биле холбакан синтаксис айтырыглары ылаңгыя нарын домактарның чамдык айтырыглары база маргылдаалыг хевээр чижек кылдыр алырга хат хадып чаъс чаап турган чижектиг домакты база хар шыпкан бедик сыннар көстүп чыткан ышкаш домакты бир бөлүк эртемденнер бөдүүн домактар деп санап турар өскелери нарын домактар деп бодап турар бир дугаар домактың баштайгы кезээнде хадып деп деепричастие ийи дугаар домактың баштайгы кезээнде шыпкан деп причастие кирген оларны сөглекчи деп хүлээп көөр бе азы көрбес бе деп айтырыгның чогум на утказы ындыг ол айтырыгга харыы тывылбас тыр кылыг сөстериниң морфемазының улаштыр тутчур чуруму мындыг дазылга чогаадылга кожумаа немежир дөс болур орта залог кожумаа немежир залог дөзү болур ооң соонга вид кожумаа улажыр вид дөзү болур ооң соонга болбас кожумак немежир болбас дөс болур аңаа улай наклонение кожумактары үе арын болгаш сан кожумактары каттыжар чогум ниити чуруму ындыг ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл демдек ады адъектив чижектер чамдыкта демдек аттары кылыг сөстери биле каттыжа бергеш кылдыныгны тайылбырлап чоруур эки чурттаар шыдамык ажылдаар бодамчалыг кылыр ынчангаш демдек аттары домакка байдал бооп киргилээн чоруур чижектер чамдык өске дылдарга бодаарга тыва дылда демдек аттары наречиелер болгаш чүве аттарындан тода ылгалы кошкак ынчалза даа сөс чогаадыр аргалары ниити семантиказы база кол функциязы биле демдек аттары черле тускай чугаа кезээ болур дээринге маргылдаа чок чүве аттары биле дорт харылзаалыы база тускай чадаларлыы демдек аттарының тускай чугаа кезээ болурун улам тода херечилеп турар демдек ады бодунуң бүдүжүнүң талазы биле укталбаан болгаш укталган деп ийи бөлүкке чарлыр укталбаан демдек аттары өске сөстерден укталбаан бүткен не боттары ол демдек аттары болур ак көк сарыг аар чиик эки багай улуг биче чаа ханы укталган демдек аттары үш арга биле тыптыр морфологтуг синтаксистиг лексика семантиктиг арга биле ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл сан ады дээрге тускай саннарның адын көргүзер азы чүвелерниң сан болгаш туруш дугаар аайы биле демдээн көргүзер чугаа кезээ болур беш он чүс он кижи чүс рубль сезен чеди хөпээн сески класс бир дугаар одуруг үшкү черге чамдыкта сан ады кылдыныгның даа санын көргүзүп чоруур үш кагар беш алды баскан ийи бодаан чижектер сан аттары чижектерден көөрге хөй ле кезиинде чүве ады биле холбашкан оларның санын азы туружун тодарадып чоруур домакка ол тодарадылга болур сан аттары мындыг бөлүктерлиг түң сан аттары дугаар сан аттары чыырының сан аттары аңгылаар сан аттары чоокшуладыр сан аттары үүрмек сан аттары ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл ат орну чүвелерни оларның демдээн болгаш кылдыныын дорт адавас чүгле айтып чоруур сөстерни ат орну дээр ат орну аңгы турунда домак иштинге ооң тодаргай утказы чок болур ат орнунуң утказын чүгле хүрээлелден контекстен азы чугаа байдалындан билип шыдаптар бис чижээлээрге ол деп ат орну дийик ол сөс чааскаан турза ооң чүнү айтып турарын бис билбес бис ол деп сөс биле кижи чүнү даа айтып болур логой бир эвес ол деп ат орнун кижи бодунуң чугаазынга ажыглай бээр болза ол сөс кандыг бир чүве адын солуп ооң утказын айтып эгелээр чижек эзир чаккырып чор ол бир ле аң көрүп алган хевирлиг тыва дылда ат оруннары чүгле ат сөстеринге дүүшкек эвес харын ооң биле кады наречиелерге база кылыг сөстеринге дүүшкек болур чижээлээрге орайтадыр ынчан кедээр ынаар салбаңайны берген ынчап барган ат оруннарын утка аайы биле дараазында бөлүктерге чарар арынның ат оруннары айтырыг ат оруннары айтылганың ат оруннары тодаргай ат оруннары тодаргай эвес ат оруннары түрк дыл эртеминде ол ышкаш тыва дыл эртеминде ат оруннарынынң чаңгыс аай классификациязы чок ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл наречие кылдыныгның азы чүвениң ылгавыр демдээн илередир өскерилбес тускай чугаа кезээн наречие дээр наречиелер утка аайы биле кылыг сөзүнге демдек адынга бир ле өске наречиеге хамаарышкан болур дыка өөрүүр дыка хөглүг дыка үр лексика грамматиктиг ужур утказының аайы биле наречиелерни дараазында бөлүктерге чарып турар өске чугаа кезектери ышкаш наречиелер укталган болгаш укталбаан болур чижээ багай багайтыр билин билиндир мында багай биле билин деп демдек адынга тыр дыр дээнзиг слог кожуп каарга багайтыр биле билиндир деп наречие сөстери тыптып кээр дир чижек тулчуушкунче тулчуушкунче тура дүшпейн бурунгаар с пюрбю ш ч сат е б салзыңмаа амгы тыва литературлуг дыл лексика болгаш семасиология фразеология фонетика морфология тываның ном үндүрер чери кызыл калчан шилги аът ч бажың алаак искра сумузу бестиг ажык тайгазынга төр тываның ийи дакпыр наадым чемпиону калчан шилгиниң баштайгы байзазы искра сумуга болган алдын баглааш найырынга ги черни чаалап алган база ол ла чылын май де эрттип келген дараазында чылдарда амгы үеде алыр болза кожууннар аразында шилчип чоруур кубоктуг чазын апрель де эрттип турар чарыш эгелеп чорда база ла ги черни алгаш мөңгүн чүген чулар биле шаңнаткан калчан шилги удаа дараа чарыштарга каш чыл ишти черле байзадан дүшпейн турган чылда болуп эртткен тываның чазааның шериг оол дизижикович ооржактың бирги улуг машина газ шаңналдыг наадымынга км чарыжынга эрттип келген дараазында чылда наадымга база ла км ге чемпион болуп халып кирип келген наадымда эрттип турганындан өскеде де кирип турган олардан өскеде чарыштарга черле ап чораан байзазы база хөй ынчангаш тыва чоннуң мындыг үлегер домаа бар болгай мактал ады олбес ээзи андрей моңгуштуң ачазы адександр моңгуш шолазы прокурор ол аътты искра совхозтуң чылгызындан шилип ап турар уеде ол аъттың байдалы багай турган хөрээ бузук ышкаш ышкыштаар чылгычылар шуут кайгап ханмайн аразында чугаалажып турганнар мынча көвей мал аразындан барып барып чудаңгы кулун шилип аар бо даа арай аът мал сайгарбас кижи дир аа ашак тургаш каш чыл болгаш боттарыңар көре бээр силер диген чүгүрүк аътты шилип билир чаңгыс көргеш эндевес кижи болган абдурауф фитрат узб бухара ташкент өзбек шүлүкчү чоглчы эй улуғ турон арслонлар лкаси сенга не блди олинг қалайдир нечук кунларга қолдинг эй чингизларнинг темурларнинг ғузларнинг отиллаларнинг шонли бешиклари қани у чиқдиғинг юксак ринлар қуллик чуқурлариға недан тушдинг дунёни уро лари билан титраткан йлбарс юракли болаларинг қани ер тупроғини ккларга учиратурған тоғ гавдали ғлонларинг қани нечун товушлари чиқмайдир ер юзининг бир неча полвонлари блган ботир туркларинг қани нечун чекиндилар нечун кетдилар кураш майдонларини згаларга нечун қйдилар нечун нечун нечун гапур менга эй улуғ турон арслонлар лкаси сенга не блди ер юзининг буюк салтанатларини сен қурмадингми индистоннинг эроннинг оврпанинг улуғ хоқонларини сен юбормадингми эй хоқонлар чоғи эй қарамонлар туғойи қани у чақмоқ чақишли ботир хоқонларинг қани аввалғи қ юрушли отли бекларинг нечун уро ларинг эшитилмайдир дунё халқини бйсундирмаган салтанатларинг нечун бузилди инсонлик оламини қанотлари остинда олган хоқонлиғнинг нечун кучи лди кучингми кетди кимсасизми қолди йқ йқ тангри аққи учун йқ сен кучсиз эмассан сен кимсасиз эмассан бугун ер юзида саксон милйун боланг бор буларнинг томирларидаги қон чингизларнинг темурларнинг қонидир буларнинг кучлари сенинг кучингдир эй улуғ турон арслонлар лкаси қайғурма эски давлатинг эски салтанатинг эски йигитларинг эски арслонларинг аммаси бор еч бири йқолмамишдир ёлғиз о ёлғиз тарқалмишдир сувакпит олег одербеевич чаадаананын чеди чыл школазын тывананын хогжум шии театырынын чанында театр студиязын влксм тк нын комсомлдун дээди школазын м горький аттыг литература инстидудунун чанында дээди курстарны сэкп тк нын дээди партия школазын дооскан чогаал ажылын чылда эгелээн баштайгы оорушкунун ыры деп шулуктер ному чылда чырыкче унген бичии оннуктеримге найырал тиилелгенин базымнары харым каш тыр чогаалдар чыындылары уенин уну деп шулуктер чыындыларынын база отчугаштын чырыы тывынгыр оол ужуражылгалар болгаш ужуралдар чадаг ашак деп проза чыындыларынын автору с михалковтун а бартонун д джанбаевтин чогаалдарын тыва дылче очулдурган оон шулуктери орус украин белорус казах алтай хакас бурят якут кыргыс молдав эстон латви литва моол вьетнам кхмер дылдарже очулдуртунган тыва асср нин культуразынын алдарлыг ажылдакчызы куруне шанналынын чогаал талазы биле лауреады тыва републиканын алдарлыг ажалдакчызы мария андреевна хадаханэ чылдың июнь бохан суур иркутск облазы прозаик очулдурукчу литературовед критик филология эртемнериниң кандидады ссрэ ниң журналистер эвилелиниң кежигүнү ссрэ ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү бүгү совет чергелиг театралчы ниитилелдиң кежигүнү тыва асср ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы россия федерациязының культуразының алдарлыг ажылдакчызы мария андреевна хадаханэ чылдың июнь да иркутск облазының бохан суурга төрүттүнген кызылдың школаларынга өөренип турган чылда иркутскиниң күрүне университединиң төөгү филология факультедин дооскан чылдарда тываның дыл болгаш чогаал эртем шинчилел институдунга эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап турган кызылда күрүнениң педагогика институдунуң орус чогаал кафедразынга башкылап эргелекчилеп ажылдаан чылда ссрэ ниң эртемнер академиязының м горький аттыг делегейниң литература институдунга тыва калбак чогаалдың проза тургустунганы деп темалыг кандидат диссертациязын камгалап алган м хадаханэ он он эртем база литература критиктиг чүүлдерни бижээн тыва чогаалчылар о сагаан оолдуң с сүрүң оолдуң м өлчей оолдуң н ооржактың м көжелдейниң б ондарның дээш оон даа өскелерниң чогаалдарын орус дылче очулдурган м хадаханэ бодунуң ажылдарында чогаалчыларның ажылдарын сайгарып тура тыва прозаның сайзырап келген оруун эдерип көрүп турар тыва литературоведениениң үндезилекчилериниң бирээзи бооп ол тыва чогаалдың төөгүзүнүң база амгы бергедээшкиннеринге хамаарышкан айтырыгларны шиитпирлээринге идепкейлиг киржип турар ол кезек библиографтыг айтыкчыларны чыып тургускан совет хөй язы сөөк литератураның төөгүзү кыска литературлуг энциклопедия улуг литературлуг энциклопедия деп номнарга тыва чогаалчылар дугайында ниити болгаш хуу хуу чүүлдерни бижип турган бүгү совет чергелиг регионалдыг делегей чергелиг эртем конференцияларының киржикчизи ол рсфср ниң кү болгаш ки чогаалчылар чыыштарының киржикчизи ооң тыва культура дугайында чүүлдери театральная жизнь литературная евразия советская женина российский писатель сибирские огни деп сеткүүлдерге үнүп турган м а хадаханэниң кезек ажылдары алтай якут хакас моол база тыва дылдарже очулдурттунган ссрэ ниң журналистер эвилелиниң кежигүнү ссрэ ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү бүгү совет чергелиг театралчы ниитилелдиң кежигүнү хертек амырбитовна анчимаа тока январь чыл ноябрь чыл совет болгаш тыва күрүне ажылдакчызы салчак токаның өөнүң ишти чылга чедир тар ның биче хуралының президиумунуң даргазы чораан анчимаа хертек чылдың кыжын таңды урянхайга төрүттүнген школага моол дылды өөренип алгаш чылда тыва бижик тыптып келир үеде эң бир дугаар тыва бижикти шиңгээдип алганнарның бирээзи тыва арат республиканың аныяктарының революстуг эвилелиниң кежигүнү тургаш дараазында чылда ла тыва араттың революстуг партиязынга кирип алган москвада и в сталин аттыг чөөн чүктүң ажыл ишчи улустарының коммунистиг университедин чылда дооскан өөренип турган чылдарында уран чүүл биле ажылдап турган эң бир дугаар тыва улустуң ырызын граммофоннуг пластинкага бижидеринге ыраажы кылдыр киришкен тываже ээп келгеш тыва арат республиканың аныяктарының революстуг эвилелинге ажылдап турган чылдан тура тываның араттың революстуг партиязының төп комитединиң херээженнер биле ажыл агый чорудар отделиниң удуртукчузу чораан чылдан тура анчимаа хертек тыва арат республиканың биче хуралының даргазы апарган ол дээрге бүгү делегейде эң бир дугаар парламенти даргазы кылдыр херээжен кижи олурупканы бооп турар наадым чылдың август хүннеринде кызыл хоорайга болуп эрттер малчыннарның байырлалы эң тергиин өг шилилгезиниң жюри кежигүннериниң башкарыкчызы долгар с к болган түңнелинде өглер мөөрейинге ги черге эрзин кожууннуң өө төлептиг болган өгнүң ээзи күден мариан банзыевич ги черни тес хем кожуннуң өө болган ооң ээзи алдын херел дөрбет оол романович кү черни каа хем кожууннуң өө алган өгнүң ээзи ондар чойган алексеевич болган идепкейлиг киржилге дээш хүндүлүг бижиктерни эң ыраккы кожууннар тожу биле тере хөл кожууннары алган өглер хоорайжыгажынга тулган дээн малчыннарны шаңнап мактаар байырлал болуп эрткен наадымның чемпионнары малчын болган олар тыва республиканың көдээ ажыл агый болгаш аъш чем яамызының бирги чергениң дипломнарын болгаш үнелиг шаңналдарны алганнар тыва республиканың көдээ ажыл агый болгаш аъш чем яамызының ийиги чергениң дипломнарын болгаш үнелиг шаңналдарны дараазында мурнакчы малчыннар алган тыва республиканың көдээ ажыл агый болгаш аъш чем яамызының үшкү чергениң дипломнарын болгаш үнелиг шаңналдарны дараазында мурнакчы малчыннар алган аныяктар хүрежи чылдың айның хүнүнде болган хире мөге киришкен хүрешти баткар баасаң шүүлген аныяктар наадымынга дакпыр тиилекчи болган төөгүлүг хүреш болган чемпион болган ча адыкчыларының кайызынга даа тыва республиканың мергени деп аттарны тывыспышаан наадым чемпионнарының медальдары биле муң рубль акша шаңналдары биле демдеглээн сойыт чону олар боттарын сойыт дижир буряттар оларны оёд дээр орустар оларны сойот азы сойоты дээр чөөн саян дагларын эжелей чурттаан чон бурят республиканың барыын чүгүнде ока деп кожуунда боксон орлик сорок хурга деп суурларда чурттап чоруур улус аалдарда чурттап чоруур улус база бар малчыннарның кыштаанда ийи азы үш чер бажың турар чүве бурят дылдыг чон эрте бурунгу үеде сойыт чоннуң өгбелери самоди дылдыг улус чораан вектер дургузунда олар чоорту самоди дылып уттуп эгелээш аймак аймаа биле чугаазынга түрк сөстер ажыглап эгелээн бо чоокку үеге чедир сойыт чоннуң өгбелери түрк дылдыг улус турган оларның эрги чугаазы кожа хелбээ чурттап чораан тофалар болгаш тухаларның чугаазынга аажок дөмей турган төрээн дылын уттур чаң дугаар вектиң эгезинден эгелээн боор чылдарда сойыт кижилер аразынга орус дыл шинчилекчилери ажылдап чораан олар кырган улус аразындан түрк дылын утпаан улусту эскерип каан аныяктар ол үеде төрээн дылын билбес турган шак ынчалдыр сойыт кижилер дугаар вектиң дургузунда өгбелериниң эрги дылын оскунупкан тыва дылда ышкаш кыска узун болгаш өк биле адаар ажык үннер турган сойыт дылда шупту үннер саны хире болур чүс чүс чылдар дургузунда саян дагларынга бооп турган чугаа дыл домак солчуушкунун эртемденнер эскерзе даа ол элдептиг чүве ам даа таптыг шинчилеттинмээн сойыт чоннуң өгбелери чөөн саян дагларынга үе дүптен бээр чурттап чораан бо сөөлгү үеге чедир оларны аңгы чон деп орустар даа буряттар даа санавайн чораан чылдар эгезинде сойыт чоннуң кижилери боттарын бис буряттар эвес бис дижип эгелээн чылда сойыт чоннуң национал сельсоведи тыптып келген ынчан на дораан бурят республиканың юстиция яамызынга ока кожуунунуң сойыт чоннуң каттыжыышкыны бүрүткеттинген сойыт чоннуң национал сельсоведи дээрге амгы үеде сорок сумузунуң чагыргазы үш сөөктүг чон иърхит оъңыт аазуут ол үш сөөк адын тыва графика биле чара бижиир болза иърхит оъңхыт биле хаазуут болур хаазуут сөөгүнүң улузу тывадан көжүп келген эрги үеде манчжурлар тергиидеп турда көпсү хөлдүң чөөн талазынга бир тускай хаазыт кожууну турган ол кожуундан хурулдай деп кижиге баштаткан кезек улус ильчир деп хөл кыдыынга көжүп келгеш аңаа олчаан чурттап артып калган иърхит сөөгүнден укталган кижилерниң өгбелери эң баштай көпсү хөлге чурттап чораан оон тура олар соңгу чүкте тунка деп черже көже берген улус аңаа иърхиттерниң хөй кезии енгорбой деп черге чурттай берген соонда ол сөөктүң улузу жемчуг деп хемниң унунче тарай көже берген тункаже эң бир дугаарында халзай деп кижи көжүп келген халзайның көшкенинден бээр үре салгалдың чуртталгазы эрте берген шаанда иърхиттер чаа черге көжүп келирге ивилер азыраттынмас чер болган ынчангаш олар чоорту чылгы биле мыйыстыг бода мал азырап эгелээннер ивилерин кагбаан иърхит улус хаазуутар чуртунче чиңгистиг ильчир деп хөл чоогунче көже берген бо сөөк ады тыва улуста иргит деп сөөк ады биле аажок дөмей амгы үеде оъңхыт сөөгүнден укталган улустуң чамдык кезии кожа чурттап чоруур бурят чоннуң аразынга эстип чиде берген байкалдың соңгу чартыында чурттап чоруур буряттар аразында булагат деп аймактың улузу бар ол булагаттар аразында дугаар биле дугаар онхотой сөөгүнүң улузу бар солун чүве чүл дээрге окада чурттап чоруур буряттар аразында оъңхыт сөөгүнүң улузу шуут чок бооп турар б с дугаров деп эртемден шаанда оъңхыттарның өгбелери түрк дылдыг улус чораан деп бодап турар аңнап балыктап иви малын азырап бурунгу ада өгбелери ышкаш оран кежии биле амыдырап чоруур улус чүве бода мал сарлык чылгы тудар улус шээр малы эвээш хевирлиг саян дагларының дошкун агаарынга ындыг мал тудары берге сойыттар дан чылдарга чедир ивилер азырап чораан бурят асср ниң чазаа иви азыраары ажык чок арарган экономикага орулга көңгүс чок дээш совхозтарга иви тударын хоруп каапкан чылда тофа кожаларындан сойыттар баш иви малын садып алган ол үеден бээр сойыт кижилерниң чамдыызы бедик саян дагларында ивилерин оъткарып чоруур эге түрк дыл дыл шинчилекчилериниң бодалы биле шаандагы шагда мырыңай муң муң чыл бурунгаар төп азия девискээринге чурттап чораан улустуң бир ле дылы орус дылда ону пратюркский азы прототюркский язык дээр англи дылда ону дээр турк дылда ону дээр амгы үеде делегейде шупту түрк дылдар ол чаңгыс эге түрк дылдыг улустуң чугаазындан укталган бооп турар эге түрк дыл кандыг турганын эртемденнер билбес бистиң билиривис эң эрги түрк дыл дээрге дугаар вектерде дашта сиңип артып калган чугаа дыр дыл шинчилекчилериниң аразында компаративист бөлүүнүң улузу бар олар мынчаар боданган үе эрткен тудум кижилерниң чугаазы чоорту чоорту өскерлип чоруур логой ону шупту улус билир дыл деп чүве тускай аажы чаңныг болур чүве ынчангаштың кижилер чугаазында шупту болган өскерилге дыл домактың тускай аажызы ёзугаар болур чүве улустуң чугаазы анаа ла хей черге өскерли бербес үе шагдан бээр улустуң чугаазында бооп турар болгаш бооп турган өскерилгелерни шүүштүргеш тускай дүрүм үндүрүп алып болур оон ыңай улустар чугаазында удур дедир сөстерни өттүнүп үлегерлеп алыр боор чүве өске чугаалыг аймактарның улузу база бот боттарындан чаа сөстерини өттүнүп адап тургаш үлегерлеп алыр боор чүве кандыг бир чонга кайы үеде чаа сөстер киргенин эртемденнер база билип шыдаптар апарган дыл шинчилекчизи компаративсит анна дыбо мынча дээн эге түрк дылдыг аймактың улузу каяа чурттап чораанын тода билбес бис ынчалза даа ол аймактың кожалары бир талазындан кыдаттар турган өске талазындан енисей дылдыг чоннар биле самоди дылдыг улус турган дыр оон ыңай ол эртемден ордос ховуларынга муң чыл бурунгаар чурттап чораан сюнну деп аймактың улузу эге түрк дылдыг турган деп чугаалап турар роман дамдынович лудуп чылдың сентябрь де төр тыва шүлүкчү лама башкы тываның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү роман лудуп чылдың сентябрь де эрзин кожууннуң нарын суурунга төрүттүнген нарынның ортумак школазын дооскаш челябинск хоорайның юридиктиг техникумун тываның күрүне университедин дооскан гунзечойней деп санкт петербург хоорайда дацанга өөренип турган кожууннуң социал хандырылга отделиниң улуг инспектору комсомол комитединиң секретары клуб директору болуп ажылдаан чогаал ажылын чылда эгелээн ооң шүлүктерин республика солуннарынга улуг хем сеткүүлге үнүп турган ийи чагаа деп шүлүктер чыындызы чылда үнүп келген тыва дылче төвүт аас кежиктиң алдын дүлгүүрү деп тариналарны буддизмниң ыдыктыг демдектери деп кыска айтыкчыны очулдурган бурган башкы кайнаар көрүп турарыл деп философчу чүүлдү үндүрген анан даваа саая өдербей мызаа каракович ыткан он сес азылыг бора хүлүк аъттыг арзайтының аар ийинге сыңмас ала була чылгылыг өвүрзүнге сыңмас өле була чылгылыг аңгылава угбалыг аваа чечен дуңмалыг анан даваа чораан иргин аңгылава угбазы олургаш дуңмазы шак оон ажынган хорадаан ышкаш болган соонда шак оон аъттанып алгаш аал оранындан хап үне берип тир алдайның тайгазынче хап үне бергеш чаш харын чагдыра чадап тургаш чаш харга кара киштиң изин истеп тургаш хорум караанга киир истээ үш кулаш дурттуг кара кишти тудуп алгаш ангылава угбазынга эккелген турган иргин алдайның кара кижин аңгылава угбазы демир илчирбеге өртеп баглап алган өртеп баглап турарга кара кижи доңдун шириин апарган карактап кадагалаары даа берге мындыг бооп тур эвеспе күжүр анан даваа чүзү боор хап чоруткаш бозутту хемниң ыяжын боос беге деңнеп туруп кескеш кызатты хемниң ыяжын кызыр беге деңнеп тургаш одура кескеш угбазының кижинге өйлеп тургаш кончуг аптараны чазап кылып берген иргин аңгылава угбазы демги кижиниң мойнунга ама саазынга бижээн бижикти суккаш баарында агып баткан хемниң суунга аппарып салып бадырыпкан турган иргин ол хемниң унунга балыктап чораан оолдар ол хааржакты дозуп тудуп чадап кааш хаанынга барып айыткаан иргин хаан даа чүзү боор ону кээп дыңнааш аг шериин чыггаш ол хааржакты чедип тыпкаш аскын даа ашпайн меңээ эккеп бериңер деп мындыг чарлык кылган иргин хаанның аг шерии даа ол хааржакты чедип тыпкаш демир актак биле ушта каккаш хаанынга эккеп берип турган иргин хаан даа ажыдып көөрге алдайның кара кижиниң мойнунда ама саазында бижик бижип каан ону ала тыртып аарга алдайның кара кижи хаанның эгин бажынга тепкеш арзайтының улуг таңдызынче арлып халып чоруп каап тыр эвеспе амдыы ама саазында бижикти кыйгырып көөрге ол хемниң бажында анан даваа деп кижиниң угбазы аңгылава деп кижи алган ашак чок чурттап олурар кижи мен бо бижикти алган черде алган кадайы чок кижи алыр кижи бар бе бир эвес бар болза мени кээп ап алзын мээң дуңмам кончуг каралыг кижи эвеспе бир эвес мени алыр болза анаа теве кадарчызы ашактан чорудуп айбылап меңээ ужураштырар силер деп олурган иргин шында ла демги бижикти номчааш хаан даа чүзү боор теве кадарчызы ашакты үттеп сургааш ол хемниң бажында анан давааның аалында угбазынга ужуражыры биле чоруткан турган иргин шында ла каш хонганда анан давааның эгер казар ийи ыттары даа ээре берген анан даваа үнүп көөрге кодур кара буура мунуп алган теве кадарчызы болгу дег ашак чортуп чоруп олурган иргин аңгылава үне халааш ыдындан ай деп алгаш ашакты хүндүлеп ямбылап туруп тур эвеспе майнак онаңович саая май чыл чыл тыва чогаалчы шүлүкчү башкы улус өөредилгезиниң болгаш культуразының хоочуну тыва чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү бодунуң амыдырал чуртталгазын өзүп орар чаш ажы төлдү кижизидеринге хамаарышкан ажыл ижинге тураскааткан саая майнак чылдың май де мугур аксы суурнуң соңгу чөөн чүгүнде саадак арттың эдээнде көк дөргүн деп черге төрүттүнген мугур аксының чеди чыл бай тал ортумак школаларынга өөренип чораан чылда кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң төөгү дыл факультедин дооскан чылдарда шериг албан хүлээлгезин казахстанның семипалатинск хоорайдан ырак эвесте лебяжье суурнуң чоогунда агаардан удур камгалал кезээнге эрттирген өөредилге чылында майнак онаңовичини ол үеде республикага башкылар чедишпезинден бай тайга кожууннуң кызыл даг ортумак школазынче институт мурнундан башкыладып чорутканы биле ооң күш ажылчы намдары студент тургаш ла ынчаар эгелээн майнак онаңович чылдарда бай тайганың кызыл даг шуй чөөн хемчиктиң баян тала чадаана мөңгүн тайганың мугур аксы школаларынга орус дыл литература болгаш төөгү башкылап өөредилге эргелекчилеп директорлап чыл башкы ажылынга ажылдап чораан ол чылдар иштинде өзүп орар чаш ажы төлдү өстүрүп кижизидеринге улуг үүлезин арттырган майнак онаңович хөй ниити ажылдарынга база идепкейлиг киржип өөредилге ажылдакчыларының профэвилел комитедин даргалап пропагандистеп лекторлап турган майнак онаңович чылдарда мөңгүн тайга райкүүскомунуң өөредилге культура килдистериниң эргелекчизинге күш ажыл чонну ажылче хаара тудар төптүң директорунга ажылдап турган саая м о чылда амыдыралының аайы биле кызылга көжүп келгеш эне сөзү солуннуң культура килдизиниң редакторунга журналист бооп ажылдап чоруй тываның дыл литература төөгүнүң эртем шинчилел институдунче шилчип амгы тываның гуманитарлыг шинчилелдер институду дыл бижик секторунуң эртем ажылдакчызынга чылга чедир ажылдап чылда чырыкче үнген тыва дылдың тайылбырлыг словарының бирги томунуң тургузукчуларының бирээзи болуп дыл эртемин сайзырадырынга база бодунуң үлүг хуузун киирген майнак онаңович хүндүлүг дыштанылгаже үнген соонда улуг хем аттыг тыва чогаалчыларның сеткүүлүнүң кол редакторунуң оралакчызы харыысалгалыг секретары бооп ажылдаан чогаалчы ажыл ижи дээш рф тиң иштики херектер яамызының база м шолоховтуң харлаанынга юбилей медальдары тр ниң культура болгаш сүлде сүзүк сайзыралының яамызының хүндүлел бижии биле шаңнаткан тываның сураглыг композиторлары хүреш оол дамба базыр оол чүлдүм сүрүң борис чамбыт владимир серен олар майнак онаңовичиниң хире шүлүктеринге чараш аялгаларны чогааткан ырылар апарган шүлүктериниң ынакшылды сүзүк кылгаш ырлаарындан эрикпээн мен деп аттыг баштайгы дискизи тр ниң улустуң артизи станислав ирильдиң база тр ниң алдарлыг артизи луиза мортай оолдуң күүселдези биле чылда чырыкче үнген чогаал бижииринден аңгыда майнак онаңович башкы чогаалчы кижи болгаш тываның ат алдарлыг чогаалчыларының чогаалдарынга хамаарышкан эртем шинчилел ажылдарын болгаш амы хууда бодалдарын бижээн шартаа хүрең аъттыг саргалаң моңгуш хүргүл оол сазыг хунаевич шыян эрте бурун шагда саргалаң ашак кужурлуг чинчилиг ийи чурттуг чурттап чоруп тур эвеспе шартаа хүрең аъдын мунуп алгаш кужурлугну куду баткаш чинчилиг аскынга баар чинчилиг аскынга от одунга одагланып отчуг чөвүрээзин оттулуп а чиир чөкпек хүнезинин шиштеп чип турар мындыг ашак тыр ол ийи чурттуң аразынга та чеже та кажага чоруп келген чүве ол ынчап чоруп тургаштың а бир ле хүн саргалаң кужугурлугну куду баткаш чинчилиг аскынга келгеш оъттуг черинге одагланып оттуг кезээн оттулуп чиир чөкпек хүнезинин чип олурда чинчилигни куду киш хадып бадып оруп тур дош кырлап дөш кырлап чораан кишти сывыртап ойладырга ол чүве ол халааш ол кижи бир дазыл алдындыва барып кире берген демги дазыл алдын шартаа хүрең аъттың кудуруу биле дузак салып алгаштың үндүр чукшуптарга демги кижи туттуна берген демги кижи сөзүн алгаш таалыңнапкаш дедир халдып чоруткаш чинчилиг аскынга оъттуг черге одагланып оттуг кезээн оттулуп чиир чөкпек хүнезинин шиштеп чип алгаш ла аажок хараган шижи биле ол ла чоруткаш доо кужурлуг аскы биле кежип бар чыдарга кылымаа шартаа хүрең аъдының чаваа чарлып өлүп калган шыяан шыяан чаңгыс аъдым шартаа хүреңимден чарылгаш мен даа чүү боор мен оран делегейниң ыдык аңын туткан дыр мен аңаа ынчап барганы ол дур оон башка мээң аъдым өлбес ужурлуг чараш аңны тутпас чүве болгай дээш дедир ушта соп алгаш суйбап суйбап чараш аңны салыптарга аргазындыва чоолбураңнадыр маңнап кире берип тир демгизи аргазындыва чоолбураңнадыр халып кире бээрге соондан кылаштап чоруп каап тыр эзер чонаан сойгаш дош кыдыынга салып кааш та чежеге кажага кылаштап келген саргалаң кончуг эзим иштинге баргаш улуг одун ужуткаш ооргалап чыдып алган удуп калган дүне када дүжүнде чанында ла чүве халырткайнып дагжаар доп дораан тура халааш саңын салып чажыын чажып чалбарып оран таңдызынга чалбарааш аъдынга барып чеде бээрге шынап ла диргизип каан анаа оъттап чыдып тыр саргалаң шак оон аъдын ап алгаш оюн оя чигин чире чурттап чоруй барып тыр тыва тоолдар о к ч дарыманың чыып бижээн материалдары кызыл кускун биле үгү тондук салчак дамдынович ыткан шыяан ам эрте бурун эңге доңга шагда чүвең иргин ийин очур чандан тайганың баарында калбак кара эзимниң иштинге үгү биле кускун ийи ужуражып кээп тир кускун олургаш үгү олургаш үгү даа чүзү боор чаш уруг өттүнүп алгырып дилги өттүнүп чаккырып эдип даа олурган эвеспе кускун даа чүгле коңгук коңгук кык кык эдер боордан башка чүнү даа билбес эдип орда хову дагның чаашкадай деп кужу ужуп келгеш кижи өттүнүп сыгырар күшкүрер мал өттүнүп эдер киштээр дээлдиген өттүнүп киштеп эдер сайлык баарзык сааскан хамнаарак өрге күске болгаш оранның чивирлиг куш бүрүзүнүң үнүн доза өттүнер оларның аажызынын доозазын чаңнап тургаш көргүзер аастыг дылдыг араатан бүгүдегезин шуптузун билир болган аң мең оранын шуптузун чугаалап бергеш шыяан ам кускун олургаш үгү олургаш шыяан ам үгү олургаш кускун олургаш оон уламы биле хүндүс боорга кускуннуң караанга үгү көстүп ужуп болбас дүне боорга үгүнүң караанга кускун көстүп ужуп болбас болган төөгүлүг амытаннар чүвең иргин олар даа ол хевээр баардылар ону даа ол хевээр тоолдадым маады лопсаң осур чылда бии хем кожууну билелиг черге төр тыва арат республиканың көскү күрүне болгаш политиктиг ажылдакчызы биче дүжүмет маады далай деп кижиниң өг бүлезинге төрүттүнген төрүмелинден угаан сарыылдыг чаагай сеткилдиг күш ажылга кедергей чүткүлдүг кижи болгаш ол орус дылды аныяанда ла эки шиңгээдип алган лопсаң осур тожу хүрээзинге төвүттүң улуг хүрээлериниң бирээзинге өөренип турган болгаш моол төвүт дылдарны хостуг билир апарган тывага чанып келгеш ол бии хемде маады сумузунуң чагырыкчызы болу бергеш ол сумуну кожуун чергелиг кылдыр тургузар дээш чадап каан иннокентий сафьянов павел медведев ышка депшилгелиг үзел бодалдыг орус кижилер биле ол доктаамал ужуражып сүмележип турган чаңгыс чер чурттугларынга ол үргүлчү бистиң тываны дарлап келген манчы кыдаттар биле кады чоруп шыдавас бис кожавыс моол боду камгалал хереглеп турар чүгле россия тываны камгалап болур деп чугаалап чораан төп болгаш барыын талакы кожууннар нояннарының дүжүметтериниң хөй нуруузу оларның аразында улуг салдарлыг нояннар монгуш хайдып чымба бээзи болгаш буян бадыргы олар база ынчаар бодап турган ол хуралга бүгү ниити төп чөвүлелди тар ның баштайгы чазаан буян бадыргы чымба соднам балчыр томут лопсаң осур дамдын ензак составтыг кылдыр соңгаан а маады лопсаң осурну тар ның чазааның даргазының оралакчызы кылдыр томуйлап ооң бедик эртем билиин улуг дуржулгазын үнелеп көрген тываның оон хөй националдыг чонунуң мурнунга улуг ачы хавыяалыг болган маады лопсаң осурну контрреволюстуг ажыл чорудулга кылып күрүнениң бараанын дүрүм чок езу биле чарыгдаан деп нүгүлдээшкин биле буруудаткаш тар ның хүрээлеринге бүгү албан дужаалдарындан дүжүрген суд шиитпири чокка өнчү хөреңгизин хавырган а бодун чаа хөл кожууннуң үрбүн тайгазынче күш биле шөлүпкен ооң политиктиг болгаш хамааты эргезин казаан ол кожууннуң девискээринден өскээр чоруурун хораан кайгамчык буянныг ол кижи улуг хем кожууннуң куйлуг хем деп черде куйга чааскаан мөчээн төөгүнүң кээргел чок каржы шыны ындыг дыр чанчы хөө чапаажыкович ооржак чылда төр тыва билдингир тоолчу чанчы хөө чапаажыкович чылда барыын хемчик кожууннуң аяңгаты сумузунга төрүттүнген ооң ада иези бөдүүн мал маганы чок улус чораан адазы чапаажык сойлук оглу аңнаар база улуг тоолчу чораан чоок кавы аалдарның ажы төлүнге чонга билдингир тоолдарны ыдып берип чораан ону дыңнаксаан бай шыырак улуска база тоолдарны ыдып берип чораан тоол ыдар чаяанын ийи оглу чанчы хөө биле шара хөөге дамчыткан авазы морбуяк ус шевер даараныкчы чораан чанчы хөө адазы чылда чок болган соонда ак чалан биле мартан мээрең деп байларның хөдели болуп чораан оларның дилээн ёзугаар ында хаая улустуң аас чогаалын ыдып берип турган шак ла мынчап чоруй өг бүлезинге дузалажып чораан чанчы хөө адазы ышкаш аңчы база чораан генералды чоок таныыр кижилер ооң шеригзиг дурт сынын магадаар турган ынчалзажок ол дыка бөдүүн чазык чаагай болгаш дайынчылар дугайында сагыш салыышкыны кезээде илергей чораан тываның үндезин чонунуң иштинден баштайгы генерал г б шома барык бүгү назынын шериг албанынга бараалгаткан чылда чөөн хемчик кожууннуң чөөн хемчик кожуун баян талага баян тала сумузу төрүттүнген аныяк улусчу республика иштикиниң болгаш даштыкының дайызыннарындан камгаланыр аргалыг болуру эргежок чугула турган ынчаарда аныяк гессен шома чылда тываның араттың революстуг шериинге тарш ка шериг албанын эрттирип келген шериг херээнге ооң чүткүлдүүн өөредилгеге сундулуун барымдаалап көргеш үш чыл болганда ону тывадан ыракта калинин хоорайда шериг училиезинге өөредип чоруткан аъттыг шериг училиезин гессен борисович чидиишкинниг дооскан сөөлүнде тарш тың взвод командиринге томуйлаткан ооң взводу шеригниң мурнуку одуруунга кирген дараазында краснодар хоорайга командирлер курзун дооскаш тываның аъттыг шериг полугунуң командири болган харысаалгалыг бедик албан дужаалды аңаа бүзүрээн үжен чылдарның төнчүзүнде тодаргайлаарга чылдан чылга чедир тар ның удуртулгазы г б шомага таныш эвес албан дужаалды дааскан тар ның күрүне прокурору болуп ажылдаан ынчалзажок ол үеде полковник г б шома шериг албанынче катап кирер аргалыг болган тар ның шериг министири бедик албан дужаалга томуйлаткан ада чурттуң улуг дайынының бүдүүзүнде ол москваның шериг академиязын дооскан совет эвилелиниң элээн каш шериг училиелеринге стратегияны болгаш тактиканы башкылаан фронтуже чорудар дугайында ол хөй удаа дилеп рапорттарны бижээн ынчалзажок ону фронтуже чорутпаан мергежилдиг офицерлерни өөредири белеткээри чугула турган фашистерни тиилээн сөөлүнде генерал майор г б шома партияның тыва обкомунуң шериг килдизин эргелеп турган дипломаттар тайбыңны тургуссуннар а кадржаан офицерлер бистер дайынга кезээде белен болур ужурлуг бис деп командирлерни ол кезээде өөредип чораан аныяктарны шериг херээнге өөредириниң оларны ада чурттун камгалаарынга кезээде белен кылдыр кижизидериниң эргежок чугулазын генерал г б шома калбаа биле тайылбырлап дайын халавының кыжаныышкынын чонга угаадып келген г б шоманың тываның болгаш россияның мурнунга ачы хавыяларынын бедии биле үнелээн кызыл сылдыс ордени тар ның ийи республика орденнери хөй санныг медальдар ооң хөрээн каастап чораан гессен борисовтуң харлыында аар аарыгдан чылда мөчээн ооң чуруу болгаш генерал хеви шериг селемези төөгүлүг документилери алдан маадыр аттыг чурт шинчилел музейинде кадагалаттынып чыдар бии хемниң хоочун чурттакчылары ол үеде кызыл тараачын колхозтуң даргазын соңгуп ап турганын ам даа утпаан ажыл агыйны удуртурун колхозчулар чаа ла чээрби харлыг петр астафьевке бүзүрээн шуптузу демниг бадылааннар туран чурттуг боттарының кижизи ол улус чонну билир колхозчуларның караанга өзүп келген чаа даргага колхозтуң хөреңгизи кылдыр чүгле таңма болгаш чартык миллион рубль өре шилчип келген шак ынчаар аныяк даргага колхоз дээш харыысалга суур ооң чурттакчылары аныяк чалыы кырган чөнүк кижилер дээш сагыш салыышкын онаашкан петр баштайгы үезинде улуг бергедээшкиннерге таварышкан дыка хөй колхозчулар үе эрттирип чаңчыккан ажылга хөөн чокталган болган ындыг чаңчылдан чарлыр херек ынчангаш бир дугааргы ла баштаар чер хуралынга негелде салган шыңгыы сагылга чурум херек баштаар чер кежигүннери барык хүннүң чыгыы чыглып ажыл агыйның байдалын сайгарып шиитпирлерни хүлээп ап колхоз амыдыралынга идегелдиг амыдыралчы дуржулгалыг хоочуннар биле сүмележип турган ажыл агыйда хөй ажылдар кылдынган колхозбут кырында туруп келген деп чугаа каяа даа дыңналып эгелээн ынчалзажок петр васильевич болгаш идепкейлиглер чүге черле кижилерниң ниитиниң херээ дээш сонуургалы эки илеревезил деп айтырыгны салбышаан хуралдарга ол дугайын чаңгыс эвес удаа көдүрүп чалгааларны ыяттырып маргыжып даа келген чаңгыс кижи чалгаа болза ол бүгү колхозчуларның буруузу кым бир кижи ажыл хүнү үскен болза шуптузунуң хайы өскээр кылган болза бүгү коллективтиң багы деп чурумну доткаатканнар чоорту чылдан чылче ажыл хөнээн кижилер чурумга өөренген чер ажыл агыйжы чаартынып хевир кирген астафьев боду өөренмишаан колхозтуң акша хөреңгизин санап билиринге өскелерни өөреткен ажыл агый улам хөгжээн мал даа чер даа ажылы черле шыырак орулгалыг апарган кызыл тараачынның ажыл агый участоктарынга күш ажыл хувааттынып нормалаттынган кижилерниң ажылдап алыры даа көвүдээн өскээртен көөрге хамык чүве чайгаар бүдүп турган даа ышкаш а херек кырында петр васильевичиниң удуртканы колхоз белен эвес изеттинмээн орук биле бурунгаарлап бүгү тывага үлегерни көргүзүп турган ооң ажыл агый баазазынга ортумак звенонуң удуртукчуларының школазын республикага бир дугаар ажытканы таварылга эвес п ф астафьев хүндүткелди чаалап ап ат алдарга даа четкен күш ажылдың маадырының алдын медалын аңаа тывысканын чаңгыс чер чурттуглары чоргаарал болгаш хүндүткел биле хүлээп көрген ол ону хөй чылдарда шынчы эрес кежээ ажылы биле чаалап алган уин оол андрей оглу бавун оол кара хая уин оол бавун оолдуң төрээн чери болгаш эң не ынак булуңу бо черниң каас чаражын ол бүгү назынында магадап ханмаан ооң сагыжынга таңды уула сыннары кайгамчык тоолчургу маадыр ышкаш сагындырар эртен оттуп келгеш арын шырайындын уйгунуң туманын арылдыргаш мөге шыырак эгиннеринге ак көк дээрни баганалапкан дег ол ышкаш аңаа мал малдаары чер кырында эң не бурунгу мергежил кижилер тараа тарып бажың тудуп билбес турда ла мал маганны өстүрүп кадарып оъткарып өөрени берген эртен быштак биле дүъште эът биле кежээ сүт биле чемненип даа чораан уин оол аныяк турда ла ажыл агыйның директору колесников кадарчылаарын сүмелээн чүге дээрге ооң мал аразынга өскенин ханындан малчын уктуун дарга билир үе чергелери машина техникаже чүткүлдүг ол үениң сонуургалы ындыг даа турган болза уин оол дораан чөпшээрешкен шак ынчаар уин оол андреевичиниң күш ажылчы намдары бүгү амыдыралында салым чолу шиитпирлеттинген одар белчиир солуп хой кадарып чорааш ол оран таңдызының даглар арга арыгларының хову шөлдериниң ээзи мен деп чүвени билип аңаа чаңчыккан бодунуң херээнге бердинген малчын кижиниң ажыл херектери сагыш човаашкыннары төнчү чок эртен даң хаяазындан кара дүнеге чедир үстүр эвес малды одарже үндүрер суггарар кажаалаар оон эртсе аарыг аржыын эмнээр өдек кыштааның хөй ажылы дээш чүү чок дээр хүннер айлар чылдар ынчаар шуужуп ла турар бирээзи өскезинге база шуут дөмейлешпес чылдың дөрт эргилдезинде чымыш үстүр эвес час келир чаш төл хүлээп алыр чай келир көшкеш чоруп бээр дүк даа кыргыыр күс келир кышка шыңгыы белеткенир кажаа хораа сиген ширбииш хойну бедик дагларга одарладырын с к тока аттыг совхозтуң малчыннарының аразындан уин оол андреевич бавун оол бир дугаарында эгелеп өскелерге үлегер болган даглыг черниң оруу кадыр берттиг амыр эвес ле болгай а көстүр көзүлбес чиңге кокпаны алгыдып өскелерге улуг орук кылып бээри оон даа берге ынчалза даа у а бавун оол бергелерге торулбайн эрес кежээ ажыл ижи болгаш хөй чылдарда мөөңнээн билиг мергежили биле с к тока аттыг совхозка оон чоорту районга болгаш республикага ат сураглыг дуржулгалыг малчыннарның санынга кирген хой ажылының уксаажыдылга совхозунга нарын дүктүг тус черге чаа ла өстүрүп эгелээн кодан хойдан ол төрүүр чүс хойга онааштыр чедир хураганны доруктуруп өстүрүп эгелээн күш ажылчы чедиишкиннери дээш ооң хөрээнге маадырның алдын медалы чайыннай берген августуң кааң хүнү шөлдү кедергей изидип оя чип турган кызыл тас далай дег чалгып чыдар ол шөлге чайның бүгү изии чыглып келген даа ышкаш тарылга шөлүнүң чоогунда улуг эзимден сериин салгын безин келбестээн ындыг даа болза комбайннар алдын сарыг кызыл тасты кестирип бастырып оожум болгаш бүзүрелдиг чоруп турган комбайнның савазы долган тарааны медээ биле келген автомашинага чүдүрүп бээринге шаг үе шоолуг негеттинмес чаа дүжүттүң тараазын чүдүрген шууштур чоруп ла турганнар кестинген бастынган арыглаан кызыл тастан хосталган комбайннар улаштыр база ла чоруп чиигей берген ышкаш шуужуп турганнар дойбан даваа тиилелге совхозтуң тарылга шөлдеринге баргаш кожаларының дуржулгазын өөренип көрген дүжүт ажаап алырының учедун хүн шак санында эвес а харын минута бүрүзүнде хынмачалыг кылыр тиилелгеде тургузуп турарын ол эскерген бир чолаачы канчап каяа элээн каш минута дургузунда саадай бергенин совхозтуң удуртукчулары аалчы көрүп турда безин оон айтырганнар чүдүрген тарааны дүжүрүп алгаш саадай бергенин чолаачы тайылбырлаан тараа хүлээп алыр черниң ажылында ол саадаашкынның чылдагаанын дораан чайлаткан мурнакчы механизатор дойбан даваа кур чер суурдан ээп келгеш дүжүт ажаалдазының изиг түлүк үезинде бүгү ажылды минута барымдаалап кылыр ужурлуг дур деп чогуур түңнелди кылган дүжүт ажаалдазынга звено бир шакты камнап алыр болза ол камнаашкын чүс центнер тараага деңнежир ильинка суурнуң механизаторлары дүжүт ажаалдазының кидин түлүк үезинде ол шак дээш шиитпирлиг демисежип келгеннер тараа шөлү тараа шаңы деп шууштурулгага улуг чаартылганы кылган ынчаарда кижи бүрүзүнүң канчаар ажылдааны шак санында ла илдең көстүр апарган ынчангаш бүгү механизаторларның сагыш сеткили сергеп сорук кириишкинниг ажылдап чаа дүжүттүң тараазының бир үрезини ле дээш демисежип эгелээннер д даваа дүжүт ажаалдазын чээрби чыл дургузунда чорудуп келгеш ү муң центнер тарааны күрүнеге ажаап берген ол үш чүс вагон хлеб тир иргит шагдыржап деп чүүл биле каттыштырар херек иргит чапсын оглу шагжыржап ч төр ч мөч кижи бүрүзүнүң амыдыралынга күш шыдалды сагыш сеткилди өй билбес мөңнээрин негээр онзагай үелер турар бодунуң эвес а өске улустуң чаагай чоруунуң дугайында чугаа чоруп турар болза күжениишкин хөй дакпыр улгадыр кажан сээң күжениишкиниңден он чүс кижиниң эвес а бүдүн чоннуң салым чолу хамааржыр болза шуут ла дескежир аргажок байдал туруп кээр чээрби чылдарның төнчүзүн үжен чылдарның эгезин кижиниң шыдаар шааның эң бедик деңнелинге чурттап эрткен иргит шагжыржап чогум на ындыг байдалга таварышкан эрзин кожууннуң бай даг сумузундан үнген иргит ол чылда ядыы арат өг бүлеге төрүттүнген бичиизинден не байлар дүжүметтерге хөлечиктеп дарлаашкынның бүгү аар бергезин дорамчылалды көрүп эрткен ол боду мынча деп сактып бижээн бай дагга төрүттүнген мен базым санында бай ла бай дээр а ол сөстерге хамаарылгам чок ада ием эң ядыы улус чораан дөргүл төреливис дөгерези оруйгу чагырыкчыга ынчагы тус чер чагыргазының даргазы биле далаа сүрүң ноянга ажылдап берип чораан ядыы кижиге ол үеде чаңгыс хуу салым кыштың соогунда чайның изиинде харлыг чаъстыгда байга бараан боору онаажыр чүве чылдың дөрт үезинде хоругдал адаанда дег амыр дыш чок иженип билир мен база байларга хөлечиктеп чордум оруйгу муң ажыг малдыг далаа сүрүңнүү оон даа хөй ынчангаш бодумну өг бүлемни чоок кижилеримни бодаар чайым кайда боор эрзинниң ховуларынга хем белдиринде чаа амыдырал тывылган дугайында медээ чеде бээрге иргит саадавайн ырак орукче чадаг үнүпкен ядыы оолак ол орук ону кайы хире ыракче аппаарын кайы хире бедикче көдүре бээрин бодаан деп бе найысылалга келгеш ол бо көрдүнерге ол ла чагырыкчылар феодалдар үстүнде саадап олурар болган канчап ындыг чоор деп тар ның аныяк кежигүнү хилинчектиг айтырыгга тула берген чоннуң чагыргазының дугайында кайда даа чугаалап турар а чазакта база революсчу намның тк зында чондан үнген кижи чок орта эвес херек тир орус аныяктар биле таныжып алгаш ол кызылдың аревэчилери биле сырый харылзаа тудуп хөй ле чүвени эскерип билип турар апарган сен чааскаан чигзинип турар кижи сен бе деп аревэ баштаңнары чугаалаан сен ышкаш улус хөй оларны организастап көр даан канчапса экил деп иргит оожургаваан тодаргай ажыл чорудулга херек болгай ынчанмайн канчаар чигзинмейн көр деп аңаа харыылааннар дузалаар бис бис чаңгыс чаңгыс эгеледивис ам чүс чүс апардывыс шиитпирлиг хөделир үе кээрге и шагдыржап тарэ ниң съездизинге отчеттуг илеткелинге аревэ бүгү бодун эде тургузар организация апаар ужурлуг аревэжилерниң кол кичээңгейи араттарның экономиктиг политиктиг эрге ажыын камгалаарынче угланзын деп быжыы биле медеглээн съезд тарэ тк ның чиңгине секретарының туружун бүдүнү биле деткээн тыва аныяктарның революсчу эвилелиниң съездизиниң шиитпирлери намчыларны оппортунистер биле чаныш сыныш чок демиселче кыйгырган ол дээрге делегейниң коммунистиг шимчээшкининде болуп көрбээн кажан аныяктар эвилели революсчу медерелинден улусчу партияны ооң удуртулгазын бодунуң бодалын дыңнаарынче кыйгырган таварылга дыр нам аревэни тооп дыңнаан даа чылда бооп эрткен тарн тк ның пленуму тарэ ниң съездиниң шиитпирлерин бүрүнү биле чүүлзүнгеш барыын оппортунистерни буруу шаап оларны удуртур органнардан үндүргеш и ч шагдыржап баштаан арат активчилерден тк ның чаа составын соңгаан пленум нам эрге чагырга органнарын аңгы талазы биле хары кижилерден арыглаар дугайында шиитпир хүлээп алган пленумнуң шиитпирлерин чер черлерге чөпсүнүп хүлээп алган ол ла чылдың күзүнүнде тарн ның съездизи бооп эрткеш феодализмни чок кылырынче чаа ниитилелдиң үндезинин тургузарынче кол угланыышкынны алган ол болза тар ның бүгү амыдыралынга үндезин өскерилге болган съезд чүгле ссрэ биле харылзааны быжыглаары ооң талазындан боттуг дузаламчы республиканың экономиктиг тускай хамаарышпас чоруун хандырар деп онзалап демдеглээн чогум на акы дуңма орус чоннуң деткимчези биле күш ажылчы арат чон чаа амыдыралды ооң экономиктиг социал культурлуг үндезиннерин тудуп эгелээн и шагдыржап чонга бодунуң бижии херек арат кижи төрээн дылынга бижип номчуур ужурлуг деп могаг чок катаптап чораан бижикти чогаадырга чоннуң мурнунга кандыг келир үе ажыттынып ол кончуг тода билген чүгле ооң үндезининде улусчу революцияның сорулгаларын шиитпирлеп болур турган и шагдыржаптың негелдези биле съезд национал бижикти чогаадыр дугайында тускай доктаал хүлээп алган чылдың июль де тарн тк ның калбак хуралынга билдингир дыл эртемдени александр пальмбахтың удуртулгазы биле совет специалистер чогааткан тыва национал бижиктиң төлевилелин чугаалажып көргеш чаңгыс үн биле чүүлзүнген бөдүүн арат төрээн дылынга баштайгы сөстерни бижип эгелээн чон нам ленин и ч шагдыржаптың намдарының чырыткылыг арны тывага солун парлалгазын тургузарынга киржилгези улуг болган чылдарда ол моол дылга үндүрүп турган танну тывагийн үнэн таңды тываның шыны солунну редакторлаан ооң удуртулгазы биле шын солуннуң баштайгы дугаары төрээн дылынга үнүп кээрге дыка ла өөрээн баштайгы тыва журналистерниң бирээзи иргит шагдыржап бодун чалбыыштыг дидим публицист кылдыр көргүзүп парлалга сөзүн улусчу революцияга билдилиг бараан болдурган феодал теократтыг бөлүктер оларның биеэги онза эргелерин кошкул хөреңгизин казып хавырган чаа езу чурум биле эптежип шыдавааннар олар улусчу нам чазактың частырыгларын боттарының эрге ажыынга кажары биле ажыглаан а тарн тк ның ажыл чорудулгазынга частырыглар эвээш эвес болган иргит шагдыржап чаа амыдыралды дүрген тургузар дээш четтикпейн совет дуржулганы бодал чок өттүнүп турган ынчангаш арат ажыл агыйлыгларже истеп сүрүүшкүннү организастаанында чөөн хажыдыышкыннар кылдынган ол бүгү чер черлерге үндезилиг хөлзээзинни үндүрүп хемчикке боо чепсектиг үймээнге чедирген ындыг үймээн тываның мурнуу чүгүнге база үнер часкан улусчу эрге чагырга айыылдыг социал частыышкынның дөстерин узуткап каан ындыг нарын байдалда ажылдаары белен эвес болган а шагдыржап бодунга бичии даа чай хос бербейн чиңгине секретарының ажылынга мырыңай өрттендир хып турган ол үе дугайында иргит чапсыновичиниң оң холу апарган салчак калбакхөрекович тока мынчаар сагынган шагдыржаптың соксаал чок бир папиросту тырткаш ла өскезин кыпсырып ап таакпылап олурду ол ажылдай бергенде үе шакты уттуптар туруп могапканы чугаажок арны ак тос чаактары соолбурара берген карактарының адаа ыжык болду рсфср ден тывага келген эмчи экспедициязының специалистери чиңсектиң кадыының байдалын шинчилеп көөрге ол аар аараан болган ону доп дораан москваже эмнедип чорудупкан ынчалза даа и ч шагдыржаптың идекпейлиг ажылче эглип шыдаваан чуртталгазының сөөлгү чадаларында ол тыва төөгүзүнүң материальдарын чыып парлалга сактыышкыннар кылып турган ооң өг бүле амыдыралы чогуваан ол чааскаан чорааш чылда мөчээн улусчу чазак чайгылыш чок революсчунуң бодун хайырлавас могаг шылаг чок нарын ажыл чорудулгазын хүн бүрүде маадырлыг чоруун бедии биле үнелээн чылдың июльда аңаа чурттуң дээди шаңналы республика орденин тывыскан калмыктар россия федерациязының калмыкия республиказында болгаш кыдаттың синьцзян уйгур автономнуг районунда чурттап чоруур ойрат бөлүктүң моол чону калмык болгаш орус дылдарга чугаалажып чоруур чүс чылдың төнчүзүнде болгаш чүс чылдың эгезинде төп азиядан волга хемни куду болгаш каспий далайның соңгу талазынче көшкен ойрат аймактарның салгалдары болуп турар россияда амгы шагда чурттап турар калмыктарның саны кижи болуп турар чылдың бүгү россия чергелиг перепистиң түңнели даштыкыда хөй эвес санныг бөлүктери бар чүдүлгези сарыг шажын гелуг школазының угланыышкыны калмык кижилер боттарын хальмг хальмгуд деп адаар калмак деп сөс түрк дылдан очулдурарга аңгыланы берген чыдып калган деп сөстен чадавас деп саналдар бар чүге дизе калмык дылга төрел моол дылда ындыг сөс чок бо айтырыгга хамаарыштыр тодаргайы биле чылда орус эртемдээн болгаш чиновник күрүне ажылдакчызы бакунин василий михайлович харыыны берген торгуттар хошуттар болгаш зюнгарлар боттарын калмыктар деп адаар ынчалза даа ол ат дылыңга дүүшпес оларның бодалы биле алырга ол атты россияннар берген а шыны биле чугаалаарга калмык деп сөс татар дылдан келген чүге дизе татарлар оларны калмак деп адаар утказы илередирге чыдып калган азы аңгыланы берген амгы шагның шинчилекчилери калмыктар ол атты татарлардан алган деп база бакунин биле чөпшээрежип турар чүс чылда волга хемден обь хемге чедир чурттап турган кезээнге кезек совет эртемденнер этнонимниң дөзүн чөөн туркестандан деп көрүп турар калмык деп сөс түрк сөстен укталган деп барымдаага хамаарышытыр ам даа маргыштар чоруп турар ийи кол теория бар бартольд василий владимировичиниң версиязы биле алырга ц д номинхоновтуң деткээни биле калмак дээрге исламче эглип келген ойраттардан дунганнардан аңгыланы берген шаманизмге арткан чонну ынча дээн ону бадыткап турар чүүл дээрге калмык деп ат мусульман түрктерден болуп турар деңнеп кээрге барыын моолдардар моол үндезининде ойраттар дээр кыдаттар элюттар дээр а чүгле мусульманнарда калмыктар болуп турар калмыктарның өгбелери ойрат деп аттыг аймактарга хамааржып турган олар чүс чылдың төнчүзүнде болгаш чүс чылдың эгезинде джунгариядан амгы казахстанның девискээринче болгаш чөөн сибирьже ооң соонда волга хемниң бажынче болгаш соңгу каспийже көжүп турган амгы калмыкияның девискээрин ол аймактар ээжэлээн соонда кезек кожа девискээрлер калмык күрүнеже кирген калмык чон деп тускай этнобөлүк тыптып этно болгаш дылы биле ылгалып турар чон болдунуп келген чоорту үе аайы биле түрк болгаш орус компонентилер неметтинген хөй санныг калмык чонну тургузуп турар иштинде аймактар болза торгуттар торгоуттар дербеттер тув дөрбеттер улуг биче дербеттер дервюттер хошуттар хойтар өлеттер бузавтар төөгүге цорос азы чорос деп адаар турган болгаш джунгарлар амгы үеде аймактарга чарлыры бөдүүн амыдыралда болгаш политиктиг чуртталгазында көстүп турар ол чүүлдү россияның болгаш россиядан дашкаар чурттап чоруур калмыктары база деткип турар үлештен көр ол ылгалыышкынны амгы литературада улусизм деп адап турар указаны муниципальные образования где доля калмыков в численности населения превышает калмык үндезин чемнер азия чурттарының көшкүн чоннарының чемнери биле дөмей кол ла үндезин чемнериниң тургузуу сүт биле эът болуп турар хой азы инек эди амгы үеде үндезин калмык чемнер чон аразында нептереңгей калмыкияда чурттап турар өске сөөк чоннар калмык үндезин чемнерни база эки таныыр калмыктар эъттиг хайындырбаан согуна немээн быдаа кылыр турган махан шельтяган оон аңгыда эъттиг болгаш согуналыг үскен далган хайындырып турган хурсын махан гуйртяган улуг хемчээлдиг манчыларын бөрек дээр дотур деп үндезин хой эъдинден кылган чеми база нептеренгей хем чоогунга чурттап чораан калмыктар балыктан кылган чемнер кылыр турган калмыктарның сүттен кылган чемнери база хөй быштак творог сметана инек сүдүнден кылган тарак болгаш бе сүдүнден кылган кумыс сүттен тускай чигян деп суксун база кылып турган деңнээр болза кефир биле тарак аразы чигян деп суксунну ажыктыг деп санаар ынчангаш ону эмнээринге база ажыглап турган дустуг сүттүг мускаттыг тооруктуг лаврылыг бүрүлүг болгаш саржаглыг шайын калмык шай дээр изиг хүнде суксунун хандырар болгаш соок үелерде дөңдурбас тускайлыың далган немеп алгаш ижер шайны хуурдңг ц хурдынг ця дээр калмык чоннуң сүттен кылган арагазын арькэ арака дээр аңгы аңгы хевирлерлиг далганнарны борцог деп адаар үске быжырган чиңге далганнарны цельвг деп адаар ойрат калмык тода бижик деп алфавитти эрги моол бижикке үндезилээш зая пандита деп лама башкы чылда тургускан бижиктиң кол сорулгазы бижиирин адаарынга дөмейлештирер дээш оон аңгыда шажындан келген төвүт болгаш санкскрит үлегерлээн сөстерни бөдүүнчүдүп бижииринде болуп турар чылда орус бижикке кириллица үндезилеттинген чаа алфавит тургускан а чылда латин бижикке солаан чылдан амгы үеге дээр орус бижикке үндезилеттинген алфавитти кириллицаны ажыглап турар кыдаттың калмыктары бо үеге дээр эрги калмык бижикти ажыглап турар василий бора хөөевич моңгуш чыл август чыл тыва билдингир журналист сатирик юморист чогаалчы очулдурукчу тываның улустуң чогаалчызы тыва республиканың алдарлыг ажылдакчызы россияның чогаалчылар эвилелиниң тываның чогаалчылар болгаш журналистер эвилелдериниң кежигүнү василий моңгуш чылда төрүттүнген москваның м в ломоносов аттыг күрүне университединиң журналистика факультедин дооскан университет соонда василий бора хөөевич сэкп тыва обкомунче тускай айтыышкын биле ажылдап чоруткан ооң журналисчи намдары тувинская правда солуннуң редакциязының чагаа килдизинге литературлуг ажылдакчы бооп эгелээн аныяк журналист василий моңгушка тувинская правда солун байлак арга дуржулганы берип ооң профессионал өзүмүнге улуг школа болган чылда тываның аныяктары солуннуң килдис эргелекчизинге томуйлаткан аңаа бир чыл ажылдаан соонда ол харыысаалгалыг секретарь а бир чыл эрткенде кол редактор апарган солуннуң арыннарынга тываның аныяк өскенинге хамаарышкан янзы бүрү чидиг дискуссиялар удаа дараа парлаттынып номчукчуларның сонуургалын хаара тудуп турган василий моңгуштуң баштайгы шүлүү сылдысчыгаш уруглар солунунга чылда парлаттынган ооң бижээни журналисчи материалдары тувинская правда шын тываның аныяктары молодежь тувы социалистиг казахстан комсомольская правда литературная газета болгаш өске даа солуннарга чүүлдери алма атага берлинге москвага казаньга якутияга болгаш совет эвилелиниң өске даа хоорайларынга парлаттынган василий бора хөө оглу бодунуң номчукчуларынга чүгле журналист эвес билдингир сатирик юморист база тыва литературада ук жанрьның чаңгыс борбак болгаш катаптаттынмас мастери ооң каткы бажы каткан эвес кадай кыстың чаңы чараш хамык ужур кадайларда ыятпас херээжен боор бодун мактаар болбас тенек кадайларга хаан на мен болгаш өске даа номнары номчукчуларның улуг сонуургалын чаалап алган сатириктиг болгаш юморлуг чечен чугаалары советская россия современник ном үндүрер черлерниң чыындыларынче кирген василий моңгуш салым чаяанныг очулдурукчу база болур ол тыва дылче а блоктуң а прокофьевтиң ч айтматовтуң м ауэзовтуң р тагорнуң а феттиң а майковтуң к бальмонтның и суриковтуң болгаш өске даа билдингир авторларның чогаалдарын очулдурган василий бора хөөевич бодунуң ак сеткилдиг кызымаккай ажылы дээш хөй удаа күрүне шаңналдарын алган ол в и ленинниң харлаанын таварыштыр шылгараңгай күш ажыл дээш ч күш ажылчы шылгарал дээш ч күш ажылдың хоочуну ч шылгараңгай күш ажыл дээш ч деп медальдар биле тыва асср ниң дээди совединиң президиумунуң хүндүлел бижии биле ч рсфср ниң ном үндүрер чериниң күрүне комитединиң хүндүлел бижии биле база ссрэ ниң парлалгазының тергиини влксм ниң чыл ою деп хөрек демдектери москваның күрүне университединиң медалы биле шаңнаткан хылбык дой тыва чоннуң шаандан тура сагып келгени чаш уругнуң үш хар чеде бергенин барымдаалап ооң бажының дүгүн кыргыыр байырлал бичии уругнуң бажының дүгүн кыргыдарының кол ужуру болза үш харлаан уругну өнчүлендирери болур бажының дүгүн кыргыткан хүнүнде төрелдериниң болгаш чоок кижилериниң берген мал маганы база эт севи ол чаш төлдүң шуут өнчүзү бооп артар үш харлаан уругнуң ада иези оглунуң азы уруунуң бажының дүгүн кыргыдар хүннүн өрү дээрде сылдыстар чурагайының аайы биле санап тургаш кам хам кижилер айтып бээр амгы үеде аныяк өскен чон хүрээ хиитте лама башкылардан айтырып алгаш эртирип турары шын эвес лама башкылар тибет ёзулалының аайы биле айтып берип турар чүве болза а уруг чажы хылбыктаар деп тыва чоннуң аңгы тускай ёзулалы барын барымдаалап канчап даа дүүшпес деп шынзыдып турар үш харлаан уругнуң бажының дүгүн кыргыыр дойга чалаттырып келир кижилер ол кыстың азы ол оолдуң даай авалары күүйлери кырган авалары дөргүн төрели болгаш күзелдиг кижилер болур хачыны актап алыр ол болза тудазынга ак пөс азы ак кадакты баглап алыры дыр ооң соонда бизин арылдыр артыжаар оол уругнуң эң улуг назылыг даайы кижи ооң бажын кыргыыр даайы кижи актаан хачыны алгаш ол оолдуң бажын чассыдып суйбагылааш ооң бажын үш долгандыр демги хачыны хүнгээр алзы кыйбадыр оон ам даайы кижи чаш оолдуң бажының оң талазындан бир шымчый дүктү үзе кыргааш авазынга тутсуп бергеш мындыг хевирлиг йөрээл сөстерни чугаалаар ооң соонда ол кырган йөрээл салыр ак дээрим өршээзин актаан хачым өршээзин тос дээрим өршээзин тос ада үрени мандызын кезер дээш кеспедим кедизинде бажының дүгү чаагай болзун кыргыыр дээш кыргывадым кырыыже дээр бажың дүгү дүшпезин эр бооп доругуп өзер болзун эзерлиг аътты мунар болзун эгинниг чүве эннешпес болзун эрбенниг ааска алыспас болзун назы хары мен дег узун болзун аксы дылы мен дег тоолчу болзун уйгу хавы болбас болзун улуг сеткил сеткивес болзун үш харлыг чаш төлдү хуузунда өнчүлүг кижи кылдыр йөрээп кааны ол кыс уруг үш харлаанда хамыкты мурнай даай авазы актаан хачыны туткаш бажының дүгүн кыргыыр ак сүдүм чаштым ак орууң алгадым кыргыыр дээш кыргывадым кыраан назыныңда бажың дүккүр болзун куъдун эмегелчин ээрен хумагалап турар болзун кулактары дыыжы болзун карактары көскү болзун бора хек дег ыраажы болзун мочурга дег өзүген болзун торлаа дег өргүн болзун тогдук дег чараш болзун чон кайгаар шевер болзун улуг кижи көргеш шайын хайындырар болзун уруг кижи көргеш курудун сунар болзун үш харлаан уругнуң бажының дүгүң кыргаан хүнде ооң ада иезиниң өөнге четкилеп келген дөргүл төрелдер ол чаш амытанның бажының дүгүн бир шымчымны кыргааш хире шаа биле белектерни бээр кыргып каан дүктү хылбык хап иштинге суккаш авазы кижи сыртыының иштинге шыгжап алыр ооң соонда үш харлаан уругнуң бажының дүгүн кыргаан төрелдерин болгаш чыглып келген кижилерни мага хандыр шайладыр эъттедир ону уруг дою дээр уруг дою дээрге үш харлаан уругнуң хуу өнчүлүг болганын байырлап турары оол болур шаанда үш харлыг оол азы кыс уругнуң бажының дүгүн кыргаанда белек айтыры база ужурлуг адазы ыяап ла төлдүг азы эжеш мал айтыр турган кулуннуг бе бергеш кулунчактың адын калчан шилги бызаалыг инек бергеш бызаазының адын дөңгүр ак хураганныг хой бергеш хураганын саарзык мыйыс анайлыг өшкү бергеш анайын хертеш мыйыс деп адаар турган үениң сайзыралының аайы биле ада иезиниң үш харлаан оглунга азы уруунга бээр белектерниң утка шынары өскерли берген үш харлыг уругнуң бажының дүгүн кыргышкан өске кижилер чүнү белекке бээрин боттары билир оол уруг болза эр кижиниң эдилелин болгаш эт херекселин бээр кыс уруг болза ава кижиниң эдилелин болгаш хер херекселин бээр бажының дүгүн кыргыткан оол болгаш кыс уруг белекке алган мал маганын боду карактажыр ада иезинге дуазалажыр топтуг томаанныг болгаш дыңнангыр бооп өзер оол уруг кыс уруг белекке алгылаан эдилелдерин болгаш хер херекселин кырыыжеге чедир камнап эдилээр оол уруг кыс уруг өзүп келгеш тускай өг бүле тудар ынчаарга үш харлыында бажын кыргыткаш белекке алгылаан эт херексели база мал маганы бодунуң хуузунда өнчү хөреңгизи бооп артар үш харлыг чаш амытанның мал маган чүзүнү таныптар апаары эт севинге хумагалыг болуру база ада иезиниң ажыл хожулунга дузалажы бээри тыва чоннуң эрте бурунгу чаңчылы көрейлер көрей чартык ортулуктуң үндезин чону соңгу болгаш мурнуу көреяда боттарын аңгы кылдыр адаар соңгу көрейде чосон сарам деп адаар а мурнуу көреяда хангук сарам деп адаар антропологиязы биле алырга моол расаның чөөн азият адырынга хамааржыр көрей дыл кырынга чугаалажыр көрей дыл бодунуң синтаксистиг тургузуу биле түрк моол болгаш тунгус манжур дыл бөлүктеринге чоок ынчалза даа төрел дылдары чок көрейлер аразында нептереңгей чүдүлгелер дээрге конфуцианство сарыг шажын христианство шаманизм ынчалза даа колдук кезии чүдүлгеге сүзүк чок болуп турар соңгу көреяда чурттап чоруур чон күрүне политиказы дээш шажынга бүзүреп болбас көрей чоннуң эң нептереңгей байырлалдары тольджанчхи өпеяның чылдааны соллаль чаа чыл болгаш хвангап харлаан көрей чон ийи аңгы күрүнелерде чурттап турар соңгу көреяда көрей демократ арат республика чылдың чизези биле алырга кижи болуп турар а мурнуу көреяда көрей республика санныг кижи хире миллион көрейлер даштыкыда чурттап чоруур оларның хөй кезии американың каттышкан штаттарында японияда болгаш кыдатта биче санныг диаспоралары база аңгы аңгы чурттарда амыдырап чоруур чедиден ажыг сая миллион көрейлер көрей ортулуктуң даштында чурттап чоруур оларның хөй кезии кыдат япония чаа зеландия австралия узбекистан казахстан акш та амыдырап чурттап турар корё сарам көр народ корё көрей улузу эрги ссрэ ниң күрүнелеринде чурттап чоруур көрей чоннуң боттарының аңгы ады оларның ада өгбези дээрге шаандагы кочосон деп көрей күрүнениң амгы рф тың биле кыдаттың девискээри иштинге чурттап турган азы болза чылдар үезинде орус чуртунче эглип келген ылаңгыя ыраккы чөөн чүкче көрейлер бооп турар оларның чамдык кезии сахалинче япон шеригниң хайы биле келген бооп турар россия иштинде болгаш снг чурттарының көрейлери боттарының диалектизинге чугаалажыр ким хён у чылдың ноябрь те мурнуу көреяның каңвондо районунуң вонджу хоорайынга төрүттүнген греко рим хүрежин хүрежип чоруур көрей мөге олимп оюннарының делегей болгаш азияның дакпыр чемпиону ким хён у харлыындан дзюдо хүрежип эгелээн ынчалза даа харлыында греко римче шилчээш чедиишкинниг хүрежип эгелээн чылда азияның кадеттер аразынга маргылдаага тиилеп үнген база ла кадеттер аразынга чылда тиилекчи болган чылда юниорлар аразынга делегей чергелиг маргылдаага ийи дугаарлааш азия чергелиг маргылдаага ги черге төлептиг болган чылда юниорлар аразынга дугаар черге келген чылда хар өөрү назылыг азия чергелиг маргылдаага ги черни ээлээш азияның оюннары деп мөөрейге дугаарлаан дараазында делегей чергелиг маргылдаага ки черни ээлээн чылда делегей маргылдаазынга хүлер медальдың эдилекчизи болган делегей кубогунга мөңгүн медальды алгаш ның шенеп эрттирген маргылдаазынга тиилекчи болуп үнген чылда делегей кубогунга үшкү черни ээлээн деп аттыг маргылдаага ийиги черге төлептиг болган ваз жигули седан кузовтуг биче класстың артыкы дугуйлары биле халдыыр совет машина волга автозаводунга бир дугаар моделин үндүрген бо машинаның дөзүнге өске классиктиг ваз машиналарын база дөмейлештир чылдың сентябрьның ге үндүрүп турган волганың автозаводу бо машинаны чылда үндүргени дээш золотой меркурий деп делегей чергелиг шаңналды чаалап алган чылда за рулем деп сеткүүлдүң бүгү россия чергелиг опрозунга ваз деп машина чүс чылдың эң тергиин машиназы деп атка төлептиг болган волга автозаводу ваз иң шупту модификацияларын седан кузовту чылдан чылга чедир сая машина үндүрген чайын чылда совет специалистер итальян машина биле таныштырылганы эрттирип эгелээн машинаның хөй четпестерин чедир кылыр болгаш совет байдалга таарыштыр кылырын специалистер чугаалаан ваз жигули эң баштайгы л хемчээлдиг двигатель ваз жигули маңаа кузовунуң хевиринин өскерткен оон аңгыда салон иштинде мырныкы олурар сандайларны олурарынга эптиг кылдыр кылган кезек өскерлиишкиннерни машинаның мунарынга хамаарышкан чүүлдерге киирген артыкы шенек салыр чүүлдерни эжиктерже көжүрген бо модификацияга дугаарлыг л хемчээлдиг шыырак двигательди база салган чылдарда артыкы шимчээшкинниң фонарын салып эгелээн ваз ваз двигательдиг ваз моделинден эвээш күжү биле аңгыланып турар хэмчээли л ваз бо модификация ваз кузовтуг ваз тен алдынган л хемчээлдиг двигательден кылдынган бо машинаны милиция болгаш кгб дээн чижектиг организациязынга кылып берип турган ваз ваз кузовтуг л хемчээлдиг ваз даштыкыже үндүрер адын деп адаар турган машинаны гдр чехославакия болгария венгрия болгаш югославия деп социалистиг күрүнелерже чоруткан удаваанда ладалар фрг франция великобритания австрия швейцария финляндия швеция египет болгаш нигерия деп чурттарның оруктарынга көстүп келген ваз деп чаа модельдиң санын көвүдедири биле ваз болгаш ваз деп машиналарны чылда үндүрерин соксаткан дараазында чүгле ваз деп модификациязын кылып турган ону чылдан үндүрбес апарган ваз деп машина классика деп адаттынган машиналарның адазы болуп турар кубада ваз ниң дөзүнге лимузиннер база үндүрүп турар колдуунда олар такси кылдыр ажыглаттынып турар хөй кезии совет хамаатыларга ваз бир дугаар машиназы болуп турган бедик деңнелдиг кылдыр конструкциязын эдип машинаның шынарын экижидип калырга совет үениң чолаачылары кезек дүвүрелдерден адырылган аңаа эң бедик скоростька халдыыр обкатка үези хамаарышпас ваз ниң ачызында совет үениң кижилери улуг скоростька биче хемчээлдиг машинага халдып олургаш алгыржып чугаалажыры албан эвес соок үеде машина ишти бажың ышкаш чылыг болгаш өске совет машиналарга бодаарга ийи катап узун орукту эртип болур деп чүвени билген өске марканың машиналарын соок кыжын изиг суг узуп алгаш азы паяльдыг лампа биле двигателин эргизип ажылдадыр турган ынчалза даа ваз ни ындыг херекселдер чокка ажылдадып болурун чолаачылар магадаан хөй кезиинде ваз ни ажылдадыырда ажылдадыр рукоятка херек чогун чолаачыларны кайгаткан дааз деп ийи камералыг карбюратор двигатели өске совет машиналарның двигательдеринге бодаарга бодунуң үезинге дүгжүүр болган ол хамаан чок кезек үе болганда ол двигательди азлк болгаш ижмаш деп машиналарга салып эгелээн москвич болгаш волга деп машиналарга ээлери боттары ону салып эгелээн чүге дизе айыткан машиналарның к деп двигательдериниң түвектии болгаш бензин ижери улуг болган ча азы ча согун адарынга хереглээр чепсек шаанда ча аңчы кижиниң кончуг херексели турган чалыг улус оран таңдының аң меңин дүжүр адып даа чораан чаа дайын даа кылып чораан адааннажып ойнап даа чораан тыва улустуң кара адар биле баг адар деп ийи оюну бар шаанда эр дирткен кижи ыяавыла чаны эки адып билир ужурлуг турган оларның тергииннери чугаажок турган болбайн аан ындыг тулган ча адар эрлерни аңчылар чалап аңнадыр аңаа аңны сегиртип бээр чораан аът мурнундан тура халаан койгунну ча согуну белен эвес чораан хирезинде ле кайгамчык аваангыры биле кезенгеш адып каар адыгжылар эңмежок чораанын кырганнар билирлер чоокка дээр ле аңчылар дииң аңнаарда ча согунну хереглеп турган үнелиг кештиг аңнарның кежин үревес дээш чидиг сыйдалыг эвес хөм азы мыйыс молдуруктуг согуннар биле аңнап турган иргит самбу бо дээрге ээлгир ыяш сывындан чазапкаан ча дыр чаның сывы албан быжыг болгаш ээлгир болур ужурлуг тааржыр ыяшты эки хынап шилип тургаш талдан дыттан шивиден азы хадың будуундан кезип апп болур кезип каан ыяш будуун баштай кургадып алыр херек ча уну үш илигден чоон болбас тудазындан тударга эптиг болур ужурлуг ча онзагай чараш хевирлиг ээлгир болгаш чаныычал болур ужурлуг кирижевээн ёзулуг сыра чаның узуну бөрт кедип алган кижи дурту хире болур кандыг даа чаны аргалыг болза даштындан мыйгак хараган карты биле азы тос биле хырбалап алза эки ындыг ча шыкка алыспас чаны уш башчок черге каап октап болбас өл шыктан база чаны камнаар херек ажы төлүнге ойназын дээш тыва улус кызытпа ча кылып бээр турган шаанда тывалар ону кадыг кара ча даа дээр турган дошкун кара ча даа дээр турган кашпал кара ча даа дээр турган кадыг ча сыра чага бодаарга улуг эвес дурту кулаш четпес боор оң эрги базырыктар иштинден тыпкан чаларның узуну хире метр эң улуу ла метрден черле ашпас боор ындыг чепсекти кылыр дээн кижи чаның ээлгир күжүн улам быжыдарарын кызыдар турган ону кылырда сыын азы буга мыйызы сөөк болгаш сиир херек чазын дүшкен сыын мыйызын ажыглаар турган сиирни соккан буганың ооргазындан хол будунуң даванындан кезип алыр турган оон ол сиирлерни кургадып алгаш дыдып дырап алыр хырба база херек ону балыктың кежинден азы хавындан хайындырып алыр турган мезилдиң кежинден азы хавындан кылган хырба тергиин дир чаның ыяш унуга бир талазындан сивирип тавылаан мыйыс чыпшырып каар турган өске талазындан сиирлерни узун дургаар чыпшырып каар турган физиктиг шынары биле сиир биле мыйыс ийи аңгы материал дыр мыйыс ээлгир даа болза сиир ышкаш шөйлүүчел эвес ынчангаш бир эвес чаны кирижеп алыр дээн болза мыйыс чаның иштии талазында апаар чыпшырган сиирлер даштыы талазында апаар кадыг ча кылырда элээн үр үе эртер чыл ажа берип болур өл ыяшты кескеш кургадыр сиирни чазап каан ча ыяжынга хырбалап чыпшыргаш база кургадып салыр мыйыс азы сөөктү чыпшыргаш база ла кургадыр кирижээн кадыг ча кончуг хертеш көстүр бүдүнү биле тениң ийи мыйызындан чазап чонуп каан дошкун кара ча тергиин эки болур шаанда кадыг ча кылып билир улус ховар турган бир кадыг чаның өртээ дииң кежинге онаажыр турган тергиин дошкун кара чаның өртээ оон даа аар турган чаның ийи ужу бажынга кертик кезип каар аңаа кириштиң баан доңнап каар чаның кирижин алгы кештен кылыр алгының дүгү дүшсүн дээш ону ай ишти хире сугга суп каар оон ам дораан алгыдан чиңге узун баглар кезип алыр ол багларны долгап долгап кургазын дээш азып каар киришити адыг буур сыын хүлбүс азы шары кежинден дилип алыр аът кежинден база кылып болур аът кежиниң эки чүвези дээрге кыштың соогунда ол чаныычал шынарын чидирбес кончуг быжыг кириш те азы хуна кежинден болдунар чүве чижээ сыын кежин чиңгеледир дилгеш сиир биле кадып даап каан кириштер база турган кирижин дыңзыдып каан чаны анаа ла астып алгаш чорбас чаны кижи чүгле херек апарганда кирижеп алыр ылаңгыяа аъдар үе келирге чаны үргүлчү тыртар болза кижи салаалы сугланы бээр азы ханзырай бээр киришти тырткаш салыптар болза ооң баа ча туткан кижиниң билээнге дээп болур шак ынчалдыр кичээнгей чок кижи холун аартып аап болур ындыг андыг чүве болбазын дээш адыгжы кижилер салаа хол камгалаар хап чогаадып алган дыр чакыш дээрге ча туткан холунуң билээнге уштуп кедер уштук хевирлиг чүве дир ону сөөктен азы кадыг кылын кештен кылыр турган аңаа инек азы аът кежи ажырбас боор адыгжы кижи эргек хавын кириш тыртар холунуң улуг салаазынга кедип алыр турган эргек хавын эргепчи азы эргепши деп база адаар эң эртеги үелерде амгы кижилерниң өгбелери африкадан үнгелекте ча согун деп чепсектиг турган дыр даш вектерде чер кырынга улуг аңнар амыдырап чораан ол аңнарны улус чыдаларлыг азы шиштээн ыяштар тудуп алгаш сүрүп турган улуг аңнар чер кырындан арлы бээрге аңчыларның кол хер херексели ча согун апарган сибирниң аңчылары кара шагдан бээр кадыг кара чалар ажыглап турган боор а п окладников деп эртемден байкалдың соңгу чартыынга серов культуразының чевеглерин казып турган аңаа ол шонуп каан калбак чиңге узагар сөөктер тып алган шаандагы шагның аңчылары ол ындыг сөөктерни чаның ыяжынга чыпшырып алыр чораан серов культуразы болза байкадың неолит дээр үезеинге хамааржып турар ол ла эртемден цэпань деп хемниң унуга оон ыңай белоусово деп сурнуң чанынга эрги чевеглер каскан кижи ол чевеглерде оңгар иштинде кижи сөөгүнүң чанында чиңгежек кылдыр тавылап каан сыын мыйызының артынчылары чыткан шаандагы чалар ирип калган олардан чүү даа артпаан оңгар инштинге черле белен ирип тоглавас херекселдер артып каар ындыг чалар биле шаанда аңчылар тайга чериниң улуг аңын дүжүр адып турган боор ол ийи чаларның узуну хире сантиметр турган боор оң цэпань хемниң унудан чевег бистиң эрага чедир дугаар вектер үезинге хамааржыр белоусово суурнуң чанында чевег б э ч дугаар вектен орай эвес үеге хамааржыр ужурлуг сибирниң барыын талазында хүлер векке хамаарышкан чевеглерден тывылган кадыг чалар артынчыларын б э ч дугаар муң чыл дугаар муң чылдарга онааштырп болур кротов елунин самусь деп археологтуг культураның улузу чаның үстүү алдыы сагынга чонуп каан чиңге сөөктерни чыпшырып шарып аар турган скиф сибирь культуразының кижилери база бир онза хевирлиг чалар ажыглап чораан кирижи тыртып каан ындыг чаны кыдыындан көөр болза м деп үжүк ышкаш болур чамдык улуска скиф ча грек алфавиттиң сигма деп үжүүн сагындырар ындыг чаларның дурту узун эвес санитиметр хире болур шак ындыг ча дээрге аът мунган кижиниң хер херексили дир ол үениң улузу хову шынаа чериниң оруктарынга тергелерлиг бо ла эстеңнедип халдып чоруур улус чүве ылаңгыяа аъттыг шаап чоруур кижиге тааржып каан эптиг чепсек дир скиф ча болза аар эвес холга тудунгур чепсек тир эрги үениң маадырлары дайзынче анаа ла каң октуг согунну уруп төкпес турган октарын камнаар турган хей черге төтчеглевес турган адыгжы кижи эки шишпиш шишпип сымырангаш чаңгыс адар чүве шаг шаанда аът кырынга олуруп алгаш шаап ора часпас адар маадырлар база турган ам бо амгы үеде ындыг улус чок төп азияга манчжур хаанның төрези доктаай бээрге тывага чактыр боолар тыптып келген аңчылар маадырлар боо ажыглап эгелээрге мергежилдиг билиглиг улус кадыг кара чаларны кылбас апарган сөөлгү кадыг кара чаларны тыввалар вектиң сөөлүнде кылып турган боор оң амгы үеде дугаар вектиң эгезинге хамаарышкан фото чуруктарда дошкун кара ча туткан улус чок музейлерниң чыгган материалдарында база кадыг ча чок тур музей материалдарындан тыпкаш көөр болза бичии амытаннарже аңнаар чаның узуну метр ажар ашпас боор чүве ындыг ча тудуп алгаш тывалар мырыңай дугаар вектиң ортан үезинге чедир аңнап чораан дииң азы киш дээнзиг кежи үнелиг аңче кым даа боо арынмас турган совет үеден бээр кадыг чаны көрген азы ону кылып билир кижи тыва чуртунда көңгүс артпаан аржаан базырыындан тыпкан хаан кижиниң чазы онза солун дая хараганының сыптарындан кылган ча дыр ол ча болза чазааш чыпшыр хырбалаан дая сывындан бүткен чаның ортузунда тудазы турар черинде ийи ужундан немей ыяш сыптарын хырбалаан ынчангаш ооң тудазы каът дая сывындан бүткен чаның ыяш сывын даштындан сиирлер биле шидип хырбалап каан турган кирижевээн чаның узуну метр хире бир эвес ооң кирижин дыңзыдып каан турган болза ооң хевири бижимел м деп үжүктү сагындырар турган чаның узун дурту база кыска апаар турган даштындан чаны хадың карты биле хырбалап каан турган немей ооң кырындан даштындан алдындан бүткен хээлиг чиңге ама саазын биле чаны шып ораап каан турган күжүр бора шээлей тей бажынга баргаш кадыг кара чазының кирижин хииледи хаалады дыңзыдып алгаш хан хожуулазын кадыг идииниң улдуңунга шалый шулуй тырткылап алгаш аъдын сала соп каггаш мен кезенмедим боктуг кириш акым кезенди мен тыртпадым боктуг кириш акым тырттынды дээш кезенип тырттынып туруп берген эртенден кежээге чедир кежээден эртенге чедир тырттынып кээрге ок туткан холунуң оду хып ча туткан холундан чалбырааш чайыгайнып чазының ужу бажындан ыш буругайнып кээрде чазының алдыы сагындан алдан улу арыгайнчып үстүү сагындан жен улу үрүңейнчип декпезинде те чуңма дешкилежип баарында пар арзылаңы барзайып корзайып кээрде мен атпадым боктуг кириш акым атты ине туткан холумга илдикпе чүскүк туткан холумга шүңнүкпе деп шишпип тургаш шып шынап шыжыктыр тыртып эккелгеш ышкына чоруй сала каап тыр эвеспе мында сонуургап көөр болзуңарза те чуңма дешкилежип турган чаның текпези дээрге чаның ыяжынга хырбалап каан сөөк азы мыйыс тыр хөөкүй бора шээлей дошкун кара чазын тырта бээрге оозу хыыңайндыр дааш үндүрүп эгелээн тоолчу кижи ону чечен мерген сөзү биле кончуг эки ыткан хан хожуула дээрге согуннуң бажында кедирип каан каң ок тур бир хүннү бадыр шинчилеп кээрге колдуунуң алдында үш дөрт хире илиг аң дүгү бар бооп тур хонуктуг чериндиве ужуга бергештиң сыра чазының кирижин дыңзыдып сыйда огун даа кезени берген иргин эртен тырткаш дал дүъшке чедир тыртып келирге багай сыра чазы даа шыдашпайн тавыланып сынып даа берип тир эвеспе аң адар дээш тыртып чыдарымга сынып кагды кырган авай деп бо даа чазын тудуп алган чүгүрүп чанып кээп тир эвеспе чаа ындыг болза карала тениң мыйызы биле ча кылыр болза эки болгай аан оглум те мыйызы херек болгай аан чуңмадан өлүр оглум деп олурган иргин иййин ийи карала тениң мыйызын кожуп тургаш ча кылып бергеш карала сыынынң кежи биле кирижеп даа берген иргин кырган шуваганчы дараазында шак бо тоол үзүндүзүнде кырган авазы оглунга дошкун кара чаны кылып турганын дугайында тоолчу ыткан шаг шаандан тура ыраккы чурттарда чурттап чораан улустарның кылып турган чалары аңгы аңгы хевирлерлиг турган амгы үеде өгбелериниң ча кылыр мергежилин утпаан улус база бар бурят чон аразында өгбелериниң эрги кадыг кара чазын кылып билир бир кижи бар англи чоннуң чазы англилеп ону дээр ол дээрге узун ча дээн уткалыг сөс түр узун чаны аргалыг ла болза ээлгир тисс дээр ыяштың будуундан кылып алырын оралдажыр чүве болза сыра ча дыр ону кылыр дээнде аңаа мыйыс сиир сөөк чыпшыр хырбалавас оларның аңаа турган херээ даа чок быжыг болгаш ээлгир ыяш будуунга немээр чүве турбас ужурлуг ындыг чаның кирижин анаа кижи тыртый албас боор чүве кижи холу шылай бээр ортаакы вектерде англи хаанның шериинге узун ча биле чепсегленген чадаг шериглер турган узун чаның дурту метр хире азы фут хемчээлдиг японнар чаны йүми деп адаар согунну йа деп адаар улус тур япон чаны кадыг ча деп болур бамбук дээр ыяшты узун дургаар чара кескеш оозун аажок дески кылдыр тавылап чазап алыр шак ынчалдыр чазап каан кургаг бамбук ыяжын кыр кырындан чыпшыр туткаш хырбалап каар япон чада бамбуктуң хырбалаан кезектери чеде бээр йүминиң дурту узун чолдактары сантиметрден эгелээн эң улуг чалар мырыңай метр хире узая берип болур йүмини тудазындан туткаш көрүптер болза үстүү сагы узун алдыы сагы чолдак болур япон чалар ындыг хевир дүрзүзү ассиметриялыг спорт чалары дээрге амгы үеде маргылдаа киржикчизинге хереглеттинер чепсек тир ындыг чаларны тускай станоктар дузазы биле бүдүрүлге черинге кылыр олимпий ча европа улузунуң сыра чазында уткалып тывылган шаанда олимпий чаны ыяш кезектерден кылыр турган амгы үеде олимпий ча кылырда ыяш деп чүвени көңгүс ажыглавас апарган чижээ олимпий чаның ээлгир ужу каът каът чыпшырып каан чиңге пластмасс материалдан бүткен дир олимпий ча шаандагы чалар ышкаш согунну бодунуң ээлгир күжүнүң дузузы биле ыңай адып үндүрер блоктарлыг чаны чылдарда акш ка чогааткан англилеп ону дээр блоктуг ча шөйбек дугуйлар дузазы биле согунну үндүр октаптар ол шөймек дугуйларны блок эксцентрик дээр блоктуг чаның дуртунда эглип турар чүве чок чаның ийи ужунда блоктарга тускай баглар херип каар ол баглар киришти дыңзыдар ужурлуг олимпий даа блоктуг даа чаны кыдыындан көөрге кижи караанга бо ла көскүлеңнээр ийи чүве бар ол дээрге хараал биле стабилизатор дур олимпий чаның хараалынга дуранда ышкаш улгаттырар шил салып болбас шишпээш ча кирижин салыптарга ча туткан хол сириле берип болур хол сирилевезин дээш туда чанынга чиңге узун чаңгыс азы ийи пластик ылдыртып каар стабилизаторнуң ужур дузазы ында ла көстүп кээр дир блоктуг чаны салаа биле тыртпас тускай дүлгүүр турар ол дүлгүүрде баг бар ол баг киришти так кужактап алган турар адар дээн кижи дүлгүүр туткан холунуң бир салаазы биле дээкти ажыда шелиптерге карак чивеш аразында кириш хирт дээр согун ужуп чоруй баар маргылдаа үезинде кончуг дүрүм бар олимпий чаның кирижин чүгле салаа биле тыртар дүлгүүр ажыглап болбас блоктуг ча биле адар маргылдааны аңгы эртирер олимпий ча биле адар маргылда өске черге база аңгы болур ужурлуг чаңгыс маргылдаага олимпий биле блоктуг ча туткан улусту холуштур салып болбас олимпий биле паралимпий оюннар үезинде адыгжы кижилер чүгле олимпий чалар ажыглаар ужурлуг англи дылда кадыг чаны дээр деп сөс болза аңгы аңгы чүвелерден бүткен составтыг холумактыг дээн уткалыг сөс түр дээрге ча дээн сөс түр орус чоннуң археология биле этнография эртеминде шаандагы үениң чаларынга хамаарыштыр тускай классификация бар олар мырыңай үш аңгы эртем терминин ажыглап турар ол терминнер дан чылдардан эгелеп чоорту эртем ажылдарынче сиңип кирген простой лук дээрге анаа сыра ча дыр бир эвес бүдүн сыптыг ыяшка сиир мыйыс азы сөөк чыпшырып каан болза ындыг чаны сложный лук деп адаар сложносоставной лук дээрге аңгы аңгы кезектерден чыггаш кылып каан кадыг ча дыр ындыг чаның ыяш сывы безин чаңгыс эвес бичии кезектерден хырбалаттынып кылдынган казах джуңгар дайыны дээрге чүс чылдан чылдың ортузунга чедир казах жустар биле джуңгар күрүнениң аразынга дайын болуп турар ийи күрүнениң аразынга дайынның кол чылдагааны дээрге көжериниң болгаш мал оъттаарының девискээрин улгаттырары болган джуңгарлар ол үеде чүгле казахтарга эвес а бүдүн ортаа азияга айыылды тургузуп турган бир дугаар казахтар биле джунгарлар аразынга демисел чылда болган ынчан джунгарлар тиилеп үнген ол үеде казах ишим хаанның оглу жангир янгир хаан туттурган казах хаан джунгарлар биле тайбың керээзин чарган соонда оглун салыпкан ынчалза даа оглунуң эглип келген соонда джунгар күрүнениң кызыгаарларынче халдаашкыннар кылып эгелээн галдан бошокту хаанның шериглери чылда семиречье биле мурнуу казахстанче кирген казах хаан тауке хаан ч уттурган а ооң оглу джунгарларга туттурган чылдарда джунгарларның ээжелээн девискээрлеринче сайрам ташкент шымкент болгаш тараз деп хоорайлар кирген джунгар күрүне биле манжур цин империязының аразынга дайын болурга ол хоорайлардан джунгарлар чоруй барган ол ла чылда джунгарлар арыс хеминиң чоогунга казах шериглерни уткан казахтарның байдалын джунгарлардан аңгыда башкирлер кокандылар болгаш хивиннер бергедедип турган ойраттарның кыдаттар биле дайылдажып турарын ажыглааш казахтар чылда балхаш хөлүнүң мурнуу чөөн чүгүнде ырак эвесте алаколь хөлүнүң чоогунда анракай деп черге каракалпак болгаш киргиз шериглер деткимчези биле кызыгаар кадарып турар джунгарларже халдаан хонук тургузунда чеже даа саны биле көвей болза даа казактар ол черни ээжелеп шыдавааннар база ла семиречье джунгарларның бооп артып калган бо дайын казахтарга кончуг берге болгаш улуг халапты чедирип турган ылаңгыя дайынзырак кожалары чылда биче жузтуң хааны абулхаир ийи дугаар дилег кылган казах чонну россияның хамаатылары кылдыр хүлээрин ынчап кээрге ол дилеглер казахтарны россияның хамаатылары болурунуң керээзи апарган ынчан казах чон россияны дайынзырак кожаларынга удур шыырак деткикчизи кылдыр көрүп турган чылда россия империязынче казах күрүнениң киирилдези эгелей берген чылда биче жуз кирген чылда ортаа жуз кирген сөөлүнде улуг жуз кирген кыжын чылда муң санныг септен шериг баштыңының шерии барабин ховуларынче шимчеп үнгеш ортаа жузтуң шериин чылча шапкан соонда ишим хеминиң чоогунга аблай хаан тулчуушкунга уттуруп алган а хаан боду джунгарларга туттурган илек хеминиң бажынга абулмамбет хаан база ла джунгарларга күш четпээн ол болуушкуннар соонда джунгарлар казахтарны яикке чедир сүрүп келген урал дөзү орус википедиядан очулдурттунган чодураа семис оол уруу тумат чылдың январь де төр тыва хөөмейжи тыва кызы аттыг херээжен хөгжүмчү бөлүктүң үндезилекчизи болгаш удуртукчузу тыва республиканың алдарлыг артизи чодураа тумат чылдың январь де чөөн хемчик кожууннуң ийме сумузунга төрүттүнген чылда кызылдың уран чүүл училиезиниң национал хөгжүм херекселдери салбырын чылда улан удэниң чөөн сибирь академиязының уран чүүл салбырын факультет дооскан чодураа тумат чажындан тура ла хөөмейлээр акыларының хөөмей сыгыдын дыңнап өскен акыларының салдары биле хөөмейниң аңгы аңгы хевирлеринге ырлап өөренип алган хөөмейден аңгыда тыва национал хөгжүм херекселдери игил дошпулуур бызаанчы хомус чадаганга ойнаар ол тыва национал оркестрни тургузарынга үлүг хуузун киирип а ооң соонда чч ойнап чоруп турган амгы үеде тываның күрүне университединиң башкы колледжинде башкылап ажылдап турар согун азы ок адарынга хереглээр чепсек ча ая арбалет дээнзиг чепсектер биле албан кады чоруур арбалет согуну ча биле ая согунунга таарышпас аялаар кижи база ая согунун черле аңгы кылып алыр болза эки бо арында айтып турар чамдык сөстерге тайылбыр херек тыва дыл онзагай чаңныг дыл дыр ийи ажык үн аразынга туруп турган чаңгыс ажык эвес үн чиде берип болур шын бижиириниң дүрүмү ёзугаар ол сөстерге өк биле адаан үннүң шынарын айтыр кадыг демдек ъ деп үжүк биживес тыва дылда молдурук дээрге хөй уткалыг сөс түр ылаңгыяа ча согунга хамаарыштыр ол сөстүң ийи утказы илеретинип кээр ча биле маргылдаа чорударда иргит самбуу аңчы кижиниң согуннары кандыг даа болур шиш согун дииңни өттүр шаппазын дээш согунуң бажынга бичежек борбак хөм кескилерни борбайтыр тырый суп каар мугур калбак борбак молдуруктуг согун биле кежи үнелиг бичии амытанарже аңнаар ындыг согун бичии аңнынң бажынга деггеш ону моорадыр шаап каар үнелиг амытанның кежи үрелбес өлүкке үт артпас демир октуг согунну улуг аңче шишпээш салып үндүрүптер турган куштарже ийи бистиг согун салып бадырар кундусче адар согуннуң молдуруу тевенелиг болур койгун дииң болгаш баг адар согуннуң молдуруу боп борбак болур молдурукту сыын мыйызындан сиилбип кылыр борбак молдурук аңнынң кежин үревес аң адарда азы бөрү адарда хереглээр согуннуң молдуруу шиш баштыг болгаш кончуг айыылдыг аңга дегген согун кадалы бээр кылдыр кылган окту мыйыстың бажындан азы демирден колдуг кылыр моңгуш кенин лопсаң сыгырар ок тур ындыг согун ужарга сыылаан мылаан дааш дыңналып кээр хожуула аълдынга тускай молдурук кедирип каан турар шаанда тожулар ындыг октарны хоош согун азы сырыглык ок деп адаар чораан мында кара хожуула дээрге каң октуг чүглүг бүдүн согун дур арга болган аргай хоргай саадаан карыш бистиг каң хожуула огун азынгаш кадыг кара чазын хоюндуруктааш аъдынга кылаштап чедип келгеш аъттаныр деп барып тыр мында болза каң хожуула огун деп сөс каттыжыышкынында каң деп сөс дээрге дарган кижиниң кадыра соктаан демири дир хожуула дээрге согуннуң молдуруу дур огун деп сөс дээрге согунун диген сөс түр шаанда тывага аңчы кижи бүрүзү согунун боду кылып алыр турган албан на мергежилдиг хамык улуска чүгле согун на кылыр бээр улус турбаан спортка ажыглаа согун кезектрин бүдүрүлге черинге кылыр амгы үеде спорт согуннарын алюминий карбон азы карбон алюминий холумактыг материалдан кылыр согун боду чиңге узун хос хоолай дыр согун молдуруун демирден кылыр ол боонуң огу ышкаш көстүр молдурукту термоклей биле чаапкаш согуннуң хоолайынче кедириптер оон ону изиг отка тудуптар изий берген чаап каан хырба эсти бээр шак ынчаар согун биле молдурук так кылдыр тутчу бээр анаа ла чыткан уш башак молдурукту согунга кедирип болбас согун бүрүзүнүң молдуруу тускай болур эриил ышкаш молдуруктар база турар ындыг молдурук ийи кезектиг бир кезээ дээрге согуннуң ужунче чыпшырып каан ишти араалыг хоолай дыр ийи дугаар кезээ дээрге адаккы бир ужу ээриилдиг ок тур ындыг согуннуң молдуруун солуп аап болур бир молдурукту ушта ээргеш өске моолдурукту киир ээрип каар эптиг дир согун чүү резин азы пластик плёнкадан бүткен болур согуннуң соңгу ужунга ийи азы үш чүгнү хырбалап чыпшырып каар чүгнү хол быле чыпшырбас согун чүүн чыпшырар тускай станок турар кириш тыртарының үш аргазы бар мында бижээн аргалар аттары болза тускайланган термин сөстери эвес тир номчукчу кириш тыртарының янзыларын белен ылгапсын дээш ону ынчалган чижээ англи дылда европа улузунуң кириш тыртар янзызын ону ам ортаа далай чуртакчыларының кириш тыртар янзызы деп очулдуруп болур азы японнар азия чоннарынга хамааржыр даа болза чаларының кирижин эптиг арга биле тыртар дыр олар ол кириш тыртар үш арганы сайгарып көөр болза улуг эргек биле тыртар янзызы эптиг аргадан укталып тывылган хевирлиг чүге дизе кадыг дошкун чаның кирижин тырпышаан согунну ийи салаазы биле тудуп алгаш турза согун тая берип кижи даа холу салдына берип болур адыгжы чаңгыс улуг дагыр эргээ биле киришти илбектеп алгаш чудуруктанып алгаш тыртар болза ол арга черле эптиг боор ужурлуг мооң ужурунда япон адыгжылар эптиг арга ажыглавышаан хол хаптарын кедип алгаш адып турар боор оң э р тенишев дээр эртемден бодунуң тыва орус словарын чыып тура сыйда биле хожуула деп сөстерге онза тайылбыр киирген сыйданы ол шиш молдурук деп айыткан хожууланы тускай кадырып каан каң молдурук деп айыткан чижээ каң хожуула ок арай ла тыва тоолдарда сыйда октуң бажы албан мындыг хожууланың бажы албан ындыг боор чүве дир деп чүве биживээн ол ийи сөс чаңгыс чүве айыткан диалект сөстер хевирлиг тыва национал оркестр тыва улустуң ырыларын күүседир болгаш тыва хөгжүм херекселдеринге ойнаар национал хөгжүмчү оркестр оркестрниң иштинде тываның улустуң болгаш алдарлыг артистери база хөөмейжилери кирип турар оркестр чылдың майда тыва республиканың национал херектер болгаш культура яамызының ажылдакчыларының айтыышкыны биле тургустунган тно ның күүселдези колдуунда тыва улустуң чаңчылчаан хөгжүмүнде даянып турар оон аңгыда тыва классиктиг болгаш амгы композиторларның чогаалдарын ажыглап турар ол дээрге буян маадыр түлүш чойгаана комбу самдан оксана түлүш болгаш оон даа өске хөгжүм чогаадыкчылары бооп турар оркестрде тыва национал херекселдер ойнакчылары болгаш хөөмейжилер ыраажылар кирип турар оркестрниң солистери боттары тус тузунда россия чергелиг болгаш делегей чергелиг мөөрейлерниң шаңнадыкчылары тиилекчилери оркестрниң кол сорулгазы тыва национал культураны нептередири болгаш тыва национал хөгжүмнү камнаары чуруктар болгаш биидеңнер үлежир халас капсырылга чурук болгаш биидеңнерни бодунга ла тыттырып болур оларга фильтрлерни ажыглап база оларны өске даа социал четкилерже тарадып болур онзагайлыг га ооң мурнунда дөрбелчин хевирлиг чуруктарны кылып болур турган оон чылдың август дан тура ландшафт болгаш портрет хевирлиг чуруктарны болгаш биидеңнерни кылып болур арганы чогааткан капсырылга тен өрү тарга база ден өрү системалыг биле тиг смартфоннарга тааржыр болгаш таварыштыр тарадып турар чылдың ноябрь де ке деп хевири үнүп келген ны чылда сан франциско хоорайга кевин систром биле майк кригер кылып эгелээн олар боттарының деп төлевилелин өскерткеш мобильдиг телефоннар таварыштыр чуруктар үлежир капсырылга кылыр деп шиитпирлеп алганнар хой өзээриниң чуруму тыва чоннуң хой өзээринде шаг шаандан сагып келген дүрүмнер болгаш аргалар дыр чанчыы анатолий сат оглу үрбүн кашпал узунуң ук төөгүзүнден ооң кырган өгбелери сөзүнден демдеглеп бижээн тыва улустуң ужурларын сагып тургаш кыска үе тургузунда хойну өзээр шаандакы ёзу чурумну сагыыр болза бо үениң улузунга күүсеттинмес берге шылгалдалар бар чүге дээрге бүгү ле амыдыралга таваржып болгу дег хамаарылгаларны бижиттинмээн ёзу чурумну кызыгаарлап каанындан ону хажытпас дээш ол ла дүрүмнү шыңгыы сагып чораанында ынчангаш ол үениң тургустунганы ёзу чанчылывыс деп чоруурувус бо ла бүгү ужурларны амгы үеде федералдыг хоойлу биле деңнеп болур чижээ тыва кижиниң өстүрүп алган малын дөгерип өзеп чиири безин уткалыг хойну өзээрде чаңгыс ээгизиң бажын безин сыкпас турган ынчангаш ук төөгүвүстен сагып чораан ёзу чаңчылдар ол үениң чонунуң чурумчудуп кижизидип чорааны дүрүмнери бо малдың амы тынынга чедер хүннер айлар үелерни шыңгыы сагып үнелеп чораан тыва кижи мал маганын төчеглеп чорбаан ужа төш ак чем сагыш сеткилдиң үлежилгезиниң чеми болуп чораан ол дилег болгаш чөпшээрелдиң харыызының утказы турган татарстан республиказы тат татарстан республикасы россия федерациязының региону приволжия федералдыг округтуң иштинче кирип турар чылдың май де вцик тиң айтыышкыны биле автономнуг татар социалистиг совет республика кылдыр тургустунган төвү казань хоорай татарстан республиказында национал төлээлекчилери чурттап турар численность экономически активного населения в республике татарстан на январь де чыла составила муң кижи азы от обей численности населения республики национал тургузуу санап адаан чоннар саны муң ажыг кижи татарстан является дугаар по объёмам производства и одним из наиболее экономически развитых регионов россии чылда республиканың врп трлн акша тургустунган татарстан республиканың кезээ бүгү россия бүдүрүлгезинде ларда тургустунган полиэтилен кылымал каучук дугуйлар чүък автомобили синтетические моюие средства нефть тывары картон татарстан республиканың конституциязында дугаар статья ёзугаар күрүне дылдары татарстан республиказында татар биле орус дылдар дең эргелиг бооп турар конституция ёзугаар татарстан светское күрүне шажынчы каттыжылгалар күрүнеден аңгылаттынган база хоойлу мурнунга дең республиканың девискээринде мечетьтер биле хүрээ хииттер бүрүткеттинген эң хөй распространение в республике татарстан получили ийи шажын ислам биле православ христиан шажын ислам суннитского толка был принят в качестве албан ёзузу биле шажын волжской булгарии чылда чылда узбек хан исламны алдын ордага күрүне шажын кылыпкан амгы үеде татарларның элээн хөй кезээ чүдүп турар руководство мусульманами осуествляет духовное управление мусульман республики татарстан незначительно распространены иудаизм буддизм база кришнаизм христиан шажын православие появилось в середине векте после присоединения казанского ханства к русскому государству в результате завоевания иван грозный бо шажынның талалакчылары орустар чуваштар марийлер мордвалар удмурттар база кряшеннер бооп турар имеются обины база өске угланыышкын христиан шажынның старообрядцы католиктер иегованың херечилери лютераннар баптисттер адвентисты седьмого дня евангельские христиане христиане веры евангельской база өскелер татарстанның эң чурттакчылыг району зеленодольск кижи зеленодольск биле эң не эвээш чурттакчылыг елабужск кижи елабуга биле тофа кижи адаарда тоъфа тоъфалар дээр ол сөстерде оъ дээрге өк биле адаан кыска ажык үн дүр чөөн саян дагларының соңгу талазы баарындан баткан ий уда ына каң агул терий суу ага деп хемнерниң аксын эжелей чурттаан чон мурнуу барыын талада оларның кожалары болза тожу тывалары дыр административтиг хуваалда ёзугаар олар иркутск можунуң нижнеудинск кожуунунга хамааржыр турар чуртунда үш суур бар алыгчер нерха үстүү гутара чон колдуу суурлар иштинде чурттап чоруур тофа дыл түрк дылдыг улустуң бөлүүнге хамааржыр оларның чугаазы тожу чурттакчыларының эрги чугаазынга дөмей тофаларның чугаазын шуут аңгы дыл дизе арай шын эвес болур боор оң тофа дыл дээрге чөөн таланың тайга чурттуг ивижи чоннарның чугаазынга хамааржыр база ла бир диалект болур эрте бурунгу үеде тофаларның өгбелери енисей болгаш самоди диалектилиг дылдарга чугааланып чораан шагда ла оларның ол эрги чугаазы кагдынган амгы үеде тофа дыл чидип турар тофалар өгбелериниң дыл домаан тоовастап каан бо үеде тофа дылды чүгле кижи билир олар дөгерези улуг назылыг улус назыны орту кире берген улус оон ыңай чаш уруглар төрээн дылын багай билир тофа кижилерниң хөй кезии төрээн дылын шуут билбес тофа кижи төрээн суурунга чурттавышаан орустап чугааланыр апарган шаг багы келген мындыг үе тофаларның өгбелери үе дүптен не саян дагларын эжелей чурттап чораан таңды кежии биле амыдырап чораан ивижи чон аңчы чон балыкчы чон дугаар вектиң бижиктеринде кыдаттар бир ле ду бо деп аймак дугайында бижип турган ол кыдаттарның дубо деп аймаа дээрге саян дагларын эжелей чурттап чораан аңчы ивижи улус таптыг ла ол үеде чөөн саян дагларының чөөн талазынче үч курыкан аймааның күрүнези турган барыын чүкче минсуг ховуларында кыркыз аймактың күрүнези турган векте юань төрезиниң чажыт бижиинде алдай саян чуртунуң көвей аймактарының аразында тухас биле тубас деп аймактар аттарын айыткан ол хамык аймак сөөктүң улузу джучиниң эрге чагыргазынга бараалгаан төп азияга моолдарның тергиидели доктаарга тофаларның өгбелери оларга албан төлеп берип турган саян дагларының чоогунга орус казактар вектерде көстүп келген ол үеде тофалар бурят нояннарның албатызы турган буряттар биле чаалажып тургаш орустар саян дагларының соңгуу талазын чоорту эжелеп эгелээн буряттарны тарады сывырыпкаш орус казактар тофалардан албан чыып эгелээн бир эр кижи чылда киш кежин дужаар ужурлуг турган аңнавайн чурттап чораан кижиге безин албан төледир турган тофалар албанны чылга чедир дужаап турган оон ыңай тофалар орус христиан шажын эргелелинче үндүрүг база төлеп турган төп азияга моолдарның күрүнелери буурап дүжерге мачжурлар биле орустар кедерей берген олар чылдарда кызыгаар дугайында керээ үзүп алган мурнуу сибирьде саян дагларының соңгу талазы орус хаанның холунга кирген векте орус күрүнениң административтиг хуваалдазы ёзугаар тофа чурту беш аймактыг турган ол аймактар адын улус деп сөс биле адаар турган орустап болза карагасскй улусъ шельбегорскй азы сильпагурскій улусъ кангасскій азы кангатскій улусъ удинскій азы судинскій улусъ маллерскій азы манжурскй улусъ улус аттарын орустар ол үеде чаңгыс аайлыг адавас турган хевирлиг улус бүрүзүн дарга баштап олурар улус даргазының ажылы болза албан чыыры беш улустуң дөгерезин улуг баш дээр кижи башкарар чораан улуг баш деп дарганы өскээр шуленга деп база адаар турган орустар улуг башты староста деп адаар турган улуг баштың бир дузалакчызы оралакчызы база турган улус даргаларын болгаш улуг башты шуулган үезинде шилиир турган шилиткен даргалар чыл иштинде төре тудар чыл хуусаазы эртерге эрге дужаалын өске кижиге хостап бээр азы чок болза шуулган үезинде улуска катап соңгудуп алыр чораан тофа чоннуң даргаларын чүгле эр кижилер соңгуур турган тофалап шуулганны суглаан дээр улуг баш деп дарганы тофалар шилип алырга чөөн сибирниң генерал губернатору ону томуйлаар турган бүдүн чон улуг шуулганга чылда чаңгыс катап айда чыглыр турган шуулганга улуг баш чаргылдашкан улустуң херээн үзе шиидип хамык чыгган албанны орус чагырыкчы кижи кээрге дужаадып бээрин хайгаараар турган ажыл агый херээн чугаалажырындан аңгыда шуулганга улус садыглажып оран делегейде чүү бооп турарын дыңнап медээ солчур дээш кээп база турган сибирге большевиктерниң чазаа чылдарда доктааган чылда айдында болган шуулганга тофаларның чуртун орустар карагас чоннуң суур соведи кылдыр эде адап алган орус чазак чылдар үезинде көшкүн амыдыралдыг чонга суурлар туттургаш улусту чурт аайы биле чаргаш колхозтарга киирип чурттадып каан эрги үеде суурлар турбаанда тофалар ивилерин оъткарып чадырларга чурттап турган чайлагга хире чадыр турар кыжын кыштагга чадыр турар чүве колхозтар тыптып кээрге улустуң ивилерин чылгызын хынаап апарган кижилерниң эт севин безин анаа ла хавырып алгаш баар үе келген чаа үениң ёзузу биле хуу өнчү хөреңги турбас ужурлуг кижиниң таакпы тыртар даңзазы безин ниитилелдиң өнчү хөреңгизи апарган сөөк сөөгү биле аал аалы биле чурттап чораан улустуң чуртун хувискаалчылар үлежип алган хувискаалчылар кедереп туруп бээрге чылда төрүттүнген анайларның хире хуузун кылыы хайынган тофалар боттары өлүрүп чок кылган хувискаалга удурланган улусту большевиктер каржы дошкуну биле базып каапкан чылда кожуун даргалары төрүүр ивилерни боттары хайгаарап чайлаан тофа чон ивилери чок арткаш баксырап эгелээн иви кежинден идик хеп барбалар дараап кылыр чаңы чидип эгелээн олар орустарның хевин кедип эгелээн ол болза резин идик фуфайка ушанка бөрт өгбелери ышкаш эът ак чемни база шоолуг чивестээн тофалар орустарның консерва капуста картошка макарон хевирлиг чемин чип өөрени берген соонда чылдарда колхозчу тофаларга чедир иви малын азыраарын чөпшээреп каарга ядарай берген чон иви садып алыр шаа безин чок апарган колхозчу кижи неделя санында акша аванза алза даа ооң акшазы шил арага ла чедер азы чок болза ол аванза акшазы биле хлеб шай бузундузу хире флакон шилдиг одеколон садып аап болур турган күрүне колхочуланың шалыңын үезинде бербес турган ынчангаш хөй улус аъш чем аймаан садыгдан өрегге ап турган шак ынчалдыр эңдере улус өрелени берген чурттап турган тофалар чуртунга орустар инектер азыраар деп бодаан инек оъткарар тааржыр черлер тывылбаан тофалар огород тарывас улус мал маган тутпас улус чылдарга чедир кыш санында ла эр херээжен улус дөгере тайгаже аңнап чоруй баар турган колхозтуң ивилерин каш борбак кижи кадарып артып каар ла турган акша шалыңныг ажыл черлерин сарыг орустар эжелеп алган турган ол черлер дээрге магазин райпо уруглар сады библиотека эмчи чери пекарня сельсовета бухгалтерия почта аэропорт тофа кижилер төрээн дылын совет үеде уттуп эгелээн боор уруглар садында чаш уруглар чүгле орус чугаа дыңнап өзер школаларга төрээн дылын кичээлдерин чүгле чылдардан эгелеп өөренип эгелээн амгы үеде аныяк тофалар үндезин культуразын билбес тофа чугааны багай билир апарган чамдыктары тофа сөстерниң утказын шала шула билзе даа тофалап чугааланып шыдавас апарган тофаларның өгбелери таңдыларынга чалбарыыр турган таңды кежии биле амыдырап чоруур улус өгбелериниң чаагай чаңчылдарын уттур чыгыы турган сөөк деп сөстү тофалар нён азы сөөк дээр кожа сөөктүң улузу аймак кылдыр бөлүглежир вайнштейн деп эртемден чылда улуг назылыг тофа кижилер аразындан сөөктүң улузун тып бижээн ол болза кара йогду кара йогды чогду чогды чептей кара хаш тырк хаш тарк хаш иргэ хаш тенек хаш сары хаш мында болза скобка иштинде сөөктүң бир диалектилиг хевирин айыткан чижээлээрге тофаларның бир чамдыызы кара йогду кылдыр адаар өскелери кара йогды кылдыр адаар турган йогды биле чогду дээр сөөктер аттарын тываларда чооду деп сөөк ады биле деңнап болур кайы бир кижиниң сөөгүн айтырда иезиниң эвес адазының сөөгүн айытпышаан чугаалаар чүве бир эвес уругнуң төрээн адазы чок боор болза иезиниң сөөгүн айтып чугаалаар турган чаңгыс сөөктен укталган уруг дарыгны өглештирип болбас ол хоруглуг эр кижи өске сөөктүң улузундан эжин тывар кыс кижи база өске сөөктүң улузундан эжин тывар тофа чонда сөөктер аттары векте ле уттундуруп эгелээн вайнштейнниң бодалы биле векте тулай сагай биле буучей деп сөөктүң улузу тофа чон аразынга база чурттап чораан тулай сөөгүнүң улузу эвээжээш чептей деп сөөктүң улузу биле каттыжып холужа берген турган эвээжээш сагай биле буучей деп сөөктүң улузу база чиде берген дыка үр үе иштинде тофалар орустар биле кожа чурттап келгеш орус чоннуң фамилия деп чүвезин дөзеп алган тофа фамилиялар аал адындан азы кижи адындан уткалган болгаш орустарда ышкаш сөс сөөлүнге ов ев ова ева дээн чижектиг кожумактарлыг апарган чижээ тулай аалының улузу тулаев апарган сагай аалының улузу сагаев апарган тайга аалындан токуев биле унгуштаев деп фамилиялыг улус үнген ырей аалындан ыреяков деп фамилиялыг улус тыптып келген буучей аалының улузу богучей деп фамилиялыг апарган рассадин деп эртемден тофаларның улуг назылыгларындан сөөк адын дыңнап бижип алган ол болза ааш сары ааш чогды ак чогды кара чогды кара йогды чептей тофа чон чуртунда үш бөлүкке чарлыр турган чөөн талада уда хемниң унуга буруңғуу аалар турган ол аалдарга чогды ак чогды кара чогды деп сөөгүнүң узузу чурттап турган тэрий суг биле ына хемни эжелей соңғуу ааллар турган ол аалдарга ааш сары ааш кара ааш деп сөөгүнүң узузу чурттап турган бурунгу биле соңгуу аалдарның дал ортузунга оъртаа аалар турган ол аалдарга чептей деп сөөгүнүң узузу чурттап турган революция бертинде кара ааш деп сөөктүң улузу база чурттап чораан дыр ол сөөктүң улузу шагда ла чиде берген тофа чон кончуг ыраажы чон ырны олар тывалар ышкаш ыр дээр кажан даа ырлаар каяа даа ырлаар ажыл иш үезинде даа орук чирикке иви азы аът мунуп алгаш даа ырлап чоруур улус байырлал дой үезинде албан ырлажыр ындыг чаагай чаңныг улус шаанда киштей деп улуг баш мынча диген бисте куда доюнда үнү үнмээн ыр ырлап билбес кижини дугаар хүнүнде хөө биле чаап каар улус бис хөгжүм херекселдери мандуура дошпулуур үш хылдыг хылдарын аът кудуруундан каъдып алыр чадыған чадаган чарты обус балалайка улустуң сагыш сеткилинде эрги үениң тоолдары олчаан артып калган орус эртемденнер тофалардан тоолдар дыңнап бижип турган тоолдарны эң бир дугаарында н ф катанов дыңнап бижээн сөзү чечен тоолчулар турган баканаевтер иван сергеевич биле николай сергеевич баканаевтер оларның кырган ачалары унгуштаевтер сергей спиридонович унгуштаев ооң оглу иван срегеевич унгуштаев сергейниң акызы михаил николаевич унгуштаев михаилдиң авазы варвара база тоолчу кижи турган тофаларның үндезин культуразында сам деп чүве турбаан иркутскудан н п перфильев деп хореограф кижи тофа чоннуң эзир биле таан деп тоолун номчааш тофа тоол деп сам чогаадып алган ол сам тофа чоннуң национал самы апарган тыва кижи ээлдек шыңгыраашты көргеш сеткили чоргаарланып дойлу бээр болгай тофа кижи база ол ышкаш бодунуң самынга аажок ынак н ф катановтуң бижиктеринден үзүндүлер н ф катановтуң орустап бижээн сөзүглелинден таарыштыр очулдурган арай тофа сөстерниң транскрипциязы номда чогул чугаа бисте ивини даа аъты даа ыдыктаар чүме кижи аарыксап эгелээр болза аъттың челинге сарыг ак азы кара чалама баглап каар чүме акта аътты азага хайырлаар чүме от дугайында чугаа от сыгырарга улус ынча дижир чүме от соодап тур сыгыр даң бажында от сыгырып эгелезе ырак черден кижи келир кежээ имирде азы дүне оттуң сооду үнер болза бээр аза кээр деп дижир чүме улус от сыгырып эгелезе олче шаанак одун каап каар хөй эмести куда дугайынды чугаа бистиң улус куда доюнуң дугаар хүнүнде ыр билбес ырлаваан кижини хөө биле чаап каар ырлаар кижини хөө биле чагбас улус бис самнап билбес кижини база хөө биле чаап каар улус бис куда үезинде чаъжын чарган соонда бир кижи өг ортузунга туруп алгаш өгнүң дүндүүнден мөчек мөчек өкпелер үндүр октаар ыттар кыстар биле оолдар ону тудуп чиир чүме улгады берген улустуң оюну ыр самы аныяк улустан аңгы болур ыр ырак узак аъттангаш улуг чурттан үнген кара туба улуг ына аксынга тура дүшкен кара саазын тыпкаш узун удаже айыткаш аалдап келгеш чораан олчаан алдыы черде улуг хоорай тыпкан элеңге деп херээжен кижиниң ырлаан ыры дыр шаг шаанда тофалар сибирниң шупту үндезин чоннары ышкаш орус күрүнеге албан төлеп турган мооң уржуунда орус күрүнениң үндүрүг чериниң ажылдакчылары кижи бажын таптыг ла санап алыр турган ооң мурнунда болгаш соонда чылдарда болза сөөлгү таблицага онза тайылбыр херек тофалар аразында орустар биле хайнакташкан улус эңдерик чижээ орус ашак тофа кадай алган чизечи кижи кээрге олар оглун орус кижи кылдыр айтып каар оон оларның оглу өзүп келгеш тофа кижи болза күрүнеден тускай чиигелде алыр деп билип кааш бодун тофа кижи мен деп адай берип болур ындыг кижи өгбелериниң дылын билбес даа бооп болур чиигелде алыксааш бодун тофа кижи мен деп адай бээр улус база турар хайнак улус аразында үнүп кирип чоруур улус бар олар чамдыкта боттарын тофа бис дээр бир чамдыкта орус улус бис дээр орустар биле холужар чорукту ассимиляция деп болур тофа суурларда орустар саны хөй совет үеде тофалар орустар аразынга эстип чиде бээр часкан таптыг билдинмес ийин кажан тофалар биле орустар холужуп эгелээн үези ындыг чүве дугаар вектиң дургузунда бооп турган хевирлиг совет үеде тофа биле орус аныяк кижилер аразындан өг бүле тудар чаң тыптып келген бичии чон аразынга холушкак өг бүлелер саны чыл тудум на чоорту көвүдеп турган чылдарда тофа биле орус улус аразында өг бүле тудар чаң соксаан даа болза совет эрге чагырганың үезинде ле бүдүн чоннуң аразынга хөй ле хайнак улус тыптып келген амгы үеде шупту чаа төрүттүнген уруглар аразындан ханы холушпаан кижилер мырыңай артпаан чаш уругның ызыгуурунда оода чаңгыс даа болза орус кижи бар чижээлээрге чаш уруг дижик уругнуң ада талазындан өгбелери орустар биле холушпаан даа болза авазының кырган авазы сарыг орус кижи турган болза ам ындыг уругну хайнак деп санап болур ызыгуурунда оода чаңгыс орус кижи бар боор болза ындыг кижини эртемденнер метис азы хайнак кижи дээр хайнак дээрге тофа дылды билбес кижи ооң арны бажы дүрзүзү европей кижиниң хөөнүнге кире берген хайнактарның хөй кезии боттарын тофа бис деп санап турар ындыг кижи чүге бодун тофа деп санап турарыл дээрге хайнак кижилер тофа өгбелериниң чуртун ээлеп чурттап чоруур олар орус хоорайларже көшпейн турар өгбелери ышкаш аңнап тайгадан кат мөөгү чыып тооруктап балык тудуп чип чурттап чоруур улус хөй эвес даа болза ивилерлиг улус база бар орус күрүне соңгу чүктүң болгаш сибирниң үндезин чоннарынга чиигелделиг байдалды база тургузуп берип турар амгы үеде орустар биле холушпаан кижи бар ол дээрге назын хары дөгүй берген улус хайнакташпаан кижилер саны тофаларның хуузу болур амгы үеде генетика талазы биле тофа чонну хайнаксыраан чон деп болур 
