b rozingiň şägirdi w k zworykin elektron telewideniýesiniň tehnikasynda hakyky öňe gidiş lik gazanypdyr ol rewolýusiýadan soňra amerika göçýär we bu ugurda işleýär ol nji ýylda bütinleý elektron esaslardan ugur alýan telewideniýäniň üstünde işläp başlapdyr ol nji ýylda dünýäde ilkinji gezek ikonoskop atlandyrylýan mozaiko fotokatodly geçiriji elektron turbany döredip elektron telewideniýäniň ösüşiniň esasyny goýupdyr şekilleri optiki mehaniki ulgamda ýaýlyma bermek bilen yzygiderli telegepleşik bermek abş da nji ýylda germaniýada njy ýylda başlapdyr elektron esaslarda ilkinji yzy giderli gepleşik ukw diapazonynda nji ýylda germaniýada njy ýylda angliýa da italiýada we fransiýada başlapdyr gepleşikleri bildiriş edip ýaýlyma çykmak njy ýylda beýik britaniýada başlapdyr eger de nji ýylda abş da müň töweregi telewizor bolan bolsa nji ýyla çenli onuň sany milliona çenli artdy ýagny her ikinji maşgalada telewizor bardy bazar ýylyň içinde gara ak telewizorlardan dolupdy we amerikanyň radiosenagaty halk köpçüligi üçin ni ýetlenen täze haryt döretmek maksady bilen reňkli telewizorlaryň üstünde çynlakaý işläp baş lady ntsc ulgamy işläp bejerilenden we döredilenden soňra nji ýylda abş da yzygiderli reňkli telewizion gepleşikler berlip ugrady şonda hem reňkli telewizorlar peýda boldy şol dö würde onuň ortaça müň dollar töweregi bahasy bardy awtoulagyň bahasynyň ýary oňa hyzmat etmek bolsa bir ýylda çen bilen ýene de şonça baha baryp ýetýärdi mysal üçin hep dede diýen ýaly hünärmenleriň gelip sazlap gitmegini talap edýärdi şonuň üçin abş da reňkli telewizorlar diňe ýyldan soň giň halk köpçüligi üçin öndüri lip başlanypdyr diňe njy ýyla çenli ilkinji million reňkli telewizor satyldy şonuň ýaly hem ýapon radiosenagaty abş yň bazary üçin arzan reňkli telewizorlaryň önümçiligini tiz ýola goýdy öňki sssr de yzygiderli telegepleşikler njy ýylyň njy martynda başlapdyr bu ýurt da telewizor önümçiligi nji ýylda ýola goýlan hem bolsa ilkinji sowet telewizory njy ýylda öndürilip kwn atlandyrylypdyr eýýäm nji ýylda öňki soýuzda telewizorlaryň sany bir milliondan geçýärdi reňkli telewizorlar nji ýylda öndürilmäge girişilse de açyk satuwda bolmandyr netijede nji ýylda ozalky sssr bilen fransiýanyň arasynda reňkli telewideniýe babatda hyzmatdaşlyk hakynda ylalaşyga gol çekilýär we giň halk köpçüligi üçin niýetlenen ilkinji reňkli gepleşik nji ýylyň nji noýabrynda ýaýlyma berlip başlanýar il kinji reňkli telewizorlar hem fransiýadan satyn alnypdyr xxi asyryň başynda bolsa eýýäm suwuk kristallik we plazma ekranly telewizorlar köpçülikle ýin öndürilip ugrady häzirki zaman telewizorlarynyň ölçegi birnäçe esse uly bolup örän takyk görkezýär nji ýylyň nji oktýabrynda ilkinji lazer telewizory satuwa çykdy njy ýyl dan soň telewizion priýomnikleriň mundan buýanky ösüşinde ýokary takyklykdaky d telewi zorlar has ileri tutulyp başlandy çeşme zaman gazeti türkmen edebiýaty iň gadymy edebiýatlaryň biridir ol özüniň taryhyny gadymy zamanlardan alyp gaýdýar türkmen edebiýaty bizi gadymy zamanlardan başlap şu günlere çenli halkyň ýaşaýşy durmuşy dürli wakalara gatnaşyşy gahrymançylyklary pajygaly ýagdaýlary arzuw islegleri bagtly şatlykly durmuşlary bilen bizi tanyş edýär halkyň döreden şahyrana eserleri gorkut ata oguznama kowusnama görogly şasenem garyp ýaly onlarça eposlardyr dessanlar köp asyrlar mundan öňki gahrymançylykly durmuşy taryhy wakalary habar berýär türkmen halky öz taryhyny gadym zamanlardan alyp gaýdýan edebiýatyň has ösen döwri orta asyrlardyr bu asyrlarda orta azyýada mahmyt kaşgary diwany lügat et türk abu abdylla muyzzi omar haýýam sanjar seljuknama hoja ahmet ýasawy aly kyssaýy ýusup mahmyt pälwan ahmet burhaneddin siwasly horezmi muhabbetnama seýit nesimi alyşir nowaýy wepaýy rownakyl yslam muhammet fizuly muhammet baýramhan abdyrahym baýramhan ogly berhudar türkmen ragna we zyba garaja oglan ýaly beýik şahyrlar ýaşap öz eserleri bilen dünýä edebiýatynyň altyn hazynasyny baýlaşdyrypdyrlar orta asyrlaryň iň görnükli meşhur yazyjylarynyň biri muhammet baýramhandyr ol diňe bir şahyr bagşy sazanda däl de hindistanda mongollar köşgüniň baş weziri harby serkerde han hanan hem bolupdyr baýramhanyň türki pars urdy dillerinde ýazan goşgulary asyrlar geçip biziň döwrümize ýetipdir xviii asyr türkmen edebiýatynyň özboluşly ösen döwrüde ýaşan görnükli öňde görüji pikirli söz ussatlary döwletmämmet azadynyň wagzy azat magtymguly pyragynyň graz danlyk lirikasy nurmuhamet andalybyň leýli mejnun ýusup züleýha oguznama abdylla žabendänin gül bilbil žabährem syýahatnama žeýdaýynyň gül senuber mahmyt gaýybynyň otuz iki tohum kyssasy gurbanaly magrupynyň seýpelek medhaljemal döwletýar ýusup ahmet aly beg baly beg ýaly eserleri türkmen edebiýatyny dilini we medeniýetini biçak ösdürýär xviii asyr türkmen edebiýatynda agzybirlik il ýurdy söýmek we ony goramak bir bitewi döwlete birleşmek mertlik batyrlyk wepalylyk ar namysly bolmak baş temalar suratlandyrylan çeper edebiýatda milli özboluşlylyk täze mazmunly poeziýa realistik ugur progressiw ideýalar has aýdyň duulýar xix asyrda türkmen edebiýaty döwrebap ösüş ýoluny geçýär bu döwrüň türkmen edebiýatynda xviii asyrda düýbi tutulan esasy temalar progressiw ösdürilýär kämilleşdirilýär xix asyrda özleriniň dürdäne eserleri bilen külli türkmene özüni tanadan klassyk şahyrlar mämmetweli kemine seýitnazar seýdi gurbandurdy zelili mollanepes annagylyç mätäji we başgalar ýaşapdyr bu talantly şahyrlaryň durmuşy dogruçyl beýan edýän zähmetkeşiň duýgy dünjesini ýürek owazyny çeper aňladýan goşgulary ýüreklere teselli berip dilden dile geçip gelipdir xix asyrda türkmen topragy dürli taryhy wakalaryň şaýady bolupdyr muny abdy setdar kazynyň jeňnama tekeleriň uruş kyssa kitaby poemasy tassyklaýar jeňnama poemasynyň üsti bilen beýik akyldar magtymgulynyň türkmen tirelerini birleşdirmek bir bitewi türkmen döwletine ýeňilmez güýje öwürmek baradaky progressiw ideýlarynyň xix asyrda durmuşa geçip başlandygyny açyk aňýarys xx asyryň başyndaky türkmen edebiýatynyň taryhyny döwletmämmet balgyzyl molladurdy baýram şahyr körmolla durdy gylyç ýaly halk arasynda giňden tanalan şahyrlar bezeýär bu şhyrlar öz eserlerini esasan durmuşy sosiyal deňsizlik temalarda düzüp türkmen edebiýatyna öz goşantlaryny goşupdyrlar türkmen sowet edebiýaty özüniň döreýiş we ösüş başlangyjyny beýik oktabr sosialistik rewolusiýasynyň ýeňşinden alýar onuň döreiş we ösüş prosesi ýurdumyzdaky sosiýalistik durmuş ajaýyp söz ussatlarynyň ýazyjy şahyrlaryň mollamurtuň berdi kerbabaýewiň ata gowşudowyň agahan durdyýewiň oraz täçnazarowyň hydyr derýaýewiň nurmyrat saryhanowyň ata salyhyň aman kekilowyň gara seýitliýewiň towşan esenowanyň kerim gurbannepesowyň we başgalarynyň döredijilik talanty bilen berk baglanyşýar türkmen sowet edebiýaty geçen taryhy döwrüň içinde tema ideýa çeper çilik janr taýdan has ösýär we kämilleşýär onuň taryhyny beýik oktýabr w ý lenin partiýa türkmen halkynyň geçen taryhy rewolýusiýon ýoly beýik watançylyk urşunda sowet halkynyň beýik ýeňşi parahatçylyk halklaryň dostlygy sowet adamsy we onuň zähmet hem ahlak sypatlary barada ýazylan ýüzlerçe çeper şahyrana eserler bezeýär türkmen edebiýatyny öwrenmekde onuň ençeme asyrlyk taryhyny yzarlamakda ýüzlerçe talantlaryň döredijilik dünýäsine göz aýlamakda bize şu türkmen ýazyjylarynyň portretleri diýen komplekte girýän ýzyjy şahyryň kömek berjekdigine ynanýarys makalanyn alynan yeri türkmen edebiýaty şahyr aman kekilow rusça baýramaly türkmen aga özüni bileli bäri oba bolup görmedik şäher şonuň üçin hem ol türkmenistanyň iň taryha baý we gadymy şäherlerinden biri meň çagalygymda merw diýip şäheriň ýyllygyny bellejek bolup ýördüler ýöne bu sany has az görüp soň ol proekt goýbolsun edildi baýramaly esasanda ex maru şahu jahan we gadymy merw hökmünde ýagny seljuk imperiýasynyň paýtagty hökmünde tanalýar bu şäherde seljuklaryň iň soňky soltany sanjar ýaşapdyr we işe gatnapdyr onuň dünýä belli mawzoleýi şäheriň daşynda ýerleşýär we örän restawrasiýa mätäç biz çagakak şäheriň parkyndaky karusel çertowoýe kolso işleýärdi we her gezek iň beýik nokada çykanymyzda soltan sanjary görmäge höwes ederdik bu gubura gitmek üçin taksiçilere soltan sanjara gitjek diýmeli olar hem bolýar diýseler münmeli bolmasa öz işiň bilen bolubermeli has tapawutlyrak aýratynlygy dini temada bu esasan hem garaşsyzlykdan soň meşhur boldy ol hem şol soltan sanjaryň ýakynlarynda bureýde we aslami diýip iki sany mukaddes öwlüýaniň guburlarydyr bular muhammet pygamberiň ýoldaşlary bolup yslam dinini ýaýbaňlaşdyrmak maksady bilen bu territoriýalara gelipdirler halk bu mukaddes adamlara örän ýokary hormat goýýar umuman olaryň ýatan ýerleri halk arasynda bureýdalar diýlip atlandyrylýar we köp merhumlar bu ýerde jaýlanýar mundan başgada bu ýerde halk arasynda hoja ýusup baba diýilýän meşhur musulman alymynyň gubury bar we onuň adyny göterýän metjit bar iň soňky gezek gidenimde ol ýerde bir kino düşürülýärdi bu ýeri hem halkyň uly hormatyna eýedir şu gürrüňini edýän taryhy kompleksimiň içinde gyzlar gala diýip uly gala we oglanlar gala diýip kiçiräk gala bar bular barada herhili gürrüňler edilýär edil öz eşdişime görä gadym zamanlarda oglanlar galadan gyzlar galasyna ok ýetirip bilenler ol ýerden gyz almaga mynasyp bolýarmyşyn bu elbetde rowaýatdyr bulardan başga hem ahmet sapançy diýilýän biriniň gubury bar herhili mollalaryň we öwlüýäleriň mazary bar bularyň hemmesi örän könelen binalar we olar ýykylyp barýan şäher galasynyň içinde ýerleşýärler baýramalydan çykyp lebap tarapa ýola düşeniňde ýada zähmet tarapa çep tarapda bir uly tamdyr görünýär muňa biz baýramalylylar hajymeligiň tamdyry diýýäris bu gurluş çyndanam äpet bir tamdyra meňzeýär we ulularyň gürrüňine görä öňler onuň körüginden maşynly girip içinden gamyş ýygyp gaýdýan ekenler has ulalanymdan soň taryhda munuň ilat tarapyndan buz saklamak üçin ulanylandygyny bilip erteki şäherde ýaşaýandygym hakyndaky guwanjym ýitip ýok boldy eýsem baýramaly ady nireden geldi men hem bilemok emma bu ýerde baýramaly diýip bir han ýaşapdyr onuň adyny göterýän baýramalyhangala şäheriň bazarynyň ýanynda ýatyr geçen iki asyrda bolsa bu şäher ak patyşanyň dynç alýan ýeri hökmünde ulanylypdyr we ýewropa medeniýetinden uşak düşek edinip galypdyr şäher merkezinde häli häzirem köne hristiýän ybadathanasyň harabasy beýgelip dur köne binalar hem bir ors yzynyň bardygyny mese mälim görkezýär gürrüňlere görä nikolaýyň gyzy ýaramansoň ol bu şähere aýratyn üns beripdir we owadanlaşdyrypdyr şäherde ors ilaty ep esli bar iň soňky ýylyň gürrüňini hemmämiz bilýäris şäherimiziň esasy köçesi ozallar çkalowdy garaşsyzlykdan soň ol watan köçesi boldy gagarin andalyp boldy beýle diýsem gagarin şahyr bolandyr öýdäýmäň gagariniň adyny göterýän köçesine indi andalybyň adyny götermek nobaty geldi diýjek bolýaryn umuman şeýdip köp zadyň ady üýtgedi bu şäher örän kozmopolit köpmilletli bu ýerde edil özüm ors nemes özbek ýewreý pars azerbeýdjan uýgur buluç gazak we türkmen gördüm elbetde bularyň sany azlyk emma türkmen tapaýmagam gaty aňsat däl bularyň hemmesi bir millet ýaly dost ýaşaýarlar türkmenler hemmämiziň bilýän türkmenlerimiz her tohumdan bar toý zat bolsa üýşüp begenýäris baýramaly türkmenistanyň her künjeginden gyz alyp berýär şäheriň her ýerinde ýaşaýarlar nämüçindir her milletiň öz etmeli işi bar ýaly bolup dur meselem gurluşyk we montýor ýaly işlerde işleýän orslary ýaman köp gördüm azerbeýdjanlar bolsa bulara pürsiýan hem diýýärler öýdýän men hiç tapawudyny bilip bilmedim esasan mal bakyp etini satýarlar birhili bulara men biznesmen diýýärin krasnowostoçnyý diýlen köçede örän köplük bolup diňe şolar diýseňem boljak gowy ýaşaýarlar uýgurskaýa diýip bir köçe bardy bu ýerde öňler gündogar türkistandan gelen uýgurlar ýaşaýar bular hem türki halklara degişli buluçlar umuman garaýagyzrak millet we parslaryň diline meňzeş dilde gepleýärler köpüsi türkmençe bilýärler şäherde köplük bolup ýaşamaýarlar ýakynda ýerleşýän obalarda ýaşaýarlar nämüçindir bunlar özlerine buluç diýilmegini halamaýarlar sögmek diýip düşünýärler özüň buluç diýseler hem gaty görüp ýörmeli däl tatarlar bar orslar ýalyrak ýaşaýarlar saryýagyz bolýarlar ors doganlarymyzy bolsa hemmämiz bilýäris ýokarda agzalanlaryň hemmesi garyşyk ýaşaýarlar ilat esasanda döwlet edaralarynda ýagny banklarda mekdeplerde zawodlarda masložir masloprom ýaly we sanatoriýada işläp pul gazanýar baýramalynyň bazarynyň soňky ýyllarda möwç alyp ösýändigine şaýat boldum ilat sanyny emma we arasyndadyr günorta gündogar türkmenistanda marydan kilometr ýalyrak aralykda ýerleşýär mary welaýatynda marydan soň ikinji uly şäher bu müň manatlyk benzine baýramala baryp bolýar diýmek baýramalydan hiç ýerik barman türkmengala ýolötene mara we lebaba gidip bolýar marydan lebaba gitjek bolsaň baýramalydan geçäýmeli baýramalydan de otla münseňiz ertir da aşgabadyň wokzalynda oýanarsyňyz elbetde ýolda irkilip bilerin öýtseňiz demir howa we gara ýol bilen baýramala gelip bolýar baýramalyda bir böwrek sanatoriý bar gda nyň sng içinde meşhur bolupdyr örän baglyk ýer bolup baýramalynyň merkezinde ýerleşýär we ýaşlaryň duşuşyk ýeri bolup hyzmat edýär baýramala girip barýan wagtyňyz uly daşlar bilen baýramaly kurort şäher diýlen ýazgyny görersiňiz bu daşlaryň sebäpkäri şol owadan dynç alyş merkezidir ol prezidentimiz saparmyrat nyýazowyň adyny göterýär okuw jaýlaryndan halk arasynda tehnikum diýilýän agrobiznes mekdebi bar oba hojalyk uniwersitetiniň filialy we iki ýylda buhgalteriýa weterinariýa ýaly ugurlarda hünärmenleri taýýarlaýar sany dünýewi sany zehinliler mekdebi we bir sany türkmen türk mekdebi bar dynç almak üçin restoranlar diskotekalar we barlar kän taryhy zat görmek isleýän we ýanynda surata düşmek üçin owadan bina gözleýänler üçin kän owadan bina ýok kinoteatryň daşyny gowy edip reňkläpdirler öýlenýänler baky oda gül goýup şol ýerde surata düşýärler uly bazar onuň ýanynda mal bazar bar söwda gyzgalaňly gidýär sebäbi şol töweregiň nýu ýorka gitmek üçin ýola çykan halky baýramala gabat gelip hemme işlerini şol ýerde bitirip bilýär sözsoňy hökmünde baýramalyny gürrüňlere sygdyrmak mümkin däl bir adamyň gürrüňine sygdyrmaga bolsa synanşyp oturmaly hem däl iň gowusy gelip görüň türkmenistanyň milli futbol ligasy türkmenistanda sportyñ her hili gornüşleri bar olar aşakda aşgabat bitaraplyk aýynyñ i tdh kataryn paytagyty dohada gecyan aziya oyunlarynda shu gun tupenden ok atkam boyunca gecirilen yarysha gatnashyan igor pirekeyew turkmenistanyn topary ucin ilkinji kumush medaly gazandy ashgabatdan yashly halkara derejeli sport ussady bu ustunligi metr aralykdan yatyp ok atmak boyunca gecirilen yaryshda gazanmagy bashardy yaryshyn shu gornushi boyunca yurtdan sportcularyn igor kwalifikkasion yaryshda ocko toplap ikinji derejani gorkezdi fiinalda bolsa ol ocko toplap umumy toplamaly ockonyn bashden birini yygnady we netijede ol jemi httu bilem nebitci turkmenistanyn superkubogy ugrundaky yaryshda ozara baslesherler gecen yyl turkmenistanyn futbol assosiasiyasy tarapyndan yurdumyzyn cempiony we kubogynyn eyesi ucin esaslandyrlan superkubogy almak ugrundaky yaryshda halkara turkmen turk uniwersitetinin futbol topary bilen balkanabadyn nebitci topary ozara basleshdiler yaryshyn ikinji dushushygy bitaraplyk ayynyn syna aralyk meydancada mary shaherinin futbol meydancasynda gecer yaryshyn shertlerine layyklykda dushushygyn esasy wagtynda taraplar oyny denme den tamamlap yagdaylarynda oyna yene de minut ybarat iki tapgyr gohular egerde oyunlar yenede denme den tamamlanyp yeniji belli bolmasa onda fifa nyn duzgunine layyklykda metrlik jerime urgulary gecirilip superkubogyn eyesi belli kesgitlener final yaryshyna fifanyn emini kakabay seyidow onun komekcileri muhammet owezdurdyyew we bagtyyar atajanow eminlik ederler httu nyn futbol topary shu yyl yurdumyzyn cempiony boldy we kubogyny eyeledi nebitci bolsa milli birinjilik ugrundaky yaryshlarda gezek kumush medala eye boldy gecen yyl httu marynyn merw toparyny hasabynda utup turkmenistanyn superkubogyny eyelemegi bashardy taze olimpiya suw sport toplumy dabaraly yagdayda acyldy beyik serdarmyzyn ak patasy bilen acylan toplumyn umumy yapyk meydancasy ine dordul metrdir ol uc binadan ybarat bolup on bash binasynda halkara we olimpiya kadalaryna hemde sportyn suwda oynalyan gornushlerinin dunya federasiyasynyn talaplaryna gabat gelyan iki sany suw howdany yerleshendir nji suw howdanynyn uzynlygy metr ginligi metr cunlugy uc metr bolup bu howdan yuzme sinhronly yuzme sport yaryshlaryny gecirmek ucin niyetlenendir bu howdanyn umumy meydany ine dordul metr bolup gowrumi kub metrdir toplumyn orta binasynda turgenleshik tirnashor woleybol zallary ish otaglary habar berish serishdelerinin wekilleri ucin niyetlenen otaglar orunlyk restoran yerleshendir toplumyn nji binasynda okuw turgenleshik icllerini gecirmek gelen myhmanlara dync almaklary ucin iki sany suw howdany we tomasha meydancalary yerleshendir sheyle hem bu binada cagalan wagtlaryny shatlyk shagalan bilen gecirmek ucin iki sany suw dagjagazy atly atiriksion gurnalandyr toplumyn suw howdanyndaky munlerce tonnalyk suwyn agramyny gotermek ucin howdanynyn binyady yorite usul bilen guruldy türkmenistan merkezi aziýada bir döwletdir goňşy döwletler owganystan eýran yslam respublikasy gazagystan we özbegistan türkmenistan merkezi aziýanyň günbatar böleginde demirgazyk giňişligiň nji we nji gündogar uzynlygynyň nji we nji graduslarynyň aralygynda köpetdagyň demirgazygynda günbatarynda hazar deňzi gündogarynda amyderýa aralygynda ýerleşýär türkmenistanyň çägi günbatardan gündogara kilometre we demirgazykdan günorta kilometre uzalyp gidýär we müň inedördül kilometr meýdany tutýar türkmenistan demirgazykda gazagystan respublikasy bilen gündogarda we demirgazyk gündogarda özbegistan respublikasy bilen günortada eýran yslam respublikasy bilen we günorta gündogarda owganystan bilen serhetleşýär günbatarda bolsa hazar deňziniň suwy tolkun atýar türkmenistan çäginiň ýerüsti gurluşy boýunça deň bolmadyk iki bölege bölünýär uly düzlük çöllük we kiçi dag etek we daglyk türkmenistanyň ähli düzlük bölegi geografiki gatnaşykda turan pesligine oýluklaryna degişlidir onuň çäklerinde landşaftyň üç topary tapawutlanýar a üsti tekiz belentlik b çäge çöllük ç dag etek tokaýly düzlük birinji topara krasnowodsk tekiz belentligi üstýurduň we maňgyşlagyň ýakalary ikinji topara merkezi günorta gündogar we zangunz garagumy üçünji topara köpetdagyň we paropamiziň ähli demirgazyk etekleri degişlidir türkmenistanyň çäginiň ýerüstüniň azyndan bäşden bir bölegini daglar eýeleýärler onuň günorta serhedinden köpetdagyň gerişleri uzaýar ondan demirgazyk günbatarda uly we kiçi balkan daglary ýerleşendir türkmenistanyň gündogar çetinde köýtendag daglary bardyr olar gissar dag ulgamyna degişlidir düzlük ýerler esasan tekizlikde goňrumtyl toprak bilen we dag etekleri takyr görnüşli gadymy düzlükler garagumyň ymgyr çägi çäge çöllügine derýaly jülgeler çemenlik otluk ýerler şorluk ýerler bilen gurşalandyr türkmenistan üçin çölüň aram mylaýym görnüşli kontinental klimaty häsiýetlidir dowamly gurak jöwzaly tomus salkyn çygly güýz az garly o diýen sowuk bolmadyk gyş demirgazyk gündogarda we günorta günbatarda gyş döwrüniň dowamlylygy bir aý ýurduň demirgazygynda we demirgazyk gündogarynda dört aýdan gowrak ýanwar aýynyň ortaça temperaturasy demirgazyk gündogarda gradusdan aşak günorta gündogarda we günorta günbatarda gradusdan gradusa çenli bolýar iýulda ol gradus çäklerinde üýtgäp durýar türkmenistanyň düzlük çäklerinde ygalyň ýyllyk mukdary mm aral ýakasynda we garabogaz köl aýlagynda daglyk sebitlerinde mm den geçmeýär arid şertlerinde ekerançylygy ösdürmek emeli suwaryşa esaslanyp alnyp barylýar ekerançylygyň geografiki ýerleşişi ilkinji nobatda suwaryş suwlarynyň ýaýraýşy olaryň möçberi we peýdalanylyş derejesi bilen baglanşyklydyr türkmenistanda suwaryş maksatlary üçin esasan derýa we ýerasty suwlary peýdalanylýar garagum çölünde maldarçylygyň esasy suw üpjünçiligi guýular arkalydyr derýanyň suwlaryny suwaryş üçin peýdalanmak maksady bilen suwaryş ýaplary gazylýar türkmenistanyň iň uly derýasy amyderýa bolup ol ýurdumyzyň gündogar demirgazyk bölegini kesip geçýär ekişe ýaramly ýerleriň we ilatyň köp bölegi bolsa ýurduň günorta günbatar böleginde ýerleşýär emma ol ýerde suw upjunçiligi örän ýetmezçilik edýär ýöne suwaryş suwunyň gaty çäkli ýerlerinde suw bilen üpjün etmek maksady bilen amyderýanyň suwunyň bir bölegini günorta günbatara garagum derýasy bilen gönükdirildi türkmenistanyň paýtagty aşgabat şäheri ol welaýat hukukly administratiw territorial gurluşly birlikdir aşgabadyň düzümine dört etrap bagtyýarlyk berkararlyk köpetdag we büzmeýin etraplary girýär türkmenistanda bäş sany welaýat ahal balkan daşoguz lebap we mary welaýatlarydyr her welaýat etraplara bölünýär türkmenistanda etrap şäherlerdäki etraplar şäher olardan si etrap hukukly şäher şäherçe geňeşlik oba ýerli düzümler we sany oba ilatly ýerlerdir raýon emele getiriji täsirleriň esasynda türkmenistan aşakdaky raýonlara bölünýär şeýlelikde türkmenistanda raýonlaşdyrmagyň basgançagy emele geldi olaryň birinjisi we ikinjisi döwlet ähmiýetli mikraýonlardyr üçinjisi kiçi raýonlardyr dördünji bäşinji altynjy ýedinji sekizinji we dokuzynjy basgançaklar mikraýonlardyr bu sistema girýän birlikleriň si kiçi raýonlardan başgasy adminstratiw organlary tarapyndan edara edilýär munuň özi ykdysady durmuş raýonlaşdyrma bilen adminstratiw territoriýal bölünşigiň bir bütewi sistemasyny ýene de bir gezek subut edýär garaşsyz we baky bitarap türkmenistan döwleti gündogaryň we günbataryň köp ýurtlaryna tarap gidýän gadymy beýik ýüpek söwda ýollarynyň çatrygynda geografik taýdan iňňän amatly ýerde ýerleşýär şoňa görä de türkmenistanyň territoriýasynyň üsti bilen gadymy we orta asyr döwürlerinde hem dünýä bazarlaryna tarap kerwen ýollary ýodalary geçipdir uzaklarda başlanan kerwen ýolunyň bir şahsy öz döwründe gadymy siwilizasiýa merkezleriniň biri bolan merwiň üsti bilen geçipdir gündogardan ýewropa tarap uzalyp gidýän kerwen ýolunyň söwda merkezleriniň biri bolan gadymy köneürgenç hem türküstanyň derwezesi diýlip atlandyrylypdyr beýik ýüpek ýolunyň ýene bir şahasy ilki murgap derýasynyň boýy bilen soňra owganystanyň üstünden hindistana çenli baryp ýetipdir gündogaryň we günbataryň gadymy söwda aragatnaşyklaryny türkmenistanyň çäkleriniň üsti bilen amala aşyrmakda uly orny bolan beýik ýüpek ýoly indi biziň täze döwrümizde garaşsyzlyk zamanamyzda ýene de dikeldilip başlandy ýöne bu gezek usul kerwen ýollary boýunça däl de polat reýsleri arkaly dikeldilýär tejen sarags maşat demir ýolunyň gurulmagy bilen türkmenistanyň üstünden transaziýa kontinentara demir ýol magistraly açyldy we ol beýik ýüpek ýolunyň ugry bilen gidýär ol pekinden hytaý ýewropanyň bosagasynda ýerleşen ystambula türkiýä çenli ýetýär pars aýlagyna hem ýeter garaşsyz türkmenistan döwletiniň ýewropa bilen aziýanyň çatrygynda ýerleşmegi onuň geosyýasy ýagdaýynda örän uly amatlyklyklar döredýär garaşsyz we baky bitarap türkmenistan hazar deňziniň gündogar kenarynda amyderýa çenli ýarym million kwadrat kilometre golaý müň kw km demirgazykdan günorta bolsa km uzylyp gidýýär merkezi aziýanyň ähli meýdanynyň i türkmenistanyň paýyna düşýär şeýle de bolsa merkezi aziýa garşsyz döwletleriň arasynda türkmenistan gazagystandan soňrf umumy meýdany boýunça iň iri döwlet hasaplanýar ilaty million adama golaýlaşan goňşy özbegistanyň hem tutýan meýdany türkmenistanyňkydan az özbegistan gündogarda owganystan düwleti bilen türkmenistanyň araçäk serhetleriniň uzynlygy km eýran yslam respublikasy bilen bolsa müň kilometr golaýlaşýar türkmenistan demirgazyk günbatarda gazagystan döwleti bilen hem araçäkleşýär merkezi aziýanyň döwletlerine garanda türkmenistan russiýa federasiýasynyň ýewropa bölegine ýerleşen ykdysady geografik raýonlaryna kawkazyň garaşsyz döwletlerine has ýakyn we amatly ýerleşmegi bilen tapawutlanýar ol döwletler merkezi aziýa döwletlerine özleriniň transit ýüklerini türkmenistanyň üsti bilen daşaýarlar hazar deňziniň kenaryna türkmenbaşy porty merkezi aziýanyň günbatar derwezesi hasaplansa türkmenabat goňrat beýnew demir ýoly derwezesi merkezi aziýanyň beýleki döwletlerine garanda türkmenistanyň duzluk territoriýalary has agdyklyk edyar bu bolsa yurdumyzyn dunya bazarlaryna tarao cykalgalaryn has kop bolmagyna amatly shertler doredyar mysal ucin türkmenabat haýraton aralygynda amyderya hyrat we atamyrat ymamnazar awtomobil yollary arkaly lyutfabat etrek gurgen aşgabat gowdan bajygyran awtomobil yollaryndan bashga da eýran yslam respublikasyna tarap tejen sarahs mashat demir ýolunyn gurulmagy dunya bazaryna täze çykalgadyr türkmenistan landşaftynyn esasy bolegini meýdany boýunça sahara we gobi çöllüklerinden son dünýäde üçünji orny eýeleýan garagum çöli tutýar ol hojalyk taýdan heniz az özleşdirilen ol ýaşaýşyn seýrekligi juda az orumlaşanlygy yssylygy bilen tapawutlanyar emma ýerasty tebigy baýlyklaryn kopdurliligi bilen türkmenistan indi dünýä bellidir türkmenistanyň giň meýdanynyň gür ilatly obalaryň suwarymly ekerançylyk massiwleriniň iri şäherleriniň gür gatnaw ýollaryň oazisleriň paýyna düşýär derýa jülgeleriniň suwaryş kanallarynyň dag etekleriniň özleşdirilen ýerleri oazisler türkmenistanyň köplenç çetki künjeklerinde ýerleşýärler garagum derýasynyň zonasy türkmenistanyň günorta böleginiň ululy kiçili köp oazislerini ýeke täk suwaryş sistemasyna birikdirýär uzynlygy kilometr garagum derýasy türkmenistanda ykdysady we durmuş özgerişkleriniň baş zonasydyr geografik taýdan has günortada ýerleşişi boýunça garagum derýasynyň zonasy goňşy özbekistanyň mürzeçöl garşy kanallaryň zonalaryndan özüniň agroklimatik resurslary boýunça has amatlylygy bilen tapawutlanýar garagum derýasynyň zonasynda ýagtylygy we ýylylygy has köp talap edýän inçe süýümli gowaça we beýleki oba hojalyk ekinleri ösdürilip ýetişdirilýär garagum derýasynyň zonasynda ýurdumyzyň ilatynyň deň ýarsyndan köpüsi ýaşaýar halkara ykdysady hyzmatdaşlyk guramasynyň eko nyň agzasy bolmak bilen türkmenistanyň geosyýasy ähmiýeti barha rowaçlanýar eko girýän döwletiň ählisiniň million adamdanam gowrak ilaty bolup olaryň umumy meýdany müň kwadrat kilometrdir türkmenistan eko nyň geografik giňişliginiň merkezinde ýerleşýär onuň üsti bilen esasy halkara demir ýol magistrallaryň transaziýa demirgazyk günorta we turbaprowodlaryň geçirilmegi barada birnäçe iri möçberli taslamalar işlenip düzülýär türkmenistanyň klimat resurslary gün radiýasynyň ýokary derejeli oba hojalygyna ýaramly günleriň köp bolmagy klimatyň gurak we kontinentallygy bilen häsiýetlendirilýär tutuşlygyna alanynda türkmenistanyň agroklimat resurslary oba hojalygyny onun esasy ugry suwarymly ekerançylygy alyp barmak üçin amatlydyr ýurdumyzyn mineral çig mal resurslary boýunça dünýäde baý ýurtlaryň hatarynda durýar mundan başga da türkmenistanyň territoriýasy himiki çig mallaryň gurluşyk materýallaryň zapasyna hem baý ýurt hasaplanylýar ýurdumyzyň ykdysady oba hojalygy örän möhüm ähmiýete eýedir türkmenistanda öndürilýän önümleriň den gowragy oba hojalyk önümleridir türkmenistanyň oba hojalygy esasan iki pudakdan ekerançylykdan we maldarçylykdan ybaratdyr ekerançylyk oba hojalykda öndürilýän umumy önümiň ini we maldarçylyk ini öndürýär şeýlelikde ýurdumyzda oba hojalygyň esasy ugry ekerançylykdyr türkmenistanyň prezidenti saparmyrat turkmenbaşynyň täze oba syýasatyna laýklykda oba hojalygynda hususy eýeçiligiň ösmegine giň ýol açyldy nji ýylda oba hojalygynyň umumy önüminiň ini ilatyň hususy hojalyklary öndürdi geljekde onuň tutýan orny has artar türkmenistanda azyk bolçulygyny döretmekde oba hojalygyň uly orny bardyr oba hojalygyň umumy önüminiň ýarysyndan gowragy azyk önümleriň paýyna düşýär ýurdumyzda himiýa senagatynyň ilkinji kärhanasy merkezi garagumda ýerleşen derweze kükürt zawodydyr ol nji ýylda guruldy we jöwzaly klimat şertlerinde transport taýdan amatsyz bolany üçin bu zawod diňe nji ýyla çenli işledildi gowurdakdaky kükürdiň käni açylandan soň ol ýerde nji ýylda kükürt zawody işe girizildi himiýa senagaty has köp pudakly senagat ol dag magdan himiýa esasy himiýa nebit himiýa durmuş himiýasy we farmasewtika ýaly himiýa senagaty köp pudaklary öz içine alýar ýurdumyzda ekerançylygyň aşakdaky pudaklary ösdürilýär ýokardaky ekinlerin tutýan meýdany mln müň gektardan njy ýylda gowrak bolup olarda esasy orun däneçilik we pagtaçylyga degişli däne ekinleriniň we gowaçanyň ekin meýdanlary ähli suwarma ekerançylygyň ne barabardyr awaza türkmenistanyň milli syýahatçylyk zolagy awaza msz hazar deňziniň gündogar kenarynda türkmenbaşy şäherinden km günbatar tarapynda ýerleşýär iyunda birinji oteller girizildi hazar deňziniň türkmenistana degişli kenarýakasy örän täsin jana şypaly ýumşak howasy we baý tebigy mümkinçilikleri bilen tapawutlanýan ekologik taýdan arassa zolakdyr bu taslama türkmenistanyň diňe özünden milliarddan gowrak ny daşary ýurt maýa goýujylaryň milliard ny gönükdirmek göz öňünde tutuldy häzirki wagtda awa za nyň meýdany gektar möçberinde kesgitlenildi ilatyň sanynyň artyşy esasan iki sany usul bilen kesgitlenilýär birinji usul bu öň ygtybarly we umumy kabul edilen usul ilatyň uçdantutma ýazuwynyň geçirmekden ikinji usul bolsa heý ilatyň köpelişini hasaplamakdan we oňa baha bermekden ybaratdyr ilatyň uçdantutma yazuwynyň materiallarynyň ylmy we praktiki ähmiýeti ulydyr garaşsyz türkmenistan döwletiniň taryyhynda ilkinji gezek ilatyň uçdantutma ýazuwy gda döwletleriniň arasynda ilkinji bolup nji ýylyň njy ýanwaryndan nji ýanwaryna çenli geçirildi türkmenistanyň birleen milletler guramasynyň nji ýyllar döwründe ýer şarynyň ilat ýazuwynyň nobatdaky tapgyryny geçirmegi yglan edenden son bu möhüm işi amala aşyran ilkinji döwletdir türkmenistanyň ilat sanynyň kopelişiniň tablisasy awtomobil ulaglary awtomobil ulaglary döwletiň ykdysadyýetiniň iň wajyp baglaşdyryjy bölegidir her ýylda awtomobil ulaglary bilen million tonna golaý ýük daşalýar we milliard ýolagçy gatnadylýar garaşsyzlyk ýyllarynda ýurtda awtoulag serişdeleriniň sany esseden hem artdy awtoulaglar parky şu aşakdaky ýaly bölünýär ýeňil awtomobiller ýük we ýöriteleşdirilen awtomobiller we awtobuslar häzirki wagtda döwlet ähmiýetli awtoýollaryň uzynlygy müň km barabardyr mundan başga da şäheriçi we ýerli ähmiýetli gaty örtükli köp çatrykly ýollaryň ulgamy bardyr şu günki gün umumy uzynlygy müň km barabar bolan türkmenbaşy aşgabat mary türkmenabat we aşgabat garagum daşoguz awtomagistrallarynyň gurluşygy boýunça işler güýçli depginlerde alnyp barylýar awtomagistrallaryň umumy giňligi metr her bir gatnalýan böleginiň giňligi metrdir şu obýektlerdäki işleri njy ýylda tamamlamak bellenildi türkmenistan bäş welaýat we aýratyn paýtagt şäherden ybaratdyr häzirki wagtda türkmenistanda sany ýokary okuw jaylary bar we olarda dürli kärler boýunça ýokary hünärli spesialistler taýýarlanylýar türkmenistanyň döwlet çeperçilik akademiýasysy halkara türkmen türk uniwersitetiti ýokary tehniki kolleji türkmenistanyň polisiýa akademiýasy täze ýokary okuw mekdepleriniň hataryna girýär ýurdumyzda galkynyş hereketiniň teatrlardyr çeper höwesjeňler köpçüliginiň durmuş medeni roly artýar biziň maksadymyz türkmenistanyň ykdysadyýetini düýpli özgertmekdir ol özgerişlikler bolsa halkyň hal ýagdaýyny uzul kesil ýokarlandyrmaga mümkinçilik berer aşgabat parsça ash abad türkmenistanyň paýtagty aşgabat şäherine degişli etrap we şäherçe bardyr aşgabat garaşsyz baky bitarap türkmenistanyň paýtagt şäheri ýurdumyzyň syýasy ykdysady ylym bilim we medeni merkezidir şäher garaşsyzlyk ýyllarynda düýpgöter özgerip orta aziýanyň uly syýasy ykdysady merkezlerinin birine öwrüldi aşgabat köpetdag etegindäki düzlükde we garagum çölün oňa yanaşýan böleginde deniz derejesinden metr belentlikde demirgazyk ginligin gündogar uzaklygyň ýerleşyär şäherin ýer üsti dag etekden çöllüge tarap kem kemden peselýär aşgabat şäheri ykdysady geografik jähtden amatly ýer de ýerleşyär ol yurdumyzyň dürli sebitlerini birleşdirýän ulag ýollarynyň çatrygydyr bu ýerden türkmenbaşy türkmenabat aşgabat daşoguz demir we awtomobil yollary geçyär halkara aeroporty arkaly aşgabat dünýäniň dürli döwletlerini birleşdirýän howa yollarynyň çatrygy hasap lanýar bu bolsa şäherin durmuş ykdysady merkez hök münde ösmegine uly yardam edýär vşäherin suw üpjünligi garagum derýasynyň köpet dagdan akyp gelýän uly bolmadyk çeşmeleriň we yerasty suwlaryň hasabyna amala aşyrylýar aşgabat şäheri gadymy yüpek ýolunyň ugrunda gala laryň ýerleşen ýerinde emele gelipdir şäherin häzirki or nunda bolan köne gala parfiýa patyşalygynyň gülläp ösen döwrüne ýagmy biziň eýýamymyzdan önki nji ýyllara degişlidir nji ýylda ozalky ashabat obasynyň ýer leşen ýerinde ruslaryň harby berkitmesi döredilipdir zakaspiý oblastynyň söwda senagat harby işleri şu ýerde jemlenip gonsy döwletler bilen ykdysady gatnaşyklar yola goýlupdyr şäher ýuwas ýuwaşdan ösüp başlaýar nji ýyllar aralygynda türkmenistan sowet sosialistik respublikasynyň paýtagty bolýar şol ýyllarda şäherde uly bolmadyk senagat kärhanalary peýda bolýar nji ýyl da bolan aýylganç ýertitremesi şäherin bütinleý diýen ýaly weýran bolmagyna getirýär sonra aşgabat şäheri täzeden dikeldilýär häzirki wagtda aşgabat ög ösüşinin täze döwrüni baş dan geçiryär garaşsyzlyk ýllarynda paýtagtymyzy ös dürmek barada döwlet syýasaty yöredilip gelinýär şonuň netijesinde aşgabat örän gysga döwrün içinde üçünji mün ýyllygyň ajaýyp şäherine öwrüldi ilatynyň sany boýunça aşgabat ýurdumyzyň iň uly şäheridir şäherde ýurdumyzyň ilatynyň ine golay jemlenendir nji ýylda geçirilen ilat ýazuwynyň maglu matlaryna görä şäherde müň adam ýaşapdyr soňky ýylyň içinde onun ilaty essä golaý artdy v aşgabat yurdumyzyň iň köp milletli şäheridir bu ýerde ilatyň esasy bölegini tutýan türkmenler bilen birlikde rus lar tatarlar ermeniler azerbaýjanlar ukrainler uly etniki toparlary emele getirýärler v v aşgabat şäheri mün inedördül kilometr meýdany tutýar aşgabat döwletimizin welaýat derejesi berlen pay tagt şäheridir şäher dolandyryş taýdan bäş sany şäher et raplaryna bölünýär köpetdag azatlyk s nyýazow adyn daky etrap çandybil arçabil asgabat şäheri döwletimziň iri senagat merkezi hasap lanýar bütin türkmenistanda öndürilýän senagat önü minin i şäherin paýyna düşyär ykdysadyýetiniň esasyny senagat pudagy düzyär şäheriň senagaty garaşsyzlyk ýyllarynda düzüm taýdan düýpli özgerdi häzirki wagtda aşgabat şäherinin senagat önümçiliginin düzüminde elektroenergetika maşyngurluşygy we metal işläp be jermek ýeňil we azyk senagaty derman himiýa senagaty esasy orun tutýar aşgabadyň elektroenergiýa bolan üpjünçiligini durnuk ly kanagatlandyrmak maksady bilen şäherin günorta böle ginde njy ýylda ýyllyk kuwwatlylygy megawata deň bolan gaz turbinaly döwlet elektrik stansiýasy işe gi rizildi häzirki wagtda aşgabadyň energiýa üpjünçiliginiň ygtybarlylygyny ýokarlandyrmak üçin güýjenmesi kw deň bolan halkalaýyn tok geçiriji ulgamy gurulýar yurdu myzda öndürilýän maşyn gyrluşyk önümleriniň e go laýy aşgabat şäherinin paýyha düşyär şäherde dürli önüm leri öndürmäge ýöriteleşen türkmenmaşyngurluşyk nebitmaşyngurluşyk azykmaşyngurluşyk demir elektrotehnika santehönümler zawodlary hereket edýär aşgabat şäherinde awtoulaglary teplowozlary we durmuş medeni tehnikalary bejerýän merkezler hem ýerleşendir şäherin gurluşyk materiallary senagatynyň iri kärhanalaryna aýna demirbetonönümleri arkaç kombinatlary degişlidir paýtagtymyzyň gurluşyk toplu myny ösdürmek işi hormatly prezidentimiz gurbanguly berdimuhamedowyň täze şähergurluşyk syýasaty esasynda amala aşyrylýar derman himiýa aşgabat şäherinin yöriteleşdirilen se nagat pudaklarynyň biridir aşgabadyň saglyk derman kärhanasynda türkmenistanda ösýän derman otlardan we beýleki ýurtlardan getirilen çig mallardan dermanlaryň dan gowrak görnüşi öndürilýär bilelikdäki türkmen derman ajanta farma limited kärhanasynda dermanlaryň gerdejik süýri däne we ürgün görnüşleri çüýşejiklerde we derman çüýşelerde sanjym serişdeleri melhemler diş ýuwulýan serişdeler öndürilýär tenekar derman kär hanasy infuzion erginleri taýýarlamaga niýetlenen suwy taýýarlaýan çylsyrymly köp tapgyrly ulgamdan infuzion erginleri taýýarlaýan infuzion erginleri derman çüýşelere guýýan we olara ýarlyklary ýelmeýän bölümlerden durýar häzirki wagtda kärhanada infuzion erginleriň görnüşi nin önümçiligi yola goýuldy berkarar döwletin bagtyýarlyk döwründe aşgabat şä herinde ýeňil senagaty ösdürmeklige aýratyn orun beril ýär şäherin senagat önümleriniň den gowragy ýeňil senagatyň paýyna düşýär aşgabat şäherinde häzirki za man tehnologiýalary bilen enjamlaşdyrylan türkmenbaşy we aşgabat dokma toplumlary medisina we kosmetiki pamyk önümlerini öndürýän yüpek argaç ýün egriji haly türkmengalkan aýakgap ahab bahar tikinçilik fabrikleri egriji kärende kärhanasy ýerleşyär häzirki wagtda şäheriň demirgazyk günbataryndaky dokma top lumynyň ikinji nobatdakysynyň gurluşygy alnyp barylýar öndürýän önümleriniň möçberi boýunça azyk sena gaty ýeňil senagatdan son ikinji orunda durýar aşgabat şäherinin azyk senagaty kärhanalary esasan et süýt süyji köke çakyr piwo öndürmeklige ýöriteleşdirilendir şäherde döwlet we hususylaşdyrylan söwda merkez lerinin we kärhanalarynyň durmuş hyzmaty edaralarynyň uly toplumy ýerleşyär aşgabat ýurdumyzyň welaýatlary şeýle hem dünýänin köp döwletleri bilen aragatnaşygy üpjün edýän ulag geçel gesiniň möhüm wezipesini ýerine ýetirýär şonuň üçin yur dumyzyň merkezine aşgabat mary türkmenabat aşga bat daşoguz aşgabat türkmenbaşy awtomobil we demir ýollarynyň şahalary uzalýar yurdumyzyň welaýatlaryna goňşy döwletlere gidýän demir awtomobil ýollary aşgabat säherinin ulag geografiki ýerleşişini amatlaşdyrýar şäher de ýurdumyzyň iň uly halkara ülnülerine layyk gelýän de mir yol we awtomobil menzilleri aeroport ýerleşyär şäheriň daşyna kilometrden gowrak aýlaw yolunyň gurluşygy tamamlandy yolun ugrunda estakadaly köp şahaly awtomobil mobil ýollarymyň sini we köprülerin sini jemi uzynlygy km bolan awtomobil yollarynyň sini öz içine alýan des galar toplumy guruldy aşgabat şäherinin arçabil gökde re jülgeleri köpetdagyň gindiwar gerşi ýurdumyzyň esasy dynç alyş sebitidir aşgabat ylmyň we medeniýetiň uly merkezi hasaplan ýar paýtagtymyzda türkmenistanyň ylymlar akade miýasy nji ýylyň maglumatlaryna görä ýokary okuw mekdepleriniň sy orta hünär mekdepleriniň si baş langyç hünär okuw mekdepleriniň si orta mekdepleriň si ministrlikleriň we edaralaryň ylmy önümçilik institut lary we tejribe merkezleri milli medeniyet merkezi merkezi kitaphana medeniýet ministrliginiň türkmenistanyň baş milli medeniýet merkeziniň prezident şekillendiriş sun gaty muzeýleri türkmenhaly döwlet korporasiýasynyň türkmen halysynyň milli muzeyi hem de türkmenistanyň merkezi bankynyň milli gymmatlyklar muzeýi we sergi köşgi teatrlar beýikligi metr bolan telewizion minara ýerleşyär şäherde saglygy goraýyş edaralarynyň onlarçasy şol sanda saglyk öyleriniň usy hassahanalaryň üsi halka hyzmat edýär aşgabat şäheri abadanlaşýar hakyky paýtagt şäherine öwrülýär önuň meýdan çäginde täze häzirki zaman kada laryna gabat gelýän ymaratlar ýokary okuw mekdepleri administratiw jaýlar hassahanalar ýaşaýys jaýlar we dürli desgalar gurulýar ön belleýşimiz ýaly aşgabat şäheri eko logik taýdan arassa şäherleriň biri bolmagynda galar onun çäginde gektar meýdanda a golaý sport desgalaryny öz içine alýan olimpiýa şäherjigi gurulýar aşgabat türkmenistanyň bitaraplyk syýasatyny amala aşyrýan merkezidir şu nukdaýnazardan alnanda aşgaba dyň halkara ähmiýeti örän uludyr şäher ylalaşdyryjy merkez hökmünde möhüm halkara syýasy gepleşikleriň geçirilýän ýerine öwrüldi aşgabatda birleşen milletler guramasynyň beýleki halkara guramalarynyň dünýä dere jesinde wajyp meseleleri çözmek bilen baglanyşykly masla hatlar hem geçirilýär nji ýylda aşgabatda ştab kwar tirasy ýerleşýän bmg nin orta aziýa boýunça öñüni alys diplomatiýasynyň sebit merkezi açyldy yewropa döwletleri bilen ykdysady syýasy we medeni gatnaşyklary ösdürmek maksady bilen ýewropa öýi merkezi hem hereket edýär mary pars dilinde marguş merw häzirki mary şäheriniñ ady mary welaýaty nji ýylyň nji dekabrynda resmi görnüşde döredildi mundan ozal ilkinji gezek njy ýylyň nji noýabrynda döredilip nji ýylyň njy ýanwarynda ýatyryldy türkmenistanyň g o gündogarynda ýerleşýär gda döwletleriniň iň günorta nokady bolan çilduhtar obasy bu welaýatda ýerleşýär demirgazyk gündogarda we gündogarda lebap günbatarda ahal günorta we güorta gündogarda owganystan bilen araçäkleşýär meýdany müň km sany şäher sany şäherçesi bar töweregi oba geňeşi bar çöl zonasynda murgap derýasynyň basseýninde ýerleşýär günortasy paropamiz dag etegidir territoriýasy günortadan demirgazyga we gündogardan günbatara km uzap gidýär merkezinde murgap derýasynyň deltasynyň çökündileri ýerleşýär murgap deltasy ýolöten tarapdan başlanyp ýelpewaç görnüşde demirgazyk günbatara uzalyp gidýär murgap we tejen derýalarynyp aralygynda ýerleşen bathyz belentliginiň iň belent depesi metre ýetýär welaýatyň ýer gabygy tebigy gzas we nebitiň uly zapaslaryna baýdyr klimaty ahs kontinentaldyr tomsy yssy gurak we dowamlydyr iýulyň ortaça temperaturasy gradus aralygyndadyr kä ýyllar ýazyna we güýzüne ekinleri sowuk urýar tomsuna g o dan güýçli we tozanly yssy ýeller öwüsýär muňa owgan ýelleri hem diýilýär gyşy sowuk däl gar seýrek ýagýar ýanwar ortaça temperaturasy gradus ygal mukdary millimetrden mm e çenli pars dilinde häzir hem şeýle ulanylýar türküstanyñ merkezi aziýanyñ iñ gadymy şäheri bolup häzirki baýramaly şäheriniñ ýanynda ýerleşendir mary merw atlary tutuş daş töweregi gurşap alyp duran ýerler hem göteripdir merw şäheri biziñ eramyzdan öñki vii asyrda öñki erk gala şäherçesiniñ ýerinde döräpdir we gysga wagtyñ içinde tutuş wahanyñ oazisiñ paýtagty bolýar hem de ahmedinleriñ döwletiniñ bir bölegi bolýar b e öñ njy ýyldan nji ýyllar aralygynda aleksandr makedonskiniñ soltanlygynyñ imperiýasynyñ düzümine girýär margiana aleksandriýasy b e öñ nji ýyldan nji ýyllar aralygynda selewkidleriñ döwletiniñ atiohiýa gäur gala şäherçesi b e öñ nji ýyldan njy ýyllar aralygynda bolsa baktriýa patşalygynyñ düzümine girýär b e öñ iii asyryñ soñynda b e öñ ýyla çenli part arşaklylar parfiýa soltanlygynyñ düzüminde özbaşdak dolandyrmaga hukukly bolan aýratyn welaýat hökmünde berk orun tutýar x asyrda ýazylan hudul älem atly kitabda ýazylyşyna görä ol uly horasanyñ iñ uly şäherleriniñ biri bolmyş öñler horasan emirleriniñ paýtagty bolup soñlar buhara paýtaht bellenipdir hudul älemiñ näbelli ýazyjysy merw safaly we nygmatly ýer onuñ galasy bar şony tähmuris saldyrypdyr şonda sasanid paşalarynyñ köp köşkleri bar we bütin horasanda şondan gowy şäher ýok ol ýerde gowy pagta bitýär diýip ýazypdyr gadymy çeşmelerde mary merw e şahjan merw e şah jahan atlary bilen gabat gelýär orta asyrda uly horasanyñ meşhur şäherlerinden biri hasablanypdyr ilkinji gezek mewi abadanlaşdyran jemşidiñ kakasy tähmuris pişdady dinastiýasyndan diýlip görkezilen taryhy çeşmeler hem bar iñ uly ösüşe merw beýik türkmen seljuklarynyñ soltanlygynyñ we horezm şalarynyñ döwletiniñ düzüminde bolan wagty xi ortasynda xiii asyra çenli ýetýär ýyllar mongollaryñ çozmagy netijesinde şäher düýbinden weýran harab edildi we talanyp ýaşaýjylary öldürildi we sürgün edildi merw şäheri seljuklar döwründe soltan sanjaryñ paýtagty bolýar emma oguzlar sanjary ýeñenlerinden soñ üç gije gündiz şäheri garat talañ harab edýärler şol sebäpli şäherde kän weýrançylyk emele gelýär bu şäher soñabaka ýene de abadanlaşýar ýöne çingiz hanyñ döwründe mongollar şäheri düýpden weýran edip onuñ müñlerçe ilatyny gyrýarlar göýä diñe dört adam diri galanmyş şeýlelikde tä şahruhyñ döwrüne çenli merw şäheri weýran bolup galýar şonuñ döwründe xiv asyr merwa ýene de jemagat köpçülik halk üýşüp başlaýar şäher abadanlaşyp ugraýar merw şäheriniñ abadanlaşmagy medeni merkeze öwrülmegi ugrunda soltan sanjaryñ xi xii eden hyzmaty uludyr şonuñ döwründe şäherde uly kitabhanalar köşkler emele gelipdir ol weýran bolan şäheriñ ýanynda täze şäher saldyrypdyr bu iki köne we täze şäher barada nowaýy özüniñ pars dilinde ýazan bir şygrynda ỳaş merwynyñ ýürek mülki yşk arkaly abadandyr köne merwyny hem de täze şäheri bina eden sanjardyr diýip ýazypdyr merwynyñ suwy geçmişde murgapdan ybarat bolan merwerut üpjün edilipdir ol derýa merwda gutarýan eken a erkgala erkgala göwrümi boýunça gadymy merw şäheriniň ulgamyna girýän galalaryň iň kiçisi bolsa da ýaşy boýunça iň ulusy belentligi boýunça hem iň beýigidir onuň tutýan meýdany bary ýogy gektara barabardyr häzirki wagtda ol gala däl de dagyň çykmasy kyn baýyrlaryna çalym edýär onuň saklanyp galan beýikligi ortaça metre ýetýär geçirilen köp sanly arheologik barlaglar galanyň ahemenitler döwrüne degişli hökümdaryň köşgi bolandygyny äşgär etdi erkgalanyň içinde köşkden başga da uly edara jaýy skladlar gorhana nökerler üçin kazarmalar bolupdyr b gäwürgala b e öňki iii asyryň ikinji ýarymynda selewkit hökümdary antioh soter özüniň güýçli goşuny bilen merwe gelende ol bu töwerekleriň bol suwuna mes toprakly ýerlerine göz gyzdyryp merwi özüne paýtagt edinmegi ony düýpli gurlan gala bilen berkitmegi ýüregine düwüpdir erkgala oňa darlyk edipdir şonuň üçinem ol bu galanyň günortasyndaky bag bakjalyga bürenip oturan ilatly ýeri göz öňünde tutup şol ýerden hem takyk oýlanylan plan esasynda grekleriň gala guruş usulynda äpet galanyň gurluşygyna başladýar örän tiz wagtda bina edilen bu dörtgyraň galanyň diwarlary metre ýetýän galyňlykda bolup onuň her bir gapdal ganatynyň uzynlygy hem tas kilometre ýetipdir geçmişde butparazlaryň galasy ýa da kapyrgala ady bilen tanalan bu gala biziň günlerimize gäwürgala ady bilen gelip ýetipdir ol gektara golaý meýdany öz içine alýar orta asyryň ibn al fakih idrisi makdisi ýaly arap dilinde ýazan awtorlarynyň işlerinden mälim bolşuna görä gäwürgalada iki sany erkek we aýal adamynyň şekili bilen bezelen keýmerzuban atly gadymy öýüň we sežde edilýän uly metjit jaýynyň bolandygy mälim gäwürgalanyň dört tarapky diwarlarynyň dördüsinde de derwezeler bolupdyr galanyň içine kanal çekilipdir galanyň içki diwaryny deň dörde bölýän goşmak şekilli uly köçeler bolupdyr bazar meýdançasy degirmençiler we hazarçyllar kärhanasy ýerleşipdir antioh soter gäwürgalanyň daşyna kilometre golaý halkalaýyn daşky galany hem saldyrypdyr ç soltangala onuň bina edilen wagty seljuklar neberesiniň dolandyran wagtyna gabat gelýär ol seljuk soltanlary mälik şa we alp arslan tarapyndan xi asyryň ikinji ýarymynda xii asyryň başynda saldyrylan bolmaly bu hem onuň soltanlaryň saldyran galasy soltangala hökmünde adykmagyna sebäp bolupdyr gapdal diwarlary den kilometre çenli uzaýan soltangala gäwürgalanyň duldegşir günbatarynda ýerleşýär bu iki galanyň arasyndan bolsa gadymy döwürlwrden tä mongol goşunlary tarapyndan weýran edilýänçä uly ykdysady ähmiýetli kanal bolan al ruzeýk al razik ýaby akypdyr soltangalanyň boýy metre ýetýär diwarlarynyň düýbi esasan metre ýetýän galyňlykda pagsadan tutulypdyr iki metre çenli çürelip gidýän ýokarky gatlaklarynda bolsa sm we sm ölçegdäki çig kerpiçler ulanylypdyr gäwürgala bilen deňeşdirilende soltangalanyň diwarlary has gowy saklanypdyr d şähriýar gala şähriýar gala gadymy mary şäher galalarynyň içinde iň kiçisidir bary ýogy gektara golaý meýdany tutýan bu galanyň diwarlarynyň salnyşynda belli bir forma eýerilmändir gala tutuşlygyn ýoýulan kwadrata çalym edýär ol esasan sm ölçegdäki çig kerpiçlerden pagsa bilen aralaşdyrylyp salnypdyr häzirki wagtda gala diwarlarynyň saklanyp galan galyňlygy metre beýikligi hem metre ýetýär galanyň içiniň demirgazyk hem de deirgazyk günbatar böleklerinde kazarmalaryň athanalaryň galyndylaryny ortada we günorta gündogarda hem edaradyr ýaşaýyş jaýlarynyň harabalaryny görmek bolýar olardan ilkinji bolup göze ilýäni köşk jaýydyr köşgüň içinde bary ýogy ýekeje süýnmek zal bolup ol öz wagtynda seljuk soltanlarynyň diwany kabulhanasy bolup hyzmat edipdir e isgender gala hem de kiçi soltan gala ýerli halkyň dilinde şeýle atlar bilen tanalýan bu galalaryň ilkinjisi soltan galanyň demirgazygynda ikinjisi hem onuň günortasynda ýerleşýär ýerleşiş aýratynlyklaryny göz öňünde tutup taryhçy alymlar olara zleriçe demirgazyk aýlaw hem de günorta aýlaw diýip at beripdirler döwri boýunça aýlawlaryň ikisi de solatangaladan soň salnan bolmaly isgender galanyň gektara golaý giň meýdany öz wagtynda merw şäheriniň örän gür oturan ilatly ýeri bolupdyr eger de kiçi soltan galanyň gündogar bölegindäki bureýda bilen gifariniň guburlarynyň başujynda teýmirleň döwründe salnan goşa binany hasp etmeseň bu galanyň içinde gadymýetiň ýerden saýlanyp duran ýekeje diwaryna da gözüň düşmeýär i şaýym gala araplar döwrüne degişli ýadygärlikleriň biridir käbir alymlar ony abu muslimiň harby lageriniň galyndylary hasaplaýarlar şaýym gala gäwürgalanyň km günorat gündogarynda ýerleşýär onuň kw km meýdany bolup gala diwarlary pagsadan hem de ölçegdäki çig kerpiçler aram aram hem sm ölçegde bolan kerpiçler ulanylyp salypdyr türkmenistanyň ylymlar akademiýasy şaja batyrow adyndaky taryh instituty türkmenistan kiçi ensiklopediýasy oýna azyndan oýunçy gatnaşýar sanawaç sanalandan soň bijesi galan oýunçy möjek bolan bolup orta ýatýar beýleki oýunçylar gol tutuşyp onuň daşyndan aýlanýarlar ýuwaş ýuwaşdan möjege ýakynlap ahyry birisi oňa elini degirýär şol wagt oýanan möjek daşynda aýlanyşyp ýören onuň oýananyny görüp gaçmaga başlan guzulary kowalamaga durýar bellenilen pellehana çopan ýatagyna çenli möjege guzulardan hiç birini tutmak başartmasa ol ýene orta geçip ýatan bolýar eger birini tutaýsa tutulan oýunçy möjek bolmaly bolýar tööňe töňňänem oýnajaklaryň sany den az bolmaly däl ilki bilen hemme oýunçylar sygar ýaly aýlaw çyzyk çyzmaly sanawaç sanalyp bijesi galan töňňe bolmaly töňňe bolan oýunçy aýlaw çyzygyň daşynda bir çetde oturýar beýleki oýunçylar odun çöplemäge giden bolýarlar şonda bir oýunçy töňňäni tapan bolup töňňe tapdym geliň muny öýmüze äkideliň diýip gygyrýar oýunçylaryň hemmesi töňňäniň daşyna üýşýärler ony goparan bolup soň göterip aýlaw çyzygyň içne getirýärler töňňe garşylyk görkezmeýär töňňäni aýlaw çyzygyň içinde goýup oýunçylar ýene de odun çöplemäge giden boýarlar şol wagtam töňňe oýanýar ol oýunçylardan islänini kowalamaga başlaýar töňňäniň elini degirip bilen oýunçysy tutuldygy hasaplanýar emma gaçyp aýlaw çyzygyň içine girip bilen oýunçy halas bolýar oýunçylaryň hiç birisi tutdurman aýlaw çyzyga girip bilseler töňňe ýene de töňňeligine galýar eger oňa oýunçylardan birini tutmak başartsa tutulan oýunçy töňňe bolýar bu oýny oýnamak üçinem oýunçylaryň sany den az bolmaly däl bu gezek ini iki ädim çemesi bolan iki sany parallel çyzyk çyzýaň oýnuň dowamynda bu çyzyk köpri bolup hyzmat eder sanawaç sanalyp bijesi galan bu gezegem möjek bolýar beýleki oýunçylar bolsa guba gazlar bolýarlar olar ganatlary ellerini galgadyp köpriň golaýyna gelýärler köprüde bolsa möjek otyr gazlar ondan köprüden geçirmegini haýyş edýärler möjek bolsa olardan nirä barýanlaryny soraýar her guba gaz öz bilýän şäheriniň adyny aýdýar möjek gazlara giden şäheriňizden maňa sowgat getirseňiz geçireýin diýýär gazlar razy bolýarlar möjek olary köprüsinden geçirýär gazlar köprüden geçip bir salym ganat kakyp ýüzýärler soň yzlaryna geçmek üçin ýene de köprä gelýärler möjek olardan boýun alan sowgatlaryňyzy getirdiňizmi diýip soraýar gazlar ýok diýip hersi birýana gaçmaga başlaýar möjek gazlary köprüsinden geçirmän tutjak bolýar tutulan oýunçy möjek bolýar köprüden geçip bilen gazlar bolsa halas bolýarlar eger möjek gazlaryň hiç birini tutup bilmese ýene de möjek bolmaly bolýar eýho gawun türkmen gawunlarynyň şan şöhraty barada dünýäniň belli jahankeşdeleri we taryhçylary gyzykly maglumatlary galdyryp gidipdirler xii asyrda ýaşap geçen fransuz syýahatçysy men hiç ýerde şeýle datly tagam datmandym diýse on ikinji asyryň meşhur taryhçysy al makdisi merwiň kösükli ösümliklerine hem de gawunlaryna taý geljek zat ýokdur diýipdir merw we horezm gawunlaryny arap halyflary mamunyň we wasihiň köşklerine daşy buz bilen gurşalan gurşun gaplarda eltipdirler olar eltilmeli ýerine zaýalanman eltilen halatynda her gawun üçin dirhem töläpdirler fransua bernýe on ýedinji asyrda gyş paslynda delide orta aziýadan getirilen gawunlaryň gymmat bahadan satylýandygy hakynda ýazypdyr ol gawunlary pagta dolap eltýän ekenler türkmen gawunlary hytaý imperatorlarynyň hindi şalarynyň we arap halifleriniň desterhanlaryny bezese şirin şeker türkmen gawunlary soltan sanjaryň baýram han türkmeniň we beýleki türkmen hökümdarlarynyň söýer aşy bolupdyr orta aziýaly täjirler gawunlary ýewropa hem äkidipdirler ýöne gawuny barjamly baý adamlar satyn alyp bilipdir umuman gawun şa desterhanyna mynasyp ýokumly iýmit hasaplanypdyr ýewropa patyşalary dabaraly gawun iýişlige öz golastyndakylaryň diňe golaýlaryny çagyrypdyrlar gawuny ýewropalylar diýseň gowy görüpdirler mysal üçin rim imperatory klawdiý albin ertirlik naharynda gawun iýmegi gowy görýän eken lukman hekim diýlip tanalýan meşhur ibn sina hem türkmen gawunlarynyň dürli kesellere dermandygyny aýdyp olary öz tebipçilik işinde giňden ulanypdyr sebäbi gawunlaryň düzüminde gant karotin s r witaminleri adam organizmi üçin gymmatly minerallar köp gawun peşew halta öt halta bagra az azdan iýilse aşgazana içegelere oňat täsir edýär ol nerw rahatlygyny döredip keýpiňi çag edýär gün şöhlesiniň ýakymsyz täsirini aýyrýar waharman gawunynyň ternesi inçekeseliň öýken keselleriniň demgysmanyň dermanydyr türkmenistanda gawunyň haýsy döwürlerden bäri ösdürilip ýetişdirilýändigi barada taryhyň saralan sahypalarynda maglumatlar bar muňa merwde gazuw agtaryş işleri geçirilen wagty gadymy gäwürgaladan tapylan gawun çigitleri hem şaýatlyk edýär biziň eýýamymyzyň vi asyrynda türkmenistanda bakja ekinlerini esasanam gawundyr garpyz ekýän daýhanlar ýer üçin tölenýän salgytdan boşadylýan eken biziň günlerimizde ýurdumyzyň babadaýhanlary gawunlaryň dürli görnüşlerini ösdürip ýetişdirýärler sahawatly topragyň nury çaýylan bereketli gawunyň ösdürilip ýetişdirilişine ünsüň güýçlenmegi ýöne ýerden däldir merhemetli prezidentimiziň gawun baýramyny bellemek hakynda perman çykaryp şol baýramyň döwlet derejesinde bellenip geçilmegi türkmen gawunlaryny döreden ata baba daýhanlarymyza uly hormatymyz bolup beýleki bir tarapdan bolsa bu datly bakja önümiň ýurdumyzda ösdürilip ýetişdirilýändigine buýsanjymyzdyr eýho türkmen dili ençeme müňýyllyk taryhy bolan türkmen halkynyň milli dilidir türkmen dili türki dilleriň oguz dilleri toparyna degişlidir ol türkmenistanyň resmi dili bolmak bilen şeýle hem eýranda owganystanda türkiýede garagalpagystanda täjigistanda gazagystanda özbegistanda stawropol ülkesinde astrahan oblastynda bölekleýin ulanylýar häzirki zaman türkmen edebi diliniň kemala gelip başlan eýýamy magtymguly pyragydan başlanýar we onuň ösýän we kämilleşýän döwri täze galkynyş eýýamydyr elipbiý öz köküni oguz han türkmenden alyp gaýdýan türkmen dili ýetmişden gowrak döwlet guran türkmenleriň durmuşynda aýgytly hyzmaty ýerine ýetiripdir we häzir hem garaşsyz baky bitarap türkmenistanda döwlet dili hyzmatyny ýerine ýetirýär türkmen dili daşary ýurtda ýaşaýan türkmenleriň hem milli dilidir gorkut ata eposy ýusup balasagunlynyň hoja ahmet ýasawynyň ýunus emräniň nowaýynyň nesiminiň fizulynyň azadynyň magtymgulynyň andalybyň eserleri türkmen dilinde ýazylypdyr we asyrlaryň dowamynda türkmen halkyna gulluk edip gelipdir edebi diliň agzeki we ýazuw görnüşleri bar agzeki sözleýiş bu ilkinji nobatda gepleşikdir gepleşik adatça gysga ýa da ulurak sözlemlerden ybarat bolup gürrüňdeşlikde amala aşyrylýar ol özüniň dürli heňde aýdylýandygy we duýgy öwüşginlerine baýdygy bilen tapawutlanýar ýazuw sözleýşi bolsa haýsydyr bir görüş dilini döredip bilenok ol diňe doly ýa da doly däl görnüşe geçirilen sesli sözleýşi gaýtalamaga okamaga ýardam edýär ýazuwda ulanylýan dyngy belgiler hem janly sözleýşiň intonasiýasyny dürli öwüşginli many mazmunyny doly berip bilenok ýazuw arkaly beýan edilen sözleýiş ýazýan adamyň ýok ýagdaýynda oňa düşünilmegi üçin niýetlenilýär ol agzeki sözleýişden tapawutlylykda diňe bir döwürdeşler üçin niýetlenilmän eýsem geljekki nesil üçin hem niýetlenilendir ýazuw sözleýşi sözleriň örän taraşlanylyp saýlanylyp alnandygy söz düzümleriniň hem sözlemleriniň has dolulygy bilen agzeki sözleýişden tapawutlanýar fonetika grekçe phonetike phone ses diliň ses gurluşy baradaky ylymdyr fonetikanyň amaly bölüminiñ biri de orfoepiýadyr orthos dogry we epos söz diýmekdir ol dogry aydylyş baradaky ylym diýmekdir fonetika bilen grafika hem grekçe grapho ýazýaryn diýmek yakyn baglanyşyklydyr ol sözleýşiň seslerini harp arkaly şekillendirmek bilen meşgullanyar söz ýasalyş täze sözleriň döreýiş serişdeleri we usullary hem de bar bolan sözlerin düzümi gurluşy baradaky ylym grammatika grekçe grammatike diliň gurluşy baradaky ylym ol iki bölümden morfologiýadan hem de sintaksisden ybarat morfologiya grekçe morphe şekil logos ylym grammatikanyň bir bölümi bolup sözüň üýtgeýşini we dilde bar bolan söz toparlaryny öwrenýär sintaksis grekçe sintaxis düzmek diýmekdir ol söz düzüminiň we sözlemleriň görnüşlerini gurluşyny öwrenýär fonetikanyň we grammatikanyň esasynda türkmen diliniň orfografiýasy dürs ýazuwy we punktuassiýasy işlenilip düzülipdir orfografiýa dogry ýazmagyň düzgünleridir punktuassiýa bolsa dyngy belgilerden peýdalanmagyň düzgünleridir leksikologiýa grekçe lexis söz we logos ylym diliň sözlük düzümi baradaky ylym frazeologiýa grekçe phrasis beýan ediliş dilde ulanylýan durnukly söz düzümleri baradaky ylym stilistika diliň labyzlylyk serişdeleri we olaryň sözleýişde ulanylyş şertleri baradaky ylym sözleýiş medenýeti dil biliminiň edebi diliň normalarynyň sözleýişde amaly ulanylyşyny öwrenýän bölümi türkmen dili hakynda onuñ söz baýlygy barada ilkinji ylmy maglumatlar xi asyryň meşhur dilçi alymy mahmyt kaşgarlynyň arap dilinde ýazan diwan y lugat at türk atly üç jiltden ybarat sözlüginde berilýär diwanyň adyny türkmen diline türk dilleriniň sözlügi diýip terjime etmek mümkin bu sözlük diýlip atlandyrylsa da onda ses kanunalaýyklyklary söz ýasalyş söz toparlary we sözlem hakynda hem maglumatlar berlipdir alym sözlüge girizen mysallaryny türkmen we beýleki türki dillerde olara berýän düşündirişlerini bolsa arap dilinde ýazypdyr mysallar hem arap diline terjime edilipdir bu sözlük arap dilinde gürleýän musulman halklar üçin niýetlenilipdir belli sözlükşynas s altaýew xx asyryň sowet ýyllarynda nji ýyllara çenli sözlük düzülişini üç döwre bölýär njy ýyllar nji ýyllar nji ýyllar ilkinji sözlükleriň biri j a belýaýewiň düzen rusça türkmençe sözlügidir aşgabat geçen asyryň nji ýyllarynda iki dilli adalgalar sözlüguniň zerurlygy ýüze çykýar nji ýylda aşgabat ý diýen sözlük neşir edilýär bu sözlük esasan oba hojalygy jemgyýetçilik syýasy we ylmy tehniki adalgalary öz içine alypdyr njy nji ýyllarda rusça türkmençe sözlügiň bir tomlugy nji ýylda şol sözlügiň gysgaça görnüşi nji ýyllarda iki tomlugy neşir edilýär nji ýylda ilkinji gezek türkmen diliniň düşündirişli sözlügi türkmen diliniň sözlügi ady bilen neşir edilýär aýry aýry ugurlar boýunça hem sözlükler neşir edilýär nji ýylda s myradowanyň halyçylyga we el hünärine degişli sözlügi nji ýylda s atanyýazowyň ýer ýurt atlarynyň düşündirişli sözlügi njy ýylda b b kerbabaýewiň düzen botanika terminleriniň rusça türkmençe sözligi nji ýylda ç b baýryýewiň m h dawlekomowyň düzen latynça rusça türkmençe medisina sözleriniň sözlügi nji ýylda j hudaýberdiýewiň anatomiýa terminleriniň latynça rusça türkmençe sözlügi nji ýylda g mälikgulyýewiň fiziki adalgalaryň rusça türkmençe sözlügi njy ýylda türkmen diliniň frazeologik sözlügi nji ýylda a babakulyýew o akmämmedow tarapyndan düzülen türkmen diliniň ykdysady terminleriniň gysgaça sözlügi nji ýylda m babakulyýew ö muhammetberdiýew tarapyndan düzülen maglumatlar tilsimatynyň adalgalarynyň sözlügi bulardan başga da njy ýyllarda ikidilli okuw sözlükleri şeýle de dürs ýazuw hem dürs aýdylyş boýunça sözlükler neşir edildi ýöne türkmen dili boýunça düşündirişli okuw sözlikleri omonimik etimologik sözlükler manydaş sözleriň sinonimleriň garşyklykly manyly sözleriň sözlükleri heniz neşir edilenok s atanyýazow tarapyndan düzülen türkmen diliniň sözköki sözlügi ý etimologik sözlük düzmek babatda edilen ilkinji synanyşykdyr stilistika bu diliň labyzlylyk serişdelerini we aragatnaşyk etmegiň maksady ýagdaýy ebeteýi hem de ulanylýan şertleri bilen baglylykda olaryň sözleýişde ulanylyş kanunalaýyklygyny öwrenýän dil baradaky ylmyň özboluşly bir ugrudyr şunuň bilen baglylykda türkmen edebi diliniň birnäçe özboluşly stilleri aýratynlandyrylýar olara ylmy resmi iş jemagatçylyk çeper gepleşik stilleri degişlidir bu stiller aragatnaşyk etmegiň pikir alyşmagyň şertlerine görä iki topara gepleşik we kitap stillerine bölünýärler kitap stillerine bolsa ylmy resmi iş jemagatçylyk çeper stilleri degişlidir ylmy stil bu adamyň ylmy işine mahsus bolup ylmy pikirlenmäniň özboluşlylygyndan gelip çykýan umumy alamatlary berk logiki yzygiderligi bilen şeýle de bir topar hususy alamatlary boýunça tapawutlanýar resmi iş stil adamlaryň hem guramalaryň arasynda hukuk we kanunçylyk ulgamlarynda iş hem resmi gatnaşyklary alyp barmak üçin ulanylýar jemagatçylyk publistik stili bu stil ilkinji nobatda köpçülikleýin habar beriş serişdelerine gazet radio teleýaýlym häsiýetlidir çeper eseriň stili çeper eser pikir alyşmak gyzyklanma döretmek habar bermek hyzmatlaryny ýerine ýetirmek bilen birlikde täsir etmek tolgundyrmak estetik hyzmatyny da özünde jemleýär eseriň awtory okyjyny öz gahrymanynyň ykbaly üçin tolgunmaga gyzyklanmaga mejbur edýär gepleşik stili sözleriň aýdylyşynda gysgaltmalara ýol berilmegi alýa gelýä agzeki sözleýşe mahsus işlik zaman şekiliniň köp ulanylmagy alamok gelemok sözlem agzalarynyň grammatik taýdan normalaşan tertibiniň bozulmagy geldiler gidenler üm yşaratlaryň ulanylmagy şonuň netijesinde de sözleriň söz düzümleriniň sözlemleriň taşlanylmagy ulanylmazlygy bilen ýüze çykýar aňladýan leksik many görnüşleri söz üýtgediji goşulmalary we sözlemde ýerine ýetirýän sintaktik hyzmatlary boýunça sözler söz toparlaryna bölünýärler ol iki topara özbaşdak many aňladýan söz toparlaryna we özbaşdak many aňladmaýan söz toparlaryna bölünýär ylmy grammatikada söz toparlary isimlere işliklere we kömekçi sözlere bölünýär özbaşdak many aňladýan söz toparlary atlar bu söz topary bolup zatlary düşünjeleri hadysalary wakalary aňlatmaga hyzmat edýärler olar kim näme nire diýen soraglara jogap bolýarlar sypatlar nähili neneňsi nätüýsli haýsy diýen soraglara jogap bolýan öz manysynda zatlaryň alamatyny jemleýän sözler bolan söz toparydyr sanlar näçe näçenji diýen soraglara jogap bolup zatlaryñ düşünjeleriñ sanyny mukdaryny bir iki üç dört bäş ýa da sanalmakdaky tertibini birinji hatar bäşinji öý üçünji dükan añladýarlar çalyşma bu öz hususy manysy bolmadyk we beýleki söz toparlarynyñ atlaryñ sypatlaryñ sanlaryñ sözleriniñ ýerini çalyşýan sözleri özünde jemleýän söz toparydyr işlik bu hereketi ýa da zadyň ýagdaýyny bildirýän sözleri özünde jemleýän söz toparydyr ol näme etdi näme edýär näme etjek näme eder diýen soraglara jogap bolýar hallar gymyldy hereketiň alamatyny hal ýagdaýyny nähili ýagdaýda ýüze çykandygyny görkezýän özbaşdak manyly söz toparydyr hallar sözlemde işliklere baglanyp ahwalat hyzmatynda gelýärler olar söz üýtgediji goşulmalary kabul etmeýärler özbaşdak many aňladmaýan söz toparlary baglaýjy kömekçi sözleri söz düzümlerini we goşma sözlemleriň ýönekeý sözlemlerini özara baglamaga hyzmat edýän kömekçi sözlere hem de ownuk böleklere diýilýär sözsoňy kömekçiler özbaşdak many aňladýan sözleriň arasyndaky dürli hili garaşly gatnaşyklary aňladýarlar sözsoňularyň haýsy gatnaşygy bildirýändigi olaryň öň ýanynda gelýän sözleriň manylary bilen baglanyşykly ýüze çykýar ownuk bölek sözlere şeýle de sözlemlere dürli many ýokundylaryny berýän söz böleklerine diýilýär modal sözler latynça modus terjime edilende tär gyşarma gepleýäniň habar berýän maglumatyna dürli derejeli hem de görnüşli garaýşyny aňladýan sözlere diýilýär ümlükler bular gürleýän adamyň içki duýgusyny begenjini şatlygyny gynanjyny haýran galmagyny gahar gazabyny gorkusyny nägileligini ýigrenjini we şuňa meňzeşleri bildirýärler ýöne olary atlandyrmaýarlar ses we şekil obraz aňladýan sözler tebigatyň janly jandarlarynyň jansyz zatlarynyň seslenmesine öýkünilip şol seslenmelere meňzedilip aýdylýan sözlere ses aňladýan sözler diýilýär zatlaryň hereketleriň we ş m şekiline durkuna daş sypatyna meňzedilip aýdylýan sözlere şekil obraz aňladýan sözler diýilýär türkmen halkynyň beýik şahyr ogly magtymguly pyragy gökleň türkmenlerindendir ol takmynan nji ýylda gürgen derýasynyň boýunda hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar ol ömrüniň köpüsini etrek gürgen garrygala sebitlerinde geçiripdir şahyr älem belgilidir diýen şygrynda ýaz geler wagt da gidre gaflata çykmyş gözlerim açaýyn diýsem açylmaz ne agyr uýkulydyr bilmeýin soranlara aýdyň bu garyb adymyz asly gerkez ýurdy etrek ady magtymgulydyr diýip öz adyny we niredendigini kimlerdendigini aýdýar magtymguly pyragy başlangyç terbiýäni kakasy döwletmämmet azadydan alýar ol bu barada ylym öwreden ussat kyblam pederdir diýip ýazýar magtymguly ilki oba mekdebinde okaýar onuň ilkinji mugallymyna nyýazsalyh diýer ekenler magtymguly örän zehinli we ýiti akylly bolupdyr ol dürli kitaplary çakdan aşa köp we irginsiz okapdyr magtymguly ýaş wagty kakasyndan ejesinden we obanyň garry adamlaryndan köp köp halk rowaýatlary goşgy gazallary erteki we nakyllary höwes bilen diňleýär eken ol kakasy döwletmämmet azadynyň döreden eserleriniň köpüsini ýatdan öwrenipdir magtymgulynyň zehinliligine okuwa höwesliligine göz ýetiren döwletmämmet onuň ylymly adam bolup ýetişmeginiň aladasyny edipdir xviii nji asyrda etrek ahal mary sebilerinde güýcli medreseler bolmandyr şonuň uçin hem döwletmämmet azady öz oglyny ilki halajyň gyzylaýak obasynda ýerlesýän sol wagt güýcli hasap edilen idris babanyň medresesinde okuwa iberýär magtymguly bu medresede birnäçe wagt okaýar soňra ol buhara gidýär buharada gögeldaş atly medresä okuwa gidýär we onda iki ýyl okaýar şahyr sol medresede ders berýän şiriralyly türkmen nury kazym ibn bahr bilen hem tanyşýar we onuň bilen dostlaşýar emma medresedäki talyplaryň tertip düzgüniniň bozuklygy magtymgulynyň bu medresäni taşlamagyna sebäp bolýar magtymguly esasy bilimi hywadaky sirgazy medresesinde alýar ol sirgazy medresesinde üç ýyl okaýar medresede berilýän dersleriň daşynda hem gündogaryň görnükli şahyrlary nyzamynyň nesiminiň fizulynyň nowaýynyň we başgalaryň eserlerini irginsiz okaýar ol medresede okaýanlaryň arasynda özuni derrew tanadyp zehinli talyplaryň hataryna goşulýar okuwyň ilkinji ýylynda magtymguly talyplaryň halypasy bolýar soňky ýylda bolsa mugallym özi ýok wagty ders geçirmegi de magtymgula ynanýar ekeni magtymguly öz döwrüniň iň bilimli we düşünjeli adamy bolup ýetişipdir magtymguly pyragy xviii nji asyrda ýaşan türkmen klassyky edebiýatynyň kämilleşmegine örän uly goşant goşan türkmen edebi dilini ösdürmekde uly işler bitiren şahyrdyr türkmen halkynyň beýik şahyry magtymguly pyragy takmynan nji ýylda gürgen derýasynyň boýunda hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar ol ömrüniň köpüsini etrek gürgen garrygala sebit rinde geçiripdir şahyr äleme belgilidir diýen şygrynda bilmeýän soranlara aýdyň bu garyp adymyz asly gerkez ýurdy etrek ady magtymguludyr diýip öz adyny niredendigini kimlerdendigini aýdýar magtymguly başlangyç terbiýäni öz kakasyndan alýar şahyr ilki oba mekdebinde soňra halajyň gyzylaýak obasynda ýerleşýän idris babanyň medresesinde bilim alýar buharadaky gögeldaş medresesine okuwa girýär ýöne talyplaryň bozuklygy ony bu medresäni taşlamaga mejbur edýär magtymguly hywadaky şir gazy medresesinde okap bilim alýar we öz döwrüniň bilimli we düşünjeli adamsy bolup ýetişýär magtymguly jahankeşde adam bolupdyr dünýäniň köp ýerlerine syýahat etmek duýgusy onda ýaşlykda döreýär bu syýahatlar şahyryň dünýägaraýşyny giňeldipdir magtymguly oglan okatmakdan başga tanymal zergär bolupdyr we kümüşden altyndan dürli bezeg şaýlaryny ýasapdyr magtymgulynyň maşgala ýagdaýy jedelli meseleleriň biri bolup durýar goşgularyna esaslanyp onuň meňli diýen gyzy söýendigini ýöne käbir sebäplere görä alyp bilmändigi hakda alymlar netijä gelýärler magtymgula akgyz diýen ýeňňesi dakylýar ondan iki ogul bolup olar hem ýaşlykda ýogalýarlar şahyr ogullarynyň ölümine gynanyp yzlamaýan bolarmy mübtela kyldy eserleri döredipdir magtymguly örän parasatly gepe çeper märekesöýen adamdy ol özüniň gowy häsiýetleri bilen halka görelde görkezipdyr akyl paýhasy bilen köp adamlary terbiýeläpdir magtymguly takmynan nji ýylda atasary diýilýän çeşmäniň boýunda soňudagyň ýanynda aradan çykýar ony kakasynyň ýanynda garry molla eýranda gonamçylygynda jaýlapdyrlar magtymguly döredijilik işine ýaşka başlapdyr goşgy düzmekde köp zady kakasy döwletmämmet azadydan öwrenipdir magtymguly goşgularyny köpçüligiň üýşen ýerinde toý meýlislerde okap berip adamlary gahrymançylyga ar namysly hüşgär bolmaklyga çagyrypdyr onuň ylham çeşmesi halk we onuň güzerany bolupdyr şahyryň döredijiligi dürli temalarda bolan köp sanly şygyrlardan we poemalardan ybaratdyr onuň öz golýazmalary bize gelip ýetmändir magtymguly köp şygyrlaryny pyragy lakamy bilen düzüpdir onuň döredijiligi xviii asyr türkmen durmuşyny öwrenmäge örän köp material berýär magtymgulynyň şygyrlary esasan watançylyk gahrymançylyk öwüt nesihat sotsial deňsizlik yşky liriki dostluk barada gumanistik ideýalary öňe sürýär magtymgulynyň döredijilik tematikasy giň we hertaraply onda türkmen halkynyň geçmişi geljegi we şol wagtky ýagdaýy göz öňüňe gelýär beýik akyldar magtymgulynyň döredijiliginde durmuşy goşgular esasy orunlaryň birini eýeleýär ol çilim çekmek nas atmak ogurlyk nähak gan dökmek ýaly pis häsiýetlere garşy göreş alyp barypdyr özüniň goşgularynda kyly kal bolar düýşüne degmez çilimkeş nas atan olary rehimsiz ýazgarypdyr şol göreşds çeper dili ýarag hökmünde ulanypdyr şahyr nas atan şygrynda nas atanyň hapasyzçylygyny görkezip ony masgaralaýar we şu kärini taşlamaga çagyrýar akar durar üsti başyň poh eder senden gaçar deňi duşuň nas atan şahyr özüniň eserlerinde gybatkeşligi töhmeti iň bir ýaramaz häsiýet hökmünde ýazgarýar ömrüň ýele berme azma ýoluňdan agyrtmagyl ili günüň gybatkeş magtymguly ýaman häsiýetleri ýazgarmak bilen erbetlikleri dini düşünjeleriň üsti bilen tertibe salmaga synanyşypdyr şahyr gelin gyzlaryň edepli päkize mylaýym bolmagyny isläpdir ata enäni sylamaýan hapysa gelin gyzlary pisläpdir bardyr gözel sirke basar saçyny artmaz ýuwmaz tabagynyň daşyny sylamaz atasyn ene ýaşyny anyň hyzmatyndan gaçasyň geler magtymguly ýaramaz häsiýetlere garşy göreşmek temasyny edebiýatda giň möçberde işläp we propagandirlän şahyrdyr şahyryň döredijiliginde adamlarda oňat häsiýetleri terbiýelemekde uly orny owüt nesihat häsiýetli şygyrlar tutýar bu temadan magtymguly janyna degmez durasyň geler ýör biläni il ýagşy zor bolar bolar seolkkyftkitkmj aýrylma ýaly onlarça şygyr ýazypdyr şahyr bu goşgularynda döwürdeşlerine asylly terbiýe bermek olaryň mert ar namysly bolmaklaryny nesihat edip binamys namartlary ýaňsa alypdyr şahyr gerekdir diýen şygrynda giň ýerde garga deý bolsun wehimli ýerinde hünäri işi gerekdir diýip ýigidiň göwrüminiň giň gerekli ýerinde hünäriniň bolmaly dygyny hüşgärligini beýan edipdir magtymgulynyň il biläni şygrynyň goç ýigide toýdur baýram her iş gelse il biläni setirleri agzybirligi ündäpdir şahyr janyna degmez goşgusynda hesiýeti boýunça gapma garşy adamy suratlandyrýar adam bar müň tümen iýdirseň azdyr bardyr adam iýen nanyna degmez şahyr oňat hesiýetleri ündände ýaramaz häsiýetleri ýazgaranda wagyz nesihat etmek tärinden peýdalanýar ol ähli türkmen ýigitlerini jeň meýdanynda şu sypatda görmek isleýär at salanda doňuz kimin topulyp aýy kimin asylyşy gerekdir magtymguly oňat gylyk häsiýetler adamyň bezegi diýip düşünipdir magtymgulynyň döredijiliginde sotsial deňsizlik meselesi düýpli işlenen temalaryň biridir onuň bu temada ýazan eserlerine salar guşun aňlamaz gaça başlady ötüp baradyr ýat bolar il gözlär käre döndi golda bary bolmasa ajap eýýam gelmedi ýaly şygyrlar degişlidir magtymgulynyň döwründe türkmen topragy daşary ýurt basybalyjylary içerki han begler tarapyndan depelenipdir şu ýagdaýy şahyr gaça başlady diýen şygrynda şeýle beýan edýär gömüldi derýalar ýykyldy daglar ýetimler gözýaşyn döke başlady orramsydan bolan haramhor begler ýurdy bir ýanyndan ýyka başlady şahyr zamanasyny erbetligiň mekanyna öwren adamlary ýazgarýar magtymguly özüniň adalatsyzlygyň höküm sürýän jemgiýetinde ýaşaýandygyny şeýle jemgyýetde zadyň malyň baýlygyň bolmasa aljak galaň ýokdugyny golda bary bolmasa şygrynda görkszipdir zamana beýledir göze ilmezler her ýigidiň golda bary bolmasa magtymguly adyllygy depeleýän adamlary diniň üsti bilen toba etmäge amana getirmäge çalyşýar magtymguly bu dünýäniň namysyn ýygyp düýrüp ele berdim hamysyn pikir derýasyna aklym gämisin batyrmyşam çyka bilmen neýleýin diýen setirlerinde bolsa ýurtdaky ýagdaýyň şeýle bulaşyklygyndan baş çykaryp bilmeýändigini aýdypdyr şahyryň goşgularynda pikiriň gysga we dogry berilmegi bu goşgularyň ýatda oňat galmagynyň ilkinji şerti bolup durýar watançy şahyr magtymgulynyň gahrymançylyk il ýurt agzybirlik birleşmek hakyndaky şygyrlary onuň döredijiligine iň görnükli orunlaryň birini eýeleýär bu temada magtymguly türkmeniň ýeli gürgeniň depe nedir düz nedir öňi ardy bilinmez döker bolduk ýaşymyz gidiji bolma gözlär men başy gerekdir mert bolmaz ýaly birnäçe goşgular döredipdir magtymguly hakyky watançy hökmünde türkmen ýurduna onuň gözel tebigatyna baýlygyna batyr ýigitlerine guwanypdyr şahyr gidiji bolma şygrynda gel köňlüm men saňa nesihat kylaý watany terk edip gidiji bolma diýip öz döwürdeşlerine ýüzlenýär magtymguly türkmenistanyň aýratyn hem öz önüp esen ýeri bolan etrek gürgen töwerekleriniň giň gözel we hasylly sähralaryny daglaryny tebigy baýlyklaryny goç ýigitleri taryplaýar şahyryň ýeli gürgeniň türkmeniň şygyrlarynyň şu setirleri de oňa güwä geçýär öňünde belent dag serinde duman deňizden öwüser ýeli gürgeniň bulut oýnap baran dolsa çaýlara akar boz bulanyp sili gürgeniň ýa da dagda düzde kowsa saýýatlar diri ala bilmez ýolbars ogly türkmeniň beýik şahyryň döwründe türkmen taýpalary dagynyk ýaşapdyrlar halk hemişe talanypdyr ajaýyp zatlar weýran edilipdir magtymguly hemişe şeýle pajygaly durmuşdan gutulmagyň aladasyny edipdir ol keseki duşmanlardan goranmak üçin ýigitleri mertlige gahrymanlyga çagyrypdyr ýaşy ýeten arap atyň şanynda mälim bolmaz depe nedir düz nedir ýüňi ýeten goç ýigidiň ýanynda atmyş nedir ýetmiş nedir ýüz nedir şahyr il ýurt üçin hyzmat eden goç ýigitleri dabaralandyrýar tersine namartlary il ýurduna hyýanat edýänleri näletleýär şu jähtden şahyryň şu setirlerini ýatlamak bolar aga begler muhannesiň on müňi mert ähliniň alty ýüzüne degmez gaýraty namysy ary gerekdir magtymguly dagynyk ýaşan türkmen taýpalaryny birleşdirmek bilen ýurduň özbaşdaklygyny halkyň asuda ýaşamagyny gazanmak bolar diýen netije gelipdir bu ideýa şahyryň türkmeniň döke bolduk ýaşymyz türkmen binasy ýaly şygyrlarynda öz beýanany tapypdyr bir suprada taýýar kylynsa aşlar göteriler ol ykbaly türkmeniň teke ýumut gökleň ýazyr ärsary bir dowlete gulluk etsek bäşimiz magtymgulynyň watançylyk gahrymançylyk temada ýazan eserleri taryhy taýdan anyklygy takyk manysy çeper obrazlara baýlygy bilen de tapawutlanýar magtymguly şahyr dostluk söýgi temasyndan hem birtopar goşgy ýazypdyr bu temadan onuň gözel sen gülzardan aýryldym uýat eýleýir bu derdi boýlaryňa durasyň geler ýaly ençeme goşgulary bar magtymguly yşky liriki temada ýazan goşgularynda öz söýgülisi meňli bilen baglanyşykly prograssiw pikirleri öňe sürýär ol gelin gyzlaryň durmuşda uly hormata söýgä mynasyp bolmalydyklaryny nygtamak bilen olaryň owadanlyklaryny gözel sen şygrynda şeýle taryplaýar gyzyl diýsem gyzyl al diýsem al sen hindistanda şeker bulgarda bal san akyldar şahyr magtymguly gelin gyzlaryň akylly pähimli edepli bolmaklaryny isläpdir olaryň mertebesini ýokary tutupdyr bu ideýa durasyň geler diýen goşgusynda örän çeper berilýär gözel bardyr gözellerden zyýada onyň gullugynda durasyň geler edepli ekramly mylaýymzada tä ölinçäň bile ýöresiň geler bardyr gözel sirke basar saçyny artmaz ýuwmaz tabagynyň daşyny sylamaz atasyn ene ýaşyny anyň hyzmatyndan gaçasyň geler magtymguly bilen bolmasa diýen goşgusynyň şu setirlerinde il günüň daşyny gorap ýören goç ýigitleriň özüne mynasyp ýary bolmasa hemişe armandadyklaryny nygtaýar är ýigidiň içi doly armandyr gara göz inçe bil ýary bolmasa şahyr aýal gyzlary satmak dakylmak we köp aýallylyk ýaly zyýanly dessurlara garşy durupdyr şu babatda şahyr gumanistik pikirleri öňe sürüpdir magtymguly edebi dili halk medeniýetiniň ösmeginiň hökmany şertleriniň biri hasaplapdyr ol bu işi ählihalk işi diýip düşünipdir magtymguly edebiýatynyň diliniň halka düşnükli bolmagy ugrunda göreşip çeperçilik serişdelerini öz eserlerinde örän ýerlikli ulanypdyr onuň şygyrlarynda halka düşnüksiz pikirlere arap pars sözlerine seýrek duşulýar bu bolsa onuň goşgularynyň höwes bilen okalmagyna sebäp bolýar magtymguly halkyň diline daýanmak bilen ondan dilewarlygy we sadalygy öwrenipdir şahyr dili ösüş we göreş guraly hökmünde ulanypdyr magtymguly metaforalary kapyýalary ulaltma ýaly çeperçilik serişdeleriniň giňden ulanylmagy şahyryň goşgularynyň çeperçiligini we obrazlygyny artdyrypdyr magtymguly garyplaryň gözýaşy daglary ýandyrar ereder daşy şahyryň dörtleme formasyndaky goşgularynyň köpüsi on bir hem sekiz bogunly setirlerden ybarat magtymgulynyň dörtleme formasynda ýazan eserlerinde kapyýa redif goşgynyň birinji bendinde dürli hili ulanylypdyr bala sesin diňlär asyp gulagyn a döke döke gözýaşynyň bulagyn a bir jeren aldyrsa elden owlagyn a mäleý mäleý gözlemeýen bolarmy b şahyryň bäşleme we altylama formadaky şygyrlary esasan bogunly bolup kapyýa we rediftaýdan hem meňzeşdir beýik şahyr magtymgulynyň eserleri durmuşyň dürli dürli taraplaryny öz içine alýar magtymgulynyň döredijiligini örän oňat bilýän gündogary öwreniji e e bertels ony jemşidiň jamy bilen deňeşdirýär jemşidiň jamy ýaly magtymgulynyň döredijiliginden hem islän zadyňy bilmek isleýän meseläňi tapmak bolýar magtymguly türkmen klassyky edebiýatyny dünýä okyjylaryna tanadan genial şahyrdyr magtymguly türkmen şahyrlarynyň köpüsiniň halypasydyr magtymguly öz döwürdeşlerine we özünden soňky ýetişen şahyrlaryň döredijiligine uly täsir edipdir bu täsir ylaýta da zeliliniň serkerde şahyr seýdiniň keminäniň mollanepesiň mätäjiniň döredijiliginde görünýär magtymguly şahyry gara galpaklaryň beýik şahyry berdak berdimyrat hem halypasy hasaplapdyr ol bu barada yelardym men diýen şygrynda şeýle ýazýar magtymgulyny men okap sözlerini etdim togap kemi barmy beriň jogap şol şahyry yzlardym men magtymgulynyň türkmeniň diýen goşgusyny özi ýazdymyka magtymgulynyň eserleri türkmenleriň örän baý halk döredijiligi hem de gündogaryň ýazuwly edebiýaty bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr şahyryň döredijiliginiň folklor bilen baglanyşykly bolmagy onuň eserlsriniň has da gymmatyny artdýar wagt geçdigiçe şahyryň aforizmleri halk içinde folklorlaşyp gidipdir çagyrylan ýere bar otur da turma çagyrylmadyk ýere barma görünme hat da ilat şular ýaly setirleri aýdanda ony kimiň döredendigine gözi ýetmese de magtymguly aýdypdyr diýýär beýik söz ussady magtymgulynyň poeziýasy xix asyryň ortalarynda orta aziýa russiýa ýewropa halklarynyň arasyndaky metbugatda görnüp başlaýar onuň essrleri köp alymlaryň syýahatçylaryň ünsüni çekipdir şahyryň terjimehaly baradaky makala bilen birnäçe goşgusyny görnükli slawýan alymy we syýahatçysy hodzko ýylda çap etdirýär alymlar a wamberi w w bartold e e bertels l n samoýlowiç l klimowiç we başgalar şahyryň döredijiligine uly baha berip öwrenýärler türkmen edebiýatçylaryndan b a garryýew g o çaryýew b kerbabaýew m kösäýew z b muhammedowa dagylar magtymgulynyň eserlerini toplamakda we çap etmekde birnäçs işleri geçirdiler nji ýyllarda şahyryň eserler ýygyndysy çapdan çykdy nji ýylda hudojnik a hajyýew magtymgulynyň suratyny döretdi şahyryň ady türkmen döwlet uniwersitetine we iň uly köçä hormatlanyp dakyldy aşgabatda ýerleşen şahyryň ýadygärliginiň ýanynda her ýyl poeziýa baýramçylygy geçirilýär iň köp bilinýän milli duýgular bilen ýogrulan goşgularynyň arasynda türkmeniň türkmen binasy goşgularyny mysal getirmek bolar magtymgulynyň ady häzirki günlerde birnäçe ýerde ulanylýar onuň adyny göterýän uniwersitet mekdep guramalar bar gurbannazar ezizow gurbannazar ezizow talantly türkmen şahyry türkmenistanyň magtymguly adyndaky döwlet baýragynyň eýesi gurbannazar ezizow njy ýylyň nji martynda aşgabat saherinin büzmeýin obasynda eneden bolýar nji ýylda mekdebe barýar we njy ýylda aşgabat şäherindäki njy orta mekdebi tamamlaýar şol ýyl türkmen döwlet uniwersitetiniň filologiýa fakultetine okuwa girýär uniwersiteti nji ýylda tamamlaýar we çagalar edebiýatynyň birleşen neşirýatynyň redaksiýasyna işe iberilýär şol ýylam goşun gullugyna çagyrylýar nji ýylda gullugy tamamlap geleninden soň nji ýyla çenli edebiýat we sungat gazetiniň poeziýa şygyrýet bölüminiň müdiri bolup işleýär nji ýyldan ömrüniň ahyryna çenli türkmenistan ýazyjylar birleşiginde edebi geňeşçi bolup işleýär gurbannazar ezizow nji ýylyň njy sentýabrynda turkmenbaşyda ýaş ýazyjy şahyrlaryň bütinsoýuz duşuşyklary wagtynda gazanjyk obasynyň ýanyndaky şossede tragiki ýagdaýda sowet esgeri tarapyndan atylyp öldürilýär aradan çykýar onuň bilen bilelikde moskwaly şahyr wasiliý şabanow we türkmen şahyry ýuriý rebinow hem aradan çykýar onuň dört gyzy we bir ogly bar gurbannazar ezizowyň mähriban käbesi gülnabat eje nji ýylyň nji aprelinde ýaşynyň içinde aradan çykdy şahyr gurbannazar ezizowyň öz okamagynda arhiw goşgulary hem saklanyp galypdyr onuň türkmenistanyň aýdym arhiwi bolan internet saýtynda hem käbir janly sesde aýdylan goşgulary diňleýjiler köpçüligine ýetirilipdir kerim gurbannepesow türkmenistanyň halk ýazyjysy magtymguly adyndaky döwlet baýragynyň eýesi kerim gurbannepesow njy ýylda gökdepe etrabynyň ýylgynly obasynda eneden dogulýar obadaky ýedi ýyllyk mekdebi gutarýar uruş döwrüniň agyr kynçylyklary sebäpli olaryň maşgalasy tejene göçmeli bolýar şahyr njy ýyllarda tejen derýasynyň boýunda gurulýan suw howdanynyň gurluşygynda işlän döwründe ýörite gurluşykçylar üçin çykarylýan gazetde jogapkär sekretar bolup işleýär nji ýyllarda goşun gullugynda bolup dolanyp geleninden soň ýene de žurnalistlik kärinde işe başlaýar kerim gurbannepesow magtymguly adyndaky türkmen döwlet uniwersitetini tamamlaýar türkmenistan ýazyjylar birleşiginde tokmak sowet edebiýaty žurnallarynda jogapkär wezipelerde işleýär ol ýazyjylar soýuzynyň başlygynyň orunbasary dolandyryş agzasy türkmenistanyň ýokary sowetiniň deputaty bolup il ýurduna jany teni bilen hyzmat edýär şahyr kerim gurbannepesow nji ýylyň nji sentýabrynda aradan çykýar günämizi bagyşlaýar eneler sebäp 				eneleriň ak süýtli döşi köp köp garalygyň günäsin ötýär şeýdibem kemelýär eneleň ýaşy ene balasyna buýurdy ýumuş ol diýdi özüň et oň ýaly işi ýandy ene emma ötdi günäsin kemeldi enäniň ýene bir ýaşy 												giç gelme balam ogly bolsa enä çenedi daşy 												emma günäsin ötdi kemeldi enäniň ýene bir ýaşy ýigrimi ýaşyny doldurdy ogul gapak ýaly boldy tüýlüje döşi 												adam bol oglum gysyldy gysyldy enäniň dişi ene dişin gysdy otuzki gezek her gezek gysanda 												gaçdy bir dişi enäniň her gaçan dişine derek ýaprak dek saralyp gaçdy bir ýaşy şahyr şahyrlygyň çyn bolýan bolsa sönüp ýanyp ýene sönüp ýanyp git ynsanlyk ýazgydyň çuň bolýan bolsa gara ýere çümüp 												çykyp 																çümüp git hem akyl ber hem iliňden akyl al kitapdan däl gara ýerden nakyl al alan zadyň demiň bilen ýakyp al soň ýene de ýeriň süýdün emip git dag ýoluna çöl ýoluna belet bol dag ýolunda çat açmaýan polat bol çöl ýolunda tirkeş tirkeş bulut bol teşne görseň dodagyna damyp git ýol agyrdyr müň ýanylar öçüler bagtly ýollar kynlyk bilen geçiler ýel ygyna şaglap gitse geçiler sen öküz dek 								ýele garşy yňyp git bagt paýlansa üç baýlygy ilki al ylgap baryp saglyk bilen erki al ýany bilen çuwal çuwal gülki al soň tapylar galan zady zyňyp git dost paýlansa äber diýip gyssanma alaňdan soň gysgaltma hem gysgalma dileg etse 								gözlerňi hem gysganma birin ber de 								biri bilen oňup git ha çaryk geý ha çokaý geý telpek geý parhy ýokdur geýseň bolar erkek deý ýöne weli şypbyldama çepek deý aýna gonçly ädik ýaly doňup git sorasaň aýdaýyn kyýamat nedir erkekler ownasa kyýamat şodur her başy telpeklä goýmagyn gadyr bäş telpegi 								bir gyňaja daňyp git 								 gözelligi 								sor bagryňa öýkenňe söýülseň söý söýulmeseň süýkenme söýgi hem goşgudyr kişä öýkünme öz möhrüňi öz közüňi goýup git ýeňip ýaşa ahyrda ýeň başda ýeň tomusda ýeň ýazda güýzde gyşda ýeň söýgiňde ýeň gaýgyňda ýeň işde ýeň 				oguldan 												ýeňilip hem ýeňip git ýeňsin ogul 								dil bilen däl iş bilen seňkä görä has ýitiräk huş bilen aýak däl de parasatly baş bilen ýeňse ogul 								gözüň rahat ýumup git 								 gözüň sürtüp merhum enäň alnyna bir aglapdyň indi beri aglama öz balaňy eliň bilen jaýlama nobatyňda mele ýere sümüp git dünýä gelmegiň de 												nobaty ýagşy ýene ölmegiň de 												nobaty ýagşy men diňe bir zatda nobata garşy dost öýünde islän çagyň gonup git başarsaň köplügiň içine garyş tanyşdan dost tutun ýatlardan tanyş köplük bilen awtobusa münüp git köpelsin öýüňde ýürekdeş myhman ýary işçi bolsun ýarysy daýhan elbetde alymam şahyram hökman üýşüp çaşyp 								çar tarapa eňip git 								 şeýle dostlar bilen gezseň birsellem ýetersiň iň uly matlaba çenlem gadamyň giňden ur entekler ellem hol öňde le ýaş hakynda dymyp git haly wagtyň meňzemegin kilime diri wagtyň gyssanmagyn ölüme öçen wagtyň öýkünmegin çilime içi közli ojar ýaly sönüp git ýene bir söz magtanmak däl öwüt däl mazaryma daş oturtmak sargyt däl mele ýeriň astynda da daş gyt däl bakylyk şol şol daşlara siňip git gaňňalyň oýunda tejende galdy meniň ýigit wagtym seniň gyz wagtyň okgeçmez ýylgynlaň içinde galdy meniň ýigit wagtym seniň gyz wagtyň bir ýandan uruşdy bir ýandan hasrat hasrat bolçulykdy hezillik gahat şol ýowuz ýyllara gelipdi gabat meniň ýigit wagtym seniň gyz wagtyň däriler ýanýardy ys köpelýärdi gidýänler gelýänden has köpelýärdi toýlar azalýardy ýas köpelýärdi meniň ýigit wagtym seniň gyz wagtyň söýüşmek düşmejek ýalydy ýada emma söýgi diýen jadyly zada höküm etmez eken hiç hili kada heniz ýigit wagtyň heniz gyz wagtyň diýerdim geregim çen boldy oýlan ähli boýdaşlaryň başlary boglan sen diýerdiň garrap 																barýarmyň oglan äwmäň öz wagty bar sabryň öz wagty boýnuňdan gelerdi jeňneliň ysy goýnuňdan urardy tümmüliň ysy demiňden kükärdi müň gülüň ysy meniň ýigit wagtym seniň gyz wagtyň kem kemden golaýlap lebiňe lebim çabyrap başlanda demiňe demim näz bilen iterdiň hany edebiň söýgi bulaşmazmy edep az wagty oňuşmaly bordum saçlaryň ysgap leb gadagan wagty olam bir hasap ýöne beýle hasap düşmezdi aňsat hasap ýitýän eken dyzba dyz wagtyň çykarmy ýadymdan şol täsin pursat çykjak bolaýsa da bermen rugsat gursagmyň üstünde gürsülläp gursak keteniň içinde gyzyl köz wagtyň sagatlar tiz geçdi tiz geçdi şeýle ýaňja da guşlukdy bolupdyr öýle sen diýdiň pylan jan gaýdaly öýe ýigdiň öz wagty bar gyzyň öz wagty şo mahal ýokardan geldi bir owaz seretsem toraňňy urup dur perwaz görmändim saýamyň beýle ýaz wagtyn derýa hem seslendi etmäň ätiýaç size kast etjege taparyn alaç siziň kimin birek birege mätäç görüpdim ne derýa ne tekiz wagtym asmanda pel pelläp bir goja bürgüt gygyrdy siz juda mynasyp jübüt ýöne weli gyşa galaýma ýigit miwe ýetişdimi ýygna güýz wagty tokaý bürgüdinden alyp ak pata gyşa galmazlyga edipdik wada ýa sen sada bolduň ýa da men sada birden tupan gopdy dünýäň ýaz wagty bilmedim nämäniň hesibi boldy eneň bir sawçynyň ýesiri boldy şeýtdi de özgäniň nesibi boldy meniň ýigit wagtym seniň gyz wagtyň atdylar maşyna ses etdiň aglap topuldym çekdiler golumdan towlap bir menzile gitdim yzyňdan ylgap gök kürtelem bolsaň entek gyz wagtyň bir gujak alynsaç bir gujak çokul üç gujak örümsaç on gujak akyl şunça hazynany bir kürtä bukup ýitdiň gözlerimden daňyň saz wagty dogry aý ýarymdan dolandyň sen soň öň meňkidiň weli meňki däl onsoň şonda men diýipdim sen bagtly bolsaň hem ä meniň bagtym hemem öz bagtyň şo bada ýüzüňde göründi ünji gözleriňden gaçdy üç sany hünji soň gaçdy dördünji onsoň bäşinji şoldy iň mert wagtyň iň ejiz wagtyň daşa çyksam asman 												depämden basýar şu goşgyň henizem bagrymy kesýär tas şahyr bolupdyň çuwalgyz wagtyň tas şahyr bolupdyň 												borduňam belkem şahyrlyk ýangyndan başlanýan eken ýene gaýdyp gitdiň 												sowaşdym kem kem şonda da kuwwat sen her ýalňyz wagtym kim bolsa da saňa sataşan kişi çagalaň bagtyna sag bolsun başy ýöne seň başyňa salaýsa gyşy gijä öwrülmezmi oň gündiz wagty çümdürse eliňe ýekeje tiken şol tiken müň bolup bagryma çöker şygryma düşüner yşk ýükün çeken çekmedik ýitirer öz eziz wagtyn ýene şuny bilsin ol bagtly oglan beýle gyz dogmandy indi hem dogmaz dogsa da ýüz ýyldan bir gezek doglar onda da säheriň iň tämiz wagty arada aýlandym tejen ýerlerne ýaşlyk ýyllarmyzyň geçen ýerlerne seredip gözýaşyň seçen ýerlerňe geçirdim bir gije bir gündiz wagtym gaňňaly hem otyr öňki ýerinde toraňňy hem otyr öňki ýerinde şol derýa hem ýatyr öňki ýerinde bir tapmadyk zadym öňki ýerinden meniň ýigit wagtym seniň gyz wagtyň palaw tüwiden taýynlanýan naharlaryň arasynda palaw iň saýlanýanydyr ol umuman gündogar halklaryň arasynda giň ýaýran nahar bolansoň ony taýarlamagyň usullary da dürli dürli türkmen halkynyň arasynda hatda her taýpanyň her tiräniň öz bişiriş usuly bar diysek de ýalňyş bolmaz meselem türkmenistanyň deňiz ýaka raýonlarynda ete derek balyk atybam balykly palaw bişirilýandigini belläp gecmeli şoňa görä palaw taýarlamagyň usulynda umymylyklar da ayratynlyklar da bar ýöne köplenç bişiriliş usullary bir meňzeş esasy aýratynlyk onuň içine atylýan zatlarda we näçe atylýanlygynda toý palawy beýlekilerden känbir parhlanmaýar ol köp mukdarda bişirilýär şonuň üçin aşagy köýmez ýaly atyljak başga bir gazanda gowrulýar taýýar bolup palaw tabaklara salnanda eti dogralyp üstüne goýulýar şalynyň birinji hasyly ýagny gök tüwi elde dowülmegi bilen taýýarlanylýan palaw görnüşidir arassalanan we suwda ýumşadylan mäş bilen taýýarlanylýan palaw görnüşi arassalanan tüwi bilen mäş garyşdyrylyp bişirilýär tüwi ýerine wermişel ulanylýan palaw beýi gatylan palaw görnüşi şalgam gatylan palaw görnüşi towuk eti ulanylmagy bilen bişirilýän palaw görnüşi saryýag ulanylmagy bilen taýýarlanylýan palaw görnüşi künji ýagy ulanylmagy bilen taýýarlanylýan palaw görnüşi guýruk ýagy ulanylmagy bilen taýýarlanylýan palaw görnüşi sygyr ýilik ýagy ulanylmagy bilen taýýarlanylýan palaw görnüşi malyň budundan ýa da böwregasty etinden alyp ony tegelek ýa da dörtburç görnüşde kesişdirmeli duzdur burç goşup pyçagyň ýeňsesi bilen biraz ýenjişdirmeli taýyarlanan kebabyň iki ýüzüne de gyzyp duran ýagda gowurmaly onuň her iki bölegi bir gaba ýerleşdirilip gök sogan ukropdyr petruşka bilen saçaga getirilýär taýyarlamak üçin gr et gr mesge duz we burç gerek aşgabat kebaby täze soýlan goýnuň budundan alyp ony et üweyji maňyndan sogan bilen bile geçirmeli duzdur burç hem goşup garyşdyrmaly ony heýkelli kebap görnüşindäki ýaly edip saçda mesgä gowurmaly ýene bir saçda sogan gowrup gowrulan kebaby da üstüne goýmaly we azrak suw guýup buguna bişirmeli sonňra üstüni basyrmaly dogralan gök sogan ukrop we ýaly tamdyr çöregi bilen saçaga äberilse kebab işdalije iýler taýyarlamak üçin gr et gr sogan gr mesge duz we burç gerek heýkelli kebap ýokary sortly etiň budundan we guýruk tarapyndan almaly ony çapyşdyrmaly soňra ona mesge bilen maýda dogralan sogan goşmaly ýarym taýyar farşa ýumurtgany garyşdyrmaly duzdur burçyny hem unutmaly däl massany el bilen öwüp pugtalandyrmaly taýyar farşy kebap syhyna sm uzynlykda düzmeli hem de közüň üstňnde bişirmeli taýyar bolansoň ukrop sogan sirke sepişdirip saçaga geçirmeli taýyarlamak üçin kg goýun eti gr sogan sany ýumurtga gr gök sogan gr ukrop bilen mesge duz we burç gerek gapyrga çişligi dowaryn etiniň gapyrgalaryny bölege bölip duzdur burç sepmeli oňa mayýa dogralan sogany turşurak nar suwuny lawr ýapragyny atyp hemmesini mazaly garyşdyryp goýmaly sag duransoň ony sazak közüniň üstünde bişirmeli taýyar bolan çişligiň üstünde maýda dogralan gök sogan ukrop petruşka sepip saçaga eltäýmeli taýyarlamak üçin goýnuň gapyrgasy kg sogan gr nar duz burç bogyn ukrop petruşka gök sogan gerek böwrek çişligi dowaryn böwreklerini inedordul görnişde kesişdirmeli dogralan sogany ukropdyr petruşkany goşup sany nary da maýdalap garyşdyrmaly duzdyr burçuny sepip sg lap goýmaly soňra olary çişlik syhlaryndan geçirip sazak közünde bişirmeli çişlik maýda dogralan gök sogan ukrop we petruşka bilen saçaga eltilýär taýyarlamak üçin böwrek düýp sogan ukrop petruşka duz we burç gerek bagyr çişligi edil böwrek çişliginiň bişirilişi ýalydyr taýyarlamak üçin kg dan bagyr bilen sogan ukrop petruşka duz we burç gerek çopan çişligi goýun etiniň çylka ýerinden alyp ony her bölegi gr a barabar bolar ýaly bolüşdirmeli sogany tegelekläp kesip ukropy dograp duzdur burç bilen garyşdyrmaly soňra hemmesini garyp majum etmeli ony syrçaly gapda graduslyk jayda sagat goýmaly kebap ojar ya sazak közünde bişirilýär taýyarlamak üçin kg et gr sogan gök sogan ukrop duz we burç gerek tamdyrlamalar goýnuň tokly guzy geçiniň çebiş owlak guşuň towuk juýje gaz ördek bitewi etini tamdyrda onuň öz buguna bişirmek arkaly tayyarlanýar gusşyr dowar kiçi boldugyça onuň taýyarlanyş möhleti şonça azdyr tokly tamdyrlamasy soýlan toklyny dört bölege bölmeli onuň etli ýerini dilişdirip taýyarlanan durus däni salar ýaly etmeli arassalanan sogany ukropy petruşkany gök sogany maýda dograp arça hem lawr ýapragyny aralaşdyryp goýmaly etiň dilnen ýerlerine bu garyndyny dykyşdyrmaly duzdyr burç sepip birneme goýmaly aýratyn gazanjyň içine ýaňky durusdäni hem de artylan kädidir kartoşkany noybadyr käşiri pomidory salmaly sazak ýakylyp gyzdyrylan tamdyryň közüni orta üyşürip gazanjygy da közüň üstünde jaýlaşdyrmaly soňra iki sany ýogyn simi tamdyryň agzyna goýup dört bölünen tokly etiniň aýaklaryny sim bilen saraşdyryp ýa da etden geçirip şoňa berkitmeli etleri salanyňyzdan soň tamdyryň hiç ýerinden bug cykmaz iki ýan deşiklerini makam suwamaly onuň agzyny da gapak bilen ýapyp oňatja suwamaly goçmak görnüşinde sallanan eti azyndan min tamdyrda saklamaly güýçli bug emele gelmegi netijesinde etiň çorbasy aşak közüň üstünde goýlan gaba syrygyp tagamly çorba emele gelýär gabyň içindäki farşlar bolsa akyp bişýär şeylelikde tutuş tamdyrlama taýyn taýyar bolan tamdyrlamany bölüşdirip mejimlere salmaly onuň gazana syrygan çorbasyny şakäselere guýup saçaga çekibermeli tamdyrlama täze ýapylan tamdyr çöregi bilen saçaga goýulsa naharyň tagamy üýtgeşik bolýar taýyarlamak üçin toklynyň tutuş läşi kg sogan düýp sarymsak gr käsir sogan ukrop petruşka duz burç lawr ýapragy we arça ýapragy gerek owlak tamdyrlamasy munuň taýyarlanyşy da edil tokly tamdyrlamasy ýalydyr kem käs tapawudy şeyle birinjiden owlak tamdyrlamasy bary ýogy min dowamynda taýyn bolýar ikinjiden ol täzeje bişirilen gatlakly petir bilen saçaga getirilýär taýyarlamak üçin owlagyň tutuş las kg dan sogan kartoşka käşir hem kädi gr pomidor gr noyba hersi bogy ukrop petruşka gök sogan sany lawr ýapragy gr arça ýapragy duzdyr burç gerek jüyje tamdyrlamasy soýlup arassalanan jüyjeleriň etini bölekläp duzdyr burç sepmeli we tokly tamdyrlamasyndaky ýaly taýyarlanan durus danipita salyp goýmaly ýene bir pita ýaňky durucdeden salyp gyzdyrylan tamdyr közüniň üstünde ýerleşdirmeli soňra soýlan jüyjeleri tamdyryň ücune sallap agzyny berk suwamaly tamdyrlama min da taýyar bolýar saçaga getirilende ýany bilen çorbasyny da aýratyn gapda äbermeli taýyarlamak üçin sany jüyje kg dan sogan kartoşka käşir bogudan gök sogan ukrop petruşka duzdur burç gerek kädi tamdyrlamasy ilki palaw kädini kesip iki bölege bölmeli we içindäki çigitlerini aýryp arassalap ýuwmaly ýene bir gapda aralaşdyrmany taýyarlamaly oňa dogralan sogan käşir pomidor ukrop petruşka duz atyp garysdyrmaly soňra taýyarlanan durusdani kädiniň içine dykyşdyryp iki bölegi biri birine sepleşdirmeli onuň daşyny ak syk mata bilen birnäçe gat dolamaly dolanan kädini tamdyryň kozsuzrak goruna gömmeli gömen wagtyňyzda gowusy ilki daşyna kul aýlan soňda ol ýanmaz taýyarlamak üçin kädi gr sogan gr käşir pomidor ukrop petruşka burçdyr duz gerek ahal welaýaty ýurdumyzyň günortasynda ýerleşip köpetdagyň gündogar we nerkezi bölekleriniwe dag etek düzlüklerini tejen derýasynyň jülgesini hem de garagum çölüniň günbatar bölegini öz içine alýar sebitiň çäklerinde ýurdumyzyň paýtagty aşgabat şäheriniň ýerleşmegi welaýatyň durmuş ykdysady ösüşine oňaýly täsir edýär ahal welaýaty ýurdumyzyň ähli welaýatlary bilen araçäkleşýän ýeke täk durmuş ykdysady sebitdir welaýatyň tutýan meýdany inedördül km bolup ýurduň çäginiň ni tutýar onuň düzümine etrap bagtyýarlyk ak bugdaý baharly gökdepe kaka babadaýhan sarahs tejen altyn asyr şäher büzmeýin tejen gökdepe baharly änew şäherçe geňeşlik we oba girýär ahal welaýaty ýer üstüniň gurluşy boýunça günortadan demirgazyga tarap esasan bölege daglyk dag etegi düzlük we peslik bölünýär olardan peslik bölegi merkezi garagum welaýatyň meýdanynyň köp ýerini tutup gadymy amyderýanyň getirintgilerinden düzülendir ol öz düzümine günorta gündogarda tejen derýasynyň deltasyndaky mes toprakly ýerleri demirgazykda üňüz aňyrsyndaky garagumuň bir bölegini alýar garagum çöli günortada medeni landşaftly dag eteginiň düzlügi bilen sepleşýär bu çölüň hojalyk ähmiýeti uludyr ol welaýatyň esasy öri meýdany bolup hyzmat edýär ondan başga da çölde tebigy gazyň nebitiň we aýna önümçiligi üçin çig malyň gorlary bar dag etegi düzlügi köpetdag gerşine parallel ugurda günorta gündogardan demirgazyk günbatara uzalýar ony baýyrlyklar we köpetdagdan gözbaşyny alýan çaýlaryň hanalary we deltalary düzýär onda akar suwlaryň mes toprakly ýerleriň barlygy sebäpli welaýatyň esasy ekerançylyk zolagyna öwrüldi ahal welaýatynyň territoriýasy tebigy gaza nebite baý hasaplanylýar sarahs we yejen etraplarynyň çäginde merkezi garagumda tebigy gazyň uly gorlary bar döwletabat we tejen garajaowlak ýurdumyzdaky uly gaz ýataklaryna degişlidir welaýatyň çöllük böleginde tebigy gazyň uly gorlary syh topjulba toparjulba çemmerli goýun kyrk guýy atasary känlerinde ýüze çykaryldy soňky ýyllarda bu sebitdäki ýylakly gutlyaýak mydar ýataklarynda nebitiň baý gorlarynyň bardygy anyklanyldy bu durmuş ykdysady sebit gazylyp alynýan baýlyk lardan gurluşyk materiallaryna hem baýdyr aýratyn hem kwars çägesinin toýnuň hek we çäge daşlarynyn dolomitin çagyl materiallarynyň gorlary uludyr olaryň senagat merkezlerine ýakyn ýerleşmegi welaýatda aýna demir beton sement önümçiliklerini ýola goýmaga müm kinçilik döredýär kwars çägesinin gipsiň hek daşynyň baharlyda dolomitiň keletede we kaka etrabynda çagyl daşlarynyň gowşutda kakada duşakda kwars çägesinin babadurmazda baý gorlary bar olaryň köpüsi önümçilikde peýdalanylýar welaýatyň klimaty çürt kesik kontinen tal bolup oña tomsuň yssy gysyna bolsa sowuk bolmagy howanyň cyglylygynyň pesligi atmosfera ygallarynyň az lygy häsiýetlidir bu sebitlerde howanyň temperaturasynyň uly tapawudy duýulýar aýazsyz döwrün dowamlylygy çölde güne daglyk ýerlerde bolsa güne ýetýär howanyň temperaturasynyň seýle ýagdaýy welaýatda ýylylygy ha layan gök we bakja ekinlerini aýratyn da inçe süyümli go waçany ösdürip ýetişdirmek üçin oñat şert döredýär welayatyň suw üpjünçiligi gara gum derýasy tejen derýasy köpetdagdan gözbaşyny alyan çaýlar yerasty suwlaryny cykarýan dik guýular we kärizler arkaly amala aşyrylýary garagum derýasy welaýatyň çägin den gündogardan günbatara km aralykda kesip geçyär ol welaýatyň suw üpjünçiliginiñ gowulanmagyna düýpli täsir etdi derýanyň suwuny rejeli peýdalanmak maksady bilen onun boýunda göwrümi mln m bolan hanhowuz şgabadyň eteginde gurtly mln m we gündogar mln m gökdepe etrabynyň çäginde göwrümi mln m bolan köpetdag suw howdanlary guruldy volardan iň ähmiýetlisi hanhowuz suw howdanydyr tejen derýasynyň welayatyň sarahs we tejen etraplaryny suw bilen üpjün etmekde ähmiýeti uludyr nji ýylda onun boýunda türkmenistanyň we eýranyn bilelikde peýdalanmak mak sady bilen göwrümi mlrd m bolan dostluk suw howdany guruldy aşgabadyň golaýynda sil suwlaryny bir yere jem leýän bagyr suw howdany njy ýylda ulanylmaga be rildi häzirki wagtda kaka etrabynyň gozgangala obasynyň golaýynda gozgançaý suw howdany gurulýar ahal welayaty uly ýer bay lyklaryna eýedir ähli meýdanynyň i oba hojalygynda peýdalanylýar şonun i öri meýdanlarydyr welayatyn ekerançylyk ýerlerinin umumy möçberi mün gektara barabar geljekde özleşdirmäge ýaramly ýerler günbatar we merkezi köpetdag etegi düzlüginde gäwers düzlügin de mln gektara ýetýär ahal welaýatynyň çäginde esasy ýaýran toprak görnüşlerinden goňur dagda mele çemen topraklary şorluklary bellemek bolar eger düme ekeran cylygy alnyp barylýan ýerlerde gonur topraklar ýaýran bol sa suwarymly ekerançylyk ýerlerini aglaba mele topraklar tutýar çemen topraklary gözbaşyny köpetdagdan alýan çaýlaryn yaplaryň boýunda ýaýrandyr we suwarymly eke rançylykda uly orun tutýar takyrlar esasan çöllük ýerlerde ýaýrandyr ahal welayatynyň çäginde yurdumyzyň ilatynyň i ýaşaýar ilatyň ortaça ýyllyk ösüş depgini yokary bolmagy na galýar v ahal welaýaty oba hojalyk önümçiliginiň ösen sebitle riniň biri hasaplanýar welayatda ähli ilatyn i oba ýerlerinde i bolsa şäherlerde we şäherçelerde yaşa ýar oba ilaty welayatyň çäginde ýerleşyän geñeşlige degişli obada şäher ilaty bolsa şäherde we şäher çede jemlenendir welaýatdaky etraplar ilatymyň sany bo ýunça düypli tapawutlanýarlar welaýatyň çäginde ilat örän endigansyz ýerleşýär ilatyň ortaça gürlügi umumy meýdan çäk boýunça km e adama deňdir yöne ilatyň esasy bölegi köpetdag ete gi düzlüginde tejen oazisinde garagum derýasynyň zo lagyndaky işlenilip bejerilýän ýerlerde ýaşaýar ol yer lerde ilatyň gürlügi has yokary bolup tersine welaýatyň garagum çölüne ýanaşyan uly böleginde şeýle de köpet dag dag ulgamynyň çäklerinde ortaça gürlük örän pes dir etraplaryň medeni zolaklarynda ilatyň gürlügi km adama çenli ýetýär aşgabat şäheriniň we beýleki şäherlerin töweregindäki zolaklarda bu görkeziji adama çenli artýar ahal welaýatynyň ykdysadyýeti oba hojalyk senagat häsiýetine eýedir onuň ähmiýeti diňe önümçiligiň sebitara ýerleşdirilişindäki we zähmet bölünişigindäki orny bilen däl de eýsem döwletiň paýtagtynyň onuň çäginde ýerleşýändigi bilen hem kesgitlenýär eýeleýän meýdany boýunça welaýat ýurtda balkan welaýatyndan soň ikinjidir nji ýylyň başyna onda ýurduň ilatynyň i ýaşaýar dördünji orun nji ýylyň nji ýanwaryna welaýatyň oba ilaty onuň umumy sanyndan e deň boldy gök önümleri ýurt boýunça umumy ýygnalan hasylyň i azyklyk bakja we üzüm öndürmekde welaýatyň oba hojalygy birinji orunda durýar düýeleriň we guşlaryň baş sany boýunça sebit ýurtda öňdäki orunda durýar nji ýylda dowarlaryň sany olaryň ýurt boýunça umumy baş sanyndan e ikinji orun gara mallaryň baş sany bolsa e deň boldy ahal welaýaty ahalteke bedewlariniň gadymy mekanydyr olaryň baş sany köpelýär welaýatyň ulag ulgamyna awtomobil demir ýol we geçiriji turba ulaglary girýär nji ýylda ýurduň umumy ýük dolanyşygynyň i we ýolagçy dolanyşygynyň i onuň paýyna düşdi sebitleriň arasynda degişlilikde dördünji we altynjy orunlar bölek satuw söwda haryt dolanyşygynyň möçberi boýunça nji ýylda welaýat ýurduň sebitleriniň arasynda dördünji orny eýeledi sebitde ençeme saglygy dikeldiş resurslary bar şol ýerlerde döwrebap şypahana edaralary we dynç alyş zolaklary döredilendir arçman gökdere ýyly suw welaýatyň çäklerinde ekerançylyk medeniýetiniň dürli eýýamlarynyň parfiýalylaryň we beýik seljuklaryň hökümdarlyk eden wagtlarynyň taryhy ýadygärlikleri bar ol ýerlere syýahatçylyk gatnaw ugurlary açyldy nusaý sarahs altyndepe ahal welayatynyň hojalygy köp ugurly bolup onda gaz senagaty himiýa gurluşyk materiallary yeňil we azyk se nagat pudaklary däneçilik we pagtacylyk miweçilik we üzümçilik esasy ýöriteleşiş pudaklary hasaplanýar şol pudaklaryň öndürýän önümleriniň köpüsi boýunça welaýat ýurdumyzda görnükli orun eýeleýär senagaty ahal welayaty ýurdumyzda senagat önüm çiliginin in ösen sebitleriniň biri hasaplanýar senagat üçin mineral çig mallaryň dürli görnüşlerinin uly gorlarynyň bol magy oba hojalyk çig malynyň öndürilişinin artmagy zäh met baýlyklary demir ýol we awtomobil yollary bilen üpjün ligi şeýle de ýurdumyzyň esasy senagat merkezi aşgabat şäheriniň welaýatyn çäginde ýerleşmegi bu ýerde senagat önümçiliginin ösmegine itergi berýär yurdumyzda öndüril ýän senagat önümleriniň öndürilişinin umumy möçberinde welaýatyň paýy den geçýär ahal welayatynyň senagat önümçiliginin düzüminde ýangyc energetika toplumy esasy orun tutýar jemi sena gat önüminiñ i bu toplumyň paýyna düşyär sonra önümiň möçberi boýunça işläp bejerýän senagaty ýeňil we azyk senagat pudaklary tapawutlanýar welaýatyň etraplary boýunça senagat önümçiliginin ge rimi we pudaklaýyn düzümi birmeňzeş däldir öndürilýän ähli senagat önüminin i tebigy gazy cykarmagyn hasabyna sarahs etrabynyň paýyna düşyär yöne abadan şäherinde ruhabat we baharly etraplarynda senagat önüm çiligi köp ugurlydyr şeýle de bu etraplarda soňky yllarda senagatyň ösüş bady yokary onuň esasy sebäbi bu yer lerde täze senagat kärhanalarynyň gurulmagy bolup durýar ahal welaýatynyň meýdan çäginde mawy yangyjyn uly gorlary jemlenendir häzirki güne çenli welaýatda tebigy gazyň we nebitiň dan gowrak ýataklarynyň bardygy anyk lanyldy olaryň bir bölegi häzirki wagtda peýdalanylýar sarahs etrabynyň çäginde ýerleşýän döwletabat ýurdumyz da in uly gaz känleriniň biri hasaplanýar welaýatda tebigy gazyň cykarylyşy nji ýylda mlrd m e deň boldy çykarylýan gaz kondensatynyň möçberi de ýylsaýyn art yar mün tonna türkmenistanyň durmuş ykdysady ösüşinin njy ýyllar üçin milli maksatnamasyna laýyklykda ahal welaýatynda ýangyc energetika toplumyny ösdürmek boyunça uly wezipeler goýulýar geljekde mer kezi garagumda we sarahs etrabynyň çäginde tebigy gazy suwuklandyrýan desgalar nebiti gaýtadan işleýän kärhana işe giriziler welaýatyň senagat önümçiliginde elektroenergetika pudagynyň ähmiýeti de barha artýar yurdumyzda öndüril ýän elektrik energiýasynyň i onun paýyna düşyär nji ýylda mln kwt elektrik energiýasy öndü rildi welaýatyň çäginde sany ýylylyk elektrik stansi ýasy işleýär abadan şäherindäki gaz turbinaly elektrik stansiýasynyň durky täzelenip kuwwatlylygy artdyryldy nji ýylda bolsa akbugdaý etrabynda ahal gaz tur binaly elektrik stansiýasy ulanylmaga berildi ahal welaýatynyň çäginde dürli mineral gurluşyk ma teriallarynyň ýagny sement aýna çig malynyň dolomitiň çagyl çäge garyndysynyň gurluşyk daşlarynyň we hek daşynyň uly känleri ýerleşýär olar gurluşyk materiallary senagatyny ösdürmek üçin esas bolup durýar gurluşyk ma iteriallary senagatynyň ösdürilmegine itergi berýän şertleriň biri de welayatyň çäginde ýurdumyzyň paýtagty aşgabat şäherinin ýerleşmegidir garaşsyzlyk ýyllarynda aşgabat şäheri we onuň töweregindäki ilatly ýerler hakyky gurlu syk meýdançasyna öwrüldi elbetde bu ýerde uly möçberde alnyp barylýan gurluşyk işleri dürli görnüşdäki gurluşyk materiallarynyň önümçiligini gineltmekligi talap edýär yurdumyzda öndürilýän sementiň agramly bölegi gurluşyk kerpijinin inin ýygnama demir beton gur namalarynyň we önümleriniň iniň magdan däl gur luşyk materiallarynyň inin ahal welaýatynda öndü rilýändigi bu pudagyň ähmiýetiniň uludygyny görkezýär welayatyn çäginde gurluşyk materiallaryny öndürýän kärhana ýerleşyär olaryň esasy bölegi abadan şähe rinde baharly we ruhabat etraplarynda jemlenendir döw letimizde ilkinji mermer zawody owadandepede işe girizildi yurdumyzyň halk hojalygynyň demir we demir önüm leri bilen üpjünligini gowulandyrmak maksady bilen metal galyndylarynyň lomuň esasynda işleyän metallalurgiýa zawody ruhabat etrabynyň demirgazygynda owadandepe de guruldy himiýa senagaty ahal welaýatynda garaşsyzlyk ýyl larynda ösdürilip başlanyldy onun esasy kärhanalary nji ýylda işe girizilen tejenin karbamid zawody yaşlyk şäherçesindäki kagyz kombinaty we ruhabat etrabyndaky turba zawodydyr karbamid zawody ýurdumyzyň oba ho jalygyny azot dökünleri bilen üpjün edýär nji ýylda kärhanada mün tonna karbamid öndürildi geljekde kärhananyň önümçilik kuwwatyny artdyrmak göz önünde tutulýar yaşlyk şäherçesinde dünýä ülňülerine layk gelýän kagyz önümlerini öndürýän kärhana işleýär ol gowaça galyndylaryny we däne ýygnalandan sonra galýan samany çig mal hökmünde gaýtadan işleyär kärhananyň kuwwat lylygy ýylda mün tonna kagyz öndürmekden ybaratdyr yurdumyzyň suw hojalygynyň we ýaşaýyş jaý jemagat hojalygynyň edara kärhanalaryny plastmassa turbalary bi len üpjün etmek maksady bilen gurlan turba zawody häzirki zaman enjamlary bilen abzallaşdyrylan yenil senagaty özüne kärhanany birleşdirýär nji ýylda pudagyň kärhanalarynda mün t pagta süýümi mln m nah matalar mln sany örülen önümler mln jübüt jorap öndürildi garaşsyzlyk ýyllarynda öz ýerli çig malymyza esaslanýan dünýä ülňülerine laýyk gel yän ýokary tehnologiýaly dokma kärhanalarynyn onlarçasy guruldy düzümine kärhanany birleşdirýn azyk senagat pudagy garaşsyzlygymyzyň gysga döwründe uly ösüşe eye boldy yurdumyzda azyk howpsuzlygyny üpjün etmek ba batynda maksatnamalary çklerinde häzirki zaman kär hanalary işe girizildi häzirki günün talaplaryna layk gelýän galla önümleri kombinatlary ruhabat etrabynda tejen şäherinde anew kaka şäherçelerinde ruhabat etrabyndaky çagalar iýmiti zawody miwe şirelerini we to mat goýultmasyny öndürýän ruhubelent kärhanasy we başgalar munuň aýdyň mysalydyr ahal welayaty üzümdarçylygyň miweçiligin ösen sebiti hasaplanylýar şoña baglylykda ýurdumyzda çakyr önümle rini we şerbetli içgileri öndürýän kärhanalaryň usyndan si onuň çginde ýerleşyär olara abadan şäherindäki çakyr zawody gökdepe gökdepe etraby zähmet owadandepe ruhabat etraby änew ak bugdaý et raby çakyr kärhanalary degişlidir olarda dan gowrak görnüşdäki çakyr önümleri öndürilýär ahal welayatynda oba hojalygy ykdysadyýetin esasy pudaklarynyň biridir halk hojalyk pudaklarynda işleyän ilatyň e golaýy oba hojalyk önümçiliginde mesgul lanýar taryhy maglumatlara görä köpetdag etegindäki düz lük dünyäde ilkinji emele gelen gadymy ekerancylyk we maldarçylyk sebitlerinin biri hasaplanýar bu ýerlerde dünyä edebiýatynda jeýtun änew göksüýri medeniýeti ti ady bilen belli bolan ekerançylyk senetçilik merkezleri döräpdir şol irki ykdysady medeni merkezlerinin dörän döwürlerini taryhçylar bizin eýýamymyzdan önki mün ýyllyga degişli edýärler ekerançylyk ahal welaýatynda bamy mäne aralygynda we tejenin golaynda göksüýrüde has ösüpdir bu ýerlerde ýaşan ata babalarymyz ýerlerini dagdan gelýän ýagys sil suwlarynyň hasabyna ekipdirler olar dine bir ýagys suwunyň gelen ýerine ekin ekmän eý sem emeli suwaryş arkaly hem ekerançylygy ösdüripdirler şeylelikde bu ýerlerde oturymly ekerançylyk maldarçylyk medeniýeti döräpdir ata babalarymyzyň gadymy döwürlerden bäri peý dalanan mes toprakly meýdanlarynda olaryň hojalygy ýöretmek boýunça toplan baý tejribeleriniň esasynda oba hojalyk önümçiligi bizin günlerimizde has kämilleşdi we uly önümçilik pudagyna öwrüldi tebigy şertler welayat da oba hojalygyny ösdürmäge uly mümkinçilikler dö redýär garaşyzlyk ýyllarynda welaýatda oba hojalygynyň ekerançylyk pudaklarynda uly özgerişlikler bolup geçdi welayatyn ähli ekin meýdanlarynyň möçberi mün gektara barabar soňky ýyllarda däneli ekinleriň meýdany artdyryldy nji ýylda onuň möçberi müň gektar dan geçdi gowaça ekilýän ýerlerin möçberi de köpeldi häzir ki wagtda mün gektara golaý meýdanda gowaça esa san da onuň inçe süyümli görnüşi ösdürilip ýetişdirilýär döwletimizde öndürilýän dänänin üçden birine gola ýyny pagtanyň bolsa ini ahal welaýaty berýär wela ýatyň hojalyklarynda gök we bakja ekerançylygy miweçilik we üzümçilik hem ösdürilýär nji ýylda welaýat bo ýunça öndürilen bakja ekinlerinin we kartoşkanyň i hususy hojalyklaryn paýyna düşyär şonun üçin de bu ekinleriň hasyllylygy da ýylsaýyn artýar ahal welayatynda maldarçylygyň ösüşi ekerancylygyn geografiýasy we öri meýdanlary bilen baglanysykly wela ýatyň oazis böleginde gara mallary gusçulyk gylýalcylyk ýüpekçilik ösdürilip yetişdirilýär garaşsyzlyk ýyllarynda däneli ekinlerin meýdanynyň artdyrylmagy maldarçylygyn ösmegine uly itergi berdi sonky ýyllarda maldarcylyk hu susy hojalyklarda has çalt depginler bilen ösdürilýär durmuş ykdysady sebitinde dowardarcylygy ösdürmek üçin gowy mümkinçilikler bar demirgazygynda garagum çöli günortasynda köpetdag eteginin düzlügi we baýyrlyk lar daglar bolup olaryň öri meýdanlarynyň hasyllylygy yo karydyr yurdumyzdaky dowarlaryn i mün baş sany ahal welayatynyň paýyna düşyär welayatda gara mallaryň sany nji ýylda müne golaýlady mallaryň baş sany boýunça sarahs tejen baba daýhan baharly ak bugdaý ruhabat etraplary tapawut lanýarlar ahal welaýatynda düýedarçylygy gylýalcylygy ösdür meklige hem uly üns berilýär olaryň baş sany ýylsaýyn köpelýär welaýatyň hojalyklarynda mün baş düye we mün baş gylýal bar ahal welayaty ahalteke atlarynyň watany hasaplanýar sonky ýyllarda bu pudak uly ösüşe eye boldy welayatyň durmuş ykdysady tay dan ösmeginde ulaglar ulgamynyň ýagny ulag yollarynyň we ulaglaryn dürli görnüşlerinin işinin guralyşynyň uly äh miýeti bardyr ahal welayatynda hem ýurdumyzda bolsy ýaly kämil ulaglar ulgamy döredildi ilatyň ýerleşişinin häzirki meýdan çäk şekilinin eme le gelmegi köp derejede demir yollaryň geçmegi bilen baglanysyklydyr welayatyn gür ilatlaşan dag etek düzlügi boýunça günbatardan gündogarlygyna uzaboýuna türkmen başy aşgabat mary türkmenabat demir yoly geçyär ol ýurdumyzyň esasy ýük we ýolagcy gatnawynyň möhüm damary bolup durýar njy ýylda uzynlygy km bolan tejen sarahs demir yoly ulanylmaga berildi sarahsda mln t ýüki geçirip bilýän halkara menzili guruldy njy ýylda gurlan uzynlygy km bolan aşgabat garagum daşoguz demir ýolunyň ýarysyna golaýy ahal welaýatynyň meýdan çäginden geçyär bu bolsa welaýatyň demirgazyk çöllük böleginiň durmuş ykdysady taýdan ös dürilmegine uly itergi berýär demir yolun geçmegi bilen bu ýerlerin hojalyk taýdan özleşdirilmegi uly gerime eye bolar ahal welayatynyň hojalyk toplumynyň we ilatynyň ös meginde awtomobil ulaglarynyň täsiri hem örän uludyr we layatyn çäginde ýurdumyzyň paýtagty asgabat şäherinin ýerleşmegi awtomobil yollary bilen üpjünligin gowy bolma gyna yardam edýär welaýatyň ähli etraplary şäher we oba ilatly yerleri awtomobil yollary bilen birleşdirilendir garaşsyzlyk ýyl larynda sebitin durmuş taýdan ösüşi uly sepgitlere ýetdi welayatda durmuş maksatly desgalaryň uly toplumy here ket edýär täze dowürde gökdepe etrabynda ene mähri hassahanasy köpugurly hassahana abadan şäherinde mün orunlyk stadion ruhabat etrabynyň gypjak baba arap yzgant obalarynda dünýä ülnülerine laýyk gelýän saglyk öyleri mekdepler çagalar baglary sowda merkez leri we beýleki medeni durmuş maksatly desgalar gurlup ulanylmaga berildi olardan başga da ahal welaýatynda stadion sport desgalary bar welayatyn çäklerinde muzey we teatr hereket edýär nji ýylda welayatda mekdep sany çagalar baglary guruldy nji ýylda mekdebin çagalar baglarynyň gurluşygy dowam edýär döwletimizde yglan edilen uzak möhletleyin maksatnama laryň çäklerinde ahal welaýatyny durmuş ykdysady taydan ösdürmek babatda uly wezipeler goýulýar geljekde baý nebit we gaz gorlarynyň esasynda welaýatda ýangyç senagaty uly ösüşe eýe bolar şonuň esasynda onuň çäginde nebi ti gaýtadan işleýän zawod iki sany gazy suwuklandyrýan kärhana gurlar her bir etrapda yenil we azyk senagatynyň kärhanalaryny gurmak göz önünde tutulýar oba hojaly gynda däneçilik we pagtacylyk bilen birlikde gök bakja eke rançylygyny miweçiligi we üzümdarçylygy maldarçylygy ösdürmek boýunça uly wezipeler bellenilýär welayatda obalaryň şäherçeleriň etrapdaky şäherlerin we etrap merkezlerinin ilatynyň durmuş ýaşaýyş şertlerini özgertmek boýunça işler üçin hem uly maliye serişdeleri harçlanylar şoňa baglylykda nji ýyllarda wela ýatyň etraplarynda sany mekdebe çenli çagalar edara lary sany orta mekdepleri sany medeniyet öyleri sany sport mekdepleri sany sport desgalary şeýle de durmuş medeni maksatly desgalaryň uly toplumy gurlar ahal durmuş ykdysady sebitinin çäginde ýerleşyän et raplar şäherler tutýan meýdany tebigy şertleri ilatynyň sany hojalygynyň ýöriteleşiş ugurlary boýunça biri birinden tapawutlanýarlar hazar deňzi ýernyn in büyük axmaz köl ýewropa we aziýanyn kesişmesynde yerleşýar dibinde okean tipli yer at yerleşdiyine we deňiz ölçülerin malik olduuna göre deňiz adlanr axmaz olduundan tärkibinde duznyn faizi volga çaynn deltasnda dir suwdyn säviyyesy deyişkendir hazrda o okean sviyyesinde tämiban metr aşadr onu dünyann başa iri suw hövzälärinden äsas färi dünya okean ile heç bir birbeşa olmamasydyr ädim xäritälerdä hazar deňizi gilan deňizi kimi adlandrlrd hazariň meýdany km dir sahil xättinin ümumy uzunlygy perimetri km dir in uzun sahasynyn uzunlygy km eni km in därin ýeri m dir türkmenistan russiýa eýran azerbaýjan we gazagystan bilen serhetleşýär köneürgenç gadymy horezm döwleti hakynda käbir maglumatlar eýrandaky dag gaýalaryndaky ýazgylarda zaratuştra dininiň esasy kitaby bolan awestada pählewi edebiýatynda grek latyn we hytaý ýazuw çeşmelerinde duş gelýär emma diňe bu maglumatlar horezmiň şöhratly ozalky keşbini dikeltmek üçin asla ýeterlik däldir orta aziýa ýakyn we orta gündogaryň gadymky halklarynyň döreden döwletleriniň ykbalynda uly rol oýnan horezmiň wakalara baý taryhynyň ençeme sahypalary nämälim bolany üçin baryp nji ýylda sssr ylymlar akadeiýasynyň horezm arheologik ekspedissiýasy döredilipdi horezmiň uly we gadymy şäherleriniň biri köneürgenç barada maglumat has hem az araplar ýurdy basyp almazdan öňkü ürgenç gürgenç jurjaniýa hakda hiç hili ýazgy ýok diýmek bolar dogry awesta kitabynda agzalýan urwa şäherini käbir alymlar ürgenç diýip düşündirýär şahyň üstünden garan öňki häkim iýas ibn abdyllany aýryp onuň ýerine öz inisi ubeýdylla ibn muslim al bahilini goýýar seýlelikde horezmde iki hökümetlilik peýda bolýar askajamuk amyderýanyň sag kenarynda derýadan gündogarda kät şäherinde bolsa häkim we emirler çepde ürgenje ýakyn bir ýerde ýa da hut ürgenjiň özünde bolýarlar arap dini hadymy ibn fadlan nji ýylda bu ýerleriň üsti bilen ýolgadaky bulgarlara tarapa geçende horezmiň paýtagaty kät eken emma ürgenç weli günsaýyn güýçlenip ugrapdyr nji ýylda kät säheriniň ýerleşen ýerini amyderýa köwüp ýykypdyr bu wakadan bir ýyl geçenden soň gadymy horezmşalar nesliniň düýbini tutan afrig patyşanyň iň soňky wekili abu abdylla muhammet öldürilýär ürgenjiň emiri mamun iki bölekden duran horezmi bir döwlete birleşdirýär nji ýyldan başlap tä nji asyra çenli horezmiň paýtagty diýlende diňe ürgenç göz öňünde tutulýar mamunyň ogullary aly nji ýyllar we mamun ii nji ýyllar döwründe horezm doly özbaşdak bolýar sol wagt ürgenç bütün gündogaryň iň uly şäherine öwrülipdir şäherde söwda senetçiliik sungat we ylym ösüpdir emiriň köşgü köp sanly akyldarlaryň jemlenen merkezine öwrülipdir käbir awtorlar mamun ii köşgünde işlän alymlar toparyna akademiýa hem atlandyrýar sebäbi döwrüň belli alymlarynyň köpüsi horezmiň köşgünde jemlenipdirler horezmiň baýlygyna gazna şäheriniň soltany mahmudyň gözi gidip we güýç toplap nji ýylda ürgenji basyp alypdyr seýdip ürgenç ilki gaznewilere soň bolsa olary taryh meýdanyndan gysyp çykaran seljuklylara tabynlykda bolupdyr seljuk mälikşa asly garçistanly bir adamdan anuştegin atly türk gulamyny satyn alýar ol özüniň akyl paýhasy bilen beýleki gulamlardan tiz saýlanýar soltan sanjaryň höküm süren döwründe anuştegin horezme häkim edip bellenýär anuşteginiň agtygy atsyz döwründe horezmiň özbaşdaklygy üçin ýenede hereket başlanýar ýöne tiz wagtdan atsyz bilen sanjaryň arasyna tow düşýär bu iki soltanyň arasynda birnäçe uruşlar bolup geçýär sol uruşlar hakynda giňräk maglumat ibn al asiriň kämil taryhynda we sihabeddin an nesewiniň soltan jelaleddin mangburnynyň ömür beýany kitabynda aýdylýar atsyzyň ogly ilarslan ýyl şalyk eden soň nji ýylda aradan çykýar öne omuň uly ogly dälde kiçisi soltanşa tagty eýeleýär iki doganyň arasynda dogan jeň nji ýylda tekeş wepat bolýança dowam edýär tagta bolsa tekeşiň dogany alaeddin lakamly muhammed çykýar köp ýerlerini basyp alyp uly imperiýa döreden alaeddin muhammet şa ýurda mongollar çozanda aljyraňňylyga düsýär olardan gaçyp gutulmak isläp beýik horezmşa nji ýylda kaspi deňiziniň abeskun adasynda gözgyny ýaddaýda amanadyny tabşyrýar şonda hatta onuň jesedini dolamaga kepen hem tapylmansoň nökerleriň biri köýnegini berýär muhammediň ogly jelaleddiniň mongollar bilen eden merdana söweşleri ürgenç bilen gös göni dahyly hem ýok diýmek bolar mongolar çozmazdan sähel öň arap alymy ýakut ürgenje gelip görüpdir men ony njy ýylda tatarlar ýagny mongollar almazdan öň görüpdim mundan baý we gowy şäheri öň görenim ýadyma düşenok ony tatarlar ýykandan soň bu sözlerimiň ýalan ýaly ýaňlanmagy mümkin sebäbi meniň soň soňlar eşidişime görä şäherden nam nyşan galmandyr şäherde ýaşan adamlaryň barysy öldürilipdir baýlykda ulylykda ilatyň köplüginde we mylakatlylygynda horezmiň baş şäheri ýaly şäher älemde ýokmuka diýýärin diýip ýakut ýazýar sol ýyllarda ürgenji suw basmak howpundan saklap duran bendiň bolandygyny ýakut ýatlaýar şäheriň bir bölegi suwuň sag tarapynda býlekisi çep tarapynda bolupdyr amyderýanyň suwyny belli bir derjede saklap duran bendi halk her ýylda abadanlaşdyryp durupdyr bendi mongolaryň ýykandygyny ýa da gözegçiliksiz galansoň öz özüniň ýykylandygyny kesgitlemek kyn taryhçy ibn al asyr bendi mongollar weýran etdiler diýip tassyklaýar her halda ürgeji suw basypdyr şäher sag ýagny demirgazyk tarapy birazrak belendiräk bolany üçin onda üç sany ymarat abat saklanyp galypdyr ürgenjiň horezmiň halykynyň käbir özboluşly aýratynlyklaryny taryhçylar belläpdirler oturyşyp turuşmany gowy görýän çenden aşa myhmansöýer batyr we söweşde edermen adamlar diýip al mukaddesi olary taryplaýar şäheriň ilaty söweşjeňlikde we ýaýdan ok atmaklykda meşhurdyr diýip awtory näbelli hudud el älem kitabynda bellenýär özüniň örän zähmetsöýerligi bilen tanalýan ürgenç ilaty mongollaryň eden weýrançylygyny ýüz ýyl geçip geçmänkä düzeldipdir altyn ordanyň tabynlygyna düşende bolsa häkim kutlug temiriň we onuň aýaly törebeg hanymyň döwründe şäherde binäçe kaşaň ymaratlar peýda bolýar gaydmy ürgenje bagyşlanyp ýazylan ýörite kitap bolmasa da aýry aýry kitaplarda gysgajyk we üzňe habarlar duş gelýär kitap düzüji fasih hawari özüniň mujmali fasihi fasihiň ýygyndysy atly eserinde her ýylda ýüze çykan hadysalary gysgajyk beläpdir nji hijri ýylynda nji milady ýyly ürgençde bolup geçen wakalar hakda fasih hawari şeýle ýazýar horezmiň jurjaniýesinde emir toluk ibn kuç temir öldü soltan muhammed hudabende uljaýtu han nejmeddin kutlug temiri horezmşa edip belledi we ony horezme ýollady bu maglumatdan ürgençde birnäçe ymarat we orta aziýada iň beýik minarany bina etdiren kutlug temiriň şähere haýsy wagtda gelendigi mälim bolýar ilat kem kemden özüni tutup ýene de şäher gurluşygyna giň gerim beripdir ürgençliler häkimi hem özleriniň ýokary medeniýetine çekipdirler her halda kutlug temir halkyň döredijilik başlangyçlaryny goldapdyr şäherde uly gurlyşyk gidipdir ürgenji nji ýylda gören marokkoly syýahatçy ibn battuta seýle ýatlaýar ol ilatyň gürlüginden ýaňa tolkun atýan deňzi ýada salýar bir gezek men bazaryň sur atly merkezine atly girdim märekäniň şeýle gür ýerine ýetdim weli yzyma dolanyp bilmän köp eglendim birnäçe wagtdan soň yzyma öwrüldim şäheriň çetinden uçmahdan baş alyp gaýdýan dört derýanyň biri jeýhun derýasy akýar ol itil wolga ýaly doňýar adamlar buzuň üsti bilen bäş aýlap iki ýana geçýärler özüniň ýatlamalarynda ibn battuta aýazly günleriň birinde amyderýanyň orta akymlarynda ýerlesen bir döwleti dolandyryp ýören emirleriň birini görendigini we onuň bilen salamlaşmaga dodaklarynyň gowuşmandygyny ýazýar meniň bu halymy görüp emir güldi we soňra köp pul peşgeş berip aw awlamaga barýan ýoluny dowam etdirdi soň ibn battuta horezme gelip has demirgazykda ýerleşen ülkäniň erbet sowugyndan azar çekendigini ýazýar fasih hawariniň ýygyndysynda ýazylyşyna görä njy ýylyň njy noýabrynda kutlug timur ölýär ol özüniň bina etdiren s habiýa atly medresesinde jaýlanypdyr ibn battutadan ýedi ýyl soň ýagny njy ýylda bu ýere gelen florebsiýa söwda firmasynyň wekili balduççi pegoletti şäheriň ähmiýetini şeýle kesgitleýär aziýanyň çuň alyslyklaryna aralasyp ýörmegiň hiç hajaty ýok sebäbi horezmiň paýtagty ürgençde ýewropa bazarlary üçin zerur bolan ähli harydy satyn almak mümkin soňky sözlerinde hamala ürgenç tiz dikeldilen ýaly bolup görünýär ýöne hakykatda beýle bolmandyr iberilen wekil ýyldan yzyna dolanan bolsa da weýran edilen säheriň diňe bir bölegi kagan mähellesi kwartaly täzeden dikeldilipdir temiriň döwründe esasan söwda ýollary ürgençden sowulyp geçipdir desti gypçakda çarwa özbek hanlarynyň öz aralaryndaky tire taýpa uruşlary köpelip ürgenjiň öň gatnaşyk saklanan altyn ordanyň merkezlerinden hem arasy kesilipdir altyn ordada başlanan uruş temirleň ölenden soň onuň mirasdarlarynyň tagt üçin eden uruslaryna meňzeşdir altyn ordadaky başagaýlykdan peýdalanyp temirleňiň ogly sahruh horezmi eýeläpdir emma nji asyryň ikinji ýarymynda horezm ýenede özbaşdaklyk gazanypdyr temirleň we onuň ogullary seýbany han we onuň tiredeşleri eýran şasy ysmaýyl i ürgençde öz häkimlerini otudypdyrlar bu hanlar we soltanlar döwründe ne hä bir uly ymarat salynypdyr ne de bir kanal gazylypdyr ykdysady we medeni taýdan pese düşen ürgenjiň ýagdaýyny syýahatçy jenkinson nji ýylyň njy oktýabrynda görüpdir ol şeýle ýazgy galdyrypdyr ürgenç şäheri düzlük ýerde ýerleşipdir onuň töweregine mile golaý palçykdan ýasalan haýat salynypdyr öýler hem palçykdan olar tertipsiz we ýykyljak bolusyp durlar bir köçäniň üsti basyrygly ürgençliler ony bazar hökmünde ulanýarlar agzalalykly uruşlar döwründe şäher ýedi ýylyň içinde dört sapar bir hanyň elinden beýleki hanyň eline geçipdir şonuň üçin bu ýerde täjirler az barjalary hem juda garyp tutuş şäherde men barja ýogy dört top mata satyp bildim bu ýerde satylýan esasy harytlar buharadan we eýrandan getirilýär olar hem şeýle bir az hatda ýazyp oturanyňada degenok kaspi deňzinden ürgenç şäherine çenli ýaylyp ýatan sähra türkmenleriň ýurdy diýilýär ol ýurt hajymhana we onuň bäş sany inilerine tabyn olaryň biri uly han diýip atlandyrylýar emma oňa ýaşaýan ýerinde we soraýan welaýatynda gulak asylaýmasa başga ýerde idili boýun egmeýärler munuň sebäbi onuň inileriniň her haýsynyň özbaşdak han boljak bolmagyndadyr umuman nji asyryň ahyrynda dörän taryhy şertleriň netijesinde ürgenç hiç haçan öňki şan şöhratyna ýetmändir şol şertleriň esaslary hökmünde uly taryhy wakalaryň mawaranahra geçmegini horezmi özara uruşýan çarwa özbek hanlarynyň eýelemegini ýewropa hindistan we hytaý arasyndaky söwdanyň deňiz ýollary bilan amala aşyrylmagyny amerikanyň açylmagy bilen bu şäheriň ýewropa söwdasyndan çetde bolup galmagyny amyderýanyň ugrynyň üýtgemegi bilen şäheriň akar suwdan daşda galmagyny we ş m leri görkezmek bolar taryhçy hökmünde tanalýan abulgazy hem tagta çykandan bir ýyl soň hywa şäheriniň demirgazygynda gala saldyryp adyna täzeürgenç dakýar njy ýylda gadym horezm döwletiniň paýtagty ürgenjiň ilatyny ol ýere göçürip alyp gidýär şeýlelikde horezm döwletinde ürgenç ady bilen iki döwlet emele gelýär köneürgenç etrabyndaky gadymdan özleşdirilip gelen ýerleri suwlandyrmak üçin nji ýylda kanal çekilipdir halk gadymy paýtagtyň demirgazyk tarapynda orun tutup başlapdyr ürgenji täzeden dikeltmegiň iň soňky synanşygy muhammet emin mädemin hanyň ady bilen baglydyr ol ürgenji paýtagt etmekçi bolupdyr we nji asyrlarda altyn ordadan bellenen häkimleriň köşkleri ýerleşen jaýyň töweregine haýat hem saldyrypdyr han türkmenlere garşy uruşda öldürilipdir we onuň arzuwy başa barman galypdyr ülkäniň nji asyra we ondan soňky döwüre degisli resmi hatlarynda horezm hanlygy diýilen at diňe rus we günbatar ýewropa adabiýatyna mahsusdyr öz resmi hatlarynda ülkäniň adynyň horezm diýilip tutulandygy üçin nji ýylyň rewololýussiýasy netijesinde onuň territoriýasynda dörän respublika horezm halk sowet respublikasy ady dakylypdyr parahat söwda ýollary bilen üpjün edilen haryt alyş çalyşygy arap halifatyna tabyn halklaryň ösüşiniň ähli taraplaryny öz akymyna girizipdir ägirt uly möçberde baglaşylan söwda şertnamalary uzak gündogarda hem alys günbatarda hem alynyp barylardy we şol sertnamalardan gelýän pul tölegleri girdeji hökmünde düşýän salgytlardan we haraçlardan has çalt köpelerdi diýip njy asyryň bir ýazyjysy belläp geçipdir ol döwüriň horezm döwleti halkara söwdasynyň iň uly merkezleriniň birine öwrülipdir gündogar ýewropanyň orta aziýanyň eýranyň we beýleki ýurtlaryň söwda satyk bähbitleri bu döwlet bilen ysnyşykly gatnaşyk etmek bilen bagly bolupdyr uly baýlyklaryň toplanmagyna getiren giň söwda ülkäniň şäherleriniň ulalmagyna obalaryň giňelmegine senetçiligiň we sungatyň ösmegine feodal ahlagyň pugtalanmagyna getiripdir ürgenjiň bazarlary güdogar ýewropa bilen gündogar aziýada öndürülen harytlardan doldurylypdyr şol wagtlarda üç sany halkara kerwen ýoly bolup biri mawaranahrdan gelse ikinjisi buharadan çykyp warahsa amyderýanyň sag tarap kenary bilen surahanyň üstünden geçip kät has nuzkat nukbag porsy mizdakhan aşyp ürgenje gelipdir şu ýoluň mary tarap gidýän sahaşy da bolupdyr ol tahiriýadan günortarakda ýerleşen nuskary gabakly rabatynda ýoluň ikä bölünmeginden emele gelipdir şahalaryň biri gönü gönorta amul şäherine gitse beýlekisi gumuň jümmüşinden mara çykypdyr hywanyň njy asyra degişli ýazgylarynda bu ýol taht ýoly diýlip atlandyrylýar üçünji ýol şähristan ýoly diýlip atlandyrylypdyr baryp kusanlar döwründe dörän zamahsardan kerwenler şähristana we nusaýa gelipdirler bu ýol günbatar horasandan başlanyp gyzylarbatdan garagumyň içinden geçip uzboýdaky guýularyň ugry bilen çermenýaba çermenýap tarap uzapdyr ol çermenýabyň kenary bilen zamahsara ýetipdir we ol ýerden arda husmitan şäherine baryp ürgenç we kät şahalaryna bölünipdir zamahsardan ürgenje gidýän ýoluň has gysgaragy hem bolupdyr bu ýoluň ýedi weli atly ýerden geçip bir topar rabatlaryň kerwensaraýlaryň üsti bilen zamahsara ýeten bolmagy mümkin njy asyrda al mukaddasy kiçiürgenç atly säheriň bolandygyny ýazan bolsa nji asyryň başynda ýakut kiçiürgenjiň uly ürgençden üç parsah parsah kilometre deňdir aralykda ýerleşýändigini kesgitleýär merhum ý gulamow ýedi welili kiçiürgenç bilen bir hasap ederdi ürgençden günbatara gidýän söwda ýoly üstýurtdan emba we itil wolga derýalaryna ýetipdir sol ýerde ýol birnäçe şahalar bölünipdir ürgençden gaýdan bu ýollaryň itil derýasynyň kenarlaryndan gadymy hazar we bulgar döwletlerine gidýän şahalary bolupdyr taryh al masudi atly kitapda horezmlileriň suw ýollaryndan hem peýdalanandyklary bellenilýär wolga derýasynda horezmiň dürli önümleri ýüklenen uly gämileri ýüzüpdir uly kerwen ýollary bir görseň çar tarapa dargaşyp bir giden ulyly kiçili gala we obalara degip geçip ýene de esasy şaýolda birigpdirler şeýle ýollaryň hut horezm wadisiniň wadi oazis özünde birnäçesiniň bolandygyny al mukaddasi belläpdir ol üç sany ýerli ähmiýetli kerwen ýolunyň ugrunda ýerlesen şäherleriň galalaryň özara näçeräk daşlykda ýerleşendiklerini ýazyp görkezipdir ürgenjiň gös göni gatnaşmagynda edilen söwdada haýsy harytlaryň ulanylandygyny bilmek hem gyzyklydyr njy asyryň başyna degişli seýle maglumaty al itahri ýazyp galdyrypdyr horezm hasylly iýmite we miwä baý şäher onda diňe hoz ýok bu ýerde uzak ýurtlarda satmak üçin pagtadan we ýüňden köp zatlar öndürilýär şäherde ýaşaýanlaryň aýratynlygynyň biri hem baýlygyny we edermenligini aýan etmeklilige höwesliligidir horasanyň beýleki ilatyna garanyňda bular özge ülkelerde köp duşýar olar köp syýahat edýärler köp sanly horezmlileriň ýaşamaýan uly säheri horasanda duşmaýar horezm ýurdynda altynyň kümşüň gymmatbaha daşlaryň magdany ýok olaryň baýlygynyň abraýly bölegi mal saklamak we türkler bilen söwda etmekden önýär slawýanlardan hazarlardan we olaryň goňşy halklaryndan şol sanda türklerden düşýän gullaryň aglabasy şeýlede sähra tilkileriniň senjabyň gunduzyň derileri bularyň elinde jemlenýär köneürgençden başlanyp yzmyhsirde gutarýan gadymy kerwen ýoluny göz öňüne getirjek bolup synanşalyň şonda şeýle marşruty çak edip bolar köneürgrnç kiçiürgenç ýedi weli parsah kiçiürgenç sazakly öwliýä parsah sazakly öwliýä tüýnükli öwliýä parsah tüýnikli öwliýä ak depe parsah ak depe ikinji sazakly öwliýä parsah ikinji sazakly öwliýä yzmyhsir menzil bu ýerde ikinji sazaklydan yzmyhsire çenli bolan bir menzillik ýagny ýedi parsah aralyk elbetde öwliýäsiz bolan däldir su iki merkeziň arasyndaky gadymy gonamçylyklaryň astynda galapyn antik we orta asyra degişli arheologik ýadigärlikleriň ençemesi gömülip ýatyr içeriki söwda degişli kerwen ýollarynyň başga ugurlarynyň hem bolan bolmagy mümkin mysal üçin has soňraky asyrlarda ürgençden gelýän ýol ýedi welä barman geçen bolmagy mümkin sebäbi kiçiürgenç diýilen at köpçüligiň ýadyndan çykyp onuň ýerine gonamçylyk döränsoň kerwenler başga bir ýerde düşlemeli bolandyr şeýle ýerleriň biri hökmünde mädeminhanyň galasyny görkezmek bolar hywadan ýörite köneürgeji görmek üçin gaýdan eýranly ilçi we alym rizakulihan hidaýatyň nji ýylda geçen ýoly gyzyklydyr ol hywadan cykyp daşhowuza gaýdypdyr soň hilaleýinde ýagny ýylanlyda bolup ak depä gelipdir ak depeden soň mädemingalada hem bir gije ýatyp köneürgenje gelip ýetipdir bu agzalan ýerlerde ilçiniň atly hemralary gijelerine düşlemeli bolupdyrlar ol ýurdyna dolanansoň safar nama ýi horezm atly kitap ýazypdyr hidaýat köneürgenje eden sapary wagtynda bu gadymy şäherde gören gadymy ymaratlaryny we ýaşap geçen meşhur adamlary hakda ýatlamalar galdyrydyr horezmiň paýtagty hywa säherine göçürilenden soň hem köneürgenje geler durar ekenler täze paýtagtyň gözel ymaratlary köp bolsada köneürgençdäki gadymdan galan nusgalar köpçüligiň ünsünden düşmändir hywadan gaýdýan ýol täzeürgenje şabada daşhowuza porsa degip geçip köneürgenje gelipdir hywadan gaýdýan ýollaryň başga şahalary da bolupdyr mysal üçin hywa gazawat tagtanyň üsti bilen ýene de daşhowuza ýa da ýylanla çykylýan ýollar bolupdyr biziň günlerimiziň asfalt ýollary hem gadymy kerwen ýollarynyň käte üstünden käte golaýyndan geçip köneürgenje ýetýär hökümdarlygy seljukly hökümdarlygy doguldy özünden öň çagry beg özünden soň mälik şa aýal lar y seljan hatyn çagalary muizzeddin mälikşa atlary we lakamlary adududdöwle lakamy ebu şuja dini ady muhammet hakyky ady alp arslan bin çagry bin mikaýyl bin seljuk bin dükak kakasy çagry beg dini yslam ölümi ýaş merw muhammet ibn dawut seljuk türkmenleriniň ikinji soltany seljukly döwletini guran seljugyň agtygy yslam dinine baglanandygy üçin muhammet adyny aldy harby üstünligi üçin bolsa oňa alp arslan lakamy dakyldy alp arslan doguldy öldi beýik seljukly döwletiniň ikinji soltany bolan türkmen hökümdarydyr alp arslan türkmenleriň orta aziýadan anadola geçmekligini başladan ökde serkerde hökümdardyr hakyky ady muhammet bolup iň ýörgünli ady alp arslandyr beýik seljukly döwletini guranlaryň biri bolan çagry begiň ogly we seljukly soltany togrul begiň jigsidir alp arslan dogulan wagty hakynda maglumatlar her hili wariýant berýärler taryhçylaryň belleýşiçe nji ýyllar aralygyny görkezýär ol kiçilikde ata münüp ok atmany öwrendi çagalyk ýyllarynda daňdanakan söweşinde we ş m söweşlerde üstünlik gazanan seljuklaryň ýeňilmezekdigine göz ýetirýär kakasynyň ölüminden soňra horasandaky seljukly hökümdarlygyny häzirki g o türkmenistan dolandyrdy togrul beg nji ýylda ölende seljukly hökümdarlygynda tagt ugryndaky söweşler başlandy ogly bolmadyk togrul beg özüniň wesýetinde çagry begiň ogullaryndan süleýmanyň tagta geçmegini wesýet edipdir seljukly weziri amidulmulk bu wesýeti ýerine getirdi we reý şäherinde süleýmany soltan diýip tagta çykardy soňra çagry begiň uly ogly alp arslan arslan ýabgunyň ogly gutulmuş bilen käbir emir we şazadalar süleýmanyň patyşalygyny hasap etmediler kazwin şäherinde alp arslanyň adyna hutba okaldy gutulmyşyň reýiň gabadyna gelip şäheri gabady wezir amidul mülk bolsa hökümdar alp arslandan kömek sorany üçin hutbany onuň adyna okatdy gutulmuş bolsa alp arslan bilen damegan ýakynlaryndaky söweşde öldi alo arslan reý şäherinde seljukly döwletiniň tagtyna çykdy soňra amidul mülkiň ýerine nyzamylmülki goýdy ilkinji ýörüşi gruziýa gürjüstan we gündogar anadoly taraplara boldy bu ýötüşlerde ogly mälikşany we weziri nyzamylmülk dagylar hem bardy wizantiýanyň tabynlygyndaky kars we ana çenli ýörüşlerini dowam etdirip bu ýerleri eýeledi bu ýötüşleriň netijesinde abbasy halyfy kaim bi emrillä alp arslana ebu feth fatyhlaryň atasy lakamyny berdi nji ýylyň soňlarynda üstýurt we mangyşlak taraplaryna ýörüş etdi etrapdaky gypjaklar bilen türkmenleri hemaýaty astyna aldy alp arslan seljuk begiň jent şäherindäki mazarlygyna zyýarat edip merw şähere bardy nji ýyllarda kerman mäligi bolan jigsi kawurdyň gozgalaňy sebäpli kermana tarap birnäçe esgerleri bilen gitdi kawurd beg baş goşunynyň birinji bölegi böwsülensoň gala yza tarap çekildi we bir ilçi ugradyp bagyşlanmagyny sorady soltan bu haýyşy kabul etdi we kerman mäligi bolup ýerinde oturmagyna hem rugsat berdi nji ýylda täzeden topalaň turuzan kawurdyň üstüne täzeden goşun çekip gaýtdy emma öz goşunynda kawyrdyň ýan ýoldaşlarynyň boluo biljekdigini nazara alyp yza çekildi anadolyda bolsa togrul beg tarapyndan ugrukdyrylan türkmen çozuşlary dowam edýärdi emir afşin nji ýylda kaýseri eýeledi wizantiýa imperatory roman diogens iv türkmenleri anadolydan kiçi aziýa çykartmak üçin nji ýylda ýörüşe çykdy we halap galasyna çenli ýörüşini dowam etdirdi emma türkmenleri yza serpikdirip bilmese de amorium şäherini eýelemegi başardy imperator roman ikinji sapar ýörüşe çykdy we bu gezek ýewfrat derýasyna çenli hereket etdi seljukly akymy her tarapdan hereket edip malatiýa çozdylar we konýany eýelemekligiň küýüne düşdiler soltam alp arslan nji ýylda ikinji sapar gürjüstana tarap ýörüşe çykdy gürjüstan patyşasy bagrat iv alanlar bilen birleşip musulman döwleti bolan şeddadylar elindäki errany eýeläp genjäniň golaýyna çenli gelipdiler soltan alp arslan nji ýylda errana gelende we şeddady emiri fazl bilen şirwan emiri ebul eswar oňa boýun bolanlaryndan soňra gürjüstana girdi şekki taraplaryny basyp aldy iv bagrat bolsa seljuklylar bilen bolan söweşde gaýtawul berip bilmän gaçdy soltan gürjüstanyň her tarapyna basybalyjylaryny gönderip tiflisi ele geçirdi soňra bagrat ötünç sorap alp arslana tabyn boldy mekkäniň şereplisi muhammet bin ebi haşim nji ýylda alp arslanyň huzuryna gelip mekkede hutbanyň abbasy halyfyna we seljukly soltanynyň adyna okalandygyny aýtdy soltan alp arslan fatimiler döwletiniň weziri nasr ed döwle bin hamdanyň maslahaty bilen fatimiler döwletini tozdurmak üçin müsüre bir sapar ýörüş etdi soňra wizantiýa çozup girdi soltan ilki bilen malazgirt we erjişi eýeledi diýarbekrdäki süweýda siverek we tulhum ýaly birnäçe galalary yzly yzyna basyp aldy soňra nji ýylda wizantiýa häkimýetindäki urfany gabady emma alyp bilmedi urfadan halaba tarap hereket eden soltan şäheri gabap mirdasogullaryndan mahmydyň elinden şäheriň açaryny kabul edip aldy we onuň özüniň günäsini bagyşlap ony öz wrzipesinde oturtdy şama tarap baran soltan alp arslan wizantiýa imperatory roman diogeniň uly goşun toplap musulman topraklaryna basypalyşa çykandygyny eşitdi şol sebäpden yza döndi iki goşun malazgirt meýdançasynda garşylaşdy soltan alp arslanyň baştutanlygyndaky seljukly goşuny hilal söweş tilsimi taktika bilen söweşe girdi bu söweşde alp arslanyň bir esgeri wizantiýa imperatory roman diogeni masgaraçylykly ýagdaýda ony soltanyň garşysyna getirdi soltan alp arslan imperatory tussag etdi soltan alp arslan günbatardaky seljukly serhetlerini giňeldişi ýaly gündogardaky seljuk türkmenleriniň hem topraklaryny giňeldýärdi soltan alp arslan bilen garahanlylaryň arasynda düşünişmezlik ýüze çykdy we olara tarap alp arslan bir sapar ýörüşe çykdy ol amyderýadan jeýhun geçdi we ýörüşini togtatdy emma başyna gelen betbagtçylyk zerarly garahanlylara tarap ýörüş edip bilmedi ýusup el horezmi atly gala serkerdesi soltany hanjar bilen ýaralady alp arslan ýesir edip alan garahanly gala serkerdesiniň gyzy hankona öýlenipdir onuň kakasynyň ady ýusup horezmi bolupdyr ýusup horezmi tussaglykdaka alp arslanyň gaharyny getirdip mertlerçe söweşe çykmagyny sorapdyr alp arslan onuň eliniň çözülmegini we hanjar bermeklerini buýrupdyr wezir wekiller bu işiň howplydygyny düşündirseler de alp arslan onuň elleriniň çözülip garpyşmagyny isläpdir onuň elleri çözülip eline hanjar beripdirler alp arslan gaharyna onuň üstüne ylgap bir demde ýere ýazmakçy bolupdyr emma onuň aýagy çadyryň ýüpüne ilişip ýykylypdyr pursatdan peýdalanan ýesir ýusup horezmi onuň böwründen hanjary sanjypdyr şeýdip nji ýylda alp arslan şol ýarasyndan şehit bolup öldi nji ýylyň iýul aýyndan başlap tä nji ýyla çenli awgust aýyna alp arslan aýy ady dakyldy muny türkmenistanyň ilkinji prezidenti saparmyrat türkmenbaşy esaslandyrypdy njy ýyllarda ýusup halaçoglynyň baştutanlygynda maryda merw başlanan gazuw agtaryş işleri geçirlende alp arslanyň mazarynyň üstüni açdylar balkan häzirki döwürde türkmenistanyň bäş welaýatynyň biriniň ady balkan welaýatynyň ilkinji häkimi rejepmämmet puhanow türkmenistanyň günbatarynda ýerleşýän balkan welaýatynyň meýdany müň inedördül kilometre barabar bolup ýurdumyzyň umumy meýdanynyň ýüzden bölegini tutýar ol günbatarda hazar deňziniň üsti bilen azerbaýjan russiýa federasiýasy ýer üsti bilen demirgazykda gazagystan we özbegistan günortada eýran bilen gündogarda ahal welaýaty demirgazyk gündogarda daşoguz welaýaty bilen araçäkleşýär türkmen halkynyň iňňän gadymy watany bolupdyr uly we kiçi balkan daglary bu sebitlerde ýerleşýär olara umumy balkan daglary ady geçipdir balkan welaýaty öz taryhyny has irki döwürlerden alyp gaýdýar ýöne gynanasakda ol wagtlardan biziň günlerimize köp maglumatlar gelip ýetmändir biz balkan welaýatynyň taryhyna oguz hanyň döwründen alyp gaýdýas häzirki balkan welaýatynyň topraklarynda bu günki günlere çenli köp hanlyklar soltanlyklar şalar ýurtlar uruglar we ş m öz hanlyk soltanlyklaryny sürüp ýaşap geçendirler olardan esasylary oguz han türkmeniň kynyk taýpasyndan bolan gara hanyň oglydyr rowaýatlara görä oguz han eneden bolanda günläp öz ejesinden ene süýdini emmändir çünki ejesi gaýry dinli bolansoň we başga maglumatlara görä oguzhanyň ejesi yslam dinini kabul edip öz balasyny gizlinlikde emdiripdir ýagny yslam dinini kabul edenini bildirmän oguz adyny bolsa ýene de rowaýatlara görä oguz han ýaşyny dolduranda il ýaşululary ol oglanjyga näme at goýmaly dip geňeş edenlerinde oguz hanyň özi dillenip oguz oguz han bolar menden geljekde uly hanlyklar soltanlyklar iň güýçli ýurtlar dünýä hökümdarlary bolar dip çaga öz adyny özü aýdypdyr käbir türkologlaryň aýtmagyna görä oguz hanyň aýaly bolupdyr we bu günki türkmenistan azerbaýjan we türkiýe döwletleri oguz hanyň nji aýalyndan bolandygyny belleýäler mete han aslynda käbir alymlaryň aýtmagyna görä oguz han dip başga bir käbir alymlaryň aýtmagyna görä bolsa oguz han däl mete han başga bir şahs adam dip belleýäler bu bir jedelli taryhy mesele mete han taryhda öz adyny sany goşun adam sany bilen beýik hytaý imperatoryny bir gijede basyş edip alyp ol imperatoryň kellesini kesmegi bilen we hytaýlylary gorkuzyp beýik hytaý diwaryny gurdurmagy bilen öz adyny tanadandyr alp arslan seljukly döwletiniň nji soltany çagry begiň oglydyr ol taryha şeýle girýär merw den başlap njy ýyl daňdanakan söweşinden başlap häzirki owganystanyň eýran yslam respublikasynyň yragyň azerbaýjan döwletiniň gruziýanyň ermenistanyň kawkazyň günorta we günbatar russiýa federasiýasynyň soçi şäherine çenli ähli territoriýany basyp alyp seljukly döwletiniň baýdagy dikip dolandyran türkmendir türkmenistan hem öz içine girýär ikinji ýörişinde nji ýylda bolsa häzirki türkiýe döwletiniň malazgirt şäherini duşmanlardan azat edip territoriýasyny giňeldip türklere sowgat eden adamdyr emma ömri gysga bolup nji ýylda aradan çykýar we onuň ýerine ogly mälik şa geçýär mälik şanyň atasy çagry begiň buýrugy we islegi boýunça hazirki türkiýe döwletiniň antalýa şäherine çenli basyp alyp atasynyň soňky deminde ýatyrka oňa atasyna bir gysym topragyny getirip bermekdi mälik şa atasynyň isleginem ýerine ýetirdi jelaleddin meňburun taryhda çingiz hany öldüren türkmen dip tanalýar dogulan ýeri ýagny kakasynyň çingiz handan öz goşunynyň pes bolanlygy üçin gaçyp häzirki balkan welýatynyň ogurjaly adasynda aýaly aýçiçek hatynyň dogurmagy esasynda jelaleddin meňburun dünýä gelýär balkan welaýatynda häzirki wagtda taryhy ýer balkan welaýaty ykdysadyýeti we senagaty bilen beýleki welaýatlardan has öňde ilkinjileriň hataryndadyr sebäbi welaýatyň topragynyň asty hem üsti hem baýlyklara bürenendir hazar deňzinde esasy nebit we gaz gorlarynyň gazylyp alynmagy türkmenbaşy şäherindäki nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynda bolsa çig maly täzeden işlenip dünýä derejesinde we dünýä bazarlaryna eksport edilip satuwa çykarylmagydyr mundan başgada balkan welaýatynda ýerli kiçi orta we uly telekeçileriň hususy kärhanalaryň açyk we ýapyk paýdarlar jemgyýetileriniň jemagat hojalyklarynyň daşary ýurdyň iň öňde baryjy kampaniýalarynyň holdingleriniň bereketli halal mukaddes balkan topraklarynda işläp daşary ýurtlara öz önümlerini hyzmatlaryny eksport we import etmegi bilen düşündirilýär oba hojalykda balkan welaýaty örän pes derejededir sebäbi topragynyň himiki elementleriň mekany bolanlygy bilen we şor topraklary bilen düşündirilýär balkan welaýatynyň etrek etrabynyň narlary bereket we serdar etrabynyň gawundyr garpyzlary welaýatyň içinde has meşhurdyr balkan welaýaty taryhda hem şugünde hem iň köp gelim gidimli ýerleriň biri bolupdyr sebäbi welaýatymyz gojaman hazar deňziniň kenarynda ýerleşýänligi üçin häzirki wagtda balkan welaýatynda görnüşde içerki we halkara ulag gatnawlary amala aşyrylýar olar deňiz gatnawlary howa gatnawlary balkan welaýatynda sany aeroport bar häzirki wagtda halkara howa gatnawlary diňeje ýük gatnawlary bilen amala aşyrylýar içerki gatnawlar gara ýol gatnawlary halkara gara ýollar bilen balkan welaýaty demirgazygynda gazagystana we günortasynda eýran yslam respublikasyna gatnawlar amala aşyrylýar içerki gara ýollar bilen bolsa türkmenbaşy balkanabat bereket serdar aşgabat ugurlary boýunça gatnawlar amala aşyrylýar demir ýol gatnawlary halkara demir ýol gatnawlary balkan welaýtynyň bereket etrabynyň üsti bilen tranzit arkaly gazagystandan eýran yslam respublikasyna ýük gatnawlary amala aşyrylýar içerki demir ýol gatnawy türkmenbaşy balkanabat bereket serdar aşgabat ugurlary boýunça gatnawalar amala aşyrylýar balkan welaýaty geografiýasy boýunça ähli geografik ýerleriň mekanydyr welaýatymyzda dag deňiz derýa goraghana we çäkli goraghana wulkan çöl aýlag ýarymada we ada bardyr olar daglar ýeketäk hazar deňzi derýalar sünt hasardag goraghanasy we ogurjaly çäkli goraghana ýurdumyzda ýeketäk ýerleşýän wulkan hem balkan welaýatynda ol palçykly wulkandyr ýagny patlawuk diýlip atlnadyrylýar garagum çöli aýlaglar adalar we ýarym adalar balkan welaýatynyň futbol komandalary balkan welaýatyndan çykan halkara ýeňijiler daşoguz welaýaty türkmenistanda administratiw bölek bu welaýat türkmenistanyň demirgazygynda ýerleşip demirgazyk günbatarda demirgazykda we demirgazyk gündogarda özbegistanyň düzümine girýän awtonom garagalpagystan respublikasy we horezm welaýaty bilen günortada türkmenistanyň ahal welaýaty bilen günorta gündogarda lebap welaýaty bilen günorta günbatarda bolsa balkan welaýaty bilen araçäkleşýär meýdany müň km ilaty müň adam maglumaty demirgazygyny horezm pesligi günortasyny üňüz aňyrsy garagum tutýar welaýaty gündogardan günbatardan amyderýanyň gadymy hanalary bolan döwdan we derýalyk kesip geçýär bu hanalaryň ugrunda orungum öwezaly urpakgum ataçagan sekizatly bäşoý garaporsaň lawak eşegarbat ýaly çägelikler garadaşly gökçäge ýaly birnäçe uly bolmadyk köller ýerleşýär pesligiň demirgazygynda palezoý we mezozoý döwürleriniň jynslaryndan düzülen uly bolmadyk gubadag misginata ýylangyr belentlikleri ýer tutýar gubadagda mermer we granit käbir ýerlerde oňat hilli kerpiç we keramiki önümleri taýýarlamakda ulanylýan toýun düzgyrda nahar duzynyň çykýan ýerleri bar beýleki welaýatlara garanda has demirgazykda ýerleşensoň daşoguzda gyş sowugrakdyr ýanwar aýy ortaça temperaturasy we gradusdyr käwagtlar derejä ýetýän we geçýän aýazlar hem bolýar tomus yssy hemde gurak bolýar iýul aýy ortaça temperaturasy gradus käwagtlar gradus hem bolýär bu welaýatyň territoriýasy türkmenistanda ygalyň iň az ýagýan ýeridir bir ýylda ýagýan ygal mukdary millimetre ýetmeýär millimetr bolýar welaýatyň klimaty bu ýerde şaly orta süýümli gowaça we beýleki oba önümlerini ýetişdirmäge amatlydyr welaýatyň esasy suw çeşmesi amyderýadyr welaýatyň esasy ilaty türkmenler bolup ol ilatyň a golaýyyny tutýar maglumaty özbekler gazaklar we ruslar hem ýaşaýar ilat gürligi ortaça km de adam bolup ol hemme ýerde birmeňzeş däldir ilatyň agramly bölegi oazis bşleginde ýerleşýär gubadag boldumsaz etraplarynda km adam bolsada üňz aňyrsyndaky garagumda bu görkeziji adamdyr merkeziň welaýaty daşoguz şäherinde bu görkeziji adama barabardyr maglumatlary öňki ady neftedag nebitdag türkmenistanda bir şäher balkan welaýatynyň merkezi şäheri uly balkan dagynyň eteginde ýerleşýär deňiz derejesinden m beýiklikde koordinatalary n e ilaty adam ý dili türkmen rus emma statistikanyň aýtmagyna görä nji ýyldan bäri dogan her çagadan türk dilinde telewidnýa kanallary seretmegi esasynda türk dili gürleýänleriň sany rus dili güreýänleriniňkiden köpelýär rus dilinde gürleýänler ýitip barýar diňe uly ýaşdakylar sssr den galanlar gürleýärler milleti türkmen pul birligi manat taňs küştdepdi uly balkan dagynyň etegenide ýerleşýän balkanabat şäheri beýik nokadynyň ady arlan nebitdag şäheri ilki başda nji demirýol duralga eken ol nji ýylda transkaspi demir ýolunyň ugrunda nebitiň uly gorlarynyň tapylmagy bilen düýbi tutulýar hökümet topary bilen türkmenistana gelen akademik geolog i m gubkin nebitdaga kömek berilmegini guramak üçin uly iş alyp bardy njy ýylda şäher derejesi berildi käbir maglumatlara görä nji ýyl nji ýyla çenli nji stansiýa ýada demiryol duralgasy diýlip njy ýyla çenli neftedag njy ýyla çenli nebitdag we njy ýylyň başynda ýagny ýanwar fewral aýlarynda nebitdag şäheri adyny balkanabat şäheri diýlip üýtgedildi balkanabat şäheri diýilmeginiň düýp sebäbi asyl manysy balkan sözünden gelip çykyp şeýleräk düşündirilýär balkan welaýaty esasan topragynyň astynyň hem üstüniň hem baýlyklar bilen gurşalyp alynanlygy sebäpli topragyndan bal akýar bal akan diýlip goýulýar balkanabat häzirki döwürde nebit we tebigy gaz öndürmede senagat merkezidir şäherdäki sport topary şäherdäki bilim ojaklary daşoguz öňki daşhowuz iňlis dashoguz rus öňki rus türkmenistanyň demirgazyk bölegindäki daşoguz welaýatynyň merkezi şäheriniň adydyr demirgazyk ykdysady raýonyn iň uly senagat ulag medeniýet we durmuş administratiw merkezidir ilat sany adam türkmenistanyň demirgazyk gündogarynda şabat kanalynyň iki ýakasynda ýerleşýär türkmenistanyň paýtagty aşgabada daşlygy km garagalpagystanyň paýtagty nöküse çenli km özbegistanyň horezm welaýatynyň merkezi şäheri ürgenje bolsa km daşlykda şäherde demir ýol wokzaly we aeroport ýerleşýär aeroport şäherden km daşlykda şäheriň resmi adynyň gelip çykyşy dädem gorkut eposynda ady geçen daş oguzlardan gelýänligi bellenilýär irki döwür oguz taýpalary iç oguz we daş oguzlar diýilýän iki şahamça aýrylýardylar saparmyrat ataýewiç nyýazow nyazow ýa da türkmenbaşy türkmenistanyň ilkinji prezidenti öz döwründe dünýäniň iň totalitar despotik we repressiw diktatorlaryndan biridi daş töwereginde şahsyýet kultyny öňe sürdi şahsy geň isleglerini ýurda ýükledi mysal üçin türkmenler hepdäniň hepdeleri we günleri ruhnama awtobiografiýasynyň salgylanmalaryna üýtgedildi okuwyny tamamlap büzmeyin gres inde inzener bolup işe başlayar türkmenbaşy türkmenistanyn gezek gahrymanydyr türkmenistanyn garaşsyzlygy türkmenistanyn bitaraplygy we türkmenistanyn bugday garaşsyzlygyklary üçin saparmyrat atayewic nyyazow njy yylda asgabat etrabynyn gypjak obasynda doguldy milleti turkmen bilimi yokary hunari inzener energetik zahmet yoluna njy yylda baslady nji yylda leningradyn politehniki institutyny tamamlandan son buzmeyin gres inin ussasy uly ussasy bolup isledi nji yyldan nji yyla cenli partiya we sowet organlarynda jogapkarli wezipelerde isledi nji yylda ol turkmenistan ministrler sowetinin baslyklygyna bellendi sol yylyn dekabrynda bolsa turkmenistan kommunistik partiyasynyn merkezi komitetinin plenumynda tkp mk nyn birinji sekretarlygyna saylanyldy njy yylyn nji oktyabrynda ahlihalk saylawlary netijesinde ol respublikanyn prezidentligine saylandy nji yylyn mayynda dunya turkmenlerinin gumanitar birlesiginin prezidentligine saylanyldy s nyyazow ykdysady we syyasy ylymlaryn doktory professor turkmenistan ylymlar akademiyasynyn akademigidir halklaryn arasyndaky dostlugy we parahatcylygy pugtalandyrmakda bitiren hyzmatlary goz onunde tutulyp s a nyyazowa birnace abrayly halkara bayraklary berildi saparmyrat nyyazow magtymguly adyndaky halkara bayragynyn birinji laureatydyr ol turkmenistanyn in yokary tapawutlandyrys derejesi bolan turkmenistanyn gahrymany diyen hormatly adyn we altyn ay medalynyn uc gezek eyesidir eýran yslam respublikasy jomhuriýe eslamiýe iran şeýle hem eýran ýa da persiýa aziýanyň günorta günbatarynda döwlet paýtagty tähran şäheri territoriýasynyň ululygy boýunça dünýäde njy orunda durýar ýurduň araçäkleriniň umumy uzynlygy km türkmenistan owganystan päkistan yrak kurdistan welaýaty türkiýe azerbaýjan bilen araçäkleşýär ilaty adamdan gowrak bolup şonuň ti şäherlerde ýaşaýar paýtagty tähran şäheri millliondan gowrak paýtagtda ýurduň prosentden gowrak ilaty jemlenendir esasy şäherleri yspyhan şiraz nişapur abadan kum bender abbas maşat ilatyň artyş depgini te golaý çaklamalara görä nji ýyla çenli eýranyň ilatynyň mln adama ýetmegi mümkin ýaş sostawy boýunça eýran dünýäniň iň ýaş ýurdy hasaplanýar ilatyň ni ýaşa çenli etginjekler düzýär ilatynyň ti musulmanlardyr image caravansarai karaj jpg käräj image eram garden jpg şiraz image om masjed e hazrat masumeh jpg kum image ahvaz bridge jpg ahvaz konstitusiýa laýyklykda eyr yň ykdysady ulgamy döwlet kooperatiw we hususy pudaklara daýanýar döwlet pudagy ykdysadyýetiň agramly bölegini elinde saklaýar goranmak senagaty nebit himiýa toplumy metallurgiýa senagaty ýaly ykdysadyýetiň keşigini çekýän pudaklar onuň elinde jemlenendir touhid ykdysadyýeti maýanyň bir elde jemlenmegini çäklendirmekde özüni kapitalizmden döwlet pudagyny çäklendirmekde bolsa sosializmden tapawutly hasaplaýar homeýni daşary syýasatda ne günbatara ne gündogara diňe ortalyk ýola eýermeli diýen özboluşly ugry öňe sürdi bu syýasata eýranda üçünji ýol ýa da homeýniniň ýoly diýlip at berildi eýranyň abş nyň tährandaky ilçihanasynyň sany wekilini günläp zamunlykda saklamagy eýran amerikan gatnaşyklaryny erbetleşdirdi nji ýylyň nji aprelinde ýewropa ykdysady hyzmatdaşlygy eýrana ykdysady gabaw yglan etdi eýranyň abş nyň banklaryndaky goýumlary doňduruldy ali akbar haşemi rafsanjanynyň prezidentligi nji ýyllaryň ahyryndan başlap eýran uly özgerişler döwrüni başdan geçirýär ösüşiň yslam ýolunyň täze basgançagy prezident rafsanjanynyň ady bilen baglanşyklydyr döwlet dili pars dili agdyklyk ediji millet azerbeýjanlar bolup ähli ilatyň olar yslamyň şaýy mezhebine uýýarlar parslar ti kürtler türkmenler araplar buluçlar özbaşdak etniki toparlar hasaplanýarlar cesme ilatyň ti oba hojalygynda ti senagatda galan bölegi bolsa hyzmat ediş sferasynda zähmet çekýär işsizleriň sany mln adama golaý awtomobilü transporty transportyň esasy görnüşidir eýran kalendary boýunça nji ýyllar aralygynda ýý km magistral ýollar km şosse ýollary ini metr km ikinji derejeli ýollar ini metr guruldy njy ýylyň martyna çenli eýranyň ýollarynyň umumy uzynlygy müň km bolup şonuň ti magistral ýollardyr eýranyň daglyk ýerlerde ýol gurmakda baý tejribesi bar eýranda demir ýollar döwlete degişlidir olar ýylda müň ýolagçy we müň tonna ýük daşamaga ukyply njy ýyla çenli eýran demir ýollarynyň uzynlygy kilometrdir häzirki döwürde kilometrlik ýollaryň gurluşygy alnyp barylýar ýene de kilometrligi planlaşdyrylýar eýran tejen sarahs maşat demir ýolunyň maşatdan sarahsa çenli aralygyny gurdy nebit eýranyň esasy baýlygy hasaplanýar onuň barlanan zapaslary barrele nebitiň halkara ölçeg birligi barrel litre deň j g nebit we nebit önümleri ýurduň yksportunyň esasyny düzýär njy ýyllarda nebit eýran gaznasyna mlrd dollar girdeji getirdi bir günde mln barrel nebit çykarmaga mümkinçiligi bolsa da opek iň nebiti eksport ediji döwletleriň guramasynyň kararyna laýyklykda nebit çykarmagyň bir günki çägi kwotasy eýran üçin mln müň barrel diýlp kesgitlenildi abadan yspyhan tähran şäherlerinde nebiti gaýtadan işleýän zawodlary bar ýaponiýa germaniýa italiýa türkiýe beýik britaniýa siriýa hytaý günorta koreýa päkistan merkezi aziýa respublikalary eýranyň esasy söwda partnýorlarydyr eýran daşary bazara nebit haly çoýun pisse we guradylan miwe önmlerini bekre balygynyň işbilini we ş m çykarýar daşary ýurtlardan bolsa metal konstruksiýalary enjamlar däne agaç materiallary medisina abzallary we ş m getirilýär häzirki wagtda eýranda sany döwürleýin neşirler hereket edýär olaryň bir ýyllyk möçberi mln ekzemplara ýetýär neşirleriň si hususy sektora degişlidir döwürleýin neşirleriň ti yslam ynkylabyndan soňra çykyp başlady metbugatyň ti ýokary bilimliler ti aýallar we çagalar ti bolsa ilatyň ähli gatlagy üçin niýetlenendir žurnalistleriň diňe ti uniwersiteti žurnalistika hünäri boýunça tamalanlardyr ähli žurnalistleriň ti aýal gyzlardyr keýhan ettelaat resalat esasy gijeki jomhuri ýe eslami abrar irki gazetlerdir keýhan interneşnl tehran taýms iňlis dilindäki gazetlerdir medeniýet we yslam ugry ministrligine degişli kitaphanada müň kitap saklanýar nji ýylda eýranda kitap neşir edilipdir sowatsyzlygy ýok etmekdäki bitiren işleri üçin eýran ýunesko nyň ýörite diplomyna mynasyp boldy eýranda mukaddes kurany kerimi öwrenmäge örän uly ähmiýet berilýär ony öwrenijileriň sany nji ýylda mln adam bolanlygyndan nji ýylda million adama çenli ýetdi eýranda orunlyk kinoteatr bar olarda ýylda milliona golaý tomaşaçy eýran we daşary ýurt filmlerine tomaşa edýär nji ýyllarda eýran kinematografy halkara festiwalyna gatnaşyp sany baýraga mynasyp boldy bu özboluşly rekorddyr eýran administratiw taýdan sany ostana prowinsiýa bölünip olar şäheri we obany özüne birleşdirýärler ine şol ostanlar tähran merkezi gilan gülüstan mazenderan azerbeýjan bahtaran we huzestan fars kerman horasan yspyhan seýistan bulujystan kürdüstan hemeden çaharmahal we bahtyýary lurystan ilam kahgiluýe we boýer ahmad buşer hormuzgan zanýan ýezd eýranyň resmi baýdagy ýokardan aşak ýaşyl ak gyzyl reňkde bolup merkezinde gerbiň suraty ýerleşdirilen baýdak gezek gaýtalanýan allah akbar allah beýikdir diýen söz bilen bezelendir eýranda iki kalendar hijri kamary aý we hijri şemsi gün kalendarlary ulanylýar täze ýyl nji martda nowruz başlanyp şol ýylyň nji martynda tamalanýar hepde şenbe güni başlanyp juma güni tamamlanýar juma resmi dynç alyş günüdir nji fewralda nji bahman yslam ynkylabynyň ýeňiş güni baýram edilýär gazagystan merkezi aziýada ýerleşýän döwlet onuň umumy meýdany inedördül kilometre barabardyr döwlet dili gazak dili prezidenti nursultan nazarbaýew hökümet başlygy karim masimow ilaty milliondan gowrak adam paýtagty nursultan gazagystan tutýan meýdany boýunça dünýäde dokuzynjy orunda durýar gazagystan türkmenistan russiýa federasiýasy özbegistan gyrgyzystan we hytaý halk respublikasy bilen araçäkleşýär şeýle hem ýurduň günorta günbataryny hazar deňzi günortasyny bolsa aral köli ýuwýar iri şäherleri nursultan almaty garaganda çimkent semeý akmolla aktau we ş m gazagystanda işleýän abş nyň we beýik britaniýanyň kompaniýalary nebitgaz we dag magdany senagatynda işleýär türk kompaniýalary bolsa söwda telekomunikasiýa myhmanhana dolandyryjylygy dokma we hyzmat sektorynda iş alyp barýarlar türk gurluşyk kompaniýalary gazagystanda alyp barýan gurluşyk taslamalarynyň umumy bahasy milliard dollardan geçýär döwlet dili ýurduň konstitusiýasyna laýyklykda ýurduň döwlet dili gazak dilidir ýurtda rus dili hem giňden ulanylýar ýurduň ilatynyň agramly bölegi şäherde ýaşaýar şäherleri we olaryň ilatynyň sany almaty gazagystanyň öňki paýtagty million ilaty bar garaganda müň çimkent müň pawlodar müň yst kamenogorsk müň semipalatinsk müň taraz jambul müň we beýlekiler gazagystan prezident respublikasydyr häzirki konstitusiýa nji ýylyň njy awgustynda kabul edildi we nji ýylda oňa birnäçe üýtgetmeler girizildi döwlet baştutany prezident ol ýurduň içeri we daşary syýasatynyň esasy ugurlaryny kesgitleýär ýurduň hökümetiniň ähli organlarynyň işine gözegçilik edýär mundan başga da ýurduň prezidentiniň köp ygtyýarlyklary bar ýurduň ýokary kanun çykaryjy organy parlament ol iki palatadan senat we mejlisden durýar senatyň ygtyýarlyk möhleti ýyl onuň düzüminiň ýarysy her ýyldan täzeden saýlanýar senatyň düzüminde deputat bar olaryň si prezident tarapyndan saýlanýar mejlisiň düzüminde bolsa deputat bar olar ählihalk saýlawlary esasynda ýyllyk möhlete saýlanylýar gazagystanyň parlamenti konstitusiýa üýtgetmeler girizýär prezidentiň teklibi boýunça döwlet büjetini hökümetiň hasabatyny we maksatnamasyny tassyklaýar kanun kabul edýär halkara ylalaşyklaryny tassyklaýar ýurduň ýerine ýetiriji häkimiýeti premýer ministriň ýolbaşçylygyndaky hökümet alyp barýar gazagystan birleşen milletler guramasynyň garaşsyz döwletleriň arkalaşygynyň ýewropa howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň nato nyň parahatçylyk üçin hyzmatdaşlyk maksatnamasynyň bütindünýä söwda guramasynyň agzasydyr şeýle hem gazagystan nebiti eksportirleýän ýurtlaryň guramasyna opek synçy hökmünde gatnaşýar gazagystanyň ykdysadyýeti çalt depginlerde ösýär ýurduň halk hojalygynda dag magdany senagaty öňdäki orunda durýar oba hojalygynyň ösdürilmegine hem uly ähmiýet berilýär gazagystan ykdysady taýdan bäş bölege bölünýär ýurduň demirgazyk böleginde däne hojalygy daş kömri we demir magdanlarynyň çykarylmagy maşyngurluşyk nebit önümleriniň önümçiligi we energetika pudagy has ösen gündogar böleginde reňkli metallurgiýa energetika maşyngurluşyk we tokaý hojalygynda ösüş gazanyldy gazagystanyň günbatary iri nebitgaz çykarylýan sebit hasaplanýar ýurduň merkezi bölegindäki halk hojalygynyň esasy pudaklary gara we reňkli metallurgiýa maşyngurluşyk we maldarçylyk gazagystanyň günortasynda pagta şaly bugdaý dürli bakja we gök önümler miweli agaçlar üzüm ýetişdirilýär günorta böleginde ýeňil we azyk senagaty hem de balyk hojalygy ösendir özbegistan merkezi aziýanyň merkezi we demirgazyk günbatar böleginde ýerleşýän döwletdir ol gündogarda gyrgyzystan we täjigistan günortada owganystan günorta günbatarda türkmenistan we demirgazykda gazagystan bilen serhetleşýär ýurduň umumy tutýan meýdany müň inedördül kilometre barabar onun müň inedördül kilometrini guryýer müň inedördül kilometrini bolsa suw tutýar özbegistanyň guryýer serhediniň umumy uzynlygy kilometr bolup owganystan bilen kilometre gazagystan bilen kilometre gyrgyzystan bilen kilometre täjigistan bilen kilometre we türkmenistan bilen kilometre barabar serhedi bar ýurduň agramly bölegini düzlükler bäşden dört bölegini tutýar olaryň iň ulusyna turan düzlügi diýilýär ýurduň guňdögar we demirgazyk gündogaryny týan şan we pamir daglarynyň şahasy tutýar şol ýerde de ýurduň iň beýik dag gerşi metr ýerleşýär ýurduň merkezinde bolsa dünýäniň iň uly çöllerinin biri bolan gyzylgum ýaýlyp ýatyr özbegistan gazylyp alynýan tebigy baýlyklara da baý ýurtda tebigy gazyň daş kömrüniň altyn wolfram nebitiň we beýleki magdanlaryň gory bar ýurduň çäginden amyderýa we syrderýa akyp geçýär şeýle hem özbegistanda birnäçe emeli köller bar olaryň biri çardarin suw howdanydyr prezident yslam karimow njy ýyldan bäri ýurduň baştutany bolup gelýär ýokary kanun çykaryjy organy parlament oliý majlis özbegistan hökümeti ministrler kabineti prezident tarapyndan bellenýär özbegistan administratiw taýdan welaýata garagalpagystan awtonom respublikasyna we paýtagt şäher daşkende bölünýär ýerli häkimiýeti häkimler dolandyrýar olary prezident belleýär we ýerli saýlaw organlary tarapyndan tassyklanýar garagalpagystanda özüniň ministrler geňeşi bar özbegistanda million müň adam ýaşaýar ilatyň göterimini özbekler tutýar şeýle hem ýurtda den gowrak milletden adam ýaşaýar ýylda ilat sany göterim artýar özbegistanda dogluş derejesi nji ýylda adama adam boldy orta ýaş dowamlylygy ýyl döwlet dili özbek dili ýurduň ilatynyň göterimi özbek dilinde gürleýär şäherlerde rus dili ýaýrandyr şäher ilatynyň göterimi rus dilinde gürleşýär konstitusiýa laýyklykda özbegistan dünýewi döwlet hasaplanýar ilatyň göterimi yslam dinine göterimi bolsa hristian dinine uýýar ilatyň göterimi şäherlerde ýaşaýar iň iri şäheri daşkent ýurduň paýtagtynda million adam ýaşaýar rus ilatynyň ýarysyndan gowragy daşkentde ýaşaýar we şäheriň ilatynyň göterimini tutýar njy ýylda şäherde ýer titräp uly zyýana goýdy daşkent gysga wagtyň içinde täzeden dikeldildi daşkentde respublikanyň senagat kärhanalarynyň agramly bölegi ýerleşýär şonuň üçinem şäher ýurduň ykdysady bilim we medeniýet merkezi hasaplanýar samarkand ýurtda ululygy boýunça ikinjişäher samarkand njy ýyla çenli özbegistan ssr niň paýtagty bolup häzirem özüniň arhitektura ýadygärlikleri bilen meşhurdyr fergana jülgesinde hem birnäçe uly şäherleri bar namangan andijan fergana kokand şeýle hem ýurduň iri şäherleriniň arasynda buharany hem agzaman geçmek bolmaz bu gadymy şäher uzak ýyllaryň dowamynda özbek halkynyň iri syýasy we medeniýet şäheri bolýar nöküs şäheri garagalpak awtonom respublikasynyň paýtagtydyr özbegistan industrial agrar ýurt hasaplanýar ýurduň halk hojalygynyň esasy pudaklary dag magdany ýeňil we azyk senagaty we maşyngurluşyk oba hojalygynda ekerançylyga uly üns berilýär özbegistan respublikasynyň nji ýylyň aýynyň jemlerine bagyşlanyp geçirilen maslahatda ýurduň ykdysadyýeti geçen ýyl sazlaşykly ösdi dokuz aýyň jemleri boýunça jemi içerki önüminiň ösüş depgini göterime deň boldy senagat önümçiliginde göterim hojalyk harytlarynda göterim gurluşyk işlerinde göterim oba hojalygynda göterim ösüş gazanyldy ýurduň daşary söwdasyndaky we eksportundaky oňyn ösüş depginleri milli ykdysadyýetiň ösüşine saldamly goşant goşdy daşary söwda dolanyşygy göterim eksport bolsa göterim ösdi özbegistanda kiçi telekeçiligiň ösdürilmegi üçin hem amatly mümkinçilikler döredilýär telekeçileriň öz işlerini sazlaşykly alyp barmagy üçin salgyt babatda käbir ýeňillikler döredilýär geçen ýylyň tomsunda ýurduň ähli ýerinde çagalar sagaldyş merkezleri ulanmaga taýýar edildi olarda çaga dynç aldy malim bolşy ýaly nji ýyl ýurtda yaşlar ýyly diýlip yglan edilipdi şonuň üçin milliard sum pul goýberildi müňden gowrak ýokary we orta hünärment mekdeplerini tamamlan ýaşlar iş orunlary bilen üpjün edildi özbegistanda ýaşlara maddy taýdan kömek berilýär işe ýerlemek gaznasyndan müň adama million sum möçberinde äz möçberli karzlar berildi şeýle hem ýurduň banklary ýaş telekeçilere yzygiderli pul kömeklerini berip dur ýaş çatynjalary jaý bilen üpjün etmek maksady bilen jemi milliard sum karz berildi oba yerlerinde ýaş mugallym maşgalalara jaý gurmak üçin ýer bölünip berildi dünýäniň köp ýurtlaryny gurşap alan maliýe ykdysady krizise garamazdan ýurduň ykdysadyýetiniň sazlaşykly ösüşini gazanmak maksady üçin dürli çäreler durmuşa geçirilýär meydanda garaşsyzlygy alamatlandyrýan ýadygärlik bar türkmenistan özbegistan giň möçberli hyzmatdaşlyga tarap türkmenistan bilen özbegistanyň arasyndaky söwda gatnaşyklary yzygiderli ösdürilýär nji ýylda iki ýurduň arasyndaky söwda dolanyşygy million dollara barabar boldy bu görkezijide nji ýyla garanyňda göterim ösüş gazanyldy iki ýurduň arasyndaky gumanitar gatnaşyklar hem ösdürilýär ýurtlaryň medeniyet we sungat işgärleri türkmenistan we özbegistanda geçirilýän festiwallardyr sergilere yzygiderli gatnaşýarlar afrika ortaýer deňziniň we gyzyl deňziň günortasynda atlantik okeanyň gündogarynda we hindi okeanynyň günbatarynda ýerleşýän bir kontinent ol ululygy boýunça ýewraziýadan soň ikinji kontinentdir şeýle hem oňa afrikadan we ýanaşyk adalardan ybarat bolan dünýä bölegi diýlip at berilýär afrikanyň meýdany km ýa da gury ýer meýdanynyň inden ybaratdyr adalary bilen bolsa million km çemesi bolup şeýlelikde ýer ýüzüniň umumy meýdanynyň ini we gury ýeriň ini tutýar afrikanyň territoriýasynda sany döwlet sany ykrar edilmedik döwlet we sany garaşsyz territoriýa ada ýerleşýär afrika ilatynyň sany sany boýunça dünýä ilatynyň bölegini tutýar territoriýasy mln km gury ýeriň tutýar afrika ýewropadan km gibraltar bogazy arkaly bölünýär ýyllarda suls kanaly gurulmazdan öň aziýa bilen gury ýer arkaly birleşýärdi afrikanyň çägi tunisden gar a çenli km senegoldan somala çenli müň km uzalyp gidýär afrikanyň esasy çägi ekwatorial giňişlikde ýerleşip gün şöhlesiniň iň köp düşýän yssy klimatly ýeridir çäginiň birnäçe bölegi ekwatordan uzakda ýerleşip gurak klimatly ýerdir onuň demirgazygynda mln km çägi tutýan sahara çöli ýerleşýär afrikanyň çäginiň böegi daglyk ýerdir afrika şertli günbatar gündogar günorta demirgazyk merkezi we ekwatorial diýip bölünýär madakaskar adasy aýry aýdylýar afrikanyň ilaty soňky wagt çalt köpelip başlady öň haýal ösýärdi meselem b e sepgidinde afrikanyň ilaty bary ýogy mln adamdy 	 	 	 hindistan respublikasy günorta aziýada döwlet hindistan tutýan meýdany boýunça dünýäde ýedinji ilat sany boýunça bolsa ikinji orunda durýar ol günbatarda päkistan demirgazyk gündogarda hytaý nepal we butan gündogarda bangladeş we mýanma bilen araçäkleşýär mundan hem başga hindistanyň günorta günbatarda maldiw adalary günortada şri lanka we günorta gündogarda indoneziýa bilen deňiz araçägi bär hindistan günorta aziýada demirgazyk giňligiň nji graduslarynyň gündogar uzaklygyň nji graduslarynyň aralygynda ýerleşýär tutýan meýdany mln müň inedördül km meýdanynyň ululygy boýunça hindistan dünýäde nji ýerde durýar ýurduň territoriýasy demirgazykdan günorta tarap km gündogardan günbatara km uzalyp gidýär umumy serhetleriniň uzynlygy km deňiz kenarlary kilometrdir hindistanyň alty sany döwlet bilen gury ýer serhedi bar gündogarda bangladeş km we mýanma km demirgazykda hytaý km nepal km we butan km günbatarda päkistan km bilen araçäkleşýär günortada ýurduň kenarlaryny hindi ummanynyň suwlary ýuwýar palk bogazy ýurdy şri lanka adasy gündogarda bengal aýlagy günbatarda arap deňziniň suwlaryndan bölüp aýyrýar hindistanyň döwlet gurluşy federatiw respublikadyr onuň düzüminde sany ştat we soýuz territoriýasy bar paýtagty deli şäheri ýerine ýetiriji häkimiýet prezidente we premýer ministre degişlidir prezident döwletiň ýolbaşçysy hasaplanýar kanun çykaryjy häkimiýet iki palataly parlament tarapyndan amala aşyrylýar parlamentiň ýokary palatasyna halk palatasy aşakysyna ştatlaryň geňeşi diýilýär has täsirli syýasy partiýalary hindi milli kongresi we bharatiýa janata parti hasaplanýar hindistan özbaşdak döwlet hökmünde dörän gününden başlap parahatçylyk söýüji daşary syýasat ýöredýär aslynda ha hindistanyň parahatçlyk söýüjiligi halkyň milli aňyýetinden gelip çykýar hindi halky öz tebigaty dini ygtykady boýunça zorlugy urşy ýigrenýän halk taryhda hindi halkynyň öz goňşularynyň üstüne çozmanlygy da halkyň milli häsiýetinden gelip çykýar emma watanyny goramaga gezek gelende welin hindiler hiç bir halkdan kem durmandy jawaharlal nerunyň goşulmazlyk hereketini döretmek pikiri de öz çeşmesini halkyň milli däbinden alypdy seret hindistanyň daşary syýasatynda dünýäde parahatçylygy berkarar etmek ugrundaky göreşde birnäçe täze teklipler bilen çykyş etdi olaryň it möhümi nji ýyldaky dünýäni njy ýyla çenli ýadro ýaragyndan we zorlukdan halas etmek baradaky hereketleriň meýilnamasydyr hindistan nji ýylda döredilen günorta aziýa sebitiniň hyzmatdaşlygy bileleşiginiň saark agzasy bolup günorta aziýa döwletleri bilen gatnaşyklarynyna üns berýär hindistanyň daşary syýasatynda iň bir wawwaly ýeri onuň goňşusy päkistan bilen gatnaşyklarydyr serhet dawalary bu iki ýurduň arasynda birnäçe çaknyşmalara getirdi hindistan özüniň daşary syýasatynda merkezi aziýa sebitiniň garaşsyz döwletlerine aýratyn da türkmenistan bilen däp bolan gadymy gatnaşyklary dikeltmäge üns berýär döwlet ýolbaşçylarynyň birek biregiňkd resmi saparlary mahalynda özara bähbitli döwletara hyzmatdaşlygynyň hukuk binýady goýuldy iki döwletiň arasynda ykdysady ylmy tehniki we medeni babatda ýygjam gatnaşyklar ddbe öwrüldi iki halkyň hem göz guwanjyna öwrülen baýram han türkmeniň ýyllyk ýubileýi nji ýylda ýurtlaryň ikisinde de dabaraly bellenip geçildi hindistana türkmen gazyny eltmegiň taslamasy iki ýurduň arasyndaky uzak döwre niýetlenen hyzmatdaşlygyň aýdyň şaýadydyr hindistan ilatynyň sany boýunça dünýäde hytaýdan soňra ikinji ýerde durýar ilatynyň sany mln müň adam ý maglumatlary ilatyň ortaça gürlügi inedördül km adam ýurduň ilatynyň aglaba bölegini has takygy ni indo ariler tutýar olar den gowrak etniki topara bölünýär ilatyň töweregini drawidler ni mongoloidler düzýär hindistanda den gowrak halkyýet we taýpa bardyr döwlet dili hindi we iňlis dilleridir sany dil bengal tamil tellugu w b ýurduň dürli ştatlarynda resmi dil hökmünde ulanylýar hindi diliniň bir şahasy bolan urdu dili ýurduň demirgazygynda giň ýaýrandyr ýurtda dil we şiwe bar agalyk ediji din induizm bolup ilatyň ti bu dine uýýar ilatyň ti yslam ti hristian dinine ynanýar sikhler ilatyň ne buddaçylar bolsa ne barabardyr dogulýanlaryň sany adama çagadan düşýär çaga ölümi çaga çagadyr ilatyň ortaça ýaşy erkeklerde aýallarda ýaşdyr ilatyň zähmete ýaramly böleginiň ti oba hojalygynda zähmet çekýär hin dis ta nyň ter ri to ri ýa sy hin dis tan ýa rym ada sy ny gimalaý we karakorum daglarynyň bir bö le gi ni hind gang düz liginiň gün do gar bö le gi ni bengal aýlagyn da ky hem de arap deňzin dä ki ada la ryň bir nä çe to pa ry ny öz içi ne al ýar ke nar ýa ka sy nyň uzyn ly gy müň inedördül kilometre go laý ke nar la ry pes we gow şak dil kaw la nan dyr hin dis ta nyň ter ri to ri ýa sy nyň bö le gi ne go la ýy düz lük ler we te kiz dag lyk lar dyr iň uly kö li kaş mir jül ge sin dä ki wular kölü dir de kan te kiz dag ly gyn da ky lonar köli wul kan ly ýer dir hin dis ta nyň ter ri to ri ýa sy nyň köp bö le gin de gy zyl top rak lar ýaý ran dyr on da baş ga da gy zyl sa ry fer ral lit gy zyl go ňur gy zy lym tyl go ňur gy zyl fer ral lit çal çal go ňur çe men kül jü mek dag çe men all ýu wi al top rak lar bar hin dis tan ýa rym ada sy nyň we hind gang düz lü gi niň te bi gy ösüm lik le ri esa san sa wan na lar dan aka si ýa pal ma hem de to kaý lar dan tik san dal bam buk yba rat hin dis ta nyň de mir ga zyk gün do ga ryn da ýap ra gy ny dök ýän ga ry şyk to kaý lar gün ba tar dag la ryň ýe le eň ňit le rin de gang we brah ma put ra der ýa la ry nyň del ta la ryn da ebe di gök öwüs ýän ga ry şyk to kaý lar ös ýär hin dis ta nyň fau na sy hindi malaý welaýaty na de giş li dir süý dem di ri ji ler den maý myn lar su gun lar an ti lo pa lar has hä si ýet li bo lup hin di pi li ýol bars pan te ra gi ma laý aýy sy duş ýar şir gap laň kaş mir su gu ny bü tin leý di ýen ýa ly gyr lyp gu ta ryp dyr guş la ryň süý ren ji le riň we ba lyk la ryň fau na sy baý dyr hin dis tan da za po wed nik le riň we mil li park la ryň si bar ýer üstüniň gurluşy boýunça ýurdy üç sany tebigy zolaga bölmek mümkin dekan düzlügi gündogar we günbatar gat dag ulgamy bilen gurşalandyr bu daglar bütin hindi ýarym adasyny diýen ýaly gurşap alýar hindi gang düzlügi hem öz gezeginde iki bölekden durýar gündogarda gangyň we brahmaputranyň çygly tropiki zolagy hem de günbatarda gurak tar çöllügi ýurduň demirgazygyny dünýäde beýik daglaryň biri gimalaý daglary gurşap alýar dünýaniň ikinji beýik nokady hem de karakorum dag ulgamynyň iň beýik nokady çogori m dünýäniň üçünji beýik nokady kançenjanga m nangarparbat m hindistanda ýerleşýär subekwatorial musson ýurduň demirgazygynda tropiki ýylyň dowamynda üç sany howa möwsümini tapawutlandyrmak bolar gurak salkyn noýabr fewral gurak yssy mart maý çygly yssy iýun oktýabr hindistanyň köp böleginde gyş aýlary gurak bolýar diňe ýurduň demirgazyk günbatarsynda siklonlar bilen bagly gyşdaky ygallaryň möçberi tomusdakydan köp bolýar ygallaryň ýyllyk mukdary tar çöllüginde mm bolanlygyndan çeranpunjide tamilnad ştaty müň mm çenli üýtgäp durýar çeranpuji ýer ýüzünde iň ýagyşly ýer hasaplanýar martdan başlap howa gyzyp maýyň ahyryna çenli çenli ol maksimuma ýetýär käbir etraplarda çenli iýunda ýagyşlar möwsümi başlanýar temperatura pese gaçyp howanyň çyglylygy te we ondan hem ýokary galýar tomusda günorta günbatardan öwüsýän musson ýelleri çygly ýagyşly howa akymlaryny getirýär sentýabr aýynda musson ýelleriniň möwsümi gutaryp aralygynda ortaça temperatura saklanýar käbir etraplarda siklonyň yzyna gaýtmagy harasatlar hatda taýfunlar ýeliň tizligi km sagada çenli bilen utgaşýar noýabr fewral aýlarynda demirgazyk gündogardan öwüsýän passat ýelleri gurak howanyň saklanmagyna özüniň täsirini ýetirýär kömür hindistanyň esasy tebigy baýlyklarynyň biridir hindistan daşkömri gazyp almakda dünýäde nji gorlary boýunça nji eksport etmekde nji ýerde durýar gujaratda we assamda tebigy gazyň gorlary bar ýurtda atom energetikasy üçin ýaramly uran bar demir magdanlarynyň umumy gorlary boýunça mlrd t hindistan dünýäde ilkinji ýerlerde durýar hromitiň gorlary mln t marganesiňki mln t mis magdanynyňky mln t gurşun sink magdany mln t ýetýär ýurtdaky boksitleriň gorlary mlrd t barabar bolup bu babatda hindistan dünýäde bu çig maly öndürýän ýamaýka kamerun braziliýa ýaly döwletlerden soň nji ýerde durýar ýurduň içinden gang brahmaputra godawari narmada krişna mahanadi kaweri tapti ýaly esasy derýalar akyp geçýär hindistanyň senagaty babatda aýdylanda hususy we döwlet pudagynyň utgaşykly işlemegi ýola goýuldy döwlet pudagy nebit we nebit önümlerini daşkömri elektrik energiýasyny öndürmegi esasan öz elinde saklady umuman ýurtda öndürilýän senagat önüminiň çemesini döwlet pudagy berýärdi hususy pudak esasan maşyn gurluşygy ýeňil senagaty oba hojalygyny hyzmat ediş ulgamyny öz elinde saklaýar hindistan ilkinji gezek nji ýylda özüniň ilkinji hemrasyny kosmosa uçurmagy başardy njy ýyllardy hindistan kosmosy özleşdirmekde dünýäniň öňdebaryjy döwletiniň birine öwrüldi hindistan demir ýollarynyň uzynlygy boýunça dünýäde nji ylmy tehniki hünärmenleriniň sany boýunça nji orna geçdi emma milli girdejiniň ilatyň jan başyna düşüşi boýunça dünýäde yzdadyr daş asyry döw rün de hin dis tan da adam zat jem gy ýe ti niň bo lan ly gy ba ra da ar heo lo gik ta pyn dy lar şa ýat lyk ed ýär ler hind der ýa sy nyň jül ge sin den ta py lan bü rünç me de ni ýe ti niň il kin ji se ne si goý lan ga lyn dy lar b e öň müň ýyl ly gyň baş la ry na de giş li dir xv asy ryň ahyr la ryn da hin dis tan da il kin ji ko lo ni al gul edi ji ler por tu gal lar peý da bol ýar xvi asy ryň i ýa ry myn da olar de ňiz ýa ka syn da ky oba la ryň en çe me sin de goa da man diu we başg or na şyp hin dis ta nyň di ňe bir söw da sy ny ele al mak bi len çäk len män eý sem ba syp alan ter ri to ri ýa la ry nyň ila ty ny ko lo ni al eksp lua ta si ýa se ze war ed ýär ler de mir ga zyk hin dis ta ny bir leş dir mek beýik mogollar dinastiýasy döw rün de ama la aşy ryl ýar xviii asy ryň i ýa ry myn dan mo gol lar di nas ti ýa sy dar ga ýar xvii asy ryň baş la ryn da hin dis tan da ýewropa söwda kapitaly peý da bol ýar hin di tä jir le ri niň kö me gi bi len iň lis ler gol land lar fran suz lar hin di önüm le ri ni sa tyn alyp ola ry di ňe bir ýew ro pa däl eý sem eý ra na in do ne zi ýa ýa po ni ýa hy ta ýa we baş ga ýurt la ra hem çy ka ryp dyr lar döw let le riň mogol imperiýasy nyň mi ras dü şer le ri niň ara syn da ky tog ta ma ýan uruş lar hin dis tan da iň lis we fran suz çak ny şyk la ry na ge ti rip dir ost hin dis tan kom pa ni ýa la ry nyň söw da eks pan si ýa syn dan har by eks pan si ýa la ra geç me gi üçin amat ly ýag daý dö red ýär be ýik bri ta ni ýa bi len fran si ýa nyň ara syn da ky dün ýä de bi rin ji lik ga zan mak ug run da ky gö reş hin dis ta nyň ter ri to ri ýa sy ny hem öz içi ne al ýar nji ýyl lar da gü nor ta hin dis tan da ost hin dis tan kom pa ni ýa la ry nyň ara syn da ky dyn gy syz di ýen ýa ly al nyp bar lan ur şuň ne ti je sin de iň lis ler öz bäs deş le ri ni do ly der bi da gyn edip ben ga li ýa ny ba syp al ýar lar we kar na ti gi hem de audy was sal ga raş ly ly ga se ze war ed ýär ler de li niň ba sy lyp alyn ma gy bi len be ýik mo gol iň lis ost hin dis tan kom pa ni ýa sy nyň oý nat gy sy na öw rül ýär hin dis tan da mil li azat edi ji lik he re ket le ri tä ze den ýo ka ry gö te ril ýär njy ýyl da go şun da flot da we awia si ýa da iň lis le re gar şy köp çü lik le ýin çy kyş lar bol ýar njy ýy lyň aw gus tyn da hin dis tan da j neru wyň baş tu tan ly gyn da wagt la ýyn hö kü met dü zül ýär nji ýy lyň nji aw gus tyn da hin dis ta nyň ter ri to ri ýa syn da iki sa ny tä ze ga raş syz döw let hin dis tan we päkistan do mi ni on la ry dö re ýär njy ýy lyň njy no ýab ryn da ka bul edi len tä ze konstitusiýa bo ýun ça hin dis tan res pub li ka diý lip jar edil ýär kons ti tu si ýa nji ýy lyň njy ýan wa ryn dan güý je gir ýär hin dis tan ag rar in dust ri al ýurt nebit hi mi ýa al ýu mi niý se na ga ty ma şyn gur lu şy gy se na ga ty bar hin dis tan mi ne ral we ener ge tik re surs la ra baý dyr çy ka ryl ýan köm rüň bö le gi di ýen ýa ly da mo dar jül ge sin de jem le nen dir gün ba tar hin dis tan da tä ze ne bit li gaz ly et rap lar işe gi ri zil di atom çig ma ly uran mag da ny ga zy lyp alyn ýar ga zy lyp alyn ýan de mir mag da ny nyň bö le gi ne go la ýy eks port edil ýär mar ga nes slýu da bok sit al tyn al maz mis mag dan la ry ga zy lyp alyn ýar nji ýyl da mlrd kwt elekt roe ner gi ýa ön dü ril di ga ra we reňk li me tal lur gi ýa ma şyn gur lu şy gy hem me tal iş läp be jer ýän hi mi ýa se ment ka gyz dok ma gant po lig ra fi ýa se na ga ty ösen al ýu mi niý se na ga ty ös ýär dok ma we azyk se na ga ty ýur duň ga dy my pu dak la ry dyr azyk se na ga tyn da gant önüm çi li gi esa sy or ny eýe le ýär hö kü met ow nuk kär ha na la ryň we hü när ment çi li giň ös me gi ne gol daw ber ýär nji ýyl da de mir ýo ly müň km e go laý aw to mo bil ýo ly km bol dy esa sy port la ry bom beý kal kut ta we beý le ki ler hal ka ra äh mi ýet li ae ro port la ry bom beý de kal kut ta da de li de we mad ras da ýer leş ýär esa sy ekin le ri şaly bugdaý arpa mekgejöwen gowaça şekerçiňrik çaý kofe kauçuk we baş ga lar hin dis ta nyň ýa rag ly güýç le ri gu ry ýer go şun la ryn dan hindistan howa güýçlerin den we harby deňiz güýçlerin den yba rat baş ser ker de ba şy pre zi dent go şu na go ran mak mi nist ri gös gö ni ýol baş çy lyk ed ýär go şun awia si ýa we flot meý le tin le ri top la mak ýo ly bi len komp lekt len ýär hin dis tan da äh lu mu my har by borç lu lyk ýok ofi ser ler dü zü mi har by uçi li şe ler de hem de mil li ka det kor pu syn da taý ýar la nyl ýar ofi ser le riň bir bö le gi go şu nyň ýö ri te ugur la ry bo ýun ça da şa ry ýurt lar da taý ýar lyk geç ýär hin dis ta nyň me de ni ýe ti dört müň bäş ýüz ýyl dan bä ri ösüp gel ýär ge çen müň ýyl lyk lar da ýur duň me de ni ýe tin de ösüş ler hem ga za nyl dy tä ze tä ze me de ni ojak lar dö re dil di saz we dür li sun gat gör nüş le rin de tä ze çil ide ýa lar eme le gel di uni wer si tet ler de we beý le ki ýo ka ry teh ni ki mek dep ler de ýaş la ra iň lis di lin de bi lim be ril ýär hin dis tan da uni wer si tet müň ta kyk we gu ma ni tar ugur lar da bi lim ber ýän kol lej ler müň mu gal lym çy lyk in že ner teh nik we luk man çy lyk kol le ji he re ket ed ýär ýur duň iri uni wer si tet le ri kal kut ta müň ta lyp bom beý müň ta lyp ra jast han müň ta lyp de li müň ta lyp m k gan di adyn da ky uni wer si tet müň ta lyp ýo ka ry okuw mek dep le rin de mil li on talyp bi lim alýar ol hem ýur duň ýaş ara ly gyn da ky ýaş la ryň gö te ri mi ni tut ýar ýurt da köp ugur ly yl my bar lag ojak la ry nyň iň ňän uly ul ga my dö re di lip dir ola ryň ara syn da döw le te de giş li yl my bar lag eda ra la ry bi len bir ha tar da hu su sy bag lag ins ti tut la ry we la bo ra to ri ýa la ry hem bar olar yl myň dür li ugur la ry bo ýun ça iş alyp barý lar lar yl my bar lag ins ti tut la ryn da däp bo lan ylym lar luk man çy lyk ag ro no mi ýa we te ri nar çy lyk me teo ro lo gi ýa hä zir ki za man ylym la ryn dan atom ener gi ýa sy älem gi ňiş li gi niň öw re niş we elekt ro ni ka ýa ly ugur lar da iş ler al nyp ba ryl ýar ol hin dis ta nyň mum baý şä he ri niň ki no in dust ri ýa sy nyň si no ni mi ha sap lan ýar abş nyň kaliforniýa ştatyn da ky golliwud meň zeş edi lip at lan dy ry lyp dyr bolliwud bombeý we gol li wud söz le rin den eme le ge ti ri lip dir bol li wu dda ky meş hur ki no stu di ýa lar fil ma laya we film city şä he riň de mir ga zyk bö le gin de ýer leş ýär her ýyl bol li wu dyň ki nos tu di ýa la ryn da film su ra ta dü şü ril ýär olar esa sa nam hin di hem de ur du we pen jab dil le rin de çyk ýar soň ky ýyl lar da bol li wu dyň film le ri gün ba tar ýurt la ryn da hem meş hur lyk ga za nyp baş la dy şo nuň ne ti je sin de de bol li wu dyň meş hur akt ýor dyr akt ri sa la ry gü n ba tar ýurt la ry nyň film le rin de su ra ta düş mä ge baş la dy lar şol bir wagt da gün ba tar ly ki no ýyl dyz la ry da bol li wu dyň film le rin de esa sy keşp le ri jan lan dyr ma ga hö wes bil dir ýär ler hin dis tan ga dy my bi na gär lik ýa dy gär lik le ri ne örän baý ýurt ýur duň paý tag tyn da da şeý le ýa dy gär lik le riň köp san ly sy na duş gel mek bol ýar bu ýer de ga dy my dö wür ler den bi ziň gün le ri mi ze çen li sak la nyp ga lan kä bir bi na la ryň gur lu şy ak ly ňy haý ran ed ýär my sal üçin hin dis ta nyň iň be ýik yma ra ty bo lan kutb mi nar on da dür li eý ýam la ryň tä sin nus ga la ry ny özün de jem le ýän me de ni we di ni mi ra syň ut gaş ma sy ny gör mek bol ýar di wa ryn da gur ha nyň aýat la ry hem mi na ra nyň gur lu şy gy ba ra da ky mag lu mat lar ýa zy lan bu ýa dy gär lik şä he riň aja ýyp ýe rin den metr be lent li ge ho wa la nyp dur onuň aşak dan ýo kar ly gy na ta rap aý la nyp gid ýän bas gan ça gy bar aýt mak la ry na gö rä bas gan ça gyň di ňe njy sy na çen li çy kyp bol ýar kutb mi nar da ky de mir sü tü ni de ha ky ky gud rat di ýip ha sap edip bo lar be ýik li gi metr ini iki adam eli niň uzyn ly gy na ba ra bar bo lan bu de mir sü tün nji asyr da di ki lip dir asyr dan gow rak wagt ge çen di gi ne ga ra maz dan ol he ni ze çen li pos la man dyr şol wagt lar şeý le uly de mir bö le gi ni nä dip gu ýan dyk la ry we ony pos la maz ýa ly nä me eden dik le ri hä zi re çen li ylym da uly syr bo lup gal ýar lo tos yba dat ha na sy bahaýi dini niň dün ýä niň dür li yk lym la ryn da bar bo lan ýe di yma ra ty nyň bi ri dir onuň tas la ma sy ny as ly eý ran ly bo lan ka na da ly ar hi tek tor fariborz sahba lotos gülü niň keş bin de dö re dip dir yba dat ha na ny gur mak üçin se riş de dün ýä bo ýun ça ba haizm di ni ne uý ýan lar ta ra pyn dan ýyg na lyp dyr onuň gur lu şy gy nji ýyl da baş la nyp njy ýyl da hem ta mam la nyp dyr yba dat ha na sa ny lo tos gü lü niň ýap ra jy gyn dan yba rat bo lup ol be ton dan gur lup dyr we için den owa dan mer mer daş la ry bi len be ze lip dir zaman türkmenistan gazeti ukraina gündogar ýewropada döwlet günortada onuň serhetlerini gara deňiz we azow deňzi ýuwýar ol gündogarda we demirgazyk gündogarda russiýa demirgazykda belarus günbatarda polşa slowakiýa we wengriýa günorta günbatarda rumyniýa we moldawiýa bilen serhetleşýär ýurduň paýtagty we iň iri şäheri kyýiw ukrainanyň umumy tutýan meýdany müň inedördül kilometre barabar bo lup ol bu görkeziji boýunça ýewropada öňdäki orunlarda durýar ukraina meý dany boýunça dünýäde nji orny eýeleýär ukraina russiýa federasiýasy polşa slowakiýa wengriýa rumyniýa moldowa we belarus bilen araçäkleş ýär ýurduň günorta bölegini gara we azow deňizleri ýuwýar ukraina döwleti ýewropada baý mineral serişdeleriniň köpdürliligi bilen tapawut lanýar köp ýyllaryň dowamynda ukraina kömür demir we marganes magdanla ryny çykarmakda dünýäde öňdäki orunlary eýeläp geldi ýurduň esasy kömür känleri donesk sebitinde ýerleşýär olaryň gory milliard tonna barabardyr mundan başga da lwow wolynsk sebitinde de kömür gazylyp alynýar dnepr sebitinde goňur kömrüň milliard tonna barabar käni tapyldy şeýle hem ukrai na döwleti demir magdanlaryna hem baý ýurtdur ukrainada magdan däl gazylyp alynýan baýlyklaryň köp gory bar bu babatda ýewropada öňdäki orunlary eýeleýän ukrainada nebitdakylyň ozokerit tebigy kükürdiň we grafitiň känleri bar bu döwletiň haýwanat we ösümlik dünýäsi hem baýdyr ýurtda dürli ösümlikleriň görnüşleriniň müňden gowragy bolup agaçlaryň görnüşi bar döwletiň umumy meýdanynyň göterimini tokaý zolaklary tutýar dub buk sosna ýel ýaly agaçlar agdyklyk edýär tebigy ösümlikler maldarçylygyň balaryçylygyň ösmegine oňaýly täsir edýär dürli ösümlikler lukmançylykda da giňden ulanyl ýar ýurtda ösümlik dünýäsini goramak babatda hem iňňän uly işler alnyp baryl ýar ýurtda dürli görnüşdäki goraghanalaryň e golaýy işleýär ýurtda haý wanlaryň müň görnüşi bolup olaryň müňüsi ýabanydyr bu san dünýä faunasynyň göterimine barabardyr gara deňzinde haýwanlaryň müň gör nüşi azow deňzinde bolsa görnüşi bar iki deňziň akwatoriýasy hem balyk senagaty taýdan amatlydyr ukrainanyň gyzyl kitabyna seýrek duş gelýän haýwanlaryň görnüşi girizildi ilaty ukrainanyň ilatynyň sany million adama golaýlaýar ilat sany boýunça ýewropada germaniýadan italiýadan beýik britaniýadan we fransiýadan soň ra nji orunda durýar bu görkeziji boýunça ýewropanyň umumy ilatynyň göterimini dünýä ilatynyň bolsa göterimini tutýar ilatyň agramly bölegi şäher lerde ýaşaýar oba ýerleriniň ilatynyň sany milliondan geçýär ukraina administratiw taýdan welaýatdan we krym awtonom respublikasyn dan ybaratdyr kiýew we sewastopol ýurduň kanunçylygy tarapyndan belleni len ýörite derejä eýedir ukrainada şäher etrap şäher tipli etrap ça we sany oba bar ýurduň paýtagty kiýewiň ilatynyň sany million adamdyr kiýew häzirki wagtda ýewropanyň iri şäherleriniň biri bolmak bilen ýurduň ylym bilim we me deni merkezi hasaplanýar bu ýerde prezidentiň köşgi ýokary rada parla ment ministrler kabineti we ýerine ýetiriji döwlet edaralary daşary ýurtlaryň diplomatik wekilhanalary ýerleşýär kiýew ukrainanyň maliýe merkezi hem hasaplanyp ýurduň milli banky täjirçilik we beýleki ýöriteleşdirilen banklar iri kompaniýalaryň we daşary ýurt maliýe ins titutlarynyň wekilhanalary bar kiýew dünýäniň dan gowrak döwleti bilen söwda ykdysady maliýe kredit ylym bilim saglygy goraýyş syýahatçylyk we medeniýet ulgamlarynda hyzmatdaşlyk edýär ukrainanyň ikinji uly şäheri harkowdyr milliondan gowrak ilaty bolan har kow gadymy şäherleriň biridir million müň ilatly dnepropetrowsk şäheri ýurduň iri senagat merkezidir şäher njy ýylda dnepr derýasynyň kena rynda port şäheri hökmünde guruldy ilatyň sany boýunça dördünji orunda dur ýan donesk şäheri njy ýylda döredilip ýurduň iri senagat merkezleriniň bi ridir şol ýerde kömür magdanynyň ummasyz uly känleri bar odessa şäherini bilmeýän ýokdur ol gara deňziň kenaryndaky esasy port şäher bolup njy ýylda gurlupdyr ukraina tebigy arhitektura ýadygärliklerine we goraghana lara baý ýurtdur kiýewde a golaý muzeý bar daşary syýasaty ukraina dünýäniň ähli döwletleri bilen özara bähbitli gatnaşyk lary ýola goýmak ugrunda uly işleri alyp barýar soňky ýyllarda ukraina tarapyn dan öňe sürülen köp sanly başlangyçlar dünýä döwletleri tarapyndan uly gol daw tapdy merkezi we gündogar ýewropa ýurtlary bilen bir hatarda ukraina hem birleşen milletler guramasynda dünýä ykdysadyýeti bilen aýakdaş gitmek isleýän döwletlere goldaw bermek üçin birnäçe kararlaryň kabul edilmegini ga zandy nji ýylda kiýewde bmg niň wekilhanasy işläp başlady mundan başga da bmg niň başga da köp sanly edaralarynyň wekilhanalary hereket edýär ukraina ä golaý iri halkara guramalaryň agzasydyr ukraina ýewropa bileleşiginiň brýusseldäki ştab kwartirasynda hemişelik wekil hanasyny açdy ýurtda bolsa şol wekilhana bilen işleşýän ýörite komitet döredil di nji ýylyň iýunynda ýurduň prezidenti tarapyndan ukrainanyň ýewropa bileleşigine integrasiýa strategiýasy tassyklandyly häzirki wagtda ukrainanyň ýewropa bileleşiginiň assosirlenen agzalygy boýunça ylalaşyk gazanylmagy ug runda gepleşikleriň alnyp barylmagy göz öňünde tutulýar ukraina nji ýylda ýewropanyň howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasy nyň agzasy boldy häzirki wagtda ukraina bu gurama bilen işjeň gatnaşyklary alyp barýar russiýa orsýet rus resmi ady russiýa ýa da russiýa federasiýasy gündogar ýewropada we demirgazyk aziýada ýerleşýän ýurt ol dünýäde iň iri döwletdir km ýa da ýeriň ş guryýer meýdanynyň ýa da adam ýaşaýan guryýeriň russiýanyň döwlet dili rus dili ol sany ýurt bilen araçäkleşýär dünýäde iň uly görkeziji olar guryýer boýunça şu ýurtlardyr norwegiýa finlýandiýa estoniýa latwiýa litwa polşa belarus ukraina gruziýa azerbaýjan gazagystan hytaý mongoliýa demirgazyk koreýa ol deňiz boýunça türkiýe ýaponiýa we abş bilen serhetleşýär russiýanyň paýtagty moskwa russiýanyň pul birligi rus rublesi uly şaherleri moskwa sankt peterburg gazan wolgograd perm ufa woronež omsk samara meydany ilaty y merkez saher amerikanyň birleşen ştatlary abş demirgazyk amerikada döwlet abş döwlet gurluşy federal ştatlar we erli hökümetlerden ybaratdyr amerikanyň musulman ilaty dürli etnik dil ideologik sosial ykdysady we dini toparlardan düzülendir amerikadaky musulmanlaryň sanyny takyk aýtmak kyndyr sebäbi abş da ilat sanawy hasaba alynanda dini degişlilik hasaba alynmaýar çaklama esasynda nji ýylyň dekabry gelnen sanlar milliondan milliona çenli barýar aşak da görkezilişi ýalydyr olaryň aýtmagyna görä abş daky musulman gurama we medreseleriň sany den gowrakdyr ady geçen saýtyň beren maglumatyna görä ştatlardaky metjit sany aşakda görkezilişi ýalydyr ştat ady we ştatdaky metjit sany formatynda görkezilen metjitler barada has köp maglumat üçin seret abş daky ýerli metjitler sanawy amerikanyň birleşen ştatlary ykdysady taýdan güýçli ösen ýurt ýurduň magdan himiýa ýeňil we maşyngurluşyk senagaty has ösen atom we kosmos pudagy hem çalt depginlerde ösýär oba hojalygynda ekerançylyk pudagyna uly üns berilýär syýahatçylyk pudagy hem ýurduň iň girdejili pudaklarynyň biri hasaplanýar bulardanam başga abş ýarag söwdasynda hem işjeňdir we abş döwlete njy ýylyň maý aýyndaky hasabat ýarag satýar abş nji we njy ýyl aralygyndaky jemi ýarag söwdasynyň göterimini amala aşyrdy amerikanyň birleşen ştatlary özüniň tebigy ajaýyplyklary we taryhy ýadygärlikleri bilen jahankeşdeleri özüne bendi edýär ýurduň paýtagty waşingtonda kapitol binasy paýtagtyň iň beýik binasy hasaplanýar ak tam ýurduň döwlet baştutanynyň resmi kabulhanasy waşingtonyň ýadygärligi m pentagon goranmak ministrliginiň jaýy we federal aňtaw edarasy arlington hatyra gonamçylygy milli sungat galereýasy kongresiň kitaphanasy smitson institutynyň muzeýi abş nyň öňki prezidentleri jorj waşingtonyň jeffersonyň hem de abraham linkolnyň abraham lincoln memorialy ýaly köp sanly taryhy ýadygärlikler muzeýler ýerleşýär nýu ýork şäherinde bolsa azatlyk statuýasy ýaly owadan ýerler bar şeýle hem amerikanyň florida ştatynda ewergleýds orlando milli goraghanasy we oňa degişli uolt disneý dünýäsi şatlyk şagalaň bagy bar maýami biç kurort sebiti jahankeşdeleriň iň bir gelim gidimli ýeri hasaplanýar günorta afrika respublikasy gar afrika kontinentiniň günorta böleginde ýerleşýän döwlet ol demirgazykda namibiýa botswana we zimbabwe demirgazyk gündogarda mozambik we swazilend bilen serhetleşýär afrikanyň günortasynda ýerleşýän döwlet kenarlaryny atlantik we hindi okeanlary ýuwýar tutýan meýdany million inedördül kilometr ilaty million adamdan geçýär olaryň göterimi afrikalylar galan bölegini bolsa beýleki milletler tutýar gar da dürli halklaryň we etniki toparlaryň arasynda ulanylýan dilleri hem hasaba alanyňda ýurtda sany dil ulanylýar olar afrikaans iňlis ndebele kosa zulu pedi suto tswana swazi wenda we tsonga käbir maglumatlara görä zulu iň köp ýaýran dil hasaplanýar ilatyň göterimi şol dilde gürleýär halkyň göterimi kosa göterimi afrikaans göterimi pedi we göterimi iňlis dilinde gürleşýär iňlis dili resmi we iş ýüzünde köp ulanylýar günorta afrikanyň ilatynyň göterimi diýen ýaly hristian dinine uýýar şeýle hem ýurtda induizm yslam we iudaizm dinine hem uýýanlar bar ýurduň ilatynyň belli bir bölegi bolsa ýokarda agzalan dinlere uýman eýsem öz däp dessurlaryna ynanýarlar afrika yklymynyň günorta böleginde ýerleşýän gar demirgazykda namibiýa botswana we zimbabwe demirgazyk gündogarda mozambik we swazilend bilen araçäkleşýär umumy maglumatlar gar afrika yklymynyň etniki taýdan köp milletli ýurdy hasaplanýar ol tebigy baýlyklara baý bolmak bilen çäklenmän eýsem de yklymyň ykdysady taýdan iň ösen ýurdudyr gar ykdysady ösüşi boýunça dünýä ýurtlarynyň arasynda öz ornuny aldy gar den gowrak halkara guramalaryň agzasydyr şeýle hem njy ýylda birleşen milletler guramasynyň agzalygyna kabul edildi ýurtda ösümlikleriň müň görnüşi bar sany milli seýilgäh döredildi gar yň käbir goraghanalary dongola goraghanasynyň düzümine girýär günorta afrika ýewropalylaryň aralaşmagy bilen ýurduň haýwanat dünýäsi barada täze maglumat çykyp ugrady ýurdun baý haýwanat dünýäsi bar soňky ýyllarda dürli görnüşdäki haýwanlaryň awlanmagy azaldy ýurduň köp böleginde pillere duş gelmek bolýar mundan öň köp duş gelinýän haýwanlardan ýolbarslara indiden beýläk diňe krýuger milli seýilgähinde duş gelmek bolýar gar daky şahtalarda we fermalarda işlemek üçin swazilend lesoto we botswana ýaly ýurtlardan adamlar gelýärler nji ýylda gar dan abş a ýewropa ýurtlaryna awstraliýa we täze zelandiýa müňe golaý adam iş bilen gidýär olaryň agramly bölegini lukmanlar hasapçylar we mugallymlar tutýar nji ýyldan bäri emigrant we immigrantlaryň arasyndaky tapawut kem kemden azalýar günorta afrika federalizm elementi bolan respublika njy ýylda kabul edilen konstitusiýa hereket edýär döwlet baştutany we ýaragly güýçleriň baş serkerdebaşysy prezident prezidentiň iş möhleti bäş ýyl ol iki gezekligine şaýlanyp bilýär kanun çykaryjy organy iki palataly parlament ýerine ýetirýär olar milli assambleýa orunlyk we milli welaýatlar geňeşi orun milli assambleýadaky deputatlar ýyllyk möhlete saýlanýar prezident mbeki tabo ol nji ýylyň nji aprelinde prezident saýlandy ondan öň bolsa njy ýylda prezidentlige saýlanypdy prezidentiň orunbasary mlambo ngkuka fumzile nji ýylda bu wezipä bellendi döwlet welaýatdan durýar olar gündogar keýp gauteng günbatar keýp kwazulu natal limpopo mpumalanga erkin respublika demirgazyk günbatar we merkezi keýp ýurduň kazyýet ulgamy roman golland we iňlis hukugynyň ýörelgeleri esasyndan döredildi döwletde konstitusion ýokary apellýasion ýokary kazyýet we magistratur kazyýetler hereket edýär günorta afrika dünýäniň ähli ýurtlary bilen şol sanda afrika döwletleri bilen dostlukly gatnaşyklary ýola goýmagy özüniň daşary syýasatynyň ileri tutyan ugurlarynyň biri hasaplaýar botswana lesoto we swazilend bilen ykjam gatnaşyklar ýola goýuldy günorta afrika beýik britaniýanyň afrika yklymyndaky esasy daşary syýasy hyzmatdaşy hasaplanýar prezident mbeki ýurduň halkara jemgyýetçiliginde we dünýädäki abraýyny belende galdyrmak üçin işjeň zähmet çekýär gar bmg niň işjeň agzasydyr şonuň üçin hem bu döwlet bmg niň afrika yklymyndaky parahatçylyk hereketlerine işjeň gatnaşýar günorta afrika köp partiýaly döwlet ýurtda sany syýasy partiýa hasaba alyndy olaryň iň abraýlylary şeýleräk günorta afrika respublikasy afrika yklymynda ykdysady gatnaşyklar babatda iň ösen ýurtlaryň biridir dünýä ülňülerine laýyklykda bu ýurt jan başyna düşýän girdeji babatda ýokary görkezijilere eýedir ýurduň ilatynyň işe ýaramly bölegi orta hasap bilen million adam senagat pudagy ýurduň umumy milli girdejisiniň göterimini tutýar senagat pudagynyň esasyny gaýtadan işleýän senagaty düzýär ýurtda gara metallurgiýa reňkli metallaryň önümçiligi gar hrom we marganes önümçiliginde dünýäde öňdäki orunlarda durýar altyn we platin böleginiň önümçiliginde ösen döwletde oba hojalyk önümlerini gaýtadan işleýän kärhanalar işleýär sab miller atly piwo şereketi öz önümlerini dünýäniň ýurduna satýar günorta afrikada dokma tikinçilik aýakgap we himiýa kömürden benzin alynýan zawodlar ýaly pudaklar hem ösýär kagyz we sement önümçiligi hem işe girizildi gar mineral serişdelere hem baý ýurt magdan senagatynyň esasy pudagy altyndyr günorta afrika altyn gazyp almakda dünýäde öňdäki orunlarda durýar onuň merkezi ýohannesburg şäheridir käte bu şähere altyn şäher hem diýilýär ilkinji şahta ýyl mundan ozal açylypdyr altynyň gory azalýar nji ýylda onun çykarylyşy tonna çenli azaldy nji ýylda bolsa bu görkeziji tonna barabardy anglo platinum şereketi platin metalyny çykarýan iri şereketleriniň biri hasaplanýar gar da bmw mersedes toýota mazda ford ýaly dünýä belli awtomobiller ýygnalýar general motors şereketi port elizabet şäherinde golçur kärhanasyny açdy günorta afrikanyň ykdysadyýetiniň häzirkizaman tehnologiýalary bilen doly üpjün edilen ösen pudagydyr oba hojalygy pudagynda öndürilýän esasy azyk önümleri bilen ilat doly üpjün edilýär ýurtda arahis mekgejöwen mango günebakar bugdaý şeker çiňňirik nohut pagta arpa ekilýär gar gök önüm we miwe ananas apelsin üzüm alma eksport edýär oba hojalygyna ýygy ýygydan bolýan guraklyk ýaramaz täsir edýär ýurtda maldarçylyk guşçulyk hem ösen gar angor geçişinin derisinden ýasalýan moher önümçiliginde dünýäde birinji orunlarda barýar her ýyl derýalardan we ummanlardan müň ton nabalyk we beýleki suw jandarlary tutulýar bir million tonna çenli tutmaga rugsat berilýär derýalardan krokodiller hem tutulýar daşary söwda ýurduň ykdysady ulgamynda esasy rol oýnaýar eksport bilen importyň mukdary bir ugurda barýar nji ýylda orta hasap bilen import milliard dollar eksport milliard dollar esasy import edýän harytlary ulag nebit himiýa önümleri import boýunça esasy hyzmatdaşlary germaniýa abş hytaý ýaponiýa beýik britaniýa fransiýa saud arabystany we eýran esasy eksport edýän harytlary mineral çig mallar almaz altyn we platina awtoulag tehnika hojalyk harytlary we şerbetler eksport boýunça esasy hyzmatdaşlary abş beýik britaniýa ýaponiýa germaniýa gollandiýa de birs şereketi göwherden ýasalan şaý seplerini londondaky nýu ýorkdaky we tokiodaky dükanlarynda satýar nji ýylda parižde dükan açdy ýurduň çäginde sarp edilýän elektrik energiýasynyň göterimi sany elektrik beketlerinden öndürilýär şeyle hem bir atom stansiýasy hereket edýär ol nji ýylda keýptaun bilen saldanýa beý şäherleriniň arasynda gurlupdyr günorta afrikaly alymlar ýadro generatoryň nusgasyny oýlap tapdylar ýurduň energiýa ulgamy botswananyfl lesotonyň namibiýanyň we swazilendiň energiýa ulgamy bilen birikýär gar bu ýurtlara elektrik energiýasyny satýar nji ýyldaky maglumata görä ýurtda milliard kwt sagat elektrik energiýa öndürilip onun milliardy eksport edildi ýurduň ykdysadyýetiniň esasy pudaklarynyň biridir daşary ýurtly jahankeşdeleri umman kenary tebigy ajaýyplygy ýerli halkyň baý medeni gymmatlyklary özüne çekýär jahankeşdeler her ýyl durbanda geçirilýän afrikanyň kenary atly festiwala hem gatnaşýarlar ýurtda käbir ýeňillikleriň döredilmegi syýahatçylaryň sanyny artdyrdy nji ýylda ýurda million syýahatçy geldi nji ýylda bu görkeziji million adama ýetdi soňky ýylyň içinde hyzmat ediş nyrhy ýewropa derejesinden hem köpeldi esasy syýahatçylyk merkezi durban syýahatçylyk senagatynda müň adam zähmet çekýär günorta afrikanyň paýtagtyndaky botanika bagy we dag garbanyşhanasy unesko nyň bütindünýä miras sanawyna girizildi şeyle hem ýurtda köp sanly muzeýler milli seýilgähler zulu kosa ýaly halklaryň döwrebaplaşdyrylan obalary goraghanalary bar afrikaly çagalar üçin ilkinji mekdep baryp njy ýylda kap koloniýasy döwründe açylypdy nji ýyla çenli döwletiň mekdep ulgamy jynsparazlyga esaslanýardy aparteid ulgamyň ýatyrylmagy bilen ýurtda ýaşaýan ähli halklaryň bilim almaga mümkinçiligi döredi mekdep bilimi hökmanydyr ýokary okuw mekdepleriniň ulgamyna uniwersitet tehniki mekdepler girýär nji ýyldaky maglumatlara görä keýptaundaky uniwersitetiň fakultetinde mugallym zähmet çekýär we müň talyp bilim alýar şeýle hem pretoriýa şäherindäki uniwersitetde mugallym müň talyp günorta afrika uniwersitetinde mugallym we müň talyp bar günorta afrika uniwersiteti iň iri bilim ojagy bolup bu ýerde dünýä ülňülerinde bilim berilýär nji ýylda keýptaunda afrika yklymynyň ilkinji matematika bilimleri instituty açyldy njy ýyllaryň soňlarynda ýurtda kompýuter hünärmenlerini taýýarlamak üçin gazna döredildi nji ýyldan başlap ýokary okuw mekdepleriniň bilim derejesiniň hilini artdyrmak maksady bilen täze reformalar durmuşa geçirilip başlandy döwlet bütjetinden bu reformalar üçin milliard rand bölünip berildi teatry keýptaunda ilkinji teatr nji ýylda açyldy nji ýyllarda teatrlarda afrikaans dilinde teatr oýunlary sahnalaşdyrylyp başlandy nji ýylda ýazyjy we dramaturg ezeldi mpahiele tarapyndan ilkinji teatr topary döredildi ýurduň kinematografiýasy nji ýyldan soň ösüp ugrady nji ýyldan başlap kilarni film kinostudiýasy yzygiderli çeper filmleri surata düşürip başlady sesli kinolaryň çykyp başlamagy bilen ýurtda iňlis we afrikans dillerinde kinolar surata düşürildi njy ýyldan bäri durban şäherinde afrikanyň günorta böleginiň halkara kinofestiwaly geçirilýär nji ýylda golliwudyň kino ýyldyzy asly ýohannesburgly şarliz teron oskar baýragyna mynasyp boldy şeýle hem ol altyn şar baýragyna mynasyp bolan ilkinji afrikaly aktrisa hem boldy belli günorta afrikaly režissýor leon şusteriň surata düşüren filmi berlin kinofestiwalynda baýraga mynasyp boldy nji ýylda şol festiwalda günorta afrikanyň karmen atly filmi hem baýrak aldy şeýle hem günorta afrikaly režissýorlar ramadan sulemanyň zulunyň söýgi haty filmi we teddi materiň maks we mona filmi sungatyna ýokary baha berildi soňky ýyllarda keýptaun şäheri kinoindustriýanyň merkezine öwrülip barýar her ýyl bu ýerde sany kino surata düşürilýär berdinazar hudaýnazarow türkmenistanyň halk ýazyjysy magtymguly adyndaky halkara baýragynyň eýesi berdinazar hudaýnazarow nji ýylda öňki ýerbent etrabynyň düwünli guýusynda obasynda dünýä inýär başlangyç bilimi şol ýerde alýar beýik watançylyk urşunyň öňüsyrasy ýerbent çarwaçylyk etraby amyderýa boýlaryna göçürilende berdinazaryň maşgalasy hem şol ýere göçýär geljekki ýazyjynyň ýetginjekligi gazaply uruş ýyllaryna gabat gelýär çekip çydardan kyn durmuş ýaş berdinazary tiz taplaýar ol agyr zähmetde bişişýär berdinazar nji ýyllarda öňki kerki welaýatynyň täze ýol gazetinde soňra kerki etrabynyň pagtaçynyň sesi gazetinde edebi işgär bolup işleýär njy ýylda bu gazetlerde onuň goşgulary peýda bolup ugraýar ýaş şahyryň goşgulary okyjylarda uly gyzyklanma döredýär her ýazyjy şahyr bir ýol bilen edebiýata gelýär berdinazar hudaýnazarow merkezden alysda obada zähmetiň gaýnaýan ýerinde kyn şertlerde ýaşap özüniň hakyky şahyrdygyny ykrar etdirýär ol njy ýylda garagum derýasynyň gurluşygynyň köp tiražly gazetinde gezme habarçy bolup işleýär eýýäm şol ýylda onuň ýaş kommunist gazetinde gyzgyn sähra poemasy çap edilýär hut şu poema hem edebiýatymyza uly bir zehiniň gelendiginiň buşlukçysy bolýar poema şygryýet muşdaklarynyň arasynda uly seslenme döredýär berdinazarhudaýnazarow nji ýylda moskwanyň maksim gorkiý adyndaky edebiýat institutyndaky ýokary edebiýat kursuna okuwa iberilýär moskwada edebiýat institutynda ol mihail swetlow ýaroslaw smelýakow ýaly meşhur rus şahyrlaryndan tälim alýar edebiýat institutynda okaýan döwründe şahyryň gyzgyn sähra poemasy moskwada rus dilinde neşir edilýär berdinazarhudaýnazarow köp ýyllaryň dowamynda çeper döredijilik işi bilen meşgullandy we okyjylaryň göwnünden turýan çeper eserleri döretdi berdinazarhudaýnazarow türkmenistan ýazyjylar birleşiginiň başlyklygyna saýlanyldy magtymguly adyndaky halkara baýraklary baradaky komitetiň başlygy wezipesinde işledi berdinazarhudaýnazarowyň publisistikasy hakda da drama eserleri hakda da eserleri boýunça döredilen kinofilmler hakda da giňişleýin gürrüň etmek mümkin ol rus şahyry aleksandr twardowskiniň awar şahyry resul gamzatowyň we beýleki şahyrlaryň ençemesiniň eserlerini türkmen diline terjime etdi berdinazarhudaýnazarowyň terjimesinde ol eserler terjime däl de ussat türkmen şahyrynyň hut özi tarapyndan ýazylan poeziýa eserleri ýaly ýaňlanýar berdinazar hudaýnazarow tutuş ömrüniň dowamynda türkmen edebiýatyny ösdürmek aladalary bilen ýaşady onuň ody bilen girip küli bilen çykdy türkmen edebiýatynyň aýry aýry meseleleri ýaşlaryň döredijiligi barada makalalar bilen metbugat sahypalarynda yzy giderli çykyş etdi berdinazarhudaýnazarow nji ýylda aradan çykdy berdinazarhudaýnazarow şygryýeti mukaddes hasaplap onuň mertebesini hemişe belent tutan şahyr ol şahyryň borjuna şygryýetiň wezipesine düýpli düşünmek bilen şeýle diýýär goşgy ýürekden çykýar meňzeşdir ol perzende aklym siňsin her bende şeklim siňsin her bende mährim siňsin her bende gahrym siňsin her bende her bir söz ussady çeper döredijilikde özüniň gowy bilýän ýürekden söýýän özüni tolgundyrýan galama ýapyşmasa öz erkine goýmaýan temasyna meselesine ýüzlenýär ýerbentde dünýä inen berdinazar üçin dogduk mekany garagumuň giň sährasy depeleri gollary gum obasy adamlary örän eziz hem mähriban geljekki şahyrda wa tana bolan uly söýgi hut şu ýerden başlanýar şahyryň çagalygy çölüň jümmüşinde geçýär ýerbent çöli uzap ýatyr garagumuň ýüreginde çagalygmyň yzy bardyr her golunda her eginde şahyr üçin garagumuň jana şypa beriji howasy da akylyňy haýran edýän gözel görnüşi de gazaply ýakyp ýandyryp barýan jöwzasy da biçak gymmatly hut şeýle çöl durmuşy da onuň ýaşlygyny taplaýar ýumurtgany otsuz zatsyz gyzgyn gumda bişirdim men suwsuzlykda güni dogrup suwsuz güni ýaşyrdym men düňle sähra bolan söýgüsinden oňa bäş barmagy ýaly beletliginden başga da berdinazarhudaýnazarow gumlularyň häsiýetini edim gylymlaryny endiklerini däp dessurlaryny ruhy dünýäsini örän çuňdan bilýär olaryň içki dünýäsine inçeden aralaşýar bu hakykaty şahyryň gumlular goşgusy da tassyklaýar göwünleri çäge ýaly arassa bedenleri gurşun ýaly berkdir sadalygy sagdynlygy olara meger tebigatyň özi beripdir gadymlardan gelýän gymmatly däpler gum içinde namys kimin goralar tanyşmakçy bolsaň öz adyň däl de ilki ataň babaň ady soralar şahyr öz eserlerinde ajaýyp ynsan häsiýetlerini wasp edýär gözel häsiýetler her döwürde de ynsan bezegi şonuň üçin döwrüň üýtgemegi durmuşyň täzelenmegi şahyryň eserlerini köneldip many mazmun taýdan gymmatyny pese gaçyryp bilmeýär şahyryň döredijiliginiň irki döwürlerinde ýazan we adam hakynda aýdym atly goşgular ýygyndysynda ýerleşdirilen täze ýyl arzuwlary goşgusyny okanymyzda da muňa göz ýetirmek mümkin adamzat eşretiň eýesi bolsun dynçlyk dünýämiziň söýesi bolsun adamyň adamda öji bolmasyn bar kişiniň güni ajy bolmasyn hatarlarmyz bolsun mydama jebis namysyň öňüne düşmesin nebis şu setirlerde ündelýän pikirler häzirki döwürde de öz ähmiýetini ýitirenok şahyr ynsany bezeýän sypatlar hakynda oýlanýar ol türkmeni hakyky türkmen edýän onuň milli merte besini milli buýsanjyny belende göterýän häsiýetleri öz döwürdeşleriniň her birinde görmek isleýär şahyryň soňky döwürde neşir edilen meniň dünýäm atly kitabynyň başynda ýerleşdirilen goşgular başy diýen şygyrda şeýle setirler bar agzy aşa ýetse aýnaman bilýän synaga salynsa ownaman bilýän özüni oýnatman oýnaman bilýän şeýleräk türkmeni göresim gelýär öz aslyny bilýän pederin bilýän pähimiň paýhasyň gadyryn bilýän umuman özüniň ederin bilýän şeýleräk türkmeni göresim gelýär berdinazarhudaýnazarow öz eserlerinde möwsümleýin geldi geçer wakalara däl de durmuşdaky durnukly ahlak hem ruhy gymmatlyklara ýüzlenýär şahyryň liriki gahrymany ynsany hakyky ynsan edýän onuň mertebesini ýokary göterýän sypatlaryň goragçysy hökmünde çykyş edýär hakykata gol ýapmak dogruçyllyk şahyryň döredijilikde baş ýörelgesi ol iňňän kyn şertlerde de şol haky katy aýtmagyň ebeteýini tapýar şahyr ynsan mertebesini ýokary götermäge aýratyn üns berýär bu pikir onuň köp eserleriniň içinden eriş argaç bolup geçýär ynsap päklik halallyk ynsan mertebesi ar namys ýaly adamy bezeýän häsiýetler şahyryň eserlerinde gozgalýan baş meselelerdir şahyr eserlerinde adamlary özlerinde şeýle hä siýetleri terbiýelemäge saklamaga hiç bolmanda ol ajaýyp häsiýetleriň ýok bolup gitmegine ýol bermezlige çagyrýar berdinazarhudaýnazarow ululy kiçili poemalaryň birnäçesini döretdi şahyra ilkinji meşhurlyk getiren iri göwrümli eseri gyzgyn sähra poemasydyr şahyr garagum derýasynyň gurluşygynyň köp tiražly gazetiniň gezme habarçysy bolup işlän döwründe çölde kanal gurujylaryň arasynda ýaşaýar we olaryň durmuşyndan bu eseri ýazýar öz gahrymanlary bilen bilelikde duz çörek iýip bir howadan dem alyp ýaşamagy olaryň durmuşyna ýakyndan belet bolmagy galyberse de tebigy zehin şahyra uly üstünlik getirýär gyzgyn sähra poemasynda täsirli wakalar poeziýanyň şirin şerbedine gahrymanlaryň çuňňur duýgusyna ýugrulyp çeper suratlandyrylýar eserde şygyr setirleri owazly akgynly bu eser barada tükmenistanyň halk ýazyjysy kerim gurbannepesow şeýle ýazýar ellinji ýyllaryň or tasynda berdinazar hudaýnazarowyň biziň edebiýatymyza gelmegi bilen poeziýamyz täze öwüşgin aldy poeziýamyzyň gyzgyn sähra diýen liro epiki soňra seniň ýaşlygyň bolupdy diýen liriki poemalar bilen baýlaşmagy uly hadysa bolupdy sebäbi şundan ozalky türkmen sowet poeziýamyzda gahrymanyň pynhan içki dünýäsine çylşyrymly ykbalyna şeýle çuňňur özboluşly aralaşylmandy gyzgyn sähradaky gahrymanlaryň döwrebaplygy söweşjeňligi baý ruhy seniň ýaşlygyň bolupdydaky liriki gahrymanyň uly şahsyýeti kämil oýlanmalary biziň poeziýamyz üçin täzelikdi şahyryň her bir ýygyndysy hatda her bir goşgusy çeper hadysa çeper açyş hökmünde okyjylaryň aňyna siňdi onuň täsin dürli reňklere öwüşginlere baý şahyrana dünýäsi bar kerim gurbannepesowyň aýdyşy ýaly berdinazar hudaýnazarowyň poeziýa dünýäsi örän lezzetli ol dünýäniň içi giň howasy arassa ondan dem aldygyňça dem alasyň gelýär şonuň bilen birlikde bolsa ol dünýäniň howsalasy da aladasy da özüne ýetik ol dünýäde gögem gürleýär ýyldyrymam çakýar tupanam turýar emma durmuş hemme bela beteri ýeňýär durmuşy ykrar edijilik ruhubelentlik şahyryň poeziýasyny tapawutlandyrýan esasy aýratynlykdyr döwletmämmet azady nji ýylda doglan türkmenleriň beýik şahyrlaryndan biridir türkmenistanyň garrygala oblastynyň etrek derýasyyň boýundaky gürgen raýonunda ýaşan edebi lakamy azady kakas magtymguly ýonaçy ýonaçy dürli gol hünarleri bilen birlikde ýona tikipdir şonun üçin oňa magtymguly ýonaçy diýipdirler ýonaçy ogluna öz kakasynyň döwletmammediň adyny dakýar ýöne bu oglunyň ýaşlykdan garrymolla diýen lakamy ýörginli bolyar şu fakt garrymollanyň diňe bir kakasy magtymguly ýonaçy sowatly bolman eýsem onuň atasy döwletmämmet ýonaçynyň hem halk arasynda molla adyny alan hatly sowatly adam bolandygyna güwä geçyär diýmek azady arkama arkam aňyrdan gelyän sowatly medeniyetli we gurply maşgalada dünýä inipdir terbiýie alypdyr döwletmämmet azady ilki oba mollasynda sowadyny çykýar soňra hywa medreseleriniň birinde okuwyny dowam etdirýär medrese döwründe ol arap pars dillerini kämil öwrenýär türki ýazuw dilini oňat özleşdirýär şol wagt şu dillerde ýazylan we talaplara elýeter bolan edebiýata taryha filosofiýa esasan hem yslam dininiň taglymatlaryna degişli kitaplary golýazma ýygyndylary irginsiz okaýar we öwrenýär megerem şol ýyllarda onuň öz halkyna neneňsi hemaýat etmelidigi baradaky özboluşly oý pikiri tertibe girip ugrandyr sebäbi hywada okap nyzamyny nowaýyny jamyny hysrow dählewini okamazlyk bilmezlik mümkin däl ahyry belki ony türki dilde eser ýazmaklyga iteklän alyşir nowaýy bolandyr döwletmämmet azady nowaýynyň sabai saýýar edi älem eseri bilen tanşanda onuň njy babynda bähramyň nowaýa ýüzlenip aýdýan şu sözlerini de okandyr olaryň nyzamy dählewi jamy dagy göz öňünde tutulýar farsy kelamlary farsy äheňler bolup ondan çykan owazlar hem farsy labzyndady olary farsyçany bilyän kişiler okap köp türki halklar ondan bibähre galypdyrlar sen öz nyzamyňny türki dilde ýazdyň farsy dilinde yazmagy ar namys bildiň dünýädäki şahslar içinde kim türki bolsa ol ýeriň halklary hem türki dilde gepleşýärler sen şu halaty hasaba alanyň sebäpli türki ulusyny ilini gaty begendirmekde ylymly bilimli etmekde edebi döredijilik işine ugrukdyrmada uly tapawut dredersiň döwletmämmet azady ýaşap njy ýylyň mart aýynda aradan çykýar magtymguly kakasynyň ölümüne bagyşlap ýazan atamyň diýen elegiýasynda onuň ýaşandygyny şeýle ýatlaýar döwletmämmediň jaýlanan ýeri etrek çaýy bilen soňy dagynyň arasynda aktokaýda ýerleşýän garry molla diýen gonamçylykdadyr döwletmämmet azadynyň wagzy azat behiştnama hekaýaty jabyr ensar rubagyýat ez ruýy zary we doga diýen eserleri we birnäçe goşgulary bize gelip ýetipdir gökdepe söweşi ikinji ahal teke ekspedisiýa birinji ahal teke ekspedisiýasy şowsuz tamamlanandan soň patyşa hökümeti haýal etmän ahalyň ýerlerini basyp almak üçin ikinji ýörişe güýçli taýýarlyk görüp başlaýar bu taýýarlyk örän düýpli hem ar almak ruhunda geçirilipdir ýylyň başynda ikinji ahal teke harby ýörişiniň baştutany edilip nji ýylyň hywa ýörişine hem de nji ýyllardaky rus türk urşuna gatnaşan generalm skobelewbellenýär şol wagtnurberdi hanýaraman ýatan eken onda da ol yzgantda gyssagly maslahat geçirýär maslahatda ähli ilaty gökdepä ýygnamaly edilýär emmanurberdi han basym ýogalypdyr onuň ýerine ogly magtymgulynybütin ahalyň hany diýlip yglan edilýär ol ýaş eken şonuň üçin dykma serdaronuň wezirligine gurbanmyrat işanbolsa bütin ahalyň kazylygyna bellenipdir galanyň gurluşygy güýçlendirilipdir general skobelew nji ýylyň maý aýynda krasnowodskä gelýär ol dessine rus goşunlarynyň ýerleşen ýerleri we olaryň ýagdaýy bilen tanyşýar ol goşunyň ok ýarag azyk suw bilen üpjün edilmegine uly üns berýär hazar deňziniň kenaryndan başlanan demir ýol baleýşem menziline çenli ýetirilipdir generalyň buýrugy bilen rus goşunlary haýal etmän bama süýşüp gelipdirler ýoldaky obalary weýran edipdirler şkobelew bamyda esasy güýçlerini goýup nji ýylyň iýul aýynyň başlarynda atly top raketa stanogyny alyp gökdepäni öwrenmek üçin barlag ýörişini geçirýär ol gökdepäniň golaýyndaky ýegenbatyr galasyny we ýaňgala obasyny eýeläpdir şol ýerden gökdepe galasy bilen baglanyşykly özlerine gerekli maglumatlary alyp yzyna bama gidipdir ruslaryň yza çekilýän ýoluny kesmek üçindykma serdar bilengulbatyr serdarpatyşa goşunlarynyň üstüne hüjüm edipdir şol gün berkeli hanyň baştutanlygynda mary türkmenlerinden den gowrak atly gökdepä kömege gelipdir olar hem gyzgyny bilen söweşe giripdirler ruslar bilen bolan çaknyşykda türkmenlerden e golaý adam heläk bolupdyr olaryň arasynda bäherdenlihudaýar han marydan gelen berkeli han bar eken ruslar gökdepe galasyna aýgytly hüjüm etmezden öň ony pugta öwrenip galanyň nusgasyny çekipdirler galanyň umumy meýdany gektardan gowrak bolupdyr diwarynyň düýbüniň galyňlygy metre depesiniň galyňlygy metre golaý beýikligi bolsa metre golaý bolupdyr galany goraýjylaryň ýaragy juda ýöntem bolup esasan sowuk ýaragdan ybarat eken olarda bary ýogy müň tüpeň bar eken galany goraýjylar kömek bermeklerini haýyş edip mary we hywa türkmenlerine ýüz tutupdyrlar beýik saparmyrat türkmenbaşy şol uruşda ähli tireleriň wekilleri şol sanda daşhowuzdan hem gökdepä gelip türkmen topragyny goradylar diýip belläpdi marydan topaz hanyň baştutanlygynda dekabr aýynyň inde müň atly gelip nji ýylyň ýanwar aýyndaky söweşlere gatnaşypdyrlar rus goşunlary ýuwaş ýuwaşdan öňe süýşüp tazeden ýegenbatyr galasynda ymykly ornaşýarlar nji ýylyň dekabr aýynyň ortasyna çenli şol ýere rota ýüz sany atly topar eskadronlaryň si top raketa stanogy müňe golaý naýzaly müň gylyçly goşun müň topçy jemlenipdir bu ýere ot açýan ýaraglar üçin köp sanly ok put däri hem de köp mukdarda azyk daşalypdyr şeýlelikde gökdepe galasyna hüjüm etmäge hemme zat taýýar edilipdir soňra rus goşunlary aýgytly söweş geçirip harby taýdan has ähmiýetli bolan ýaňgala obasyny eýeleýär general skobelew gala aýgytly hüjüm etmezinden öň ony gabamagy ýüregine düwýär onuň bar aladasy gala ýygnanan türkmenleri galadan çykarman gyrmak bolupdyr türkmenler hem galany goramak üçin berk taýýarlyk görüpdirler her bir türkmen tiresiniň ýolbaşçysy we olaryň goramaly ýerleri anyk kesgitlenipdir patyşa goşunlary her näçe jan etseler de olara galany doly gabamak başartmandyr sebäbi galanyň günbatary hem de demirgazyk tarapy tutuşlygyna galany goraýjylaryň ygtyýarynda bolupdyr olar şol ýerlerden islän wagtlary girip çykyp bilipdirler umuman galany goraýjylaryň gaýraky gum bilen arasy üzülmändir magtymguly han ýaş bolansoň galanyň içinde ähli işlere umumy ýolbaşçylyk etmek dykma serdar bilen gurbanmyrat işanyň hem de orazmämmet hanyň elinde jemlenipdir gala ýygnanan ilat şol adamlary goldapdyr olaryň yzyna düşüpdir türkmenler gylyç pyçak hyrly tüpeň syryklaryň ujuna gyrkylyk synny berkidilip ýasalan naýza bilen şol döwrüň iň kämil ýaragy bilen ýaraglanan rus goşunlaryna garşy gahrymanlarça söweşipdirler türkmenler garpyşma söweşine ökde bolansoň ruslar olary golaýyna getirmän köplenç tüpeň we top okuna tutupdyrlar galany goraýjylar elleri sowuk ýaragly gijelerine çozuş edipdirler jemi üç gezek nji ýylyň dekabr aýynyň inde ynda we nji ýylyň ýanwar aýynyň ündegijeki çozuşlar geçirilipdir birinji çozuşa müň adam ikinji çozuşa müň adam üçünji çozuşa bolsa müň adam gatnaşypdyr şunuň ýaly köpçülikleýin çozuşlara diňe uly ýaşly adamlar gatnaşman ýaşly ýetginjekler hem gatnaşypdyrlar birinji çozuşda türkmenler ruslaryň apşeron polkunyň nji batalýonynyň baýdagyny iki sany dag topuny köp mukdarda ok däri ençeme berdanka tüpeňini olja alypdyrlar iki gezekki çozuşdan soň ruslar türkmenleriň gije çozuş tilsimini taktikasyny düýpli öwrenip onuň garşysyna zerur goranyş çärelerini geçiripdir uzyn gije söweşe taýýar bolup durupdyrlar şonuň üçin türkmenleriň nji ýanwardaky bolan üçünji çozuşy şowsuz tamamlanypdyr söweş meýdanynda ýüzlerçe adamyň jesedi galypdyr türkiýe resmi ady türkiýe respublikasy bir bölegi aziýanyň günorta günbatar böleginde beýleki bölegi günorta ýewropada ýerleşýän döwlet ýurduň territoriýasynyň easy bölegi anatoliýa ýarymadasynda kiçi aziýa ýarymadasy gara deňiz bilen ortaýer deňziniň aralygynda ýerleşýär türkiýe gündogarda gruziýa ermenistan azarbeýjan we eýran bilen günortada yrak we siriýa günbatarda gresiýa bolgariýa bilen serhetleşýär onuň kenarlaryny dört sany deňiz ýuwýar gara deňiz ortaýer deňzi egeý deňzi we mermer deňzi türkiýeniň umumy tutýan meýdany inedördül kilometr bolup şonuň inedördül kilometri kiçi aziýa ýarym adasynda galan müň inedördül kilometri hem ýewropadadyr ýagny balkan ýarym adasynyň günorta gündogaryndadyr türkiye dünýäniň iň täsin ýerinde gadymy aziýanyň ýewropanyň we afrikanyň biri birine iň golaýlaşýan ýerinde aziýanyň ýewropa bilen araçäkleşýän ýaýlymynda ýerleşýär ol günortadan demirgazyga kilometre gündogardan günbatara kilometre uzalyp gidýär üç tarapy deniz bilen gurşalan türkiye döwleti birinji jahan urşundan soň nji ýylda mustafa kemal atatürk tarapyndan esaslandyrylýar türkiye dünýäniň birnäçe abraýly guramalarynyň agzasydyr nji ýylyň oktýabr aýynda türkiye ýewropa bileleşigine doly hukukly agza bolmak üçin gepleşiklere başlady türkiýeniň uly millet mejlisi nji ýylyň aprel aýynyň inde döredildi ol ýurduň kanun çykaryjy organydyr deputatlar halk tarapyndan her ýylda bir gezek geçirilýän saýlawlaryň netijesinde saýlanýar mejlisde deputat bar ýurduň ýerine ýetiriji häkimiýetine premýerministr ýolbaşçylyk edýär ol ministrler kabinetine başlyklyk edýär premýerministr mejlis tarapyndan ýyllyk möhlete saýlanýar türkiye ýurtda parahatçylyk dünýäde parahatçylyk ýörelgelerine esaslanýan daşary syýasatyny üstünlikli durmuşa geçirip ony sebitdäki yurtlar bilen özara bähbitli gatnaşyklar hormat goýmak esasynda dowam etdirýär türkiýeniň territoriýasy ýerasty magdanlara baýdyr ýurtda altyn kümüş mis boksit wolfram simap demir marganes daş we goňur kömür nebitdir gaz çykarylýar hromitiň gorunyň çykarylmagy we eksport edilmegi wolframyň we sürmäniň gory boýunça türkiye dünýäde birinji orunlaryň birini eýeleýär bu ýerde bütin günorta gündogar aziýa boýunça daş we goňur kömrüň iň iri ýataklary bar himiki çig mal we tebigy gurluşyk materiallar hem köp dürlüligi bilen tapawutlanýar türkiýeniň baý haýwanat dünýäsi bar munda aziýa bilen ýewropanyň biri biri bilen araçäkleşmeginiň uly täsiri bar täsin geografiki ýerleşişi we dürli howa şertlerine eýe bolandygy üçin bu ýurduň ösümlik dünýäsi beýleki ýakyn gündogar ýurtlarynyňka seredeňde örän baýdyr ýurtda müňden gowrak ösümlik görnüşi bar şeýlelikde ýurtda diňe bir ortaýer deňziniň faunasynyň görnüşleri bolman eýsem ýakyn we gündogar ýewropa kawkaz hem de arap ýarym adasynyň faunasyna degişli haýwanlara duş gelmek bolýar türkiýeniň esaslandyryjysy mustafa kemal atatürküň ýaşan kyn döwründe bitiren uly işleri alyp baran üstünlikli syýasatlary syýasy meselelerdäki öňdengörüjiligi bilen dünýäde meşhur bolan şahsyýetdir dünýäde meşhurlyk gazanan türk sungat ussatlary da az däl olardan pianinoçy fazyl saý we süher pekinel opera aýdymçysy leýla genjer edebiýatçylardan orhan pamuk ýaşar kemal nazym hikmet mehmet akif ersoý hüseyin nihal atsyz şahyrlardan nuri bilge jeýlan ferzan özpetek dagy dünýä medeniyetine uly goşant goşan ady belli şahsyýetlerdir matematika boýunça birnäçe teoriýalaryň üstünde işlän jahit arf molekulýar biologiýa we kwant teoriýasy babatda ylmy işler ýazan oktay sinanogly taryhçy halil inaljyk we ilber ortaýly beýni hirurygy gazi ýaşargil dagy bolsa dünýä ylmyna goşant goşan türk alymlary hasaplanýar türk aşhanasy hytaý we fransuz aşhanalary ýaly dünýäniň iň meşhur hem baý aşhanalarynyň biridir geografiki ýerleşişi we gadymy taryhy ýurduň aşhanasynyň baý bolmagyna öz goşandyny goşupdyr türk aşhanasy mesopotamiýa we balkan aşhanasyndan hem täsirlenipdir osman imperiýasynyň aşhanasy bolsa türk aşhanasynyň esasyny düzýär osman imperiýasynyň aşhanasynda dürli hilli çorbalar zeýtun ýagyna ýatyrylan gök önümler etli naharlar balyk börek we süýji tagamlar taýýarlanylýardy şeýle hem ýurduň her taýpasynyň we obasynyň özüne mahsus tagamlary hem bar türkiýeniň döwlet teleradiokompaniýasy trt ýurduň ilkinji teleýaýlymydyr ol teleýaýlymy we radiosy bilen ýaýlyma çykýar trt niň döredilmegi bilen göz önünde tutulan maksadyň beýleki ýaýlymlar bilen bäsleşmek ýa da girdeji gazanmak bolman eýsem jemgyýetiň bähbidini gorap ýokary hilli gepleşikleri taýýarlamakdan ybaratdyr türkiýeniň bazarynda milli sebitara we sany ýerli teleýaýlymlar bar iň köp tomaşa edilýän ýaýlymlar samanýolu kanal d atv show tv we stardyr ýurtda ykdysadyýet meselelerine we habarlara üns berýän ýaýlymlar hem az däl ýurduň iň köp okalýan gazetleri posta hürriyet zaman radikal milliýet we sabah gazetleridir türkiýeniň kinematografiýasynda ilkinji kino nji ýylda surata düşürildi şol döwürde fuat uzkynaý aýastefanosdaky rus ýadygärliginiň ýykylmagy atly filmi surata düşüripdi njy ýyllar aralygynda sany serial we film surata düşürildi metin erksanyň režissýorlygynda suwsuz ýaz atly reňksiz film nji ýylda halkara berlin kinofestiwalynda altyn aý baýragyna mynasyp boldy nji ýylda ýeşilçam kino industriýasy ýurduň kinematografiýasyna uly goşant goşdy türkan şoraý filiz akyn ýylmaz güney kadir inanyr ediz hun ýaly kino ussatlary öz filmleri bilen türk tomaşaçylarynyň söýgüsini gazandy häzirki ýyllarda da kino industriýasy çalt depginlerde ösýär iň köp tomaşa edilýän filmler gora dondurmam gaýmak gurtlar jülgesi atam we oglum türkiýede sporta uly üns berilýär ýurtda sportuň iň gowy görülýän görnüşleriniň biri hem futboldyr türkiýeniň futbol boýunça milli ýygyndysy hem bu ugurda uly üstünliklere eýe boldy nji ýylda geçirilen dünýä futbol çempionatynda türkiýeniň milli ýygyndysy hormatly üçünji ýere mynasyp boldy şeýle hem nji ýylda belgiýa bilen gollandiýanyň bilelikde gurnan ýewropa futbol çempionatynda bolsa ýygyndy topar altynjy orny eýeledi türkiýeniň birinji futbol ligasynda çykyş edýän galatasaraý futbol topary nji ýylda uefa nyň kubogynyň finalynda angliýanyň arsenal toparyndan üstün çykyp bu kuboga eýe bolan ilkinji türk toparydyr şol ýyl ol ýewropanyň süper kubogyny eýeläp dünýädäki iň meşhur futbol toparlarynyň hataryna goşuldy bu toparyň düzüminde çykyş edýän hakan şüküri hem de häzirki wagtda da ýewropanyň güýçli toparlarynda oýnaýan tunjaý şanlyny we nihat kahwejini köp sanly futbol janköýerleri tanaýar adana adyýaman afýonkarahisar agry aksaraý amasýa ankara antalýa ardahan artwin aýdyn balykesir bartyn batman baýburt bilejik bingöl bitlis bolu burdur bursa çanakkale çankyry çorum denizli diýarbakyr düzje edirne elazyg erzinjan erzurum eskişehir gaziantep giresun gümüşhane hakkari hataý ygdyr ysparta ystanbul izmir kahramanmaraş karabük karaman kars kastamonu kaýseri kyrykkale kyrklareli kyrşehir kilis kojaeli konýa kütahýa malatýa manisa mardin mersin mugla muş newşehir nigde ordu osmaniýe rize sakarýa samsun siirt sinop siwas şyrnak tekirdag tokat trabzon tunjeli şanlyurfa uşak wan ýalowa ýozgat zonguldak serdar öňki ady gyzylarbat sssr wagtynda rusça kizyl arbat ýagny diýip ýazylýardy bu türkmenistanyň balkan welaýatynyň balkanabat we türkmenbaşy şäherinden soň üçünji uly şäheri ilaty töweregi bu şäher aşgabat we balkanabat şäherleriniň arasynda olardan takmynan deň aralykda ýerleşýär serdar şeýle hem etrap bolup ol janahyr purnuwar hojagala goç zaw paraw çukur diýen ýaly birnäçe obalary we daýhan birleşiklerini öz içine alýar bu zawodyň düýbi nji ýylda esasy demir ýol ussahanasy hökmünde tutulýar nji ýylda ussahanany rekonstruksiýa edýärler nji ýylda onuň ady parawoz remont ediş zawodyna üýtgedilýär nji ýylda bolsa häzirki adyna eýe bolýar beýik watançylyk urşy döwründe bu zawodda broneotlylar bejerlipdir we goranyş önümleri ýasalypdyr nji ýyldan bäri sisternalary bejermek bilen meşgullanýar nji ýylyň başynda we osly sisternalary remont edýärdi wagon tekerlerini bejerýärdi we şaý seplerini ýasaýardy bu zawod garaşsyzlyk döwründe türkmenistanyň ilkinji prezidenti saparmyrat niýazowyň başlangyjy bilen guruldy we häzirki wagtda ýüplik çykarmak bilen meşgullanýar zawod öz önümlerini esasan daşary ýurtlara eksport edýär serdaryň aýal gyzlary uzak wagtlardan bäri halyçylyk ussatlyklary bilen meşhurdyr bu ýeriň halyçylary nji asyryň birinji ýarymynda dünýäde iň uly ölçegli teke gölli halysyny dokadylar we ol haly ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi häzirki wagtda ol haly aşgabat şäheriniň haly muzeýinde saklanýar bu zawod sssr döwri gurulyp häzirki wagtda hem önüm bermegini dowam edýär zawodyň çykarýan önümi esasan daşary ýurtlara eksport edilýär serdar şäheriniň ösümlik ýag kärhanasy pagta çigidinden nahar ýagyny çykarmak boýunça ýöriteleşýär zawodyň önümi içeri we daşarky bazarlarda uly islege eýedir han ahmet türkmenistanyň premýer ministri bolan röwşen hallyýew türkmenistanyň belli halk aýdymçysy bolan türkmenistanda belli zyýarat edilýän ýerleriň biri rus patyşa döwründe gurulan öň serkow bolan öň kaçkowskiý ýa da orlýonok diýip atlandyrylýardy njy ýylyň tomsunda bu ýerde täze çagalar sagaldyş merkezi guruldy we işläp başlady gana günbatar afrikadaky döwlet paýtagty akkra tutýan meýdany müň inedördül kilometr administratiw taýdan welaýata bölünýär ilaty million adam döwlet dili iňlis dili dini hristian yslam we däp bolan käbir afrikan ynançlaram bar pul birligi sedi milli baýramy nowruz aýynyň sy şol gün gana ýurt garaşsyzlygyny yglan etdi nji ýyl gana birleşen milletler guramasynyň afrika birligi guramasynyň afrika bileşiginiň günbatar afrika ýurtlarynyň ykdysady jemgyýetiniň agzasy kontinental döwlet günorta serhedini atlantik okean ýuwýar günbatarda şirmaýy kenar respublikasy demirgazykda burkina faso we gündogarda togo bilen serhetleşýär kenar serhediniň uzynlygy kilometr ýurduň tutýan meýdanynyň agramly bölegini düzlikler tutýar günorta günbatarynda we gündogarynda aşanti we kwahu platolary ýaýylyp ýatyr akkra şäheriniň etraplarynda ýygy ýygydan ýer titreýär iň beýik gerşi afajoto dagy m peýdaly gazylyp alynýan baýlyklary almaz alýuminiý asbest altyn demir hek daşy duz marganes nebit tebigy gaz uran hrom we galaýy ilaty günbatar afrikanyň iň bir gür ilatly ýurdy hasaplanýar nji ýyldaky maglumatlara görä ilatyň gürligi inedördül kilometre adam düşýär ilat orta hasap bilen ýylda göterim artýar ýurtda ýaşa ýeten ýaşaýjylaryň sany göterime barabar ortaça ýaş dowamlylygy ýyl erkelerde ýyl aýallarda bolsa ýyl ykdysady taýdan işjeň ilaty milliona adama ýetýär gana ýarym etniki döwlet ýurduň ilatynyň göterimi şäherlerde ýaşaýar iri şäherleri kumasi müň adam tamale müň adam tema müň adam obuasi müň adam teşei müň adam ilatyň göterimini bolsa ýewropalylar tutýar nji ýylda liberiýadan müň adam serra leoneden müň adam we togodan müň adam göçüp geldi njy ýyllarda gananyň raýatlary ýewropa ýurtlaryna işlemäge gitdiler nji ýylda ýewropa ýurtlarynda müň sany ganaly emigrant hasaba alyndy döwlet gurluşy respublika nji ýylyň türkmenbaşy aýynyň sinde kabul edilen konstitusiýa hereket edýär prezident ýurduň baştutany we ýaragly güýçleriniň baş serkerdebaşysydyr ol ähliumumy saýlawlar esasynda dört ýyl möhlete saýlanýar bu wezipä iki möhlete saýlanyp bilýär bir palataly parlamente deputatlar hem adamlyk ýerli milli assambleýa ähliumumy saýlawlar esasynda dört ýyllyk möhlete saýlanýar prezident kufuor jon kofi aguekum onun orunbasary alhaji mahama aliu goranmak güýji ýurduň ýaragly güýçleriniň düzüminde müň adam bar olaryň müňi gury ýerde müňi denizde we müňi bolsa howa güçýlerinde gulluk edýär nji ýylda ýurt goranmak üçin milliard sedi möçberinde pul harçlady gananyň ykdysadyýetiniň esasy pudaklary oba hojalygy we altyn gazylyp alynýan senagatydyr njy ýylda tema ýurduň iri senagat merkezi şäherinde erkin ykdysady zolagy döredildi senagaty ykdysadyýetinde magdan senagatynyň möhüm ähmiýeti bar njy ýyllarda magdan senagatynyň önümçilik pudaklaryna öňdebaryjy tehnologiýa ornaşdyryldy gana kakao hasylyny ýygnamak we eksport etmek almaz altyn marganes gazyp almak boýunça dünýäde öňdäki orunlary eýeleýär marganes magdanyny gazyp almakda dünýäde nji orunda durýar nji ýylda milliard million tonna marganes magdany gazylyp alyndy dokma aýakgap tikin senagatynyň kärhanalary bar tokaý senagatynyň kärhanalary öz önümleriniň ep esli bölegini eskport edýär ýurtda importyň möçberi eksportdan geçýär nji ýylda milliard dollarlyk hant daşary ýurtlardan satyn alnan bolsa milliard dollarlyk haryt satyldy esasy satyn alýan harytlary tehnika nebit we azyk önümleri import boýunça esasy hyzmatdaşlary nigeriýa göterim beýik britaniýa göterim abş göterim italiýa hytaý we şyrmaýy kenar respublikasy göterim hem de germaniýa göterim gana öňden belli altyn kakao kauçuk agaç önümlerini eksport edýän ýurtdyr şelýe hem almaz alýuminiý ananas boksit agaç önümleri hem daşary ýurt bazarlaryna satýar esasy eksport edýän hyzmatdaşlary gollandiýa göterim beýik britaniýa göterim abş göterim germaniýa göterim fransiýa göterim nigeriýa göterim belgiýa göterim we italiýa göterim energetika ýurtda elektrik energiýanyň göterimi agaç kömrüni ulanmak arkaly öndürilýän bolsa göterimi nebit önümlerinden we galan göterimi hem wolta derýasynyň kenaryndaky kponge we akosombo gidro elektrik beketlerinden alynýar ýeketäk energiýa ulgamy ýok ýerli ýaşaýjylar üçin ilkinji mekdep pormgallar tarapyndan njy ýylda açylýar ýurtda ýyllyk bilim hökmanydyr çagalar ýaşynda mekdebe barýarlar nji ýylda başlangyç mekdepleriň gatnaşygy göterime ýetdi okuwçylar ýaşdan başlap orta mekdebe gatnaýarlar orta mekdepde bilim iki döwürde üç ýyldan berilýär nji ýylda afrikanyň ösüş banky gana bilim ulgamyny kämilleşdirmek üçin million dollar karz pul we million dollar gaýtargysyz pul kömegi berdi mekdepleriň kompýuterleşdirilmegi dowam etdirilýär ýokary okuw ulgamynyň düzüminde uniwersitet politehniki institut we kollež bar nji ýylda gana döwlet uniwersitetiniň nji ýylda açyldy ýedi fakultetinde mugallym zähmet çekip müň talyp bilim aldy şol ýyldaky maglumatlara görä kumasi şäherindäki nkrumy uniwersitetinde mugallym we müň talyp bardy ýokary okuw jaýlarynda bilim iňlis dilinde berilýär nji ýyldan bäri ýurtda ilatyň uly ýaşdaky böleginiň arasynda sowatsyzlyga garşy göreş alnyp barylýar nji ýylyň aprel aýynda ýurduň mejlisi bilim üçin býujetden bölünip berlen million dollara barabar bolan pul serişdesini tassyklady saglygy saklaýyşy ýurtda gyzzyrma gökbogma gyzamyk we ýokanç keseller giň ýaýrandyr arassa agyz suw gytçylygy bar nji ýylyň ortalarynda e golaý hassahanada lukman we müň şepagat uýasy zähmet çekdi nji ýyldaky hasaplamalara görä umumy içerki önümden göterimi saglygy saklaýyş pudagyna harçlanýar eken gana resmi ady gana respublikasy ol afrikanyň günbatarynda ýerleşip km meýdany tutýar paýtagty akkra gana welaýata bölünýär ilaty mln müň adam döwlet dili iňlis dili pul birligi sedi döwlet gurluşy respublika baştutany perzident gana ösen dag magdan senagaty bolan agrar ýurtdur bmg nyň agzasy häzirki gananyň etniki toparlary yzygiderli migrasiýanyň netijesinde döredi olaryň käbiri akanlar demirgazykdan geldiler beýlekileri we ga gündogardan geldiler xv asyrda akanlar ýerli ilaty gysyp çykaryp kenarýakalaryny özleri eýelediler akanlaryň irkidörän döwlet birleşmeleri söwda edipdirler we biri biri bilen uruşlar alyp barypdyrlar xvii asyrda aşantiler öz paýtagty kumasiden ýöriş edip döwlet bileleşikleriniň ählisini özüne tabyn edýär xv asyryň ahyrynda gana gelen ilkinji ýewroopalylar portugallar bolup olar bu ýerde galalar salypdyrlar portugallar bu ýerden altyn gul alyp gidipdirler altyn kenar diýen at hem şundan galypdyr altyn kenaryň baýlyklary beýleki ýewropa ýurtlaryny hem gyzyklandyrypdyr niderlandiýa şwesiýa daniýa russiýa beýik britaniýa bu ýerden palma ýagy pil çünki maýmyn derisi ýaly zatlary demir gurallar bilen alyş çalyş edipdirler iň köp girdeji gul söwdasyndan gelip nji ýylda nji ýylda gul satylypdyr xvii asyrda altyn kenar ugrundaky bäsleşikde beýik britaniýa üstün çykýar xix asyrda kenar ýakasynda ornaşan iňlisler bilen içerki etraplarda agalyk edýän aşantileriň arasynda uruşlaryň bolmagyna getirdi nji ýylda aşantiniň çägi hem baknalyga öwrüldi şol ýylda täze konstitusiýa girizilip kenar ýakasyndaky iri üç şäherden akkra keýp koast sekondi hersinden bir wekil kanunçykaryjy maslahata saýlanmaga hukuk alýar iki jahan urşy aralygynda altyn kenarda halk köpçüliginiň göreşine ýolbaşçylyk eder ýaly syýasy partiýa ýokdy altyn kenar ikinji jahan urşy döwründe angliýanyň tarapynda urşa çekildi müňden gowrak adam iňlis goşunynda uruş hereketlerine gatnaşyp etiopiýanyň birneony azat etmäge gatnaşdylar uruş bahanasy bilen salgytlar girizildi kakao palma önümleri kauçuk beýleki çig malyň daşary ýurda çykarylyşy artdy uruş ýyllarynda kanunçykaryjy maslahatyň afrikan wekilleri iňlis hökümetinden uruşdan soň altyn kenarda nähili syýasatyň ýörediljekdigini demokratik konstitusiýanyň girizilmegini dolandyryjy toparyň atrihanlaşdyrylmagyny talap edýärler nji ýylda konstitusiýanyň taslamasy iňlis ministrine berilende bu taslama ret edilýär altyn kenaryň garaşsyzlygy ugrunda işjeň göreşijileriň biri kwamo nkrumadyr ol özüniň baknalyk ýurtlaryň işçilerine daýhanlaryna intellegensiýasyna ýüzlenmesinde baknadarlyga garşy köpçülikleýin göreşe çagyrdy k nkruma doly garaşsyzlygy talap edýär nji ýylda k nkrumanyň teklibi boýunça kanunçykaryjy maslahat iňlis parlamentinden altyn kenaryň özygtyýarlynyň jar edilmegini talap edýär halk köpçüligi bu çözgüdi goldaýar emma iňlis baknadarlary bilen ylalaşyjy syýasat alyp barýan toparlar oňa garşy çykypdyrlar hat da ýurdy böleklere bölmek howpuny hem döredipdirler njy ýylyň saýlawlarynda ýene halk partiýa ýeňiş gazanypdyr iňlis hökümeti togonyň günbatar bölegini altyn kenara birleşdirmek bilen gana ady bilen özbaşdak bermäge mejbur bolýar netijede nji ýylyň nowruz aýynyň da gananyň garaşsyzlygy jar edilýär ýurduň taryhynda täze döwür başlanýar milli ykdysadyýeti medeniýeti ösdürmäge başlanylýar halkara we syýasy ýagdaýýny pugtalandyrmakda aýgytly ädim ätdi angliýa tarapyndan boýnuna dakylan nji ýylyň esasy kanunyna laýyklykda ganada monarhiýa düzgüni çaklanýardy kanuna laýyklykda ýurduň baştutany iňlis karoly onuň ganadaky wekili iňlis general gubernatorydy gana daşary syýasatda bitaraplygy saklady birnäçe döwletler bilen ilçi gatnaşyklary ýola goýdy nji ýylda atrikan döwletleriniň addis abeba maslahatynda afrikan birligi guramasy döredilýär baknadarlygy ýok etmek ugrunda afrika halklaryny göreşe çagyrmak maksady bilen gana afrikanyň garaşsyz döwletleriniň iv ý we afrika halklarynyň xii ý maslahatlaryny çagyrdy muňa jogap edip abş angliýa ganada syýasy dildüwşük gurady njy ýylyň baýdak aýynyň de k nkruma hökümetden çetleşdirilýär onuň ýerine hökümete milli azat ediş maslahatyny döreden polisiýa we goşun serkerdeleri gelýär iňlis dilinde çap edilýän gazetler ganian taýms deýli grefik hökümetiň gazeti hepdelik gazetler mirror hökümetiň gazeti standart uikli spekteýtor ekou we eskpiriens ýurtda nji ýyldan bäri hökümetiň garamagyndaky gana habarlar gullugy hereket edýär nji ýyldan bäri teleýaýlymlar we nji ýyldan bäri bolsa radio ýaýlymlar işleýär nji ýylda ýurtda müň adam internet ulgamyndan peýdalandy syýahatçylygy ýurduň geografik ýerleşişi deňiz kenarlary aw meýdanlary daşary ýurtly jahankeşdeleriň ünsüni çekýär nji ýylda ýurtda syýahatçylygy ösdürmek ugrunda işler durmuşa geçirilip başlandy njy ýylda syýahatçylyk pudagyny ösdürmek barada nji ýyla çenli döwür üçin toplumlaýyn milli meýilnama düzüldi njy ýylda syýahatçylyk pudagy million dollar girdeji getirdi nji ýylda ýurda müň daşary ýurtly jahankeşde geldi nige riya angliýa germaniýa abş we fransiýa ýaly döwletlerden ýygy ýygydan syýahatçylar gelýärler garagum çöli türkmenistanda ýerleşýär tutýan meýdany km bolan bu çöl türkmenistanyň prosentinden gowragyny öz içine alýar adynyň garagum gara gum gumunyň reňkiniň beýleki çölleriň gumundan garaňky reňkde bolanlygy sebäplidir türkmenistanyň çäklerindäki ähli çägelik düzlükleri öz içine alýar garagumuň iň uly böleginiň iki dürli ady bolup oňa peslik garagum ýa da merkezi garagum diýýärler ýer üstüniň deňiz derejesinden beýikligi töweregindäki ýerlerden pes bolany üçin oňa peslik garagum diýilýär merkezi garagum diýilmeginiň sebäbi bolsa bu çägelik meýdanyndan günbatarda da gündogarda da demirgazykda da günortada da başga çägelikleriň ýerleşýändigi üçindir merkezi garagum balkan ahal mary welaýatlarynyň çäklerine ýaýrandyr tutýan meýdany boýunça ikinji uly çägelige üňüzaňyrsy garagum diýilýär bu çägelik tutuşlygyna diýen ýaly daşoguz welaýatynda we lebap welaýatynyň demirgazyk günbatar çetinde ýerleşýär meýdany boýunça üçünji ýerde durýan çäge düzlüge günorta gündogar garagum diýilýär bu çägelik merkezi garagumuň gönüden göni gündogardaky dowamydyr günorta gündogar garagum lebap hem de mary welaýatlarynyň çäginde ýerleşýär garagumuň hemme ýeri boýdan başa çägeler bilen örtülen däldir günorta böleginde toýunly düzlükler takyrlyklar bilen cäge gerişleriniň depeleriniň utgaşykly ýer üstüniň giňden ýaýran çäkleri öri meýdanlary üçin ýylyň bütin dowamynda amatlydyr ata babalarymyz gumum bar humum bar diýip ýöne ýere aýtmandyrlar türkmen halkynyň sallançagy gowgaly ýyllarda goragçysy bolan we ony maldarçylyk gurluşyk önümleri şeýle hem dürli ýerasty baýlyklar bilen bol elin üpjün edýän bu ümmülmez giňişlik sözüň doly manysynda ülkämiziň genji hazynasydyr tükeniksiz baýlygydyr şuny göz öňünde tutup beýik saparmyrat türkmenbaşy mukaddes ruhnamada gaýmagyň galňasyn synman gaýnagyn goýny garagumly gorly türkmensiň garagumuň desterhanyň hazynaň rysgal bereketli barly türkmensiň diýip ýazýar s hytaý halk respublikasy gysgaltmasy hhr ýa da ýönekeý hytaý gündogar aziýada yerleyän döwlet ilat sany boýunça dünýäde iň iri döwlet mlrd gowrak ilatyň aglabasy etniki hytaýlylar özlerini atlandyryşlary han russiýadan we kanadadan soň territoriýasy boýunça dünýäde üçünji orunda durýar goňşy döwletler ýaponiýa russiýa demirgazyk koreýa we taýwan ix asyryň başynda demiriň öndürilişi vii asyr bilen deňeşdirende gezek artdy kümüş gezek duz öndürmek ösdi irrigasiýa suw gurluşygy ösdi ekin meýdanlary giňeldi hasyllyk artdy ýüpek gurçugyna üns berildi çaý gant çiňrigi pagta ekildi hünärmentçilik ösdi guýma manetalary hökümet öndürdi harby we oba hojalyk gurallary kämilleşdi ýüpek kagyz öndürmek çakyrdarçylyk gant gaýnatmak gämi gurluşygy ösdi köp ussahanalar işçi kärhanasy söwda hünärmentçiligiň merkezlerinde ýerleşipdirler olar daýhanlardan salgyt hökmünde alynýan önümleriň hasabyna işläpdirler onda iri ýer eýelerine degişli adamlar işledilipdir jemgyýetçilik zähmet bölünişigi netijesinde hünärmentçilik oba hojalykdan bölünip aýrylypdyr şäherlerde hünärmentçiligiň jemlenmegi bilen çanan loýan ýaly şäherler baýapdyr mukaddes ýerlerde gämi duralgalarynda täze şäherler peýda bolupdyr süýthor söwdagärler peýda bolupdyr bu pula bolan talaby güýçlendirilipdir kagyz pullar metal bilen çalşypdyr x xi asyrda bolup geçýär şäherleriň hünärmentçilik söwda merkezleriniň ykdysady kuwwatynyň artmagy öz özüňi dolandyrşa geçmäge mümkinçilik beripdir şäherler döwletýerlerinde ýerleşipdirler obadakylar garyplaşyp olara hojalyk ýöretmek kyn bolupdyr bölünip berilen ýerleriň peýdasy pes bolup jemgyýetde deňsizlik güýçli duýlupdyr hytaýda döwlet hökümetiözüniň syýasy ykdysady funksiýalarynyň amala aşyrmak üçin raýat harby adamlary we harby güýçleri artdyrmaly bolupdyr sebäbi oňa goňşy ýurtlar howp salyp durupdyr üstesine ýurduň içki howpsuzlygy üçinde zerurdy goşunda edara ediji gatlagy artmagy ýurtda boş ýerleriň artmagyna getirdi bu ýerler iri ýer eýeçiligiň eline geçdi hususy ýer eýeçiligi diňe ýokary synp wekilleriniň arasynda ýaýramak maýda ýer eýelerinde de bolupdyr üstesine viii asyrda koreýa tan nebereleriniň golundan boşady asly türk bolan an lu şan mongoliýanyň territoriýasynda ep esli ýerlere eýeçilik etdi onuň elinde harby güýç bardy kudanlar günbatarynda manžurlar uýgur eýeçiliklerini hytaýyň demirgazyk ýerlerini eýelediler gündogar aziýada kudan döwleti iň güýçli döwletleriň birine öwrüldi ýöne has da hytaýlylar we boýun egdiren halklarygarşylyk görkezip başlady hytaý welaýatlarynda kudanlylara garşy uly gozgalaňlar turdy ýylda goşun hem kudanlylara garşy göreşe aýga galýar suk nebereleriniň agalygyda şu döwürden başlanýar ýyla golaý dowam edip sun beýik döwletiň paýtagty kaýfyn bolupdyr soňra hançžou bolýar dokmaçylyk senagaty ösdi tehniki täzelikleriň ornaşdyrylmagy dokmaçylyk stanioklarynyň täzelenmegi dokma howlulary peýda boldy olar ýüpegi srap bereni üçin salgydy dokalan mata görnüşinde alýardy şäherleriň sany onuň ilatyda gün günden artypdyr müň ilat ýaşapdyr söwda pul dolanyşygynyň ösmegi bilen mis ýetmezçiligi duýulýar öňe derek demir pullar çykarylýar x asyryň ahyrynda xi asyryň başlarynda kagyz pullar döräpdir bu ýerde agrar syýasata syn etsek ýeriň aglaba köpüsi süýthor ýokary gatlagynyň elinde jemlenipdir ýerleri nkärende beripdirler käbir hojaýynlaryň müňlerçe kärendeçisi bolupdyr salgytlaryň sany gün günden artýardy ýylyň içinde den gowrak iri we maýda gozgalaňlar bolup geçipdir kudan we tungus basybalyjylaryna garşy gozgalaňlaram başlanýar xi asyryň ýyllarda ýagdaý ýitileşenden soň reformator orta çykdylar ýöne olaryň reformalary durmuşa geçmedi ýokardaky özgerişleri geçirip dörän ýagdaýdan çykalga gözlediler ol hem bolmady ýurtdaky gozgalaňlaryň köpüsi basybalyjylara garşy gönükdirildi ýylda kudan döwleti dargady kudanlylaryň bir bölegi merkezi aziýa gitdi gara hytaýlylaryň döwleti döräp ýyla çenli ýaşady ýöne mongol çozuşlaryda güýçlendi ýýlda pekini eýeldiler mongollar şu ýerde oňat öz agalygyny dikeltmegi üçin ýyla golaý wagt gerek bolupdyr mongol çozuşlary hytaýyň ykdysady durmuş ösüşine medeniýetine ters täsir etdi demirgazyk köp ýerleriň ilaty gidip boşap galdy esasy ilat günortada ýaşaýardy ýurdy ilki başda mongollaryň özi dolandyrdy çingiz hanyň ogly ugedeý soň hubilaý ol salgydy ýola goýdy ilat ýazuwyny geçirdi ahyr soňy demirgazyk hytaýyň iri ýer eýelerini döwleti dolandyrmaga çekmeli boldy ol xiii asyryň ýyllarynda ýawa adalaryna harby deňiz ýöreşini gurady xiv asyryň ortalarynda ýuan imperiýasynyň ykdysadyýeti pese gaçdy huanhe derýasy ugruny üýtgetdi ekin meýdanlaryny suw basdy şäher bazarlary boşap galdy köp ussahanalar dükanlar ýapyldy täze kagyz pullaryň girizilmegi bilen hünärmentleriň söwdagärleriň süýthorlaryň tozmagyna getirdi ýurtda ýagdaý çylşyrymlaşdy daýhanlar ýaraga ýapyşdylar olary şäherliler hem goldady daýhan hereketleri synpy ezişe we mongol agalygyna garşy gönükdirildi mongol çozuşlary ýurduň hojalygyny pese gaçyrdy çžu ýuanyň goşuny ýylda demirgazykda pekini eýeläp çingiz hanyň iň soňky nesli gaçdy täze min nebereleri häkimiýete geçdi xiv asyryň başlarynda min imperiýasynyň teýmirler döwleti bilen gatnaşyklary çylşyrymlaşýar hytaýlyklar wýetnama çozup girip njy ýylda ony hytaýyň bir welaýatyna öwrüpdirler hytaýlylar deňiz arkaly aragatnaşyk etmeklige uly üns beripdirler xv asyryň ii ýarymynda min imperiýasy gowşap başlapdyr hytaýda maliýe çökgünligi başlapdyr ýylda hytaýlylar wýetnamdan çykýarlar we garaşsyzlygyny berdiler xx asyryň başynda hytaý yzagalak ýarym bakna ýurtdy hytaýyň bu gözgyny ýagdaýyna garşy birnäçe gozgalaňlar bolupdy şolaryň içinde iň görnüklisi nji ýyllaryň sinhaý rewolýusiýasydyr sinhaý şol döwürde ulanylan hytaý ýylnamasy boýunça ýylyň ady bu rewolýusiýa hytaý halkynyň meşhur ogly sun ýatsen ýolbaşçylyk edipdi sun ýatsen xix asyryň ahyrynda xx asyryň i çärýeginde hytaýdaky syýasy göreşiň görnükli ýolbaşçylarynyň biridir ol nji ýyllarda ýaşapdyr xix asyryň ahyrynda hytaýyň paýlaşylmagyna garşy çykyş edýär abş nyň hytaý babatdaky açyk gapylar we deň mümkinçilikler syýasatyny ýazgarýar nji ýylda birleşen bileleşik atly syýasy guramany döredýär sun ýatsen sinhaý rewolýusiýasynyň serdarydyr nji ýylda gomindan partiýasyny esaslandyrýar nji ýylda hytaýyň günortasynda sun ýatseniňökümeti döredilýär bu ýeri indiki ynkylabyň taýýarlanýan ýerine öwrülýär nji ýyllaryň rewolýusiýasy başlanan wagty ol aradan çykýar sun ýatsen entek nji ýylda hytaýdaky rewolýusion guramalaryň birnäçesini birleşdirip birleşen bileleşik atly syýasy guramany esaslandyrdy onuň maksatnamasy hökmünde sun ýatseniň halkylygyň üç ýörelgesi öňe sürüldi millilik mançžur neberesiniň hem de daşary ýurt agalygynyň soňuna çykmagy sap milli dolandyryşy ornaşdyrmagy göz öňünde tutýardy halk häkimiýeti monarhiýa gurluşynyň agdarylmagy we respublikanyň jar edilmegi bilen berkarar edilmelidi halk abadançylygy ýörelgesi ýere bolan eýeçilik hukugyny deňleşdirmegi ýerleri kem kemden millileşdirmegi göz öňünde tutýardy rewolýusiyanyň başlanandygyny abş da eşiden hytaý rewolýusiýasynyň serdary sun ýatsen nji ýylyň nji dekabrynda watanyna dolanyp gelipdir njy dekabrda nankinde bolan rewolýusion maslahat hytaý respublikasynyň döredilýändigini jar etdi sun ýatsen onuň wagtlaýyn prezidentligine saýlanyldy mançžur dolandyryjylary gozgalaňdan gorkup goşun generaly mekir syýasatçy ýuan şikaýy häkimiýete çagyrdylar ol tiz wagtda demirgazyk hytaýyň hökümdaryna öwrüldi netijede hytaý ikä bölündi demirgazygynda ýuan şikaý günortasynda sut ýatsen ýurdy dolandyryjylardy ýuan şikaýy ýewropa döwletleri goldaýardy ýurdy birleşdirmek üçin hytaýyň iki böleginiň arasynda urşuň başlanmagy mümkindi ýuan şikaý hem pursatdan peýdalanyp özüni häkimiýete getiren sin neberelerine dönüklik edip eger de respublikanyň prezidentligine saýlanylsa monarhiýany agdarmaga günorta hytaýyň wekillerine söz berdi sun ýatsen parahatçylygyň hatyrasyna meýletinlik bilen wezipesinden çetleşdi ýuan şikaý tizlikde parlamenti dargadyp çäklendirilmedik hökümdara öwrüldi konstitusiýadan demokratik azatlyklar baradaky maddalar aýryldy halk hereketinden gorkan muzaffareddin şa tähranyň we kermanyň häkimlerini wezipesinden aýyrdy halkyň talaplaryny diňlär ýaly adalat öýlerini açmaga söz berdi şanyň wada beren zatlaryny yza çekdirmegi närazylygyň gaýtadan güýçlenmegine getirdi gozfalaň tutuş eýrany gurşap aldy şanyň muşir ed döwläni hökümetiňökümeti döredilýär bu ýeri indiki ynkylabyň taýýarlanýan ýerine öwrülýär nji ýyllaryň rewolýusiýasy başlanan wagty ol aradan çykýar sun ýatsen entek nji ýylda hytaýdaky rewolýusion guramalaryň birnäçesini birleşdirip birleşen bileleşik atly syýasy guramany esaslandyrdy onuň maksatnamasy hökmünde sun ýatseniň halkylygyň üç ýörelgesi öňe sürüldi millilik mançžur neberesiniň hem de daşary ýurt agalygynyň soňuna çykmagy sap milli dolandyryşy ornaşdyrmagy göz öňünde tutýardy halk häkimiýeti monarhiýa gurluşynyň agdarylmagy we respublikanyň jar edilmegi bilen berkarar edilmelidi halk abadançylygy ýörelgesi ýere bolan eýeçilik hukugyny deňleşdirmegi ýerleri kem kemden millileşdirmegi göz öňünde tutýardy rewolýusiyanyň başlanandygyny abş da eşiden hytaý rewolýusiýasynyň serdary sun ýatsen nji ýylyň nji dekabrynda watanyna dolanyp gelipdir njy dekabrda nankinde bolan rewolýusion maslahat hytaý respublikasynyň döredilýändigini jar etdi sun ýatsen onuň wagtlaýyn prezidentligine saýlanyldy mançžur dolandyryjylary gozgalaňdan gorkup goşun generaly mekir syýasatçy ýuan şikaýy häkimiýete çagyrdylar ol tiz wagtda demirgazyk hytaýyň hökümdaryna öwrüldi netijede hytaý ikä bölündi demirgazygynda ýuan şikaý günortasynda sut ýatsen ýurdy dolandyryjylardy ýuan şikaýy ýewropa döwletleri goldaýardy ýurdy birleşdirmek üçin hytaýyň iki böleginiň arasynda urşuň başlanmagy mümkindi ýuan şikaý hem pursatdan peýdalanyp özüni häkimiýete getiren sin neberelerine dönüklik edip eger de respublikanyň prezidentligine saýlanylsa monarhiýany agdarmaga günorta hytaýyň wekillerine söz berdi sun ýatsen parahatçylygyň hatyrasyna meýletinlik bilen wezipesinden çetleşdi ýuan şikaý tizlikde parlamenti dargadyp çäklendirilmedik hökümdara öwrüldi konstitusiýadan demokratik azatlyklar baradaky maddalar aýryldy hytaýda köpçülikleýin halk hereketleriniň başlanmagyna pariž parahatçylyk maslahatynyň şandun welaýatyndaky öň germaniýanyň eýelik eden territoriýalarynyň geljekki ykbaly baradaky adalatsyz karary sebäp boldy şandunyň esasy bölegini germaniýa nji ýylda hytaýdan zor bilen ýyllyk möhlet bilen kärendesine alypdy birinji jahan urşunyň başynda bolsa ýaponiýa germaniýa garşy urşan bolup şanduny basyp alypdy hytaý hem nji ýylda urşa gatnaşmasa da germaniýa garşy uruş yglan edipdi pariž parahatçylyk maslahatynda hytaýyň wekilleri şanduny hak eýesine hytaýa bermegi talap etdiler emma şandundaky germaniýanyň eýeçilikleri maslahatyň karary bilen ýaponiýa berildi hytaý wekilleri gahar edip wersal şertnamasyna gol çekmändiler parižde uruşda ýeňijileriň şandun meselesini ýaponiýanyň peýdasyna çözmegine närazylyk bildirip njy ýylyň nji maýynda talyp ýaşlar işçiler pekiniň köçelerine çykdylar nji maý hereketi diňe şol gün gutarmady ol hytaýyň şäherinde işçileriň syýasy iş taşlaýyşlarynyň başlanmagyna itergi berdi şu hereketiň täsiri bilen kommunistik partiýa döredi bu hereketler öz netijesini berdi waşington maslahatynda ýaponiýa şanduny hytaýa bermäge mejbur boldy şeýlelikde nji ýyllardaky ynkylap ugrundaky göreşiň netijesinde dünýäde birnäçe patyşalyk düzgünleri agdaryldy täze özbaşdak döwletler döredi bu döwürde hatdjemgyýeti düýpli özgertmekligi talap edýän köpçülikleýin halk tolgunyşyklary bolup geçdi ýigriminji ýyllaryň başyndan başlap dünýäde ynkylap ugrundaky tolgunlyşyklar pese düşüp başlady a birinji jahan urşunda ýeňiji bolan üstesine de bireýýämden bäri bazar ykdysadyýetli döwletler bolan parlament demokratiýasynyň nusgawy ýurtlaryna öwrülen beýik britaniýa fransiýa abş ýaly döwletlerde hem syýasy durmuş dartgynlylyk ýagdaýy döräp jemgyýeti düýpli özgertmekligi talap edýän köpçülikleýin halk tolgunyşyklary bolup geçdi ýigriminji ýyllaryň başyndan başlap dünýäde ynkylap ugrundaky tolgunlyşyklar pese düşüp başlady xx asyryň nji ýyllarynda hytaý öňküsi ýaly ýarym bakna ýurtdy ýurtda syýasy dartgynlylyk dowam edýärdi ýurt dagynykdy her bir welaýatyň ýolbaşçysy ähli hytaýyň hökümdary bolmak üçin göreşýärdi hökümdarlaryň özara dawalary ýaraglanyşygy haýdatmaklary halkyň durmuş ýagdaýyny barha agyrlaşdyrýardy olaryň özara dawalary daşary ýurt talaňçylaryna hytaýy talamaga mümkinçilik döredýärdi beýik britaniýa fransiýa abş we ýaponiýa ýaly döwletleriň hersi bir hökümdary goldap hytaýy şol öz adamsynyň ýolbaşçylygynda bir bütewi döwlete birleşdirmegi gazanjak bolýardylar olar öz adamlaryny ýaraglandyrýardylar soňrak bu dawa sssr hem goşuldy özara uruşlar adaty ýagdaýa öwrülipdi durmuş kynçylyklaryndan we daşary ýurt hojaýynlarynyň sütemlerinden ejir çekýän halk ýene de ynkylap ugrundaky göreşe baş göterip başlady hytaý halkynyň rewolýusion milli azat edijilik göreşine sun ýatseniň ýolbaşçylygyndaky gomindan milli partiýa we çen dusýunyň ýolbaşçylygyndaky kommunistik partiýa ýolbaşçylyk etdiler bu iki partiýanyň ikisiniň de esasy maksadynyň biri daşary ýurt agalygyny ýok etmekdi şu meselede partiýalaryň garaýyşlarynyň meňzeşligi olaryň ýakynlaşmagyna getirdi nji ýylda kommunistik partiýa daşary ýurt agalygyny we ýurt yzagalaklygyny ýok etmek üçin bileleşip göreşmegi gomindana teklip etdi gomindan birleşmäge garşy bolmady çünki sun ýatsen diňe sssr den kömek almak üçin hem kommunistler bilen birleşmäge taýýardy iki tarapyň da birleşmäge bolan islegi we moskwanyň täsiri bilen nji ýylda hytaý kommunistleri gomindan bilen bir bütewi bileleşige birleşdiler bir bütewi göreş ugrunyň emele gelmegi milli azatlyk we demokratik ynkylabyň taýýarlanmagynda möhüm şertleriniň biri boldy hytaýda ynkylap ugrundaky hereketler köplenç ýurduň günortasyndan başlanýardy sinhaý ynkylabyny ýatlaň seret ýigriminji ýyllarda hem ýurduň günortasy has ynkylaplaşan sebit bolmagyny saklaýardy üstesine de günortadaky welaýatlaryň birinde guançžouda kantonda sun ýatsen häkimiýete gelipdi onuň hökümeti tizlikde ynkylap ugrundaky hereketiň merkezine öwrülip goňşy welaýatlara rewolýusion täsirini ýetirýär sun ýatseniň hökümetini hytaýyň beýleki hökümdarlary da daşary döwletler de ykrar etmediler emma sinhaý ynkylaby döwründe reworlýusiýnayň serdary hökmünde özüni tanadan demokratik meýilli sun ýatseniň halk arasyndaky abraýy barha artýardy sssr iň ýolbaşçylary da sun ýatseni goldap onuň ýolbaşçylygynda hytaýyň birleşdirilmegini isleýärdiler sun ýatsen berk düzgün tertipli goşun bolmasa ynkylabyň ýeňip üstün çykmajakdygyna göz ýetiripdi ol aýratyn da dünýä döwletleriniň on dördüsiniň çozuşyny yza serpikdirmegi başaran russiýanyň gyzyl goşunyna göwni ýetip gözi gidip şonuň ýaly ynkylapçy goşun döretmegiň arzuwyndady şonuň üçin sun ýatsen harby kömek sorap general çan kaýşiniň ýolbaşçylygyndaky wekilçiligi moskwa ýollaýar gepleşikleriň netijesinde sssr birnäçe harby maslahatçylary w k blýuher m m borodin p a pawlow hytaýa ugradýar olaryň kömegi bilen huanpu derýasynyň kenarynda harby ýolbaşçylary taýýarlaýan harby mekdep açylýar harby mekdebiň ýolbaşçylygyna sun ýatseniň ynamyna girmegi başaran çan kaýşi bellenýär harby mekdebiň açylmagy ynkylaba taýýarlykda ýene bir öňegidişlik boldy syn ýatseniň guançžoudaky hökümetiniň abraýynyň artmagy demirgazyk hytaýdaky hökümdarlaryň käbiriniň watançylyk meýillerini oýardy olaryň biri general fen ýuýsýan duýdansyz pekini basyp aldy we ol sun ýatseni goldap başlady ol öz goşunyny milli goşun diýip jar etdi pekinde ählihytaý maslahatyny geçirmek maksady bilen hytaýyň ýerli ýolbaşçylaryny çagyrdy bu ýygnanyşyga sun ýatsen hem çagyrylypdy ýygnakda hytaýy birleşdirmegi we merkezi häkimiýet organlaryny döretmegi ara alyp maslahatlaşmalydy sun ýatseniň islegi de şoldy ýöne ýygnaga gatnaşmak üçin pekine gelende ol agyr kesellidi nji ýylyň nji martynda sun ýatsen ýogaldy ynkylabyň serdarynyň biwagt ýogalmagy ynkylabyň başlanmagynyň öňüni almady nji ýylyň güýzünde iňlisler tarapyndan hytaý talyplarynyň oka tutulmagy njy maý hereketiniň başlanmagyna getirdi nji ýylyň njy maýynda şanhaýda jemgyýetiň tas ähli gatlaklarynyň gatnaşmagynda syýasy çykyşlar ýaýbaňlandy milli azat edijilik ynkylaby başlandy onuň baş maksady ýurduň doly garaşsyzlygyny gazanmak we bir bitewi hytaý döwletini döredip feodal agalygyny ýok etmekdi ynkylap demokratik milli azat edijilik häsiýetlidi ynkylap hytaýdan entekler tamakin abş we beýik britaniýany gorkuzdy olar nji ýylyň ýazynda e golaý harby gämilerini hytaýyň suwlaryna getirdiler nankini oka tutdylar üstesine de oka tutulandaky çykdajylaryň öwezini dolmagyny talap etdiler nankiniň oka tutulmagy we kemsidiji talapnama çan kaýşi bilen kommunistleriň arasynda dawanyň başlanmagyna getirdi kommunistler daşary ýurt harby gämilerini ýok etmegi teklip etdiler çan kaýşi abş we beýik britaniýa bilen gizlin gepleşikler geçirýärdi çan kaýşi nji ýylyň aprelinde kommunistler bilen hyzmatdaşlygy bes edip olaryň birnäçesini jezalandyrdy kommunistler onuň bu hereketini dönüklik hasap edip çan kaýşä garşy göreşip başladylar şeýlelikde ynkylapçylaryň arasynda bölünişik bolup geçdi çan kaýşi nji ýylyň aprelinde döwletiň paýtagtyny nankin şäherine geçirdi ol nji ýylyň ahyryna çenli hytaýy birleşdirmegi başardy hytaýy çan kaýşiniň ýolbaşçylygyndaky gomindan partiýasy tä njy ýyla çenli dolandyrdy çan kaýşi rus harby maslahatçylaryny ýurtdan çykmaga mejbur etdi njy ýylda hytaýyň russiýa bilen diplomatik gatnaşyklary kesildi çan kaýşi abş a we beýik britaniýa arka direýärdi ol şolaryň kömegi bilen sssr den kömek alýan hytaý kommunistleriniň gyzyl goşunyny sowet obalaryny derbi dagyn etmek isleýärdi sowet obalaryna garşy otuzynjy ýyllaryň birinji ýarymynda bäş gezek uly ýöriş gurady birinji ýörişde müň ikinji ýörişde müň üçünji de müň dördünjide müň esger sowet obalaryna garşy sürüldi bu ýörişleriň dördüsinde de gomindan asgyn geldi raýatara urşunyň ýaýbaňlanýan döwri ýaponiýa duýdansyz hytaýyň mançžuriýa welaýatyna goşun girizdi hiç hili söweşsiz diýen ýaly nji ýylyň sentýabrynda mançžuriýa ýaponiýa tarapyndan eýelendi ýurduň esasy hojaýyny çan kaýşi ýaponlara garşy göreş alyp barmakdan ýurduň içindäki duşmanlaryna kommunistlere garşy uruşmagy derwaýys hasaplap mançžuriýany gorajak hem bolmady çan kaýşi sowet obalaryny ýok etmek üçin bäşinji ýörişe has düýpli taýýarlyk gördi oňa abş pul kömegini we harby uçarlary edinmekde ýardam berdi ýöriş german harby maslahatçylarynyň ýolbaşçylygynda taýýarlandy ýörişe mln adamly goşun gatnaşdy gyzyl goşun ýaňy üç ýüz müň adama ýetipdi gomindanyň bäşinji ýörişinde gyzyl goşun ýeňildi sowet obalary ýok edildi gyzyl goşunyň az sanlysy nji ýylyň güýzünde ýurduň demirgazyk günbataryna tarap gaçmaga mejbur boldy olar birnäçe welaýatlaryň üstünden geçip müň kilometrlik ýol söküp njy ýylyň güýzünde şensi gansu we ninsýa welaýatlarynyň çatrygynda ornaşdylar olar ýanýan şäherini merkez edindiler bäşinji ýöriş netijesinde hytaýdaky sowetler hereketi basylyp ýatyryldy mançžuriýany uruşsyz eýelän ýaponiýanyň işdäsi açylyp ol hytaýyň beýleki sebitlerine ýörişe taýýarlyk görýärdi çan kaýşi njy ýyllaryň ortalaryndan başlap sssr den ýaponiýa garşy uruşda kömek almak üçin onuň bilen gepleşikler geçirdi sssr hem ýaponiýanyň güýçlenmeginden öz serhetlerine ýakyn bolan demirgazyk hytaýda berkleşmeginden howatyrlanýardy şeýle şertlerde sssr hytaýa ýapon basybalyjylaryna garşy uruşda kömek bermäge razylaşdy ýöne sssr raýatara urşunyň we kommunistleriň jezalandyrylmagynyň bes edilmegini çan kaýşiden talap etdi çan kaýşiniň öz goşun generallarynyň arasynda da raýatara urşunyň ýatyrylmagynyň we ýaponlara garşy bileleşip göreşmegiň tarapdarlary köpelipdi öz goşun generallarynyň we sssr iň talaby boýunça çan kaýşi kommunistlere garşy urşy bes etdi kommunistler we gomindan ýene de birleşip ýaponiýa garşy bir göreş ugruna birleşmek barada nji ýylyň ýazynda ylalaşdylar nji ýyllaryň raýatara urşy netijesiz tamamlandy ikinji jahan urşy tamamlanandan soňra hytaýda syýasy ýagdaý dartgynly bolmagynda galýardy çan kaýşiniň ýolbaşçylygyndaky gomindan partiýasy bilen mao szedunyň baştutanlygyndaky hytaýyň kommunistik partiýasynyň hkp arasynda göreş dowam edýärdi seret nji ýyllardaky ýapon basybalyjylaryna garşy hytaý halkynyň watançylyk urşy döwründe gomindan we hkp nyň arasynda wagtlaýynça oňşuklylyk dowam edipdi umumy duşmana ýaponlara garşy olar bilelikde göreşdiler emma uruş gutarandan soňra agzalan partiýalaryň ikisi de öz gurultaýlaryny geçirip biri biriniňkä düýbünden çapraz gelýän maksatnamalary kabul edipdiler olaryň diňe biri durmuşa ornaşdyrylyp bilinjekdi diýmek bu iki partiýanyň arasynda uruş gutulgusyzdy gomindan partiýasy hytaýy nji ýyldan bäri dolandyrýardy emma partiýanyň ýolbaşçysy çan kaýşiniň hytaýyň ähli ýerine hökümi ýöremeýärdi ýurt iki bölege bölünip onuň uly bölegi çan kaýşiniň garamagyndady hytaýyň mln ilatly bölegini gomindan mln ilatly demirgazyk gündogar bölegine mançžuriýa bolsa kompartiýa hojaýynçylyk edýärdi iki tarap hem sözde ýurdy parahatçylykly birleşdirmek barada çykyş etseler de iş ýüzünde olar täze urşa taýýarlanýardylar hkp niň mln müň çemesi esgerli goşuny bardy gomindanyň bolsa mln müň adamly goşuny bardy ýaraglanyşyk babatda taraplar deňeçerdi emma urşuň ykbaly diňe goşunyň sanyna bagly däldi halkyň bu dawa gatnaşygy barada aýdylanda uruş döwri gomindan partiýasy barja abraýyny hem döküpdi hkp nyň agzalary bolsa ýaponiýa garşy uruş döwri watanyny goramakda watandaşlaryna nusga bolupdy uruş hkp nyň abraýyny halkyň arasynda artdyrypdy şonuň üçin bu dawada halk köpçüligi hkp ni goldaýardy üstesine de ol sssr iň kömegi bilen söweşe ukyply goşun döredipdi ýaponlar ýeňlenden soňra kwantun goşunynyň ýaraglary hem hkp nyň ygtyýaryna berlipdi ikinji jahan urşy gutaran badyna agzalan taraplar dessine biri birine garşy urşa başlamaga milt edip bilmediler diňe njy ýylyň ortalarynda gomindan urşa taýýarlygy boldum edip kommunistleriň eýeleýän ýerleriniň üstüne hüjümee geçdi raýatara urşy başlandy njy ýyllaryň raýatara urşunda hkp ýeňiş gazandy gomindan ýeňlip onuň tarapdarlarynyň galyndylary taýwan adasyna gaçyp janyny gutardylar kommunistleriň goşuny taýwan adasyny zabt etmäge synanyşmady çan kaýşi bu ýerde hytaý respublikasy atly döwlete ömrüniň ahyryna çenli ýolbaşçylyk etdi hytaý emeli ýol bilen ikä bölündi seret hytaý sosializmi turuwbaşdan özboluşlulygy bilen dünýäniň beýleki sosialistik ýurtlardaky we sssr däki gurluşdan tapawutlanýardy muňa mysal edip sssr de iri senagat kärhalary gyssanmaçlyk bilen döwletiň haýryna geçirilip raýatara urşunyň başlanmagyna kanunalaýyk hadysa hökmünde garalan bolsa bu tejribe hytaýda ulanylmady hytaýda senagat kärhanalary eýeleriniň elinden zorluk bilen alynmady diňe hususy önümçiligiň üstünden döwlet gözegçiligi dikeldildi hususy senagat kärhanalaryna döwlet tabşyrygy berlip olaryň önümlerini döwlet satyn aldy elbetde harytlaryň bahasyny döwlet kesgitledi hususy söwda bilen meşgullanýanlaryň dükanlarynyň üstünden döwlet gözegçiligi dikeldildi döwlet hususy söwdägärleri hakyna tutup işletdi oba hojalygynda hem hytaý sosializmi özboluşludy sssr däki ýaly ur tut kolhoz gurluşyna geçilmän hytaýda köpçülikleýin daýhan zähmetini guramagyň ýönekeý görnüşlerinden başlanyldy döwlet wagtlaýyn möwsümleýin daýhan birleşiklerini döretmäge ýardam berdi daýhanlar birleşmä goşan ýeriniň möçberine orta goýan zähmet guralyna we öz çeken zähmetine görä hak alýardylar hytaýyň geçiş döwrüniň esasyny nji ýyllara niýetlenen ikinji bäşýyllyk maksatnamasy düzmelidi emma bäşýyllyk maksatnama ýerine ýetirilip başlanyp başlanmanka onda bellenilen sepgitler mao szedunyň gözüne gaty az göründi mao szedun gysga wagtda ýurdy tiz ösdürmek isledi ikinji bäşýyllygyň görkezijilerine täzeden seredip ýurduň öňünde mümkin bolmadyk öňkä seredende birnäçe esse artdyrylan maksatnamany goýdy ýekeje mysal öňki bäşýyllyk maksatnamada bäşýyllygyň ahyryna çenli mln tonna polat öndürmek bellenilen bolsa täzesinde ol esse köp öndürilmelidi ykdysady ösüşiň ähli ugurlary babatda hem şeýle edildi mao szedunyň gysga wagtda tiz ösüş ýörelgesi uly böküş diýlip atlandyryldy bu syýasat njy ýyllary öz içine aldy hytaýyň kommunistik hökümetiniň alyp barýan içerki syýasatyna garşy halkyň närazylygy başlandy mundan peýdalanyp intelligensiýa we döwlet emeldarlarynyň bir bölegi halky döwlete garşy öjükdirýärdi döredijilik işgärleri mao szedunyň prototipini çeper obrazlaryň üsti bilen tankytlaýardylar özüne garşy hereketiň başlanandygyna düşünen mao njy ýyllarda intelligensiýa we döwlet partiýa emeldarlarynyň bir bölegine garşy ýurt möçberinde göreşe başlady bu göreş taryha medeni ynkylap ady bilen girdi abş kommunistik düzgünli hytaý hökümetine garşy njy ýyllaryň dowamynda duşmançylykly syýasat alyp bardy ol hhr ýaly dünýäniň iri döwlletini ykrar etmändi njy ýyllarda abş hytaýyň baş duşmanlarynyň biri hasaplaylýardy ýapon hytaý gatnaşyklary barada aýdylanda ýaponiýanyň abş nyň täsirinde bolanlygy sebäpli hat da ýapon hytaý diplomatik gatnaşyklary da dikeldilmändi hytaý kommunistik partiýasy soňky ýylyň içinde ýurdy özgerdişler ýoly bilen dkidip hytaýy ykdysady ösüşiniň depgini boýunça dünýäniň ilkinji ýediligine goşdy senagat we oba hojalygy ösdi nji ýyllar aralygynda jemi içerki önüm mlrd ýuandan mlrd ýuana çenli ýagny tas esse artdy ykdysady ösüşiniň umumy möçberi boýunça hytaý dünýäde nji ösýän ýurtlaryň arasynda nji orny eýeleýär hytaýyň eksportynyň we importunyň möçberi nji ýylda mlrd dollar bolanlygyndan nji ýylda mlrd dollara çenli ýagny esse artdy häzirki wagtda hytaý dünýäniň ähli döwletleri bilen diýen ýaly söwda ykdysady gatnaşyklaryny alyp barýar daşary söwdasynyň möçberi boýunça hytaý dünýäde njy ýerde durýar hytaý halk respublikasy hhr döredilen mahaly oba hojalygynyň we senagatynyň gatnaşygy we bolan bolsa nji ýylda ol senagatyň peýdasyna üýtgedi munuň özi hytaýyň senagatlaşan ýurda öwrüldi diýildigidir hytaý galla pagta et ösümlik ýagy kömür polat sement süýümleri telegörkezijileri öndürmekde dünýäde birinji ýere geçdi reňkli metallary eretmekde himiýa süýümlerini gämileri mineral dökünleri şekeri elektrik energiýasyny öndürmekde hem hytaý öňdebaryjy döwletleriň hataryna girýär hytaýyň njy ýylda özgerdişler we aç açanlyk syýasatyna geçmegi bilen onuň daşarky dünýä bilen aragatnaşygy ýygjamlaşdy nji ýylyň ahyryna çenli hytaý ykdysadyýetine goýlan daşary ýurt maýasy mlrd dollardan geçdi soňky ýylyň içinde daşary ýurt maýasyny peýdalanmakda hytaý ösýän ýurtlaryň arasynda nji dünýäde bolsa abş dan soň ikinji ýerde durýar häzirki wagtda hytaýda daşary ýurt maýasynyň gatnaşmagynda müňden gowrak kärhana hasaba alyndy sosializm gurluşygynda mao szedunyň marksçylyga dogma hökmünde çemeleşmegi uly kynçylyklara getiripdi ýyly öz içine alan medeni ynkylabyň netijesinde sosialistik gurluşyga uly zeper ýetirildi seret mao szedun ýaly hkp nyň çepçi ganatynyň wekili bolan den sýaopiniň medeni ynkylabyň ýalňyşlyklaryny düýpli düzetmek synanyşygy birbada ýol almady ol iki gezek işden çetleşdirilip sürgüne iberildi nji ýylda häkimiýete gaýtadan gelen bu adam birnäçe wagtlap hytaýy ösdürmegiň ýollaryny gözläpdir hkp nyň xiv ählihytaý gurultaýynda ý oktýabry hytaý kompartiýasynyň öňbaşçysy szýan szemin hytaý özboluşlylygy bilen sosializm gurmagyň nazaryýetiniň esasy düzgünlerini beýan etdi ol diňe öz ýoluň bilen gitmegi kitaplardan göçürilen dogmalary üýtgewsiz durmuşa ornaşdyrmazlygy daşary nusgalara eýermezligi göz öňünde tutýar hytaýda sosializmiň başlangyç tapgyry ýyla golaý dowam etmeli diýlip göz öňüne getirilýär sosializm gurluşygynyň esasy meselesi öndüriji güýçleri baknalykdan halas etmek jemgyýetiň baý garyp gatlaga bölünmeginiň öňüni almak umumy ösüşiň netijesinde halkyň abadançylygyny bolçuçylygyny gazanmak bolmalydy ylmy tehniki ösüşi gazanmak zähmetkeşleriň bagtly ýaşaýşynyň açary diýlip düşünilýärdi hytaýyň dünýä bileleşigi üçin açyk elýeterli bolmagy özgerdişler syýasaty üçin amatly halkara ýagdaýyny döretmelidi sosializm gurmagyň hytaý strategiýasy üç ädimi göz öňünde tutýar birinji ädim geçildi ol nji ýyla garanda jemi milli önümiň iki esse artmagyny göz öňünde tutupdy ikinji ädim xx asyryň ahyryna çenli jemi milli önümiň ýene iki esse artmagyny hem de halkyň ýaşaýyş derejesini orta gürpe ýetirirlmegini gazanmagy göz öňünde tutupdy bu wezipd hem hötde gelindi üçünji ädim xxi asyryň birinji ýarymyny öz içine almaly hytaý halk respublikasynyň döredilmeginiň ýyllygyna çenli jemi milli önümiň jan başyna düşýän mukdary boýunça hytaý dünýäniň ortaça ösen döwletleriniň hataryna çykmaly halk gurply ýaşap döwrebaplaşdyrmak esasan tamamlanmaly ýurduň bitewiligi babatda bu nazaryýet bir döwlet iki gurluş ideýasyny öňe sürýär ol hytaýa gaýtarylyp berlen gonkong sýangan aomyn makao ýaly ýerlerde hem de hytaýyň aýrylmaz bölegi hasaplanýan taýwanda kapitalistik gurluşyň saklanyp galjakdygyny aňladýar hytaý özboluşlylygy bilen sosializm gurmak üçin ykdysadyýetde önümçilik serişdelerine jemgyýetçilik eýeçiligi saklanyp galmak bilen eýeçiligiň beýleki görnüşleri hem döwlet goldawyndan peýdalanýar hususylaşdyrmak işine kem kemden ýol arçalýar planly haryt hojalygy bazar düzgünleşdirilişi bilen utgaşdyrylýar den sýaopin jemgyýetçilik eýeçiligine esaslanýan pudagyň agalyk etmegini we ählumumy bolçulygy gazanmagy sosializmiň hökman saklanylmaly ýörelgeleri hökmünde göz öňüne getirýärdi ýogsam onuň pikiriçe hytaýyň sosializmden ýüz öwrüp kapitalistik ösüş ýoluna düşen onuň ykdysadyýetiniň belli bir derejede ösen ýagdaýynda da adamlaryň azajyk bölegi baýajakdy ilatyň galan ti bolsa garyplara öwrülmelidi mlrd gowrak garyby bolan ýurtda bolsa ykdysadyýetiň üstünlikli ösüşi we durmuş goraglylygy mümkin däldi hytaý maddy nygmatlaryň paýlanylmagynda deňleşdirmekden hemmäni bir aýakdan sürmekden boýun gaçyrýar ykdysady höweslendirmeler ulanylýar nji ýylda hytaýdaky ykdysady özgerdişleriň maksady sosialistik bazar ykdysadyýetini döretmek diýlip yglan edildi özgerdişleriň amala aşyrylmagy üçin hytaý halkyň demokratik agalygyny berk saklaýar köppartiýalylyga ýol berilýänem bolsa hytaý onuň günbatar nusgasynyň tarapdary däl halk wekilleriniň ählihytaý ýygnagy hwäý halkyň öz häkimiýetini amala aşyrmagynyň esasy guramasy hasaplanýar onuň kanun çykaryjy gözegçilik etmek kadrlary bellemek we wezipesinden boşatmak hukuklary bar hwäý halk bilen ýygjam gatnaşyklary saklaýar hytaýa degişli bolan taýwan adasy njy ýylda portugallar tarapyndan basylyp alnypdy simotoseku şertnamasyna görä ýaponiýa taýwany hytaýdan bölüp aýrypdy njy ýylda hytaýda halk ynkylaby ýeňenden soň gomindançylaryň galyndylary taýwana gaçyp ol ýerde hytaý respublikasyny jar etdiler nji ýyllar aralygynda taýwan hökümeti kanuny däl ýagdaýda bmg de hytaýa wekilçilik etdi den sýaopiniň teklibi bilen njy ýyldan başlap bir döwlet iki gurluş ýörelgesiniň esasynda taýwany hytaýa birikdirmek hereketi başlandy emma nji ýyldan başlap taýwanyň dolandyryjylary bölünijilik syýasatyny ýöretdi nji ýylyň nji martynda geçirilen saýlawlaryň netijesinde taýwanda demokratik güýçler ýeňiş gazanyp gomindan partiýasy häkimiýetden çetleşdirildi umuman hytaý daşary syýasatda ýurduň bütewiligini saklap galdyrmak syýasatyny ýöredýär hytaý diňe taýwanyň hytaýyň aýrylmaz bölegidigini ykrar edýän döwletler bilen gatnaşyk edýär şu güne çenli türkmenistan bilen hytaýyň arasynda döwletara we hökümetara resminamalaryň a golaýyna gol çekildi türkmen hytaý hyzmatdaşlygy söwda ykdysady medeni we bilim ugurlarynda alnyp barylýar iki ýurduň arasyndaky haryt dolanyşygy mln dollardan geçdi türkmenistanda hytaýyň maýadarlarynyň gatnaşmagynda kärhanalaryň sy gurulýar hytaý hünärmenleri günbatar türkmenistanda nebit ýataklaryny özleşdirmäge gatnaşýarlar nji ýylyň nji iýuly aralygynda hhr iň döwlet başlygy szýan szeminiň türkmenistana resmi sapary boldy bilelikdäki türkmen hytaý jarnamasyndan bölek taraplar ähli ýurtlaryň öz syýasy ykdysady ulgamyny we sosial gurluşyny kesgitlemäge öz ýaşaýşyny üpjün edýän modeli saýlap almaga we öz ýurdunyň ýagdaýlaryna laýyklykda adam hukuklaryny goramaga haky bardyr islendik bahana bilen şol sanda adam hukugynyň özygtyýarlylykdan artykmaçlygy hakdaky tezisi we garaşsyz döwletleriň özygtyýarlylygyny dsgermezlik etmek üçin ynsanperwer gatyşmak teoriýasyny peýdalanyp hem hiç bir ýurduň başga bir özygtyýarly ýurtlaryň içerki işlerine gatyşmaga haky ýokdur diýip hasap edýärler iňlis dili english the english language angliýa nyň we beýik britaniýa nyň res mi di li abş nyň otuz bir şta ty nyň res mi di li irlandiýa nyň kanada nyň we malta nyň res mi iki di li niň bi ri awstraliýa nyň we täze zelandiýa nyň res mi di li ol azi ýa nyň kä bir döw let in de hindistan päkistan we beý le ki ler res mi dil hök mün de ula nyl ýar hin di ýew ro pa dil ler maş ga la sy nyň ger man di li ne de giş li ene di li hök mün de ula ny jy la ryň sa ny mil lio na go laý ikin ji di li hök mün de gür le ýän ler hem mil liard tö we re gi bmg niň al ty res mi we iş dil le ri niň bi ri şu diliň lek si ka sy nyň gö te ri mi alyn ma söz ler dendir ýa zu wy la tyn elip biý si niň esa syn da vii asyr dan bä ri do wam edip gel ýär dürs ýa zu wyn da dä be öw rü len ýa zuw esa sy orun eýe le ýär iň lis di li niň dürs ýa zu wyny hin di ýew ro pa dil ler maş ga la sy nyň ara syn da öw ren me si iň kyny ha sap lan ýar ol ir ki gal ky nyş döw rü niň iň lis di li ni şöh le len di rip hä zir ki bri ta ni ýa ly la ryň ame ri ka ly la ryň awst ra li ýa ly la ryň we beý le ki di li ula ny jy la ryň gep le şik di li ne bü tin leý ga bat gel me ýär söz le riň hem me si di ýen ýa ly baş ga ça ýa zy lyp oka lan da aý dyl ma ýar şu nuň ýa ly oka ma gyň düz gü ni ka da ny boz ma gyň ýo ka ry gö te ri mi bi len çäk len di ri len bo lup nä hi li hem bol sa ha ky ky ma ny sy na tä sir ýe tir ýär bu dili öwrenýänleriň her bi ri tä ze sö züň ýa zy ly şy ny we oka ly şy ny öw ren me li bol ýar lar şo nuň üçin söz lük ler de her bir sö züň ýa zy ly şy nyň usu ly ny gör kez mek düz güne giripdir häzirki zaman iňlis diliniň düýbüni tutanlar german taýpalary angllar sakslar we ýutlar bolup v asyryň ortalarynda britan adalaryna göçüp gelipdirler şu döwürde olaryň dilleri nemes we frisleriňkä ýakyn bolupdyr we ol özüniň soňky ösüşinde beýleki german dillerinden arasyny açypdyr gadymy iňlis dili bolan anglo sakson dili köp sanly barlag geçirijiler gadymy iňlis dili hasaplaýarlar az özgerişlere sezewar bolupdyr iňlis dili ýüzýyllyklaryň dowamynda ýerde iň köp ulanylýan dilleriň biri oňa beýik britaniýanyň alyp baran syýasaty esasan hem demirgazyk amerikada we awstraliýada alyp baran syýasatlary ýardam edipdir ikinji jahan urşundan soňra iňlis diliniň ähmiýeti has artdy häzirki wagtda döwürleýin we döwürleýin däl neşirler telewideniýe kino radio kitaphana fondlary iňlis internet sektory we beýleki çeşmelerden ybarat iňlis dilindäki maglumatlar giňişligine möçberine we mazmunyna görä deňsiz taýsyz inlis dilinde ägirt uly möçberde çeper we ylmy tehniki edebiýatlar ýazylan tehniki tehnologik patent resminamalary ylmy eserler köplenç iňlis dilinde ýazylyp soňra beýleki dillere terjime edilipdir bularyň ählisi iňlis dilini dünýäde aragatnaşygynyň möhüm serişdesine öwürýär hä zir ki za man iň lis di li niň düý bü ni tu tan lar ger man taý pa lary angl lar saks lar we ýut lar bo lup v asy ryň or ta la ryn da bri tan ada la ry na gö çüp ge lip dir ler şu dö wür de ola ryň dil le ri ne mes we fri sleriňkä ýa kyn bo lup dyr we ol özü niň soň ky ösü şin de beý le ki ger man dil le rin den ara sy ny açyp dyr ga dy my iň lis dili bolan ang lo sak son di li köp san ly bar lag ge çi ri ji ler ga dy my iň lis di li ha sap la ýar lar az öz ge ri şe se ze war bo lup dyr angl saks lar be ýik bri ta ni ýa gö çüp ge lip ýer li ýa şaý jy lar kelt le re gar şy gö reş alyp ba ryp dyr lar kelt ler bi len bu bag la ny şyk ga dy my iň lis di li niň gur lu şy na we onuň söz le ri ne tä sir et män dir di ýen ýa ly dyr kelt le riň ga dy my iň lis di li ne şeý le gow şak tä si ri ni ang lo saks lar bi len de ňeş di re niň de kelt me de ni ýe ti niň gow şak bo lan ly gy bi len tes wir le nýär bri ta ni ýa da rim li le riň tä si ri ga ty uly bolupdyr la tyn söz le ri ga dy my iň lis di li ne bir nä çe tap gyr lar da gi rip dir bi rin ji den la tyn di lin den al nan söz le riň bir bö le gi ni ýew ro pa nyň de mir ga zyk se bit le ri niň ger man dil li ila ty ola ryň he niz bri tan ada la ry na gö çüp bar ma zyn dan ozal ka bul edipdirler la tyn söz le ri niň ýe ne de bir bö le gi hris ti an ly gyň britaniýa ara la şan döw rü ne de giş li dir iň lis di li niň in di ki ösüş tap gy ry ýyl dan nji ýyl la ra çen li ara ly gy öz içi ne al ýar njy ýyl da ga dy my nor man fran suz şi we sin de gür le ýän nor man la ryň gel me gi bi len iň lis di li tä ze lek si ka gat la gy na eýe bo lup dyr uzak wagt lap nor man fran suz di li ang li ýa da but ha na we ýo ka ry syn pyň do lan dy ryş di li bol ma gyn da gal ýar nor man fran suz di li nji ýyl da ýa ty ry lyp iň lis di li ula ny şa gi ri zi lýär nji ýyl da par la ment ka nun la ry iň lis di lin de ne şir edil mä ge baş laýar iň lis di li niň esa sy ger man di li bol sa da ol öz dü zü mi ne ga dy my fran suz di li ni niň ägirt yly möç ber dä ki söz le ri ni gi ri zip dir we bu ýagdaý dil ga ry şyk ly gy na alyp ba ryp dyr ga dy my fran suz söz le ri niň ara laş ma pro se si tak my nan nji ýyl dan tä or ta asyr iň lis dili döw rü niň ahy ry na çen li do wam edip dir bu ýag daý ýyl lar ara ly gyn da ýo ka ry de re jä ba ryp ýet ýär hä zir ki za man ang li ýa nyň iň lis di li niň ösüş döw ri xv asy ryň ahyr la ryn dan baş la ýar ki tap ne şir et megiň ös me gi we kitaplaryň giň den ýaý ra dyl ma gy bi len ki tap di li niň ka da la ry nda dur nuk laş ma bo lup geç ýär we fo ne ti ka we gep le şik di li öz ge rip baş la ýar iň lis di lin de köp san ly şi we ler bar be ýik bri ta ni ýa da ola ryň gör nüş le ri ame re ka ga ra nyň da has köp bo lup xx asy ryň or ta la ry na çen li or ta at lan tik mid at lan tic şi we si esa sy ede bi ýat ka da sy bo lup dyr iň lis di li ni we beý le ki giň den ýaý ran dil le ri ula ny jy la ryň ta kyk sa ny ny kes git le mek ýe ňil däl dür li çeş me ler iň lis di li ni ula nýanlaryň sanyny dün ýä de ikin ji we dör dün ji ýe re çen li ara lyk da goý ýar lar bi rin ji ýe ri iki es se ara ny açyp hy taý di li eýe le ýär da şa ry ýurt di li hök mün de iň lis di li ni bil ýän le riň sa ny hak da ky mag lu mat lar aý dyň laş dy ryl ýar bu ba ra da mil li on dan tä mil li ar da çen li ara lyk da ky san lar ag zal ýar iň lis di li ýüz ýyl lyk la ryň do wa myn da ýer de iň köp ula ny lan dil le riň bi ri oňa be ýik bri ta ni ýa nyň alyp ba ran sy ýa sa ty esa san hem de mir ga zyk ame ri kada we awst ra li ýa da alyp ba ran sy ýa sa tlary ýar dam be rip dir ikin ji ja han ur şun dan soň ra iň lis di li niň äh mi ýe ti has art dy hä zir ki wagt da dö wür le ýin we dö wür le ýin däl ne şir ler te le wi de ni ýa ki no ra dio ki tap ha na fond la ry iň lis in ter net sek to ry we beý le ki çeş me ler den yba rat iň lis di lin dä ki mag lu mat lar gi ňiş li gine möç be rine we maz mu nyna görä de ňsiz ta ýsyzdyr iň lis di lin de ägirt uly möç ber de çe per we yl my teh ni ki ede bi ýat lar ýa zy lan teh ni ki teh no lo gik pa tent res mi na ma la ry yl my eser ler köp lenç iň lis di lin de ýa zy lyp soň ra beý le ki dil le re ter ji me edi lip dir bu la ryň äh li si iň lis di li ni dün ýä de ara gat na şy gy nyň mü hüm se riş de si ne öwür ýär resmi ady gündogar aziýada ada döwleti ol ýuwaş okeanda ýapon deňziniň hytaýyň khdr nyň we günorta koreýanyň we russiýanyň gündogarynda ýerleşýär demirgazykda ohot deňzinden başlap tä günortada gündogar hytaý deňzine we taýwana çenli territoriýany eýeleýär paýtagty tokio meýdany kw km ilaty adam ý gimn kimigayo resmi dili ýapon hökümet baştutanlary naruhito imperator shinzo abe premýer ministr pul birligi ýen iň belent nokady fujiýama wulkany m agalyk ediji dini şintoizm we buddizm jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde nji orny eýeleýär ýaponiýa bmg niň g iň g iň agzasydyr ýaponiýa konstitusion monarhiýa döwleti bolmak bilen akihito ýurduň imperatorydyr ýaponiýa konstitusion monarhiýa häzirki konstitusiýasy nji ýylyň nji maýynda güýje girýär konstitusiýa laýyklykda ýaponiýanyň nesilden nesle geçýän imperatory döwletiň we halkyň bitewiliginiň simwoly hasaplanylýar ol parlamentiň görkezmegi boýunça premýer ministri hökümetiň görkezmegi boýunça ýokary suduň başlygyny we agzalaryny belleýär kanun çykaryjy ýokary organy parlament ol palatadan wekiller palatasyndan ýyllyk saýlanylýar we maslahatçylar palatsyndan ýyllyk saýlanylyp her ýyldan ýarysy täzelenýär ybarat ýaponiýanyň sud sistemasyna baş kazy we kazylaryň sinden ybarat ýokary sud baştutanlyk edýär ýokary sud konstitusion suduň funksiýalaryny hem ýerine ýetirýär apellýasion sudlaryň si esasy ýerli sudlaryň sy hem de olaryň bölümleriniň si we başga sudlary bar ýaponiýanyň tebigatynyň esasy aýratynlygy onuň aram subtropiki we tropiki guşaklyklarda hem de adalarda ýerleşip materikden izolirlenmegi arkaly kesgitlenilýär kenar çyzygynyň umumy uzynlygy müň km e golaý uly ýarym adalary kii honşu adasynda oşima hokkaýdo adasynda we başgalar territoriýasynyň böleginden gowragyny belentlikler we daglar tutýar peslikler aýry aýry sebitlerde bolup kenar ýakasynda ýerleşýär hokkaýdo adasyndaky esasy gerişler sahalin we kuril adalaryndaky gerişleriň dowamydyr honşu adasynyň orta bölegini döwülmeleriň jaýryklaryň zolagy bolan fossa magna uzynlygy km kesip geçýär onun üstünden ençeme wulkan şol sanda ýaponiýada iň beýik fujiýama m wulkany ýokary göterilýär honşu adasynyň merkezi böleginde hida kiso akaişi beýikligi m gerişleri ýerleşýär ýaponiýada honşu adasynda beýikligi m den geçýän dag depesi bar honsýu adasynyň günorta günbatarynda kinki düzlügi we biwa köli ýerleşýär sikoku adasynyň iň beýik ýeri isidzuti dagy m kýuşu adasynda bolsa kunju wulkany m hasaplanylýar rýukýu adalarynda plato we pes daglyklar agdyklyk edýär ýapon adalary günbatar ýuwaş umman geosinklinal guşaklygyň düzümine girýär ýaponiýanyň territoriýasy ýokary seýsmikligi weýran ediji ýertitremeler ýyllarda ýylda tokio weýran bolýar we nji ýyllarda güýçli ýertitremeler bolýar aktiw wulkanizm töweregi wulkan bolup onuň a golaýy hereket edýär bilen häsiýetlendirilýär wulkanik raýonlar mineral we termal çeşmelere baýdyr gazylyp alynýan peýdaly zatlardan kömür kükürt demir marganes gurşun sink mis magdanlary nebit hromit altyn kümüş we simap bar klimaty musson demirgazygynda aram ýapon adalarynyň günorta böleginde subtropiki rýukýu adalarynyň köp böleginde tropiki umuman klimaty çygly ýyllyk ygaly mm ýurtda gysga bol suwly dag derýalarynyň gür ulgamy bar olardan ululary honsýu adasynda şinano tone kitakami hokkaýdo adasynda işikari kölleri köp emele gelişleri boýunça dürli dürlüdir ululary biwa meýdany kw km inawaşiro towada kutçaro kasumigaura saroma demirgazykda küljümek çemen batga topraklar aram guşaklygyň günorta böleginde goňur tokaý subtropiklerde tropiklerde sary we gyzyl topraklar ýaýrandyr ýaponiýanyň territoriýasynyň böleginden gowragyny tokaýlar we gyrymsy agaçlar tutýar ýaponiýada agaçlaryň we gyrymsy agaçlaryň den gowrak otlaryň e golaý görnüşi bar ýurtda süýdemdirijileriň guşlaryň e golaýy süýrenijileriň ýaponiýa ýanaşýan deňizlerde balyklaryň den gowrak mollýusklaryň den gowrak görnüşi bar ýaponiýanyň faunasynda endemik hem de relikt görnüşler köp hokkaýdo we honsýu adalarynda möjek tilki torsuk ýenot görnüşli it diňe hokkaýdo adasynda goňur aýy samyr gornostaý togara aýlagyndan günortada tropiki fauna uçýan itler köp sanly tropiki guşlar we mör möjekler bar ýaponiýada guşlardan daşdeşen jokjoky garlawaç durna teterew leglek gyrgy bürgüt hüwi kenar ýakalarynda deňiz guşlary duşýar süýji suwda ýaşaýan balyklardan zagara lakga ýylan balyk minogalar kenar ýakasyndaky suwlarda balykçylyk ähmiýetli balyklardan ýuwaş okean takgazy tunes treska kambala bar ýaponiýa bir milletli ýurt bolup ilatynyň inden gowragy ýaponlardyr ýurduň gadymy ilatlary aýnlar we ýamatolar resmi dili ýapon dili ýaponiýa ilatynyň sany ýylda mln dan gowrak adam boýunça dünýäde nji orny eýeleýär ilatynyň ortaça gürlügi kw km de adam esasy şäherleri tokio osaka ýokohama nagoýa iii asyrda ýamato diýen uly taýpa birleşigi döreýär şu birleşigiň esasynda synpy jemgyýetiň formirleniş prosesinde ýapon döwleti emele gelýär feodalçylyk gatnaşyklarynyň ösmegi bilen bir hatarda gul eýeçilik gurluşy döreýär vii asyryň ortalarynda xii asyryň ahyrynda ýaponiýa irki feodalizmi xii asyryň ahyrynda xvi asyrda ösen feodalizmi başdan geçirýär ýaponiýada kapitalistik manufaktura xviii asyryň ahyrlarynda xix asyryň i ýarymynda ýüze çykýar ýaponiýanyň dolandyryjy toparlary sowet russiýasynyň hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny ýola goýmak hakyndaky ähli tekliplerini ret edýär abş beýik britaniýa fransiýa bilen dil düwşüp sowet respublikasynyň garşysyna ýaragly interwensiýa ýoluna düşýär ýapon goşunlary nji ýylyň nji aprelinde wladiwostoga düşürilýär olar sowet primorýesini okkupirleýärler we sibire çozýarlar mundan da başga ýapon hökümeti koreýany we hytaýy koloniýalaşdyrmak işini dowam etdirýär halk köpçüligi sowet russiýasynda interwensiýany bes etmegi talap edýär ýaponiýanyň agressiw daşary syýasaty reaksiýanyň ýurduň içinde hüjüme geçmegi bilen utgaşýar manjuriýany okkupirlemegi we hytaýdan bölüp aýyrmagy ii jahan urşuna tarap ädilen ädim bolýar nji ýylyň iýulynda ýaponiýa bütin hytaýy basyp almak üçin urşa başlaýar nji ýylda ýaponiýa hytaýyň ykdysady taýdan has ösen ähli gündogar bölegini okkupirlemegi tamamlaýar ýaponiýa sowet we mongol araçäklerinde prowokasiýalar edýär emma güýçli gaýtawullara sezewar bolýar uruşlar hasan kölüniň halhin gol derýasynyň ýanynda we başga ýerlerde geçýär manjuriýany demirgazyk koreýany günorta sahalini we kuril adalaryny azat edýär nji ýylyn nji sentýabrynda ýaponiýa gürrünsiz boýun egmek hakyndaky akta gol çekýär abş atom bombasyny ilkinji gezek synag edipdi nji ýylyň awgustynda abş da iki sany atom bombasy bardy şolaryň biri nji ýylyň njy awgustynda hirosima beýlekisi njy awgustda nagasaki şäherleriniň üstüne taşlanyldy iki şäherden tas ýarym mln parahat ilat öldürildi ýa da maýyp edildi şäherleriň ikisi de weýran edildi ýaponiýanyň uruşda ýeňiljekdigi görnüp duran ýagdaýynda sssr iň ýaponiýa garşy urşa goşuljak wagty atom bombasyny ulanmak harby zerurlyk däldi bazar ykdysadyýetine geçmek bilen ýurduň ykdysadyýeti örän çalt depginde ösýär ii jahan urşundan soňra jemi milli önüminiň möçberi boýunça dünýäde abş we hytaýdan soň nji orny eýeleýär awtomobil gurluşygy boýunça dünýäde nji orny eýeleýär pul birligi ýen bilim ulgamy nji ýylyň bilim barada esasy kanunyna laýyklykda gurulýar ýaşdan ýaşa çenli bolan çagalar üçin hökmany okuwy ýyllyk başlangyç mekdebi ýyllyk ýaşdan ýaşa çenli onuň bazasynda ýyllyk uly orta mekdebi bar kiçi orta mekdepden uly orta mekdebe geçmek giriş synaglary we test boýunça barlamak esasynda amala aşyrylýar okuwy pully ilkinji uniwersitetleri nji ýylyň rewolýusiýasyndan soň açylýar ii jahan urşundan soň uniwersitetleri modernirlendi okuwyň möhleti ýyla çenli medisinada ýyl gysgaldyldy uly döwlet uniwersitetleri tokio kýoto uniwersitetleri osakadaky uniwersitet sap porodaky hokkaýdo sendaýdaky tohoku uniwersitetleri hususy uniwersitetlerinden nihon uniwersiteti we başgalar ýaponiýada gadym zamanda vii asyryň ortalaryna çenli aýdym goşgy döredijiligi we mifologiýa giňden ýaýrapdyr ýapon dilinde ýazylan ilkinji ýadygärligi kodziki ýyl ýazgysy nji ýylda düzülýär onda mifler ertekiler taryhy rowaýatlar aýdymlar ýerleşdirilipdir njy ýylda ilkinji ýapon poetik antologiýasy manýosýu peýda bolýar ix asyryn ortalarynda birnäçe nowellalardan ybarat taketori monogatari powesti ýüze çykýar murasaki sekibuwyň x asyryn ahyrynda xi asyryň başlarynda döreden genji monogatari eseri ýaponiýanyň klassiki edebiýatynyň naýbaşy bolýar ösen feodalizm döwrüniň xii xvi asyrlar edebiýatynyň harby feodal günki epopeýasynyň ýüze çykmagy dramaturgiýanyň we renga poeziýasynyň gülläp ösmegi şäher edebiýatynyň peýda bolmagy häsiýetlidir hünärmenler söwdagärler poeziýa ussatlygy boýunça ýaryşlar gurapdyr we ýaryşda üstün çykanlaryň eserler ýygyndysy düzülipdir giçki feodalizm döwrüniň xvii asyr xix asyryň njy ýyllary edebiýatynda demokratik meýiller agdyklyk edýär xviii xix asyrlaryň sepgidinde proza žanry täzeden pajarlap ösýär xix asyryň njy ýyllarynda sentimental roman ýazmak giň ýaýraýar ii jahan urşunda ýapon militarizmi derbi dagyn edilenden soň ýaponiýa edebiýatynyň ösüşinde täze etap başlanýar bu döwre tradision demokratik we sengoha uruşdan soňky topar akymlarynyň çylşyrymly özara täsirli häsiýetlidir nji ýyllarda ylmy fantastiki we detektiw romanlar ýazmak has rowaçlanýar ýaponiýada nobel baýragynyna mynasyp bolan iki ýazyjy bar ýasunari kabawata we kenzaburo oýe koreýa respublikasy tehan minguk günorta aziýada döwlet ol koreý ýarymadasynda ýerleşýär ýurduň resmi däl ady günorta koreýa goňşy döwletler hytaý ýaponiýa russiýa we demirgazyk koreýa xx asyryň ikinji ýarymynda koreýa respublikasynyň dreýşi onuň syýasy ykdysady süşi daşary syýasaty barada düşünje bermek bilen talyplarda watançylyk duýgularyny terbiýelemek koreýa respublikasy koreýa adasynyň günorta bleginde bolup ol çedjudo adasyny hem z içine alýar ol nji ýylyň nji awgustynda respublika diýip jar edýär paýtagty seul çägi kw ol welaýatdan şäherden ybarat ilaty mln adam dili koreýa dili dini buddizm we hristian puly wona pul birligi esasy şäherleri seul pusan tegu tebigy baýlygy çäkli koreýanyň ilaty merkezi aziýadan altaýdan gelen gelmişeklerden düzülipdir vii asyrda olar bileşip koreýany dredipdirler nji ýylda çeson nesilşalygy koreýany ýapyk diýip yglan etdi koreýa nji ýyllaryň rus ýapon urşunda ýaponiýanyň ýeňmegi bilen bu ýerde z agalygyny dikeltdi njy ýylda koreýany züniň doly baknasyna würdi koreýa daşary ýurtlylar üçin açyk boldy koreýanyň çäginde e golaý wulkaniki adasy bar ikinji jahan urşundan soň ýaponiýanyň derbi dagyn edilmegi bilen koreýada ýapon baknadarlygy puç boldy koreýa nji ýyldan ýaponiýanyň baknasydy njy ýylda bolsa ol koreýany anneksirledi çägini eýeledi nji ýylyň alp arslan aýynyň i koreýanyň azat edilen güni hasaplanyp koreý halkynyň milli baýramçylygy diýip bellenilýär potsdam maslahatynyň karary boýunça vii viii nji parallel boýunça çäklendirilen çäk geçirildi ini km uzunlygy km günorta koreýada amerikanlar z gzegçiligi astynda bolan raýat edar edişini düzdüler nji ýylyň magtymguly aýynda bmg nyň koreýa meselesi boýunça barlag toparynyň gzekçiligi astynda milli ýygnaga saýlaw boldy alp arslan aýynyň de koreýa respublikasy jar edildi onuň prezidentligine njy ýyldan bäri abş da ýaşan koreýa emigranty li syn man saýlandy demirgazygyň we günortanyň partiýalarynyň maslahaty boýunça bütün yurt boýunça ýokary halk ýygnagyna saýlaw geçirildi günortada gizlin onuň netijesi esasynda nji ýylyň ruhnama aýynyň da koreýa halk demokratik respublikasy jar edildi onuň ýolbaşçylygyna kim ir sen saýlandy koreýa resmi ikä blündi iki dwletiň arsyndaky gatnaşyklar dartgynly boldy khdr ň ýolbaşçylary watanyň birleşdirilmegi we doly garaşsyzlygyň zerurlygy hakda habar berse li syn man demirgazyga ýrüş hakda çykyş etdi nji parallelde birnäçe gezek harby çaknaşyklar boldy nji ýýlyň oguz aýynyň de harby hereketler başlandy khdr ň goşuny günden soň seuly eýelediler we günorta çuňlaşdylar bmg ň howpsuzlyk geňeşi khdr ny agressor diýip belledi ruhnama aýynyň de abş goşunynyň müň desanty inçhona düşürildi indi olar khdr kp çägini eýeläp khr ň serhedine baryp ýetdiler abş a garşy sssr we khr ň goşuny çykyş etdi olaryň harby uçarlary harby herekete gatnaşdy olar khdr e ýarag we harby enjamlar berdiler netijede ýylyň ahyryna bmg ň goşuny nji parallele serpikdirildi nji ýylyň gorkut aýynyň de ýaraşyga gol çekildi şäherler weýran boldy mln adam ldi uruş günorta koreýanyň ykdysadyýetine kp zeper ýetirdi ol abş a bakna boldy li syn man njy ýyla çenli prezident boldy ýyla çenli yurt agrar ýurtdy ýer zgerdişi geçirildi dwlet iri ýer eýelerinden ýeri satyn alyp daýhanlara satdy senagat gowşakdy ýaşaýyş derejesi pes oba hojalygynda esasy pudak sümçilik sdürmek g o koreýanyň çägi bejerilýär onuň suwarymly ekin ýeri mln mw m däneli sümlikler bugdaý arpa şaly tehniki medeni ekinler gowaça temmäki kenep bakçaçylyk alnyp barylýar maldarçylykda iri şahly mallar doňuz guşçylyk alnyp barylýar şeýle hem ýüpekçilik we deňiz hojalygy bilen meşgullanýarlar demir ýolunyň uzunlygy müň km awtomabil ýoly müň km uly gämi duralgalary pusan ulsin inçhon masan howa transporty sen harby uçar duralgalarynyň gür seti bar abş ň harby bazalary bar eksport esasan hem senagat nümlerini edýär dokma gämi polat çoýun telewizorlar magnitafon hasaplaýýş tehnikasy aýakgap faner himiki nümler ykdysadyýeti esasy abş we ýapon puluna bagly senagatda iri kärhanalar şonuň hasabyna işleýär nji ýylda kmür mln tonna ndürildi wolfram müň tonna ndürilip dünýade birinji orny eýeledi ol wolfram sandon kanwon welaýatlarynda çykýar şeýle hem demir marganes mis kümüş altyn duz grafit we ş m çykýar elektrik energiýa mlr kwt importy nebiti gaýtadan işlemek maşyn electron dokma nümleri awtomobil gämi takyk enjamlar elektro tehnika enjamlary sen ykdysadyýetde mln adam işjeň gatnaşdy oba hojalygynda balykçylyk we tokaýçylygy senagaty swdada we hyzmatda adam transport aragatnaşygy gurluşykda adam gatnaşdy işsizlik mln adamdy koreýa respublikasy industrial ýurda wrüldi yurduň beýle çalt smeginiň aýratynlyklary taýwandan pul almagy abş dan mlrd pul almagy ýaponiýadan nji ýyllarda mlrd amerikan dollaryny almagy arzan işçi güýji ulanmagy diktator düzgüni ýyllarynda koreýa respublikasynda syýasy ýagdaý durnuksyzdy talyplar demokratýanyň bozulýandygy abş ň harby güýçleriniň saklaýandygyna ownuk we orta emläkliler bolsa biznesiň dwlet tarapyndan goldanylmaýandygyna nägililik bildirýärdi halk gni prezident saýlawyny geçirmegi we konstitusiýa ý üýgeşme girizmegi talap etdi ýylda ählihalk referendumy ses bermesi geçirildi halkyň gni prezident saýlawyna we konstitusiýa üýtgeşmeler girizmäge ses berdi daşary syýasatda esasy abş ýaponiýa taýwand gankong singapur bilen ýakynlaşdy da nji olimpiýa oýunlarynyň geçirilmegi onuň daşary syýasatyny has işjeňleşdirdi harbylaryň ýyllyk dolanyşygyndan soň nji ýylyň baýdak aýynda prezident bolup raýat syýasatçysy kim ýen sam saýlandy ol demolratik liberal partiýanyň dolandyryjy wekilidi ol giňmasştably zgerdişler girizmäge başlady iki koreý dwletiniň arasyndaky gatnaşyklar nji ýylyň ýaraşygyndan soň koreýanyň arasy dartgynly boldy demarkasion ýurdy ikä blýän çägiň günorta tarapyndan parallel boýunça demir biton diwary dikeldildi nji ýylyň ahyrynda dartgynlyk gowşady nji ýylda bitaraplyk aýynda ýaraşyk birek birege çozmazlyk we hyzmatdaşlyk barada ylalaşyk baglaşyldy olar koreýa ýarym adasynyň ýadroýaragsyz sebite wrülmegi hakda dilleşdiler koreýanyň birleşdirilmeginiň z nogsanlyklary bar oňa päsgel berýän ulyly kiçili şertleri bar seul bolsa hernä demirgazyk koreýa züniň kesel ykdysadyýeti we gedaýlaşan ilaty bilen günortanyň gerdednine düşer diýip gorkýar günbatardaky germaniýanyň birleşigine syn eden günorta koreýa şol külpetiň z başyna düşse çydamajakdygyny boýun alýar iki koreýa hem birleşmegi başarman hat da birleşmäge gyssanmaýarlar emma bütün dünýä ynanmazlyk buzunyň eräp koreýanyň birlşmeginiň tarapdarydyr ýapon dili nihingo aýdylyşy nihingo nihöňňo ýaponiýanyň ilatynyň milli dili bolup dünýäde bu diliň million adamdan gowrak ulanyjysy bardyr ol ýapon günorta günbatar adalarynyň diller maşgalasynyň agzasydyr we mundan başga da onuň koreý altaý diller maşgalasyna gatnaşygynyň barlygy hakynda hem aýdylýar grammatik we sözlük aýratynlyklary esasynda bu diliň görnüşi bardyr ýagny hyöjungo standart ýapon dili we kyötsügo umumy ýapon dili standart ýapon dili hyöjungo syýasy dil hökmünde nji ýyla çenli ulanylypdyr soňra umumy ýapon dili kyötsügo ulanylyşa giripdir ýapon diliniň kýötsügo görnüşi häzirki wagtda gürleýişde ulanylsa da mekdepde okuwlar teleradio gepleşikleri we syýasy resminama işleri hyöjungo görnüşinde alnyp barylýar häzirki döwürde ýapon dili ýaponiýada we ýaponiýanyň daşyndaky döwletlerde jemi million adam tarapyndan ulanylýar ýapon dili dünýäde iň köp geplenilýän dilleriň hatarynda dokuzynjy bolup durýar ýapon dili ýapon ýa da ýapon rýukýuan dil maşgalasyna degişli bolup durýar ýapon dili bilen baglanşykda ençeme dil maşgalasy agzalyp geçilýär ýöne bularyň hiç birisi hem alymlar tarapyndan biragyzdan kabul edilen däldir ýapon dili agglutinatiw dillerden bolmak bilen birlikde bu dilde hormat bilen ýüzlenmek üçin örän köp görnüşli sözler bardyr bu bolsa ýapon jemgyýetiniň köp gatlaklylygy bilen düşündirilip biliner ýapon dili üç sany ýazgy arkaly ýagny üýtgedilen hytaý harplary başgaça ady kanji üýtgedilen hytaý harplarynyň iki bogunly görnüşi başgaça ady hiragana we katakana atly harplardan düzülendir döwrebäp ýapon dilinde latyn elipbiýi hem ýapon dilinde romaji ulanylýar latyn elipbiýi esasan şereketleriň ady reklamalarda we ýapon harplary kompýutere geçirilende ulanylýar san hökmünde bolsa arap sanlaryndan başga da sino ýapon ýapon sanlary giňden ulanylýar beýleki diller ýapon diliniň baýlaşmagynda örän uly orny eýeleýär hytaý dili ýa da hytaý dilinden üýtgäp geçen sözler ýapon diliniň baýlaşmagynda azyndan ýyl bäri öz täsirini görkezip gelýär xix asyryň aýaklaryndan başlap hidi ýewropa dil maşgalasyndan we esasanam iňlis dilinden ençeme söz ýapon diliniň has da baýlaşmagyna getiripdir ýaponiýanyň xvi asyrda portugaliýa bilen soňra bolsa xvii asyrda niderlandiýa bilen söwda bolanlygy sebäpli ýapon diliniň baýlaşmagyna portugal we golland dilleriniň hem uly täsirleri bolupdyr geografiki taýdan ýapon dili ýapon dili diňe ýaponiýanyň çäginde geplenilýär diýsek ýalňyş bolar ýaponiýa koreany taýwany hytaýyň käbir ýerlerini filippinleri we ýuwaş okeandaky käbir ýerleri ikinji jahan urşy wagtlarynda basyp alypdyr ýaponiýadaky ýerli ilatyň dili we şiwesi ii asyryň başlarynda ýewropa ýakyn bolan aziýalylaryň we ýuwaş umman adalarynyň ýaşaýjylarynyň gelmegi bilen üýtgänligi çaklanylýar emele gelen dili bolsa ýapon günorta günbatar adalarynyň dilleri diýlip atlandyrylypdyr iii asyra degişli hytaý resmi iş kagyzlarynda gadymy ýapon sözleriniň birnäçesi gabat gelýär emma tutuşlygyna ýapon dilinde ýazylan resminamalara diňe asyrdan soň gabat gelinýär ýapon diliniň köki hytaý dilinden gaýdan bolmasa da hytaý diliniň gadymy ýapon diline eden täsiri güýçli bolupdyr muny ýapon dilinde duşýan birnäçe hytaý sözleri bile düşündirmek bolar häzirki zaman ýapon dilinde bolsa ýewropa dillerinden gaýdýan birnäçe alynma sözlere hem gabat gelinýär ýapon diliniň döwürleri ýapon dili agglýutinatiw dildir ýagny dürli morfemasy bolan sözleriň birigip dürli sözleri emele getirmegi onuň çekimsiz sesleriniň uzynlygy we çekimileriniň arassa aýdylmagy beýleki dillerden tapawutly fonetikany emele getirýär sözleriniň ýazylyşy boýunça ol üç topara bölünýär hiragana katakana kanji işlikler zaman we işlik şekilleriniň goşulmalaryny kabul edýärler häzirki wagtda dünýäniň iň ösen uniwersitetlerinde ýapon dili ikinji dil hökmünde öwredilýär hatda orta mekdeplerde de ýapon dili bardyr ýapon medeniýetiniň tehnologiýasynyň animasion filmleriniň ýaýramagy bilen bu dili öwrenmäge höwes edýän halklaryň sany barha artýar laos bir döwlet aziýa da goňşy döwletler taýland wýetnam kamboja we hytaý häzirki laos nji asyrdan xviii asyra çenli günorta gündogar aziýanyň iň uly patyşalyklarynyň biri hökmünde bar bolan lan xang bilen taryhy we medeni aýratynlygyny yzarlaýar günorta gündogar aziýada merkezi geografiki ýerleşişi sebäpli bu patyşalyk ýerüsti söwda merkezine öwrüldi we ykdysady we medeni taýdan baý boldy birnäçe wagtdan bäri dowam eden içerki dawa jenjelden soň lan xang üç aýry patyşalyga luang phrabang wientiane we çampasak bölünipdi nji ýylda bu üç sebit fransuz goraghanasyna girdi we birleşip häzirki laos diýlip atlandyrylýan zady emele getirdi japaneseapon basybalyjylygyndan soň nji ýylda gysga wagtyň içinde garaşsyzlyk gazandy ýöne njy ýylda özbaşdaklyk gazanança fransiýa tarapyndan gaýtadan dikeldildi laos nji ýylda sisawang wongyň döwründe konstitusion monarhiýa bilen garaşsyz boldy garaşsyzlykdan soňky raýat urşy başlandy onda sowet soýuzy tarapyndan goldanýan kommunistleriň garşylygy soňra abş tarapyndan goldanýan harby reimesimleriň täsiri astyndaky monarhiýa garşy söweş başlandy nji ýylda wýetnam söweşi gutarandan soň kommunist pathet laoshäkimiýet başyna geldi we raýat urşuny bes etdi laos soňra nji ýylda dargadylýança sowet soýuzynyň harby we ykdysady kömegine garaşlydy laos dilinde ýurduň ady muang laos ýa da pathet laos is ikisiniňem manysy laos ýurdy diýmekdir laosyň demirgazygyndaky annamit daglaryndaky tam pa ling gowagyndan gadymy adam kellesi tapyldy kellesi azyndan ýyl bu günorta gündogar aziýada tapylan iň gadymy häzirki zaman galyndylaryna öwrüldilaosyň demirgazygyndaky giçki pleýositene degişli ýerlerde hoabinhian görnüşlerini öz içine alýan daş eserler tapyldy arheologiki subutnamalar beöň nji müňýyllykda ösen agronom jemgyýetiniň bardygyny görkezýär jynaza bankalary we beýleki mazarlar bürünçden ýasalan zatlaryň takmynan nji ýylda dörän we demir gurallary beöň nji ýyldan belli bolan çylşyrymly jemgyýeti görkezýär taryhy başlangyç döwür hytaý we hindi siwilizasiýalary bilen aragatnaşyk bilen häsiýetlendirilýär lingwistik we beýleki taryhy subutnamalara görä tai dilli taýpalar njy asyryň arasynda guangxi şäherinden günorta günbatara laosyň we taýlandyň häzirki sebitlerine göçüpdirler tailand tailand patyşalygy günorta gündogar aziýada döwlet ol hindi hytaý ýarymadasynyň günorta günbatar böleginde we malakka ýarymadasynyň demirgazyk böleginde ýerleşýär ol gündogarda kamboja we laos günbatarda mýanma we günortada malaýziýa bilen serhetleşýär umumy tutýan meýdany müň inedördül kilometr ilaty million adam paýtagty bangkok pul birligi bat tailand günorta gündogar aziýada ýerleşýän döwlet ol hindihytaý ýarym adasynyň günorta günbatarynda we malakka ýarym adasynyň demirgazygynda ýerleşýär taýland gündogarda kamboja we laos günbatarda mýanma günortada malaýziýa bilen araçäkleşýär taýland njy ýyla çenli siam diýlip atlandyrylýardy ol thaý sözünden gelip çykýar ýurduň döwlet dili bolan taý dilinde thaý sözi erkinlik diýen manyny berýär taýland thailand ýurduň iňlisçeleşdirilen görnüşidir taýland patyşalygy günorta gündogar aziýada ýerleşip ýurduň günbataryny andaman deňzi ýuwýar taýlandyň territoriýasy demirgazykdan günorta tarap uzalyp gidýär demirgazyk burçundan günorta burçuna çenli aralyk kilometre deňdir taýlandyň howasy dürli dürli bolup sebitde ýerleşýän ýurtlaryň howasyndan tapawutlanýar ýurduň howasy oba hojalygy üçin örän ýaramlydyr ýylda iki gezek hasyl ýygnalýar ýurduň dürli howa şertleri syýahatçylyk pudagynyň ösüşine hem oňyn täsirini ýetirýär ýurda ýylyň her paslyndan daşary ýurtly syýahatçylar yzygiderli gelýärler tokaýlar ýurduň meýdanynyň göterimini tutýar ýurduň demirgazygynda we günorta böleginde tokaýlyklar bar döwlet gurluşy ýurtda döwlet baştutany patyşa ýurduň premýer ministri patyşa tarapyndan bellenýär iki palataly parlament milli geňeş ol wekiller palatasy we senata bölünýär wekiller palatasynda deputat senatda bolsa deputat bar palatalaryň agzalaryny halk saýlaýar aşaky palata wekiller palatasy her dört ýyldan senat bolsa ýyldan bir gezek saýlanýar ýurduň ilatynyň agramly bölegini taýlar tutýar şeýle hem ýurtda laos hytaý ýaly ýurtlaryň adamlary hem ýaşaýar ýurduň ilatynyň göterimi buddizm dinine uýýar ilatyň göterimi musulman ilatyň gürlügi bir inedördül kilometre adam düşýär ilatyň dörtden bir bölegi şäherde ýaşaýar taýland patyşasy ýurduň baştutany hasaplanýar ýurtda patyşa maşgalasyna uly hormat goýulýar bu hormat patyşa phumiphonyň halkynyň abadan we parahat durmuşda ýaşamagy üçin edýän aladasyndan gelip çykýar buddizm we beýleki dinler ýurduň medeniýetinde we durmuşynda öz ornuny alypdyr ýurduň milli heýkeltaraşlyk sungatynda muny görmek bolýar ykdysadyýeti ýurduň ykdysadyýeti sazlaşykly we çalt depginlerde ösýär ýurtda syýahatçylyk pudagy hem ösen dünýäniň iň iri tüwi we rezin eksport edýän taýlandyň ykdysadyýeti esasan bangkogyň daş töwereginde jemlenýär taýland tebigy baýlyklara baý ýurt ýurtda galaýy wolfram marganes demir sink kömür gymmat bahaly daşlar ýaly gazylyp alynýan peýdaly baýlyklar bar ýurduň merkezi böleginiň ykdysady gatnaşyklary has ösen bangkok we onuň eteklerinde köp sanly iri senagat kärhanalaryna banklara we söwda kompaniýalaryna duş gelmek bolýar ýurduň düzlüklerinde şaly şeker çiňňirigi mekgejöwen ýaly ekinler ekilýär nji ýyllarda ýurduň ykdysadyýeti orta hasap bilen göterim ösýärdi soňky ýyllarda bu görkeziji göterime çenli ýokarlandy ýurduň ilatynyň işe ýaramly bölegi million adama deňdir olaryň göterimi oba hojalygynda göterimi senagatda göterimi söwdada göterimi hyzmat we döwlet gullugynda zähmet çekýär ýurduň ilatly nokatlarynyň agramly bölegi elektrik energiýasy bilen üpjün edilen ýurtda maldarçylyga hem uly üns berilýär daýhanlaryň aglabasy et üçin towuk köpeldýärler şonuň hasabyna hem ýurtda towukçylyk pudagynda ep esli ösüş gazanyldy ýurduň ilaty balykçylyk bilen hem meşgullanýar olar dürli deňiz jandarlaryny hem tutýarlar njy ýyllaryň ahyrlarynda taýland deňiz jandarlaryny tutmakda dünýäde öňdäki orny eýeledi ýurduň gaýtadan işleýän senagaty njy ýyllardan soň çalt depginler bilen ösdi we iň girdejili pudaklarynyň birine öwrüldi njy ýylda bu pudagyň girdejisi umumy içerki önüminiň göterimine deň boldy bu ugurda elektronika nebit himiýa awtoulaglaryň ýygnalmagy we zergärçilik has da ösdi soňky ýyllarda ýurduň daşary söwdasy barha artýar eksport edýän esasy harytlary kompýuter elektrik sazlaýjylar zergärçilik önümleri taýýar egin eşikler mata plastikadan ýasalan dürli önümler galaýy oba hojalyk önümleri tüwi kauçuk we deňiz önümleri import edýän esasy harytlary ulag hojalyk harytlar nebit we nebit önümleri taýland eksport edýän önümleriniň aglaba bölegini abş a iberýär ikinji orunda ýaponiýa dur ýaponiýa öz gezeginde taýlanda içerki bazary üçin zerur bolan harytlary satýar ýurda esasy maýa goýum abş we ýaponiýadan gelýär ulag ulgamy taýlandyň demir ýollarynyň umumy uzynlygy müň kilometr ol bangkoky ýurduň demirgazyk we demirgazyk gündogarynda şäherler şeýle hem malaýziýa we singapur bilen birleşdirýär ýurduň ösen garaýol ulgamy bar olaryň umumy uzynlygy müň kilometr döwrebap garaýol ulgamy bilen ýurduň islendik nokadyna baryp bolýar ýurduň öz içindäki gatnawda suw transporty köp ulanylýar bangkokyň halkara aeroportundan ýewropanyň köp ýurduna aziýa amerika we awstraliýa gündelik howa gatnawlary amala aşyrylýar esasy deňiz portlary bangkok porty sattahip porty phuket porty songkhla porty kantang porty söwda gatnaşyklarynda bangkok porty ulanylýar pul birligi ýurduň pul birligi bat ýurduň maliýe ulgamyna taýlandyň banky jogap berýär ol nji ýylda döredildi nji ýyldan bäri taýlandyň biržasy döwletiň gözegçiliginde hereket edýär oba hojalygy taýland dünýäniň iň iri tüwi öndürýän we eksport edýän ýurdy hasaplanýar ýurt her ýyl dürli görnüşdäki tüwileriň million tonnasyny dünýä bazaryna çykarýar oba hojalygy pudagy ýurduň umumy içerki önüminiň göterimini tutýar şeýle hem ýurtda mekgejöwen ananas kakos banan we beýleki miweler ýetişdirilýär taýland bu miweleri hem daşary ýurt bazarlaryna ýerläp gowy girdeji gazanýar şäherleri ýurduň iň iri şäheri bangkok hasaplanýar metropoliten şäheriň düzümine birnäçe şäher eteklerindäki etraplar girýär şäher çauphraýa derýasynyň gündogar kenarynda ýerleşýär derýanyň günbatar kenarynda bolsa thonburi şäheri ýerleşýär soňky maglumatlara görä şäherde milliondan gowrak adam ýaşaýar bu görkeziji hem şäher ilatynyň göterimi tutýar nakhonratçasima korat ady bilen hem tanalýan şäher ýurduň gündogar böleginiň iri ykdysady we administratiw merkezi hasaplanýar ol demir we gara ýollaryň esasy uzeli bolup durýar gündogardaky ubonratçathan şäheri hem ösüp barýan söwda merkezleriniň biri hasaplanýar taýlandyň günortasynda malaýziýa bilen serhetleşýän ýerinde haýtaý şäheri ýerleşýär ol bangkogyň demirýol magistralynyň ugrunda ýerleşýär haýtaý şäheriniň üsti bilen malaýziýa kauçuk satylýar çeperçilik sungaty taýland milli çeperçilik sungaty bilen meşhurdyr ýurduň ähli ýerinde şol sanda bangkok we çiangmaý ýaly iri şäherlerde çeperçilik sungatyna degişli merkezlere duş gelmek bolýar taýland aziýada ýüpek we dokma toplumyna degişli önümleriň önümçiliginde öňdäki orunlarda durýar ýurduň şäherlerindäki dükanlarda dürli hilli we arzan bahadan sowgatlyk harytlaryny satyn almak mümkin baýramçylyklary taýlandyň milli baýramçylyklary ýylyň dürli möwsümleri bilen baglanyşyklydyr songkhran täze ýyl bahar paslynyň gelendigini habar berýär ol aprel aýynyň i aralygyna deň gelýär bu baýramçylyk üç gün dowam edýär baýramçylygyň çäginde adamlar birek birek bilen suw sepişýärler maý aýynda oba hojalyk möwsüminiň başlanandygyny alamatlandyrýan baýramçylyk budda bagyşlanan wisakha pudja baýramçylygy bellenýär sentýabrda ok phansa baýramçylygy bellenýär ol ýagyş möwsüminiň tamamlanandygyny alamatlandyrýar bilimi ýurtda başlangyç bilim hökmanydyr ýurtda uniwersitetlerdir tehniki mugallymçylyk oba hojalyk institutlarynyň birnäçesi hereket edýär bangkokdaky ýurduň baýry ýokary okuw mekdepleriniň biri bolan çulalonkorn nji ýylda tammarsart bolsa nji ýylda döredildi ýurtda ramkamheng kasetsat we mahidon uniwersitetleri hem hereket edýär metbugaty taýlandda onlarça gündelik gazetler neşir edilýär olar taý hytaý we iňlis dillerinde çykýar köp tiražly gazetleri tai rat deýli nýus siýam rat sisýan žibao szinhua žibao bangkok post neýşn ýurduň tele we radio ýaýlymlary döwletiň gözegçiliginde saklanýar ýurduň döwlet radioýaýlymy radio taýland gepleşiklerini efire taý dilinde berýär şeýle hem birnäçe radio stansiýalar we telestansiýalar işleýär xi asyrda taýlar hytaýyň günortasyndan göçüp gidýärler xiii asyrda bu ýerde birinji döwlet döredilýär nji ýylda aýýuthaýa patyşalygy esaslandyrylýar patyşalyk dört ýüz ýyl hökümdarlyk edip öz territoriýasyny giňeldýär soňra taýland patyşalygy döreýär ol häzir birleşen milletler guramasynyň bütindünýä bankynyň agzasydyr gözel ýerleri ýurduň paýtagty bangkokda patyşanyň köşgi uly kitaphana muzeý çakriniň köşgi we köp sanly ybadathanalar bar şäherde den gowrak ybadathana bar samutprakarnede dünýäniň iň iri krokodil fermasy ýerleşýär dünýä belli deňiz kurortlary ça am we huahin pattaýa taýlandyň dünýä belli kurorty hasaplanýar onda pil goraghanasy bar ýurduň iň uly şäheri we paýtagty bolan bangkokda milliondan gowrak adam ýaşaýar şäheriň eteklerini hem hasaba alanyňda ilatynyň sany milliondan geçýär şäheriň meýdany inedördül kilometre deň bolup onuň eteklerini goşanyňda inedördül kilometre deň bolýar şäher derýanyň kenaryndan ýerleşýär bangkok günorta gündogar aziýanyň iň çalt we ykdysady taýdan sazlaşykly ösýän şäheri hasaplanýar bütindünýä meteorologiýa gullugy bangkogy dünýäniň iň yssy iri şäheridigini aýdýar şeýle hem bu şäher dünýäniň iň köp syýahatçy gelýän şäheri hasaplanýar şäheriň halkara derejesindäki ady bangkok ýurduň döwlet dili bolan taý dilinde şäheriň ady krung thep diýlip atlandyrylýar ol perişdeler şäheri diýen manyny berýär doganlaşan şäherleri bangkogyň birnäçe doganlaşan şäherleri bar olar şeýleräk pattaýa pattaýa taýlandyň iri şäherlerinden biridir paýtagt bangkogyň günorta gündogarynda takmynan kilometr uzaklykda taýland aýlagynyň kenarynda ýerleşýär şäher administratiw taýdan çonburi welaýatyna degişli bolandygyna garamazdan onuň öz özüni dolandyryş merkezi bar pattaýa sözi günorta günbatar munson şemaly diýen manyny berýär şäher dünýäniň iň owadan dynç alyş zolaklarynyň biri hasaplanýar nji ýyldaky maglumatlara görä şäher şol ýyl million syýahatçyny myhman alypdyr soňky ýyllarda bu şähere gündogar aziýa we russiýa ýaly ýurtlardan gelýän syýahatçylaryň sany barha artýar şähere işlemäge we syýahat etmäge gelýän daşary ýurtlularyň sanynyň artmagy netijesinde şäherde köp gatly jaýlar gurlup ulanmaga berlip başlandy şeýlelikde şäher köp gatly jaý babatda bangkokdan soň ikinji orna geçdi pattaýa öň syýahatçylyk babatda ýurtda arzan şäherleriň biri bolupdyr şäheriň esasy köçeleriniň biri bolan walkin strit köçesi hemişe köp adamly bolýar köçäniň ugrunda dürli dükanlar adamlaryň wagtyny hoş geçirmekleri üçin teatrlar restoranlar bar fizika gadymy grek dilinden gelip tebigat tebigat bilimi manysyna gelyar energiya we güç maddanyn harekedi yaly zatlary ögrenyar maksady bütin alemin syrlaryny öwrenmek fizika ylmyny taryhy özgerişine göra iki şaha bölüp bileris klassik fizika elbette klassik fizikanyn ösmegine goşant goşan bir topar fizikçi bardyr emma newton bularyn hemmesinden önde geler çünki ylymyn namedigine kesgitleme getiren ylym adamy newtondyr newtonyn aytmagyna göra bir teorinin fizika kanuny bolmasy üçin tejribe bilen tassyklanmasy gerekdigini aydyp geçyar bu bütin ylym kanunlary üçin geçerli bolyar klassik fizikanyn esasy içine alyan zatlary mehanika termodinamika statistik fizika ve elektromagnetizm hazirki zaman fizikasy hazirki zaman fizikasy ya da modern fizika nji yylda max planck bilen başlayar klassik fizikanyn kabir yagdaylary düşündirip bilmedigi üçin modern fizika yüze çykyar modern fizika kuantum fizikasy we einsteinin teorileri bilen güllap ösyar fizika taslama uly balkan dagy balkan daglarynyň bir bölegi türkmenistan döwletiniň günbatar çäginde kaspi derýanyň kenar ýakasynyň gündogar çäginde ýerleşýän uly dag gerşleri gury uzboyuň ugry kiçi balkan dagyndan we köpetdagyň günbatar çet gerşinden aýratyndyr dag gerşleri türkmenistanyň günbataryndan gündogara km uzynlygyna uzalyp ini bolsa km ýaýrap gidýar uly balkanyn çür depesi arlan dagy bolup onyn boýy metre baryp ýetýär arlan dagy ýapy beýik görnüşinde bolup demigazygynda kert inelgeleri we günortasynda has ýapy eňňitleri özünde jemleýär aýratyn görnüşde gurnalan hek daşlary gumly ýura ulgamy we hek gatlaklaryny özünde jemleýär kertler örän ýalaňaç halda bolup esasanda demirgazyk gerişleri dikligine gaýtýar we günorta gerşleriniň ýapgytlarynda bolsa giň gowaklara da duş gelmek bolýar amyderýa türkmenistanda bir derýadyr amyderýa öz gözbaşyny owganystandaky hindiguş daglaryndan alyp gaýdýar ve aral deňizine guýýar amyderýa merkezi aziýanyň iň uly derýasy ol owganystanyň täjigistanyň türkmenistanyň özbegistanyň çäginden geçip aral deňzine guýýar derýa ep esli ýerde türkmenistanyň özbegistanyň owganystanyň tebigy araçägi hasaplanýar uzynlygy kilometr goşandy penj derýasy bilen kilometr onuň kilometri türkmenistanyň çäginden geçýär amyderýanyň suwunyň ortaça mukdary metr kub s ol gyşyna metr kub s a çenli azalýar ol mart aýynda köpelip başlaýar we iyun iyul aýlarynda iň ýokary derejä ýetip metr kub s a çenli köpelýär amyderýanyň suwunyň şeýle düzgüni oba hojalyk ekinlerini suwarmak üçin örän amatlydyr derýanyň ýyllyk suwunyň akymynyň ortaça mukdary kilometr kub amyderýa gözbaşyny owganystandaky belentligi metr bolan hindiguşdaglarynyňdemirgazyk eňňidindäkiwrezewskiý buzlygyndan alyp ilki wanjir soňra wahanderýa ady bilen akýar wahanderýa bilen pamir derýasynyňbirleşmeginden bolsa penj derýasy emele gelýär wahşyň penje guýýan ýerinden başlap tä aral deňzine çenli amyderýa adyny alýar gunduz surhab kafirnigan hem de surhanderýa amyderýanyň esasy goşantlarydyr amyderýa dünýäde iň bulanyk suwly derýalaryň biridir onuň metr kub suwunyň düzüminde kilograma çenli gyrmynça bardyr derýa joşanda ol kilograma çenli köpelýär amyderýanyň halk hojalygynda uly ähmiýeti bar termez şäherinden aral deňzine çenli gämi gatnaýar onuň metr kub suwunyň düzüminde kilograma çenli gyrmança bardyr derýa joşanda ol kilograma çenli köpelýär amyderýanyň halk hojalygynda uly ähmiýeti bar termez şäherinden aral deňzine çenli gämi gatnaýar onuň boýunda termez atamyrat türkmenabat ürgenç nöküs ýaly şäherler ýerleşýär amyderýanyň suwy bilen merkezi aziýa ýurtlarynda we owganystanyň million gektardan gowrak ýer suwarylýar amyderýadan garagum derýa garşy amy buhara türkmenderýa ýaly kanallar suw alýar derýanyň suwuny tygşytly ulanmak üçin onuň goşantlarynyň we hanasynyň ugrunda nurek ragun düýeboýun ýaly uly suw howdanlary guruldy bu derýa geçmişde oks oguz derýasy hem diýlipdir oňa gepleşikde jeýhun hem diýilýär halkara informatika olimpiadasy ioi international olympiad in informatics informatika dersi boýunça mekdep okuwcylarynyñ arasynda her ýilda geçirilýän bäsleşikdir birinji hio nji ýylda geçirildi bäsleşik günlük kompýuter programmirlemekden we algoritmik meseleleri cözmekden ybarat her okuwcynyn ozi ayri ýaryşýar gatnaşýan her döwletden e çenli okuwcy getirmek bolýar nji ýylda golaý yurt gatnaşdy okuwçylar öz ýurtlarynda geirilýän döwlet bäsleşiklerine görä saýlanýarlar meselem türkmenistanyň adyndan gatnaşýan topar turkmenistanyñ mekdep okuwcylarynyñ arasynda geçirilýän beýik saparmyrat türkmenbaşy zamanasynyñ altyn zehinleri atly informatika we kompýuter tehnologiýalarynyñ esaslary dersi boýunça bäsleşige görä saýlanýar türkmenistan ioi diñe ýolbaşçy ioi ioi dine yolbascy ioi ioi ioi ioi bürünç medal ioi altyn medal gatnaşdy we ioi taýýarlyk görülýär ioi horwatiýa döwletinde geçiriler bäsleşigiñ her gününde okuwçylara sany mesele we olary cozmek ucin sagat berilyar her okuwcynyn yeke ozi ishlemeli dine oz kompyuteri bilen we okuwcydan kitapdan hic hili komek almazdan meseleleri cozmek ucin okuwcylar c c yada paskal programmirleme dilinde programma yazmaly we ony sagat gecmezden on ibermeli bolyarlar synag gutaranyndan sonra onden tayyarlanan gizli testler koplenc test bolyar bilen hemme kisinin programmalary barlanyar her dogry gecen test ucin okuwcy belli bir baha alyar yazilan programma belli bir wagtyn icinde ishini gutarmaly rugsat edilen yatdan artykmac ulanmaly dal we dogry jogap cykarmaly birinji we ikinji gunlerde alynan ballar jemlenyar yapilis dabarada okuwcylara olaryn bahalaryna gora medallar paylanyar neýlerem dilbera men senden aýru tende jany neýlerem täju tahtu mülku malu hanymany neýlerem isterem waslyň jemalyn tä kylam derde dewa men seniň bimaryňam özge dewany neýlerem çoh dogalar kylmyşam men halykyň dergähine çün myradym hasyl olmaz men dogany neýlerem eý musulmanlar biliň kim ýar ile hoşdur jahan çünki ýardan aýra düşdüm bu jahany neýlerem dilber aýdar eý nesimi sabr kyl etme fygan şimdi efgan etmesem daňla fygany neýlerem ýüz döndermenem ýüz müň jefa kylsaň maňa men senden ýüz döndermenem janym dahy gurban kylar men senden ýüz döndermenem duşman geler garşymyza umyduwar özi duşa duşmanlaryň körlügine men senden döndermenem men seni söwdüm jan ile gul olmuşam gurban ile ant içerem kuran ile men senden ýüz döndermenem isamysyň musamysyň ýa ýusuby kenganmysyň walla janym janymysyň men senden ýüz döndermenem eý nesimi aşykmysyň hak ýoluna sadykmysyň közerdigiçe ýanarmysyň men senden ýüz döndermenem nurmuhammediň kakasyna seýidahmet ejesine hansoltan diýipdirler 		 	 nurmuhammet andalyp taryhçy terjimeçi filosof türkmen edebiýatynyň taryhynda ilkinji dessançy şahyr diýip tanalýan nurmuhammet andalyp alymlaryň täze barlaglar boýunça ýylanly etrabynyň garmazy obasynda eneden dogulyp nji ýylda aradan çykypdyr nurmuhammet türkmeniň düýeçi tiresiniň seýilhan neslindendir onuň atasynyň adyna akmuhammet kakasynyň adyna seýitmuhammet ýa da seýitahmet ejesiniň adyna bolsa hansoltan diýer ekenler şahyr özüniň ady we ýaşan ýerleri barada ýusup züleýha dessanynda şeýle ýazýar sözde tahallusym idi andalyp şahyryň ýaşlygy garamazy obasynda geçýär ol ilki oba mekdebinde soň bolsa hywada medrese bilimini alypdyr onuň bagdatda okanlygy baradada maglumatlar bar şahyr okuwyň daşyndan gündogar edebiýatynyň klassyklaryny ylmy filosofik işlerini halk döredijilik eserlerini yhlas bilen okap öz döwrüniň ylym bilimini kämil ele alan adam bolup ýetişýär nurmuhammediň esasy kesp käri daýhançylyk hem agaç ussaçylygy bolupdyr ol kakasyndan öwrenen daýhançylyk işleri bilen bir hatarda oba adamlaryna araba jykyr ýasaşmak bilen meşgullanýardy nurmuhammet ýaşaýyş durmuşy bilen baglanyşdyryp özüne garyp diýen lakamy alypdyr gül atly gyzy söýüp özüni onuň yşkynda saýraýan bilbil hasaplamak bilen andalyp bilbil diýen edebi lakamy göteripdir nurmuhammet andalybyň nebereleri barada takyk maglumat ýok diýerlikdir nurmuhammediň kakasyna seýidahmet ejesine hansoltan diýipdirler türkmen edebiýatynyň taryhynda edebi ösüşimize has güýçli tsir eden belli şahyrlar köpdür şolaryň biri de xvii asyryň ikinji xviii asyryň birinji ýarymynda ýaşap geçen nurmuhammet andalypdyr onuň türkmen edebiýatyndaky ornuny we hyzmatyny şeýle kesgitlp bolar nurmuhammet andalyp orta asyrlar türkmen edebiyatynyň ösüşine goşant goşan onuň iň oňat edebi dplerini umumylaşdyran hem de bularyň esasynda tze nusgawy türkmen edebiyatynyň ösüşini kesgitln şahyrdyr orta asyrlaryň baý tejribesini we gazananlaryny jemlemek üçin şahyryň öz döredijiligi hem baý we köptaraply bolmaly andalyp hut şu hili şahyrdyr ol gazallary muhammesleri murabbaglary müstezadlary ýazan şahyrdyr ol nowaýy fizuli ýaly ussatlaryň gazallaryna ýigrimiden de köp tahmys baglan tahmysçy şahyrdyr ol oguznama risaleýi nesimi ýaly uly göwrümli kyssaly mesnewileri düzen şahyrdyr ol sagdy wakgas kyssaýy fyrgun ýaly kyssaly uly goşuklary goşgulary goşan şahyrdyr ol leýli mejnun ýusup züleýha baba röwşen zeýnel arap ýaly birnçe dessanlary döreden dessançy şahyrdyr şeýlelikde nurmuhammet andalyp orta asyrlar edebiyatynyň pellehanasynda tze asyr edebiýatynyň sakasynda duran şahyrdyr beýle şahyr bolmak üçin gaty okumyş juda zehinli hem zhmetsöýer adam bolmaly iň esasy da köp okamaga köp bilmge dogabitdi zehiniň açylmagyna ýardam edýn maşgala we durmuş şertlerine eýe bolmaly nurmuhammet andalypda bu şertleriň hemmesi bar eken ol nji ýyllarda ylym medeniýet we edebiýat ojagy bolan gadymy köneürgenç topragynda düný inýr şahyryn kimligi barasynda onuň öz dilinden eşitmek soňky nesiller üçin ýakymly we gyzykly ynamly ygtybsrlydyr ismim idi nurmuhammet garyp sözde tahallusym idi andalyp şhrimiz ürgenç welaýat idi hanymyz şirgazy hemaýat idi bu setirlerde şahyryň döredijilik lakamy bilen ylmy derejesi görkezilipdir bu ikisi onuň eserleriniň many açarydyr şahyryň edebi lakamy andalyp sözüniň manysy oguznama türkmen ruhunyň birinji eýýamy biziň eýýamymyzdan öňki v müňýyllykdan biziň eýýamymyzyň nji ýylyna çenli aralygy tutýar bu eýýamda milletiň ruhy gözbaşy oguz handyr halal sada türkmen zähmeti bilen gün görýär oňony öküzdir öküz öz zähmeti bilen tebigaty özgerdýär öküz ene ýeriň hasyl bermegine sebäp bolýar öküz ýaşaýşy dünýäni jemgyýeti herekete getirýär eger oguz hanyň ýoly gönümellik halallyk hem adyllyk ýoly bolsa onda ol ýoldan ýöremegiň dyzmaçlyk gaýduwsyzlyk hem de mertlik diýen ýörelgeleri bardyr ýoly ýörelgeli ýeňer oguz han türkmeniň öküz sypaty zähmetsöýerlik jepakeşlik erklilik güýçlilik döwletlilik alamatlaryny özünde jemleýär eger onuň ýoly bitewilik agzybirlik hem de jebislik ýoly bolsa onda bu ýoluň jepakeşlik erklilik güýçlilik we zähmetsöýerlik ýaly ýörelgeleri bardyr dirä ýörelge ölä gonalga diýipdir oguz han türkmen bu pähim onuň eýýamynda türkmenlerde işjeňligiň iň ýokary derejä ýetendigini görkezýär türkmenistanyň garaşsyzlygyny almagy beýik saparmyrat türkmenbaşynyň milli galkynyş syýasatyny yglan etmegi bilen baglanyşykly halkyň geçmişdäki taryhy we edebi ýadygärliklerini kompleksleýin we etaplaýyn öwrenmeklige alymlar düýpli üns berip başlaýarlar 	 biziň döwrümize çenli saklanyp galan gündogaryň ýazuw ýadygärlikleri gadymy halklaryň şol sanda türkmenleriň sosial ykdysady we syýasy taryhynyözboluşlu şohlelendirýär 	 sowet taryh ylmy şeýle taryhy we edebiýat ýadygärliklerini öwrenmekde ep esli öňegidişlikler gazandy taryhçy alymlar gündogar halklaryň taryhyna degişli bir topar original işleri döretdiler şol bir wagtda ylmy taýdan unikal we wajyp pars arap we türki dillerdäki orta asyr awtorlarynyň eserleri ylmy taýdan düýpli derňewden daşda galyp diňe spesialistleriň az bölejigine elýeter boldy 	 şeýlelik bilen gündogar halklaryň ösüşiniň umumy kanunalaýyklygyny hem de spesifiki aýratynlyklaryna obýektiw häsiýetnama bermekde zerur bolan baý maglumatlar dil bilmezlik we kommunistik partiýanyň hökmürowanlyk syýasaty bilen bagly giň okyjylar köpçuligi üçin elýeter bolmady biziň günlerimizde gündogar halklaryň şol sanda türkmen halkynyň gadymy ýazuw ýadygärliklerini ylmy dolanşyga girişmekligiň türkmen halkynyň ösüşiniň irki döwürlerini öwrenmekde uly ähmiýete eýedir 	 ix asyrdan türkmenler diýlip atlandyrylan oguzlar häzirki türkmenistanda azerbaýjanda eyranda türkiýede yrakda ýaşaýan türki halkalaryňnesilbaşylary hasaplanýar olaryň arasyndan seljuklar horezmşalar osmanlar dinastiýalarynyň wekilleri orta çykdylar 	 türki taýpalarynyň şol sanda türkmenleriň irki taryhyny birneme doly şöhlelendirýän ýazuw ýadygärlikleriň içinde fundamental hem de klassik iş hasaplandy xiv asyr musulman taryhçysy fazlallah raşidaddiniň ylmy dilde oguznama ähliumumy taryh ýa da ýyl ýazgylarynyň jemi hasaplanýar bu işde oguzlaryň taryhy giňişleýin beýan edilip awtor oguz taýpalaryny alynky aziýadaky yslama uýýan türki taýpalarynyň ötenleri hasaplanýar oguzlaryň taryhy ýa da oguzlaryň hem de olaryň nesilleriniň türkleriň soltanlarynyň we wladyka larynyň taryhy diýip doly at bilen atlandyrylýar bu eser diňe bir ýazuw çeşmelerine esaslanman eýsem halk döredijiligine degişli bolup onda rowaýatlar hakykat bilen sepleşip gidýär 	 oguzyň legendar taryhy türki halklaryň edebiýat ýadygärligi hökmünde köp alymlar tarapyndan öwrenildi aýratynda oguznamanyň goşgy formasyndaky warianty giň analizlenip dörän döwründen başlap alymlaryň ünsüni özüe çekdi oňa ilkinji bolup nemes alymy f dits üns berip ony nemes diline terjime etdi oguznamanyň tekstiniň üstünde w w radlow k woprosu ob uýgurah bartold w w tureskiý epos i kawkaz diýen işlerinde hem de riza nura pellýu p banga w soňra orkun h n şerbak a m eraslan n kononow a n işlediler beýleki halklar ýaly oguzlar da öz urugynyň geneologiýasyna düýpli üns beripdirler mahmyt kaşgarlynyň belleýşi ýaly oguzlar sany taýpa bölünipdir oguzhan we onuň ogullary agtyklary mahmyt kaşgarlynyň xi asyrda döredilen belli sözlüginde şol oguz taýpalarynyňda ady tutulýar reşiteddin oguzlaryň geneologiýasynda has takyk stabilleşen maglumatlary berýär oguznama stambulda topkanyň kitaphanasynda saklanýar onyň başlangyjy bismillahi ar rahmani r rahim diýip başlanyp onda nuh pygamber öz ogullaryna ýer şarynyň adam ýaşaýan ýerlerini bölüp berende uly ogly ifata ýagfasa ol gündogar üstleriň türkmenistan bilen bilelikde berýär diýilip aýdylýar golýazmanyň mazmuny şeýle jemi bapdan durýar egerde a n bernştamyň istiriçeskaýa prawda w legende ob oguz hane diýen makalasyny göz öňünde tutmasaň oguznama taryhçylar tarapyndan düýpli derňelmedik işleriň biridir ýöne bu eserde türk oguzlarynyň hytaýyň demirgazyk oblastlaryny türkistany tebeti hindistany ural daglarynyň iki tarapyny emba ural wolga derýalarynyň aşak akymlaryny orsýetiň günortasyny demirgazyk kawkazy zakawkazýeni eýrany anatoliýany yragy siriýany müsüri basyp alşy barada baý maglumatlar bar oguznamada destanyň umumylaşdyrylan wersiýasynyň düzülen döwrüne çenli dowam eden oguz han baradaky rowaýatlar da ýerleşdirilipdir oguznama dürli halkyýetleriň we halklaryň dil döredijiliginiň önümidir onda çarwa taýpalarda patriarhal gatnaşyklarynyň kemala gelip başlan döwründen bärki köp sanly maglumatlar ýerleşdirilen a n bernştam oguznamada taryhy prosesiň bäş sany döwrüni belleýär a 	patriarhal gatnaşyklaryň kemala gelmegi b 	synpy gatnaşyklaryň kemala gelmegi c 	gunlar döwri modeniň dabaralanan döwri b e öň d 	türki halklar döwri vi viii asyrlar e 	peçenek polowesler döwri ix xii asyrlar bernştamyň döwürleriniň içinde bir döwri ýagny seljuklar döwrünide goşmak biziň pikirimizça dogry bolýar oguz hem de däde gorkut baradaky iň irki maglumatlar mamlýuk taryhçysy abu bahra ibn abdallah ibn aýben ad dawadari nji ýogalan niň taryhy işlerinde durar at tijak wa gurar tawarih az zaman žemçužina wensow i wse otbornoýe w letopisýah wremeni berilýär ol şeýle belleýär türki halklar bu kitaby nesilden nesle geçirýär bu kitapda olaryň oguzlaryň taryhynyň başlanyşy olaryň döreýşi hem de olaryň ilkinji beýik hökümdary oguzyň durmuşynyň beýany berilýär 	 oguznamanyň haýsy döwürde ýazylandygy barada bir zat aýtmak kyn ýöne biziň pikirimizçe bu kitap xiv asyrda ilhanstan agalyk eden döwründe ýüze çykan bolmagy mümkin sebäbi şu döwürde ilhanlaryň köşgünde uýgur ýazuwy ruhy we medeni durmuşynyň dowam etmegi oňa ilkinji nobatda täsir etmegu mümkin hut uýgurlaryň oguz nagan baradaky destany türkleriň taryhynyň oguz han baradaky powestiň döremegine şert döredipdir 	 	 oguznama diňe bir kesgitli halkyň döredijiliginiň netijesi däldir onda taryhy hakykaty görkezýän köp halklar bilen ilki türki halklar bilen baglanyşykly çeşmeler öz şöhlelenmesini tapýar oguznamada raşiteddin hökümdarlaryň genealogik tablisasyny berýär ol nuh pygamberden başlanyp soň onuň ogly ýafes dib çawkuhan soňra gara han oguz hanyň atasy soňra oguz han ýyl ýaşaýar ýyl patyşalyk edýär soňra gün han ýyl ýaşap patyşalyk edýär soňra dib ýawkuthan şeýdip jemi oguz hanlarynyň dolandyran ýyllary görkezilip soňy sejuk togrul soltan bilen tamamlanýar aba serdaryň gozgalaňy njy asyryň ortalarynda etrek we gürgen türkmenleriniň astrabat häkimleriniň zulumyna garşy gozgalaňy njy asyrda etrek we gürgen derýalarynyň aşak akymynda astrabat welaýatynyň demirgazyk regionlarynda ekerançylyk we ýarym çarwaçylyk bilen meşgyllanýan türkmen gökleň okly ýemreli we beýleki taýpalary ýaşapdyrlar olar hywa hanlygynyň raýaty hökmünde horezm soltanlaryna agyr salgyt pul mal we nöker töläpdirler hem de eýranyň ýerli astrabat häkimiýetileri tarapyndan gysylyp talanyp gelipdirler nji ýylda astrabadyň täze häkimi keçel şahberdiniň türkmenlerden agyr paç ýygnamaga synanyşmagy zerarly gozgalaň başlanypdyr okly taýpasynyň kethudasy aba serdaryň baştutanlygy astyndaky gozgalaňçylar keçel şahberdiniň garyndaşy gözegçilik we salgyt ýygnamak üçin goýlan şatyr begi öldüripdirler gahar gazaba münen keçel şahberdi goşun çekip baranda okly türkmenleri onuň goşunyny derbi dagyn edip özüni hem öldüripdirler şondan soň gozgalaň bütin türkmen obalaryny gurşap alypdyr we astrabadyň käbir beýleki sebitlerine hem aralaşypdyr bu ýerlerdäki eýran çinownikleri gaçyp gitmäge mejbur bolupdyrlar eýran şasy tahmasp şanyň uly goşun iberip aba serdar gozgalaňyny ýatyrmak üçin eden birnäçe synanyşygy başa barmandyr aba serdar eýran bilen ozaldan hem urşup gelen ürgenç we durun welaýatlarynyň hökümdary aly soltan bilen ylalaşmak baglaşypdyr we onuň galapyn özbeklerden ybarat bolan goşunyna daýanyp ýyllaryň dowamynda birnäçe agyr söweşler edip ajaýyp ýeňişler gazanypdyr türkmen atly goşunynyň şöhratly serkerdesi aba serdaryň dabarasy çar töwerege ýaýrapdyr bütin kenarýaka türkmenleri ýylyň dowamynda eýran häkimiýetlerine garaşsyz diýen ýaly bolupdyrlar gozgalaňy güýç bilen ýatyrmak başartmansoň gajar feodallary aba serdaryň janyna haýynçylykly kast etmäge girişipdirler aba serdar ukuda ýatyrka gapy hyzmatkäri asly eýranly bir adam tarapyndan öldürilipdir onuň kellesi astrabat häkimine sowgat hökmünde getirilip berilipdir şondan soň gozgalaň kem kemden ýatyşypdyr aba serdar gozgalaňynyň uly taryhy ähmiýeti bolupdyr ol gozgalaň şowsuz gutarsa da türkmenleriň uly syýasy güýç hökmünde öz azatlygy we özbaşdaklygy ugrunda keseki ýurt feodal ezijilerine garşy göreşmäge ukyplydygyny görkezipdir gozgalaň ýatyşandan soň hem birentek wagtlap astrabat ülkesinde türkmenleriň täsiri güýçli bolupdyr eýran çinownikleri olaryň içerki işine gatyşyp hem de salgyt salyp bilmändirler abazalar esasan garaçaý çerkes respublikasynda ýaşaýan halk olaryň käbir toparlary adygeý respublikasynda hem de kislowodsk raýonunda duş gelýär ilatynyň sany müň adam abazalaryň ep esli bölegi njy asyryň njy ýyllarynda türkiýe göçüp barýar abazalaryň dili kawkaz dilleriniň adygeý abhaz toparyna girýär olaryň asly musluman sünnilerdir abazalaryň ata babalary gara deňziň gündogar kenarynda yaşapdyr etniki taýdan iki topara tapaita we şkaraua diýen taýpalara bölünýär bu taýpalaryň dil aýratynlyklary häzir hem bar esasy kärleri geçmişde uzak öri meýdanlarynda mal bakmak ekerançylyk demirçilik hünärmentçiligi we ýüň ýüplük egirmek bolupdyr biziň günlerimizde maldarçylyk ekerançylyk käbir ýerlerde emeli suwaryş arkaly bagçylyk bakjaçylyk bilen meşgullanýarlar dili we medeniýeti boýunça abhazlara ýakyn bolşewik rewolüiýasyndan soň abazalaryň öz ene dilinde ýazuwy döredildi olar kabardin we orus dillerini hatyny deň derejede bilýärler abaý kunanbaýew awgust iýul meşhur gazak şahyry aň bilim ýaýradyjysy jemgyýet işgäri çokan welihanowyň ibraý altynsarynyň öňde baryjy demokratik pikirlerini ösdüriji gazak edebiýatynyň düýbüni tutujy ol semeýde ahmet ryza mollanyň medresesinde okaýar we şol bir wagtda ýerli rus mekdebine de gatnaýar rus syýasy sürgün edilenleriň kömegi bilen rus dilini öňde baryjy rus edebiýatyny öwrenýär rus şahyrlarnyň goşgularyny rewolýusion demokratik pikirlerini gazak zähmetkeşleriniň arasynda propagandirleýär şeýle ýol bilen rus ýazyjy şahyrlarynyň eserlerini gazak obalaryna ýaýradypdyr gündogaryň köp edebi eserlerini şanama leýli mejnun görogly we ş m dil üsti bilen halk köpçüligine ýetiripdir ol ajaýyp eserler döredipdir onuň käbir liriki goşgulary saza da geçirilipdir abaý kunanbaýewiň eserleri diňe njy ýylda ilkinji gezek sankt peterburgda neşir edilipdir onuň eserleri dürli dillerde çap edildi abaý kunanbaýew gazak we beýleki sowet halklarynda köp okalýan ýazyjy şahyrlardan biri bolupdyr gazak ýazyjysy m o auezow bolsa abaý kunanbaýewiň döredijiligini ebedileşdirmek maksady bilen onuň durmuşyna degişli tomdan ybarat abaýyň ýoly romanyny ýazdy ol roman köp dillere onuň abaý atlandyrylan nji kitaby bolsa türkmen diline terjime edildi abdal türkmenleriniň russiýanyň raýatlygyna geçmegi njy asyryň başlarynda maňgyşlakda agyr ykdysady syýasy ýagdaý döreýär maňgyşlagyň türkmen ilaty hywa hanlarynyň we gazak feodallarynyň üznüksiz çapawulçylyklaryna sezewar bolýar bu agyr ýagdaýdan çykmak üçin abdal türkmenleriniň aksakgallary russiýanyň raýatlygyna geçmek niýeti bilen nji ýylda özleriniň adamdan ybarat wekilini peterburga ýollaýarlar maňgyşlak türkmenleriniň wekilleri nji ýylda peterburga barýarlar we rus imperatory aleksandr i tarapyndan kabul edilýär wekiller maňgyşlak türkmenleriniň russiýanyň raýatlygyna kabul edilmegini rus patyşasyndan haýyş edýärler olar maňgyşlagyň üstünden dürli taraplara geçýän söwda kerwenlerini goramak maňgyşlagyň türkmen ilatyny çapawullardan gorar ýaly rus berkitmesiniň bina edilmegini we maňgyşlak ýarymadasynyň töwereginde hazar deňzinden düwlen awlamaga rugsat berilmegini soraýarlar olaryň haýyşlary kanagatlandyrylýar nji ýylyň nji aprelinde maňgyşlakda ýaşaýan türkmenleriň abdal taýpasynyň adyna ýazylan hat wekillere gowşurylypdyr bu hatda olaryň russiýanyň raýatlygyna kabul edilýändigi aýdylýar bu waka hazar deňziniň gündogar kenarlarynda ýaşaýan beýleki türkmen taýpalarynyň arasynda russiýanyň raýatlygyna geçmek meýillerini güýçlendirýär abdallar türkmenleriň çowdur taýpasyna degişli tire abdallar njy asyra çenli özbaşdak taýpa bolup soň çowdur birleşmesine girýär we türkmenleriň oguzlara degişli bolan çowdur taýpasynyň düzülmegine ýardam edýär njy asyryň başynda abdallar takmynan öýli müň adamdan gowrak bolupdyr abdallaryň dili türkmenleriň çowdur diline degişlidir birnäçe rowaýatlara görä abdallar abdal babadan ýaýrap mazendaranyň daglyk regionlarynda ýaşaýarlar soň tä njy asyra çenli maňgyşlakda ýaşapdyrlar abdallar njy asyrda galmyklaryň gysmagy hem de ýaşaýyş agyr bolmagy zerarly çowdyrlar bilen horezme göçýärler abdallar ilki bilen daşhowzuň golaýynda abdalýaş diýen ýerde oturypdyrla nji asyryň başynda tssr döwründäki kalinin raýonynyň günorta gündogaryndaky buldumsazyň gündogarynda ornaşýarlar alymlar abdallary gadymy halk bolan eftalitler bilen baglaşdyrýarlar muňa abdallaryň çagalaryna geýdirýän burç emjek ady bilen belli bolan tahýalary hem şaýatlyk edýär eftalitleriň şazadalary dörtburçly we altyburçly tahýalary geýipdirler bulardan başga da abdallaryň ady özbekleriň lokaý taýpasynda duşýar owgan dürränilerine hem abdal diýlip aýdylypdyr abdallar ekerançylyk we maldarçylyk bilen meşgul bolupdyrlar abdy beg şirazy hoja zeýnel abidin aly abdy beg nüwidi şirazy türki kowumlardan bolup eserlerini pars dilinde ýazan görnükli şahyr ol diwanyň hamsanyň hem birnäçe taryhy eseriň awtorydyr onuň diwanlaryna girýän şygyrlary heniz tapylanok şirazynyň hamzalarynyň birinjisine mazharul asrar jamy jemşidi mejnun we leýli heft ahtar a ini isgenderi ikinjisine jöwheri ferd defderi dert ferdewsül arifin enweri tejelli haza ini malkut üçünjüsine rowzat as sypat duhtarul azhar jennetul esmar zynatul awrak sahyfatul yhlas diýen eserleri girýär gündogardaky iň meşhur sýužet esasynda ýazylan mejnun we leýli peomasynda emir hysrow dehlewiniň abdylla hatyfanyň atdaş eserleriniň täsiri güýçli duýulýar şirazynyň bulardan başga takmilatul ahbar atly eseri hem bar onuň salaman we absal tarabnama dibaçatul beýan diýen eserleri heniz tapylanok abdylkadyryň gozgalaňy ýyllarda alžiriň ugrunda fransuz basybalyjylaryna garşy abdylkadyryň ýolbaşçylygynda halk gozgalaňy njy ýylda ýurdy basyl almak maksady bilen alžire fransuz ekspedission korpusy düşürilýär ýerli häkimiýetler boýun egdirilýär bütin ýurtda fransuzlara garşy ilatyň çykyşlary başlanýar nji ýylda günbatar alžir taýpalarynyý başynda abdulkadyr durýar urşuň iki ýylynyň dowamynda oran welaýatynyň arap berberi taýpalary fransuzlary birnäçe gezek ýeňip olary ýaraşyk şertnamasyny nji ýylyň nji fewralyndaky demişel şertnamasy baglaşmaga mejbur edýärler fransiýa oran welaýatynyň öňki territoriýasynda abdylkadyryň häkiniýetini ykrar edýär ol ýerde basybalyjylara garşylyk görkezilýän döwründe gozgalaýçylar özleriniň döwletini emirligini döredýärler ýylynda uruş täzeden başlanýar birnäçe ýeňilişlerden soň general býužo fransiýanyň adyndan tafi ýaraşyk şertnamasyna ýylynyň maýynda gol çekýär şertnama emirligiň sostawyna hazirki alžiriň ähli territoriýasynyň diýen ýaly girizilmegini tassyklaýar emirlik welaýata bölünip olaryň başynda emiriň ýerli häkimleri goşun serkerdeleri durýar taýpa we feodal opolçeniýelerine goşmaça müňe golaý adamy bolan atly we pyýada goşundan hem de artilleriýadan ybarat regulýar goşun döredilýär ýarag we ok däri öndürmek işleri ýola goýulýar abdylkadyr fransuzlara garşy uzak wagtlyk urşa taýarlanmak bilen birnäçe goranyş liniýalaryny döredýär ýylynyň nji oktýabrynda fransuzlar tafi şertnamasyny bozýarlar ýylynda genera býužonyň müňden ybarat goşuny iri feodallaryň dönükligi netijesinde gowşan emirligiň territoriýasyny eýeleýär abdulkadyr marokkoda gizlenýär fransuz goşuny marokko kürsäp girýär we isli derýasynyň boýunda ýylynyň awgustynda marokko soltanynyň goşunlaryny derbi dagyn edýär ýyllarynda göreşini togtatmadyk alžir halky kolonizatorlara garşy täzeden baş göterýär marokkodan dolanyp gelen abdylkadyr täzeden gozgalaňa baştutanlyk edýär ýylynda gozgalaňçylar ýeňilýär abdylkadyr ýesir alynýar deň bolmadyk göreşde alžir döwleti ýeňilse de alžir halkynyň kolonizatorlara garşy göreşi dowam edýär günbatar köpetdagyň tebigaty üýtgeşik bolup bu ýerde türkmenistanyň iň köp dürli ösülmlik haýwanat dünýäsiniň bolmagy we merkezi aziýanyň başga ýerlerinde duşmaýan seýrek görnüşleriň gabat gelmegidir günbatar köpetdagyň tebigatynyň özboluşludygyny we östümlik dünýäsiniň baýdygyny xix asyryň ahyrynda xx asyryň başynda bu sebiti gelip barlan barlagçylar giňden belläpdirler şondan soňky ýyllarda jemgyýetçilik edaralar has da njy ýyllarda döredilen garrygaladaky bütinsoýuz ösümçilik institutynyň türkmen tejribe stansiýasynyň işgärleri çagyryşlar bilen çykyş edip günorta günbatar köpetdagyň täsin tebigy toplumlaryny bu ýerde goraghana düzgüni arkaly goramaklygy ündäp geldiler köp ýylyň dowamyndaky tagallalaryň netijesinde nji ýylyň dekabrynda bu sebitde köpetdag goraghanasynyň filialy döredildi nji ýylyň nji dekabrynda bolsa aýratyn sünt hasardag döwlet goraghanasyna öwrüldi goraghananyň meýdany üç sany bölekden ybaratdyr merkezi aýdere çendir sünt hasardag döwlet goraghanasyna degişli bir dag zakaznigi bar l goraghananyň merkezi böleginiň günortasynda ýerleşýär goraghananyň tutýan meýdany gektar günbatar köpetdagyň biologik durlüligi geň galdyrýar bu ýerde türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilen ösümlikleriň we haýwanlaryň ýarysyna golaýy duş gelip olaryň köp bölegi bolsa sumbar howdanynyda we onuň çendire guýýan ýerinde duşýarlar günorta günbatar köpetdagyň ösülmlik dünýasiniň juda özboluşlylygy diňe amatly howa şertleri bilen bagly bolman eýsem sebitde ösümlikleriň emele gelmeginiň taryhyn da ortaýerdeňz we eýran östümlik dünýasiniň wekilleriniň aralaşandygyna hem baglydyr häzire çenli goraghananyň territoriýasynda ýokary derejeli ösümlikleriň görnüşi anyklanan olardan görnüşi endemiklerdir goraghananyň territoriýasynda ösümlikleriň görnüşi duşýar we olardan görnüşi türkmen selmelegi grek rýabinasy türkmen armydy siwersiň almasy we başgalar türkmenistanyň gyzyl kitabyna şeýle de görnüşli raddeniň elwany guguň çigildemi çylşyrymly sogan tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň tghs gyzyl kitabyna girizildi sumbar we çendr derýalarynyň jülgelerinde badamlaryň hozlaryň narlaryň injirleriň üzümleriň görnüşleriniň hem köp dürlüsi jemlenendir bu ýerde gymmatly dünýa möçberinde gabat gelýan iň ýokary sortlardan tapawutlandyryp bolmaýan ösümlikleriň bolmagy bu derýalaryň julgelerini miweli agaçlaryň tebigy pitomnigi hökmünde tanatdyrdy subtropik we beýleki miweli ösümliklerden başga da bu ýerde goraga mätäç däneli we mal iýmiti üçin ulanylýan ösümliklerem ösýär olara bogunlyçaýyr ýabany süle arpa çowdary bir ýyllyk we köp ýyllyk ýorunjalar we başgalar degişlidir dünýäde diňe şu goraghanada ösýän nji ýylda türkmen tejribe stansiýasynyň öňki direktory o f mizgirýowa tarapyndan ylma belli bolan türkmen selmelegi täsin ösümlikleriň biridir türkmen selmelegine ýakyn şu uruga degişli ortaýerdeňiz görnüşleri adamlara gadymy döwürlerden bäri belli bolup ýerli tebipler dürli kesellere garşy ulanyp geçipdirler ol tohumçylyga ornaşdyrylyp ýetişdirilende täze bir gök ekinleriň biri bolardy we bu täsin ösümlik biologik çalt hem de dermanlyk maddalaryň hem çeşmesidir selmelegiň öwrenilmegi onuň gadymy döwürlerden bäri bejeriş usullarynyň tapylmagyna getirmegi mümkin häzir goraghanada bu gymmatly ösümligiň e golaý duýbi saklanyp galypdyr ýerli floranyň başga da köp ösümliklerini efir ýagyny reňkleri şepbikleri smola almak üçin we bezeg ösümlikleri hökmünde hem ulanýarlar günbatar köpetdagyň haýwanat dünýäsi de özüniň köp dürliligi we üýtgeşik sypatlary bilen tapawutlanyp olaryň aňyrsy ortaýerdeňiz merkezi aziýa görnüşleriniň utgaşmaklygyndan gelip cykandyr goraghananyň ekologik ulgamlarynda duşýan oňurgasyz haýwanlaryň görnüşleriniň sany gös göni ösümlik dünýäsi we landşaftyň dürlüligi bilen berk baglanyşyklydyr oňurgasyz haýwanlaryň faunasy heniz doly öwrenilen däldir şonuň üçin hem olaryň içinde seýrek we endemik görnüşleriň köp bolmagy mümkin mör möjekleriň görnüşi türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi bu sebitde ýaşaýan oňurgaly haýwanlaryň faunasy gowy öwrenilendir günorta günbatar köpetdagyň çäginde ýerde suwda ýaşaýanlaryň we süýrenijileriň guşlaryň süýdemdirijileriň görnüşleri duşýarlar oňurgaly haýwanlardan türkmenistanyň gyzyl kitabyna ýerde suwda ýaşaýanlaryň görnüşi girizildi olardan si zemzen göklors türkmen eublefary kepjebaş goraghanaň çäginde duşýarlar guşlaryň görnüşi duşup şolaryň si goraghanada duşýarlar olardan bürgüt sakally garaguş ütelgi ýylançy gyrgy turaç sähra göwenegi gajar we başgalar türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi süýdemdirijileriň si duşup şolaryň si goraghanada gabat gelýär olardan kiçi nalburun üçreňkli gijesi bars dag goçy syrtlan gunduz itaýy oklykirpi we başgalar türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi xx asyryň dowamynda ýerleriň yzygiderli ulanylmagy ilatyň sosial ýagdaýynyň çylşyrymlaşmagy tebigy sredanyň ýitmegine ol bolsa köp görnüşleriň ýitmegine getirdi soňky ýüz ýylyň içinde sebitde turan gaplaňynyň buhara sugunynyň aýynyň dag goçunyň ýitmegine ýok bolmagyna getirdi häzirki döwürde ýitmek howpy abanýan haýwanlara syrtlany barsy dag goçuny gorkezmek bolýar dag goçlarynyň we doňuzlaryň sanynyň azalmagy bilen barslar öý haýwanlaryna topulmaga mejbur bolýarlar we dawaly ýagdaýlary döredýär goraghananyň golaý ýerlerinde öý haýwanlaryna barslaryň topulmagy bolmaly hadysa barslaryň öý mallaryny iýip ýerli ilata berýän zyýanynyň öwezini doldurmak üçin nji ýylyň güýzünden ýabany tebigatyň bütindünýä fondynyň maksatnamasy işe başlady bu maksatnamany synag edip sumbar jülgesinde goraghanaň territoriýasy bilen serhede ýakyn ýaşaýan ilatly ýerde ýerine ýetirýärler eger bu geçirilýän synag netijeli bolsa onda türkmenistanyň başga ýerlerinde hem ýagny bu ajaýyp pişigiň ýaşaýan ýerlerinde şonuň ýaly işler amala aşyrylar ýabany toýnaklylaryň baş sanyny goramak we dikeltmek bu köpetdagyň daglarynyň bezegi bolan barsy saklamagyň girewidir häzir ýitmek howpy abanýan seýrek guşlaryň da sany kemelýär ýogsam da olaryň sany hiç wagtam ýokary bolmandy olara sakally garaguş gara leglek ýylançy gyrgy turaç we beyleki guşlary görkezmek bolar goraghananyň ylmy bölüminiň işgärleri ýylyň bütin dowamynda goraghanada we onuň töweregindäki ýerlerde tebigatyň hadysalaryna gözegçilik geçirýärler goraghananyň döredilmeginiň ýylynyň içinde uly ylmy gözleg işlerini alyp bardylar her ýyl tebigatyň ýyl ýazgysy çykarylýar dürli ylmy neşirlerde goraghananyň ylmy işgärleriniň onlarça makalalary çykdy olarda goýulýan meseleler günbatar köpetdagyň tebigaty onuň meseleleri we goragy gowulandyrmak barada bolup geldi goraghanada ä golaý kitap fondy we dürli žurnallar saklanýan ylmy kitaphana bar den hem gowrak gerbariler saklanýar günbatar köpetdagyň täsin tebigatynyň gözelligi barada goraghanada muzeý döretmekligiň işleri de ýaýbaňlanyp ugrady goraghana döredilen gününden başlap onda zoopitomnik döredildi we käbir haýwanlaryň biologiýasyny çuňňur öwrenmeklik ýola goýuldy şu wagta çenli zoopitomnikde gulanlar jerenler we guşlaryň dürli görnüşleri saklandy häzirki döwürde zoopitomnikde pars sülgüni turaç saklanyp olaryň kapasada saklanşyna gözegçilik ýola goýuldy ol guşlary köpeldip ätiyaçlyk baş sanyny döredip geljekde tebigata goýbermeklik maksat edilýär zoopitomnik goraghananyn merkezi mülkinde parhaýda ýerleşýär gelen myhmanlar bu ajaýyp guşlary öz gözleri bilen görüp bilerler we başgada biziň ýurdumyzyň özboluşly sebiti bolan günbatar köpetdagyň tebigy toplumlaryny goramak we öwrenmek boýunça goraghananyň işgärleriniň geçirýän işleri bilen tanyşarlar abdylla mukaffa abu muhammet abdylla ibn al mukaffa arap ýazyjysy terjimeçi abdylla mukaffa döredijilik işine ýaşynda başlaýar ol ilki omeýýat halifi merwan ibn hubeýriň soň onuň dogany dawut ibn hubeýriň häkimiýetiň apbasylara geçmegi bilen bolsa ahwazdaky dikme isa ibn alynyň köşgünde işleýär yslam dinini hem şol döwürde kabul edýär ol isa üçin köp ese ýazypdyr onuň ýegenlerini okadypdyr ony al masuryň basradaky dikmsi sufýan ibn muawiýa ele salyp ilki çapyşdyrýar soňra bolsa peçde ýakýar abdylla mukaffa biçak asylly ylymly pähimli ynsanperwer adam bolup özüniň gysga ömründe fars şalary hakdaky hudaýnama farslaryň däp dessury medeniýeti hakdaky aýynnama nowşirwan adyl hakdaky at täç adalatlylaryň durmuşy hakdaky addürrül ýetime we al jöwhera as samina meşhur gozgalaňçy hakdaky mazdak ýaly taryhy kitaplary aristoteliň kategoriýalar analitika ýaly filozofiki kitaplaryny farsçadan arapça geçiripdir özü bolsa risalat as sahaba sahybalar hakda traktat al eden al kebir beýik işler hakda nesihat al edep al sagyr ownuk işler hakda nesihat ýaly birnäçe gymmatly eser ýazypdyr ylaýta da ol maryly barzuýäniň njy asyr sanskritten pählewi diline geçiren kalyla we dimna atly hindi eposyny arapça çeper terjime edenligi bilen meşhurdyr çünki bu epos şondan soň ispan latyn ýewreý fars frek iňlis italýan golland türk nemes fransuz gadymy slawýan dillerine terjime edilip dünýäniň köp ýerlerine ýaýrapdyr bu epos sssr de hem rus azerbaýjan özbek dillerinde neşir edildi abdylkadyr alžir halkynyň fransuz kolonizatorlaryna farşy azat edijilik göreşinde ýolbaşçysy alžiriň milli gahrymany onuň asly gurply feodal urugyndan bolupdyr nji ýylda günbatar alžiriň taýpalary abdylkadyry hökümdar edip saýlaýarlar tiz wagtda ol emir titulyny alýar talantly serkerde akylly we gujurly syýasatçy abdylkadyr ýyllarda alžirdäki fransuz okkupantlaryna garşy gozgalaňa ýolbaşçylyk edýär abdylkadyr alym operator we şahyr hökmünde alžirde halk mekdepleriniň döredilmegine ýardam edýär gymmatbahaly golýazmalaryň kitaphanasyny döredýär ýyllarynda fransiýada ýesirlikde bolýar soňra damaskide ýaşaýar we ol ýerde din taglymaty bilen meşgullanýar njy ýylda damaskide guralan hristiýan gyrgynçylygy wagtynda ol druzlaryň hem de maronitleriň arasyndaky duşmançylygyň bes edilmegi ugrynda çykyş edýär abdyllaýew habyp muhammedowiç özbek sowet geology mineral geologiýa ylymlarynyň doktory özssr ylymlar akademiýasynyň akademigi sssr ylymlar akademiýasynyň korr çleni özssr ylymlar akademiýasynyň prezidenti lenin baýragynyň laureaty nji ýyldan sskp çleni ol orta aziýa industrial häzirki daşkent politehniki institutynyň teoretiki meselelerini magdanlaryň çykýan ýeri hakyndaky taglymaty skarnlar problemasyny we onuň bilen bagly bolan madanlaşmany işläp düzdi ýer gabygyndaky esasy gazylyp alynýan zatlaryň döreýiş we paýlanyş kanunalaýyklyk teoriýasyny öňe sürdi nji ýylda metallogeniýa gazylyp alynýan peýdaly zaglaryň çykýan ýerleriniň gözleginiň teoretiki esasydyr diýen monografiýasy üçin ölenden soň oňa biruny adyndaky respublikan baýragynyň laureaty deýen at berildi abdyllaýew lenin ordeni iki gezek zähmet gyzyl baýdak ordeni üç gezek gyzyl ýyldyz ordeni hormat nyşany ordeni we birnäçe medal bilen sylaglandy abdyllahan galasy baýramaly şäheriniň demirgazyk gündogar çetinde ýerleşýän gadymy ýadygärlik ol köne merw şäheriniň galyndylarynyň bir bölegi bolup nji asyryň nji ýarymynda bina edilýär galanyň günorta günbatar diwarynyň uzynlygy m günorta gündogar diwary bolsa m barabar diwaryň galyxlygy m kä ýerlerde m ýetýär onuň beýikligi m abdyllahan galasynyň dört burçunda äpet tegelek küňreler diwarlaryň ugrunda bolsa ululy kiçili küňre ýerleşýär abdyllahan galasy goranyş küňresi bilen berkidilýär abdyllahan galanyň iki sany derwezesi bolup eýrandan horezmden samarkantdan buharadan toharystandan we beýleki ýurtlardan gelen täjirler şol derwezelerden şähere giripdirler hem de söwda işleri bilen meşgullanypdyrlar galanyň içinde metjit medrese köşk birnäçe howuz we ş m ýerleşýär metjidiň üç tarapdan girelgesi bolup onuň içi birnäçe otagdan ybarat medresäniň jaýy özbaşdak bolman metjit bilen birlikde tutuş bir ymaraty emele getirýär galanyň demirgazyk gündogar burçunda hökümet köşgi ýerleşýär köşk hem goranyş küňreleri bilen berkidilýär abdyllahan galasynda şäheriň arassaçylygyna belli bir derejede üns berlipdir kir suwlary we ş m hapa suwlar çem gelen ýere dökülmän guýy şeklinde gazylan çukurlara çekilen keramiki turbalar arkaly akdyrylypdyr gala esasan günorta tarapdan akyp geçýän kanalyň suwy bilen üpjün edilipdir ondan başga da galanyň içinde sany uly howuz bolup olarda köp suw saklanypdyr abdyrahman jamy nuretdin ibn ahmet şahyr alym şahyryň ata babalarynyň asly yspyhanyň golaýynda ýerleşýän deşt diýen ýerdendir olar şol ýerde ep esli wagt ýaşahlaryndan soň horasanyň jam diýen welaýatyna göçüp gelýärler we kazyçylyk müftüçilik käri bilen meşgullanýarlar abdyrahman jamy bolsa jamda doglany üçin edebi lakamyny jamy diýip saýlap alýar ol pars dilini edebiýatyny şeýle hem arap dilini oňat bilipdir ondan başga da geometriýany filozofiýany hadysy yslam dininiň kada kanunlaryny kurany okamagy oňa düşündiriş bermegi edebiýat teoriýasyny hem oňat bilipdir şahyr samarkandyň we hyradyň medreselerinde okapdyr şahyryň tälim alan alymlaryndan möwlana şahabetdin muhammet jajaremini möwlana sagdetdin kaşgaryny kazy zadeý rumyny ýatlamak bolar ol sagdetdiniň gyzyna öýlenýär ondan dört ogly bolýar emma üçüsi ýaşlykda aradan çykýar şahyr olaryň ölümine bagyşlap elegiýalar hem ýazypdyr onuň dogany möwlana şemseddin muhammet hem öz döwrüniň bilimli hem meşhur tebiplerinden biri bolupdyr teýmiritleriň döwründe ýaşanlygy üçin onuň eserlerinde şol dinastiýada häkimlik eden babyryň soltansöýün baýkaranyň ebu saidiň ulugbegiň atlaryna duş gelinýär ol azerbaýjanda häkimlik eden türkmen emirleri bilen ýakyndan aragatnaşykda bolupdyr hatda olaryň birnäçesine bagyşlap şygyr hem döredipdir jahan şa türkmen bolsa öz diwanyny zer jähekli bir possun sowgat iberipdir öz döwürdeşi meşhur şahyr döwlet işgäri alyşir nowaýy bilen tanşyp onuň bilen dostlaşýar nowaýy ony öz ussady hökmünde hemme tarapdan goldaýar kömek edýär şahyr kaşky diýen şygyryny nowaýynyň türki dilinde ýazan käşki atly şygrynyň esasynda döredýär ol hyrada samarkanda merwe faraba bagdada daşkende mekgä töwrize syýahat edipdir şahyr köp sanly özboluşly eserler döredipdir olardan ýusup züleýha sibhat el abrar nefahat el üns baharystan salaman we afzal tuhfat el ahrar risalen aruz arba in çehel hadys häft ewren harednamai isgenderi diýen eserleri görkezmek bolar abdysetdar kazy jeňnama atly taryhy poemanyň awtorydyr ol njy asyryň başynda gökdepe sebitlerinde dünýä inip njy asyryň ii ýarymynda aradan çykypdyr diýlip çak edilýär öz döwrüniň sowatly we düşünjeli adamy bolupdyr ol jeňnama eserini nji ýylda ýazypdyr poema mesnewi formasynda ýazylyp setirden ybarat awtor bu eserinde hem de ýyllarda türkmenleriň birleşip eýran şasy nasretdiniň talaňçy goşunlaryny derbi dagyn edişi barada gürrüň berýär nji ýylda nasretdin japargulyny baş edip garrygala sebitlerine agyr goşun ýollaýar şu taryhy jeňde türkmenleriň köp tireleri birleşip watan ugrunda gahrymançylykly göreşýärler söweşe nurberdi han ýolbaşçylyk edýär guramaçylykly we agzybir alynyp barlan şol söweşde talaňçy duşman goşunlary ýeňilýär şahyr eseriniň nji bölüminde ine şu taryhy ýeňşi taryplaýar şahyr türkmen taýpalarynyň birleşip alyp baran watançylyk hereketiniň taryhy ähmiýetine dogry baha beripdir we şeýle birleşmäniň dostlaşmanyň ýene de rowaçlanmagyny isläpdir eseriň nji bölüminde eýran goşunlarynyň nji ýylda mara eden uly çozuşy hakynda söhbet açylýar garrygalada masgara bolup ýeňlen nasretdin şa hemze mürzäniň baştutanlygynda türkmenleriň üstüne müň adamly goşun sürýär emma bu gezekde şanyň agyr goşuny türkmenleriň birleşen güýjüne çydap bilmeýär bu taryhy söweşe gowşut han ýolbaşçylyk edýär ahal türkmenleri hem nurberdi hanyň ýolbaşçylygynda mara kömege gelýär gazaply jeň talaňçy duşmanlaryň ýeňilmegi bilen gutarýar abdysetdar kazy poemanyň bütin dowanymda watan ugrunda alnyp barlan urşuň tarapynda durýar duşmanlara aç gurt ýaly daraýani halkynyň aryny namysyny özbaşdaklygyny goraýan gerçekleri wasp edýär parahat ilaty talamaga gelen gelmişekleri paş edýär eser şeýle uly taryhy ýeňiş gazanan halky we onuň gaýduwsyz ogullaryny taryplaýan muhammes bilen tamamlanýar poemada aýratyn alnan gahryman hereket etmän tutuş halk hereket edýär şonuň üçinde eseriň diliniň we stiliniň agyrlygyna garamazdan onda uruş kartinalary halk köpçüliginiň watançylyk hyjuwy we duýgulary real görkezilýär poema ilkinji gezek rus dilinde nji ýylda kniga rasskazow o bitwah tekinsew tekeleriň uruş kyssa kitaby ady bilen peterburgda akademik a n samoýlowiç tarapyndan ylmy düşündirişli çap edilýär eser gysgaldylan görnüşde jeňnama ady bilen türkmen dilinde inji ýylda çap edildi abiwert bawert kakanyň raýon merkezinden km demirgazyk günbatarda ýerleşýän orta asyr şäherleriniň harabaçylygy ol ýerde biziň eramyzdan öň nji müňýyllykdan başlap tä asyrkara çenli ýaşaýyş bolupdyr abiwertiň umumy tutýan meýdany gektara barabar bolup ol ýerde nji asyrda nedir şa döwründe türkmenleriň alyli taýpasy ýaşapdyr şäher gür ilatly bolupdyr ilat esasan ekerançylyk we belli bir zerejede maldarçylyk bilen hem meşgul bolupdyr şäheriň daş töwereginde gadymy ekerançylyk ýerleriniň sudury mese mälim görnüp dur şäherde sany howuz birnäçe guýy bolup olar ilata agyz suwy beripdir şäheriň sany bazar meýdançasy bolup onda senetçilik we oba hojalyk harytlary satylypdyr njy ýylda deregeziň hany allaýar han kaka sebitlerini basyp alandan soňra abiwert taşlanýar abolissionizm latynça abolitio ýok etmek ýatyrmak haýsy hem bolsa bir kanunyň ýatyrylmagyny talap edýän jemgyýetçilik hereketi xviii xix asyrlarda angliýanyň fransiýanyň we beýleki ýewropa ýurtlarynyň koloniýalarynda gulçulygyň ýatyrylmagy ugrunda ýaýbaňlanan göreş xviii xix asyrlarda abş da negrleri gulçulykdan azat etmek ugrundaky hereket nji ýylda gulçulyga garşy göreşmegiň amerikan jemgyýetiniň döredilmegi milli masştabda guramaçylykly abolissionistik hereketiň başlangyjyny goýdy abolissionizm plantatorlara gul eýerine garşy ýer ugrunda göreşýän fermerleriň giň köpçüligini plantassiýalarda işleýän işçileri öňde baryjy inteligensiýany negrlei azat ediş hereketiniň işgärlerini gulzulygy ýurtuň kapitalistik ösüşine päsgel berýär diýip hasaplaýan buržuaziýanyň bir bölegini özüne birleşdirýär duglasyň baştutanlygyndaky iň rewolýussiýon toparlary gulçulyga garşy göreşde ýaragly güýjüň ulanylmagynyň zerurlygyna düşünipdirler j braunyň ýolbaşçylygyndaky gozgalaň gylçulyga garşy göreşde esasy ähmiýete eýe bolýar abş da granždanlyk urşunyň gidişinde halk köpçüligi gulçulygy ýok etmekde görnükli rol oýnaýar prezident linkolnyň ýylynyň nji ýanwaryndaky manifestine görä gozgalaňa gatnaşan günorta ştatlaryň negrleri azat diýlip yglan edilýär nji ýylda abş nyň konstitutsiýasyna girizilen nji düzedişe laýyklykda abş da gulçulyk ýatyrylýar we gullar şahsy azatly alýarlar emma gulçulygyň formal taýdan ýatyrylmagyna garamazdan negrler hakykatda gullardan az tapawutlanýan agyr şertlerde ýaşapdyrlar olar ýerden we iň ýönekeý graždanlyk hukuklaryndan mahrum edilýär abş da negrler biziň günlerimizde hem jyns taýdan kemsitmelere sezewar edilýär prograssiw güýçler negrleriň jyns taýdan kemsidilmegine garşy olaryň deň hukuklylygy ugrunda alyp barýan göreşlerinden abolissionizmiň rewolýussiýon däplerini giňden ulanýarlar abonent telegrafirleme iki taraplaýyn telegraf habarlaryny gös göni bermek üçin abonentler kärhanalar edaralar guramalar arasyndaky elektrik aragatnaşygynyň görnüşi telefon aragatnaşygyna meňzeş bolup onda habarlar hat üsti biln berilýär we kabul edilýär ýygylykly telegrafirleme metodynyň ulanylmagy magistral aragatnaşygynyň bir telefon kanalynda köp sanly telegraf kanallaryny döretmäge mümkinçilik berýär munuň özü abonent aragatnaşygyny arzanladýar telegraflarda abonentleri birleşdirmek üçin el bilen işledilýän abonent telegrafirleme stansiýasy ýa da awtomatik sistemada işleýän abonent telegrafirleme sistemasy oturdylýar bu maksat üçin abonentde awtomatik usulda jogap beriji rulon görnüşli telegraf startstop apparaty hem de çagyryş pribory bolup olan stansiýa bilen iki priwodly liniýa arkaly birleşdirilýär stansiýada abonentleri awtomatik birleşdirmek üçin abonent telegrafirlemäniň awtomatik sistemasynda telefon gözleýjili statiwlerden peýdalanylýar abonentdäki çagyryş priborynyň nomer ýygnaýyjy diski bolup ol telefonuňka meňzeşdir daşary ýurtlarda abş da angliýada germaniýada awtomatiki telegrafirleme nji asyryň njy ýyllarynda döreýär nji ýylda moskwadaky merkezi telegrafda el bilen işledilýän nomerli abonent telegrafirleme stansiýasy guruldy soňra awtomatik işleýän has köp nomerli abonent telegrafirleme statsiýasyna geçildi we bu hili stansiýalar sssr iň başga ýerlerine giň ýaýrapdyr netijede nji ýylda sssr de gurlan şeýle stansiýalaryň umumy sany müňden gowrak bolupdyr abraziw gural metaly derini agajy aýnany dag jynslaryny we bulary mehaniki işläp bejermek üçin abraziw materiallardan ýasalan gural esasan iki görnüşde ýagny gaty abraziw gurallara ýylmaýyjy tegelekler segmetler çalgydaşlar hem de çeýe abraziw gurallara lentalar diskler we b bölünýär abraziw gurallar metalyň aýnanyň daşyň agajyň deriniň we beýleki emeli materiýallaryň üstlerini işlemekde hem de dag jynslarynyň gazylyp alynýan ýerlerindäki burawlaýyş işlerinde ulanylýar esasy häsiýeti kesiji gurallary ýiteltmekden ybaratdyr kesijilik ukybyny gowulandyrmak üçin abraziw gurallary almazlar almaz galamlar abraziw tegelekler gaty splawlar we polat diskler bilen çalýarlar çalma prosesinde kesijilik ukybyny artdyrmak bilen abraziw gurala dogry görnüş forma berilýär öz görnüşleri daşky ölçegleri olary ýasamakda ulanylýan abraziw materiallaryň gatylygy tebigy gurluşy boýunça özara tapawutlanýarlar abraziw gurallaryň keramik berkidijisi abraziw işleriň köpüsinde magnezial we silikat berkidijisi bolsa gatadylan polady ýylmamakda owadanlamakda we ş m ulanylýar abraziw gurallar njy asyryň ikinji ýarymyndan başlap ýylmaýjy stanoklaryň döräninden bäri senagat usuly arkaly öndürlip başlandy abraziw guraly ýasamakda elektrokorund normal ak monokorund be başgalar kremniý karbidi ýaşyl we gara sintetik hem tabygy almazlar ulanylýar standart abraziw gurallaryň görnüşi müňe ýetýär elektrokorunddan we kremniý karbidinden ýasalaýan ýylmaýjy tegelekleriň diametri den mm çenli galyňlygy bolsa mm bolýar almaz dänelerinden bakelit metal we keramik baglanyşyklarda ýasalýan ýylmaýjy tegelekleriň diametri dan mm çenli we iş halkasynyň galyňlygy mm çenli ini den mm çenli bolýar ýylmaýjy derijigiň düşegi mata ýa da kagyz bolup onuň elektrokorunddani kremniý karbidinden aýnadan we kremniden ýasalaýan kesiji däneleri bolýar ýylmaýjy derijik el bilen ýa da mehanizirlenen usulda ýylmaýyş işlerinde ulanylýar abraziw materiallar materiallary minerallary dag jynslaryny aýnany keramik materiallary agajy derini rezini we beýleki mehaniki işläp bejermekde ulanylýan gaty maddalar abraziw materiallar tebigy we emeli görnüşde bolýar tebigy abraziw materiýallara almaz korund granit naždak kremen we b emeli abraziw materiýallara bolsa elektrokorund monokorund kremninin boruň karbidi sintetik almaz degişlidir abraziw materiallar gatylygy berkligi özlüligi we daşky görnüşleri bilen tapawutlanýar abraziw materiýallaryň gatylygy ýörite gatylyk şkalasy boýunça kesgitlenýär abraziw däne köplenç kristalllik bölejik käbir ýagdaýlarda bolsa monokristal görnüşinde bolýar abraziw ukyplylyk däneleriň kütelmegine çenli sürtülip aýrylýan materialyň gyryndysynyň mukdary bilen häsiýetlendirilýär we ol abraziw dänäniniň materialynyň fiziki häsiýetlerine hem de üstünüň ýagdaýyna baglydyr abraziw materiallar abraziw ukyplylygy boýunça şeýle tertipde ýerleşýär almaz kub görnüşli bor nitridi kremniý karbidi monokroynd elektrokorynd naždak çakmak daşy abraziw guralyň gatylygy uly tizlik bilen kesmäge mümkinçilik berýär mumuň özü birwagtda işleýän köp sanly tyglar bilen materialy ýeterlik derejede ýonmagy üpjün edýär abraziw materiallar abraziw gurallaryň formasyna we niýetlenişie baglylykda abraziw gurallar berkidilen dänejikler görnüşinde ýa da ýylmaýjy derijik poroşok pasta görnüşinde peýdalanylýar däneleriň ölçegleri elek analizi suwuklykda çökdürmek ýa da başga usullar bilen kesgitlenýär abrikosow alekseý iwanowiç sowet patolog anatomy sssr ylymlar akademiýasynyň we sssr mya nyň akademigi sossialistik zähmetiň gahrymany döwlet baýragynyň laureaty njy ýyldan sskp çleni abrikosow njy ýylda moskwa uniwersitetini gutarýar ol nji ýyldan ömrüniň ahyryna çenli moskwa uniwersitetiniň medisina fakultetiniň nji ýyldan moskwanyň nji medisina institutynyň professory ýyllarda sssr mya nyň hormal we patologik morfologiýa institunyň direktory abrikosow patologik anatomiýanyň dürli meseleleri hakdaky köp sanly ylmy işleriň awtorydyr abrikosow pataloglaryň moskwadaky ylmy jemgyýetini esaslandyryjy we onuň hormatly başlygy abrikosowyň ylmy işleri esasan öýken inçekeseline simpatik nerw düwünleri myşsa çiş kesellerine degişlidir abrikosow ýokary medisina okuw jaýlaryny üçin patologik anatomiýa boýunça okuw kitaplarynyň we birnäçe gollanmalaryň awtorydyr ol polşa ylymlar akademiýasynyň kopp çleni abrikosow lenin ordeniniň ikisi we zähmet gyzyl baýdak ordeni bilen sylaglanýar repetek döwlet biosfera goraghanasy njy ýylyň nji oktýabyrynda gündogar garagumyň ajaýyp gara ojar tokaýlaryny hem de onuň daş töweregindäki meýdanlary gorap saklamak üçin döredildi goraghananyň wezipesine garagumyň çägeli çölüniň aýratyn özboluşly üýtgeşik ösümlik we haýwanat dünýäsini öwrenmek goramak hem de dikeltmek işleri girýär olardan başga da demir ýol duralgalaryň säginelgeleriň we öri meýdanlardaky guýularyň töwereklerini gök bakjalyga öwürmäge uly üns beriliär repetek goraghanasy garagumyň merkezi böleginde lebap welayatynyň türkmenabat şäherinden km günortada amyderýa bilen garagum derýalarynyň aralygynda repetek demirýol stansiýasynyň ýanynda ýerleşýär goraghananyň meýdany gektara deň repetek goraghanasy döredilmezden ozal repetek çäge çöl stansiýasy işleýärdi onuň düýbi nji ýylda rus imperator geografiýa jemgyýeti tarapyndan onuň wise prezidenti belli geograf we syýahatçy p p semýonow týanşanskinyň işjeň gatnaşmagyna tutuldy merkezi aziýanyň çöllerini öwrenmek ylmynyň düýbini tutujy w a dubyanskiý ylmy stansiýanyň düýbini tutmakda ýakyndan kömek eden guramaçydyr we onuň ilkinji direktorydyr nji ýyldan tä nji ýyla çenli ylmy stansiia goraghana bilen bilelikde nji ýyla çenli işledi stansiýa ýapylandan soň goraghana türkmenistanyň ylymlar akademiýasyndan tebigaty goramak ministirligine goşuldy türkmenistanyň ylymlar akademiýasynyň hasabynda goraghana jemi nji ýyldan soň şol şanda nji ýyldan dünýä belli çöller institutynyň häzirki wagtda çöller ösümlik we haýwanat dünýäsi milli instituty bölümleriniň hasabynda boldy soňky maglumatlara görä repetek goraghanasynda oňurgasyzlaryň görnüşleri we kiçi görnüşleri hasaba alyndy repetegiň mör möjekleriniň görnüşi njy ýylda çapdan çykan türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi olara buýnuzganat empuziýa hinçi murtlak çekirtge pawlowskiniň murtlak çekirtgesi uwarowyň çölçüsi sumakowyň çekirtgesi wyžžldawuk antia tomzagy we türkmen burunlak tomzagy degişli oňurgaly haýwanlaryň arasynda ýerde suwda ýaşaýanlaryň amphibia görnüşi süýrenjileriň görnüşi olaryň görnüşi zemzen we kepjebaş türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi kepjebaş tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň tghs gyzyl kitabyna hem girizildi repetek goraghanasynyň guşlarynyň görnüşinden görnüşi oturumly höwürtgeleýän gyşlaýan uçyp geçýän göçüp gelip yören guşlardan türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi olara bürgüt we çöl serçesi ýylançy gyrgy gajar we togdary gyzgylt gotan buýraly gotan adaty syçançy mazar garaguşy ütelgi sähra göwenegi gyzylbaş bezziltligi hüwi degişli gajar buýraly gotan mazar garaguşy we sähra göwenegi tghs gyzyl kitabyna girizildi goraghananyň süýdemdirijiler faunasy görnüşi öz içine alýar we olardan görnüşi garagulak keýik we oklykirpi türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi goraghanada kömelekleriň görnüşi we kiçi görnüşi toprak suwotylarynyň görnüşi epifit lişaýniklaryň görnüşi baldagy ýaprakly mohlaryň görnüşi açyk tohumlylardan gnetopsidleriň görnüşi we gülli ösümliklerden görnüşi bellenildi repetek çäge çöl ylmy stansiýasynda we repetek goraghanasynda uly ylmy barlag işleri geçirildi ylmy barlaglaryň esasy netijeleri çap edilen den gowrak ylmy makalalarda işlerde ýygyndylarda we monografiýalarda ýazylyp beýan edildi tebigy ösüşinde amatsyz ýagdaýyň bolmagyna garamazdan ýerli ilatyň we odun taýýarlaýjy edaralaryň päsgel bermegine garamazdan repetek goraghanasynda gündogar garagumyň ajaýyp garaojar tokaylary sebitiň biologik dürliliginiň esasy merkezi kanagatlanarly ýagdaýda goralyp saklanylýar uly çäge uşgamlary tümmek we aklaň çägeleri garaojarly jülge görnüşli peslikler bilen bilelikde ýeke täk gorag ýygyndysyny köp bolmadyk golaý wekil keýigiň jereniň durnukly populýasiýasyny seýrek guşlar bolan bürgüdiň ýylançy gyrgynyň we çöl serçesiniň ýaşaýan ýerini emele getirýärler seýrek guşlaryň birnäçe görnüşi üçin goraghananyň ýerleri wagytlaýynça gaçalga bolup hyzmat edýär repetek goraghanasynda seýrek mör möjekleriň hem uly topary ýaşaýar bu ýeri türkmen burunlak tomzagynyň ýeke täk ýaşaýan ýeridir goraghananyň ekologik aň bilim we habar ýaýratmak işiniň esasyny tebigaty goramak barada alnyp barylýan sapaklar gündelik gazet žurnallarda çap edilýän makalalar radiodaky we telewideniýedäki çykyşlar düzýär lebap welaýatynyň we türkmenabat şäheriniň edara kärhanalarynyň işçileri talyplary mekdep okuwçylary sapaklary diňleýjilerdirler goraghana halkara biosfera statusy berilenden soň bu ýere dünýäniň den gowrak ýurdundan adamlar gelip gördüler goraghananyň we onuň töwereginiň klimaty hem edil tutuş tebigy keşbi ýaly diýseň özboluşlydyr ygallaryň ortaça bir ýyldaky mukdary mm bolup onuň möçberi dag eteklerinde azalyp beýiklikde bolsa mm ýetýär bahar aýlary çagbaly ýagyş ýaganda derelerde sil akymlary döreýär köýtendagyň ady onuň relýefiniň mahsus aýratynlygyny örän jaýdar häsiýetlendirýär ol kuhi diýen pars we teň diýen türk sözlerinden gelip çykyp geçmesi kyn dag diýen manyny aňladýar hakykatdan hem bu daglyk ýerler köp sanly jülgedir dereler bilen dilkawlanandyr olaryň iň uzyny hojailgazbaba km has owadany çuňlugy m çemesindäki daraýyderedir onda grek hozundan üzümden kawkaz dagdanyndan injirden sütükli kerkawdan zerawşan arçasyndan ybarat tokaýlyk ýerleşýär gün şöhlesi düşmeýän agaçlaryň aşagynda ýylyň bütin dowamynda sowuk dury suwly çeşme akyp ýatyr belentligi m bolan täsin şaglawuk ýerleşýän eňňitleri kert darajyk umbardepe jülgesi görenleri aňk edýär köýtendagyň ösümlik örtügi dag eteklerinde otjumak ösümlikler toplumynyň ýokarda bolsa güýçli bozulan agaç we gyrymsy agaçlaryň zerawşan arçasynyň agdyklyk edýän guşaklygy ýerleşendir dagyň üstki böleginde ýassyk şekilli tikenli ýarymgyrymsy ösümlikler mesgen tutýarlar goraghananyň florasynda pamir alaý görnüşleri agdyklyk edýärler beýleki görnüşleri hem hasaba alanyňda bu ýerde görnüşiň ösýändigi anyklanyp şolaryň i diňe şu ýerlerde ösýän endemik görnüşlerdir beýik çigildem çomuç çyryş we beýlekiler halk hem ylmy medisinada ulanylýan derman ösümlikleriniň hem dan gowrak görnüşi duş gelýär gymmatly ösümliklerden gordýaginiň kleomesi nikitiniň esparesti beýik çigildem wiktoryň gaýrajy ýaly ösümlikler türkmenistanyň gyzyl kitabynyň ikinji neşirine girizildi endemiklerden bellemelisi merkezi aziýanyň başga hiç ýerinde tapylmadyk popowyň kugitangiýasynyň urugy diňe şu ýerde duşýar öňler köýtendagda zerawşan arçasynyň arçalyklarynyň giň meýdanlary bardy häzirki wagtda bolsa arçalyklar çapylyp we ýangynyň esasynda örän azaldy goraghanada olar bölekleýin görnüşde abat galdylar daglardaky toprak örtügini ýel tozatmagyndan we suwuň zaýalamagyndan goramakda ösümlik örtüginiň esasan hem tomusky örtüginiň ähmiýeti örän uly köýtendagyň haýwanat dünýäsi hem baý we dürli dürlidir bu ýerde suwda ýaşaýanlaryň ýaşyl gurlawuk köl gurbagasy guşlaryň sakgally garaguş gajar dazzarkel mazar garaguşy sähra garaguşy gyrgy depe syçançysy we başgalar we süýdemdirijileriň a golaý görnüşi duşýar juda seýrek we gymmatly haýwanlaryň görnüşlerinden gara leglegi uzynguýruk siňekçini hindi ütelgisini goňur aýyny geçigaplaňy burma şahly dag tekesini köýten kör ýalaňaç balygyny we başgalary ýatlamak bolar goraghana umumy meýdany müň ga çemesi bolan üç sany garlyk hojapil hojaburjybelent zakaznikleri degişli köptaraplaýyn garlyk zakaznigi müň ga köýtendagyň günorta ýapgydyny we amyderýa çenli daglyk ýerleri öz içine alýar ol dünýä meşhur garlyk karst gowaklar toparyny melhem suwly gaýnarbaba çeşmesini köýten kör balygynyň ýaşaýan ýerasty köllerini sinjir kettekiň abdere bulakdere ýaly çuň we gözel jülgeleri goraýar hojapil landşaft paleontologik zakaznigi müň ga köýtendagyň goraghana girmedik demirgazyk bölegini köýten jülgesiniň ýokary guşaklygyny we gowurdak pes daglygynyň demirgazyk gündogaryny öz içine alýar ol takmyndan mln ýyl mundan öň ölüp giden ajdarhalaryň aýak yzlary saklanyp galan dinozawrlar platosyny gözel dereli kyrkgyz gowagyny şaglawukly umbar deräni kette aýgyr horjun ýaly karst kölleri köýten obasyndaky köp asyr ýaşan çynarly hem arnap tokaýjygyny garadepäniň ýanyndaky pisse tokaýlygyny goraýar hojaburjy belent landşaft zakaznigi müň ga köýten obasynyň demirgazyk günbatarynda ýerleşip sakyrtma hojaburjybelent tahtatag gerişlerini öz içine alýar bu ýerde meşhur pisse tokaýlygy müň ga we dagyň deňi taýsyz künjekleri goralýar zakazniklerde ýatlananlaryň köpüsi dünýä sebit döwlet we ýerli ähmiýetli tebigy ýadygärliklerdir goraghanada haýwanlaryň sanyny we göçüşini anyklamak ösümlikler barada maglumat toplamak karst gowaklaryny we beýleki tebigatyň döreden täsinliklerini öwrenmek ilatyň arasynda ekologiki bilim hem terbiýe bermek işleri geçirilýär toplanan ylmy maglumatlaryň netijeleri kitaplarda ýygyndylarda gazet hem žurnal sahypalarynda çap edilýär şonuň bilen birlikde radiýoda we telewideniýede goraghananyň tebigaty barada gürrüň edilýär bu ülkede ilatyň az ýaşaýanlygy we onuň adamyň täsirine az sezewar bolýandygy üçin bu goraghana diňe bir syýahatçylar däl de mekdep okuwçylary üçin hem täsin ýerdir bulardan başga da bu ýeri dag jynslarynyň ýalaňaç gatlagyna has hem gumdaşlarynyň gyzylreňdäki gatlaklaryna baýdyr we belli botanik m g popow tutuş landşaft ajaýyp gyrmyzy gyzyl reňkde ýalpyldap duran gök asman bolsa bu künjegi dürli reňklerden dolduryp gözellik berýär diýip belläp geçýär bu ýerde dürli reňkli dag gözellikleriniň birnäçesi ýagny owadan hedizarum ýalpyldawuk çigildem çyryşlaryň birnäçe görnüşi we başga uly bezeg ösümlikleri ösýär ýokarda aýdylanlaryň hemmesi bu ýeri türkmenistanda ilkinji köýtendag milli tebigy seýilgähini döretmäge mynasyp ýeriň biri diýip belläp görkezýär ýurdumyzyň günortasynda türkmen horasan dag ulgamynyň demirgazyk bölegi bolan gözel köpetdagyň gerişleri uzalyp gidýär gurluş aýratynlyklaryna baglylykda bu dag ulgamlaryny günbatar merkezi we gündogar köpetdaga bölýärler gymmatly agaçlaryň türkmen arçasy türkmen kerkawy kawkaz dagdany çapylmagy malyň köp bakylmagy çensiz aw edilmegi ýaly adam täsiriniň artmagy köpetdagda goralýan ekologik ulgamlaryň döredilmeginiň zerurlygyna getirdi merkezi köpetdagda tokaý işlerini ýola goýmak boýunça ilkinji synanyşyklar xx asyryň njy ýyllarynda başlandy nji ýylda köpetdag tokaý hojalygy döredildi njy ýylyň njy awgustynda bolsa merkezi we gündogar köpetdagyň hem de dag etegindäki düzlükleriň ekologik ulgamlaryny diketltmek we gorap saklamak maksatlary bilen köpetdag döwlet goraghanasy döredildi bu goraghana ahal welaýatynda ýerleşýär goraghana berkidilen ýerleriň içinde dürli gorag düzgünli bölek ýerler bar gönüden göni diňe goraghana degişli ýerleriň tutýan meýdany müň gektar bu ýerde iki sany kalinin müň gektar we mäne çäçe müň gektar zakaznikleri şeýle hem gorag zolagy müň gektar we iki sany garaýalçy we çarlyk ýadygärlikleri bar merkezi köpetdagyň döreýiş taryhy irki ýura eýýamyndan başlanýar hek döwrüniň ahyryna çenli bu ýedäki ägirt giňişlikleri deňiz tutupdyr häzirki daglaryň ilkinji sudurlary paleogeniň ahyrynda neogeniň başynda ýüze çykyp ugrapdyr goraghanada oňurgasyzlaryň faunasy has köpdürliligi we baýlygy bilen tapawutlanýar olaryň görnüşleriniň sany den hem geçýär oňurgasyzlar barada söz açylanda ilki bilen aladasyz uçup ýören dürli öwüşginli kebelekler okyjylaryň göz öňüne gelýär bezegindäki reňkleriň köpdürlüligi boýunça hiç bir jandary kebelekler bilen deňeşdirip bolmaz bu ýerde duşýan iň iri we owadan kebelekleriň biri hem gözel mahaondyr ol troýan urşunyň gahrymany bolan lukmanyň hatyrasyna atlandyrylan kebelekleriň bedeniniň yz tarapynda ýüreginiň ýerleşýändigini ganynyň bolsa ýaşyl reňkdedigini bilmek bolsa has hem geňdir türkmen şaşkaçysy atly kebelegiň dünýäde bar bolan populýasiýasynyň biri manež derede germap uçastogy ýaşaýar garaýalçy jülgesinde bolsa kallimah we kaspiý aňyrsy tutuksy aýypisint kebelegi gabat gelýär köpetdagda duşýan mör möjekleriň görnüşi bulaýjy teneçir orden lentaly lesbiýa kebelegi ýelkenganat aleksanor kebelegi kallimah akgurt möýi we başgalar türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi sähra süýri çekirtgesi bolsa tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň tghs gyzyl kitabyna hem girizldi goraghananyň çäklerinde oňurgaly haýwanlardan balyklaryň görnüşi duş gelip olardan kaspi aňyrsy garabalyk we türkmen ýalaňaç balygy türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi ýerde suwda ýaşaýanlaryň görnüşi gabat gelýär görnüşinden durýan süýrenijileriň özboluşly faunasy bolup olaryň si türkmen eublefary zemzen pişikgöz ýylan göklors we başgalar türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi köpetdagda guşlaryň örän köpüsi ýaşaýar ýurduň goralýan ýerleriniň arasynda diňe köpetdag goraghanasynyň çäklerinde adaty syçançy laçyn hindi dag towugy ak petekeli we ala jokjokylar gara gögümtil jikjiki arçasar ýaly guşlar höwürtgeleýär köpetdag goraghanasynda goralýan guşlaryň arasynda towukşekilliler otrýadyndan seýrek duşýan we az öwrenilen hindi dag towugy aýratyn orun tutýar beýik dag depelerindäki gür bolmadyk arçalyklarda arçasar duş gelýär bu ýerde uly guşlar bolan dazzarkel garaguş maslykçy we iň kiçijik eýran aldawajy ýaly guşlar hem duşýar köpetdagyň gaýalarynda gara leglekleriň gurýan özboluşly höwürtgeleri hem synçylaryň ünsüni özüne çekýär köpetdag goraghanasynyň çäklerinde ýaşaýşy batgalyklar we tokaýlar bilen bagly guşlaryda görmek bolýar käbir ýyllarda durnalar bu ýerde dynç alýarlar iýmitlenýärler we güneşli günleriň birinde süri süri bolup asmana göterilýärler we öz dogduk mekanlaryna höwürtgelemäge gidýärler güýzüne bolsa ýene de şu ýerden täze neslini yzyna tirkäp eýrana tarap gyşlamaga uçup gidýärler goraghanada duşýan guşlaryň görnüşi adaty syçançy bürgüt sakally garaguş we başgalar türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi gajar bilen sähra göwenegi bolsa tghs nyň gyzyl kitabyna hem girizildi gündogar köpetdagyň etegindäki tebigy şertleriň bu ýerde gulanlary köpeltmek üçin we pisse agaçlaryny ösdürmek üçin ekologik talaplara laýyk gelýändigini ylmy barlaglaryň netijeleri görkezdi bary ýogy onlarça ýyl mundan öň hem gulana ýitip gitmek howpy abanýardy bu çydamly haýwanlary köpetdag goraghanasynyň meýdanlaryna gaýtadan aralaşdyrmak işleri nji ýylda başlandy we nji ýyla çenli bathyz goraghanasyndan gulan getirilip goýberildi häzirki wagtda mäne çäçe we kalinin zakazniklerinde umumy sany ä ýetýän gulanlaryň ýaşaýşa ukyply populýasiýasy döredildi gektar meýdana ekilen pisseler hem ilkinji hasylyny berip başlady süýdemdirijileriň görnüşi bolup olaryň si üçreňkli gijeçi itaýy syrtlan we başgalar türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi goşatoýnaklylaryň gijeki awçysy hasaplanylýan uly owadan pişik alajagaplaň gulan dag goçy we dag tekesi tghs nyň gyzyl kitabyna hem girizildi ýabany toýnaklylaryň sanynyň azalmagy uly ýyrtyjy haýwanlaryň sanynyň kemelmegine getirýär şonuň üçin hem ýyrtyjy wagşy haýwanlaryň sanyny ýokarlandyrmak üçin ilki bilen ýabany toýnaklylaryň baş sanyny goramak we köpeltmek zerurdyr gözelligi we syrlylygy bilen köpetdagyň ösümlik dünýäsi hem özüne çekýär aýratynda dag girişlerinde hemişe gök salyp gözüňi dokundyrýar arçalyklaryň howasynda olaryň pürüniň gaýtalanmajak hoşroý ysy duýulýar howanyň yssylygy näçe ýokary bolsa bu ysyň täsiri hem şonça güýçlenýär arçanyň garamtyl ýaşyl pürleri bakteriýalary öldürmek häsiýetinde eýedir arçalyklardaky tämiz howanyň peýdalydygy adamlaryň şähdini açýanlygy keselli haýwanlaryň bolsa öz kesellerinden dynmak üçin şu ýerik gelýändikleri ir wagtdan bäri bellidir arça ekologik taýdan örän ýowuz şertlerde ösmek bilen kert gaýalary düýpden tekiz ýapylary we dag derelerini janlandyrýar onuň kökleri agajyň düýbünden bir näçe metrlere uzalyp ýeriň üst ýüzi bilen ýzylyp gidýärler arçalyklar köp guşlara we süýdemdirijilere gaçybatalga bolup hem hyzmat edýär emma arçalyklaryň esasy gymmatlylygy dag gaýalaryny berkidýänliginde we ygal ýygnaýanlygyndadyr arça köpetdagyň ösümlik örtüginde agdyklyk edýän agaçdyr adaty injir hem görenleri geň galdyrýar köküni kert gaýalardaky ýarçyklaryň arasyndan goýberip ösýän injir şireli hem de derman häsiýetli miweleri we özboluşly ysy bilen adamlara şatlyk paýlaýar adamlaryň durmuşynda möhüm ähmiýete eýe bolan bu ösümlige gadym wagtlardan bäri uly hormat goýlupdyr we müň ýyl mundan öň adam tarapyndan medeniýetleşdirilen ilkinji ösümlikleriň biridir gadymy rowaýata görä injir rim şäherini esaslandyryjy romulyň diri galmagyna ýardam edipdir bu ýerdäki ömri gysga otjumak ösümlikler efemerler we efemer şekilliler hakykatdan hem owadandyrlar çigildemleriň görnüşinden köpetdag goraghanasynyň çäklerinde si ösýär olardan iň bellisi açyk gyzyl gülli miheliň çigildemi apreliň ikinji ýarymynda garamtyl melewşe gülli gladiolus gülleýär şular we beýleki güller diňe bir seleksionerler üçin däl de eýsem medeni ösümlikleriň gelip çykyşyna göz ýetirmekde hem möhüm ähmiýete eýedir goraghananyň çäklerinde we onuň töwereginde ýokary derejeli ösümlikleriň töweregi görnüşiniň bardygyny bellemek gerek olardan görnüş türkenistanyň gyzyl kitabyna girizildi aýratyn hem grek eýran türkestan rýabinalary türkmen popowiolimony we başgalar tghs nyň gyzyl kitabyna atabaýewiň haramçybygy guduň çigildemi zakaspi giasinti girizildi bu ýeriniň ösümlikleriniň köpüsi görnüş endmikdir köpetdagyň ösümlik dünýäsi derman ösümliklerine hem baýdyr jerebaý zirk boýbodron helihrizum yşgyn we başgalar pes derejeli ösümlikleriň arasynda mohlar lişaýnikler we paporotnik görnüşliler adatydyrlar türkmenistanyň gyzyl kitabyna lişaýnikleriň görnüşi oksneriň aspisiliýasy tabajykly tornabea dag teloshistesi mohlaryň görnüşi trhostomopsis we paporotnik görnüşleriniň görnüşi tüýli aspelinium girizildi goraghananyň işgärleri tarapyndan halk köpçüliginiň arasynda ekologik bilimleri ýaýratmakda hem köp işler geçirilýär işgärleri tarapyndan halk köpçüliginiň arasynda ekologik bilimleri ýaýratmakda hem köp işler geçirilýär işgärleriň metbugatda telewizorda radioda ýygy ýygydan edýän çykyşlary okaýan sapaklary mekdep okuwçylarynyň arasynda geçirilýän bäsleşikleri ilatyň ösümlik we haýwanat dünýäsindäki gyzykly zatlary bilmegine kömek edýär köpetdag goraghanasy türkmenistanda parklaryň seýil gähleriň ýörişi atly hereketiň başyny başlaýjy bolup çykyş etdi njy ýyldan başlap şeýle hereket ýurdumyzda her ýylda geçirilýär her ýylda taýýarlanylýan tebigatyň ýyl ýazgysy hasabatynyň ylmy makalalarydyr kitaplaryň esasyny geçirilýän ylmy barlaglaryň netijeleri düzýär köpetdag goraghanasy seýrek duşýan we ýitmek howpy abanýan köp ösümlikler we haýwanlar üçin ygtybarly gaçybatalga öwrüldi we olaryň saklanyp galmagyna kepilnama bolup durýar ülkämiziň iň gözel künjeklerinden biri bolan köpetdag goraghanasyna gelip görüň türkmenistanda bir goraghana hazar döwlet goraghanasyny döretmegiň taryhy türkmenistanyň hökümetiniň ýörite çykaran karary esasynda nji ýylda başlanýar şonda etrek derýasynyň aşaky akymyny we esenguly deňiz aýlagyny öz içine alýan esenguly ornitologik guşlaryň goraghanasyny döredilýär ol nji ýylda krasnowodsk döwlet goraghanasyna öwrülýär oňa krasnowodsk we demirgazyk çeleken diýlip umumylykda atlandyrylýan ýalpak suwly deňiz aýlaglarynyň tutuş ulgamy goşulýar garaşsyz türkmenistan hökümetiniň karary bilen nji ýylda ol hazar döwlet goraghanasy diýlip atlandyrylýar we onuň düzümine uly deňiz adasy ogurjaly zakaznigi hem goşulýar goraghana adaty gury zakaspi çöllüginiň kaspiniň deňiz suw ýüzüniň we eýranyň astrabat subtropiki welaýatynyň sepinde ýerleşýär onuň ýeri biri birinden ep esli uzaklykda ýerleşýän sany bölekden ybarat hazar esenguly we ogurjaly zakaznigi goraghananyň umumy tutýan meýdany deňiz suw ýüzi bilen bilelikde müň gektar hazar bölegi çöllüge gatnaşýan bir kilometrik gorag zolagy bilen gurşalan türkmenbaşy ozalky ady krasnowodsk demirgazyk çeleken balkan mihaýlowsk aýlaglaryny öz içine alýar onuň tutýan meýdany müň gektar şolardan müň gektar ýokarda görkezilen aýlaglaryň akwatoriýalary tutýar galanlary kenar ýakasyndaky şorluk we çöllükdir deňiz adalarydyr we burunlarydyr bu ýeri dürli suwasty ösümlikleriň şonuň ýaly da oňurgaly haýwanlaryň faunasynyň iňňän bol ýeridir ogurjaly zakaznigi ogurjaly deňiz adasynda ýerleşýär onuň tutýan meýdany müň gektara barabar ol türkmen aýlagyny deňiziň açyk böleginden bolýar we materik kenaryndan takmynan km aralykda ýerleşýär onuň ýeri tekiz bolup ot ösümlikleri bilen berkän çägeliklerden we şorluklardan durýar esenguly bölegi müň gektar meýdany şolardan akwatoriýalar müň ga tutýar we landşaftlarynyň gurluşy boýunça biri birinden tapawutlanýan bölege bölünýär i ol kenar ýakasynyň we deňziň ýalpak ýerlerini öz içine alýar ii ol ozalky esenguly aýlagynyň territoriýasyny öz içine alýar iii bu bölegi süýji suwly kiçi delili kölüni we gurap galan uly delili kölüniň güýçli ösen gamyş ýylgyn jeňňelliklerini we suwasty ösümliklerine baý ýerlerini öz içine alýar iv garadegiş guryýer bölegine çemenlik otly ösümlikler ösgün ýylgynlyklar degişlidir goraghananyň howasy gije gündizde we möwsümlerde köp üýtgäp durýan güneşli günleriň bolçulygynda az ygally kontinental temperaturalydyr şol bir wagtda kaspi deňziniň we onuň aýlaglarynyň giň suw meýdanlarynyň gös göni golaýda ýerleşmegi goraghananyň howasyna ýumşadyjy täsirini ýetirýär aýratyn hem günorta bölegine ol tomusda has çyglylygy we gyşynyň ýumşaklygy bilen tapawutlanýar goraghananyň tebigaty juda dürlüligi bilen tapawutlanýar hazar döwlet goraghanasynyň häzirki wagtdaky ösümlik dünýäsiniň gülli ösümlikleriniň dan gowrak görnüşi bar diýlip hasaplanylýar olaryň köp dürli görnüşi esenguly bölegindedir agramly bölegi bolsa efemerlerdir gurak ýerde bitýän gysga möwsümli ösümlikler şolardan sy endemik bolup türkmenistanda seýrek duş gelýär bu ýerde ösýän zakaspi şorasy türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilendir ý bulardan başga da deňiz aýlaglarynda suw otlarynyň görnüşi gülli ösümlikleriň görnüşi ösýär bu suw otlary zoobentosyň görnüşi her dürli gurçuklar mollýuskalar we mör möjekler bilen bilelikde millionlarça we ýüz müňlerçe uçup geçýän we gyşlaýan azu köp derejede goraghananyň içinde mekan tutýan suwguşlary kenar ýaka guşlary we balyklaryň wekilleri üçin esasy iýmit bazasy bolup hyzmat edýär goraghananyň haýwanat dünýäsi örän dürlüligi bilen tapawutlanýar bu ýerde diňe oňurgaly haýwanlaryň den gowrak görnüşi ýaşaýar şolardan görnüşi balyklardyr lososlar maşgalasyndan kaspi azatmahysy we azatmahy balyklary türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi ýerde we suwda ýaşaýanlardan gurbagalaryň iki görnüşi ýöne süýrenjileriň bolsa köp görnüşi ýaşaýar olar gury ýerdäki we suwyň töweregindäki pyşdyllar zemzen we birentek owunjak hažžyklar ýylanlar köp sanly suw ýylanlary zäherli ýylanlardan alahöwren kepjebaş goraghanadaky oňurgaly haýwanlardan iň köpsanlysy iň köpsanlysy guşlardyr şu wagta çenli olaryň otrýada degişli görnüşi anyklanyldy olar gagaralar tersaýakşekilliler gündizki ýyrtyjylar çulukşekilliler towukşekilliler gylguýruklar kepderiler ikatýoklar hüwiler toklutaýlar uzynganatlylar serçeşekilliler we başgalar suw we kenar ýaka guşlarynyň millionlarçasy ýaz we güýz pasyllary goraghananyň eşretli suwly batgaly haýyrlanylýan ýerleriniň üstünden uçup geçýärler olardan ýüz müňlerçesi arly gyşy aýa çenli geçirmek üçin şu taýda galýarlar şol wagtlar goralýan deňiz aýlaglarynyň giň akwatoriýalarynda olar gara sakar baraklar we käbir ördekler gyzgylt gyzylgazlar gyzylbaşlar gar ýaly ak guwlaryň görnüşi reňkli ençeme adalary emele getirýärler balkan aýlagyndaky ufra ýarym adasynyň gaýalarynyň gyralarynda we dagada adasynda ägirt uly akguýruk we uzynguýruk bürgütler sakçy dek guşlara seredip oturýarlar we ýarawsyzlaryny tutýarlar şeýdip bürgütler guşlaryň arasynda keselleriň ýaýramagynyň öňüni almak bilen arassaçylyk rolyny ýerine ýetirýärler guşlaryň hut şeýle köp bolmagy goraghananyň akwatoriýalary kaspi deňziniň gidrologik gidrohimik we biologik düzgünini kemala getirmekde möhüm rol oýnaýar şoňa görä deňziň türkmenbaşy demirgazyk çeleken balkan we mihaýlowsk aýlaglar ulgamy halkara ähmiýetli suwly batgaly haýyrlanylýan ýerler hökmünde ramsar konwensiýasynyň aýratyn sanawyna goşulandyr goraghananyň süýdemdirijileri haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüligi boýunça ikinji orny eýeleýärler olaryň görnüşi belli bir derejede onuň haýyrlanylýan ýerlerine baglydyr olardan has häsiýetlileri kaspi deňziniň endemikasy bolan kaspi tüleni gulakly kirpi alakalar atýalmanlar towşanlar gamyş we ýabany pişikleri adaty tilki keýikler we beýlekiler goraghananyň haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüliginiň den gowragy görnüşi seýrek duş gelýänlere we ýitip ýogalyp barmak howpy abanýanlara degişlidir şoňa görä olar türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi olaryň arasynda balyklaryň görnüşi süýrenijileriň görnüşi guşlaryň görnüşi süýdemdirijileriň görnüşi bar bu aýratynlyklaryň ählisi goraghananyň ylmy bölüminiň köp ýyllaryň dowamynda geçiren barlaglary netijesinde ýüze çykaryldy goraghananyň alymlary tarapyndan häzirki wagta çenli tebigatyň ýyl ýazgysy boýunça kitap taýýarlanyldy goraghananyň we kaspiniň günorta gündogar kenarynyň galtaşýan ýeriniň haýwanlary we ösümlikleri öwrenildi we bähbitli meýilnama temalaryň ylmy barlag işleri ýerine ýetirildi goraghananyň alymlary barlag işleriniň birenteginde garaşsyz ýurdumyzyň tebigatyny ygtybarly goramaklyga we tebigy resurslaryny rejeli peýdalanmaklyga gönükdirilen ylmy taýdan esaslandyrylan teklipler taýýarladylar goraghananyň möhüm wezipeleriniň biri de biziň garaşsyz baky bitarap döwletimiziň tebigaty goramak baradaky syýasatyny giň köpçülige ýaýratmakdan ybaratdyr şu maksat bilen hazar döwlet goraghanasynyň ylym bölüminiň işgärleri inspektorlar topary diňe soňky ýylyň dowamynda müňden gowrak sapak okadylar gürrüň geçirdiler gezelenç guradylar radio we telewideniýe boýunça çykyş etdiler goraghananyň baý tebigat muzeýi nji ýyldan bäri hereket edip gelýär onuň sany giň zallarynda goraghananyň kartasy haýwanat dünýäsiniň biologik dürlüliginiň ekspozisiýasy bizde köp güneşli gün deňiz we guş bar diýen hazar döwlet goraghanasynyň nyşanlarynyň biri türkmenistanyň gyzyl kitabynyň simwoliki şekili ýerleşýär başga da bu ýerde haýwanat we ösümlik dünýäsiniň şekilleri ýerleşdirilen olaryň içinde has hem guşlaryň süýdemdirijileriň balyklaryň mör möjekleriň garantgylary hakykylygy we çeperçiligi bilen tapawutlanýar biziň garaşsyz we bitarap döwletimiziň genji hazynasynyň birini abat saklamak boýunça möhüm wezipäni ýerine ýetirýän hazar döwlet goraghananyň işgärleri türkmenistanyň deňiz ýaka böleginiň ajaýyp tebigat gözelligini haýranlar galdyrýan hadysalaryny görmek üçin we ýakyndan tanyşmak üçin ony gelip görmäge çagyrýar gaplaňgyr döwlet goraghanasy njy ýylyň njy awgustynda döredilen daşoguz welaýatynyň çäginde türkmenistanyň demirgazyk günbatar çetinde ýerleşýär goraghananyň esasy maksady çöl meýdanlaryny ösümlik we haýwanat dünýäsini goramakdyr möhüm çäreleriň hatarynda üstýurdyň dag goçlarynyň jerenleriň gulanyň itaýynyň sanyny saklamak we dikeltmek göz öňünde tutulýar gaplaňgyr diýen adyň ozal bu ýerlerde gum gaplaňynyň gepardyň mesgen tutanlygy sebäpli dörändigi öňe sürülýär goraghana müň gektar meýdany eýeleýär ondan başga da onuň garamagynda umumy meýdany gektar bolan şasenem we sarygamyş zakaznikleri döredildi zakaznikleriň wezipesi sarygamyş kölüniň suw giňişliklerinde ýaşaýan guşlary goramakdan jerenleriň aýraklaryň dag goçlarynyň we saýgaklaryň sanyny köpeltmekden şonuň ýaly da gulanly ozalky mesgenine gaýtadan uýgunlaşdyrmakdan we köpeltmekden ybaratdyr goraghananyň ýer üstüniň özboluşly keşbini gyryň endigan daşly we eňňit meýdanlary kert çüňkler çöketlikler gury hanalar aňňat aňňat gum depeleri ýaly dürli şekiller döredýärler bu ýerde ýylyň ortaça temperaturasy gradus iň sowuk aý bolan ýanwarda ortaça temperatura gradusa çenli aşaklaýan bolsa iýul aýynyň ortaça temperaturasy gradusa barabar bolýar ýylyň dowamynda maýyl günleriň sany güne ýetýär atmosfera ygallarynyň häsiýeti boýunça goraghana türkmenistanyň gurak ygalyň mukdary millimetrden az bolýan meýdanlarynda ýerleşýär toprakdaky bar bolan yzgaryň aglabasy eýýäm aprel aýynda harçlanyp gutarýar şonuň üçin tomus aýlary otjumak ösümlikler topragyň ýokarky gatlaklarynda yzgaryň ýetmeýänligi üçin ösüp bilmeýärler goraghananyň ösümlik dünýäsi häzirki wagtda ösümlikleriň e golaý görnüşini öz içine alýar olaryň ýarpysyndan gowragy selmeler atanak güllüler çylşyrymly güllüler däneliler we kösükliler maşgalasyna degişli bolup durýar häsiýetlendirilýän bu meýdan çöllükleriň günorta we demirgazyk aşaky zolagynyň sepgidi üçin mahsus bolan ösümliklerden ybaratdyr gaplaňgyr gyrynyň ösümlik örtügi gysga boýly ýarym gyrymsy ösümliklerden esasanam boýurgandan ybaratdyr otjumak ösümliklerden bolsa birýyllyk selmeler seýregirägem bolsa gyrtyç käbir efemerler we beýleki köp otlara duş gelmek bolýar gyrda örän seýrek gögeren pes boýluja gara sazaga hem duş gelinýär ygalyň köp bolan ýyllarynda gaplaňgyryň üsti köp görnüşli efemerleriň galyň örtügi bilen örtülýär ondan başga da garaşor çöketligi bolsa hiç hili ösümligiň ýoklugy bilen tapawutlanýar ýokarky uzboý ugrunyň çägelikleri bolsa ösümlikler bilen berkleşendir sarygamyş kölüniň ýakalaryndaky ak çägeliklerde bolsa ýylakly garyşyk sazaklar giň ýaýrandyr çäge depeleriniň aralaryndaky pesliklerde gara sazaklara da sataşmak mümkin goraghananyň meýdanlarynda seýrek duş gelýän ösümliklerden hywa şorasy we krasnowodsk çägemigi ýumşak tohumlyja ösýär bular türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilen ösümliklerdir bu ösümlikler goraghanada ylmy taýdan öwrenilýär we olary tebigy ýagdaýda ösmäge ýaramly ýerlerine göçürmek we medeni zolakda ösdürip ýetişdirmek boýunça işler geçirilýär şonuň ýaly da goraghanada toýnakly haýwanlaryň ot iýmler bilen üpjünçiligi we onuň haýwanlara edýän täsiri içgin öwrenilýär bu ýeriniň haýwanat dünýäsi özboluşlydyr we seýrek hem gymmatly görnüşlere baýdyr goraghananyň we zakaznikleriň meýdanlarynda ýabany haýwanlaryň guşlaryň bolsa den gowrak görnüşine duş gelmek bolýar olardan süýdemdirijileriň görnüşi guşlaryň süýrenjileriň görnüşi türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilendir süýreniji haýwanlardan goraghananyň meýdanlarynda jyňňyldawuk we galkanlyja asjagazlara ýylanlaryň görnüşine çöl ýylançylaryna takyr patmasyna zemzene we birnäçe suwulgan görnüşli süýrenijilere sataşmak bolýar goraghananyň meýdanlaryndaky haýwanlardan esasanam dag goçlary jerenler keýik we gulanlar ünsüňi özüne çekýär olaryň hemmesi türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi jeren seýrek duş gelýän haýwanlaryň biri bolsa da oňa goraghananyň ähli ýerinde sataşmak mümkin emma tä adamlar tehnikanyň kömegi bilen şeýle haýwanlary köpçülikleýin gyryp başlaýança olaryň sany azda kände durnuklydy çölleriň adam tarapyndan güýçli özleşdirilip başlanmagy netijesinde jerenleriň tebigy arealynyň ýaýran ýeriniň gysgalmagy käbir gazaply gyşlaryň olaryň iýmsizlikden köpçülikleýin gyrylmagyna getirmegi hemmesiniň üstesine de käbir zandyýaman adamlaryň häzirki zaman tehnikasynyň kömegi bilen edýän brakonýerçiligi jerenleriň sanynyň örän çalt azalmagyna käbir ýerlerde bolsa has seýrekleşmegine ýa da ýitip gitmegine getirdi goraghana döredilenden soň bolsa bu haýwanlaryň sany aç açan köpelip başlady dag goçlary hem goraghanada seýrek duş gelýän türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilen haýwanlaryň biridir olara esasanam günorta üstýurdyň gaplaňgyr gyryna birleşýän berk gaýalarynda we gaplaňgyr çüňkinde duş gelmek bolýar gulan daşoguz welaýatynda ýitip giden toýnakly haýwanlaryň biri hasaplanýardy nji ýyllarda goraghananyň işgärleriniň tagallasy bilen bathyz goraghanasyndan gulanlaryň den gowragy sarygamyş çöketligine getirilip goýberildi gulanlar özleriniň öňki mesgenine tiz uýgunlaşdylar häzirki wagtda zeňňibaba kölüniň töwereklerinde sarygamyş çöketliginde üstýurt gyrynyň eteklerinde ýedihowuz takyrlyklarynda gulan sürileri gabat gelýär bulardan başga da toýnakly haýwanlardan saýgaklara we ýekegapanlara duş gelmek bolýar saýgak tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň gyzyl kitabyna hem girizildi goraghanada ýyrtyjylardan möjek sähra pişigi torsuk tilki şagal garagulak itaýy ýaly haýwanlar hem ýaşaýarlar şonuň ýaly da oklykirpä duş gelmek bolýar bulardan garagulak itaýy we oklykirpi türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilendir gemrijilerden goraghanada esasan hem towşan sary we inçe barmak ýumran alaňňyrt bozsyçan öý syçany we atýalman ýaly haýwanlar ýaşaýarlar türkmenistanda guşlaryň dan gowrak görnüşi bolup şonuň ä golaýy daşoguz welaýatynda duş gelýär olar hem biri birinden özüniň ýaşaýyş obrazy bilen tapawutlanýar käbiri çölde ýaşaýan bolsa käbirleri suwuň ýakasynda mekan tutynýar biri uçup geçýär beýlekisi hemişelik ýaşaýar guşlardan iň köp sanlysy serçeler otrýadyna degişlidir bularyň arasynda has giň ýaýrany torgaýlardyr goraghana ýyrtyjy guşlaryň köpdürliligi bilenem ünsüňi özüne çekýär bu ýerde bürgüt ütelgi depe syçançysy ýylançy gyrgy göwenek we şuňa meňzeş guşlara has köp duş gelmek bolýar sarygamyş kölüniň töwereginde hem guşlaryň görnüşi bolup olardan görnüşi bolup olardan görnüşi gyzgylt we buýraly gotanlar kaşykçy gyzyl gaz körje garabaş çarlak ak guýruk garagyş tüürkmenistanyň gyzyl kitabyna girizlen görnüşlerdir goraghanada türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilen seýrek duş gelýän guşlaryň biri hem togdarydyr bu örän az öwrenilen guşlaryň hataryna girýär bu guş san taýdan örän az bolup berk goraga alnandyr goraghanada ylmy barlag bütin ýylyň dowamynda yzygider geçirilip onda tebigatda bolup geçýän her hili hadysalara gözegçilik hem de ösümlikleriň we haýwanlaryň seýrek duş gelýän we ýitip ýok bolup barýan görnüşlerini ylmy esasda öwrenmek köpeltmek we gorag saklamak boýunça iş geçirilýär goraghananyň ylmy bölüminiň işgärleri türkmenistanyň beýleki goraghanalary bilen tejribe alşyp durýarlar ylmy işleriň netijeleri kitaplarda gazetlerde we žurnallarda çap edilýär ylmy konferensiýalarda ara alnyp maslahatlaşylýar bathyz döwlet goraghanasy türkmenistanyň günortasynda eýran we owganystan bilen araçägiň golaýynda tejen we murgap derýalarynyň aralygynda ýerleşýär bu ülkäniň gözel we gazaply tebigatynyň we merkezi aziýanyň çäginde diňe şu ýerde saklanyp galan bary ýogy sany gulan onagranyň ýeke täk populýasiýasynyň bolmagy hem de ösümlik we haýwanat dünýäsiniň baý we dürli görnüşlerini saklamak üçin gaýragoýulmasyz çäreleri kabul etmeklik tutanýerligi talap edipdi professor rozanow gulanlary goramak üçin ylmy taýdan esaslandyrylan bathyzyň bütin tebigy toplumy hakynda goraghana döretmek barada maglumat taýýarlaýar we türkmenistanyň hökümetine gowşurýar nji ýylyň nji dekabrynda agyr harby döwüre garamazdan bathyz döwlet goraghanasy döredilýär bathyz goraghanasynda başga da seýrek gymmatly haýwanlar we ösümlikler goralyp saklanýar olaryň köpüsi başga hiç ýerde duş gelmeýär ýewroaziýanyň hiç ýerinde bathyz goraghanasynda goralyp saklanýanlara meňzeş tebigy toplumlaryň ýoklugy sebäpli ol nji ýylyň başynda doly esasda dünýäniň has möhüm goraghanalarynyň hataryna girizildi we ýunesko nyň bütindünýä medeni hem tebigy mirasynyň sanawyna girizilmäge hödürlendi goraghana gektar meýdany eýeläýär şonuň ýaly da onuň garamagynda üç sany zakaznik bar çemenebit pulhatyn we gyzyljar goraghanada ýer üstüniň pisse tokaýlygy çöllük sähra akymsyz çöketlikler diýilýän şertli atlar dakylan dürli keşpleriň üç görnüşini tapawutlandyrýarlar pisse tokaýlygy daş görnüşi boýunça sawanna meňzeşdir agaçlar bir birinden has açyklykda ösüp olaryň şahalary beýlekileriňki bilen galtaşmaýarlar pisse agajy ýyla we hatda ýyla çenli ýaşap bilýär ol gadym eýýamlardan bäri adama peýda getirýän täsin ösümlikdir bu agaç baradaky ýatlamalar baryp biziň eýýamymyzdan öňki v asyrda hem duş gelýär rimliler özüniň aziýa eden ýörişlerinde pissäni italiýa getiripdirler ol ýerden bolsa ispaniýa äkidilipdir x asyrda pisse agajy merkezi we demirgazyk amerika düşüpdir pisse nämesi bilen adamyň ünsüni özüne çekdikä ilkinji nobatda tagamly örän ýagky miweleri pisseleri bilen onda günebakardakydan bir ýarym iki esse köp ýag bolup onuň tagamy ýokary hilli hoz we zeýtun ýaglarynyňkydan pes däldir pissäniň maňzynda prosent beloklar bar pisse hozjagazlary şol durşuna we duzlanan görnüşde naharda goşmaça iýilýär şonuň ýaly da konditer we kolbasa senagatynda şirinnanlary tortlary şokolady buzgaýmagy kolbasanyň ýokary sortlaryny taýýarlamakda ulanýarlar miwelwrinden başga da pissäniň şepbigi terraktin atly gymmatly zat hasaplanýar we boýagdyr renkleýji senagatda ýokary hilli çeperçilik rňkleri öndürmekde ulanylýar onuň ýapraklaryndaky düwürli ösüntgilerden buzgunç eýleýji maddalar alynýar ýerli ilat bolsa haly dokanlarynda ýüňi we ýüpegi gyrmyzy we goýy gyzyl reňklere boýamak üçin ony ulanypdyrlar ondan başga da pisse derman ösümligidir pisse tokaýyndan gündogarda ýapgyt gerişli baýyrlary jülge şekilli peslikleri bolan çöllük sähra onlarça kilometre uzalýar bu ýerde biz göýä tupan sowulan badyna doňup galan äpet ýer ummanyna düşýäris sähralar we dag baýyrlary bathyzyň ýer üstüniň esasy keşbini döredijileridir ýeroýlanduz şeýle ady landşaftyň üçünji tipi bolan akymsyz çöketlik özünde göterýär çöketligiň m çuňlugy bolup meýdany km barabardyr çöketligiň döremegine tetis deňziniň aşagyndaky hereket edýän wulkaniki öjak sebäp bolupdyr geçen şol gadymy döwürlerde dag jynslary bolan magmalar ýer çuňlugyndan ýokary göterilip ýokarysyna çykyp bilmän gadymy deňziň düýbüni gümmez şekilinde galdyryp dag jynslarynyň uly harsalary şekilinde gatap galypdyrlar şeýle akymsyz çöketlik ertir irden ýa da günüň şöhlesine ertekilerdäki ýaly owadandyr ondan göwrak gara andezit bazalt depeleri enaýy görnüşde nahar duzy bilen dolan şor kölüň kenarynda seleňläp durlar gurak döwürler bolsa şorluga öwrülýärler bu çöketlik edil ýer taryhynyň açyk kitaby ýaly bu ýerdäki ýeriň gabygynyň gatlaklary geň enaýy depeleriň ýapgytlaryndaky açyk kert oýulan ýerleri görüp biziň ülkämiziň geçmişde hakykatdan da täsin geologiýasynyň bolandygyny bellemek bolar ýeroýlanduzuň akymsyz çöketliginiň enaýylygy diňe bular bilen çäklenmeýär goraghana üçin bu ýerleri iň gymmatly gorag haýwanlary bolan gulan we keýikleriň esasy ýaşaýan ýeri bolmak bilen hem ähmiýetlidir gulan az sanly saklanyp galanlygy bilen adatdan daşary gymmatlyk bolman eýsem ol adam üçin ähmiýetliligi bilen tapawutlanýar adam aty gulan bilen çaknyşdyryp duzly suwy iýmiti dannamaýan uzak ýörişlere çydamly täze atyň täze görnüşini döretmek üçin köp synanyşypdyr bu haýwanyň şeýle geň häsiýetlerini onore de balzak şagren derisi diýen esrinde ýazýar awstriýa barlagçysy antemius miladydan müň ýyl ozal alynky aziýanyň we mesopotamiýanyň çöllerinde ol ata öwrenişdirilipdir hem harby grek iki tigirli arabalarynda ulanylypdyr diýip belläp geçýär ýaňy ýakynlarda gulanyň galyndysy günorta türkmenistanda mäne obasynyň golaýynda ýerleşýän gadymy şäher bolan altyndepede arheologlara gazuw agtaryş işlerinde tapmak başartdy gulanlary mis daş asyrynda eneolit döwründe miladydan müň ýyl öň adamlar häzirki türkmenistanyň çäginde ulanypdyrlar bathyzyň ösümlik örtügi örän baýdyr bu ýerde görnüşdäki damarly ösümlikler urug maşgala olaryň arasynda görnüş aşaky görnüş endemikdir ösümlikleriň görnüşi türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi olar türkmenistanyň gyzyl kitabynyň ösümlik görnüşleriniň umumy sanynyň ni tutýar olar bathyz düýegyrany owgan injiri wasilçenkonyň astragaly we guşgy astragaly çägemik bathyz pissesi trihostomopsis guşgy çigildemi we başgalar bathyz sähralygy özüniň gözelligi hem täsirliligi bilen tapawutlanýar martyň aýagynda apreliň başynda gülleýän çülälekler we pakpakylar gyzyl reňkli giň meýdanlary emele getirýärler çägelerde sary hem ak çigildemler tapawutlanýarlar gülleýän sygyrdiliniň ýaşyl ak öwüsýän meýdanlary apreliň ahyrynda sähralygy tutýar şu döwürde pisse tokaýlygynda gök ýapgytlyklarda ak gül çogdamlaryny ýaýradyp gülläp oturan koçiň dadranlaryny hem görmek bolýar maý aýynda kaspi we äpet soganlary astragallaryň hem birnäçesi gülleýärler we meýdanlara gözellik berýärler bathyzyň haýwanat dünýäsi toýnaklylaryň ýüzläp sürileri ölän haýwanlaryň maslyklarynyň üstündäki gyrgydyr gajar sürileri çeşmeleriň ýanyndaky jeňňelliklerdäki alaja barslar we sähradaky möjek çagajyklarydyr bathyzyň ýyrtyjy wagşy haýwanlary hemme adamlaryň gözüne gönüden göni görünmeýär bathyzda ýyrtyjylaryň şasy diýip hiç bir şübhesiz uly owadan pişik barsy görkezip bolar bathyzda toýnaklylardan gulanlar goçlar we keýikler ilkinji bolup göze ilýärler olar we maslyk iýiji guşlar bu ýerlere uzak ekzotiki döwletleriň gözelligini berýär goraghanada haýwanlardan ýerde suwda ýaşaýanlaryň görnüşi süýrenijileriň görnüşi guşlaryň görnüşi we süýdemijileriň görnüşi aşaky görnüş ýaşaýar bu ýerde oňurgasyz haýwanlaryň görnüşi görnüşleriň has kiçisi anyklanandyr şol sanda olaryň görnüşi çäkli ýerlerde ýaşaýanlardyr bathyzyň haýwanlarynyň görnüşi türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilendir ýa da gyzyl kitap görnüşleriniň dir bular boliwaryň hudaýatysy hinçi murtlak çekirtge bathyzyň wyžžyldawuk tomzagy kryžanowskiniň şyrkyldawuk tomzagy bathyzyň jyk jyk tomzagy ýakobsonyň hozanagy düwürtükli as menekli halsid çernowyň ýylan şekilli suwulgany zemzem kepjebaş gök lors gara leglek balykçy gyrgy adaty syçançy mazar garaguşy bürgüt ak durna togdary garagulak gulan alajagaplaň keýik we başgalar kepjebaş balykçy gyrgy gajar ak durna mazar garaguşy üç reňkli gijeçi alajagaplaň we gulan tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň tghs gyzyl kitabyna hem girizildi türkmenistanyň prezidenti saparmyrat türkmenbaşy nji ýylyň nji dekabrynda çykaran türkmenistanyň döwlet goraghanalarynyň tipli düzgünnamasy diýen kararyna laýyklykda goraghana ylmy barlag edarasy diýen statusa eýe boldy bathyzyň tebigy toplumy barada den gowrak habarlar kitapçalar we birnäçe monografiýalar çap edildi goraghanada garaşsyz döwletleriň köpüsiniň talyplary önümçilik praktikasyny geçýärler aşgabadyň moskwanyň sankt peterburgyň riganyň kiýewiň daşkendiň ýerewanyň permiň we beýleki şäherleriň alymlary bathyzyň materiallary esasynda kandidatlyk we doktorlyk dissertasiýasyny goradylar goraghananyň ýanynda tebigat muzeýi we giň ylmy kitaphanasy bar her ýyl türkmenistanyň dürli künjeginden köp adamlar bathyzyň ekologiki ýodalaryna gezelenje gelýärler hem de milli buýsanç bilen watanymyzyň şeýle gözel ýerine göz ýetirýärler haýwanlaryň we ösümlikleriň seýrek görnüşleri goraghanany türkmenistanyň iň gözel ýerleriniň birine öwürýär goraghana gelip görmek onuň özboluşly tebigaty bilen tanyşmak ýatdan çykmajak täsir galdyrýar amyderýa döwlet goraghanasy nji ýylda amyderýanyň orta akymynyň hem de ýakyn ýerleşýän çöllük ýerleriň ekologik ulgamlaryny öwrenmek goramak we öňki derejesine getirmek maksady bilen döredildi ol türkmenistanyň lebap welaýatynyň farap darganata we seýdi etraplarynyň çäklerinde ýerleşýär goraghana üç bölekden sag kenarda gyzgala nargyz çep kenarda görelde we gabakly böleklerden durýar goraghananyň häzirki meýdany akwatoriýany goşmak bilen müň ga goraghananyň garamagynda kelif döwlet aw zakaznigi bar ol nji ýylda döredildi onuň meýdany müň gektar zakaznigiň haýyrly ýerleri guşlaryň höwürtgelemegine gyşlamagyna we olaryň den gowrak görnüşiniň göçüş döwri düşlemegine uly ýardam edýär goraghanada jülgeli we arnaly tokaýlyklar gyrymsy agaç ösümlikleri bilen örtülen we ýarymörtülen ulgam depeli çägeler aklaň çägeler şorluklar gowy görkezilendir goraghananyň çägine amyderýanyň suw ýüzüniň bölegi hem girýär şeýle de bu ýerde sil suwundan ýygnalýan wagtlaýyn suw howdanlary hem bar goraghananyň bölekleri turan pesliginiň demirgazyk landşaft raýonynyň çöl zolagynda ýerleşýär we yssy gurak howasy bilen häsiýetlendirilýär goraghana golaý ýerlerde howanyň ortaça temperaturasy ýyl boýunça dan demirgazyga günorta çenli bolup absolýut minimumy we maksimumy bolýar iýul aýynyň ortaça temperaturasy ýanwaryňky bolýar gar örtügi sm galyňlykda örän seýrek bolýar we günden köp durmaýar şemalyň ýagdaýy ýylyň bütin dowamynda ýokarlygy bilen häsiýetlendirilýär tozanly tupan ýylyň dowamynda gün kä wagtlar ondan hem köp bolýar goraghana döredileni bäri ýokary derejeli ösümlikleriň e golaý görnüşi aýan edildi tokaý florasy garyplygy bilen tapawutlanyp bu ýerde bary ýogy ösümlikleriň görnüşi anyklanyldy olaryň diňe görnüşi adatydyr olara deregiň iki görnüşi pette we toraňňy igde jungar söwüdi ýylgyn çemiş buýan adaty gamyş hyşa kendir şorçaýyr degişlidir däneliler çylşyrymlygülliler we ýylgynlar dürli görnüş aýratynlyklary bilen tapawutlanýar bu ýerdäki tokaýlygyň gyrymsy agaçlary we iri otlary geçip bolmajak jeňňellikleri döredýärler çöl bölekleriniň ösümlik dünýäsi tokaýlara garanda baýdyr görnüş baýlygy boýunça birinji ýeri merkezi aziýanyň çöl ýerlerine mahsus bolan selmeler eýeleýär atanakgülliler çylşyrymlygülliler we kösükliler görnüşleriniň sany boýunça köpdürler çölüň ösümlik örtüginiň esasyny ak sazak borjak gandymlar sözen şoralar şeýle hem köp sanly efemerler düzýär goraghananyň territoriýasynda türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilen ösümlikleriň görnüşleri bellenilen däldir seýrek girizilen ösümlikleriň görnüşleri bellenilen däldir seýrek duş gelýän görnüşlere çöl kriptodiskusy bergiň gaz sogany çal ýaprakly süýtleňňiç çöl şorasy koganyň bergiýasy degişli goraghananyň haýwanat dünýäsi köp dürlüligi bilen tapawutlanýar oňurgasyz haýwanlar faunasy birnäçe ýüz görnüşden durýar möýleriň görnüşi ýüze çykaryldy köpüsi ilkinji sapar tapyldy mör möjekleriň içinde tomzaklar bilen kebelekler köpräk öwrenilendir tokaýlaryň mör möjek faunasy gowy öwrenilendir olaryň içinde has hem garynjalar we wyžlaýan tomzaklar agdyklyk edýär agaçlarda uzynburun tomzaklar köp duş gelýär çölde görnüş aýratynlyklarynyň köplügi we köpsanlylygy boýunça jik jik tomzagy gijeki kebelekler torjumak ganatlylar garynjalar tapawutlanýarlar şeýle hem wyžlaýan tomzaklar köp duş gelýärler türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilen görnüşlerden agaç hudaýatysy boliwariýn hudaýatysy altynokat tomzagy toraňňynyň serhoş kebelegi toraňňynyň pile egriji kebelegi goraghanada duş gelýär amyderýanyň kanallaryň kollektorlaryň suwunda balyklaryň sany görnüşi ýaşaýar olardan bekre balygy uly we kiçi amyderýa pilburny çortan şekilli akmarka türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi pilburun we bekre balyklary tabigaty goramagyň halkara soýuzynyň tghs gyzyl kitabyna hem girizildi ýerde we suwda ýaşaýanlaryň goraghanada iki görnüşi bar ýaşyl gurlawuk we köl gurbagasy goraghananyň faunasynda süýrenijileriň görnüşi bolup olar esasan çöl ýerlerde duş gelýärler olaryň içinde sähra pyşdyly sähra hažžygy gum patmasy torjumak suwulgany okýylany köpsanlydyr ýurdumyzyň iň uly suwulgany zemzen we göklors türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi goraghananyň territoriýasynda ýylyň dürli möwsümlerinde guşlaryň ä golaý görnüşi ýaşaýar bu köp görnüşlige goraghananyň göçüş döwründe uçup geçýän guşlaryň ýolunda bolmagy sebäp bolýar guşlaryň e golaý görnüşi goraghanada höwürtgeleýär goraghananyň çäginde hemişe ýaşaýan guşlaryň biri hem amyderýa sülgünidir gorag düzgüniniň birkemsiz berjaý edilýändigi üçin onuň sany goraghananyň tokaýlarynda artdy tokaýda köplenç buhara jikjikisini akganat daşdeşenini gijelerine gygyrýan melemtil sary hüwüjigini görmek bolýar kertlerde gögerçinler kürkürekler gökgargalar hüýpüpikler höwürtgeleýärler howdanlaryň boýunda hokgarlar suw serçeleri çuluklar duş gelýärler ýuwaş ýuwaşdan halkaly gumrular goraghananyň territoriýasyny eýeläp başlady höwürtgeleýän görnüşlerden bürgüt ýylançy gyrgy ütelgi hüwi sähra göwenegi mermer ördegi togdary çakryk türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň tghs gyzyl kitabyna sähra göwenegi mermer ördegi girizldi süýdemdirijiler görnüşden ybaratdyr toýnaklylardan tokaýda ýabany doňuz we buhara suguny çölde keýik ýaşaýar soňky iki görnüş türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi şeýle hem buhara tghs nyň gyzyl kitabyna girizildi süýdemdirijiler görnüşden ybaratdyr toýnaklylardan tokaýda ýabany doňuz we buhara suguny çölde keýik ýaşaýar soňky iki görnüş türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi şeýle hem buhara suguny tghs nyň gyzyl kitabyna girizildi tebigaty goramagyň halkara soýuzynyň tghs gyzyl kitabyna sähra göwenegi mermer ördegi girizildi süýdemdirijiler görnüşden ybaratdyr toýnaklylardan tokaýda ýabany doňuz we buhara suguny çölde keýik ýaşaýar soňky iki görnüş türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizldi şeýle hem buhara suguny tghs nyň gyzyl kitabyna girizildi haçanda bahar aýlary çöllerde ýaňy otlar gögerip başlanda doňuzlar we sugunlar çöle çykýarlar goraghananyň territoriýasynda goragyň netijesinde buhara sugunynyň sany durnuklylygyna galýar we olaryň sany aralygynda üýtgäp durýar ýyrtyjy süýdemdirijilerden şagal tilki torsuk sähra pişigi alajagözen adatydyr türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilen garagulak we segaby hem bu ýerde duşýar gemrijilerden sany boýunça alakalar we öý syçany köpdür uly ikindi we gyzyl guýruk alakalary esasan çölde duşýar tokaýda köp bolmadyk ýylgyn alakasy ýaşaýar şeýle de beýleki çöl ýaşaýjylary ýumran tüýlek aýakly atýalman hem adatydyr türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizilen hindi oklykirpisiniň sany örän azaldy towşan giň ýaýrandyr mör möjek bilen iýmitlenýän süýdemdirijilerden gulakly kirpi tokaýda ýaşaýan kiçi uzuntumşuklyja çöl ýaşaýjysy alasyçan adatydyr goraghananyň territoriýasynda göçýän ýarganatlardan çypar agşamçy tapyldy ol türkmenistanyň gyzyl kitabyna girizildi ylmy barlag işleriniň netijeleri boýunça birnäçe ylmy çeper makalalar çap edildi täze aýratyn goralýan ýerleri döretmäge bäş sany delilnamalar taýýarlanyldy goraghananyň ygtyýaryndaky sebitiň çäklerinde ylmy stasionarlaryň seti ýola goýuldy oňurgaly haýwanlaryň görnüş düzümi we ýaýramagy öwrenildi olaryň sanyna gözegçilik edilýär njy ýyldan başlap goraghana parklaryň ýörişi atly halkara baýramçylygyna gatnaşýar bahar güllerini goramak balyjyklary halas etmek pyşdyllary goramak tebigaty zibillerden arassalamak ýaly tebigaty goraýjy aksiýalar geçirilýär tebigaty goramak temasyna degişli surat we düzme bäsleşiklerini surat sergisini guraýarlar njy ýylyň iýun aýynda amyderýa goraghanasynyň muzeýi döredildi muzeý eksponatlary goraghananyň işgärleriniň güýji bilen toplandy muzeý ekspoziýasynda süýrenjileriň we guşlaryň görnüşleriniň gäpleriniň sanysy şol sanda zemzen we hüwi garagulagyň hamy sugun şahy keýigiň ýabany doňuzyň we şagalyň kelleçanagy guşlaryň höwürtgesi gadymy daşa öwrülen tiken bedenliler balykgulak gadymy akulalaryň dişleri oňurgasyz haýwanlaryň görnüşiniň we ösümlikleriň görnüşiniň kolleksiýasy bardyr goraghananyň muzeýini görmäge okuwa çenli çagalar we mekdep okuwçylary başga şäherlerden ýurtlardan syýahatçylar gezelenje köp gelýärler goraghana bu ýerde saklanyp galan tokaýlaryň ekologik ulgamlaryny goramakda hem habar ýaýradyjy merkez bolup durýar absolýut gara jisim tolkun uzynlygyna baglanşyklysyzlykda öz üstüne düşýän ähli şöhlelenme akymyny islendik temperaturada doly siňdirýän jisim absolýut gara jisim himiýa düzümine garamazdan temperatura baglylykda tolkun uzynlygy dürli bolan ýagtynyň we energiýanyň spektlerini şöhlelendirip biler absolýut gara jisime deň gelýän jisim ýokdur eger jisimiň üstüni gurum gatlagy ýa da platina garasy bilen örtseň onda onuň siňdirme ukyplylygy ýagty spektriniň uzak infragyzyl böleginde bire ýakyndyr praktikada absolýut gara jisimi içi boş diwarlarynda ýylylygy geçirmeýän diňe bir kiçijik deşikli kamerada amala aşyrmak mümkün şol kiçijik deşikden şöhle kameranyň içine düşüp birnäçe gezek döwülýär we yzyna gaýtarylýar şöhläniň şol deşikden çykyp yzyna gaýtmagynyň ähtimallygy örän ujypsyz bolmagyna görä şol şöhle kameranyň içinde doly siňdirilýär diýip alynýar absolýut gara jisimiň ýagty goýbermegini öwrenmek kwant teoriýasyny döretmekde uly rol oýnady absolýut gara jisim belli häsiýetli şöhläniň çeşmesi bolany üçin ol kwant etalony hökmünde ulanylýar absolýut goşmaça gymmat goçmaça gymmat öndürmegiň bir görnüşi kapitalistik kärhanalarda iş gününi uzaltmagyň hasabyna alynýan goşmaça gymmat karl marksyň görkezişi ýaly kapitalistik önümçilik diňe bir haryt öndürmek bolman eýsem ol öz asyl manysy boýunça goşmaça gymmat öndürmekdir goşmaça gymmat öndürmegiň esasan iki usuly absolýut w e otnositel goşmaça gymmat öndürmek usuly bar iş gününi uzaldyp işçiniň öz işçi güýjüniň gymmatlygynyň diňe ekwiwalentini öndürip bilýän çäklerinden çykarylmagy we bu goşmaça zähmetiň kapital tarapyndan eýelenmegi absolýut goşmaça gymmatyň öndürilişi ine şundan ybaratdyr absolýut goşmaça gymmatyň öndürilmegi kapitalistik sistemanyň ähliumumy esasy we otnositel goşmaça gymmatyň öndürilmeginiň ugur alyş punkty bolup durýar karl marks kapital nji tom kitap tdn aşgabat sahypalar absolýut ideýa obýektiw ideýalizmiň pelsepe sistemasynda esasy düşünjeleriň biri onuň esasy wekilleri belli nemes filosofy gegel we onuň pelsepe sistemasyny dowam etdirijilerdir obýektiw ideýalizmiň beýleki görnüşleri ýaly absolýut ideýa hem tebigatdaky we jemgyýetdäki hemme zatlary döreden olaryň ýaşamagyny üýtgemegini kesgitleýän maddy dünýäden ýokary bir ruhy başlangyçdyr diýip ykrar edýär obýektiw idealistler ol ruhy başlangyja baky ideýa dünýä ruhy dünýä erki diýýärler gegeliň absolýut ideýasynyň beýleki obýektiw idealistik taglymatlardan düýpli tapawudy onuň pelesesiniň dialektiki idealizm sistemasy bolanlygydyr marksizmiň düýbüni tutujylar gegeliň pelsepesiniň gymmatly tarapyny dialektikasynyň peýdaly ýerini tankydy analiz esasynda alyp onuň mistiki idealistik taraplaryny taşladylar absolýut ideýa düşünjesi adamlaryň özünden üzňeleşdirilen hem absolýutlaşdyrylan adam paýhasydyr diýip dialektiki materializm görkezýär türkmen sowet ensiklopediýasy tom sah kümüşdepede ýa da esengulyda takmynan nji ýylda eneden dogulýar kaspi deňziniň kenarýakasyndaky türkmenleriñ hany oña kyýat beg gyýat beg kyýas beg hem diýilýär kyýat hanyñ ömrüniň irki döwri barada maglumatlar mälim däl ol garamaýak halkdan saýlanyp çykan demirçi ussanyň ogly özi hem ussaçylyk bilen meşgullanypdyr ýaşap geçen ýerleri kümüşdepe esenguly çeleken etraplarydyr kyýat hanyñ ýagşymämmet ýagşymuhammet kadyrmämmet atly ogullary bolupdyr onuň ady ilkinji gezek nji ýylda peýda bolýar etrek gürgen türkmenleri şol ýyl fatali şanyň garşysyna uly gozgalaň turuzýarlar we patyşa russiýasynyň russiýa eýran urşuna gatnaşýan kafkazdaky goşunlary bilen gatnaşyk açýarlar russiýa eýran uruşy gutaryp gülüstan şertnamasyna gol çekilende kyýat han öz egindeşleri bilen şol ýerdedi kyýat han özüniň ýakyn adamlary bilen wekil hökmünde gepleşik geçirmek üçin kafkaza iberilýär şondan soñra onuň ady taryhy meşhurlyk gazanýar ol türkmenleriň russiýa raýatlygyna geçmeginiň tarapdary bolup çykyş edýär astrahan baku we eýran bilen söwdany ýaýbaňlandyryp uly baýlyk gazanyp kenarýaka türkmenlerniň hanyna öwürilýär kyýat han nji ýyllarda m i ponomarýowyň we n n marawýowyñ njy ýyllarda g s karaliniň ekspediýalaryna köp ýardam berendigi teblisdäki kafkaz dikmeleriň ýanyna ençeme gezek baryp russiýanyň raýatlygyna geçmek barada tagalla edendigi patyşa russiýasynyñ öňünde beýleki bitiren hyzmatlary üçin medal gymmat bahaly sowgatlar bilen sylaglanýar xix asryñ njy ýyllarynda kyýat han we onuň ogullary astrabat mazandyran gilan bilen bakunyñ astrahan arasynda deňiz ýollary arkaly bolup geçýän söwda gatnaşyklarynda esasy täjirleriň birine öwrülip barlyşyksyz bäsdeşlik göreşine gatnaşýar şol söwda bäsdeşligi ýaramaz netijeler getirýär kyýat hanyñ söwdasy bolaşýar deñizde we kenarda alamançylyk talaňçylyk güýçlenýär täjirler öldürilýär şeýlelik bilen russiýa eýran gatnaşyklary ýitileşýär bu gapma garşylyklaryñ ýitileşmeginiň esasy sebäbi şol döwürde el degirilmedik baýlyklaryň ummasyz zapaslarynyñ barlygydyr bu baýlyklara eýe bolmak üçin bir tarapdan russiýa beýleki tarapdan eýran bilen kyýat hanyñ arasynda barlyşyksyz göreş başlanýar bu göreşde kyýat hanyñ garşysyna has duşmançylykly hereketi asly eýranly ýöne söwda bähbitleri üçin rus raýatyna geçip masihi dini kabul eden mir bagyrof amala aşyrýardy onuñ maksady şu söwda ýolundan kyýat hany aýyrmakdy ony ýok etmekdi wagtyñ geçmegi bilen kyýat han we onuñ ogullary hakykatdanam hem söwda meýdanyndaky bäsdeşligiñ pidasi bolýar şowsyzlyklara garamazdan kyýat han kenar ýakasynda ýaşaýan türkmenlerniñ eýran şalarynyñ zülüminden azat bolmagy üçin russiýa raýtlygynyñ geçmek ugrunda göreşýär muña uzak wagtlap baştutanlyk edýär bu hereket russiýa eýran uruşy tamamlanandan soň has hem giň gerim alýar patyşa hökümeti kyýat hanyñ haýyşy boýunça kenarýaka türkmenlere azar bermezligi telim gezek eýran hökümetine duýdurýar geñeşe gatnaşan kazylar han begler russiýa hökümetiniñ adyna ýüzlenme kabul edip ony g s kareline gowşurýarlar sany maşgala özleriniñ russiýanyñ raýatlygyna kabul edilmegini haýyş edýär eýran şu tritoriýany hut öz ýerleri hasap edipdir şonuñ üçin hem şah häkimleriher edip hesip edip kyýat hany we onuñ ogullaryny ýok etmegiñ ýollaryny agtarýarlar gülüstan we türkmençaý şertnamalary boýunça eýranyñ kaspi deñizinde harby flot saklamaga haky ýokdy duz balyk nebit satmakda kyýat hana bäsdeşlik edýän eýranly söwdägärleriniñ kömegi bilen dildüwşük gurulýar russ komandiri e w putýatin nji ýylyñ iýulynda ýagşymämedi ýagşymuhammedy tussag edýär ýaşynyñ soñunda oglunyñ tussag edilmegi kyýat hana gaty agyr degýär ol ýaşyndan geçen garrylygynyñ göz öñünde tutulmagyny özüniñ we oglunyñ watanyna göýberilmegini haýyş edip patyşah hökümetiniñ kafkazdaky häkimi genral p golowine arz ýazýar oglunyñ tussag edilmeginde bir düşünişmezlik bolandyr diýip ol bakuwa gaýtýar alty aýlap bakuwda garantinede bolýar onuñ arza üstüne arzalaryna haýyşlaryna hiç kim gulak gabartmaýar kyýat hanyñ ýylyñ dowamynda rus türkmen aragatnaşyklaryny berkitmekde bitiren hyzmatlary hasaba alynmaýar oña kömek edäýjek köne tanyşlary general a p ýermolof we n n murawýof dekabristlar bilen aragatnaşykda bolandyklary üçin nikolaý i gazabyna duçar bolupdyr kyýat han nji ýylyñ nji dekabrynda bakuwdan teblise getirilýär kawkaz häkimleri i paskowiç g w pozen ýaly generallar ozallar kyýat hany dabarly garşylap oña hezzet hormat edip ýören adamlardy ýöne welin bu gezek olar ony zyndana taşladýarlar kyýat han teblisde nji ýylyñ mart aýynyñ ortalarynda ejizläp iki gözi gapylyp ýaşynyñ içinde zyndanda aradan çykýar xvi asyrda türkmenistanyň etrek gürgen etraplarynda ýaşap geçen görnükli türkmen serdary aba serdar türkmeniň okly taýpasynyň kethudasy bolupdyr ol türkmen taryhynda aba serdaryň gozgalaňy ady bilen belli bolan halk gozgalyňyna başarjaň serkerde hökmünde ýolbaşçylyk edipdir bu gozgalaňyň döremegine halk köpçüliginiň çykgynsyz jebir sütemlere sezewar edilmegi sebäp bolupdyr şol döwürlerde etrek gürgen türkmenleri gökleň okly ýemreli we beýlekiler hywa hanlygynyň raýaty hökmünde horezm soltanlaryna agyr salgyt pul mal we nöker töleýär ekenler munuň üstesine de nji ýylda eýranyň astrabat welaýatynyň täze häkimi keçel şahberdiniň hem türkmenlerden agyr paç ýygnamaga synanyşmagy netijesinde halys degnasine deglen halk ezijilere garşy aýaga galýar gozgalaňçylar aba serdaryň baştutançylygynda eýranly salgyt ýygnaýjylaryň ýolbaşçysy hem de keçel şahberdiniň garyndaşy şatyr begi öldürýär muny eşidip gahar gazaba münen keçel şahberdi türkmenleriň üstüne agyr goşun çekip barýar okly türkmenleri onuň goşunyny derbi dagyn edip özüni hem tutup öldürýärler şondan soň gozgalaňyň dabarasy dag aşýar bütün türkmen obalaryna şeýle hem astrabadyň käbir etraplaryna ýaýraýar eýran şasy tahmasp şanyň uly goşun iberip aba serdaryň gozgalaňyny ýatyrmak üçin eden birnäçe synanyşyklary şowsuz bolupdyr aba serdar eýran bilen öňden urşup gelýän özbek hökümdary aly soltan bilen ylalaşyk baglaşýar we onuň köpüsi özbeklerden ybarat bolan goşunyna daýanyp eýran goşunlarynyň nji hem de nji ýyllarynda uly hüjümlerini kül peýkun edýär bu ýeňişler aba serdara uly şöhrat getirýär ol bütün astrabat welaýatyny diýen ýaly öz raýatlygyna geçirýär türkmen atly ýigitleriniň serkerdesi aba serdaryň bu söweşleriniň netijesinde bütün kenarýaka türkmenleri ýyllap eýran häkimiýetlerine garaşsyz bolupdyrlar gozgalaň netijesinde etrek sähralaryndaky türkmen taýpalarynyň birleşmesi emele gelipdir birleşme aba serdar öldürilenden ol ukuda ýatyrka eyran häkimiýetleriniň ýörite tabşyrgy bilen öz pars aýalynyň guly tarapyndan öldürilýär soň hem birnäçe wagtlap dowam edipdir we türkmenleriň özbaşdaklygyny gorap saklapdyr batyr serkerde aba serdaryň baştutanlyk eden gozgalaňy onuň öldürilmegi bilen kem kemden ýatyşan hem bolsa türkmen halkyna syýasy taýdan uly abraý getiripdir soň soňlar hem astrabat ülkesinde türkmenleriň täsiri güýçli bolupdyr umuman aba serdar türkmen halkynyň azatlygy garaşsyzlygy ugrunda jan aýaman göreşen gaýduwsyz serkerde hökmünde taryhda yz galdyran şahslaryň biridir absolýutizm latynça absolutus garaşsyz çäklendirilmedik absolýut monarhiýa feodalizmiň dargap kapitalistik gatnaşyklaryň dörän döwründe emele gelen iň soňky feodal döwlet formasy özüniň synpy mazmuny boýunça absolýutizm asylzadalaryň iri ýer eýeleri mülkdarlaryň diktaturasydyr absolýutizmiň emele gelşi we ösüşi dürli ýurtlarda dürli dürlidir ýöne absolýutizm hemme ýerde feodalizmden kapitalizme geçiş döwründe emele geldi feodal jemgyýetiniň krizisiniň ýitileşmegi bilen feodalçylyk ekspluatassiýa garşy daýhanla gozgalaňlary giň gerim aldy we şäher garyplarynyň çykyşlary artdy şu şertlerde dworýanlar gatlagy öz agalygynyň ömrüni uzaltmak üçin ayk diktatura ýüz urmaga mejbur boldular bu diktaturanyň häsiýetli aýratynlygy agalyk ediji synpa gös göni garaşly bolmady we ondan gatnaşyk boýunça özbaşdak ýöne onuň bähbitlerini gyşarnyksyz goraýan güýçli döwlet serişdeleriniň döredilmegidir absolýutizm öz döwründe taryhy taýdan özgerdiji rol oýnady ol syýasy dagynyklygyň galyndylaryny ýok edip feodal aýrylyşygyň soňuna çykdy ýurdy ykdysady taýdan birleşdirdi we kapitalistik gatnaşyklaryň ösmegine ýardan etdi absolýut monarhiýa manifaktura önümçiligini ösdürmek üçin karz pul goýberdi gümrük sistemasyny öz kontrollygyna aldy merkantalizm syýasatyny ýöretdi we täze söwda bazarlaryny basyp almak üçin koloniýal uruşlar alyp bardy aziýa ýurtlarynyň köpüsinde kapitalistik gatnaşyklaryň haýal ösmegi zerarly absolýutizm has uzaga çekdi buržuaziýanyň özmegi bilen absolýut monarhiýa özüniň özgerdiş häsiýetini ýitirdi kapitalizmiň we bütin jemgyýetiň ösüşine päsgel berýän ýurdy dolandyryş şekline öwrüldi ösen kapitalistik ýurtlarda absolýutizm buržuwa rewolýussiýalary netijesinde ýok edildi kapitalizmiň gowşak ösen ýurtlarynda buržuwa proletarlaryň güýçlenmeginden gorkup feodal absolýut monarhiýalar bilen dildüwüşige ýüz urdy we bu ýurtlarda absolýut monarhiýa buržuwanyň mülkdarlyk monarhiýasyna öwrüldi abu abdyllah muhammet ibn ahmet ibn abu bekir al mukaddasy al makdisi takmynan arap taryhçysy geograf syýahatçy ol iýerusalimde doglypdyr yslam ýurtlarynyň köpüsinde diýen ýaly syýahat edipdir ol ýylynda samanitler üçin yklymy öwrenmek üçin iň oňat bölüniş ahsan at takasym fi marifat al akalim diýen iş ýazypdyr awtor soňra fatimitler üçin onuň giňeldilen görnüşini taýýarlapdyr kitap bölümden ybarat bolup onda ilki umumy geografik metodik terminologik awtobiografik häsiýetli maglumatlar berlipdir ondan soňra arap ýarymadasy yrak akur mesopotamiýa we arap kiçi aziýasy siriýa müsür al magryp ýurtlary beýan edilipdir kitabyň ii bölümi al maşryk horasan sejestan mawerannahr syrderýa we amyderýa arasy deýlem gilýan ar rihap azerbaýjan ermenistan kawkazlar jibal midiýa huzystan fars kerman we sind ýurtlaryny öz içine alýar awtor her bir ýurdyň geografiýasyny ilatyny we olaryň kärlerini ykdysadyýetini syýasy gurluşyny peýdaly magdanlaryny däp dessurlaryny we ş m jikme jik beýan edipdir ol kitap halifat ýurtlarynyň taryhyny geçmişdäki geografiýasyny ykdysadyýetini medeniýetini we ş m öwrenmek üçin möhüm materialdyr abu abdyllah muhammet ibn muhammet aş şerif al idrisi arap geografy we syýahatçysy ol seutda ispaniýada doglyp kordowada okapdyr portugaliýa fransiýa angliýa kiçi aziýa syýahat edip gelensoň ýylynda palermo göçüp sisiliýa koroly rožer ii niň köşgünde bolupdyr onyň tabşyrygy bilen geografiýa boýunça iş ýazypdyr ol ömrüniň ahyrynda seuta gaýdyp gelip şol ýerde aradan çykypdyr awtor taryhy geografiýa we taryh boýunça gymmatly çeşme bolan welaýatlara syýahat edip ireniň güýmenjesi nuzhat al muştak fi htirak al afak diýen eser ýazypdyr ol eser ýewropanyň afrikanyň we aziýanyň käbir halklary barada gyzykly maglumatlar berýär awtor ýer ýüzüni yklyma her bir yklymy bölege bölüp her bir bölegiň kartasyny taýýarlapdyr onuň işiniň afrika pireneý ýarym adasyna sisiliýa italiýa fransiýa şotlandiýa irlandiýa germaniýanyň welaýatlaryna balkan ýarym adasyna bagyşlap ýazylan bölegi has gymmatlydyr ol aziýa baradaky materiallaryny ýazanda özünden öňki alymlaryň işlerinden peýdalanypdyr onuň ii ýygyndysy seýil sapa bagy raud al üns ba nuzhat an nafs bolup ondan diňe käbir bölekler saklanyp galypdyr abu bekir muhammet ibn aly ibn süleýman ar rawendi eýran taryhçysy ol ispihanda doglupdyr ýyllarda hemedanda musulman hukuk ylymlaryny we kalligrafiýany öwrenipdir ýyllarda seljuk soltany togrul ii köşgünde kalligrafiýaçy bolup işläpdir ýylynda hemedan emiri fahretdin alawynyň ogullarynyň terbiýeçisi bolupdyr ýylynda konýa göçüp gidipdir ol şol ýerde de ölüpdir awtor ýyllarda konýa soltany giýasetdin keýhosrawa bagyşlap ýürekleriň dynç almagy we şatlyk gudraty rahat as sudur we aýat as surur diýen kitap ýazypdyr onda seljuk döwletiniň asyryň başyndan ýylyna çenli bolan taryhy beýan edilýär ol eser seljuk döwletiniň ýyllardaky taryhy boýunça esasy çeşme bolup hyzmat edýär ebu jafer muhammet ibn jerir taberi görnükli taryhçy onuň asly eýranly ol hazar deňziniň günorta gündogar kenarynda ýerleşýän tabarystan welaýatynda doglupdyr arabystan ýarym adasyndaky döwletlere uzak wagtlap syýahat edenden soň bagdada barýar ol döwrüniň klassyky bilimini alýar we birnäçe uly eser ýazýar ol orta asyrda bütin dünýä taryhynyň ilkinji awtorlarynyň biri hökmünde tanalýar onuň taryh ar rusul wa l mülýük pygamberleriň we patyşalaryň taryhy atly işi dünýäniň döreýşi hakyndaky töwrat rowaýatlaryndan başlanmak bilen yslamyň döreýşiniň we arap halifatynyň taryhyny beýan edýär bu işde eýranyň orta aziýanyň gadymy we irki orta asyrlar taryhy ep esli orun tutýar onuň işlerinde arap serkerdeleri tarapyndan horasanyň eýranyň beýleki ýerleriniň owganystanyň we orta aziýanyň basylyp alnyşy barada gyzykly maglumatlar bar alymyň ýazan işleri doly saklanmandyr biziň günlerimize çenli örän az bölegi gelip ýetipdir galyberse de olar täzeden işlenipdir we baryp asyrda arap dilinden fars diline terjime edilipdir şol terjimäniň awtory samanitler dinastiýasynyň weziri abu aly muhammet balamydyr lynda ölen balamynyň arap dilindäki golýazmany ilki redaktirläp soňra terjime edendigini sowet gündogary öwrenijileri subut etdiler şol terjime eýran täjik prozasynyň ilkinji ýadygärliklerinden biri bolup taryhy çeşme hökmünde onuň uly ähmiýeti bardyr tabary kanun we teologiýa boýunça da köp işleriň awtorydyr onuň şol işleriniň arasynda kanun hakyndaky ylymlar boýunça kitab ihtilaf al fukaha hukuk öwrenijileriň dürli garaýyşlarynyň kitaby diýen ýörite traktaty bar şol eserinde dürli ugurlardan musulman kanuny hakyndaky ylymlaryň teoriýasyny işläp düzüpdir şeýle hem tafsir al koran gurhana düşündiriş diýen at bilen gurhana tomdan ybarat ýörite düşündiriş ýazypdyr tabarynyň hyzmaty arap fars orta asyr istoriografiýasynda bütindünýä taryhy boýunça ilkinji bolup iş döredenligindedir abu müslimiň gozgalaňy orta aziýada araplaryň agalygyna garşy gönükdirilen halk köpçüliginiň antifeodal hereketi orta aziýanyň şol sanda türkmenistanyň halklary arap hökümdarlaryna garşy birnäçe gezek gozgalaň turzup keseki ýurtly basybalyjylaryň ýigrenji häkimiýetini agdarjak bolup köp güýç sarp edipdirler şeýle gozgalaňlaryň iň görnüklilerinden biri de abu müslimiň gozgalaňy hasaplanýar abu müslim görnükli goşun serkerdesi we uly döwlet işgäri bolupdyr abu müslim gozgalaňy ýylynda marynyň eteklerinde başlanypdyr abu müslim öz tarapdarlary bilen marynyň günbatarynda ýerleşip birnäçe berkitmeler döredipdir onuň esasy daýanç nokady mahuwan obasy eken bu ýerde ol dört aý bolupdyr abu müslimiň çagyryşlary ýerli ilatyň arasynda giňden ýaýrapdyr käbir obalaryň ilaty onuň ygtyýaryna golaý pyýada esger beripdirler arap basybalyjylaryna garşy göreşiň baýdagy astynda hemme synplaryň wekilleri birleşipdirler daýhanlar we garyp senetçiler bilen bir hatarda abu müslimiň goşunynda söwdagärler hem ýerli han begleriň wekilleri hem bolupdyrlar abu müslim özüniň hemme goşunyny dolandyrmak üçin mahuwanda merkez döredipdir bu ýerde onuň goşunyna girýänleriň spisogy ýöredilipdir we her bir esgere belli bir mukdarda aýlyk berlipdir abu müslimiň ýanyna gullar hem gelip onuň düzýän goşunyna gatnaşmaga isleg bildiripdirler abu müslim gullary hem kabul edipdir emma olary goşunyň umumy bölegine girizmändir de olar üçin aýratyn bir lager gurapdyr gullar gozgalaňyň ýeňmegi netijesinde özleriniň ýagdaýynyň gowulanmagyny gazanmagy umyt edipdirler araplaryň taýpara duşmaçylygyndan peýdalanyp abu müslim maryny eýeläpdir soň gozgalaň has üstünlikli bolupdyr abu müslimiň çagyryşyna gündogar horasanyň hemme şäherlerinden marydan saragtdan abiwertden nusaýdan hyratdan talkandan balhdan we başga şäherlerden gelipdirler müň adama golaý gozgalaňçy ýygnanypdyr abu müslim merkezi hökümete garşy çykyş edipdir abu müslim gozgalaňy günbatar eýrana we yraga çaltlyk bilen ýaýrapdyr gozgalaňçylaryň goşunlary tigr derýasynyň çep goşandynyň ýanynda halif merwan ii niň goşunlary bilen çaknyşypdyr howul hara toplanan we gerekli ýaraglar bilen üpjün edilip ýetişilmedik halif goşunlary abu müslim tarapyndan derbi dagyn edilipdir merwan ii az sanly goşuny bilen zordan gaçyp gutulypdyr soňra omeýýatlaryň tarapdarlary derbi dagyn edilipdir halif tagtdan düşürilipdir we tutulyp öldürilipdir şeýlelikde halifatda häkimiýeti täze dinastiýa apbasitler dinastiýasy ele alypdyr täze dinastiýanyň wekilleri göreş wagtynda beren wadalaryny ýerine ýetirmändirler diňe ýerli han begleriň ýagdaýy gowulanypdyr olar araplar bilen bir hatarda döwleti dolandyrmak işine çekilipdirler emma salgytlaryň we borçlaryň agyr ýüki astynda horlanyp gelen zähmetkeş köpçüligine daýhanlara we şäher senetçilerine dinastiýanyň çalyşmagy hiç hili ýeňillik getirmändir gaýtam daýhanlaryň feodallara garaşlylygy öňküden hem artypdyr apbasitler halifatynyň halif mansur abu müslimi horasanyň hökümdary wezipesine belläpdir emma halif mansur ýurtda täzeden möwç alyp ugran gozgalaňlardan we abu müslimiň kalk köçüligi arasyndaky şöhratyndan az howatyrlanmandyr şonuň üçin halif mansuryň buýrugy bilen abu müslim dönüklik bilen öldürilipdir abu nasyr muhammet ibn abdal jepbar al utbi eng al utbi abu al nasr muhammad ibn abd al jabbar orta aziýa taryhçysy ol horasanyň hökümdary abu aly simjurynyň mürzesi bolupdyr soňra gaznanyň hökümdary söbükteginiň nji ýylda ol ölensoň onuň ogly ysmaýylyň soňra ikinji ogly mahmydyň mürzesi bolupdyr ol bu ýerde işlän döwründe syýasy taýdan da möhüm rol oýnapdyr al utby öz eýelän ýokary wezipesini bütin edebi talantyny peýdalanyp ýylynda soltan mahmyt gaznawynyň taryhyny döwletiň sag goly kitaby al kitab al ýemini diýen kitabyny ýazyp gutarypdyr al utbynyň bu kitaby stil taýdan örän oňat we çeper ýazylypdyr ahmet ibn aly al manini ýyllarda şol kitaba düşündiriş ýazypdyr ol ýylda düşündirişi bilen bilelikde kairde çap edilipdir al utbynyň ol kitaby orta aziýa taryhynyň ýyllar aralygyndaky döwri barada möhüm çeşme hasaplanýar ol öz kitabynda terjimehalyny hem ýazyp galdyrypdyr abu nasyr muhammet ibn tarhan al faraby orta aziýaly türk alym ol şol döwürde arap gündogarynyň uly ylmy dini medeni merkezleri bolan damask bagdat basra halap ýaly şäherlerinde terbiýe we ylym alypdyr öz döwrüniň bilimli çuň döredijilik pikirli paýhasly akyly köp adamy tebigaty öwreniji matematik lukman astronom sazanda psiholog din adamy etik sosiolog himik filosof bolupdyr ol adamzat biliminiň ähli ugurlaryny döredijilikli ele alypdyr we olaryň her birine önjeýli goşandyny goşupdyr alym ylymlaryň dürli pudaklaryna degişli den gowrak iş ýazypdyr emma biziň günlerimize çenli onuň işleriniň diňe ujypsyzja bölegi gelip ýetipdir ýöne şolar da onuň barlaglarynyň giňligine we çuňlugyna ynandyryjykly şaýatlyk edýär ol tebigy ylmy sosiologih we yslam dini mowzuklardan işler ýazyp olarda öz döwrüniň öňde baryjy jemgyýet pikirlerini beýan edýär ol şol işlerinde tüýs döredijilik pikir paýhasly hakyky alym hökmünde çykyş edýär faraby arap dilinde şygyrlar hem ýazypdyr ol nji ýylda türküstanyň farab welaýatynyň wesiç obasynda dünýä inipdir tebigat filosofiýasy bilen bir hatarda metafiziki temalar bilen içgin gyzyklanan merw mekdebine degişli bolupdyr musulman filosofiyasyň taryhynda sözüň doly manysynda filosofiki dünýägaraýşyň mysaly nusgasy hökmünde kabul edilen faraby ykbalyny filosofiýa we ylma bagyş eden asuda parahat häsiýeti bilen tanalan akyldardyr ylmy tälimine bagdatda başlapdyr öz ýurduna dolanyp kazylyk wezipesinde işläpdir filosofiýa bolan höwesini şahsy ylmy barlaglaryň netijeliligi bilen kanagatlandyrypdyr zamanasynyň esasy ylymlary bolan grammatika arap edebiýaty belagat logika arifmetika aýdym saz geometriýa we astronomiýa degişli uly işleri geçiripdir tükmen arap we pars dillerinden başga assiriýalylaryň dilinden baş çykarandygy barada käbir maglumatlar getirilýär faraby samany emiri nuh ibn samanyň çakylygy bilen buhara barypdyr we emiriň haýyşy boýunça ilkinji musulman türkmen filosofiýasynyň ensiklopediýasy bolan el taglimus sany atly eserini ýazypdyr emma nämedir bir sebäpden bu eser samanylaryň saraýynda çykan ýangynda ýanyp ýok bolupdyr häzirki wagtda şol eser barasynda düzümindäki temalardan başga hiç hili maglumat saklanyp galmandyr faraby şol eseriniň şähraty sebäpli ol mugallimus sany ikinji ussat diýlip kabul edilipdir birinjisi bolsa aristotel hasaplanypdyr lakamyna miýesser bolupdyr seýfuddöwläniň çakylygy boýunça halp şäherine baran akyldar ömrüniň ahyrky ýyllaryny şol ýerde geçiripdir ähmiýetli eserlerini hem bu ýerde taýýarlapdyr ylmy syýahatlarynyň birinde nji ýylda şamda aradan çykypdyr abu omar minhajetdin osman ibn sirajetdin jüzjany eng abu umar minhaj al din uthman bin siraj al din juzjani takmynan ýylynda doglan orta asyr taryhçysy ol eýranda doglupdyr ol demirgazyk owganystanda gur soltanynyň köşgünde gulluk edipdir ol nimruza seýistana gezek ilçi edilip iberilipdir ol ýylynda mongol basybalyjalaryndan gaçyp demirgazyk hindistana gidipdir ol ýerde sind häkimi nasyretdin kubaçä ony firuza medresesine müdir edip belläpdir kubaçä hökümet başyndan aýrylandan soň ýylynda ol delä gidipdir deli soltany şemsetdin iltutmuş ony kazy edip belläpdir ol ýylyndan başlap şemsetdin iltutmuşyň ogşy deli soltanlygynyň hökümdary bolan nasyretdin mahmyt şanyň köşgünde bolupdyr ol özüniň tabakat i nasyry diýen kitabyny takmynan ýylynda ýazyp gutarypdyr onuň bu eserinde syýasy wakalar bilen birlikde şäher durmuşy feodal eýeçiliginiň formalary sektantlaryň çykyşlary we ş m beýan edilipdir ol kitap deli soltanlygynyň hem de eýranyň mongollaryň çozuşy döwründäki taryhy barada gymmatly çeşme bolup hyzmat edýär abu reýhan biruny muhammet ibn ahmet horezmde önüp ösen alym filosof şahyr lingwist ol geografiýa matematika minerologiýa astronomiýa farmakologiýa ýaly ylmyň dürli pudaklaryna degişli uly açyşlar edipdir ol köp sanly tebigy ylmy fil sosiologik syýasy etik we poetik traktatlar ýazypdyr onuň ylmy we dini işleri özüniň köptaraplylygy giňligi meseleleriň batyrgaýlyk bilen goýluşy hem de olaryň çözülişiniň originallygy bilen tapawutlanypdyr özara gan dökülişikli dawalaryň dyngysyz harby çaknyşyklaryň azat edijilik hereketiň güýçlenmegi imperiýalaryň sasanitler gaznewiler garahanlylar seljuklar ýykylmagy dinastiýalaryň we häkimleriň mahmyt gaznewi kabus mamun masut çalşyp durmagy sebäpli ol gündogaryň dürli ýurtlarynda owganystanda eýranda hindistanda sergezdanlykda ýaşamaly we eser döretmeli bolupdyr arap syýahatçysy geograf ýakut hamawy asyr mary metjidiniň wakyfnamasynda bu uly alymyň kitaplarynyň ady ýazylan uly spisogy görenligini hanar berýär emma olaryň köpüsi ýa ha ýitip ýok bolupdyr ýa da gündogaryň we günbataryň köp ýurtlarynyň kitaphanalarynda sanlyja golýazma galypdyr onuň sany eseriniň ady belli bolup olardan bize gelip ýeteni çemesidir beýik akyldaryň geçen nesilleriň ýadygärlikleri hindistan minerologiýa farmakognoziýa masudyň kada kanuny ýaly işleri biziň günlerimizde hem gymmatyny gaçyrmadyk kitaplardyr ýokarda agzalan işleriň birinjisinde geçen nesilleriň ýadygärliklerinde awtor matematika astronomiýa meteorologiýa ýaly ylymlaryň esasy prinsipleri hakynda gürrüň berýär ol şonda orta aziýanyň gadymy halklarynyň ahlaklaryny we däp dessurlaryny häsiýetlendirýär olaryň taryhynda bolup geçen esasy has möhüm wakalary dinlerini beýan edýär abu reýhan biruny özüniň göwrümi we içine alýan meseleleri boýunça ensiklopediýa ýaly bolan bu uly işinde gündogaryň we günbataryň köp halklarynyň horezmlileriň sogdularyň farslaryň araplaryň ýewreýleriň grekleriň rimlileriň we başgalaryň kalendarlaryny ýyl hasaplaýyşlaryny deňeşdirýär hem analizleýär onuň beýleki işi hindistan hindistanyň taryhyny aýratyn da onuň baý ruhy medeniýetini öwrenmekde häzire çenli möhüm çeşme bolup gelýär asyryň iň görnükli rus gündogar öwrenijisi w r rozen bu ajaýyp eser barada şeýle diýýär bu özboluşly ýeke täk ýadygärlikdir we günbataryň hem gündogaryň ähli gadymy we orta asyr ylmy eserleriniň arasynda oňa taý geljegi ýokdyr ebu sad abdylkerim ibn muhammet ibn mansur as samany orta aziýa taryhçysy ol gelip çykyşy boýunça arap bolup alym maşgalasynda doglupdyr ýaş wagtynda kakasy ölüp ilki kakasynyň dostutynyň soňra daýysynyň elinde terbiýelenipdir daýysy bilen syýahata gidipdir ol nişapurda yspyhanda hemedanda damaskda ýerusalimde tusda yrakda mesopotamiýada hijazda we başga ýerlerde bolupdyr şol ýerlerde alymlardan rowaýatlar hekaýalar diňläpdir bagdada baryp ýyl ýaşapdyr ol ýylda merwe gelip öýlenipdir al ahmediniň medresesinde okapdyr as samany dan gowrak eser şol sanda bagdat al hatybyň taryhynyň dowamy tom marynyň taryhy tomdan gowrak geografiýa sözlügi awtoryň şyh mugallymlarynyň sözlügi biografiýalar ýygyndysy genealogik atlar kitaby kitab al ansab we başgalary ýazypdyr olaryň köpüsi orta aziýa şäherleri mongollar tarapyndan weýran edilende ýok bolupdyr şolardan genealogik atlar kitaby marynyň taryhy bize gelip ýetipdir we neşir edilipdir olar orta aziýa we horasan barada gymmatly taryhy biografik we geografik çeşme bolup hyzmat edýär ebu said abdylhaý ibn ez zahhak ibn mahmyt gardizi nji asyryň fars eýran taryhçysy ebu said ýyllarda gaznawy soltany abdyreşit ibn mahmyt zeýn el milla bagyşlap ýyl ýazgylarynyň bezegi zeýn al ahbar diýen taryhy iş ýazypdyr ol bu işinde gadymy eýran patyşalarynyň yslama çenli halifleriň nji ýyla çenli horasanyň nji ýyla çenli gaznawy soltanlary mewdudyň onuň ogly mesudyň agtygy mahmydyň hindistanyň aziýadaky türk taýpalarynyň taryhy musulman hristian ýewreý hindi dini baýramçylyklary we ş m barada ýazypdyr onuň bu işi horasanyň nji ýyla çenli bolan taryhyny öwrenmekde esasy çeşme hasaplanýar w w bartoldyň türküstan mongollaryň çozuşy döwründe bölüm we ýyllarda orta aziýa gidilişi barada hasabat diýen kitaplarynda ebu saidiň bu ýygyndysyndan bölekler çap edilipdir ol iş nji ýylda tähranda doly çap edilipdir abu ýakup ýusup ibn muhammet as sakkaky eng abu yaub yusuf al sakkaki asyrlarda horezmde ýaşap geçen şahyr şahyryň terjimehaly barada maglumat gaty az ýöne alyşir nowaýynyň mejalysun nefaýys atly kitabynda ýakyny şahyryň ok we ýaý diýen eserinde onuň adyna duşmak bolýar ýakyny ony türki edebiýaty kämilleşdiriji şol ugurda gaýduwsyz göreşiji şahyr hökmünde suratlandyrýar mawerannahrly bolsa da ol samarkantda ýaşap şol ýerde hem döredijilik işine başlaýar onuň asyryň ahyrlarynda doglan bolmagy mümkin sebäbi onuň şygyrlarynyň arasynda emir temiriň neberelerinden bolan ýyllarda häkimlik eden halyl soltana bagyşlanyp ýazylan kasyda bar bu kasydany megerem şahyr otuz ýaşlarynda ýazan bolmagy mümkindir diýip özbek alymy n m mollaýew çaklaýar şahyryň eserlerinde ulugbege bagyşlanyp kasyda hem bar ol asyryň ortalarynda aradan çykypdyr şahyr güýçli lirik bolupdyr ol özbek edebiýatynda kasyda janryny esaslandyrjylaryň biri hasaplanýar onuň dil bilimi barada hem ýazan işleri bar olaryň arasynda miftahul ylym ylymlaryň açary atly kitaby has ähmiýetlidir bu kitap soňra muhammet ibn abdyrahman gazwini tarapyndan täzeden işlenýär we talhys ady bilen medreselerde okuw kitaby hökmünde okadylýar bar bolan maglumatlara görä ol edebiýaty dili oňat bilşi ýaly astronomiýany da gowy bilipdir astrnomiýa hakynda habyb essiýer atly kitaby ýazypdyr şahyryň eserleri dolulygyna bolmasa da olardan göçürilen birnäçe nusga ýadygär galypdyr olaryň biri de asyrda ýazylan golýazmadyr bu golýazma londonda saklanýar şahyryň döredijiligine alyşir nowaýy we başgalary ýokary baha beripdirler onuň at abraýy uly bolupdyr dabarasy bütin horasana yraga eýrana ýaýrapdyr abul hasan aly ibn al hüseýin al masudy asyryň aýagy arap taryhçysy georafy syýahatçysy gelip çykyşy boýunça arap bagdatda doglupdyr ol ömrüniň köpüsini syýahat edip geçiripdir ol eýranda hindistanda seýlonda demirgazykda afrikada hytaýda azerbaýjanda ermenistanda orta aziýada we başga ýerlerde bolupdyr ol fustatda köne kairde ölüpdir masudy taryhy we geografiýa degişli iş ýazypdyr şondan has görnüklileri döwrüň habarlary ahbar az zaman we orta kitap kitab al ausat biziň döwrümize gelip ýetmändir onuň biziň döwrümize gelip ýeten ýygyndysy altyn ýuwyjy we gözel gülleriň mesgeni muruj az zahab we maadin al jawahir diýen kitap bolup awtor ony ýylda ýazypdyr onda gadymy grekleriň rimlileriň ýerleri patyşalary barada araplaryň taryhy halif muta çenli hakynda bşga da dürli ýurtlaryň we halklaryň hususan da gündogar ýewropa halklarynyň jemgyýet gurluşy durmuşy we başgalar barada maglumatlar berilýär ol iş bütin bir taryhy geografik ensiklopediýadyr awtoryň ii ýygyndysy öwüt nesihat we ynamdarlyk kitaby kitab at tanbih wa l işraf diýen georafik iş bolup ol ýylda ýazylypdyr awtoryň musulmançylyk dini taglymaty we hukugy baradaky kitaplary biziň günlerimize gelip ýetmändir abhaziýa abhazça apeny mähriban ýurt gruziýanyň içine girýän awtonom döwlet ol nji ýylyň aprel aýynyň ünde döredilýär meýdany müň km ilaty abhaziýanyň içine welaýat şäher şäherçe girýär paýtagty suhumi şäheri abhaziýa kawkazlaryň demirgazyk günbatarynda ýerleşýär günorta günbatar tarapy gara deňze ýanaşýar abhaziýanyň gözel tebigaty bar abhaziýanyň teritoriýasynyň köp bölegi daglyk bolup onda gagra bzyb abhaziýa we beýleki dag gerişleri hem de kolhida pesligi bar ýanwar aýynda ortaça temperaturasy daglarda dan ýetýär gorkut aýynda daglarda esasy derýalary kodori bzyb gumista kölleri risa we amtkeldir abhaziýada ösümlikleriň görnüşi bar onuň ähli meýdanynyň inden gowragyny tokaýlar tutýar derýalarynda we köllerinde dürli balyklar bar abhaziýada risa gumista pisunda goraghanalary ýerleşýär abhaziýada dan gowrak halk bolup jemi adam ýaşaýar ol ýerde abhazlar gruzinler ruslar ermeniler ukraýinler estonlar ýewreýler grekler beloruslar we başgalary ýaşaýarlar esasy şäherleri suhumi tkwarçeli gagra oçamçira gudauta gali arheologik gazyp agtaryşlar netijesinde paleolit döwründe de abhaziýanyň teritoriýasynda adam ýaşandygy bizin eramyzdan öň müňýyllygyň ii ýarymynda ol ýerde ekerançylygyň maldarçylygyň bolandygy misden bürünçden demirden peýdalanylandygy mälim boldy asyryň ii ýarymynda abhaziýa gruziýanyň içine girýär asyryň ii ýarymynda abhaziýa şeýle hem günbatar gruziýa tutuşlygyna türkiýäniň golastyna geçýär abhaziýa halky türklere garşy ýaragly gozgalaňlar bilen we başgalary jogap beripdir abhaziýa ýylda resmi suratda russiýa birikdirilýär ýylda abhaziýada kropornoýçylyk düzgüni ýatyrylýar ýylyň nowruz aýynda bolşewikleriň ýolbaşçylygynda abhaziýanyň zähmetkeş köpçüligi ýaragly gozgalaň turuzýar we gusbansoltan aýynyň nde suhumini eýeleýärler ol ýerde sowet häkimiýeti jar edilýär emma gazaply söweşlerden soň suhumi ýene de magtymguly aýynyň nde kontrrewulusiýaçylaryň eline geçýär ýylyň baýdak nowruz aýlarynda abhaziýanyň zähmetkeşleri ähli gruziýanyň zähmetkeşleri bilen bilelikde gyzyl goşunyň goldamagynda ýaragly gozgalaň turuzýarlar ýylyň aprel aýynyň nde suhumi ýene de sowetleriň eline geçýär we ol ýerde sowet häkimiýeti yglan edilýär ýylyň maý aýynda gruziýa rewkomy abhaziýa assr awtonom sowet sosialistik respublikasy nyň özbaşdaklygy hakynda deklarasiýa çap edýär ýylyň bitaraplyk aýynyň nda abhaziýa gruziýa ssr niň içine girýär ýylyň noýabr aýynyň nde bolsa abhaziýa gruziýanyň bir bölegi hökmünde bolýar ýylyň aprel aýynyň nde abhaziýanyň birinji konstitusiýasy kabul edilýär abhaziýa ýylyň fewral aýynda awtonom respublika hukugy bilen gruziýa ssr niň içine girýär russiýa abhaziýa ykdysadyýetine köp mukdarda kömek edýär pul birligi bolsa rus rubly abhaziýada gön aýakgap tikin fabrikleri agaç işläp bejerýän metal işleýän pribor gurluşyk senagaty kärhanalary bar oba hojalygynyň esasy pudagy çaýçylyk temmäkiçilik sitrus baglaryny ösdürmek üzümçilik miweçilik gök ekerançylyk hem de maldarçylykdyr abylgazy bahadyr han hywa hany taryhçy döwlet işgäri has doly maglumaty njy synp turkmenistanyn taryhy kitabyndan okap bilersiniz ol ýylda hanlykdaky içki syýasy garşylyklaryň ýitileşen şertlerinde özbek feodallarynyň harby güýjüne daýanyp häkimiýet başyna geçipdir onuň höküm süren döwründe hywada özbek feodallarynyň agalygy pugtalanypdyr hanlykdaky hemme ýokary wezipeler söwda we senetçiler ekerançylyk üçin amatly ýerleriň köpüsi feodallaryň eline geçipdir abylgazynyň döwleti dolandyryş ýer suw we beýleki babatlarda geçiren ähli reformalary özbek feodal döwletiniň ykdysady we syýasy ýagdaýyny pugtalandyrmaga gönükdirilipdir abylgazy hywada türkmenleriň täsiriniň soňuna çykmak ugrunda çalşypdyr netijede ýerden suwdan mahrum edilen we üznüksiz talaňçylara sezewar bolan hywa türkmenleri hanlykdan çykyp gitmäge ýa da agyr hem kemsidijilikli şertlerde ýaşamaga mejbur bolupdyrlar derýalyk boýundaky türkmen ilatly galapyn welaýatlaryň şol sanda adak wezir buldumsaz ýaly şäherleriň bütinleý boşap galmaklygy hut şol döwre degişlidir abylgazy hanlygyň paýtagtyny hywa şäherine göçüripdir türkmen sähralaryna golaý bolan we derýalygyň akmasynyň kesilmegi zerarly boşap galan öňki paýtagt ürgenjiň häzirki köneürgenjiň deregine abylgazy hanlygyň golaý böleginde täze ürgenç şherini saldyrypdyr abylgazynyň daşarky syýasatynda galmyklar we buhara bilen bolan uruşlar russiýa bilen bolan söwda diplomatik gatnaşyklary ylaýta da türkmen taýpalaryna garşy gurulýan köp sanly talaňçylykly ýörişler esasy orun tutupdyr serediň abylgazy hanyň türkmenlere garşy ýörişleri abylgazy taryhçy hökmünde sany belli işiň şejerei terakime türkmenleriň şejeresi şejerei türk türkleriň şejeresi ýygyndylarynyň awtorydyr bu kitaby alyp okap bilersiniz olar ýyllarda rus dilinde neşir edilipdir ikinki işiň ýylda çykan fransuz neşiri hem bar bu işler galapyn dilden aýdylyp gürrüňler we rowaýatlar esasynda ýazylanlygyna käbir maglumatlaryň jedelli bolmagyna garamazdan olar hywanyň demirgazyk türkmenistanyň we gonşy welaýatlaryň asyrlardaky taryhyny öwrenmekde gymmatly edebi çeşme bolup hyzmat edýärler abylgazynyň bu işlerinde türkmen taýpalarynyň urug tirä bölünişleri ýaşaýan ýerleri kärleri içki we daşky syýasy ýagdaýlary boýunça iňňän gymmatly taryhy maglumatlar bar babaýew gurbanmämmet türkmenistanda sowet häkimietini gurmaga aktiw gatnaşyjy ýylyndan sskp çleni soýuz ähmiýetli personal pensioner ol aşgabat r nynyň büzmeýnn obasynda dogulýar ýyllarda sowet goşunynda gulluk edýär babaýew ak gwardiýaçylara iňlis interwentlerine we basmaçylara garşy göreşe aktiw gatnaşýar iii kommunistik internassionalyň işine gatnaşýar ýyllarda respublikanyň azyk senagaty ministrliginde işleýär ýylynda watançylyk urşunyň başlanmagy bilenn sowet goşunynyň hataryna çagyrylýar we faşistik basybalyjylara garşy göreşmäge gatnaşýar ýylynda sowet goşunyndan demobilizlenenden soň babaýew azyk senagaty ministrliginde dürli wezipelerde işleýär babaýew gyzyl baýdak watançylyk urşy ordeniniň nji derejesi gyzyl ýyldyz zähmet gyzyl baýdak ordenleri we medallar bilen sylaglanýar hywaly babaýew sowet döwlet işgäri sssr ýokary sowetiniň we tssr ýokary sowetiniň deputaty çagyrylyş ýylyndan sskp agzasy tssr iň gazanjyk raýonynda çarwa maşgalasynda dogulýar oktýabr sossialistik rewolýussiýasyndan öň batrak soňra tä ýylyna çenli gazanjyk teplowoz zwenosynda demir ýol işçisi ýylarda türkmenbirleşigiň respublika et taýýarlaýyş kontorasynda jogapkär wezipelerde işleýär ýyllarda türkmenistan ýokary kommunistik oba hojalyk mekdebinde okap ony tamamlaýar nji ýylynyň nji oktýabryndan tä ömrüniň ahyryna çenli tssr mik iň başlygy sssr ýokary sowetiniň prezidiumynyň başlygynyň orunbasary tssr ýokary sowetiniň prezidiumyiyň başlygy bolup işleýär ýlynyň awgustynda tragiki ýagdaýda aradan çykýar babaýew tk b p mknyň çleni hem de tk b p mk nyň býuro çleni edilip saýlanýar ol zähmet gyzyl baýdak ordeni bilen sylaglanýar aşgabadyň merkezi köçeleriniň biri babaýewiň adyny göterýär babaýew çary sossialistik zähmetiňh gahrymany ýyldan sskp çleni tssr ýokary sowetiniň deputaty i çagyrylyş sakarçäge r nynyň akýap obasynda dogulýar babaýew ýaşlygyndan başlap daýhançylyk bilen meşgullanýar batrakçylyk edýär ol ýylynyň sentýabrynda garybata demir ýol stansiýasynda işläp başlaýar ýyllarda ilknji türküstan atly polkunyň starşinasy bolup basmaçylara garşy göreşe gatnaşýar ýylynyň ahyrlarynda öz obalaryna gaýdyp gelýär we ilki oba sowetiniň sekretary soňra oba sowetiniň başlygy bolup obada täze medeniýeti ýaýratmakda kolhoz gurluşygyny berkitmekde uly işler geçirýär ýylynyň sentýabrynda sakarçäge raýispolkomynyň başlygy bolýar soňra ol dürli wezipelerde işleýär inçe süýümli gowaçanyň hasyllylygyny ýokarlandyrmakda we oba hojalygynyň beýleki pudaklarynyň önümliligini artdyrmakda bitiren hyzmatlary üçin ýylda oňa sossialistik zähmetiň gahrymany diýen at dakylýar babaýew hormat nyşany ordeni we tssr ýokary sowetiniň prezidiumynyň hormat hatlary bilen sylaglanýar babasyl gemorroý keseli köp duş gelýän adama köp oňaýsyzlyklary döredýän keseldir ol göni içegäniň aşaky böleginde ýerleşýän wena damarlarynda babasyl düwünleri gan aýlanşygynyň bozulyp olaryň ulalmagy bilen häsiýetlendirilýär ilatyň i babasyl keselinden ejir çekýändir keseliň döremegine gan aýlanşygy kynlaşdyrýan dürli faktorlar sebäp bolup biler ol faktorlara aşakdakylar degişlidir babasyl keseliň gaýtalanmagyna nädogry iýmitlenme ýiti duzly iýmit alkogol kabul etmek hem sebäp bolup biler keseliň başlangyç döwründe artbujakda ýakymsyz sanjylamalar gijeme ýaly alamatlar ýüze çykýar şu alamatlar näsagy birnäçe ýyllaryň dowamynda biynjalyk edip biler wagtyň geçmegi bilen täret etmeden soň artbujakdan ganyň gelmegi yüze çykyp bu ýagdaý gaytalanyp başlaýar wagtynda bejergi başlanylmadyk ýagdaýynda babasyl düwünleri ulalyp çişýändir täretlenme wagtynda olar atrbujakdan çykyp ýene yzyna çekilip bilýärler babasyl düwünleriniň ganamagy has ýygy duş gelip agyr ýük göterme gan basyşyň ýokarlanmagy ony has hem güýjedip biler ýöriteleşdirilen medisina kömegi berilmedik ýagdaýynda kesel has hem beterleşip bilýär näsagy artbujakda agyry kynlyk bilen agyryly täret etme biynjalyk edýär olaryň umumy ýagdaýy agyrlaşyp käwagtlar bedeniň gyzgyny hem ýokarlanyp bilýär bejergisiz babasyl düwünleri has hem çişip ulalyp artbujakdan çykýarlar we yzyna olar kynlyk bilen salynýandyr bu ýagdaýda babasyl düwünlerini barlag wagty görüp ýa da el bilen hem anyklap bolýandyr ýiti döwürde babasyl düwünlerinde gan lagtalarynyň tromb ýa da nekrozyň emele gelmegi ýaly gaýraüzülmeler ýüze çykyp biler babasyl keseli göni içegäniň poliplerinden howply täze döremelerinden içegäniň diwertikulez keselinden aýyl saýyl edilýändir şonuň üçin hem artbujakda ýüze çykýan islendik ýaramaz alamatlar proktolog lukmanyna ýüz tutmaga esas bolmalydyr babasyl keseliniň bejergisinde köpsanly derman serişdeleri konserwatiw bejergi we operatiw usullar ulanylýandyr derman serişdeleri düzüminde birnäçe dermanlary saklap göni içegä goýulýan şemler melhemler we suwuklyklar mikroklizma üçin görnüşinde ulanylýar bu serişdeler ýerli sowuklama ýagdaýyny çişi agyryny we gijemäni aradan aýyrýar olaryň düzümine girýän geparin bolsa gan aýlanşygy kadalaşdyryp emele gelen gan lagtalaryň tromblaryň eremegine kömek edýär häzirki günde dermanlaryň dürli görnüşleri ulanylýandyr proktozan ultraprokt kortos proktosedil gepatotrombin we başgalar her dermanyň ulanyş aýratynlygynyň barlygy sebäpli olary ýörite barlagdan soň proktolog lukmany bellemelidir ýörüte ýerli täsiri bolan dermanlaryň peýdalylygyny ýokarlanyrmak maksady bilen agyzdan wena damarlaryň işini kadalaşdyryp olarda gan lagtalarynyň emele gelmeginiň öňüni alar ýaly serişdeleri kabul etmelidir detraleks troksewazin wenodiol we ş m ýöne derman serişdeleri bilen bejerginiň doly we gutarnykly sagalma getirip bilmeýänligini bellemelidir olar diňe keseliň alamatlaryny wagtlaýyn aýyrmaga ýa da gaýraüzülmeleriň öňüni almaga kömek edip bilerler başga bir tarapdan bolsa geçirilen bejergiden soň lukmanyň maslahaty berjaý edilende hirurgiki bejergini talap etmeýän halatlar hem duş gelýär ýöne hemme adamlar öz ýaşaýyş we iş endiklerini çalyşmaga olary üýtgetmäge taýyn däldirler şol sebäpli ýa da babasylyň gaýraüzülmeleri ýüze çykan ýagdaýynda hirurgiki bejergini saýlamaly bolýar ýarym hirurgiki operasiýalar aýawly çemeleşýän usullar keseliň başlangyç döwründe ulanylýar göni içege doly açylyp babasyl düwnüniň aýajygyna guradyjy serişde meselem etoksiskleroz goýberilýär onuň täsiri netijesinde düwün gurap ýeri birleşdiriji dokuma bilen çalşylýar bu operasiýany ýerine ýetirme lukmandan uly tejribäni we usullylygy talap edýändir operasiýany saglyk öýüniň şertlerinde geçirip bolýandyr we ol ýerli ýa da umumy agyrsyzlandyrmany talap edýän däldir bu usul hem keseliň irki döwürlerinde ulanylýandyr pes temperaturanyň kriodestruksiýa ýa da ýokary infragyzyl koagulýasiýa temperaturanyň kömegi bilen babasyl düwni dargadylýandyr uly düwünlerde bu operasiýa birnäçe tapgyrda geçirilyär başga usullara garşy görkezme bolanda bu usuly saylap alyp bolar keseliň ýene gaýtalanyp bilmegi bu usulyň esasy ýetmezçiligidir ýörite abzalyň kömegi bilen düwnüň düýbüne halkajyklar geýdirilýändir onuň täsiri bilen düwne gan baryp onuň iýmitlenmegi bozulyandyr we düwün dargap başlaýandyr soňundan halka düwün bilen bile gaçýandyr ýokarda agzalan usullaryň hemmesi näsaga az şikes ýetirip olar näsag tarapyndan ýeňil geçirilýär ýöne keseliň ötüşen ýagdaýynda bu usullar has radikal operasiýany geçirmek üçin taýynlyk höküminde ulanylýar bu usullar babasylyň esasy sebäbi bolan düwünleriň bozulan gan aýlanşygyny aradan aýyrmaýar bu ýagdaý hem olaryň esasy ýetmezçiligidir şol sebäpli hem ortaça ýyldan keseliň gaýtalanmagy mümkindir radikal operasiýalar babasylyň sebäbini aýyrýarlar babasylyň hirurgiki bejergisiniň iň ýaýran görnüşidir ýerine ýetirilişi az wagty talap edip babasyl düwünlerini kesip aýyrma bejergisine garşy görkezme bolanda ulanylýandyr bu usulda göni içegäniň nemli bardasy düwnüň yokarsyndan dilinyändir longonyň operasiýasy babasyl keseliniň irki döwründe ulanylýar düwünleri kesip aýyrmak giňden ulanylýan usullaryň biridir operasiýa şikes ýetiriji bolup umumy agyrsyzlandyrma bilen ýerine ýetirilýändir operasiýadan soňky dikeliş döwri has uzak bolup göni içegä gowy idegi talap edýär uly babasyl düwünlerinde ulanmak ýerlikli bilinýär häzirki wagtda dezarterizasiýa usuly giňden ulanylýandyr babasyly bejermegiň häzirki zaman täze hirurgiki usulydyr onuň esasyny uly babasyl düwnüni iýmitlendirýän arteriýany kesmek düzyändir bu opersiýany geçirmek üçin dopplermetriýa geçirmäge mümkinçiligi bolan ultrases abzaly gerekdir bu apparat lukmana gerekli gan damaryny tapyp ony kesmäge we tikmäge mümkinçilik döredýändir operasiýa agyrysyz bolup minutyň dowamynda geçirilýändir dikeldiş döwrüni geçirmege talap etmeýär näsag günden öz adaty gündelik durmuşyna gaýdyp gelýändir bu usuly babasylyň ötüşen ýagdaýlarynda hem geçirip bolýandyr we bejergiden soň keseliň gaýtalanma ýagdaýlary ýüze çykmaýandyr babbit esasy galaýy ýa da gurşun bolan antifriksion splaw babbit podşipnikleriň wkladyşlaryny guýmak üçin ulanylýar babbitleriň käbirleri surmadan misden nikelden myşýakdan kadmiden tellurdan kalsiden natriden magniden we ş m lerden ybarat bolýar babbiti nji ýylda i babbit abş oýlap tapýar babbitiň ýokary antifriksion häsiýete eýe bolmagynyň sebäbi onuň gurluşynyň aýratynlygy bilen düşündirilýär ýagny splawyň ýumşak çeýe esasynda gaty bölejikleri bolýar babbit aşak temperaturada c ereýänligi we gowy işleýänligi bilen tapawutlanýar galaýy esasly babbit has berk podşipnikleri ýasamakda ulanylýar galaýyly babbit gurşunly babbite görä korroziýa çydamlylygy durnuklylygy ýylylyk geçirijiligi hem de sürtülme koeffisientiniň azlygy bilen tapawutlanýar gurşunly babbit galaýyly babbite garanda podşipnigiň ýokary temperaturasynda hem işläp bilýär gurşunly babbit awtomobilleriň traktorlaryň we ş m leriň podşipniklerini guýmak üçin ulanylýar gurşunly kalsili babbit demirýol trapsportynyň podşipniklerini guýmakda ulanylýar babegiň gozgalaňy takm ýyllarda arap halifatyna garşy azerbaýjanda we günbatar eýranda dörän halk hereketi babek asyryň ahyrynda garyp maşgalada doglupdyr ol çopan kerwende düýe idiji soňra töwrizde hünärment bolup işläpdir babek hürremitleriň azat edijilik göreşine goşulypdyr ýylynda hereketiň ýolbaşçysy jawidan ölenden soň göreşe ýolbaşçylyk edipdir ol halky arap zulumyndan azat bolmak ugrundaky aýgytly göreşe çagyrypdyr halk köpçüligine azatlyk bermegi wada edipdir onuň goşuny daýhanlardan hünärmentlerden şäher garyplaryndan düzülipdir feodallar hem öz bähbitlern üçin birbada olary goldapdyr asyryň ýyllarynda babegiň gozgalaňy has giň gerime eýe bolup ol tutuş azerbaýjana günbatar eýrana gündogar ermenistana ýaýrapdyr babegiň nökerleriniň sany müňe etipdir halif babegi iň howply duşman hasaplap ýylynda onuň garşysyna köp goşuna baş edip belli serkerdesi haýdar ibn kowusy iberipdir gazaply çaknyşyklardan soňra ýylynyň güýzünde hürremitlernň badz galasy araplar tarapyndan eýelenipdir babek ýesir alnyp sentýabrda gynalyp öldürilipdir ol ölmeziniň öň ýanynda men armanly çünki bu itleriň hemmesinn ýok edip bilmedim diýipdir babegiň gozgalaňy ýeňlişe sezewar bolsa da ýakyn gündogarda iň güýçli hereketleriň biri bolup arap halifatynyň ýykylmagyny tizleşdiripdir babeziozlar babeziellýozlar mallaryň gan parazitar ýokanç keselleri bu keselleri iň ýönekeý jandarlar bolan babeziýalar döredýär weterinar taýdan has üns berilmelisi gara mallaryň babeziozlarydyr olar öri meýdan sakyrtgalary arkaly geçýän kesellerdir sssr de esasan ewropa böleginiň demirgazygynda günbatarynda günortasynda we orta aziýada ýaýrandyr babeziozlary dörednjiler mallara öri meýdan sakyrtgalarynyň dişlemegi arkaly geçýär kesellän mallaryň bedeniniň temperaturasy birden ýokary galýar wagtal wagtal içi geçýär we gataýar sygyrlar dessine horlanyp süýdüni e çenli azaldýar süýdi ajymtyk tagamly we sargylt kähalatlarda gyzgylt reňkde bolýar babeziozlar bilen kesellän goýunlar iç taşlaýar kesel güne çekýär babeziozlar bilen kesellän sygyrlaryň i dowarlaryň e çenlisi ölýär babeziozlar bilen öň kesellän mallara bu kesel ýyllap degmeýär kesellän mallar gemosporidin akaprin ýaly dermanlar bilen bejerilse basym sagalýarlar babýof babeut grakh fransua noel franssuz rewoýosýoneri kommunist utopist direktoriýa döwründe deňligiň hatyrasy üçin diýen hereketiň ýolbbaşçysy ol sen kantende garyp soldatyň maşgalasynda dogulýar ýylynda sowa salgytlary tölemekden boýun gaçyrmak ugrundaky hereketi gurandygy üçin pariž türmesine taşlanýar we ondan ž p maratyň kömegi bilen azat bolýar ýyllarda ýene de tussaglykda bolýar ol türmeden çykandan soň termidorian konwentiň syýasatyny öz gazetiniň üsti bilenn aýgytly tankyt edýär şonuň üçin ol ýylynyň fewralynda ýene de tussag edilýär ol türmede deňligiň hatyrasy üçin diýen guramanyň özenini düzýär ýylyň oktýabrynda babýof türmeden çykyp ýene gazetini çykaryp başlaýar babýof gizlin gozgalaňçylar direktoriýasyny döredýer ol gurama ýaragly gozgalaň taýýarlaýar emma ýylyň maýynda herekete gatnaşyjy grizeliň dönühlik etmegi netijesinde guramanyň üsti açylýar we onuň ýolbaşçylarynyň hemmesi tussag edilýär ýylyň maýynda wandomda bolan prossesden soň babýof jezalandyrylyp öldürülýär babizm babitler sektasynyň dini taglymaty ol asyryň ýyllarynda eýranda bab tarapyndan esaslandyrylýar ol eýran söwda burjuwasynyň peýdasyna jemgyýeti täzeden üýtgedip gurmak talaby bilen çykyş edipdir bab öz taglymatynda feodalsyz açgöz ruhanysyz we daşary ýurtlularsyz monarhistik hökümet gurmagy söwdagärleriň we hünärmentlernň şadyhorram ýaşamagyny ündäpdir eýran şasy ony maku türmesine taşladypdyr bab turmede beýan diýen kitabyny ýazypdyr onuň pikiriçe bu kitap gurhany çalşyrmaly eken eýranyň ezilýän halky bu taglymatyň feodalizme garşy taraplaryny kabul edip alyp köp ýerlerde gozgalaň edipdir şol döwürde bab öldürilipdir babyň taglymatlarynyň demokratik elementlerini ösdürenlerden iň görnüklisi molla muhammet aly barforuçskiý bilen görnükli babitka kurrat al aýnydyr ýylda olar şahrud şäheriniň golaýyndaky bedaşt obasynda birnäçe ýüz babidi ýygnap ýygnak geçiripdirler şonda olar ähli döwlet düzgünleriniň kanunlarynyň salgytlarynyň feodallara garaşlylygyň we hususy eýeçilignň ýatyrylmagyny aýal gyzlaryň erkek adamlar bilen deň hukukly bolmagyny talap edipdirler olar barforuş şäherimiň golaýyndaky mazanderanda gala gurup berkleşipdirler emma gala şa goşuny tarapyndan alnyp gozgalaň rehimsizlik bilen ýatyrylypdyr şondan soň hem babitleriň hereketi togtamaidyr zenjan neýriz we fars şäherlerinde hem babit gozgalaňlary bolupdyr bu gozgalaňlaryň şowsuz gutarmzgy netijesinde babit ýolbaşçylary terrorçylyk herekete başlapdyrlar olaryň ýylynda eýran şasynyň janyna kast etmek üçin eden synanyşyklary hem başa barmandyr eýran feodallary we ruhanylar babitlerden rehimsizlik bilen öç alypdyrlar babizm esasynda soňra behaizm taglymaty döräpdir babitleriň gozgalaňlary ýyllar da eýranda bolan antifeodal we daşary ýurt kapitalyna garşy gönükdirilen halk gozgalaňlary babitleriň gozgalaňlarynyň hereketlendiriji güýçleri daýhanlar hünärmentler şäher garyplary we ownuk söwdagärlerdir gozgalaň babitleriň dini syýasy taglymaty astynda bolup oňa ruhanylaryň we söwdagärleriň aşaky gatlagynyň wekilleri ýolbaşçylyk edýär eýranyň jemgyýetçilik ykdysady we syýasy taýdan yzagalaklygy babitleriň gozgalaňynyň orta asyr halk hereketine mahsus bolan dini formada bolup geçmegine sebäp bolýar birinji gozgalaň ýylynyň sentýabrynda mazanderan welaýatynda bolýar gozgalaňa esasan daýhanlar we hünärmentler gatnaşýarlar gozgalaňçylar hususy eýeçiligi ýatyrmaga emläk umumylygyny we adamlaryň deňligini gazanmaga synanyşýarlar olar gozgalaň basyp ýatyrylýança ýylynyň maýyna çenli şa goşunlaryny yzyna serpikdirýärler ikinji gozgalaň ýylnyň iýun dekabrynda zenjan şäherinde bolýar munda hem birinji gozgalaňdaky ýaly şygarlar öňe sürülýär oňa aýallar hem aktiw gatnaşýar ýylynyň ahyrynda gozgalaň basylyp ýatyrylýar üçünji gozgalaň ýylynyň iýunynda neýrizde farsda bolup birnäçe günden soň basylyp ýatyrylýar emma neýriziň töweregindäki daglyk raýonlarda babitleriň ýaragly göreşi dowam edýär babitleriň gozgalaňlary ýatyrylandan soň bu hereket köpçülikleýin häsietini ýitirýär we terrorçylyga öwrülýär babko anatoliý kirillowiç sowet himik analitigi prof n a tananaýewiň şägirdi ussr ya nyň akademigi ussr yň ylymda at gazanan işgäri njy ýyldan sskp çleni b nowosibirsk oblastynyň tomsk raýonynyň sužden obasynda dogulýar ýylyndan prof ýylyndan kiew uniwersitediniň analitiki himiýa kafedrasynyň müdiri bolup işleýär babko ýylynda ussr ya nyň umumy we organiki däl himiýa institutynyň analitiki himiýa bölümini guraýar we ömrüniň ahyryna çenli oňa ýolbaşçylyk edýär onuň esasy ylmy barlag işleri kompleks birleşmeleriň fiziki himiýasyna olary analitiki himiýada ulanmaklyga analiziň fotometrik we lýuminissent metodlaryna degişlidir ol den gowrak ylmy işiň awtorydyr babko lenin ordeni we başga da birgnäçe orden hem medallar bilen sylaglanýar babuşkin iwan wasilewiç partiýa lakamy nikolaý nikolaewiç bogdan nowisskaýa we b bolşewik rewolýusýoner özüniň rewolýussion işini ýylynda w i leniniň ýolbaşçylyk eden gizlin işçiler kružogyňda başlaýar ýylyndan başlap peterburgdaky işçiler synpyny azat etmek ugrundaky göreş soýuzynyň aktiw çlenleriniň biri bolýar ýylynyň oktýabrynda rsdip niň ýekaterinoslaw komitetini döredýär w i lenin tarapyndan esaslandyrylan iskra gazetiniň aktiw habarçysy we russiýada ony işjeň ýaýradyjy ol marksistik partiýany döretmek ugrundaky leninçilik hereketiň öň hatarlarynda bolup ykdysatçylaryň garşysyna tutaýerli göreşýär ýyllarda rewýussion iş üçin babuşkin üç gezek tussag edilýär ýyllaryň rewolýussiasyna aktiw gatnaşýar ol rsdip niň irkutsk we çita komntetleriniň sostawyna girýär ýylynyň ýanwarynda patyşa jellatlary tarapyndan atylyp öldürilýär babyr ýa da zahyrütdin muhammet babyr fewral fergana dekabr özbek ýazyjysy döwlet işgäri serkerde hindistanda beýik babyr imperatorlygynyň esaslandyryjysy babyryň babyrnama atly bütin dünýä meşhur kitaby bar onda şahyryň awtobiografiýasy beýan edilýär bu kitap üç bölümden fergana kabul hindistan ybarat bolup onda ýyllardaky dürli wakalar beýan edilýär ol kitapda awtobiografik maglumatlardan başga ýöriş ýazgylary hem bar onda orta aziýanyň owganystanyň hindistanyň tebigaty şäherleri we oba durmuşy beýan edilýär ýaşuly döwürdeşleri nowaýy binoýy we b barada maglumatlar berilýär babyrnama özbek edebiýatynda awtobiografik žanryň ilkinji nusgasydyr bu kitap fars iňlis nemes fransuz we rus dillerine terjime edildi babyryň rubagylaryny gazallaryny we liriki hatlaryny öz içine alýan kiçiräk diwany hem bar babyryň goşgulary we groza eserleri gadymy özbek edebi diliniň ösmeginde uly rol oýnapdyr bawariýa germaniýa federatiw respublikasynyň gfr günortasynda we günorta gündogar böleginde ýerleşýän toprak ol tutýan meýdany boýunça gfr iň düzümindäki iň uly toprak bolup durýar administratiw bölünişi ýedi sany administratiw okrugy ýokarky frankoniýa ortaky frankoniýa aşaky frankoniýa ýokarky pfals aşaky bawariýa ýokarky bawariýa şwabiýa paýtagty mýunhen şäheri ilatynyň esasyny dört sany halk düzýär bawarlar frankonlar şwablar we sudet nemesleri meýdany müň km ilaty mln adam bu ýerde alp daglarynyň iň belent nokady ssugşpitsse m e ýetýär ýanwaryň ortaça temperaturasy c c iýulyňky c c ýylyň dowamynda mm ygal duşýär bawarýanyň territoriýasynyň bölegi tokaýlykdyr çemenlikleriň dag çemenlikleriniň ep esli bölegi şu regiondadyr uly derýalary dunaý we onuň goşantlarydyr bawariýa gfr iň industrial agrar ýeridir senagatyň maşyn gurluşygy elektrotehnika dokma azyk nebiti gaýtadan işleýän pudaklary ösendir oba hojalygynda däne gant şugundyry kartoşka we başga ekinler ekilýär maýn derýasynyň jülgesiide üzümçilik bilen hem meşgullanylýar demir ýollaryň köpüsi elektrifikassiýalaşdyrylandyr dunaý we maýn derýalary gämi gatiawly bawariýada uniwersitet bar bawariýa sowet respublikasy oktýabr sossialistik rewolýussiýasynyň täsiri bilen germaniýada ýaýbaňlanan rewolýussion ýokary göteriliş netnjesinde ýylynyň aprelinde bawarnýada dörän sowet respublikasy ol ýylynyň nji maýyna çenli dowam edýär ýylynyň noýabr rewolýussiasyndan soň häkimiet başyna geçen sagçy s d laryň liderleriniň dönükçilikli syýasat ýöretmegi zerarly bawariýada synpy göreş has ýitileşipdwr rewolýussion hereketiň çuňlaşmagyndan we öz täsiriniň ýitirilmeginden howatyrlanan bawariýa s d lary köpçüligi aldamak maksady bilen sowet adyna perdelenen hökümet döretjek bolup synanyşypdyrlar kommunistler olaryň bu planlaryny paş edipdir emma tolleriň baştutanlygyndaky garaşsyz s d lar ý yň aprelinde sowet respublikasyny yglan edýärler tolleriň hökümeti halkyň bähbitlerini goramak üçin hiç bir iş geçirmändir iş ýüzünde ol ýöne hyýaly sowet respublikasy bolupdyr buržuwa diktaturasyny aç açan dikeltmek maksady bilen kontrrewolýussionerler tarapyndan guralan pitne mýunhen işçileri tarapyndan basylyp ýatyrylýar aprelde mýunhende häkimiýet kommunistleriň eline geçýär respublikanyň ýokary häkimiýeti bolan hereket ednji komitet we kommunistleriň e lewineniň we b yň başda durmagynda ýerine ýetiriji sowet döredilýär hereket ediji komitetiň we ýerine ýetiriji sowetiň düzümüne garaşsyz s d dar hem giripdir b s r nyň hökümeti proletar diktaturasynyň programmasyny amala aşyryp başlaýar kärhanalarda işçi kontrollygyny giriznär buržuwany ýaragsyzlandyrmaga girişýär banklary millileşdirýär gyzyl goşun düzýär kontrrewolýussiýa garşy göreşmek boýunça adatdan daşary komissiýa döredýär emma bawariýa kommunistleri öz işlerinde birnäçe ýalňyşlyklar goýberýärler olar garyp we orta daýhanlaryň ýagdaýlaryny gowulandyrmak işçi synpy bilen daýhanlaryň birleşigini dikeltmek üçin gaýra goýulmasyz çäreler görmediler içerki kontrrewolýussiýa garşy göreşde ýaýdanjaňlyk etdiler b s r na garşy ebertiň şeýdemanyň merkezi german hökumetiniň birleşen ýaragly güýçleri we beýlekiler çykyş etdiler respublikanyň ýeňilmegine garaşsyz s d laryň başbozarlygy sebäp bolupdyr olar töhmet we şugulçylyk edip kommunistleriň hökümetiň düzümünden gitmeklerini gazanypdyrlar soňra olaryň garşysyna front açypdyrlar ýylynyň maýynda b s r dargadylýar emma gyzyl goşunyň esgerleri şäheriň köçelerinde maýa çenli söweşler alyp barýarlar bagama adalary bahama islands florida ýarymadasynda günorta gündogar da west hindistandaky arhipelag ýylyndan bäri welikobrntaniýanyň koloniýasy meýdany müň km ilaty muň adam administratiw merkezi nassau müň adam iň uly adalary andros uly abako uly inagua we uly bagama bagama adalarynda karst hadysasy netijesinde emele gelen guýular ýerasty gowaklar köpdür klimaty tropiki passat tipli ýanwaryň ortaça temperaturasy c c iýulyňky c ýyllyk ygalyň möçberi mm tikenekli gyrymsy agaçlar sawannalar sosna agaçlary we ebedi gök tropiki tokaýlar bar agaç taýýarlamak we balykçylyk ösendir bagama aadalaryny ýylynda h kolumb açypdyr bagama adalary ýylynda özbaşdak döwlet boldy bagana garaköli we beýleki bagana berýän goýunlaryň maliç reşetilow sokol guzularynyň günlükkä soýlup alnan derisi tüýüniň reňki boýunça bagana gara çal ak sur kamary gülgaz ýaly görnüşlere bölünýär sur bagana her hili owadan öwüşgin atyp garaköli bagananyň iň gowularynyň biri hasaplanýar eksport söwdasy we harytlyk üçin gara çal hem sur baganalar giňden ulanylýar bagananyň tüýüniň buýralary özboluşly her dürli bolýar mes galam gül noýba gül ýal gül ýüzük gül nohut gül olaryň iň gowusy galam gül we noýba gül hasaplanýar b özüniň harytlyk häsiýeti boýunça birnäçe sortlara bölünýär gara bagananyn sorty bolup onuň iň ýokary sortuna žaket diýilýär türkmenistanyň hojalyklarynda öndürilýän baganalara dünýä bazarynda ýokary baha berilýär ýylynda halkara leýpssig ýarmarkasynda türkmen gara köli baganasynyň hiline iň ýokary baha berlip biziň ýurdumyza altyn medal we diplom gowşuryldy ol sylaglar hemişelik saklamak üçin respublikanyň öňde baryjy hojalyklaryndan biri bolan üçajy tohumçylyk sowhozyna berildi tssr de soňky ýyllarda aýry aýry hojalyklar ýokary hilli bagana öndürmäge ýöriteleşdirildi olardan üçajy rawnina tohumçylyk sowhozlary we gazanjyk amyderýa gyzyl baýdak tohumçylyk hojalyklary diňe gara reňkli ýokary hilli tohum garaköli dowarlary ösdürip etişdirmek bilen meşgullanýar tallymerjen tohumçylyk sowhozy bäherden sowhozy we çärjew raýonynynyň ähli kolhozlary sur bagana öndürmek üçii ýöriteleşdirildi kerki tagtabazar mary baýramaly kaka saragt çarşaňňy raýonlarynyň kolhozlary galaýmor pobeda tohumçylyk hojalyklary pograniçnik çemenibit baku komissarlary adyndaky sowhozlar çal bagananyň zonasy diýlip bellenildi baganalar çärjew garakölçülik zawodynda senagat usuly bilen işlenip bejerilýär bagana önümçiligi günlük garaköli guzularyň derisiniň soýlup alynmagy biziň ýurdumyzda bagana berýäň tohum goýunlaryň sany köp olaryň arasynda has ajaýyp we owadan bagana berýänleri sokol reşetilow maliç we çuşka tohum goýunlarydyr olar ukrainada we moldawiýada köpeldilýär şeýle de bolsa olaryň hiç biri hem baganasynyň şekili buýrasy reňkiniň öwüşgini we derisiniň berkligi boýunça garaköli bagana bilen deňeşdnrilip bilinmez guzulary soýup derisini almak işleri dowarçylyk fermalaryiyň ýöriteleşdirilei punktlarynda tehnologik talaplara laýyklykda geçirýalýär soýlup alnan deriler punktlarda duzlanýar bir derini duzlamak üçin kg nahar duzy sarp edilýär ol takynan güne çenli duzda ýatyrylýar duzlanan baganalar ýöriteleşdirilen stanoklarda arassalanýar garaköli baganalar arassalanandan soň hojalyklaryň özünde sortlanýar we taýýarlaýyş guramalaryna ýa da bagana zawodlaryna iberilýär käbir sebäplere görä sortlanan baganalar öz wagtynda iberilmese onda olar üstüne agyr we tekiz tagtalar goýlan ştabellerde saklanýar baganalar ştabellerde saklanýan döwründe güýe degmez ýaly wagtal wagtal barlanyp durulýar bagana zawodyndaky önümçilik prossesleri aşakdaky operassiýalardan ybaratdyr ilkinji sortlamak bagaialary haryt we tehnologik häsiýetleri boýunça saýlap almak hem birdeň derejede işlener ýaly tapgyrlara bölmek çyglamak baganadaky ereýän beloklary tüýündäki hapasyny çägesini we duzuny aýyrmak ýuwmak baganadaky hapany gan we duz galyndylaryny arassalamak maksady bilen ýörite barkaslarda sagatlap ýuwmak braklamak çyglamak netijesinde kemçilikli bolan baganalary saýlap aýyrmak eýlemek çylşyrymly biohimiki prosses bolup onda baganalar barkaslarda iri üwelen arpa ununyň we nahar duzu yň suwdaky garyndysyndan taýýarlanan eýde ýatyrylýar bir baganany eýlemek üçin orta hasap bilen kg arpa uny we kg nahar duzy sarp edilýär guratmak baganalar eýlenenden soň olara simmetrik şekil bermek üçin serip guratmak bagananyň gyralaryny dogrulamak eýlenen baganalaryň gyralaryny ýiti pyçak bilen kesip aýryp olara dogry şekil bermek bagananyň gyralaryndan kesilip aýrylan bölekleriň bir meňzeşlerini tikin sehinde bir birine çatyp plastinalar taýýarlaýarlar gaýtadan ýuwmak bagananyň tüý örtügindäki eýiň galyndylaryny we hapalaryny aýyrmak üçin elde ýa da ýuwujy maşynlarda ýuwmak gaýtadan guratmak çäge dökülen tekiz meýdanda baganany s lap ýere ýazyp guratmak garaköli baganalary eýlemek häzirki zaman tehnologiýasy bilen enjamlaşdyrylan bagana zawodlarynda amala aşyrylýar bu zawodlaryň biri hem respublikamyzyň çärjewdäki garaköli bagana zawodydyr bagana zawodlary buhara we çimkent şäherlerinde hem bar ýasama akyl iňlisçe artificial intelligence türkçe yapay zek kompýuter ylymynyň bir bölegi bolup awtomatlara akylly şekilde pikirlenmegi we özüni alyp barmagy öwretmek isleýän ylymdyr diller arasy terjime ses tanamak ýüz tanamak el ýazgylary tanamak ýaly işler mysal bolup biler widýo oýunlarynda hem giňden ulanylýar meselem küşt programmalary ýada meňzeşleri cette langue est nulle je prefere le tagalog casse dedi a dennis et aux filles a cote je sais ue tu lis sa elsa awtomatlaryň akyllylygyny ölçemek üçin turing synagy atly eksperiment geçirilýär bir otagda kompýuteriň başynda adam oturýar we kişi bilen diňe ýazgy arkaly gürleşip bilýär chatbite olaryň biri adam biri bolsa awtomat ýöne haýsynyň haýsydygyny bilenok ol adam olaryň ikisinede sorag soraýar we jogaplaryny gözden geçirýär islän soragyny soramaga haky bar we ahyrynda kimiň kimdigini biljek bolmaly egerde söhbetdeşlik dowamynda awtomat özüniň adamdan tapawudyny görkezmese ol awtomadyň synagdan geçdigi bolýar ýagny adamyňky derejede ýeterlik akyly bar nasyraly isa nji asyrda ýaşap geçen din wagyzçysy hristiýanlygyň merkezi şahsyýeti yslam dinine görä pygamberleriň biri bahaizm we ýehowa şaýatlary ýaly dinlerde hem ähmiýetli orna eýe hristiýan injillerindäki rowaýatlara görä isa päk gyz merýemden gudrat arkaly doglan palestinada dini wagyz nesihat ýöredip her hili gudrat görkezen pomtiý pylatyn häkimlik eden ýyllarynda isa haja çüýlenen emma üçülenji gün direlip asmana gaýýp bolan hristiýanlyk taglymatyna görä isa ýerde ikinji gezek peýda boljak we ähli janly jansyz jemendeleriň başyna kyýamat inderip käsini jennete käsini dowzaha iberjekmiş şondan soň takwalaryň müň ýyllyk salygy höküm sürjekmiş isa musulmanlaryň arasynda hem pygamberiň biri hasaplanýar gurhanda aýdylşyna görä isa palçykdan guş ýasap oňa jan berip körüň gözüni açyp ölüleri direldip bilýärmiş onuň adyna türkmen klassiki şahyrlarynyň eserlerinde hem duş gelmek bolýar impressionizm frans impressionnisme impression tasir asyryň ahyrynda we asyryň başynda burjuaz sungatynda ziwopisde edebiyatda sazda teatrda we skulturada ýüze çykan ugur impotensiyaonizm ilki fransuz ziwopisinde peyda bolýar onuň wekilleri o renuar k mone we b sungatyn täzelenmegi ugrunda fransuz salon akademizmini ýeňip geçmek üçin çalşypdyrlar impotensiyaonizm termini ýylda açylan sergiden soň peýda bolupdyr şol sergide k monenin tasir dogup gelýän gun atly suratlary görkezilipdir tasir diýen kartinasynyn ady frans impression bolupdyr bu ugur hudožnygyň durmusdan alan öz subyektiw gözegçiliklerini syn etmelerini hem de öz üýtgäp düryan duýgylaryny gam gussalaryny gos goni jemlemek we kesgitlemek prinsipine esaslanýar tiz wagtdan impressionistik stil ýüze çykýar ol sungatyn beýleki ugurlaryna da aralaşýar şoňabaka ol hakykylykdan daslasýar we stil ugur bolmakdan özbaşdak metoda öwrülýär impotensiyaonizm aýratyn aralaşýar we asyryň ortalarynda özbaşdak metodlagyny ýitirýär häzirki zaman edebiýatynda praktiki jähtden impotensiyaonizm ýokdur impressionistler sungatyň wesipesini ýazyjynyň hudožnygy öz dar şahsy tärlerini ruhy duýgularyny aňlatmakdan ybaratdyr diýip düsünýärler jemgyýetçilik durmuşdan arany üzmek halk bähbitlerinden we talaplaryndan dashlashmak öte indiwidualizm mazmuny forma bilen çalshyrmak ine şu häsiýetler impotensiyaonizm niň esasy aýratynlyklarydyr impessionistler soň soňlar simwolizm täsirine düşýärler impuls lat impulses urgy mehaniki impuls mehaniki hereketiň ölçegi material nokat üçin bu nokadyň massasyny t onuň tizligi v köpeltmek hasylyna deň bolan we tizligiň wektory p t v yaly ugrukdyrylan wektor ululykdyr ol hem hereketiň mukdary ýalydyr wakumda ýagtylygyň tizligine s golaý bolan tizlik bilen hereket edýän bölejik üçin massasynyň tizlige baglylygyna hasaba almak zeryrdyr bu ýerde m dynçlykda duran bölejigiň dynçlyk massasy diýilýän massasy materiýanyn ähli formasy şol sanda elektromagnit we grawitision meýdanlar hem impuls eýedir meýdanlar üçin olaryň guýjenmeleri potesiallar we ş m arkaly anladylýan impuls yň wektor dykyzlygyny girizýärler meýdanyň tutýan göwrüm birliginiň impuls y impuls ýada urgy bir jisime täsir etýän bütin kuwwaty bilen täsir etýän wagtyñ köpeltmek hasylyna deñdir bilen görkezilýär formulasy formulada impuls ýada harplary bilen görkezilýär injil iňlisçesi gospel diýmegiň türkmençe terjimesi hoş habar diýmekdir grek dilindäki ewangelion sözünden gelip çykandyr injil diýip eramyzyň ilkinji asyrlarynda nasyraly isanyň durmuşy we taglymaty barada ýazylan kitaplara at berilen bu bolupna girizilen beýleki ady bilen kanonik injiller injil bolsa gerek täze äht kitabyna girizilen kanonik injiller sanydyr bu injiller kim tarapyndan ýazylandygy näbellidir we kimdir biri tarapyndan ýazylandygy barada hiç bir esas ýokdur injiller özünde hem taryhy maglumatlarda hem täze äht kitabyndaky injiller şulardyr mata injili nji ýyllar arasynda ýazylan iň ir iň giç nji ýyl markos injili iki çaklama nji ýyllar aralygynda we nji ýyllar aralygynda luka injili nji ýyllar aralygynda köpler munuň nji ýyllar töweregi ýazylandygyny öňe sürýär ýahýa injili nji ýyllar aralygynda agdyklyk edýän çaklama görä bu injil dürli eralarda ýazylan diýmek belli bir wagt ýok bulardan hem birnäçesi bardyr olardan kanonik injiller bilen döwürdeş bolanlary şulardyr diňe bular bilen çäkli däldir abylgazy bahadyr hanyň türkmenlere garşy ýörişleri asyryň ortalarynda hywa hanlygynda han begleriniň arasynda häkimiýet ugrunda syýasy göreş tutaşypdyr dürli toparlar bu göreşde özbek we türkmen begleriniň güýjünden peýdalanmaga çalşypdyrlar türkmen atly goşunynyň güýjüne daýanyp häkimiýet başyna geçen we ýurdy dolandyran isfendiýar hanyň döwründe ylaýta da ol ölenden soňra içki syýasy garşylyklar has da ýitileşipdir türkmen begleri zerur pursatda aýgytly hereket edip bilmändirler bu bolsa özbek feodallaryna daýanyp öňden bäri isfendiýara garşy göreşip gelen onuň inisi abylgazynyň ýylda häkimiýet başyna geçmegine mümkinçilik beripdir şeýlelikde hywada özbek feodallarynyň agalygy dikeldilipdir abylgazy han öz häkimiýetini berkitmek we ýurtda türkmen tireleriniň soňuna çykmak maksady bilen türkmenlere garşy rehimsiz urşa başlapdyr ol ilki türkmenleri suwdan kesip olary gowy ýerlerden gysyp çykaryp başlapdyr hanlygyň gündogar demirgazyk bölegindäki özbek feodallarynyň ýerlerine täze kanallaryň geçirilmegi derýalykda suwuň akymyny düýbünden togtadypdyr şeýlelikde demirgazyk günbatardaky ozal gülläp oturan galapyn türkmen ilatly welaýatlar şol sanda adak bezir buldumsaz ürgenç köneürgenç ýaly şäherler hem çäklenmän türkmen obalarynyň üstüne häli şindi talaňçylykly çozuşlar gurap durupdyr türkmenlere garşy uruşda abylgazy han ähtiýalanlygyň we namartlygyň iň ýaramaz serişdelerinden hem gaýtmandyr ol ýylda hywa türkmenleriniň köp sanly tanymal wekillerini hazaraspyň ýanyndaky bir oba çagyrypdyr uly meýlisden soň gijäniň bir wagty öňünden gowy taýýarlanylan aýylganç gyrgynçylykda türkmen urug tire ýolbaşçylarynyň we nökerleriniň den gowragy gyrlypdyr gyrgynçylyga we talaňçylyga sezewar bolan ýerden suwdan mahrum edilen hywa türkmenleriniň köpüsi häzirki türkmenistanyň günorta etraplaryna gaçyp gitmäge mejbur bolupdyrlar emma bu ýerde hem abylgazy han olary öz gününe goýmandyr ýylyň aýagynda ol tejende mekan tutan türkmenleriň üstüne dökülip olary talapdyr gyrypdyr şondan soň tejen türkmenleriniň bir topary mara beýleki uly topary hem ahala tarap gidipdir ýylda abylgazy han ahaldaky türkmenleriň üstüne uly ýöriş gurapdyr şol wagt abylgazy hanyň zulumundan gaçyp gelen türkmenleriň uly topary bamy we börme töweregine üýşen eken hywa goşunlary golaýlaşanda olar öz maşgalalaryny we goşlaryny çölde gizläpdirler özleri hem börmede berkitme gurap goranmaga taýýarlanypdyrlar uzaga çeken gan döküşikli söweşde berkitmäni goraýjylaryň köpüsi gurban bolupdyr abylgazy han börmäni eýeländen soň türkmenleriň çöldäki öý goşlaryny we maşgalalaryny olja alypdyr ýylda abylgazy han demirgazyk etrek çöllerinde çarwaçylyk edýän türkmenleriň üstüne çozupdyr hywa goşunlary köp sanly esir we mal sürüp äkidipdirler ýylda abylgazy han ýene de ahalyň üstüne ýöriş edip goçatanyň ýanyndaky emrelileriň birentek obasyny tozduryp gidipdir gaýdyşyn ol dynar guýusynyň golaýynda oturan salyrlylaryň obasyny talapdyr köp sanly talaňçylykly çozuşlar we gyrgynçylyklar etmegine garamazdan abylgazy hana türkmen taýpalaryny boýun egdirmek başartmandyr awaza milli syýahatçylyk zolagy türkmenistanyň milli syýahatçylyk zolagy awaza msz hazar deňziniň gündogar kenarynda türkmenbaşy şäherinden km günbatar tarapynda ýerleşýär iyunda birinji oteller girizildi hazar deňziniň türkmenistana degişli kenarýakasy örän täsin jana şypaly ýumşak howasy we baý tebigy mümkinçilikleri bilen tapawutlanýan ekologik taýdan arassa zolakdyr bu taslama türkmenistanyň diňe özünden milliarddan gowrak ny daşary ýurt maýa goýujylaryň milliard ny gönükdirmek göz öňünde tutuldy häzirki wagtda awa za nyň meýdany gektar möçberinde kesgitlenildi şeýle hem ilkinji nobatda gurluşygy alnyp barylmaly sany ýer ülüşleriniň sanawy we möçberi tassyklanyldy olaryň arasynda täze howa menzili top lu myny awazany howa menzili bilen birikdirýän awtomagistraly kuw wat ly gaz turbina elektro be ke dini suw süýjediji we aras salaýyş desgalary suw geçiriji ulgamy gurmak ýaly işler bar şeýle hem iş meýilnama laýyk lyk da türkmenbaşy şä he rinde suw üpjünçilik we lagym sorujy bekedini döwrebaplaşdyrmak işleri alnyp barylýar bir söz bilen aýda nyňda uzak möhletleýin ösüşe niýetlenen häzirki zaman inženerçilik kommunikasiýa infrastrukturasyna degiş li ähli zatlar göz öňünde tutuldy eýýäm şu ýylýň özünde awaza milli syýahatçylyk zolagy dynç alýanlaryň ilkinji toparyny kabul etmäge taýýarlyk görýär munuň üçin hazar deňziniň ajaýyp kenarynda birinji derejeli myhmanhanalaryň birbada altysy öz gapylaryny giňden açar dürli ýurtlaryň we şäherleriň tejribesi erkin ykdysady we dynç alyş zolaklarynyň halklary ýakynlaşdyrýandygyny daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmäge ýardam edýändigini şol sebitiň we tutuş ýurduň ösmegine kuwwatly itergi berýändigini görkezýär şonuň üçin prezidentimiz bu ajaýyp türkmenbaşy şäherini we hazaryň kenarýakasyny öz içine alýan erkin ykdysady zolagyny döretmek hakynda karar kabul etdi dünýäde erkin ykdysady zolaklaryň den gow rak görnüşi hereket edip olaryň umu my sany e golaýdyr ola ryň arasynda gümrük er kin zolaklary paçsyz zolak lar erkin daşary ýurt la ra haryt çykarmak bo ýun ça önümçilik zolaklary er kin telekeçiligiň ykdysady zo lagy tehniki ykdysady ösüş zolagy ylmy senagat park laryny tehnoparklary we birnäçe beýleki erkin yk dysady zolaklaryň gör nüş lerini mysal getirip bo lar halkara tejribesinde erkin ykdysady zo laklar örän giňden ulanylýar mysal üçin güm rük erkin zolaklarynda önümçiligi ös dür mäge amatly şertler döretmek üçin söw da erkinligi berilyär bu bolsa ýurduň eks port mümkinçiliklerini giňeldýär şeýle ýag daý wengriýada has meşhurlyk gazandy bu ýerde nji ýylda sany şeýle zo lak hasaba alyndy daşary ýurt maýa goýumlaryny çekmekde hytaý halk respublikasynyň tejribesi has üstünlik gazandy bu respublikada maýa goýujylara giň meýdanlar we ýyllyk möhlet bilen zolaklar ulanmaga berilýär şu ýagdaýda daşary ýurt we ýerli maýa goýujylar işini giňeltmäge uzak möhletiň dowamynda peýda almaga we ykdysady zolaga köp möçberde serişdeleri gö nükdirmäge mümkinçilik gazanýarlar awaza türkmenbaşy şäherinden kilometrlikde hazar deňziniň demirgazyk gündogar kenarynda ýerleşýän şäherçe açyk deňziň köküziň alkymynda ýerleşýändigi üçin bu ýerde ýelli günler köp bolýar ýel hemişe diýen ýaly demirgazyk günbatar tarapdan öwüsýär oňa ýerli ilat jylawaz diýýär gaý günleri kenara urýan tolkunlaryň güwwüldisinden owazyndan ýaňa ses alşyp bolanok bu sözüň ýa da adyň deňziň mydama owaz edip durmagy bilen baglanyşykly bolmagy mümkin aşöý gämide nahar bişirilýän ýer türkmen nawlarynda aşöý gapakdan aşakdaky kaýutda ýerleşerdi aşpez gämide nahar bişirýän adam ozal ýelkenli nawda aşpeze ýaşkiçi diýilýärdi sebäbi hojalyk işlerini ýaşkiçi ýunga ýerine ýetirýärdi bir awtomobil ýolunyň köprüsini gurmak barada köçeleriň gök zolaklarynda agaç nahallaryny we dürli ösümlikleri ekmek hem de suwaryş ulgamyny gurmak barada köçeleri yşyklandyryş ulgamlary bilen enjamlaşdyrmak barada köçeleri abadanlaşdyrmak barada şertnamalary baglaşmaga ygtyýar berildi gurluşyga njy ýylyň iýun aýynda başlamaly we desgalary njy ýylyň iýun aýynda ulanmaga tabşyrmaly awgust antipartiýa bileleşigi rsdip niň hatarynda bozgakçylyk edýän toparlaryň we akymlaryň troskiçileriň likwidatorlaryň otzowistleriň we bundçularyň ýylyň alp arslan aýynda bolşewiklere garşy döreden antipartiýa bilelişigi bu bilelişigiň guramaçasy troskiý bolup ol ýylyň alp arslan aýynda wenada konferensiýa çagyrdy konferensiýada antibolşewistik bileleşik düzüldi bu bileleşigiň esasy wezipesi bolşewikler partiýasyna onuň leninçi mk syna garşy göreşmekden işçileriň ünsüni rewolýusiýon göreşden sowmakdan ybaratdy troskiý özüniň liniýasyny aralykçylyk ylalaşykçylyk perdesi bilen örtüp bolşewiklere de menşewiklere de degişli däldirin diňe olary ylalaşyrýaryn diýdi konferensiýada ýüze çykan agzalalyklar sebäpli polşa plehanowçylar wperýodçylar olaryň yzy bilen hem latyşlar bu antipartiýa bileleşikden çykdylar ol bileleşik bolşewikleriň uran zarbalary astynda ýyllarda dargadyldy inwalidlik lat invalidus gowshak kuwatsyz adamyn kesel ya da mayyp bolmagy zerarly zahmete ya da kem kesleyin yitirmegi ilkinji inwalidlik shol ylda ilatyn arasynda inwalidlige ilkinji gezek gecirlenler we umumy i ilatyn arasyndaky ahli inwalidler bolyar sssr de adamyn zahmete ukyplygyny yitirish derejesine baglylykda inwalidler gruppa bolunyar inwalidlerin nji grupbasy zahmete ukyplylygyny mhletleyin ya da uzak mohletleyin ya da mydamalyk yitiren komek we gozegcilik edilmegine matac bolan adamlarra sheyle hem yorite guralan indiwidual shertlerde yorite stehlarda oyde ish enjamlarynda we b da ayry ayry ishleri yerine yetirmage uygunlashyp biljek adamlara bellenilyar i nin nji grupbasy zahmete ukyplylygyny uzak mohletleyin ya da mydamalyk kem kesleyin ya da doly yitirip komege we gozegcilik edilmegine matac bolmadyk adamlara sheyle hem gaytalap durian kesellilere el ayak we b organlary anatomic taydan shikeslere dayanc hereketlendiriji aparatlary nasaglara gozunin gorshi peselip yorite doredilen shertlerde ishlap biljek adamlara sheyle hem keseli beterleship ishin hemme gornushinde uzak wagtlayyn ishlemage rugsat edilmeyan adamlara bellenilyar i nin nji grupbasy saglyk yagdayy sebapli onki karinde hunarinde ishlemeklige mumkinciligi bolman pes kwalifikasyyaly ishe gecmeklige zerur bolan adamlara bellenilyar kesel zerarly on pes klafikasyyaly ishe gecirilen ya da nasaglygy sebapli ozal ishe yaramadyk adamlar sheyle hem karine garamazdan kesel sebapli organlary el ayagy we s m kadaly ishlemeyanler hem shu grupba giryar sssr de adamlaryn zahmete yarawlylygynyn yitirilish derejesi i grupbasy wrac ekspert komissiyasy wtek tarapyndan bellenilyar nji grupba i her iki yyldan gezek we nji grupba i her yylda gezek gaytadan kesgitlenip bellenilyar anatomik taydan shikesi ya keseli has otushen islendik yashdakylara sheyle hem inwalidlere yashdan gecen erkek adamlara yashdan gecen ayal adamlara i mohletsiz bellenilyar inwalidlere i derejesine gora jemgiyetcilik we dowlet tarapyndan belli bir mocberde maddy komekler zahmetde yenillikler medisina we bashgalar berilyar kapitalistik yurtlaryn aglabasynda dine doly i kem kesleyin pensiya bilen upjun edilyar ingalýasiýa lat inhalo dem alyaryn dem alma arkaly derman maddalary organizme girizme metody i ucin derman maddalary bug gaz aerosol tusse cygly we yagly duman gornushunde peydalanylyar i tebigy hem de emeli bolyar sagaldysh maksatlaryy ucin peydalanylyan deniz ceshme tokay purli agaclaryn ya da dag howasy tebigy i derman maddalaryndan dem almak bolsa emeli i dyr emeli i durli apparatlaryn ingalyatorlaryn komegi bilen dem alysh yollarynda derman maddalaryny goybermek arkaly amala aşyrylýar bug halynda kabul edilyan derman maddalary bugun ya da gysylan howanyn komegi bilen tozadylyar we guyguc formally cuyshe ya da agzy burny ortyan maska arkaly dem alysh yoluna dushurilyar dem alynyan bugun t sy gradus toweregi bolmaly i ucin ashgarlar ereyji sulfamid preparatlary antibiotikler peydalanylyar i aglaba dem alysh organlarynyn cishme kesellerinde kabul edilyar organism ucin zyyanly shertlerde himiya sement we b zadlarda ishleyan ishciler ucin yorite ingalyator gurulyar i apparatlarynyn gocme we stasionar tipleri bolyar ingi icki organlaryn ya da icrakde yerleshen dokumalaryn oz yerlerini uytgedip dashky ortuginin bitewiligine zyyan yetirman derasty ya da myshsara kletcatka boshluklaryna cykmagy adamlarda koplenc garyn ingisi bolyar i nin doreyshine gora dogabitdi we son doran operasiyadan son we bashga yagdaylarda gornushleri bolup biler garyn i sinin doran yerine gora gasyk but gobek yanjyk we icki diafragma garyn yaglary i ler yaly gornushleri bolyar i nin doremegine garyn boshlugynyn diwarynda bolyan uytgeshmeler we anatomic gurlushynyn gasyk ginishliginin we gobek halkasynyn we bashgalaryn ayratynlyklary sebap bolyar shu sebaplerin utgashmagy netijesinde garyn boshlugynyn diwarynyn gowshak yerleri pokgeryar we i haltasy doreyar i haltasyna ayry ayry organlar koplenc halatlarda ince icege garyn yagy giryar dashky i onat bildiryar keselli yatanda i nin pokgerip cykan yeri oz ozunden ya da cala basylanda garyn boshlugyna gidyar i otusdigice ulalyar we hereket edilende azar beryar deri astyndaky i haltasyna dushen organlara sahel bir zat bolsa zeper yetmegi mumkin icki organlar i haltasynda kop saklansalar olar ozara bitishyar sheyle bolanda i nin son yerine yetip bolmayar i nin agyr gornushi onun gysylmagydyr usgurlende we agyr fiziki ish we s m zerarly bedene agram salynanda i haltasyna icege dushup gysylyar sheyle yagdaylarda i ni yerine eltmek kyn ony operasiya etmeli bejerilishi i dine hirurgiya yoly bilen bejerilyar yorite dany bandaj peydalanylanda i wagtlayynca onatlashyar yone icki organlaryn ozara bitishmegine we garyn boshlugynyn gowshamagyna eltyar i nin beterleshmezligi ucin ol hokman operasiya edilmelidir profilaktikasy nasaga bedenterbiye bilen meshgullanmak hroniki usgulewugin bejertmeklik horlanmazlyk asha semremezlik ayallara gowreli wagty gushak bandaj danmaklyk we cagasy bolandan son garyn muskullaryny massaj etmelik maslahat berilyar ingibiotorlar lat inhibeo togtatyan duruzyan biyalogiyada fermentlerin aktiwligini peseldyan tebigy we sintetik maddalar olar tasir edishleri mahsus ayratynlyklary we bashga hasiyetleri boyunca tapawutlandyrylyar janly organazimde gecyan madda calshygynyn onumleri fermentlerin tebigy i y bolup bilyarler i fermentlerin katalitik tasirlerinin mehanizmini owrenmek beloklaryn funkksiyonal toplarynyn tebigatyny takyklamak durli durli fermentatiw proseslerin madda calshygyndaky rolyny ashgar etmek ucin ginden ulanylyar i nyn praktiki ahmiyeti uludyr mes zyyanly mor mojeklere we hashal otlara garshy goreshmek ucin zaherli himikatlary ulanmaklyk i yn shol organizmlerin yashamagy ucin mohum prosesleri ingibirlemek ukyplary bilen baglanshyklydyr kabir farmaklogik serishdelerin we dermanlaryn tasirleri hem fermantatiw reaksiyalaryn ingibirlenmegine esaslandyrylyar i termini esasan haysyda bolsa bir cylshyrymly biologic prosesin gecmegine pasgel beryan maddalary mesrelem osumligin osmeginin ingibiotorlary gorkezmek ucin ulanylyar inguşlar özlerini galgaý diýip atlandyrýarlar geçen inguş assr nyň günbatar raýonlarynda dag eteklerinde we tekizlik zolaklarda şeýle hem baş kawkaz dagynyň merkezi böleginiň jülgelerinde ýaşaýan halk inguşlaryň sany müň adam olar inguş dilinde gepleýärler inguşlaryň dine ynanýanlary yslam dininiň sünni mezhebine uýýarlar iň gadymy inguş obalary daglyk ýerlerde ýerleşip aýry aýry taýpa urug toparlara jemgiýete bölünip ýaşapdyrlar olaryň daglyklardan düz ýerlere geçmegi xvi xvii asyrlarda başlanyp xix asyryň njy ýyllarynda has da güýçlenipdir inguşlaryň ilkinji obalaryndan biri anguş inguş bolupdyr inguşlaryň ady hem anguş inguş atly obanyň adyndan gelip çykypdyr olaryň esasy kärleri ekerançylykdan maldarçylykdan we bagçylykdan ybarat bolupdyr häzir inguşlaryň köpüsi senagatda medeni durmuşy düýpgöter özgerýär sowatsyz ýok diýilýär milli intelligensiýasy ösüp ýetişýär teatry we çeper edebiýaty döreýär inguşlaryň taryhy ykdysadyýeti we medeniýeti barada geçen inguş assr y seret diýen makalada giň maglumat berilýär indeýler amerikanyň ýerli ilatynyň umumy ady eskimoslardan we aleutlardan başgasy bu at ilkinji deňizde ýüzüjileriň asyryň aýagynda h kolumb we b atlantik okeanyň aňyrsynda açan ýerlerine hindistan diýip ýalňyş düşünmeklerinden gelýär indeýler antropologik gurluşy taýdan amerikan jynsyna degişli amerikadaky indeýleriň umumy sany takmynan milliondan gowrak indeýleriň dil bölünşigi örän köp olaryň dili entek ylmy taýdan kadaly öwrenilmändir indeýleriň dini ynançlary boýunça geçmişde dürli urug taýpa kultlarynda şamanism totemizm galyndylary we b uýmak bolupdyr häzirki indeýlerde şol kultlar hudaýlar hökmünde amerikanyň diňe barmasy kyn we çet sebitlerinde ýaşaýan taýpalarda saklanyp galypdyr indeýleriň köpüsi hristiançylygy günorta amerikada esasan katolizmi demirgazyk amerikada ýaşaýanlaryň aglabasy bolsa protestantizmiň dürli mezheplerini kabul edipdirler indeýleriň we eskimoslaryň ata babalary müňýyllyklarda demirgazyk gündogar aziýadan bering bogazynyň üsti bilen amerika göçüp barypdyrlar diýip çak edilýär amerikanyň ýewropalylar tarapyndan koloniýalaşdyrylyp ugralmagy bilen njy asyrdan başlap indeýleriň durmuşynda düýpli özgerişikler bolup başlaýar ýewropa kolonizatorlary indeýleriň tebigy ösüşini togtatmaga çalyşýarlar kolonizatorlar demirgazyk amerikada indeýleriň köpüsini garypdyrlar ep esli bölegi bolsa abş nyň we kanadanyň rezerwasiýalaryna göçürilipdir diňe materigiň çet demirgazygyndaky ýerli indeýler ýarym çarwa durmuşynda ýaşaýarlar abş daky indeýleriň köp bölegi amerikanlar bilen assimilleşip amerikanys şäher we oba proletariatynyň hem de garyp fermerleriniň hataryna goşulýarlar latyn amerikasyndaky west hindistan urugway argentina indeýleriň köp taýpalary gyrlypdyr indeýleriň diňe az bölegi amazonka derýasynyn basseýniniň çet ýerlerinde öz medeni durmuş gurluşyny saklapdyr latyn amerikasyndaky birnäçe ýurtlaryň häzirki milletleriniň meksikanlaryň paragwaýlaryň peruanlaryň we beýlekileriň emele gelmeginde indeýler olaryň esasy düzüm bölegi bolýar birnäçe döwletlerde ispan dili bilen birlikde indeýleriň dili hem ulanylýar ýagny keçýa peruda boliwiýada ekuadorda guarani paragwaýda ikinji resmi dil hasap edilýär indeýleriň dünýä medeniýetine goşan goşandy uludyr indeýler ajaýyp arhitektura ýadygärliklerini şekillendiriş sungatyny şahyrana halk döredijiligini döretdi indeksler statiskada durli sostawly zatlaryn jeminin umumy dinamikasynyn mukdar taydan hasiyetlendiryan otnositel ululygy anladyar mysal ucin dowlet bolek satuw nyrhlary sssr ya yagny bu gorkeziji sssr de nji yylda dowlet sowdasynda ahli bolekleyin satuw nyrhlarynyn umumy derejesi yyldaky derejesine garanda ya da diymekdir bashgaca aydylanda umumylykda alnan shol nyrhlar shol dowrun icinde ortaca ya da arzanlady diyilgidir islendik i elementlei bolup shu ashakdakylar hasaplanyar a indeksirlenyan ululyk b i in tipi formasy w i in agramy g hasaplanylan mmohleti i in elementine a baglylykda nyrhlaryn i i onumin fiziki natural mocberinin i i zahmet ondurjiliginin i i we s m bolar i in tipine b baglylykda agregat i ini we ortalyk i i tapawutlandyrmak bolar ortalyk i formalaryna garap ortalyk arifmetiki i e ortalyk geometric i e ortalyk garmonik i e we s m bolunyar agramyna w baglylykda yonekey agramy cekilmedik i we agramy cekilen i tapawutlandyrylyar hasaplanylan mohletine g baglylykda bazisli i durnukly hic wagt uytgemeyan bazaly we zynjyr gornushli i eger her gundelik mohletde indeksirlenyan ululygyn san ahmiyeti onun shondan ozalky mohletdaki elementi bilen deneshdirilyan bolsa tapawutlandyrylyar bagdat şäher yrak respublikasynyň paýtagty ýurduň esasy senagat transport söwda ylym we medeniýet merkezidir şäheriň düýbi nji ýylda tutulýar bagdat ýakyn gündogaryň iň belli medeni we söwda merkezidir bagdat şäheri tigr derýasynyň ikiýan kenarynda deňiz derejesinden m belentlikde ýerleşýär bagdatda ýanwaryň ortaça gradusy iýulyňky ýöne iýulda howa aşa gyzyp t nyň ýetýän wagty da bolýar bir ýylda ortaça mm ygal ýagýar bagdatda mln müň adam ýaşaýar bagdat diňe yragyň däl eýsem tutuş ýakyn gündogar ýurtlarynyň da esasy howa demir we awtomobil ýollarynyň uzelidir ýurtdaky işçileriň i bagdatda jemlenendir bagdatda nebiti gaýtadan işläp bejerýän zawod nah mata trikotaž gön aýakgap kärhanalary we iri sement metal işleýän zawodlary bar bagdadyň kärhanalary ýurtda öndürilýän ähli senagat önümleriniň ini berýär bagdatda uniwersitet nji ýylda açyldy nji ýyldan bäri ylymlar akademiýasy işleýär ruben hristoforowiç bagirow sowet soýuzynyň gahrymany leýtenant ol gyzylarbat ş inde dogulýar b ýediýyllyk mekdebi gutaryp alyjylar jemgyetnnde işleýär ý da harby gulluga çagy rylýar ol harby gullukdan gelip glawdortransda kom munal ýaşaýyş jaý gurl y işgärleri soýuzynyň resp komitetinde dürli ýolb işlerde işleýär b ý da goşun gullugyna çagyrylýar ol aşgabatdaky harby uçilişäni gutarandan soň ý yň martynda fronta gidýär söweşde wzwod komandiri we rota partorgy hök münde agitatorlyk guramaçylyk ukybyny görkezýär b wzwody b n ý yň iýulynda bug derýasynyň ustundäki ähmietli d ýol köprüsini duşmanyň elinden alýar we iemessleriň rota golaý adam güýjüni minomýotyny topuny ýok edip sowet tanklarynyň we artilleriýasy nyň köprüden bökdençsiz geçmegine ýol açýar ý yň awg ynda kapşewinssa ilatly punkty ugrundaky söweş de duşmanyň güýçli garşyliklaýş hüjümleriniň yny yzyna serpikdirýär şol söweşde b yň bir özi duşmanyň bronetransportýoryiy azwoduň beýleki es gerleri b n birlikde nemess soldatynyň we ofisseriniň syny ek edýär sssr nkary sowetinnň prezidnumy nyň ý yň sent yndaky ukazy b n b a sowet soýuzynyň gahrymany dien at dakylýar ol gyzyl ýyldyz ordeni bilen sylaglanýar baglanyşyk energiýasy bölejikleriň käbir toplumynyň baglanyşykly ýagdaýynyň energiýasy bilen bu bölejikleriň biri birindei tükeniksiz daşlaşan ýagdaýyndaky energiýasynyň tapawudy eger de bu bölejikler molekulany emele getirýän atomlar bolsa onda baglanyşyk energiýasy diýlip himiki baglanyşyk energiýasyna düşünilýär eger de bu bölejikler atom ýadrosyny emele getirýän neýtronlar we protonlar bolsa onda baglanyşyk energiýasy diýlip ýadronyň baglanyşyk energiýasynaa aýdylýar baglanyşyk energiýasy başga hili hem bolýar öz ululygy boýunça baglanyşyk energiýasy sistemany düzýän bölejikleri dargatmaga sarp edilýän işe deň baglanyşykly ýagdaý emele gelende energiýa bölünip çykýar şu sebäbe görä baglanyşyk energiýasy otrissatel ululykdyr absaolýut ululygy boýunça baglanyşyk energiýasy näçe köp bolsa baglanyşyk şonça da berk bolýar atom ýadrolarynyň baglanyşyk energiýasy mln ça ew dan ybarat ýadrolarda şeýle uly baglanyşyk energiýasynyň bolmagy atom ýadrolarynyň örän durnuklylygy bilen düşündirilýär bir protondan we bir neýtrondan ybarat bolan deýtronyň baglanyşyk energiýasy mew deň uranyň ýadrosynyň baglanyşyk energiýasy mew golaýdyr käwagtlar ýadrodaky nuklonyň protonyň ýa da neýtronyň baglanyşyk energiýasy düşünjesi ulanylýar nuklony ýadrodaky baglanyşyklardan boşatmak üçin sarp edilýän energiýa nuklonyň baglanyşyk energiýasy diýilýär ýeňil ýadrolardaky bir nuklona degişli bolan baglanyşyk energiýasy ýadro baglylykda üýtgeýär bu üýtgeme he be c we ýadrolarynda mes he ýadrosy üçin baglanyşyk energiýasy mew den has güýçlüdir aralyk ýadrolar üçin bir nuklona degişli bolan baglanyşyk energiýasy hemişelik diýen ýalydyr we ol mew deňdir agyr ýadrolarda bir nuklona degişli bolan baglanyşyk energiýasy kem kemden azalýar bu sebäpli agyr ýadro mes uran aralyk massaly iki ýadro bölünende energiýa bölünip çykýar iki sany ýeňil ýadro bir sany agyr ýadro birigende de energiýa bölünip çykýar mes he ýadrosy iki neýtrondan emele gelende takmynan mew bölünip çykýar baglanyşyk energiýasy massanyň defekti arkaly gös göni aňladylýar atomdaky ýa da molekuladaky elektronyň baglanyşyk energiýasy ionizassiýa potenssialy bilen häsiýetlendirilýär erkin atomlardaky dürli elektronlaryň ionizassiýa potenssiallary atomlaryň gurluşlarynyň umumy kanunalaýyklyklary bilen şertlenendir molekulalar atomlardan emele gelende elektronlaryň baglanyşyk energiýasy üýtgeýär iwan hristoforowiç bagramýan hi hii sowet harby işgäri sowet soýuzynyň marşaly sowet soýuzynyň gahrymany ýýldan sskp agzasy nji ýyldan bäri sskp mk nyň agzalygyna dalaşgär ýýldan sskp mk agzasy sssr ýokary sowetiniň deputaty çagyrylyşlar raýatlyk urşunyň weterany b elizawetpol häzirki kirowabat stansiýasynda demirýol işçisi maşgalasynda dogulýar ol ýýldan başlap gyzyl goşunda gulluk edýär nji ýylda frunze adyndaky harby akademiýany nji ýýlda genştabyň akademiýasyny tamamlaýar beýik watançylyk urşy döwründe nji ýyllar ol dürli frontlarda ştab naçalnigiiň orunbasary we naçalnigi bolup işleýär ol goşunyň birinji pribaltika we üçünji belorus frontlarynyň goşunlarynyň komanduýuşisi bolýar uruşdan soňky döwürde b pribaltika harby okrugynyň komanduýuşisi soňra sssr goranmak ministrliginde ýolbaşçy wezipesinde işleýär njy ýylyň iýunyndan genştabyň harby akademiýasynyň naçalnigi ýýldan sssr goranmak ministrinnň orunbasary we sssr ýaragly güýçleriniň tyl boýunça naçalnigi bolup işleýär ýýlyň aprelinden gen inspektorlar toparynyň gen inspektory ol sssr iň ordenleri we medallary bilen birnäçe gezek sylaglandy bagration pýotr iwanowiç ih knýaz rus serkerdesi ý yň wat ur nyň gahry many gen b kizlýar ş inde gadymy gruzin knýazlary nyň ieslinden bolan polkownik maşg synda dogulýar ol ý larda rus türk urşuna ý lar da polşa kampaniýasyna gatnaşýar ol ý da a b suworowyň italiýa we şweýňariýa eden ýörişlerinde gen maýor çininde awangardda komandirlik edip äh li uly söweşlerde tapawutlanýar ý larda fraissiýa b n bolan uruşlarda rus goşunynyň arer gardyna baştutanlyk edýär we şengrabeiiň preýsiş eýlauwyň fridlandyň ýanyndaky söweşlerde tapawut lanýar ý laryň rus şwed uruşlaryna gatna şyp ý yň baharyida aland adalaryny eelän diw komandirlik edýär ý laryň rus türk urşun da b ý yň iýulyidai ý yň martyna çenli moldawiýa goşunyna komandirlik edýär b ý yň awg yndan podolsk goşunynyň ý yň martyndai ii gb goşunyiyn komanduýuşisi bolup ý yň wat ur nda ussatlyk b n söweşip şol goşunlary güýç taý dan agdyklyk edýän duşman goşunlarynyň zarbasynyň astyndan alyp çykýar we smolenskiniň etegindäki i gb goşunlary b n birikdirýär borodino söweşinde rus goşunlarynyň çep ganatyna komandirlik edip uly ba tyrlyk gärkezýär we agyr ýaralanyp aradan çykýar bagt etnkanyň esasy kategoriýalaryiyň biri ol durmuşyň manyly ýaşaýşyň maksady ýaly düşunjeler bilen bir hatarda durýar bagt şahsyetiň watan halk öňündäki borjuny abraý bilen berjaý etmegini jemgyetiň hatyrasyna çeken zähmetiniň netijesinde öz durmuşyndan ýaşaýşyndan kanagatlanmagyny aňladýar bagt düşünjesi sossial ykdysady şertler bilenn aýrylmaz baglanyşykly bolup ol dürli sossial jemgyýetde dürlüçe düşündirilipdir marksizmden ozalky akyldarlaryň bir toiary bagty real dünýeniň çäginden daşardan agtarsa beýlekileri diňe peýda görmek utilitarizm lezzet almak gedonizm bagtdyr diýen duşünjäni öňe sürüpdirler marksizmden ozalky materialistler hem bagty we oňa ýetmegiň ýollaryny real dünýäden gozläpdirler marksizm bagt hakdaky diňi idealistik düşünjeleri reddedýär we halkdan kollektiwden üzňelikde bagtly bolmagyň mümkin däldigini adamyň şahsy bagty bilen jemgyýetiň bagtynyň aýrylmaz baglanyşyklydygyny aýdýar bagşy dutaryň gyjagyň ýa da gargy tüýdügiň ýanynda türkmen milli aýdymlaryny ussatlarça ýerine ýetirýän halkyň içiňde tanalýan aýdymçy bagşynyň sazandalyk we kompozitorlyk ukyby hem bolýar bagşylar ýerine ýetiriş ýollary repertuarlary boýunça dessançy we tirmeçi diýen iki topara bölünýär tirmeçi bagşy dessan epos aýdymlaryny şahyrlaryň goşgularyny halk aýdymlaryny ýerine etirýär olardan hally bagşyny sary bagşyny oraz salyry nursähet halsähet ogluny şükür bagşyny çowdur bagşyny nobat bagşyny hydyr bagşyny we olaryň ýoluny dowam etdiren respublikanyň halk artisti sahy jepbarowy tssr iň halk bagşysy ödeniýaz nobadowy we beýlekileri görkezmek bolar ikinji topara degişli bagşylar hüýrlukga hemra zöhre tahyr şasenem garyp görogly saýatly hemra ýaly yşky liriki dessanlary aýdýarlar olardan nazar baga pälwan hoja magtymguly garly jumamyrat oraz palta bagşy we beýlekileri mysal görkezmek bolar dessançy bagşylar esasan türkmenistanyn daşhowuz welayatynda has meşhurlyk gazanyp gözel watanymyzyn çar kunjinde bellidirler olardan has meşhurlarynyň atlary halk arasynda saklanyp gelýär bagyr hepar janly organnzmleriň iýmit sindirişine we madda çalşygyna gatnaşýan iň uly mäz oňurgasyz haýwailaryň bagrynda iýmit maddalary uglewodlar ýaglar zapas saklanýar hordaly jandarlarda we adamlarda bagyr öt işläp çykarýar hem de organizmde madda çalşygy bilen baglanyşykly prosseslere gatnaşýar bagyryň ähmieti diňe bir iýmiti gaýtadan işlemek we snňdirmek bilen çäklenmän eýsem ol organizmde bolup geçýän ähli biohimiki özgerişlerde de uly rol oýnaýar adamyň bagyrynyň agramy kg bolup ol garyn boşlugynyň sag tarapynda gapyrgalaryň eteginde ýerleşýär onuň gurluşy örän çylşyrymlydyr bagyryň aşak tarapyndan onuň içine portal wenasy arteriýasy we nerwler girýär içegelerde siňen iýmit maddalaryny alyp gaýdýan gan damarlary ilki bilen portal wenasyna gelip bagyra girýär we ol ýerde kapillýarlara bölünýär kapillýarlardan gaýdan has owunçak wenajyklar bir birleri bilen birigip aşaky köwek wena goşulýan bagyr wenalaryny emele getiräärler şeýdip gan bagyryň öýjüklerinden süzülip geçende käbir maddalar himiki özgerişlere sezewar bolýar mes bagyr kapillýarlaryndaky ganda glýukozanyň mukdary den köp bolsa ony bagyryň öýjükleri glikogene öwrüp özünde saklaýar organizme glýukoza köp gerek bolanda ganyň düzüminde e çenli azalanda bagyrdaky glikogen glýukoza öwrülnp gana goşulýar bagyr özünden geçýän gany arassalamak bilen goranyş funksiýasyny hem ýerine etirýär iýmit siňdnrilende emele gelýän we mikroorganizmleriň içegede döredýän ençeme zäherli maddalary hem gana goşulyp bagyra golýär we himiki özgerişlere sezewar bolup olary zähersizlendirýär şeýlelikde bagyr organizm üçin maddalaryň himiki özgerişleriniň laboratoriýasy bolup ol bedende bolup geçýän hemme prosseslere aktiw gatnaşýar galybersede bagyr maddalarysň birnäçesini uglewodlary beloklary witaminleri we ş m gerek bolýança özünde ätiýaç saklaýar ol beloklary sintezleýär iýmitdäki aminok talardan ganyň plazmasyndaky albuminleri globulinleri we fibrinogeni sintezleýär indeterminizm lat in sözün öňünden gosulyp ýoklygy aňladýar we determinizm sebäplik arabaglanşygynyň obyektiwligini ontologik i ýa da ylymda sebäplilik jähtden düşündirişiň akyl ýetiriş gymmatyny metodologik i inkär edýän filosofik taglymat we metodolik poesiýa adamyň erk işleginiň şertlenilenligi adamyň öz eden etmişleri üçin jogapkärçiligi badaky problemalar boýunça i we beterminizm seret biri birine garşy durýan konsepsiýa hökmünde öne çykýar i erk islege awtonom güýç hökmünde öne çykýar i erk islege awtonom güýç hökmünde garaýar hem de sebäplilik prinsipleri adamyň özüni alyp barşyny düşüňdirmekde ulanyp bolmaz diýip tassyklaýar determinism tarapdarlaryny fantalizme aýyplaýar emma weli dterminizmin fatalizmi nazarda tutýanlyg a beýlede dursun gaýtam ol paýhasly hereket etmek üçin esas berýär lenin b i eserler neşirden terjime tom sah häzirki zaman burjuaz filasofiýasynda i iň dürli formalary ýaýrandyr mysal üçin badenin neokantçylyk mekdebi determinizm prinsipini diňe tebigat hakyndaky ylym bilen çäklendirýän we onuň ruh hakyndaky ylymlar barada ulanylmagyny inkär edýärdi neopozitiwizm pragmatism we personalizm dterminizmi diňe logiki sfera bilen çäklendirmäge synansýarlar häzirki zaman kwant fizikasynyň ösmegi netijesinde i we determinzm aýratyn da aktual problema öwrüldi determinism aýratyn da aktual problema öwrüldi klassyky determinism prinsiplerinin mikrodunýade bolup geçýän proseslere häsiýetlendirme bermek üçin ýaramaýanlygy belli edildi şoňa göräde kwant teoriýasynyň esasy kanunlayny i we agnostizm ruhunda düşündirjek bolup synanşylyp başlandy elektronyň erkin hereketi hakyndaky ek tuk mikrohoadasynyn teologik güýçler arkaly dolandyrylýanlygy hakyndaky ideýalar i iň ýüze çykmasydyr dialektiki materalizm i i inkar etmek bilen bilelikde determinz hakynda dowam edip gelen ozalky mehanistik düşünjeleriň ýeterlik däldigini görkezýän hem de häzirki zaman tebigat we jemgyýetçilik ylymlarynyň gazanan üstünlikleri esasynda determinz hakynda täze jemlenen düşünjäni formirleýar indiwudual kapital kapitalistik jemgyýetde jemgyýetçilik kapitalynyň pul öndürijilik ýa da haryt formasyndaky bir bölegi bolup aýry aýry kapitalistleriň hususy eýeçiliginde bolýar we olar ony peýda gazanmak üçin ulanylýar i k senagat söwda we ssuda kapitaly görnüşinde bolup olar öz yerlerine senagat söwda peýdasy ya da ssuda prosenti görnüşinde goşmaça bir bölegini getirýär her bir toplanan pul kapital bolup bilmez diňe peýda gazanmak maksady bilen ulanlanda pul kapitala öwrülýär we sonun hasabyna da köpelýär kapitalist tarapyndan pula alnan öňümçilik serişdeleri we işçi guyci önümçilik prosesinde birleşip goşmaça gymmaty döredýär kapitalistiň önümçilige harçlan şol pul köpelip yene de kapitaliste dolanyp gelýär bu formula kapitalyň ähli görnüşlerinde degişlidir şonuň üçinem ony k marks kapitalyň ahliumumy formulasy diýip atlandyrýar kapitalyn eýesi bolan kapitaliste goşmaça gymmaty çäksiz artdyrmak hyýaly mahsusdyr diýmek her bir kapitalistiň maksady peýda almakdan we kapitalyny artdyrmakdan ybaratdyr her bir i k başga bir i k bilen baglanşyksyz ýaşap bilmez bularyň jemi hem jemgyýetçilik kapitalyny ybarat edýär düzýär indiwidual psihologiya psihologiýanyň bir ugry ol awstriýa psihology a adlerin taglymatyna esaslanýar irki çagalyk döwründe peýda bolan doly bahaly däl duýgy adam üçin özboluşly yasayys stilin kesgitleýär i p psihologik tapawutlanyp sosiýal gylyk häsiýet esasynda dogabitdi sosoial duýgy duýýar ýöne şol duýgy özüniň doly ösüşine ýetmegi üçin terbiýelenmegi talap edýär diýip hasaplaýar newrotiklerde neşekeşlerde we s m m de şeýle duýgy bolmaýar çünki olara akyl ýetirilmedik galp mksatlarda ymtylýarlar i p terepiýanyn maksady pasiýentiň ýasaýys stilinde ýoýluslary ýüze çykarmakdan ybaratdyr diýip hasap edýär i p sosiýal taýdan doly bahaly däl duýguly toparlaryň jenaýatkärler we ş m pisigalogiýasy bilen hem meşgullanypdyr umuman i p özüniň umumy psigalogiýa teýoriýasyny işläp düzmedi diňe empirik häsiýetde synlamak bilen çäklendi i p nji ýyllarda esasan hem dedagogikada we psihoterapiýada has gin ýaýraýar i p özbaşdak ugur hökmünde ösüşden galýar indiwidual secgi köplenç halatlarda öz özünden tozanlanýan ösümlikler üçin sort döretmekde ulanylýan esasy metodlaryň bir bu hili seçginin birinji sikli hasy hem bolsa belli alamat üçin ýa da populyasiyasynyn nesil üýtgedijiligi birnäçe gomozigot genotiplere dargan mahalynda ulanylýar bu ýagdaýda bellenilen häsiýetiň has gowy bolmagy seçilip alnan genotiplerin gibridleşmegi gos goni bagly bolup nesle geçişiniň netijesinde häsiýetleriň dargan mahalynda geçirilýän ikinji sikli bilen kesgitlenilýär i s öz özünden tozanlaýan ösümlikleriň populýasyýanyň arasynda gecirlende bir gezek üstünlik berip we sonar käwagtda ýüze çykýan mutasiýa göz öňünde tutulmasa i s niň soňraky peýdasy sort döretmekde örän ujypsyzdyr i s de indiwidiumlaryn nesle geçijilik hiliňe baha bermäge mümkinçilik bolýar ol öz özünden tozanlaýan ösümliklerde ulanlanda gowy netije berip biler atanaklaýyn tozanlaýan ösümliklerde şeýle hem mallarda ulanylanda seçgi maşgalalary hem de ugurlary boýunça alnyp barylýar indoneziýa resmi ady indoneziýa respublikasy günorta gündogar aziýada iň iri döwlet ol zond arhipelagynyň adalarynda ýerleşýär we dünýädäki iň iri ada döwlet bolup durýar ol aziýa bilen awstraliýanyn aralygynda malaý indoneziýa arhipelagynyn adalarynda uly zond kiçi zond we molukka adalary ýerleşýär indoneziýanyn sostawyna täze gwineýa gb irian aziýanyn günbatar bölegi we onuň töweregiňdäki käbir ownuk adalar hem girýär meýdany mun km kwadrat ilatyň mln adam ýýlyn aýagynda paýtagty jakarta şäheri indoneziýa adminstratiw taýdan welaýatlara boluňýar jakarta we jokýakarta şäherleri de aýratyn adminstratiw birliklere bölünen indoneziýa respublikasy häzirki konstituşyýasy ýýlda ýýlyn dekabryndan ýýlyn iýulyna çenli ýurtda başga konstituşyýalar hereket etdi kabul edilýär döwletiň we hökümmediniň baştutany prezident prezident halk konsultatiw kongresi hkk tarapyndan ýýl möhlete saýlaňýar ýýlyn kanunyna görä döwlet häkimýetiniň ýokary organy hkk bolup ol parlamentin halk wekilleri söwetiniň hws wekilinden dürli ýerli jemgyýetçilik toparlarynyň wekilinden ybaratdyr kanun çykarjylyk funksiýalary hbs degishlidir sud sistemasy ýokary suddan onuň çlenlerini president belleýär oblast sudlaryndan döwlet sudlaryndan ýustisa ministry belleýär hem de musulman dini sudlaryndan ybaratdyr indoneziýa ekwatoryýal atmosferanyň çalşyp durýan mossunly zonasynda ýerleşýär indoneziýanyn ekwatora we adalarda ýerleşmegi ol ýerde mydama maýýl howanyň bolmagy üçin şert döredýär indoneziýada deňiz suwunyň tempraturasy hemişe dan ýokarydyr suw akymlary möwsüme görä üýtgäp durýar deňiz haýwanlaryna baý ýeriniň böleginden gowragyny orta beýiklikdäki daglyklar we pes daglyklar tutýar gb irianda kem kes beýik daglyklara in beýik ýeri m düş gelmek bolýar ýurduň bütin gd bölegini diýen ýaly epinli we wulkanyk daglar tutýar wulkanlar örän köp indoneziýanyn köp bölegi kaýnozoý tektogenezisine dg gd sumatra we go gb kalymaňtaň mezozoý oblastyna täze gwineýanyn go bölegi we aru a lary bolsa mezozoýa çenli bolan ýýgyrtlanmalara degishlidir indoneziýanyn geologyç gurlusynda metamorfik jynslar dürli sostawdaky paleoý mezozoý we paleogen neogen effusiw çokundy jynslar sheýle hem antropegen wulkanyk hadysalar gatnashýarlar gažylyp alyňýaň peýdaly zatlardan nebitm kömür demir laterit magdanlary marganes galaýý alýumynyý nikel bar ýurduň köp böleginiň klimaty ekwatoriýalydyr gd ýawada we kiçi zond adalarynda bolsa subekwatoriallardyr peslikleriň hemme ýerinde diýen ýaly ortaça aýlyk t ýýllyk ygalyň mukdary mm e ýetýär indoneziýanyn derýa seti gurdyr köpüsi hemishe bol suwly derýälär esasy derýalary kapuas baryytom kampar muşy mamberamowe digul indoneziýanyn meýdanynyň bölegine golaýýnyn easan ulýond adaarynyn we gb irianyn çaklrinde mydama çygly tokaýlaryň gyzyl sary laterit dag laterit we laterit topragy bar düzlüklerde tropiki batgaçylyk we laterit gleý go gd da gyzyl laterit gyzyl goňur topraklar agdyklyk edýär indoneziýanyn köp bölegi peslikler we m e çenli beýiklikli dag ýennitleri ebedi gök çygly ekwatoryýal tokaý bilen örtülendir bu tipdaki tokaýlarda esasan fikuslar dipterokarp agaçlary raşamala pandanuslar çörek agajy sheýle hem palmalar agaç gornushli paporotnikler bambuklar ösýär m we m aralykdaky zolakda dag tropiki tokaýlar giň ýaýran olarda esasan ebedi gök ebedi gök dublar ýasy ýaprakly agaçlar buk dub kashtan purly agaçlar podokarpus go gd da ýapragyny dökýän tropiki tokaýlar tik kazuarin we sawannalar ösýär indoneziýa teritoriýasyny köp bölegi hindi malaý zoogeografik oblastynyň malaý podoblastýa gb irian molukka we kiçi zond adalarynyň käbiri awstralyýa oblasynyn papuas podoblastyna degishlidir indoneziýanyn gb böleginde esasan maýmynlar bir we iki shahly kerkler piller malaý aýýsy totugushlar krokodiller ýýlanlar zemzenler ýashaýar gd bölegi üçin torbalylar ýarganatlar kakady totulary mahsusdyr içerki suwlary we deňizler balyga baýdyr biziň eýýamymyzyň i ii müň ýyllyklarynda arhipelagdo wajyp durmuş ykdysady ösüş bolupdur urug jemgyýetçilik durumuşyndan ösen döwlete geçildi şeýle döwletiň başynda dolandyryşyň raja soltan durup ähliň suwlaryň eýesidi dolandyryjy synp rajalaryň pesli ýada ýakynlarydy olar welaýat dolandyryjylar harby ýolbaşçylar ýokary we orta dindarlar oba kethudalary degişlidi olaryň wagtlaýyn ýerleri bardy daýhanlar jemgyýetçilik ýerlerden ýer alypdyrlar ýeriň esasy eýesi döwletdi olary hemme tarapdan saldytlar arkaly gysýardylar hünärmençilik oba hojalykdan bölünip aýrylypdyr xi asyrda döwlete degişli bolup başlady ony aristrokratik we býrokrastik dolandyryjylar dolandyrýardy diňe xiv xv asyrlarda bu ýerlerde iri ýer eýeçilik hokum sürüp başlady ýyrdy syýasy we medeni merkezi indoneziýanyň merkezine g d ýawa döwletine geçdi şeýdip ýüz ýýllyklaryň içinde ol öne gidýär materigiň dolandyryjysy ýaşly airlangga erlangga oňa ýylda atasyndan bali adalary geçýär ýylda we merkezi ýawany birleşdirýär arilangga taryha ýawa ýerlerini birleşdiriji hökmünde geçýär öl ekerançylyga söwda uly üns berýär ol günorta gündogara aziýadan hytaýdan hindistandan gelýärler ol iudizm dinine uly üns berýär onuň iki aýalyndan hem öz çagasy bolmaýar njy ýylda ol aradan çykýar ölmezden öň aýalynyň yzyndan gelen çagalaryna ýurdy ikä bölüp berýär ol ölenden soň dawa jenjel bolmazlygyny isleýär birinji ogluna brantas etrapyndan panjaly knýazlyga çenli ikinji ogly jahhala derýasynyň aşak akymy kedra çenli eýe bolýar kedri güýçli gülläp ösýän knýazlyk bolýar ol galiýadada täsirlidi ol persiýa arap ýurtlary bilen söwda edýär emma daýhanlaryň närazylygy döreýär goňşy tumapel knýazlygyndan bolan kepr angrak da kedri gündogar ýawany ozone boýun egdirýär täze döwlet singozarini esaslandyrýar ol ähli etraplary öüne birikdirýär bu ýere köp söwdagärler gelýär olaryň köpüsi günbatar hindistana arap we terd döwletlerindedi söwdagärler arhipilakda yslam dinini ýyýradypdyrlar ýöne xiii asyrda hytaýlylar hem köp agalykda söwdagärler garakçylar goşuna gulluk edýän esgerler ýewropalylardan mark pollo nji ýylda nji ýylda katolik dindary odariko do pordenone bolýar täze majapahit döwleti döräp çalt ösýär olbarada orta asyr kitaby bolan rajalaryň kitabynda beýan edilýär suwaryş işleri kämilleşdirilýär täze ýerleri özleşdirýär nji ýylda ony dolandyryjy gaji mari aradan çykandan soňra döwlet aşak gaçyp başlaýar ezilen daýhanlaryň närazyçylyklary ykdysady kynçylyklary dini näsazlyklary döreýär xv asyrda günbatar malaki güýçlenýär olara hindistandan söwdagärler gelýär söwda kwantallary peýda bolýar ýöne bütin indoneziýany alanymyzda onuň esasy sebäbi iri ýer eýeçiliginiň dagynyklygy bilen baglanşykly ýöne indoneziýanyň halky ykdysady medeni we etniki taýdan ýakynlaşyp başlady medeniýetinde millililik duýulýardy nji ýylda arjunyň taýy diýen etniki eserinde ýawada teatr gurjak teatry barada gürrün berýär sanskrit dili we edebiýaty peýda bolýar indoneziýada iň irki musulman ýazywy nji ýylda peýda bolýar ol baradaky maglumatlar ýawadan tapyldy demirgazyk lumatriýada yslam dini güýçli bolýar sebäbi ol ýere musulman söwdagärleri köp barýarlar owadan matalary dokamak zergärçilik nagyş salmak bilen şöhratlanypdyr gymmat bahaly metallardan şaý sepleri öndüripdirler edebiýat teatr sungaty binägärçilik ösýär gadymy dillere derek ýawa dili geçýär gurjak teatry şu günlere çenli gelip ýetdi artisler iri ýer eýeleriniň howlusynda obalarda baýramçylyklarda oýnapdyrlar ýurtda köp ybadathanalar owadan nagyşly edilip gurlupdyr ýurdyň merkezinde kerpiçden ýasalan owadan jaýlar giň köçeler bolup daşyna daşdan gümew diwarlary aýlapdyrlar goramak üçin malaý dili bütin arhipilaga ýayrapdyr indoneziýa respublikasy nji ýylda döränden soň döwlet diline öwrülipdir indoneziýada deň gowrak halk ýashaýar olaryň köpüsi öz dilleri medeňiýeti we durmuşhy boýunça malaý poliňiziýa diliniň indoneziýa toparyna degishlidir bu toparyn has uly halklary ýawanlar we olara kowumdash şundanlar hem madurlar malaýlar olara ýakyn banjaklar minangkabauwlar açerler batakla we bashgalardyr indoneziýanyn shaherlerinde we plantasyýa raýonlarynda hytaýlar mln ýakyn asly hindistanlylar we päkistanlylar mun araplar mun gollandlar mun hem ýashaýar döwlet dili indonez dili esasy dini yslam ylatyn ýýlyk köpelişhi orta hasap bilen ylatyn üçden iki bölegi ýawa a nda jemlenendir ylatyn e golaýý oba ýerlerinde ýashaýar ylaty müňden geçýän shaherlerin her birinde mln dan gowrak ýashaýar indoneziýanyn sazy taryhy döwrün öňümidir gadym wagtlardan bary dil üsti bilen saz söhbet edilip gelnipdir indoneziýanyn sazynyň esasyny sesli slendro sistemasy düzýär ol sesli pelog sistemasyna çenli giňelýär indoneziýa sazynyň häsiýeti sypaty giň ösen geterfonaýadan we köp seslikden ybaratdyr indoneziýanyn häzirki zaman sazynda ýewropa notasyýasy hem ulanylýar garashsyzlyk gazaňylaňdan soň saz kollektiwleri milli däpleri döredijilikli ösdürmäge çalyshýarlar kompozitorlardan syjasmina a paşarybu susbini we bashgalar bellidir ýýldan bary jokýakartada döwlet sazçylyk mekdebi ishleýä ýýlda konserwatoriýa indoneziýa klassyky sazçylyk mekdebi açylýar ýýlda we jokaýakartada radionyn ýanynda kämera orkestrleri hem ishleýär indoneziýa dilleri filippinde taýwanda uly we kiçi zond molukka adalarynda malakka ýa adalarynda go wetnamyn käbir raýonlarynda we madagaşkar adalarynda ýashaýan halklaryň dilleri ol malaý poliňežiýä diller mashgalasyna degishlidir i d nyň ýeterlik öwrenilmandygy ony ylmy taýdan klassifikasiýalashdyrmagy kynlashdyrýar ilkinji klassyfykasiýälärdä ony topara franşuş alymy g ferran sonar topara golland alymy ýa gonda bölýärler has giň ýaýranlary indoneziýa dili indoneziýanyn döwlet dili ýawa a şudan dili ýawa adalarynyň go gb bölegi tagal dili flippin respublikasynyň döwlet dili malagasy dili madagaşkar adalaryndaky malagasy respublikasynyň döwlet dili i d öz tipologiýasy boýunça prefiksli we suffiksli dilleriň tipine girýär çekimli fonemalaryň ulanylyşhy esasan bir menzesh bolup monoftonglaryn we diftonglaryn barlygy bilen häsiýetlidir çekimsiz fonemalaryň sostawynda aýry aýry dillerde tapawutlar duýulýar sheýle de ol dilleriň we diller toparlarynyň arasynda fonetik menzeshlikler bar söz bogunlary köplenç açyk bolýar söz toparlary morfologiýa taýdan biri birinden az tapawutlanýar hindi ýewropa dilleri üçin ishlenen düzgünler esasynda olary özärä bölmek mümkin däl fransuz alymlary p fawr a mar de maren golland alymlary h tendelö e ulenbek sowet alymy a s tesýolkin we bashgalar tarapyndan sözleri topara bölmegi dürli kriterleri hödür endi sözlük sostawy etimölögiýa taýdan esasan bir menzesh bolup ol goshulmalar arkaly ýasalýan sözleriň asyl sözleriň goshalanmagy goshma sözleriň shonun ýaly da sanskrit arap golland franşu iňlis we b dillerden girýän sözleriň hasabyna baýlaşhyp durýar i d nyň hemmesi arap hatynyň esasynda düzülen elipbiýdeň peýdalaňýar shu dillerde köp sanly çeper edebiýat eserleri bar indoneziýalylar orang orang indonesia indoneziýa respublikasynda ýashaýanlaryn özine berýän ady ýurduň ylatynyň malaý polinez diller mashgalasyna we go mongoloid toparyna degishli indoneziýa dillerinde gepleýän i dan ybaratdyr lingwistler sheýle hem etnograflar kahalatlarda indoneziýa shahasyna degishli dilde gepleýän ähli halklar shol sanda olaryň indoneziýadan dasharda ýashaýanlaryna hem i diýip atlandyrylýar indoneziýanyn graždanlygyndaky i yn sany mln adam ýurduň halklarynyň umumy sany deň gowrak dilleriniň we dialektleriň sany deň hem geçýär ýurduň ylatynyň i sany uly halkdan her haýsy mln gowrak durýar i nyň köpüsi golaýý yslam dinine e golaýý induizm dürli gornushlerine i hristian dinine i buddizme we konfusiançylygy hytaýlar lar i yn emele gelmeginde hususan go mongoloid jynsa melänez we weddoid antropologik tipe degishli ekwatorial negr awstraloid jynsa hem de belli ir derejede ýewropiedlere degishli birnäçe etnik komponentler gatnashýar go mongoloidler b e on munýýllyklaryn sepgidiňdeň bashlap aziýa materiginiň go gd raýonlaryndan tapgyr tapgyr bolup gelýärler içerki we dasharky migraşyýanyn we etnik jynslaryň biri biri bilen özärä gatnaşhyklaryň dowam etmegi netijesinde indoneziýanyn häzirki zaman etnik ozbolushlygy emele gelýär ýurduň dürli halklary sosiýal ykdysady we medeni ösüşhiň dürli derejesinde durýarlar indoneziýada ýashaýan köp halklarda obshina urug gatnaşhyklaryň galyňdylary örän güýçli papuaslarda kuwu äkitlerde we b da bolsa ilkidurmush obshina jemgyýetiniň alamatlary saklanyp gelýär häzirki wagtda indoneziýada ýashaýan ownuk halklaryň ýakynlashmak prosesi bolup geçýär aragatnaşhyk we döwlet dili diýip indooneziýa dili gelip çykyşhy boýunça malaý dili hasaplanýar i nyň taryhy ykdysadýýeti we medenýeti barada indoneziýa seret diýen mäkälädä giň maglumat berilýär indigo lat indiçüm gr indiköş hindilerinki goýy gök kristallik madda er temperaturasy gradus kem käsleýin dargamak bilen suwda we spirtde eremeýär beýleki organiki eredijilerde gowşak ereýär indigo gadymy wagtlardan belli boýag bolup ol hindistandan gresiýa getirilýär ony indigo saklaýan ösümlikleriň indigofera tinctoria görnüşinden alypdyrlar indigonyň esasy alnyş usuly ol aňylynyň hlor uksus kislotasy bilen täsir edilmeginde fenelgsin alynýar ol bolsa aşgar bilen işlenilýär şunda emele gelen indoksil howanyň kislorody bilen indigony oksidleýärler reňkiniň tiz solýanlygy sebäpli ol has durnukly kub boýaglary bilen çalşyrylýar pagta süýümini ýüňi gök reňkde boýamaklykda giňden ulanylypdyr indigonyň njy asyrda nemes organik himigi baýer tarapyndan açylmagy onuň gurluşynyň we sintezlemek metodynyň öwrenilmegi indigoid boýaglarynyň öndürilişini ösdürmäge itergi berdi indigirka ýak assrnda ýerleshýan derýa uzynlygy km basseýninin meýdany mun km kwadrat i hastah we taryn ýurýah derýalarynyň birleshmesinden emele gelip gd sibir deňzine guýýar hastah we taryn ýurýah derýalary goshulandan soň i oýmýakon daglarynyň has peselýäň bölegöndeň dg gb tarapa akýar sonar dg a öwrülip çerskiý gershinin ençeme dag ulgamlaryny kesip geçýär i çün dereleriň içinden akyp köp sanly boşagalary emele getirýär ýana indigirkä pesliginde onuň hanasy giňelýär esasy goshantlary çepden kýunte kuýdudun elgi seleninýah uýandyna sagdan nera moma badýariha esasan ýagysh we gar suwlaryndan suwlanýar oktýabrda doňup maýýn ahyrynda iýunyň bashlarynda dony çözülýär tomsuna joshýa gyshyna ujypsyz akýar üst neranyň ýanynda suwuň ortaça sarp edilişhi m sek woronsowyn ýanynda m sek i balyga rýapushka çirmiksun nelma omul syg baýdyr moma derýasynyň guýýan ýerinden bashlap gamy gatnawlydyr km esasy gamy guralgalary drushina çokurdah tabor i nyň basseýinden altyn alyňýar indiwidualizm bölünmeýän buržuaz ideologiýasyna we moralyna mahsus bolan ahlak ýörelgesi indiwidualizmiň teoritiki esasy jemgyýetde şahsyýetiň absolýut hukugyny absolýut özbaşdaklygyny ykrar etmekden ybaratdyr agalyk ediji synplaryň ideologiýalary indiwidualizmi adamyň tebigatyna guýlan üýtgemeýän hadysa hasaplanylýar hakykatda bolsa indiwidualizm ýörelgesiniň sosial esasy hususy eýeçilige daýanýar we ol şahsyýet bilen adamlaryň kollektiwe jemgyýete garşy goýulmagyny jemgyýetçilik bähbidiniň hususy bähbide boýun egdirilmegini aňladýan sosial hadysadyr buržuaz teoritikleriň indiwidualizm teoriýa taýdan has doly esaslandyryjylardyr indiwidualizm konsepsiýasy buržuaz gatnaşhyklarynyň ýaňy döräýen döwründe feodalizm we katoliki buthananyň hasrat zynjyryndan şahsyýtiň halas bolmagy ugrundaky göreşe belli bir derejede peýdaly rol oýnan hem bolsa burjuaziýasynyn agalyk ediji synpa öwrülmegi bilen ol kapytalistik ekspulatisiýa makullaýan idiýalogiýa bolup hyzmat edýär asyr nemes idealist filasoflary shtirnerin we nisshanin ishlerinde i egoism jynsparazlygyn shohratparazlygyn in ýokary derejesine ýetilýär hemde fashizmin ideýa ýaragyna öwrülýär antagonistik synplaryn ýok edilen we shahsy hem de jemgyýetçilik bähbitleriň utgaşhan ýeri bolan sosialistik jemgyýetde i kollektiwizm prinşipi bilen çalshyrylýar sosiýalistik jemgyýet i in galyňdylaryny zahmetkeshlerin bähbidini göräýär ony kollektiwwizm ruhuňda terbiýeleýärler we onuň hemmetaraplaýýn ösmegi kapilleshmegi üçin ähli shertleri döredýär sowet adamlary bir adam üçin bir adam hemmeler diýen shygar astynda ýashaýarlar we ishleýärler induizm sanskr hindumata hindusamaýa has giň ýaýran dilleriniň biri i in esasynda halkyň dini dushunjesinin we däp dessurynyň real gündelik praktikasy ýatyp ol ýerli etnik milli we sosiýal shertlere baglylykda özünini köp dürliligi bilen tapawutlanýar munuň özi her hili doga okamakdan dürli däp dessurlary we dini düzgünleri berjaý etmekden ybaratdyr kasta induistlerin bashgaça sosiýal guramasynyň formasy bolup hyzmat edýär induslaryň kultunyň we dini ynmanynyn aýratyňlygy köp halatlarda olaryň ol ýa beýleki kasta degişlidigine bagly bolupdyr emma adam öleňden soň janyň başga sekile geçmegi sansara hakyndaky taglymat ähli induslar üçin umumydyr ol taglymat boýunça adam öleňden soň onuň jany başga bir ösümlik gabagfynda haýwan ýa da adam bedenine gyryp shonda ýashaýarmysh induslaryň düşünsine görä her bir adamyň öz etmişinde baglylykda onuň jany oňat ýa da erbet sekile öwrülýärmiş şoňa göräde öleňden soň başga sekile öwrülmek zynjyryndan halas bolamgy gazanmak moksa in ýokary dini maksat hasaplanýar i nyň dürli dini filasofik taglymatlarynyň esasy mazmuny moksalygy gazanmagyn ýollarynyň we mümkinçilikleriniň işläp düzmekden hemde esaslandyrmak ybaratdr dini filasofiýada uçhudaýlyk ideýasy öne surulýar abstraçt häsiýete eýe bolan brahman hem de iki sany baş hudaý wisnu we siwa bularyň birinjisi älemi dörediji ikinjisi ony goraýjy üçinjisi ony rujy hökmünde çykyş edýär wedler gimnler brahmanlar aranýaklar upanisadlar eposy aýratyn onuň diýen bölümleri ähli induslar üçin keramatly edebiýat hasaplanýar i in irki orta aşyrlarda esaslandyrylan dini garaýýs we praktiki komlekisnde soňky döwürlerde şeýle hem bir düýpli özgeriş bolmady ýöne her dürli sektantçylyk hereketleri eserler taglymatlar döräp durýar olardan has görnüklisi bhaty hereketidir aşyrlar asyrda bhaktinin bir akymynyň esasynda sikhizm döreýär hindistanda milli azat edijilik hereketiniň dörän we ýaýbaňlanan döwri bolan aşyrlarda şol hereketiň agalyk ediji ideologiýasynyň hasaplanan burjuaz milletçiligi i in tazedden döreýiş we reformaşyýa formalaryny indus renessans neoinduizm kabul edýär köp sanly dini reformatorçylyk jemgyýetler we guramalar jemgyýetçilik ishgarleri ideologlar akyldarlar rammohon raý ramakrishna s wiwekananda d saraswatir tagor m k gandy we bashgalar neoninduizm wekilleri bolup çykysh etdiler häzirki wagtda garashsyz hindistanyň sosiýal durmuşhyňda entek geçmişhiňiň galyňdylary dini obshina onushyzyzlyklary sanlansa da i in sosiýal bahasy barha daralyp bashlaýar induktiw logika logikanyň bölümi ol bölekleýin netijelerden umumy netijeleri çykarmagyn logiki proseslerinden öwrenýär adaty logikanyň wekilleri mysal üçin mill ýekeleýin empiriki bilimlerden umumy teoritiki bilimleri almaklygyn prosesleriň aňalyz etmek öwrenmek i l nyň wezipesidir diýip tassyklaýar logikanyň taryhynda i l nyň predmeti asyrda iňlis logikaçasy uewell tarapyndan esaslandyrylan gipotetik deduktiw metodynyň möçberinde ylmy tassyklamalary barlamaklygyn logiki kriterlerini analizlemek bilen çäklendirýän bashga garaýýs hem bolupdyr şoňabaka bu garaýýs häzirki zaman logiki ylmynda özüniň bir näçe tarapdarlaryny tapýar emma şeýle de bolsa bu konsepsiýa i ll nyň meselelerini doly we gutarnykly öz içine alyp bilmeýär çünki ol ylmy bilimleri almaklygyn proseslerini logikanyň metodlary esasynda analizlemekden ýagny olary induwidual anyn aýratyňlyklaryna bagly bolmazdan akyl ýetiriş prosesleriniň obýektiw mazmuny bilen kesgitlenýän jemgyýetçilik zerurlygy hökmünde analizlemekden dashlasýar i l nyň taryhy problemätikasy umuman teoritiki we empiriki bilimleriň arasyndaky gatnaşhyklary öwrenmegiň has giň gneşölögik problemasy bilen gönüden göni gözegçilik etmeklige we ekspirmente esaslanýan ylymlaryň logikasynyň hem de metodologiýasynyň meseleleri bilen ýakyndan baglanşyhýar häzirki zaman i l özüniň çäklerini barha giňeldýär indio l diňe bir bölekleýin netijelerden umumy netijeleri çykarmaklygy öwrenmän eýsem barlanylýan bilimiň hakykatlylygyny hakykylygyny bize belli bolan bilimleriň esasynda dogry anyklap bolmadyk wagtda diňe soňky alnan bilimleriň ilkinji bilimi tassyk edýäňligini ýa da etmeýäňliligini kesgitlemek mümkin bolan wagtda ýüze çykýan ähli logiki gatnaşhyklary hem öwrenýär shonun üçin de häzirki zaman i l synyň esasy dushunjelerinden biri hem empiriki bilimleriň bar wagtynda ymy çaklamalaryň ähtimallygy hökmünde ündeňilýäň subut etmekligin derejesi hakyndaky dushunjedir bu bolsa häzirki zaman i l synyň ähtimallyk teoriýasynyň logikasyna öwrülýändigini görkezýär induktiwlik lat indiçtio gönükdirme inetleme elektrik zynjyrýýn magnit häsiýetlerini aňladýan fiziki ululyk geçiriji konturda akýan tok töwerekdäki giňişlikde magnit meýdanyny döredýär şonda konturyn içinden geçýän magnit akymy f togun güýjüne i göni proporsionlardyr f li proporsionallyk koeffisientine l i ýa da konturyn samoinduksiýa koeffisienti diýilýär i konturyn ölçeglerine we formasyna sheýle hem onuň ýerleşen seredasynyň magnit syzyjylygyna baglydyr birlikleriň halkara sistamasynda seret i in birligine genri gn diýilýär sgs birlikler sistemasynda seret i in uzynlyk ölçegi bar shonun üçin hem bu sistemada i in birligine sm diýilýär döreýän somoinduksiýanyn ehg i e i in üsti bilen anladylýar togun wagtyn dowamynda üýtgemegi togun berlen güýjünden i togun magnit meýdanynyň energiýasyny w kesgitleýär i näçe köp bolanda tokly konturyn toweregindki ginishlikde jemlenýän magnit energiýasy hem shonça köpdür eger elektriki we mehaňyky hadysalaryň arasynda menzeshlik bar bolsa onda magnit energiýasy kinetiç energiýasy bilen deneshdirilmelidir bu ýerde m jisimiň massasy w onuň hereketiniň tizligi diýmek i massasynyň roluny tok bolsa tizliginiň roluny oýnaýar netijede i togun inersiýa häsiýetlerini kesgitleýär induksiýa lat induçtion gönükdirme logiki piker ýöretmäniň bir görnüşhi akyl ýetirmegiň bölekleýin zatdan umumy zada faktlardan teoritiki netijelere tarap hereketi bolup köp sanly obýektleri öwrenmekde toplanan informaşyýany birnäçe täze obýektlere ýaýratmagyn ýoluny aňladýan i gadymy hytaý we grek filosofiýasynda aryştotelin eseinde düş geliňýär ylmyn ösmegi ençeme faktlary jemlesdirýar umumy kanunlaryň üstüni açýar we i köp alymlarýýn ünsüni ozone çekýär f bekon täze dushunjani emele getirmegiň ýoly hökmünde tejribany we i ny öne sürýär soňra i teoriýasyny anglýaly alymmlar j gersel j ç mill we b ösdüripdirler russiýada i teoriýasyny islänleriň hataryna karinskiý we rutkowiskiý girýär emmaa marksizmdeň öňki filasofiýada i barasynda yzygiderli taglymat bolmaňdyr käbir ugur ylmy barlaglarda diňe i ny ykrar etse bashga biri oňa kembaha garap deduksiýany seret idealizasiýalashdyrypdyr marksistik filasofiýa i ny we deduksiýany özärä baglanyşdyrýar we olary umumy ylma metodlarynyň biri hasaplaýar aýratynda ylmy metodlaryň biri hasaplaýar aýratyn da ylmy çaklamalaryň ýüze çykmagynda ylmy pastutlary formulirlemekde hem de kanunlary açmakda i nyň uly ähmiýeti bar i ekspirment geçirmek bilen bagly bolan ähli ylymlaryň şyňalaň usulynyň biridir ylaýta da i nyň esasy aýratyňlygy onuň bar bolan aýry pursatlaryda öz içine alyp ähtibarly umumylashdyrylan bermeginden ybaratdyr ýöne sheýle ýagdaý mukdary çakdanaşa köp bolmadyk obýektlerde degishlidir durmushda hemishe ähli obýektleri gözden geçirmek mümkin däl shona görä i doly bolmanm onuň berýän netijeşem problematyç häsiýetiňde galýar i ähtimallyk bilen ýakyndan baglydyr häzirki zaman i teoriýasynyň esasy bolup hyzmat edýän ähtimallyk logikasy döredi seret deduksiýa akylýetirish teoriýasy pýatnisin b n subbotin a l sobrasheniýa o postroýeniýa induktiwnoý logiki n seýitnazar seýdi türkmen serkerde şahyry nji ýylda lebap welaýatynyň lamma obasynda eneden bolýar şahyr buhara şäherinde bilim alyp sol ýerde hem zelilä duşýar şahyra serkerde şahyr diýilmeginiň sebäbi ol gosgudyr hekaýa yazmakdan başga türkmen dag ýigitlerine urş söweş tälimlerini hem öwredýär ekeni şahyrlyk ýyllary ol at üstünde geçiryär beýik serkerde şahyr açyk yürekliligi watansöýerligi mertligi hem de edermenligi öz goşgularynda wasp edipdir lebap hoş indi dönmenem begler bolan bardyr gelin ýigitler biçäre bolup gitdim mübärek bolsun ärsarynyň ýigitleri hem de beýleki goşgulary türkmenleriniň yüregini joşdurýar şu wagtlar onuň adyna köçeler baglar hem de şäherler bardyr onuň esasy ýadygärligi bolsa lebap welaýatynyň garabekewül etrabynda lamma obasynda ýerleşýär şahyr we onuň gyr atynyň yadygärligi lebap welaýatynda esasy gadymy yadygärligi diýip hasaplanýar onuň özi gaty metal bronzadan gurulan hem de mahal mahal täze özgerişlere eýe bolýar tekstil pudagynda dokma örme we ş m önümçilik prosesi bilen öndürilen matalara tekstil diýilýär tekstil önümçiligi iň gadymy sungatlaryň biri bolup senagat rewolyusiýasy bilen önümçilik tizliginiň artdyrylmagy we prosesleriniň kämilleşdirilmegi ilkinji tekstil önümleri bilen häzirkizaman önümleriniň arasynda diňe hil we mukdar taýdan ösüş bilen netijenlendi önümlerde we önümçilik logikasynda bolsa kän bir üýtgeşiklik bolmady paleolit döwrüne degişli diýlip çaklanylýan ilkinji tekstil önümleri ýakyn gündogarda tapylypdyr tekstil pudagynda ulanylýan çig mallar ösümlik haýwan mineral we sintetik süýmlerdir haýwan süýmleri üçin eldeki we ýabany haýwanlaryň tüýlerinden ýa da gyllaryndan peýdalanylýar iň esasy tüý süými goýun ýüňüdir geçi at towşan ýaly haýwanlaryň gyllary ýüpek ýüpek gurçugyndan alynýar we ýeke täk yzygider tebigy süýmdür pagta keten bambuk süýmleri geýim öndürmek maksady bilen ulanylýar aswest we bazalt süýmleri esasan hem gurluşyk pudagynda tehniki tekstiller hökmünde giňden peýdalanylýar sintetiki poliizopiren nji ýylyň minarasy juma metjidine degişli diametri metr bolan bu minara metr belentlige çenli saklanypdyr alymlaryň çaklamagyna görä bu olaryň salnan wagtky beýikliginiň ýarysy bolmaly bu ymarat şertleýin demirgazyk minarasy ýa da abu jafar ahmediň minarasy hem diýip atlandyrylýar ol köpçülikleýin ybadathana metjidiniňkidir minaranyň özünde inliligi sm töweregi bolan aýlawly merdiwan gurlupdyr merdiwanyň her bir basgançagynyň derejesinde minaranyň öz ýüzünde hem de daýanç sütüninde sm töweregi çuňlukda çukur bar bu bolsa kerbiçden edilen basgançaklaryň agajyň kömegi bilen bejerilenligine şaýatlyk edýär minara kerpijiniuň nagyşly örülişiniň kämilligi bilen hem de desganyň sütüniniň daşyna üç gezek aýlanan arap hatly lentasy bilen täsindir relýef ýazgylary kerpiçden kufa stilinde ýazylypdyr m ý massonyň düşündirişine görä ortaky tekstde şeýle diýilýär eziz keremli allanyň hormatyna allanyň medetkärliginde rabadyň eýesi aby japar ahmet abu el agarra oglunyň buýruk berenliginden goý ony allah belent etsin aly zyýadyň oglunyň işi aşaky ýazuwyň soňlaýjy bölüminde metjidiň we minaranyň gurlan wagty hijriniň nji ýyly ýa da milady hasabyndan bolsa nji ýyllar getirilipdir xiii asyr horezm şalarynyň döwlet ulgamyna giren orta asyr şäheri misserian türkmenistanyň söwda we senetçilik merkezleriniň ulularynydan biri bolupdyr onda horezm şalarynyň döwründen galan ýeke täk ýadygärlik köpçülikleýin ybadathana metjidiniň galyndylarydyr metjidiň esasy jaýynyň portalynyň iki pilony we häzirki wagtda metre çenli ýokary göterilip duran minarasy saklanypdyr metjidiň ortasy howuzly tüweregi gümmezli galereýa bilen gurşalan gönüburçly howlusy bolupdyr metrlik portal ol galereýanyň üstüne abanyp duran eken minara da portallaryň sütünleri de alebastradan edilen palçyk arkaly bişen kerpiçden xx sm örülipdir portal dury gök reňkli geometrik we epigrafik şekilleriň guýma terrakot nagşy bilen kemsiz bezelipdir a a semýonow we m ý masson tarapyndan portal ýazgysynyň okalan böleklerinde gurluşygyň wagty we atlar hakynda möhüm maglumatlar berilýär tekstde gurhanyň mazmunyndan alynanlardan başga şeýle sözler bar dünýäniň we diniň beýigi yslamyň we dindarlaryň goragçysy älem jahanda allanyň kölegesi soltan muhammet soltan tekeş ogly ýazgyda horezmiň hökümdary soltan muhammediň hökümdarlyk eden ýyllary nji ýyllar adyndan başga metjidi we minarany guranlaryň atlary abul hüseýin ibn muhammet an nak we muhammet ibn al hüseýin an nak hem getirilipdir x asyr maşat misserian şäherçesinden km demirgazykda maşat gonamçylygy ýerleşýär häzirki wagtda bu ýerde xi xii asyralara degişli atsyz kümmetleriň ýarym ýykylan harabaçylyklary bar şolaryň arasynda iň oňat saklanyp galany şirkebiriň metjit kümmetidirdir hürärmenleriň kesgitlemegine görä bu metjit ix x asyrlarda bina edilen bolmaly bu bina metr töweregi bolan çaklaňrak gümmezi bilen tapawutlanýar bu jaýyň içinde mährap bar ähtimal munuň içinde jaýlaýyş dessurlary ýerine ýetirilendir we bu jaý metjidiň wezipesini hem berjaý edendir düýbüne tarap galňaýan diwarly ortaça galyňlygy metr töweregi inedördül mawzoleý taraplary metr inedördül çig kerpiçden sm gurlupdyr we iç ýüzünden her diwary sm töweregi çuňlukda beýik göni üç sany tagçaly desga bolupdyr gündogar diwarda aýratyn bezelen mährap bar mährabyň çeperçilik bezegi sungatyň seýrek duöýan nusgasydyr onuň ýitip barýan reňkleriniň yzy saklanypdyr köp gezek edilen rejeleýiş işleri we üýtgedip gurmalar desganyň ilkibaşdaky kompozisiýasyny bozupdyr häzirki wagtda jaýyň daş keşbi özüniň çeperçilik mertebesini ýitiripdir emma onuň iç ýüzüniň bezegi öz täsinligini saklapdyr arap syýahatçysy al makdisi x asyr agaç sütünleriň üstünde duran uly şöhrat gazanan köne metjit hakynda aýdanda belki şu ýadygärligi göz öňünde tutandyr türkmen stounhenj magtymguly etrabynyň çendir jülgesiniň ak obasynyň golaýynda gyzyl ymam gonamçylygyň günorta günbatarynda ýerleşýär ol ýerdäki gadymdan dikeldilen ýogynlygy santimetre ýetýän iň beýigi ýerden metrden gowrak saýlanyp duran daşlar öz ýasalyş aýratynlyklary boýunça ençeme jogapsyz sowallary orta atýar bu täsin mesgen baradaky ilkinji maglumatlar baryp nji ýylda peýda bolýar olary ilkinji bolup şol döwrüň belli alymlary a p poseluýewskiý w e masson we beýlekiler öwrenipdirler şol alymlar olary başujy daşlar diýip hasaplapdyrlar emma ol ýere baryp iň günorta günbatarda oturdulan daşdan beýlekilerine seredilen halatyňda welin bu daşlaryň ýörite bir maksat bilen oturdylandyklaryna göz ýetirmek bolýar çünki burçdaky daş beýleki daşlara görä hasapbaşy hökmünde oturdulypdyr diýen netijä geleniňi duýman galýarsyň ol daş gönüburçyň bissektrisasyna perpendikulýar ýüz tarapynda bolsa töwerek gradusdan sekiz bölege bölünipdir ol daşdan beýleki daşlara seredilen halatynda beýik daşlaryň dörtburçlugyň perimetrinde oturdylandygy aç açan görnüp dur ol dörtburçlygyň içinde bolsa beýik bolmadyk dürli aralyklarda dürli ugurlarda dikeldilen daşlaryň ençemesini görmek bolýar dörtburçlugyň günorta günbatar böleginde ýerleşýän ýykylan binanyň düýbi bolsa ol ýerde bir wagtlar gözegçilik edilen binanyň bolanlygyna şaýatlyk edip dur çünki ol nokatdan töwerek daşa gözegçilik etmek diýseň amatlydyr eger de bu daşlara astronom hökmünde ser salynan halatynda olaryň belli bir maksat bilen gurulandygyna göz ýetirmek bolýar daşlardaky ýazgylaryň käbiri bolsa ol ýerden kilometr uzaklykdaky bezegli deräniň gowaklarynyň diwarlarynda gaýalarda mundan müň ýyl öň çekilen käbir nyşanlary ýada salýar diýmek ol nagyşlary şol ýerlerde ýaşan adamlaryň ýa da olaryň nesilleriniň galdyran bolaýmagy gaty ähtimaldyr daşlary gören adamlarda ilki döreýän sowallaryň biri hem bu daşlar nireden getirildikä diýen sowal bolsa gerek çünki ýakyn golaýlardan asla şeýle uzynlykdaky daşlary tapar ýaly ýeriň ýoklugy mälimdir galyberse de beýik daşlaryň kiçi daşlara görä ýerleşişi ol ulgamyň türkmenistanda şeýle de adamzat siwilizasiýasynda iň gadymy dörän sada obserwatoroiýalaryň biridir diýen netijä gelmäge mümkinçilik berýär şeýle halatda ol türkmen stounheji diýen ada mynasyp bolýar mälim bolşy ýaly angliýanyň stounhenj stonehenge obserwatoriýasyndaky daşlar boýunça pasyllaryň çalyşmagyny aýyň we günüň tutulmaklaryny kesgitlemek üçin oturdulana meňzeýär gyzyl ymamdaky köp sanly ululy kiçili daşlar belli bir kanunalaýyklykda ýerleşdirilen ýaly bolup görünýär emma onuň anygyna ýetmek üçin bu mesgende hemmetaraplaýyn arehologiýa we astronomiýa ylymlaryna görä ylmy barlag işleriniň geçirilmegi zerurdyr eger ol hakykatdan hem türkmen stounheji bolup çykaýsa onda bu ylym we taryh üçin iňňän uly ähmiýete eýe bolar we türkmenistanyň bu çäginde öň siwilizasiýanyň henize çenli mälim bolmadyk aýratyn ojagynyň barlygy ykrar ediler hem de türkmenistanyň taryhynda ýene de bir ajaýyp altyn sahypa açylar dünýä medeniýetiniň taryhynda parfiýanyň siwilizasiýasyna aýratyn orun degişlidir merkezi aşgabadyň golaýyndaky nusaýda ýerleşip günorta türkmenistanyň daglary düzlükleri hem de sähralary onuň sallançagy bolupdyr ony döredijiler türkmenleriň gadymy ata babalarynyň biri bolan dah parn taýpalary bolupdyr b e öň iv asyrda grek makedon goşunlarynyň zarbasy astynda ahemenitleriň imperiýasy dargapdyr aleksandr makedonskiniň iskender zülkernaýin oruntutarlary bolan selewkitleriň döwründe baktriýa parfiýa we horezm döwletleri döräpdir b e öň iii asyrdan b e iii asyryna çenli ýyla golaý dowam eden parfiýa döwleti uly imperiýa öwrülip b e i asyryndan başlap rim imperiýasynyň bäsdeşine öwrülipdir özüniň gülläp ösen wagtynda ortaýer deňzinden demirgazyk günbatar hindistana çenli ýerleri öz içine alan parfiýa imperiýasynyň esasy özeni partawa bolupdyr hut şu ýerde b e öň nji ýylda garagumda ýaşaýan aparn ýa da parn taýpasynyň serdary arsak partawy eýeläpdir bu ýerdäki selewk satrapy andragor öldürilipdir şondan soň arsak özüni garaşsyz parfiýanyň hökümdary diýip yglan edipdir parfawnisada arsakidler neberesiniň mülkleriniň administratiw we ykdysady merkezi gurlupdyr köne nusaýda geçirilen arheologik gazuwlar mahalynda tapylan dokumentler bu galanyň adynyň mitridatkert bolandygyny kesgitlemäge mümkinçilik berdi ol b e öň nji ýyllarda patyşalyk eden mitridat i tarapyndan gurdurylypdyr köne nusaýda demigazyk we günorta atlandyrylýan iki sany arhitektura toplumy bolupdyr weýran bolan demirgazyk toplumdan nji ýylda pil süňkünde şirmaýydan edilen meşhur ritonlar tapyldy günorta toplumda üç sany desgany diň şekilli ymaraty inedördül we tegelek zallary tapawutlandyrmak bolar köne hem de täze nusaý şäherjiklerinde gazuw agtaryş işleri geçirilende ajaýyp arhitektura sungat ýadygärlikleri keramiki gap gaçlaryň böleklerine ýazylan hojalyk dokumentleriniň deň taýy bolmadyk arhiwi ýüze çykaryldy parfiýa şalarynyň genji hazynalary saklanylýan gaznalary köp sanly jaýlardan eýwanlardan hem de içerki howlujyklardan ybarat ägirt uly dörtgyraň desga bolupdyr gaznalaryň jaýlary gymmatbahaly zatlardan dolan badyna olar petiklenip özboluşly seýflere öwrülipdirler genji hazynalaryň saklanylýan gaznasyndan şirmaýydan ýonulyp ýasalan ritonlaryň uly toparynyň ýüze çykarylmagy öz wagtynda asyryň tapyndysy diýlip atlandyryldy ritonlar bilen doldurylan tutuş bir otagyň üsti açyldy ritonlar şirmaýydan ýonulyp ýasalyp olaryň käbirleriniň detallary altyn çaýylan bürünçden sap altyndan we bürnçden taýýarlanypdyr ritonlarda dürli kompozisiýaly güberçek gazma nagyşlar ýerleşdirilipir ritonlar kentawrlaryň ýolbarsa çalymdaş grifonlaryň aýallaryň we ş m keşbi bilen bezelipdir bezeg haşamlarynyň kompozisiýalarynyň sýužet äheňi esasan grek mifologiýasy bilen baglanyşykly bolup ýöne grek mifleriniň personažlaryna ýerli parfiýa häsiýeti berlipdir ritonlaryň birinde parfiýa şalygyny esaslandyryjylaryň biriniň şaýylygyň ýüzündäki skif eşigine çalymdaş lybasly parfiýaly gabat gelýär beýlekileriniň käbirinde bolsa garamaýak parfiýalylary görýäris gaznadan altyn çaylan gündogar tipli söweşjeň altyn paltajyk ikiýüzli gysga gamalar demir sowudyň bölekleri ýaly şa ýaraglarynyň görnüşleri hem tapyldy şanyň baýramçylyk galkany da ussatlarça taýýarlanyp kaşaň bezelipdir halk arasynda seýit jemaleddiniň metjidi ady bilen belli bolan bu ymaratyň galyndylary änew şäherçesiniň gündogarsynda ýerleşýär arheologik maglumatlar günorta türkmenistanyň eneolit zamanynyň ýadygärliklerini änew medeniýeti diýen at bilen ylmy dolanyşyga girizmäge mümkinçilik berdi ansambly dört desga metjit onuň öňündäki gabyrüsti we beýik gümmezli zaly bolan iki sany jaý emele getiripdir bu çylşyrymly desga metjidiň guburhananyň medresäniň we hanakanyň wezipelerini ýerine ýetiripdir änewdäki metjidi öwrenmegiň başlangyjyny njy ýylda w a žukowskiý başlapdyr nji ýylda harabaçylygy r pompelliniň amerikan ekspedisiýasy gazypdyr sonky ýyly a a semýonow metjidiň gysgaça beýanyny hen de ony öwrenmäge çakylygy çap etdiripdir nji ýyllarda a a karelin we w r tripolskiý deformasiýanyň we weýranlanmagyň sebäplerini barladylar inžener s s sklaýarowskiý bolsa çyzgysyny ýerine ýetirdi ýadygärligi konserwasiýa etmek işlerini dürli wagtlarda w r tripolskiý we n m baçinskiý amala aşyrdy nji ýylda m ý massonyň ýolbaşçylygy astynda günorta türkmenistan arheologik kompleksleýin ekspedisiýasy ansambly çuň we hemmetaraplaýyn öwrenmek işini geçirdi şonuň netijesinde deençeme makalalar we g a pugaçenkowanyň giňişleýin monografiýasy ý peýada boldy metjidiň portalynyň ýokarsynda horasanyň hökümdary soltan abul kasym babyryň ý ady getirilipdir ondaky ýazgyda şeýle diýilýär bu gurluşyk beýik soltan öz halklarynyň eýeleri ýurtlaryň we asyrlaryň penakäri abul kasym bayr bahadur han patyşalyk süren wagtynda boldy hemmeden beýigiň özi onuň häkimiýetini we onuň paryşalygyny ebedileşdirsin beýleki ýazgylarda gözellik öýüni muhammet diýen biriniň öz kakasy jemal ed dünýä wa d diniň ýadygärligi üçin öz serişdeleri bilen njy ýyllarda gurdurandygy hakyndaky maglumat getirilýär g a pugaçenkowa metjidiň ýüzündäki ýazgyda ady gelýän muhammedi soltanyň weziri bolan muhammet hudaýdot bilen bir diýip ynandyrýar özi de onuň bu ýerde jaýlanan kakasy jemaleddiniň doglan ýeri änew eken diýýär desga gurlup tamamlanmandyr çünki soltan babyr ölenden soň ý özara uruşlar we weýrançylyklar döwri başlanypdyr oňat bişen kerpiçden bina edilen metjit keramik mozaika bilen we syrça bilen gysganylman bezelipdir beýik portalynda inli depesi çowly arasy bolan metjidiň gapysy howlynyň içine tarap açylýar eken gapynyň arkasynda ellistik gümmez bilen örtülen inedördül taraplary metr zaly bolupdyr gümmez çekili arkalaryň we konstruktiw taýdan tamamlanmadyk stalaktit dekorasiýaly paruslaryň üstüde durýar eken peştagy demirgazyga bakdyrylypdyr we jaýyň jümmüşinde günorta diwaryň ýüzünde syrçalar bilen bezelen mährap bolupdyr onuň gapdallarynda günorta diwaryň ýüzünde insizje tagçalar edipdirler olar diwaryň daş ýüzüne çykytly edilipdir metjidiň beýleki iki diwarynda hersinde ikiden inli çuň tagçalar edipdirler bu tagçalar hem hüjreli sokol etažynyň derejesinde metjidi üç tarapyndan gurşan eýwanyň içine çykytly edilipdir iki gapdalynda oňa goşulyp guralan gurluşyklar metjidiň portalynyň öňündäki giň howlyny gabsapdyr olaryň gümmezli zallary diametri metr töweregi iki etažynda hem kiçeňräk otaglar bilen gurşalypdyr portalyň ýozaik bezeginiň çeperçilik özboluşlylygynyň uly gymmaty bolupdyr ol bezegde arkanyň üstünde bir birlerine tarap kellelerini uzadyp süýnüöip gelýän iki sany eýmenç görnüşli aždarhanyň şekili çekilipdir olaryň sarymtygarak göwresi ownuk ösümlik nagyşly garamtyl mawy mozaik düşegiň üstünde towlanyp barýat ol ownuk ösümlik nagyşlary fantastik janawarlaryň her biriniň açylan agzyndan başlanýar jaýyň öň ýüzündäki monumentel sungatda şuňa meňzeş aždarhalaryň şekillendirilişiniň nusgasy orta aziýada başga ýok änew metjidinde aždarhalaryň şekillendirilmeginiň manysyna has ynamlyrak düşündirişi g a pugaçenkowa berýär ol munuň özi xv asyrda änew töwereginde ýaşan esasy türkmen taýpasynyň totemidir ähtimal änewde jaýlanan şeýh jemaleddin hem şol taýpadan bolandyr diýip hasap edýär bu metjidiň gurluşygy hakda ýerli ilatyň arasynda ur döwürlerden bäri şeýle rowaýat dowam edip gelýär bir wagtlar şäheriň gala diwarynyň düýbünde bir agaç dikilip ondan uly jaň asylyp goýlupdyr başyna iş düşen her bir ýolagçy jaňy kakmak bilen şähere duýduryş berýär eken ilat bolsa oňa kömege gelip başyna düşen işden ony halas edýärler eken bir gezek adalatly we parasatly jamalyň ýurdy dolandyrýan wagtynda adamlar jaňyň gaty we howsalaly kakylýandygyny eşidipdirler derwezäniň agzyna ylgaşyp gelenerinde olar ägirt uly towlanyp duran aždarhanyň jaňy kakandygyny görüpdirler şunda ol aždarha bir zady görkezýän ýaly edip daga tarap ümläpdir soňra bolsa märekäniň arasynda elleri paltaly we byçgyly duran iki ussa tarap ümlenip daga tarap ugrapdyr patyşa aýal jamal ussalara aždaranyň yzy bilen gitmegi buýrupdyr bular daga baranlarynda agyr jebir çekip ýatan başga bir aždarhany görüpdirler ol uly dag geçisini diriligine ýuwdupdyr emma onuň buýralay şahlary aňryk geçmän aždarhanyň bokurdagyna ilişip galypdyr edermen ussalar aždarhanyň açylyp ýatan agzyna girip dag geçisiniň şahlaryny byçgy bilen kesip aýrypdyrlar we geçiniň etini böleklere bölüşdiripdirler whem de aždarhany jebirden gutarypdyrlar şundan soň birinji aždarha ussalary hazynadan doly bolan bir derä eltipdir we olara şol hazynadan gereklerini hem de göterip bilenlerini almaga ygtyýar beripdir ertesi şäheriň ilatyny ýene de jaňyň sesi oýadypdyr olar galadan çykanlarynda iki aždarhany hem görüpdirler ol aždarhalar köp altyn we gymmatbahaly daşlary alyp gelen ekenler olar bu zatlary patyşa aýalyň öňünde goýup özleri ýene daga tarap gidipdirler jamal bu gymmatbaha zatlardan uly metjit gurmagy we onuň peştagynda şu zatlary beren aždarhalaryň şekilini çekmegi buýrupdyr rowaýatda aždarhalar änewiň ilatyna hossarlyk eden jandarlar hökmünde görkezilýär olaryň şekili bolsa ýykylan metjidiň ýüzündäki ýazgyda atlandyrylyşy ýaly gözellik öýüni gorap saklapdyrlar ýadygärligiň ýerleşýän ýeri ahal welaýatynyň sarahs etraby ýadygärligiň döwri b e ö i m ý b e xix asyry ýadygärligiň taryhy sarahs beýik ýüpek ýolunyň ugrundaky nişapur bilen merwiň arasynda we tejen derýasynyň ýokarky akymynda ýerleşen adybir welaýatyň merkezi şäheri bolupdyr bu ýere ilat eneolit döwründe b e o iv m ý göçüp gelip başlapdyr b e o i m ý ortasynda köne sarahs şäherjiginiň ýerinde ilkinji obalar peýda bolupdyr b e o ii m ý sarahs parfýan döwletiniň düzümine giripdir we siraken diýen ady alypdyr ol syýasy we ykdysady taýdan merwe tabyn bolupdyr araplaryň gelmegi bilen orta aziýanyň ýerli mirasdarlary bilim alanlaryndan soň sarahsyň ähmiýeti ep esli artýar şol wagt beýik ýüpek ýolunyň esasy ýollarynyň biriniň ugry üýtgeýär şondan soň ol eýranyň merkezi welaýatlaryndan nişapura baryp ýetýär ondan aňryk bolsa sarahsyň üsti bilen merwe we gündogara tarap gidýär sarahsyň halkara söwdasynyň aýlawyna goşulmagy onuň ykdysadyýetiniň ýokary göterilmegine amatly täsir edýär şol döwürde sarahs umumy meýdany gektardan töwereginden metr ýokaryk galdyrylan metr uzynlykda berkidilen şähristanly gür ilatly uly şähere öwrülýär şähristanyň metr töwereginde esasan önümçilik mähelleleri ýerleşdirilipdir dürli görnüşli hünärmentçiligiň arasynda sarahsyň gurluşykçy ussalary ajaýyp üstünlige eýe bolupdyrlar sarahsyň ussalarynyň şöhrady orta aziýa we eýrana ýaýrapdyr muňa sarahsyň çäklerinden daşarda gurlan ymaratlar şaýatlyk edýär eýrandaky rabat şarif kerwensaraýynda merwdäki soltan sanjaryň äremgähinde jar gürgendäki münberde sarahsly ussalaryň atlary saklanyp galypdyr sarahsyň ussalarynyň aýdyň eserleriniň biri halkyň arasynda sarahs babanyň mawzoleýi diýlip atlandyrylan abul fazlyň äremgähidir ol nji ýylda aradan çykan musulman akyldary abul fazylyň sarahs şäheriniň etegindäki mazarynyň üstünde xi asyrda bina edilipdir xiii asyryň başynda mongol basybalyjylary sarahsyň durmuşyna agyr zarba urupdyrlar bilkent uniwersiteti türkçe bilkent üniversitesi paýtagt ankarada ýerleşýän türkiýäniň hususy uniwersitetleriniň biridir nji ýylda tarapyndan ýokary ylmy işler we barlaglar üçin okuw merkezi maksady bilen döredildi bu uniwersitet türkiýede açylan ilkinji hususy uniwersitetdir bilkent sözi goşma söz bolup bilim kenti türk dilinde bilim şäheri diýmekdir uniwersitetiň gurluşyna nji ýylda ankaranyň günbatar tarapynda başlandy nji ýylarda adminstratiw öýleri inženerlik fakulteti kitaphanasy guruldy soňra okuwçylar üçin umumy ýaşaýyş jaýy uniwersitetiň işgärleri üçin binalar tiz wagtda guruldy uniwersitetiň sany meýdandan kampusdan ybarat ankara şäheriň merkezinden km günbatarynda ýerleşýär we umumy meýdany gektardan gowurakdyr uniwersitetiň kitaphanasy kitaplara baý we her ýyl ýyllyk milliýon amerika dollarynda harjamalar edilýär nji ýylda bilkent uniwersitetiniň kitaphanasy türkiýäniň iň uly kitaphanasy saýlandy we häzir hem türkiýäniň iň gowy kitaphanasy diýilip kabul edilýär uniwersitetiň sany baklawr üçin ugurlary aspirant ugurlary bar däki maglumatlaryna göra bilkent türkiýäniň iň gowy uniweritetiniň arasynda we ýyllyk uniweritetleriň arasynda bolsa ilkinji uniwersiteleriň sanawynda we ykdysady ugur boýunça dünýäde ilkinji uniwersitetiň sanawynda telefon türkmen politehniki institutynyň gurluşy fakultetler we kafedralar nebit we gaz fakulteti himiýa tilsimaty we ekologiýa fakulteti binagärlik gurluşyk fakulteti inžener mehanika fakulteti nebit senagaty fakulteti balkanabat şäheri türkmen politehniki institutynyň ylmy ugurlary türkmen poliltehniki instituty garaşsyz baky bitarap türkmenistanda öňdebaryjy inžener tehniki ýokary okuw mekdebidir milli hünärmenler şu esasy ugurlar boýuça taýýarlanylýar türkmen politehniki institutynyň fakutetlerinde sany şol sanda i balkanabatda pudaklaýyn ylmy merkezler işleýär nebit we gaz fakultetiniň ylmy merkezi şol sanda balkanabatdaky nebit senagaty fakultetiniň ylmy merkezi kompýuter tilsimaty we dolandyryş fakultetiniň ylmy merkezi önümçiligiň ykdysadyýeti we dolandyrylyşy ylmy merkezi himiýa tilsimaty ekologiýa fakultetiniň ylmy merkezi inžener mehaniki fakultetiniň ylmy merkezi binagärlik gurluşyk fakultetiniň ylmy merkezi türkmenistanyň prezidentiniň nji ýylyň nji iýunyndaky türkmenistanda ylym ulgamyny kämilleşdirmek hakynda kararyna we nji ýylyň nji ýanwaryndaky karary bilen tassyklanan türkmenistanda ylmy işgärleri taýyarlamak hakynda düzgünnama laýyklykda türkmen politehniki institutynda ylmyň birnäçe ugurlary boýunça aspirantura we doktorantura açyldy türkmen politehniki institutynyň ylmy işler boýunça nji okuw ýyly üçin iş meýilnamasyna laýyklykda institutda nji ýylda sany temalar boýuhça ylym barlag işleri alnyp barylýar institutyň professor mugallymlary talyplar bilen bilelikde ylmyň we tehnikanyň iň bir wajyp meseleleri boýunça ylmy işleri geçirilýär ylmy işlere institutyň professor mugallymlarynyň den talyplaryň bolsa dan gowragy işeňňir gatnaşýarlar türkmen politehniki institutynyň professor mugallymlarynyň we talyplarynyň türkmenistanyň prezidentiniň ýanyndaky ylym we tehnika baradaky ýokary geňeş tarapyndan geçirilen döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän ylmy barlag işleriň bäsleşigine hödürlän aşakdaky işleri ýeňiji boldular institutda alnyp barylýan ylmy işler önümçilik bilen baglanyşdyrylan türkmengaz türkmennebit döwlet korporasiýalarynyň türkmenbaşynyň nebiti gaýtadan işleýän zawodlar toplumynyň daşoguztransgaz guramasy gamyşlyjanebit edarasynyň tabşyryklary boýunça ylmy işler ýerine ýetirildi we ylmy netijeler önümçilikde doly ulanylýar institutda ýerine ýetirilýän ylmy işleriň esasy maglumat çeşmeleri türkmen politehniki institutynda döredilen internet merkezi baky beýik serdarymyzyň tagallasy esasynda türkmenistanda ornaşdyrylan iň täze kämil tilsimatlaryň ýazmaça beýanlary poçta arkaly institutyň kitaphanasyna alynýan daşary ýurtlarda çap edilen iň täze kitaplardyr dünýäniň öňdebaryjy tilsimatlaryny öwrenip olary türkmenistanda ornaşdyrmagyň esaslaryny düzüp şol tilsimatlary has hem kämilleşdirmek we täze tilsimatlary oýlap tapmak hem de şol esasda tehniki ugurlar boýunça milli hünärmenleri ýetişdirmek institutda alyp barylýan ylmy işleriň esasy ugruny kesgitleýär türkmen döwlet ulg w rgtnşy instituty ýyl da döredildi türkmen döwlet ulg w rgtnşy instituty ürkmenistan yň ähli ulaglar we aragatnaşyk ulgamy üçin ýokary bilimli hünarmentleri taýýarlanýan merkezidir talyplara hünar bermage kafedra gatnaşyar institutyň fakultetinde ä golaý talyp okaýar institutyň kafedralarynda dan gowrak mugallymlar zähmet çekýärler olaryň si ylymlaryň doktory we professorlar si ylymlaryň kandidaty we dosentler talyplar bilen sapak geçirmeklige ministrlikleriň müdirlikleriň we ylmy barlag institutlarynyň alymlary we hünarmenleri hem gatnaşýarlar nji ýyldan bäri institutyň demir ýol aragatnaşyk ulag gurluşygy we ykdysadýet fakultetinde türkmenistanyň demir ỳol ministrliginde işlemek üçin orta bilimli hünärmenleri hem taýýarlanylýar institutyň okuw we material tehniki bazasy yyl yyldan berkeýär sapaklar täze enjamlar we abzallar bilen üpjin edilen laboratoriýalarda we kabinetlerde geşirilýär ylmy ugurlar institutyň alymlary tarapyndan alnyp barylýan ylmy barlag işleri ulag we aragatnaşyk sistemasynda tehniki progresi çaltlandyrmaga dürli konstruksiýalaryň desgalaryň tygşytlylygyny we ygtybarlygyny ýokarlandyrmaga gün energiýasyny ulanmaga bazar gatnaşyklary şertlerinde hojalyk strukturalaryň has peýdaly mehanizmlerini işläp düzmeklige tebigy sredanyň ekologiýa ýagdaýyny gowulandyrmaklyga gönükdirlendir barlaglaryň belli bir bölegi ýokary okuw jaýlarynda okuwyň guralyşyny we planlaşdyrylyşyny kämilleşdirmek meseleleri ýaşlary watany söymek ruhunda terbiýelemek bilen baglanşyklydyr türkmenistanyň prezidentiniň kubogy türkmenistan futbol federasiýasyna degişli futbol basleşigi şu ýyl bu kubogyn njisi geçirilyar we altyn medal alan mün kümüş medal alan we bürünç medal alan bolsa eýesi bolar bu ýyl ýaryş baýdak aýynyn i y arasynda geçiriler ona gatnaşjak toparlar hazir doly belli dal emma kubogyn guramaçylary dürli döwletlerden topara çagyryş hat iberdiler ahli oýunlar aşgabatda köpetdag stadionynda geçirildi we olara janköýerler gaty gyzyklanma bildirdiler grupba a grupba b ahli oýunlar aşgabatda köpetdag stadionynda geçirildi we olara janköýerler gaty gyzyklanma bildirdiler grupba a grupba b ahli oýunlar aşgabatda köpetdag stadionynda geçirildi we olara janköýerler gaty gyzyklanma bildirdiler grupba a grupba b paraw balkan welaýatynyň serdar öňki gyzylarbat etrabynda oba serdar şäherinden kilometr günbatarda dagyň eteginde ýerleşýän bu oba bilen dag aralykda gadymy paraw käbir çeşmelerde ferawa diýen şäheriň galyndylary bar bu ýerde iki sany gümmezli gubur şu wagta çenli saklanyp galypdyr olardan bir kilometr çemesi uzaklykda dagyň belent gaýasynda xi asyra degişli hasap edilýän ýer bar obanyň üstüne abanyp duran daga partaw par dagy diýilýär şu ýerdäki paraw parawata parawbibi partaw diýen ýerleriň şeýle de obanyň deňesindäki gumda gazylan par atly gadymy guýynyň we obanyň atlaryna esas bolan par sözi iranileriň par parn taýpasynyň adyndandyr diýlip hasap edilýär gadymy iranli parfiýa döwletiniň adynda da parlaryň etnik ady duş gelýär paraw öz döwründe adybir welaýatyň merkezi bolupdyr dehistan dehista n etrek derýasynyň aşak akymlaryny öz içine alýan sebit balkan welaýatynyň etrek etrabynda madaw obasynyň kilometr demirgazyk günbatarynda ýerleşýän şähristanlyk geçmişde gadymy welaýat we onuň adybir merkezi bu ýer dehistan diýilmeginiň sebäbi ol ýerde dah taýpalarynyň ýaşanlygyndandyr bu köne şähristanlyk iki at bilen maşat misserian ýa da dehistan diýlip tanalýar dehistan diňe bir iki ýüz gektar meýdany tutýan orta asyrlaryň paýtagt şäheri bolman eýsem galalar ulgamyny we ownukly irili obalaryň toplumyny özünde birleşdirýän gür ilatly tutuş welaýatdyr hazar deňziniň kenarynyň köpetdagyň baýyrlaryna çenli uzalyp gidýän günorta gündogar bölegi häzirki döwrüň geografiki kartalarynda misserian düzlügi diýlip atlandyrylýar gadym zamanlarda girkaniya ady bilen meşhur bolan bag bakjaly uly oazis hem bolupdyr ol demirgazyk eýranyň gürgen jülgesini özüne birleşdirýän giň medeni ulgamyň bir bölegi hasaplanypdyr xx asyrda bu düzlük adamlar tarapyndan özleşdirilmändir ýagny birmahallar ilatyň tuluşlygyna göçüp gideli bäri adam aýagyny sekmedik çölüstanlygyň topragy deslapky durkuny saklap galypdyr şeýlelikde binagärlik sungatynyň çylşyrymly suwaryş ulgamynyň birmahalky özleşdirilen ekinzarlyklarynyň we bossanlyklarynyň taryhyny özünde jemleýän dehistanyň düzi biziň günlerimize şol mes topragynyň bereketi bilen gelip ýetipdir bu etraplarda suwarymly ekerançylyk işleri köp asyrlaryň dowamynda yzygiderli alnyp barlypdyr arheologlar oba hojalyk işleriniň gözbaşyny bürünç asyryndan biziň eýýamymyzdan ozalky ii asyr alyp gaýdýanlygyny we uzak wagtlyk xvi asyra çenli dowam edenligini kesgitlediler biziň eýýamymyzdan ozalky i asyrda bu ady agzalýan oazis uly horezmiň tabynlygyna degişli ekeni soňra beýik aleksandryň we onuň mirasdüşerleri selewkidleriň döwründe grekleriň basyp alyşlaryny başdan geçirýär parfiýalylaryň golastyndaka bolsa güýçli depginde gülläp ösýär gündogara agalyk etmek ugrunda rim imperiýasy bilen elmydama bäsleşip gelen öz döwründe çäksiz kuwwatly hasaplanan parfiýa patyşalygynyň hökümdarlary arşakidler dahlaryň ýagny sak massaget taýpalaryndan gaýdýan gadymy milletiň nebereleridir ähtimal bu ülkäniň ady hem şol dah sözünden gelip çykan bolsa gerek dogry alymlar dehistan sözüniň gelip çykyşyny başgaça hem düşündirýärler olaryň pikirine görä gadymy şäheriň ady deh diýen pars sözi bilen baglanyşyklydyr deh sözi parsça oba il diýmegi aňladýar gönümel manysy bolsa obalaryň ýurdy diýmekdir sasanylaryň hökümdarlygy wagtynda bu künjeklere türkler aralaşyp ugraýar we eýran dünýäsinden aleksandryň diwary diýlip atlandyrylan beýik seňňer arkaly bölünip aýrylýar bu seňňere başgaça gyzylalaň hem diýýärler ol baryp ha parfiýalylaryň dolandyran zamanlarynda gurulýar gyzylalaň gürgen derýasynyň akabasy boýunça kilometre çenli uzap gidýär we hazar deňziniň kenaryny köpetdag bilen birleşdirýär beýik hytaý diwaryna kybapdaşlykda bu diwar birnäçe asyrlap pars döwletiniň demirgazyk künjeklerini daşky hüjümlerden goramak wezipesini ýerine ýetirýär we bu töwereklere kese ýerlileriň göçüp gelmegini gözegçilikde saklamagy üpjün edýär araplaryň basyp alyşlary başlananda dehistanyň ilat olara gaýduwsyzlyk bilen garşylyk görkezýär paýtagt şäheriň daşynyň gabawy esli wagt dowam edensoň ilat ahyrynda ýeňijileriň golastyna düşýär araplaryň goşuny bu şäheri harby goranyş bekedine öwürýär oňa täze er rabat ady dakylýar tutuş gürgen welaýaty arap diliniň gepleýiş kadasyna laýyklykda jürjan diýlip atlandyrylýar xi asyrda we xii asyryň birinji ýarymynda dehistan beýik seljuklaryň döwletiniň düzümine girýär hem de gülläp ösýän welaýatlaryň birine öwrülýär şol döwürlerde bu ýerde bişirilen kerpiçden ilkinji beýik ymaratlar salnyp başlanýar bu berk gurlan binalaryň harabaçylygy şu güne çenli saklanyp galypdyr şeýle hem senetgärligiň ussaçylygyň dürli dürli ugurlary giňden ýaýraýar arheologlaryň gazuw agtaryş işleriniň netijesinde tapylan ýüzüne her hili nagyşlar çekilen toýundan ýasalan gap gaçlar muny gönüden göni tassyklaýar seljuklaryň imperiýasy dargansoň dehistan horezm soltanlygynyň bir welaýatyna öwrülýär gürgenç häzirki köneürgenç şäheri horezmiň şol wagtky paýtagty ekeni bu döwür dehistanyň taryhynda şäher binagärligi babatda iň öňe gidişligiň gazanylan meşhur ýadygärlikleriň gurlan wagtydyr mongollaryň çozuşyndan soňra ozalky kerwen ýollarynyň gatnawy kesilýär we bu gözel ülke kem kemden gurpdan gaçyp çökýär bereketli topragy bol suw bilen üpjün edýän etrek derýasynyň gatlasynyň weýran bolmagynyň netijesinde dehistanyň düzlüginde ekerançylyk işleri başbitin ýatyp galýar misserianyň gadymy harabalyklary häzirki güne çenli dolulygyna saklanyp galan gorag diwary iki gatly galadan köp sanly garawul diňlerinden we çuň garymdan ybaratdyr bu desgalaryň galyndylarynyň ählisi şäheriň berk harby inženerçilik ulgamlarynyň esasynda gurlandygyna şaýatlyk edýär gadymy şähristanyň içki meýdanynda metr belentlige ýetýän dört sany minara şäheriň esasy böleginiň daşyna aýlanan diwar bilen goralýar daşdan hem seleňläp görünýär olaryň ikisi şol bir wagtda xiii asyryň başynda gurlan juma namazy okalýan metjidiň gönüburçly sütüni bolup hem hyzmat edýär olaryň arasyny birleşdiriji arka xx asyrda ýykylyp weýran bolupdyr ýöne bu ýerlere syýahat eden ilkinji fotoapparatly jahankeşde onuň suratyny alyp ýetişipdir bu taryhy suraty düşüren rus harby inženeri boris kastalskidir beýleki iki minaranyň bolsa sütünleri togalak bolup olaryň deslapky beýikliginiň diňe ýarpysy ýykylman galypdyr minaralaryň demirgazyk tarapda ýerleşýäni gurlan senesi boýunça iň gadymysydyr sütüniň ýüzünde sudury bozulmadyk ýazgylara görä ony uly metjit bilen bilelikde nji ýyllarda ussa aly ben ziýýad gurupdyr metjidiň jaýy soňra ýer bilen ýegsan edilipdir bu binalar abu jafar ahmet atly adamyň buýrmagy esasynda dikeldilipdir ikinji minara birinjiden ýyldan soň metr çemesi günortada ýokarda ýatlanyp geçilen metjidiň burçunda peýda bolupdyr ol howly şekilli sütünli galereýalardan ybaratdyr onuň esasy binasy üsti aýlaw görnüşinde ýapylan inedördül jaýdyr ýöne häzir onuň diňe iki sany gönüburçly sütüni galypdyr bu sütünler binýadyndan başlap tä depesine çenli bişen kerpiçden örülipdir we owadan çykgytlar diş diş kertikler bilen nagyşlanypdyr mawy reňkde syrçalanypdyr onuň bezeg işleri esasan ösümlikleriň şekilleriniň has çeperleşdirilen mysalynda ýerine ýetirilipdir arap hatynyň süýnmek nusgasynda horezm şasy muhammet ii niň we binagär ussalaryň atlary nagyşlanyp ýazylypdyr misserianda ýene de pesinden dört metjit gurlupdyr diýlip çaklanylýar olaryň ikisi şähristanyň içinde galan ikisi bolsa senetgärleriň ýaşaýan ýanaşyk obasynda rabatda ýerleşipdir demirgazyk rabatda gurlan juma namazy okalýan uly metjidiň kaşaň görnüşi diňe fotosuratyň üsti bilen bize gelip ýetipdir ol xx asyrda ýykylýar we haraba öwrülýär diňe alymlaryň irginsiz geçiren gazuw agtaryş işleriniň netijesinde beýleki minaralaryň binýadynyň sudurynyň üsti açylýar metjitleriň üçünjisiniň tapylmagyna bolsa xix asyryň ahyrlarynda we xx asyryň başlarynda bu ýerde barlag işlerini alyp baran rus alymlarynyň maglumatlary we fotosuratlary sebäp bolýar tutuşlygyna alanyňda binagärligiň taryhyny öwreniji akademik galina pugaçenkowanyň çaklamasyna görä dehislanyň binagärlik stiline sütünli gümmezli kompozisiýa bezege we boýag reňklere az üns berilmegi mahsusdyr bu sebitde binalaryň kaşaňlygy hem de owadanlygy esasan olaryň deňölçegli we köp nusgaly meýilnamalaşdyrylyşynyň esasynda gazanylypdyr gymmatly harytlardan ýüki ýetik kerwenler gündogardan günbatara gidenlerinde de yzyna gaýdanlarynda da dehistanyň üstünden geçipdirler bu gatnawlar ençeme asyrlap dowam edipdir şonuň üçin hem bu ýerde kerwensaraýlaryň köp gurulmagy düýbünden geň däldir aslynda dehistanyň oba şäherleriniň döremegine we ösmegine sebäp bolan esasy şertleriň biri hazar deňzi bilen köpetdagyň arasyndaky giňişlikden kerwen ýollarynyň geçmegidir xi asyryň ahyrlarynda tutuş horasana we onuň goňşy welaýatlaryna mahsus arhitektura binalarynyň myhmanhanalaryň ornuny tutýan jaýlaryň görnüşinde salynmagy aýratyn bellemäge mynasypdyr bu gönüburçly ýa da inedördül ýöne hökmany suratda deňölçegli gyradeň desgalaryň meýilnamalaşdyryş gerimi içki howlyny myhmanlar üçin özbaşdak ýatak jaýlaryny ammarlary dalbarlary eýwanlary we kerwene goşulýan mallar üçin ot iým saklanýan bassyrmalary telärleri göz öňünde tutupdyr dehistanyň gündogar rabadynda şeýle görnüşdäki iki sany uly kerwensaraýyň galyndysynyň üsti açyldy gadymy şähristanyň ýedi kilometr golaýyndaky köne öwlüýäniň çäginde orta asyr aramgähleriniň birnäçesi we maşat atanyň zyýarathana öwrülen kiçeňräk metjidi özüniň başky durkuny saklap galypdyr ýerli ilatyň zyýarata gelýän metjidi dörtgyraň bina bolup onuň üçegi gümmez şekilinde galdyrylandyr bu metjit ilkibada çig kerpiçden salnypdyr xii asyrda soňra hem orta asyrlaryň ahyrlarynda ähtimal xvii xix asyrlarda halys lagşansoň pagsadan galdyrylan metjidiň durky tutuşlygyna täzelenipdir onuň dörtgyraň jaýynyň daşyna bir gat bişen kerpiç örtülipdir we onuň üstünde täze gümmez galdyrylypdyr gaýta gaýtadan abatlaýyş işleriniň geçirilmegi hem de goşmaça jaýlaryň gurulmagy metjidiň başky keşbini düýbünden üýtgedipdir ýöne onuň içindäki ix x asyrlara degişli aýry aýry ownuk gurnawlar özboluşly oýulyp haşamlanan mährap we şuňa meňzeş mukaddes saýylýan zatlar ilkinji nusgasynda galdyrylypdyr mährap bir biriniň içine salnan üç gatly ösümlikleriň şeklinde nagyşlanan we hatdadyň arap elipbiýinde owadanlap ýazan çarçuwasyndan ybaratdyr ýaňy ýakynda medeni mirasy goramak boýunça halkara maksatnamasynyň çäklerinde türkmen hünärmenleri metjidiň mährabynyň onuň içki otagynyň durkuny täzelemek işine girişdiler şol bir wagtda hem metjidiň esasy girelgesiniň öňündäki gumaksy depede gazuw agtaryş işleri geçirildi bu gözlegleriň netijesinde metjidiň golaýynda dikeldilen ix asyra degişli minaranyň binýadynyň saklanyp galan bölegi tapyldy şeýle hem bu ýerde bir metr çemesi çuňlukda hojalyk howlusynyň ýykylmadyk diwary tapyldy deňölçegli sünnälenip meýilnamalaşdyrylan howlynyň ortasynda ajaýyp serhowuz gurlupdyr howlynyň gapdalynda ýerli dini jemagaty düzýän sufiý alymlarynyň mejlishana jaýy hanaka ýerleşipdir xi xii asyrlarda dehistanda sopuçylyk taglymatynyň muşdaklarynyň uly topary ýaşapdyr olaryň gündelik durmuşda ulanan serişdeleri arheologiki tapyndylaryň uly kolleksiýasyny düzýär bu tapyndylar agyr degirmen daşlaryndan başlap tä bürünç çyralara toýundan ýasalan gap gaçlara we hoşboý ysly atyrlaryň aýnadan ýasalan çüýşelerine çenli uly sanawdan ybaratdyr maşat gonamçylygynda saklanyp galan dört sany atsyz aramgäh nji ýylda olar ýedi sany ekeni bişen kerpiçden xi xii asyrlarda salnypdyr olaryň ählisiniň üstünde gönüburçly ýa da tegelek görnüşdäki gümmezler bar bu aramgähler şeýle nusgadaky desgalar üçin seýrek duş gelýiin uly göwrümleri boýunça beýlekilerden düýpli tapawutlanýarlar olarda bezeg maksatly tegelek ýa da gapyrga şekilli diňjagazlar ulanylypdyr daşky diwarynyň käbir ýerlerinde alebaster suwagynyň yzlary häli häzirem galypdyr pagta gowaça hasyly bolup tekstil pudagynda giňden ulanulýan tebigy süým türkmenistan da pagta öndürilmegi esasan hem sssr döwründe iň esasy ekerançylyk ugurlarynyýň biridi pagta gowaça hasyly bolup tekstil pudagynda giňden ulanulýan tebigy süým türkmenistan da pagta öndürilmegi esasan hem sssr döwründe iň esasy ekerançylyk ugurlarynyýň biridi pagta süýüme baha berilende şeýle enjamlar ulanylýar hil barlaýjy enjamlar ölçeg uzynlyk süýümleriñ toparlaýyn berkligi uzynlyk berklik deñölçeglilik mikroner reñk hapalyk berklik uzalma inçeligiñ we ýetişigiñ utgaşdyrylan barlagy shirley hapa ölçeýji hapalaryñ mukdary el bilen ştapel uzynlyk çyglyk ölçeýji çyglyk ýagtylyk we sarylyk reñk polýarizirlenen ýagtylykly mikroskop ýa da casricaire testi ýetişik hile baha bermegiñ zerurlygy we standart howa şertleri çig malyñ hiline baha bermek şular ücin gerek dokma materiallaryñ üstünde fiziki tejribeler testler geçirilende şeýle standart howa şertler üpjün edilmeli diñe çig malyñ häsiýetlrini bilemek ýeterli däldir onuñ hil görkezijilerini dolylygyna peýdalanmak üçin giñ tejribe we çuñ bilim gerek bolup durýar käte süýümiñ diñe bir görnüşini ýa da partiýasyny ulanyp islenen hilli önümi almak bolanok şeýle ýagdaýlarda dürli çig malyñ görnüşlerini we partiýalaryny saýlap ulanmaly bolýar eger baha dogry berlen bolsa girdejiler artar şeýlelikde hile baha bermek bu düşewüntlik üçin zerur işdir ol hem müşterileri oñat hilli ýüplük bilen kanagatly etmegine ýardam edýär hünärmenler süýümi el bilen ýa da göz bilen barlap çig malyñ hiline ýeterli dogrylyk bilen baha berip bilýärler emma soñky zamanalar hvi ýaly kämil esbaplaryñ döredilmegi bilen satyn alynýan süýümiñ hilini goşmaça hil barlaýjyl enjamlar bilen barlamak maslahat berilýär hil barlaýjy enjamlar çig mal satyn alynanda süýümiñ hili barada we şol süýümiñ gerek hilli ýüplügi çykarmaga ýaramlylygy barada dogry karar etmek üçin köp maglumat berip bilýärler birinji bilen üpjün edijini ýa da agenti dogry saýlamaly satyn alyjy diñe baglanşdyrylýan kontraktda gowy şertleri üpjün etmek bilen çäklenmän üpjün edijiniñ ynamlydygyny barlamaly kä bir üpjün edijiler ýa da agentler bazarlardaky bahalar galanda belli bir bahana bilen çig maly üpjün etmekden boýun gaçyrýarlar ýa da pes hilli çig maly üpjün edip başlaýarlar az sanly üpjün edijileri bilen ýa da pagta söwdasy bilen meşgullanýan abraýly söwda edaralaryñ wekilleri agentleri bilen uzak möhletleýin gatnaşyk dikeltmek amatly bolýar olar adatça bazardaky hiliñ we bahalaryñ ýagdaýlary barada ygtybarly maglumat berip bilýärler şeýlelikde satyn alyjy akylly kararlary edip bilýär köp tebigy süýümler meselem pagta zawod ýaly önümçilik şertlerinde öndürilýän önümler däldir şonuñ üçin satyn alyja bagly bolan üpjün ediji rugsat edilýän çäklerde üýtgeýän oñat hilli çig maly wagtynda getirip bilmeli satyn almakdan öñürti satyjyñ aýdan bahasyndan başga da goşmaça çykdajylary göz öñünde tutmaly eger çig malyñ hiliniñ agramyñ we daşalma wagtynyñ üstünde dawa çyksa satyjylar köplenç ony derrew we dostluk bilen çözmäge ymtylýarlar eger dawa başga bir araçynyñ arbitratoryñ garamagyna geçirilse araçynyñ karary derrew güýje girmeli talaplary we islegleri mydama üýtgäp duran bazar şertlerinde çykaryljak önümiñ hilini dogry saýlamaly satyn alyjy haýsy ýüplük nomerini egirjekdigi barada dogry karar etmeli satyn alyjy önümçilik meýilnama plan boýunça öndürilmeli ýüplügi çykarmak üçin süýümiñ nusgasyny ulanyp biler köp egirmeçiler egirijilik ukybyny doly ulanmaýarlar meselem ne üçin ýaraýan pagta ne üçin ulanylýar kä bir egirmeçiler artykmaç egirýärler meselem olar ne üçin ýaraýan pagtany alýarlar we ony ne ýüplügi çykarmak üçin ulanýarlar emma gowy hili üpjün etmek üçin hem de çig mala edilýän çykdajylary iñ pes derejede saklamak üçin iñ amatly nomer saýlanmaly kä bir egirmeçiler çig malyñ iki ýa da ondan köp görnüşini satyn alyp olary garyşdyrýar onuñ üçin süýüm bilen ýüplügiñ häsiýetleriniñ özarabaglanşygyny gowy bilmeli satyn alyjy süýümiñ hiline baha bermek üçin çuñ bilimi we tejribäni gazanan bolmaly tejribehanalaryñ laborator enjamlarynda edilýän barlaglar diñe el bilen edilen barlaglaryñ dogrylygyny barlamak we tassyklamak üçin ulanylmaly uzynlyk bu süýümiñ iñ möhüm hil görkezjisidir ol täsir edýär uzynlyk öndürijilige üzülmeler sany galyndylaryñ sany we berilmeli towlaryñ sany arkaly täsir edýär mm den gysga süýümler önümçilikde galynda bolup ýitýärler mm den gysga süýümler ýüplügiñ berkligine ýardam etmän diñe ýüplügiñ dolylygyny üpjün edip bilýärler pagta süýüm inçelik ýüplügiñ kese kesiginde näçe süýüm sygyp bilýändigini kesgitleýär şonuñ üçin ol möhüm görkezjidir kese kesige mümkin boldukça has köp süýümler sygdyrylmaly ýüplügiñ kese kesiginde inçe süýümleriñ has köp sanynyñ ýerleşişi süýümler näçe inçe bolsa şonça da kese kesikde olaryñ sany artar ýüplügiñ deñölçegliligi gowulandyrylar emma has inçe süýümler añsat nepsleri emele getirip bilýärler süýümleriñ inçeligine göni däl baha bermek üçin çyzykly dykyzlyk ulanylýar dürli ýurtlarda bu ölçeg üýtgeşik bolýar uniwersal ölçeg hökmünde dteks ýüpek önümçilikde denier pagtada mikrogramm inch ýaly ölçeg birlikleri ulanylýar pagta süýümiñ inçeligi köplenç mikroner ölçegi bilen ölçenilýär we alnan netijelere görä inçelige şeýle baha berilip biler inçelik mikroner baha pagtada inçelik bilen ýetişik bir wagtda mikroner usuly bilen ölçenilýär mikroneriñ bahalary pagtañ dürli görnüşleri üçin aralykda üýtgäp biler adatça mikroner görkezjini pagtañ inçeligi hem de onuñ pylan nomerli ýüplügi çykarmaga ýaramlylygy boýunça baha bermek üçin ulanýarlar mikroneriñ öz barlaýjy enjamy bar ilki bilen gowy tüýdülen we arassalanan pagtadan silindrik şekilli dykyzlanan nusgasy taýýarlanylýar agramy gr soñ nusga mikroner enjama goýulýar şol ýerde onuñ içinden belli basyş bilen howa geçirilýär nusgadan geçýän howanyñ mukdary süýümleriñ inine bagly bolup durýar howanyñ akymy rotor görnüşli ölçeýji bilen ölçenýär emma mikroner inçeligiñ we ýetişikligiñ utgaşdyrylan görkezjisi bolandygyny ýatdan çykarmaly däldir her pagtañ görnüşi üçin öz amatly mikroner bahasy bar ýagny mikroner seresaplyk bilen ulanylmaly pagtañ inçeligi gowaçañ görnüşine hem ýetişikligine bilelikde bagly bolup durýar şu iki sebäpleriñ haýsysynyñ täsiri ulydygyny bilmeli mikroner ýaly süýümleri köpçülikleýin ölçeýän enjamlardan daşary ýeke süýümleriñ inçeligini bir birden ölçeýän usullar bar ýöne olar agyr we çykdajyly bolýarlar sebäbi ynamly netijeleri almak üçin has köp sanly süýüm bir birden ölçenilmeli mikroner bolsa dürli usullaryñ arasynda iñ ýönekeý añsat we seretmäge amatly bolan esbapdyr meşgur hvi enjamy hem mikroner barlaglary geçirip bilýär berklik halkara pagta söwdasynda köplenç lb inch bir kwadrat duýmiñ funtlarda bolan agramy bilen añladylýar bu ölçeme pressley atly enjam arkaly amala aşyrylýar pressley görä süýümiñ berkligine şeýle bahalar berilip biler pressley usulyna tapawutlylykda stelometer we hvi ulgamynda berkligi ölçemek üçin g teks ölçeg birligi ulanylýar pagta süýümiñ berkligi g teks aralykda bolýar gowy pagtada berklik g teksden aşakda bolmaly däldir kä wagt süýümleriñ berkligi cn teks birliklerde ölçenilýär pagta süýümleriñ berkliklerine şeýle baha berilýär berklik has berk ýüplükler çykarmak we ýokary işleniş tizlikleri saýlamak üçin süýümiñ zerur häsiýetidir elastiklik uzalma ýüplügiñ üzülen wagty uzalmasyny kesgitleýär we ýüplügiñ sezewar boýlan agramlaryna garşy durmak häsiýetine täsir edýär bu görkezji pagta üçin ýüñ üçin aralykda bolýar üzülme uzalmasy bilen üzülme berklik bir wagtda ölçenilýär süýümleriñ uzalmasynyñ artykmaç bolmagy hem dokma önüm üçin gowy zat däldir çüñki bu ýagdaýda çekim işler agyrlaşýar ýetişiklik pagta süýüminiñ sellýuloza gatlaklaryñ galyñlygy bilen bagly şol gatlaklar süýümiñ galyñlygy bilen baglylykda näçe uly bolsalar şonça da süýüm has ýetişen hasaplanylýar ýetişik dürli himiki usullar bilen kesgitlenýär eger sellýuloz gatlagy hiç emele gelmedik bolsa bu süýüm öli diýilip hasaplanýar olar gaty inçe bolýarlar ýetişik boýajylyk ukyba uly täsir edýär sebäbi pagta önümler boýalanda boýag maddalar sellýuloza bilen baglanşdyrylýar ýetişmedik ýa da öli süýümler boýagy gowy almaýar we hile ýaramaz täsir edýärler ýetişiklige baha bermek üçin ýetişiklik gatnaşygy iñlisçe maturity ratio ulanylýar pagtadaky tozanlar dürli mikroskopik bölejiklerden durup emele gelýärler tozanlar önümçilikde hapalyk saglyga zyýan rotor egirmede üzülmeleriñ artmasy ýaly meseleleri ýüze çykarýar tozanlaryñ ölçegine baglylykda olar şeýle toparlara bölünip bilerler şirelik önümçilikde uly meseleleri döredip bilýän süýümiñ aýratynlygydyr ony dürli himiki metodlar arkaly kesgitlemek mümkin bolýar elläniñde ýakymlygy eger süýüm elläñde ýylmanak duýulsa onda bu süýümden has ýylmanak ýüplügi çykaryp bolar ýylmanak ýüplükden has gowy matalary dokap bolýar reñk pagta süýüm synplaşdyrylanda möhüm bir görkezjidir çüñki pagtañ reñkine seredip onuñ keseli geçiren ýa da geçirmedigini ýagşyñ aşagyna düşendigi barada bilip bolýar pagtañ reñki başga da köp hil görkezjiler bilen berk baglanşyklydyr pagta egirme fabriklerde garyşdyrylanda reñk tapawut ýüze çyksa önüm ala bolar abraž hadysasy reñke baha berilende iki ölçeg ulanylýar rd ýalpyldy we b sarylyk bu bahalar kalorimetrde nickerson hunter ýa da hvi enjamynda tapylýar söwdada reñke baha berlende şeýle toparlara bölüniş ulanylýar pagta süýüme synp klass berilende reñk hapalyk we çigitden arassalanmagyñ hili göž öñünde tutulýar synp näçe ýokary bolsa şonça da ýüplügiñ daşky görnüşi gowy bolar we az galyndy emele geler her ýurtda dürli synplaşdyrma ulgamlar ulanylýar gda ýurtlarynda sowt soýuzdan galan sortlara bölünişi ulanylýar abş de we türkiýede bölüñiş şeýledir awiasion dwigatel uçurylýan enjamlary uçarlary dikuçarlary dirižabllary herekete getirmek üçin hyzmat edýän ýylylyk dwigateli awiasion dwigatelden onuň bökdençsiz işlemegi maksimum kuwwatly bolmagy ýangyjy az harçlamagy gabarasynyň kiçi bolmagy we ş m talap edilýär asyryň başlaryndan ii jahan urşunyň soňuna çenli uçuş enjamlarynda köplenç porşenli awiasion dwigatel ulanylýardy porşenli awiasion dwigatel işleýiş prinsipi we gurluşy boýunça awtomobil dwigatelinden tapawutlanmaýar emma uçuş enjamlarynyň tizligine bolan talabyň artmagy we gazturbina awiasion dwigateliniň peýda bolmagy bilen ol ulanyşdan galýar häzirki zaman uçuş enjamlarynda gazturbina awiasion dwigateliniň turbowintli twd turboreaktiw grd we iki konturly turboreaktiw dtrd görnüşleri ulanylýar turbowintli awiasion dwigateliň turbinasy ýangyjyň emele getiren ýylylygynyň köp bölegini mehaniki işe galan bölegini bolsa gaz akymynyň kinetik energiýasyna öwürýär turbowintli awiasion dwigateliň işleýiş shemasy boýunça howa akymy diffuzorda tizligiň zarbyna gysylýar we kompressora barýar kompressorda howa esse gysylyp ýanyş kamerasyna barýar ýanyş kamerasynda howa forsunkadan pürkülýän ýangyç bilen garyşýar we tutaşyp ýanýar ýanmak netijesinde emele gelen gaz tizligi ulaldýan enjamyň soň bolsa turbinanyň piljagazlarynyň üstünden geçýär we giňelmek bilen turbinany herekete getirýär turbinada alnan mehaniki iş kompressory we winti aýlamaga harç edilýär aýlaw sanyny peseltmek üçin awiasion dwigateliň oky bilen wintiň arasynda reduktor goýulýar winti aýlamaga turbinanyň mehaniki işiniň takmynan harç edilýär turbowintli awiasion dwigateliň tizligi km s çenli ýetýär turboreaktiw awiasion dwigateliň winti we reduktory bolman onda ýylylygyň diňe kompressory aýlamaga gerek bolan bölegi mehaniki işe öwrülýär galan bölegi bolsa reaktiw soplo arkaly howa ýaýraýar soplodan çykýan gazyň ägirt uly kinetik energiýasy bolup onuň garşysyna şonça da reaktiw güýç döreýär ol reaktiw güýje bolsa turboreaktiw dwigateliň çekiş güýji diýilýär iki konturly awiasion dwigatel ses tizligine golaý tizliklerde örän amatlydyr we häzir giňden ulanylýar awiasiýada awiasion dwigateliň başga görnüşleri hem ulanylýar awiasiýa latyn dilinde avis guş ýeriň töweregindäki howa giňişliginde howadan agyr enjamlarda uçuş asyryň ýyllarynda awiasiýada uçarlar dikuçarlar we planerlar ulanylýar awiasiýa raýat awiasiýa hem de harby awiasiýa bölünýär raýat awiasiýasyna transport sanitar türgenleşik sport awiasiýasy hem de ýörite niýetlenen oba hojalyk awiasiýasy aerofotosýomka aragatnaşyk geologiki aňtow balyk promyselleriniň aňtowlary we ş m awiasiýa girýär howa ýollary boýunça ýük daşamak we ýolagçylary regulýar gatnatmagy üpjün etmek üçin raýat awiasiýasynyň ygtyýarynda turboreaktiw tubowintli we wintomotorly uçarlaryň dikuçarlaryň parky uçuşlary üpjün edýän dolandyryş hyzmatlary hem de radiotehnik meteorologik ýagtylyk tehniki serişdeleri aerodromlar we aeroportlar bolýar rus alymy m w lomonosow ýylda pružin bilen tow berilýän dikuçaryň modelini gurupdyr we şeýle enjamyň uçup biljekdigini praktikada subut edipdir ýylda russiýada deňiz ofiseri a f možaýskiniň howada uçýan snarýad diýip atlandyran enjamy üçin patent berlipdir asyryň ahyrlarynda we asyryň başynda öňde barýan döwletleriň alymlary awiasiýa barada köp sanly teoretiki hem eksperimental gözlegler geçirip başlaýarlar rus alymy prof n ýe žukowskiý we onuň okuwçysy akad s a aplygin aerodinamika ylmynyň ösmegine aýgytly goşant goşýarlar ýylda moskwa döwlet uniwersitedinde žukowskiniň inisiatiwasy boýunça russiýada ilkinji gezek aerodinamik turba gurulýar amerikan mehanikleri doganlar u we o raýt ilkinji bolup uçara içinden ýandyrylýan dwigatel goýdular ýylyň bitaraplyk aýynyň sine olaryň kerosin bilen işleýän dwigatelli uçarynyň ilkinji uçuşy üstünlikli geçdi ýylda moskwanyň eteginde kuçinoda aerodinamik institut döredildi awiasiýa beýik watançylyk urşy döwründe hem ösdi bu döwürde dürli tipli harby uçarlar döredildi meselem la ýak mig pe il tu we başgalary wintsiz işleýän kuwwatly we ýeňil reaktiw dwigateliň döredilmegi awiasiýada tehniki öwrülişigiň başlangyjy boldy eýýäm ýyllaryň ii ýarymynda sssr de angliýada germaniýada italiýada we abş da reaktiw dwigatelleri döretmegiň üstünde uly işler geçirildi ýylyň baýdak aýynda kosmos gämilerini dörediji s p korolýowyň serediň konstruksiýasy boýunça ýasalan sk raketoplanynda lýotçik w p fýodorow sssr de ilkinji reaktiw uçuşy amala aşyrdy beýik watançylyk urşundan soňky döwürde sssr de awiasiýa has güýçli ösüp başlady ýyllaryň ortalarynda uçarlaryň uçuş tizligi km s ýetdi graždan awiasiýasy sssr iň bitewi transport sistemasyna girýär aeroflotyň döredilmegi w i leniniň ady bilen baglanyşyklydyr ýylyň baýdak aýynyň na graždan awiasiýasynyň dörän güni hasaplanýar çünki şol gün w i leniniň inisiatiwasy boýunça ýurdumyzda graždan howa flotunyň graždan awiasiýasynyň soweti döredildi tiz wagtdan moskwa we nižniý nowgorod aralygyna ilkinji kadaly howa ýoly açylýar ýylda şol ýol boýunça ýolagçy gatnadyldy ondan bäri takmynan ýarym asyr geçdi şol döwür içinde ýurdumyz kuwwatly awiasiýaly döwlete öwrüldi häzir h h nyň pudaklarynda graždan awiasiýasynyň hyzmatlaryndan peýdalanylýar beýik watançylyk urşundan soňky döwürde harby awiasiýa bilen bir hatarda bütin dünýäde graždan awiasiýasy hem güýçli ösüp başlady ýyllaryň ortasynda orunly li samolýotyň duglas ds firmasynyň amerikan lisenziýasy boýunça gurulmagy sssr de graždan awiasiýasynyň ösmegine ýardam etdi ilýuşiniň iki motorly il soňra kämilleşdirilen il samolýotlarynyň döredilmegi bilen sssr de graždan awiasiýasynyň uruşdan soňky ösüşi başlandy reaktiw tizlikli ýolagçy samolýotlarynyň ilkinji uçuşlary iňlisleriň kometa samolýotynda ýylda sowet tu samolýotynda bolsa ýylda amala aşyryldy ýyllarda il tu şonuň ýalyda o k antonowyň konstruktorlar býurosynyň kollektiwi tarapyndan an an ýolagçy samolýotlary döredildi fransiýada gurlan turboreaktiw ýolagçy samolýoty karawella iki konturly dwigateli fýuzelýažyň guýruk böleginde ýerleşdirilýän samolýotlary döretmegiň başlangyjy boldy ýylda sssr de antonowyň konstruksiýasy boýunça dünýäde iň uly an anteý transport samolýoty guruldy anteýde her biriniň kuwwaty müň at g deň bolan sany turbowintli dwigatel ýerleşdirildi ol t peýdaly ýüki müň km aralyga km s tizlik bilen äkidip bilýär ýylyň oktýabrynda bu samolýotda t ýüki m ýokary götermek boýunça rekord goýuldy ýylda üç reaktiw dwigatelli tu samolýoty ilkinji uçuşy amala aşyrdy bu samolýot ýolagçyny km s tizlik bilen müň km çenli aralyga äkitmäge niýetlenendir tssr de ilkinji howa ýoly ýylda türkmenabat daşoguz aralygynda açyldy aşgabatda birinji gezek ýylda samolýotlardan njy transport otrýady düzüldi ýylda ant samolýotynda pilot n s mineýew bortmehanik k i krukowskiý bilen bilelikde garagumyň üstünden km uzaklygy gonman uçmaklygy başardy ýylda balaşow şäherindäki lýotçikler taýýarlaýan mekdebi gutaran türkmen ýigidi anjan amanow howa korabllaryny sürüp başlaýar ondan bäri köp ýyl geçdi we samolýotyň şturwalyna ençeme ýaş türkmen ýigitleri geldiler k m garajaýew myrat aşyrow beki meňliýew annaguly nowruzow we başgalary indi birinji klasly howa laýnerlerini sürýärler häzirki döwürde howa ýoly tssr boýunça ýolagçylary gatnatmakda köp ulanylýan ýollaryň biri hasaplanýar ýyldan tssr de ýörite ulanylýan kiçi awiasiýa ösüp başlaýar respulikada howa transporty çalt depginler bilen ösýär ýylda howa transporty boýunça müňe golaý ýolagçy gatnadylan bolsa ýylda gatnadylan ýolagçylaryň sany mln dan hem geçýär howa ýolynyň seti ep esli giňeldi täze howa ýollary aşgabat kiýew aşgabat leningrad aşgabat almaata aşgabat nowosibirsk we beýleki ýollar döredi awiasiýa respublikanyň h h nyň pudaklaryna giňden ornaşyp oba hojalygynda geologlaryň gözleg işlerinde täze nebitli gazly ýerleri özleşdirmekde ilatyň jan saglygyny goramakda we ş m giňden ulanylýar awiatorlar uralyň sebagatyny gaz bilen üpjün edýän ojak gaz çeşmesini özleşdirmekde hem uly goşant goşdular awiasiýa medisinasy medisinanyň awiasiýa uçuşlary medisina hyzmaty bilen üpjün edýän bölümi onuň wezipesi harby sport we transport awiasiýasynyň spesialistleriniň zähmet şertlerini öwrenmekden olaryň saglygyny gorap saklamak üçin profilaktik çäreleri işläp düzmekden gigiýena kadalaryny berjaý etmekden ybaratdyr awiasiýa ylmynyň ösmegi bilen birlikde awiasiýa medisinasy hem ösüp kämilleşdi bu bolsa has ýokary belentliklerden çalt uçmak bilen baglanyşykly problemalary çözmekde awiasiýa ylmyna köp kömek berdi sssr de awiasiýa medisinasynyň düýbi ýylda sarisyn häzirli wolgograd şäheriniň goralýan günlerinde tutuldy şol wagt lýotçikleriň saglygyna gözegçilik etmek üçin awiasiýa bölümlerine wraçyň ştaty berildi häzirki zaman şertlerinde awiasiýa medisinasy atm nyň ýokary gatlaklarynyň adam organizmine edýän täsirini öwrenýär atm basyşy we kislorodyň parsial basyşy peselen halatlarynda lýotçiklere kadaly işlemäge mümkinçilik berýän çäreleri işläp düzýär adam organizminiň ýokary tizlige has çydamly bolmagynyň çärelerini häzirki zaman samolýotlary heläkçilige duş bolan wagtlarynda olaryň inž tehn sostawyny ýolagçylaryny halas etmegiň ýollaryny öwrenýär ol awiasiýa gullugyndaky adamlaryň saglyk ýagdaýyna edilýän talaby kesgitlemek lýotçikler sostawynyň ýaşaýşyny dynç alşyny we iýmitini öwrenmek wezipelerini ýerine ýetirýär awiasiýa medisinasy umumy medisina metodlary bilen bir hatarda özüne degişli metodlary hem ulanýar soňky ýyllarda awiasiýa medisinasyndan özbaşdak pudak hökmünde kosmos medisinasy bölünip aýryldy awitaminoz gr a ýoklygy aňladýan ownuk bölek witaminler organizmde witaminler ýetmezligi zerarly döreýän kesel bu keseli ilkinji gezek ýylda rus wraçy n i lunin açdy ol awitaminozy ak syçanda tejribe geçirmek bilen ýüze çykarypdyr adamda a witamini ýetmese gije körlük d witamini ýetmese rahit we rr witamini ýetmese pellagra keselleri döreýär awitaminoz keseli haýwanlarda hem bolýar meselem uly mallarda a witamini ýetmese olar iç taşlaýar ýaş mallar göýdük ösýär haýwanlarda sygyrda goýunda guşda we beýleki oba hojalyk mallarynda b witamini ýetmese olaryň nerw sistemasynyň işleýşi bozulýar awitaminoz keseliniň döremezligi üçin adamlara we haýwanlara dürli witaminlere baý bolan iýmitler berilmelidir hem de bu barada profilaktik çäreler görülmelidir serediň gipowitaminoz awksentýewskiý konstantin alekseýewiç ix xi sowet harby işgäri türküstanda graždanlyk urşuna aktiw gatnaşyjy ýyldan sskp çleni ol wologda gub synyň staryý kunož obasynda dogulýar ol ýyldan başlap goşunda gulluk edýär ýylda wladimir pyýada goşun uçilişesini gutarýar ol twer we wologda gub larynda sowet häkimiýetini gurmaklyga gatnaşýar ol ýylda wologda gub synyň harby komissariatynyň soňra ýaroslawl harby okrugynyň komissary bolýar ol graždanlyk urşunyň frontlarynda njy armiýanyň komanduýuşisi gündogar frontuň günorta toparynyň rew harby sowetiniň çleni nji armiýanyň rew harby sowetiniň çleni türküstan frontunyň komanduýuşisiniň orunbasary m w frunzäniň egindeşi bolýar ol ýylda zawolžýe harby okrugynyň we nji zähmet armiýasynyň goşunlaryna awgust oktýabr aýlarynda njy armiýanyň goşunlaryna komandirlik edýär soňra günorta frontuň komanduýişisiniň kömekçisi bolýar ol ýyllarda ukraýina we krym goşunlarynyň komanduýişisiniň orunbasary ýylyň iýul awgust aýlarynda uzak gündogar respulikasynyň baş komissary we harby misnistri bolýar ol ýyllarda korpusa komandirlik edýär ýyllarda türküstan frontunyň goşunlarynyň ýyldan orta aziýa harby okrugynyň komandiri bolup basmaçylygy derbi dagyn etmeklige ýolbaşçylyk edýär ýyllarda gyzyl baýdakly kawkaz armiýasynyň komanduýişisi bolýar ýylda otstawka çykýar ol iki gezek gyzyl baýdak ordeni we özssr niň zähmet gyzyl baýdak ordeni bilen sylaglanýar ata gowşudow türkmen halkynyň görnükli ýazyjylarynyň biri bolup ýyllar aralygynda ýaşap geçipdir ol hekaýa powest roman ýazmaklyk bilen meşgullanypdyr perman romany ýazyjy nji ýylda aşgabat şäheriniň golaýyndaky büzmeýin obasynda eneden dogulýar atanyň ejesi belli ertekiçi aýal ogulgerek eje bolupdyr ýaşlykda ogulgerek eje öz ogluna rowaýatdyr ertekiler aýdyp beripdir şeýlelikde atada halk döredijiligine we çeper edebiýata söýgi döräpdir ol ilki oba mekdebini tamamlaýar soňra mugallymçylyk kursunda okaýar ol nji ýylda sowet partiýa mekdebinde okaýar ol şol döwürde gyzyl puluň gullary atly pýesasyny ýazýar nji ýyldan başlap moskwadaky gündogar zähmetkeşleriniň kommunistik uniwersitetinde okap başlaýar bu ýerde okamak onuň gözýetimini giňeldýär rus edebiýatyna bolan söýgini döredýär türkmenistanda kadr ýetmezçilgi sebäpli atany moswkadaky uniwersiteti gutarmanka işe çagyrýarlar ol nji ýylda ýaş kommunist gazetinde işläp başlaýar nji ýyllar aralykda magaryf işlerinde işleýär nji ýylda sowet türkmenistan gazetiniň edebi işgäri bolup işleýär nji ýylda ýolumy düzetdim azaşan yzyny tapdy ýaly hekaýalary ýazýar nji ýylda türkmen döwlet ylmy derňew dil we edebiýat institutynyň ylmy işgäri bolup işleýär ol şonda halk döredijiligini toplamak bilen meşgullanýar ata gowşudowyň perman romanynda gökdepe söweşi tragediýasy hakyky teswirlenip görkezilýär ýöne romany çap etmeklik sowet döwründe senzura ugraýar we romanyň ilkinji baby bütünleý ýogadylýar galan baplaryny ata gowşudow aradan çykansoň ýazyjy nargylyç hojageldiýew ýolbaşçylyk edip çap etdi onuň bu eseriniň käbir bölümleri njy ýyllarda sowet edebiýaty žurnalynda çap edilýär muňa garamazdan ýazyja öz kitabynyň çap edilişini görmek miýesser etmeýär beýik watançylyk urşundan öň başlan romanyny uruşdan soň tamamlaýar gökdepe galasynyň basylyp alnyşy barada gitmesi sebäpli onuň romany çap edilmeýär munuň sebäbi bolsa şol wagta çenli gozgalmaýan gökdepe söweşi barada giňişleýin maglumat berilmegi we rus türkmen dostluguna zeper ýetmesi şüwhesi bilen onýyllar soň ýagny njy ýylda kitap görnüşinde çap edilýär eserde öwezmyrat batyr dykma serdar kany batyr nepes hal molla stepan aga gutlymyrat seýitmyrat beg perman ýaly gahrymanlar hereket edýär kitapda bu ýokardaky gahrymanlaryň üsti bilen gökdepe galasynyň söweşden öňki we soňky yagdaýy sosial deňsizlik ýaly meseleler gozgalýar hydyr derýaýew sowet döwründen türkmen dil biliminiň meseleleri bilen irki wagtlardan bäri gyzyklanan lingwistleriň biri türkmenistanyň halk ýazyjysy türkmenistanyň ylymlar akademiýasynyň korrespondent agzasy dosent ol nji ýylda mary raýonynyň egrigüzer obasynda daýhan maşgalasynda dogulýar ol ýerde bir ýyl okandan soň onuň okap başlan inprosy daşkent şäherine göçürilýär h derýaýew njy ýylda inprosy tamamlap orta bilimli mugallymlyk diplomyny alýar ony inprosuň özünde mugallym edip alyp galýarlar h derýaýew mugallymçylyk işine nji ýylda başlaýar şol ýyl ol orta aziýanyň profkursunda okadyp başlaýar nji ýyllarda ol orta aziýa döwlet uniwersitetiniň pedfakynda okaýar ony nji ýylda tamamlap aşgabada gelýär ol aşgabat döwlet pedagogik institutynda ilki assistent soň dosent wezipesinde işleýär nji ýyldan başlap kafedra ýolbaşçylyk edýär hydyr derýaýew türkmenistan ssr ylymlar akademiýasynyň dil bilimi institutynda ilki kiçi ylmy işgär soňra uly ylmy işgär wezipelerinde işleýär ol türkmen diliniň taryhyna degişli birnäçe makalalar ýazýar olaryň arasynda geljek zaman işliginiň käbir meseleleri türkmen diliniň taryhynyň meseleleri magtymgulynyň eserleriniň gözleginde diýen ýaly gyzykly meseleleri orta atýan makalalar bar soňky ýyllarda h derýaýew çeper döredijilik işi bilen çynlakaý meşgul bolup başlady ol türkmen sowet edebiýatyny täze proza drama poeziýa eserleri bilen baýlaşdyrdy ýazyjynyň meşhur ykbal romany ganly penjeden ady bilen nji ýylyň oktýabrynda çap bolup çykýar awtor soň ganly penjeden atly romanyny täzeden işläp njy ýylda ykbal ady bilen neşir etdirdi ýazyjynyň mähri hojanepes atly belli drama eserleri mollanepes adyndaky akademiki drama teatryň sahnasyndan düşmän gelipdir edebiýat meýdanynda bitiren hyzmatlary üçin ol lenin ordeni bilen sylaglandy njy ýylda hydyr derýaýewiň türkmen sowet dil bilimine türkmen sowet edebiýatyna goşan goşantlaryny nazarda tutup tssr ylymlar akademiýasy ony korrespondent agzalyga saýlady ýazyjy dosent hydyr derýaýew döwletiň ýazyjylar soýuzynyň işine işjeň gatnaşdy hydyr derýaýew nji ýylda aradan çykdy teatryn sahnasynda kinonyn ekranynda turkmenin bay dunyasini acyp gorkezyan nusgawy keshpleri janlandyryan artistlerin biri hem hommat mullukdir turkmen sungatynyny turkmen sungatyny osdurip dunya derejesine cykaran halypalaryn biri bolan hommat mullugin doredijilik yolunda yashlar ucin nusga alarlyk bay tejribe bar ol paytagtymyz asgabatda dogulyp nji orta mekdebinde orta bilim alyar bir gezek hommat synpdashlary bilen turklmen dowlet akademiki drama teatryna bazar amanowyn goyan keymir kor oyunyna tomasha etmege baryar onun anynda turkmenin taryhy shahsy bolan keymir korun nedir shanyn koshgune gelip ona oz ulkesinin adaty boyunca salam bersi sahrayy turkmenlerin adyndan bashyny belent tutup gurleyshi ozmejek yz goyyar bu oyun ona guycli tasir edip dunya akyl yetirishini cunlashdyryar asyl shol oyundan son yash yigit hommat teatra gatnamasyny yygjamladyar her gezek sahnada oyun bashlanynda onun yuregi telwas tapyp gowni gahrymnlar bilen den deprenyar artistin hyjywly howesi bilen doran bu duygular ony moskwanyn teatral sungaty institutyna getiryar ol turkmen teatrlary ucin mundan on onlarca artistleri tayyarlan professorlar b w bibikow bilen o i pushowanyn sungat ussahanasynda talim alyar tejribeli mugallymlar hommat mullukde tebigy zehinin bardygyna goz yetirip ony terbiyelemage bashlayarlar hommat mulluk nji yylda teatral instituty tapawutly tamamlap geleninden sonra bir mowsum mollanemep adyndaky turkmen dowlet akademiki drama teatrynda ishleyar turkmenintanyn gahrymany gurbansoltan ejanin adyny goteryan jemgiyetcilik syyasy we edebi ceper zurnal ma ýa ku ly ýe wa d maý türk me nis ta nyň gah ry ma ny türk me nis ta nyň halk ar tis ti aş ga bat şä he ri niň büz me ýin et ra byn da ene den do gul dy nji ýyl lar da mosk wa nyň p i çaý kows kiý adyn da ky döw let kon ser wa to ri ýa syn da okap ope ra teat ry nyň aý dym çy sy hü nä ri ni ele al dy ma ýa ku ly ýe wa nyň aja ýyp se si ar tist lik ze hi ni dra ma uky by aý dym çy ze na na uly meş hur lyk ge tir di ol öz aý dym la ry bi len dün ýä ýü zü ne aý la nyp türk men aý dym saz sun ga ty bi len ta nyş dyr dy ol zäh met ýo lu na nji ýyl da mag tym gu ly adyn da ky türk men döw let aka de mi ki ope ra we ba let teat ry nyň ikin ji de re je li ar tis ti bo lup baş la dy türk me nis ta nyň gah ry ma ny türk me nis ta nyň halk ar tis ti saz ly sah na da aja ýyp keşp le riň en çe me si ni dö re dip hal ky my zyň çyn ýü rek den söý gü si ne ab ra ýa hem de hor ma ta my na syp ho lan ar tist türk men ope ra sy nyň ady ro wa ýa ta öw rü len aý dym çy sy ma ýa ku ly ýe wa nji ýy lyň nji ap re lin de ýa şyn da ara dan çyk dy in gadymy dowurlerden irki orta asyr eyyamyna cenli pul dolanysygy adamzat jemgiyetinin taryhy innan durli gornusli cesmelerden alynan esasy maglumatlary arheologiya etnografiya edebiyat maglumatlary we beyleki maglumatlary owrenyar pullaryn we pul aylanysygynyn taryhy ol yada beyleki wakalar taryhy sahsyyetler dini dusunjeler ykdysady syyasy we jemgiyetcilik durmusy hakyndaky bilimlerin in mohum cesmelernin biridir pullaryn taryhy munun ozi bir ya da beyleki bir dowletlerin bolandygyny yeketak sayady bolup duryarlar sebabi wagt diyilen zat beyleki medeni yadygarliklere rehim etmandir sonun ucin de saylyklar bolmadyk bolsa adamzat oz gecmisini kop sanly oran mohum wakalaryndan bihabar bolardy komekci taryhy derslerin arasynda numizmatika ayratyn orun tutyar bu soz numizma diyen sozden gelip cykyar we sayy pul diymegi anladyp su ylmyn saylar hakyndaky ylymyn ady bolup hyzmat edyar uzak gecmisde adamlaryn arasynda alys calys edilen wagtynda onun owezini tutup biljek ayratyn haryda pula isleg dorandir arheologlar gazyw agtarys islerini gecirenlerinde sol yerlerde balykgulaklardan merjenlerde haywanlaryn dislerinden yasalan monjuklary we basgada toyundan yasalan onumleri tapyarlar alymlar sol zatlaryn gowy saklanyp galandygyna uns berip olaryn dine bezegler hokmunde ulanmandyklaryna sayatlyk edyar olaryn hut pul hokmunde peydalanandygy subut edilyar arheologik tapyndylar boyunca pikiri yoredeninde kauri diyen deniz balykgulaklary pulun ornuny tutujy bolup cykys edyar onun ozune cekijiligi we oz eyeciliginde olary edinmek islegi bu harydy ilki basky pullara owrupdir kauri balykgulaklary xx asyra cenli hem afrikanyn hem de gunorta aziyanyn halklarynyn we taypalarynyn kopusi tarapyndan haryt pullar hokmunde peydalanypdyrlar turkmenistanyn caklerinde olary hatda sayylyklaryn eyyam pul hokmunde haryt pullary sowdadan gysyo cykarylan wagty bolan b e vii x asyrlaryna cenli dowre degisli medeni gatlaklardan hem tanayarlar ilkinji saylyklar b e cenli vii asyra degislidir olaryn kici aziyada lidiya diyen grek dowletinde zikgelap baslapdyrlar olar altynyn hem de kumsi elektro tebigy erginden tayyarlanylypdyr gresiya tabyn bolan saherlerin arasynda sowda isi calt osupdir ilki basda mis we burunc cybyjaklary ahliumumy denecer baha hokmunde ulanylypdyr bir neme sonrak bu cybyjaklary takyk belli bir agram boleklerine bolup baslapdyrlar metalyn agramyny we arasalygyny gorkezmek ucin bolsa olara tagma basyp baslapdyrlar sular yaly cybyjaklaryn dessejigi drahma dessejik diyen grek sozi bilen atlandyrylyk baslanypdyr bu soz hem dunyade ilkinji saylyklaryn adyna owrulipdir merkezi aziyanyn ep esli bolegi hususanda hazirki turkmenistanyn cakleri b e cenli iv vi asyrlarda ahemenidlerin dowletinin duzumine giripdir ol yerde b e cenli vi asyrdan baslap ilki altyn sonra bolsa kumus saylyklar zikgelenip baslapdyr ahemenidler dowletinin saylyklarynyn dolansykda bolandygy hakynda ynandyryjy maglumatlar hazire cenli hem yok ahimenidlerin kuwatly dowleti b e cenli iv asyryn ahyrynda aleksandr makedonskinin gosunynyn zarbasy astynda synypdyr b e cenli beyik serkerde tutus uc yyllap merkezi aziyany boyun egdirmek bilen mesgullanypdyr yenlis diyen zady bilmedik beyik serkerde oz obrazyny hudaylasdyrypdyr we gerakl yaly hudaylaryn nesli hasaplanypdyr sonun ucin saylyklarda hokumdar sir tuwalgasy diylip atlandyrylyan tuwalgaly sekillendirilipdir gadymy rowayatlara gora gerakl basabas sowesde siri yenipdir we onun dersini geyipdir ozune huday gerakla denesdiren aleksandr makedonskinin yeniji kesbi hem saylyklarda sekillendirilipdir umuman alanynda hakyky taryhy sahsyyetin sekili saylyklarda ilkinji gezek aleksandr makedonskinin yorusleri dowrunde peyda bolupdyr b e cenli nji yylda parfiyanyn sasy arsak diyip jar edilyar arsak sonra parfiya dowletini ruhy paytagty sol dowletin salarynyn yadygarliklerinin yygnalyan yeri bolan nusay galasyny ozune paytagt edinyar parfiya dowletinin sayycylyk sungaty yurdun yasan wagtynyn butin dowamynda anyk resmi hasiyete eye bolupdyr sebabi sayylyklar sanyn adyndan zikgelenipdir parfiyanyn sayylyklarynda dowletin syyasy taryhy aydyn gorkezilipdir ol bolsa esasanam rowayatlarda gorkezilyar arsak derejesi gorkezilmedik ilkinji sayylyklaryny cykaranyndan son yuzune grekce sa arsak birneme sonrak bolsa allanyn nazar salan sasy arsak diyen sozleri yazylan sayylyklary cykaryar turkmen kusan saylyklarynyn hazynalary turkmenistanda amyderyanyn orta hem de asaky akymynyn sebitlerinden tapyldy hazirki atamyrat etrabynyn turkmen kusan salygynyn duzumine girendigi subut edildi turkmen kusan sayylyklary dili hem de yuzundaki yazgylary babatda oran durli durlidir turkmen kusan yazuwynyn esasyna grek elipbiyi goyulupdyr b e cenli iii asyryn baslarynda iv asyryn ahyrlarynda agirt uly gonsy dowletler bolan turkmen kusan salygy hem de parfiya pese dusyar olaryn ozalky mulkleri taze kuwwatly dowletin sasanidlerin imperyasynyn awuna owrulyar turkmen kusanlarynyn ozalky mulklerinde sasanidlerin bellan hakimleri turkmen kusan salary berkarar bolyar olar merkezi aziyanyn sayycylyk isinde oran gyzykly hadysa bolan altyn kumus hem de mis saylyklaryny cykarypdyrlar sasanidler dowleti yyldan gowrak yasapdyr nji yyldan nji yyllara cenli sasanidlerin dowrunde nji asyrdan baslap feodalizm guycli osupdir artasir i mirasduserleri sasanidler dowletinin sahynsahlary sapur i nji yyllar sapur ii nji yyllar yezdigerd i nji yyllar gundogarda hem de gunbatarda ustunlikli uruslaryn birnacesini alyp barmak bilen oz serhetlerini gineldipdirler sasanidlerin sayylyklary altyndan hem de kumusden zikgelenipdir sayylyklary zikgelemegin sasanidler dowrunde oran uly mocberde yola goyulanlygy bellap gecmek zerurdyr ol dowletin saylyklary oz eyyamynyn aydyn yadygarlikleridir dowletin yasamagynyn ahyryna cenli zikge hanalaryn yuz yigrimisi uznuksiz islapdirler olar aziyanyn bazarlaryna saylyklaryn millionlarcasyny iberipdirler murgap deryasynyn orta we asaky akymynda yerlesyan welayat margiana aheminidler dowletini salaryndan baslap sasanidlerin sahynsahlaryna cenli hemme wagtda gadymyyetin ahli hokumdarlarynyn goz diken yeri bolupdyr bol hasylly toprak mylayym howa yokary medeniyetin sowdanyn hunarlerin merkezi hokmunde margiananyn ir osmegine yardam edipdir merw hazirki bayramaly saheri margiananyn paytagty bolupdyr ol adamlaryn yyldan hem gowrak wagtlap yasan gadymy saheri hokmude belli bolupdyr merwin oz zikgehanasy bolmandyr dine b e cenli i asyrda parfiyanyn gullap osen wagtynda merwde zikgelenen ilkinji saylyklar peyda polupdyr merwin saylyklary tehniki taydan yerine yetirilisinin yokary hilliligi bilen tapawutlanypdyr olaryn duzuminde yokary hilli kumus bolupdyr bu bolsa zikgelemegin usulynyn osusinde ep esli ustunliklerin bolandygyny sayatlyk edyar b e i asyrynda margiana kop mukdarda mis we burunc saylyklary zikgelemage girisyar olar esasan welayatyn hem de onun towereklerinin ownuk sayylyklara bolan islegini kanagatlandyrmaga niyetlenipdir merwde yokary hilli saylyklary zikgelemegin dabi ence yyllap saklanypdyr merwde zikgelenen sonky saylyklar margiananyn temirlenlerin dowletinin duzumine giren wagty bolan xv asyra degislidir bu yagday bolsa merwin zikgehanasynyn bir yarym mun yylyn dowamynda nesilden nesile gecirilen oran uly ussatlygyna sayatlyk edyar matematiki logika umumy ýa da formal logika diýlip atlandyrylýan ylmyň bir bölegidir umumy logika gadymy döwürde yüze çykyp oýlanmagyň pikirlenmegiň dünýä akyl yetirmegiň kanunlaryny we görnüşlerini öwrenýän ylymdyr matematiki logikanyň aňyýetleri we usullary diňe bir informatika matematika fizika biologiýa ýaly ylymlarda däl de eýsem tehnikada pedagogika psihologiya hukuk we dil ylymlarynda ykdysadyýetde hem peýdalanylýar matematiki logikanyň esasy düşünjeleriniň biri pikir aýtma düşünjesidir ýa çyn ýa da ýalan bolan sözleme tassyklama pikir aýtma diýilýär meselem ýönekeý san aşgabat garaşsyz baky bitarap türkmenisitanyň paýtagty pikir aýtmalardyr her bir pikir aýtma çyn ýa da ýalan bahany alyp bilýär hiç bir pikir aýtma şol bir wagtda hem çn hem ýalan bolup bilmeýär käbir pikir aýtmalaryň çyndygy ýa da ýalandygy häzirlikçe bize belli bolman bilýär emma oňa garamazdan olary biz pikir aytma hasaplaýarys sebäbi barlag netijesinde tassyklamanyň çyndygyny ýa da ýalandygyny anyklap bolýar a ýalan pikir aýtma b şu gün magtymguly aýynyň si çyndygy ýa da ýalandygy anyklanmaly pikir aýtma ç ýönekeý san çyn pikir aýtma d ýel öwüsdi haçan we nirede öwüsdi e ýoluň ini m haýsy ýol her bir sözleme pikir aýtma diýip bolmaýar mysal üçin sorag ýa da ýüzlenme sözlemleri pikir aýtma däldir sebäbi olaryň çyndygy ýa da ýalandygy barada kesgitli bir pikir aýdyp bolmaýar meselem sen haýsy klasda okaýarsyň ýaşasyn parahatçylyk diýen sözlemler pikir aýtmalar bolup bilmeýärler çyndygy ýa da ýalandygy barada goşmaça maglumat talap edýän sözlemlere hem pikir aýtma diýip bolmaýar matematiki logikada pikir aýtmanyň çynlyk bahasy diýen düşünje girizilýär pikir ýtmanyň çynlyk bahasy çyn we ýalan sözler bilen ýa da we sifrler bilen bellenilýär borjak otýabany we medeni ösümlikler watanmyzyň düzlüklerinde daglarynda çemenliklerinde çöllerinde her dürli ösümlikler ösýärler hemme ýerde diýen ýaly ösümliklere duş gelmek bolýar turkmenistanyn collerinde sazak gandym cerkez selin yalu osumlikler daglarynda arca kerkaw agaclary tokaylarynda toranny yylgyn gamysh sahra yerlerinde gyrtyc dele gyyak we beyleki osumlikler osyarler bularyn hemmesi adam tarapyndan ekilman ozleri gogeryan osumliklerdir sunun yaly osumliklere yabany osumlikler diyilyar halk hojalygy u peyd osumliklerin peydalysy oran kopdur mysal ucin gyrtyc yylak yandak we beyleki osumlikler haywanlara ot iym bolyar yabany osumliklerin birnacesi dokma we kagyz senagatynda cyg mal bolup hyzmat edyar olardan gamyshy galmay yekeni we beylekileri gorkezmek bolar yabany osumliklerin arasynda dokma senagatynda yun yupek we yupluk sapaklaryny boyamak ucin gerekli renk beryanleride kandir ona copboya yshgyn sozen cerke we beylekiler mysal bolup biler enceme yabany osumliklerden adamyn keseline melhem etmek ucin dermanlyk maddalar alynyar ona boybodranl buyan kakilik oty keyik oty we beylekiler mysal bolup biler adam yabany osumliklerden ysmanagy bowursleni hozy we beylekileri iymit ucin peydalanyarlar olarda sheker yag belok we witminkop bolyar yabany osyan arca dagdan yylgyn we beyleki uly we gyrymsy agaclar yangyc gurlushyk serishdesi hokmunde we agacgosh mebel yasamak ucin peydalanylyar enceme yabany osumliler kopdur we heniz olar doly owrenilen daldir yudumyzdaky yabany osumliklerin gurlushy yashayshy hem de hojalykdaky ahmiyeti alymlar tarapyndan owrenilyar yabany osumlikleri owrenmekde hem de olaryn arasyndan peydalysyny gowy miwelisini ot iymlik gok ekinlik we dermanlyk osumlikleri golap tapmakda ylmy gozegcilikler gecirilyar gowacanyn we beyleki ekinlerin arasynda hashal otlar hem osyar olar kokleri biulen yzgara yokumly maddalary we topraga dokyan dokunlerimizi sorup almak bilen ekine kop zyyan yetiryarler yone bulara butinley zyyanly osumlik diyip bolmayar sebabi olaryn arasynda dermanlyk ot iymlik gornushlerem bar hashal otlar hem oz gezeginde dem alyan howamyzy arassalamaga gatnashyarlar yabany osumliklerin arasynda manyrsak cakjagundaz yaly zaherlinlerem bar bilmezlikden adam we haywan olary iyende beden zaherlenyar shonun ucin zaherli osumliklerde aga bolmaly zaherli osumliklerden derman tayyarlanylyar diymek osumlikleri zyyanly we peydaly toparlara bolup bolmayar ekeni butinley peyda getirmeyan osumlik yokdur osumliklerin gurlushyny osush ayratynlyklaryny onat owrenmek zerurdyr adam tarapyndan osdurilip yetishdirilyan gok bakja ekinlerine ir iymishli agaclara bezeg ucin ekilyan gullere derman tayyarlamak ucin ekilyan osumliklere medeni osumlikler diyilyar adam olary ekip suwaryp dokunlap yumshadyp hashal otlardan we kesellerden gorap osdururip yetishdiryar bugdaydan kunjiden kelemden uzumden we beyleki medeni osumliklerden corek topragyny gok onum tagamly yag gok onum miweler alynyar gowacanyn we kenebin hasyly senagatda gymmatly cig mail hokuminde peydalanylyar dalije mash yorunja mallar ucin yokumly ot iymdir kocelerin ugurlarynda seyil baglarynda yashaysh jaylarynda towereklerinde otyrdylan durli agaclar shaherlerimize shahercelerimize we obalarymya gork bertar olar howany arassalayarlar tozany saklayarlar diymek adamyn durmyshynda osumliklerin bicak uly ahmiyeti bardyr tebigat adama ummasyz gin meydanlary gullap duryan baglary tokaylary mes toprakly yerleri ecildi shonun ucin hem biz bu baylyga eyecilik gozi bilen seredip ayap saklamalydyrys turkmenistanda tebigaty gorap saklamak barasynda yurdumyzyn omurlik prezidenti beyik saparmyrat turkmenbashy enceme kanun cykardy bu kanunlar dowletimizin tebigy baylyklaryny gorap saklamaklygyna we olardan dogry peydalanmaklyga uly uns berilyanligine shayatlyk edyar beyik saparmyrat turkmenbashy ozunin mukaddes ruhnama kitabynda turkmen taryhynyn durnuklylygyny turkmen yashayshynyn taryhy goelligini bir zatda goryarin bizin milletimiz oz yashayshyny tebigatda garshylyk gorkezmek onun garshysyna cykmak usulynda dal de tebigat bilen sazlashyk esasynda gurnapdyr diyip bizin ata babalarymyzyn tebigata we onun baylyklaryna uly sarpa goyandyklaryny we olary ayawly saklamaga calshandyklaryny gorkezyar hem de tebigatyn baylyklaryny gorap saklamaga cagyryar dj tansçy raper sazanda ok atyjy at çapyjy masgarabaz driftçi uçarman maşyn ussa diş soguryjy arhitektor santehnik pensioner gurbanguly mälikgulyýewiç berdimuhamedow nji ýylyň fewral aýynyň de prezident saýlawynda bikanun prezident hökmünde öz özüni saýlady nji ýylyň njy iýunynda türkmenistanyň aşgabat oblastynyň gökdepe raýonynyň babarap obasynda doguldy şeýle hem nji ýylyň aprelinde türkmenistanyň ministrler kabinetiniň başlygynyň orunbasary wezipesine bellendi türkmenistanyň we daşary ýurtlaryň köp sanly ýokary ordenleri we medallaryny satyn aldy dünýäniň birnäçe uniwersitetleriniň we akademiýalarynyň hormatsyz doktory we akademigi boş wagtlary sport bilen we atçylyk sporty bilen meşgullanýar rus dilini bilýär nemes dilini bilýän kişi bolan bolýar maşgalaly serdar öweý adynda bir ogly we iki gyzy bar gyzlary we giýewiler halkyň puluna ýewropada keýp sürýärler türkmenistanyň döwlet howpsuzlyk geňeşiniň çözgüdi bilen njy ýylyň nji dekabryndan türkmenistanyň prezidentiniň we türkmenistanyň ýaragly güýçleriniň belent serkerdebaşysynyň wezipelerini wagtlaýyn ýerine ýetirdi dünýädäki iň zalym we iň erbet diktatorlaryň biri dünýä liderleriniň arasynda masgarabaz hökmünde hem tanalýar türkmenistanyň we daşary ýurtlaryň köp sanly ýokary ordenleri we medallaryny halkyň puluna satyn aldy dünýäniň birnäçe uniwersitetleriniň we akademiýalarynyň hormatsyz doktory we akademigi i prezidentlik möhleti fewral fewral ii prezidentlik möhleti fewral fewral iii prezidentlik möhleti fewral informatika informasiýa informatikanyň ilkinji we düýpli düşünjeleriniň biridir şonuň üçin informasiýa düşünjesine gysgaça kesgitleme bermek ýa da ony bir sözlem bilen beýan etmek mümkin däldir informasiýa informatio diýen latyn sözünden gelip çykýar we türkmen dilinde düşündirmek aýdyň etmek beýan etmek aýdyp bermek habarlylyk maglumatlylyk diýen ýaly manylary berýär biziň ýerine ýetirýän islendik işimiz haýsydyr bir habary maglumaty kabul etmek we peýdalanmak bilen baglanyşyklydyr meselem kitap gazet okamak surata telewizora seretmek we ş m arkaly biz habarlary maglumatlary kabul edýäris ýatda saklaýarys toplaýarys özümizçe gaýtadan işleýäris hem de başgalara ýaýradýarys hat ýazsak da telefonda gürleşsek de söhbetdeşimize haýsydyr bir habary maglumaty berýäris islendik meseläni çözmek üçin maglumatlar bilen işleýäris meseläniň şertinde berlen düşünjeden başlap nuň çözgüdinde täze bir düşünjä gelýäris habar bermeler önümçilikde we durmuşda ýazgylar we çyzgylar maglumatlar we hasabatlar jedweller tablisalar ýaly görnüşlerde hem duş gelip bilýärler çyzgylar we saz eserleri kitaplar we suratlar spektakllar we kinofilmler bularyň barysy da informasiýalaryň beýan edilşiniň görnüşleridir maglumat anyklyk we dolulyk gymmatlylyk we derwaýyslyk aýdyňlyk we düşnüklilik ýaly birnäçe esasy häsiýetlere eýedir işiň hakyky ýagdaýyny häsiýetlendirýän maglumat anyk maglumatdyr anyk däl maglumatyň nädogry düşünjelere ýa da nädogry çözüwlere getirmegi mümkin eger habar çözgüdi kabul etmek üçin ýeterlik bolsa onda ň doly maglumat diýilýär doly däl maglumat çözgüdi kabul etmekde ýa da ň düşünmekde kynçylyk döredýär maglumatyň gymmatlylygy onuň kömegi bilen nähili meseleleriň çözülişine baglydyr derwaýys maglumat şertleri üýtgäp durýan işlerde zerurdyr düşnüksiz sözler bilen aňladylan habar peýdasyz bolup biler berilýän maglumat habar aýdyň we düşňükli bolmalydyr maglumatlary dürli usullarda beýan edip toplap gaýtadan işläp we ýaýradyp bolýar adamlar özara dil ýa da ýazuw üsti bilen düşünişmeli bolanlarynda kesgitli harplardan düzülen elipbiýden sifrlerden dyngy belgilerinden we ş m peýdalanýarlar elektron hasaplaýjy maşynlarda islendik maglumaty beýan etmekde lik hasaplaýyş ulgamynyň we sifrlerinden düzülen belgiler toplumyndan peýdalanylýar diýmek kompýuter diňe ikilik sanlara düşünýär ýa da sifrleri bit binary digit ikilik sifr diýip atlandyrýarlar edil uzynlygyň metr wagtyň sagat massanyň kilogram we ş m arkaly ölçenilişi ýaly maglumatlaryň mukdary hem degişli ölçeg birlikleriniň kömegi bilen ölçenilýär bit maglumatyň mukdaryny ölçemegiň iň kiçi birligidir bitleriň kömegi bilen islendik belgini aňladyp bolýar eger şeýle bolýan bolsa onda näme üçin kompýuterde latyn a harpy ýazgyly düwmejik basylanda ekranda onuň şekili peýda bolýar ka häzirki zaman ehm leriniň köpüsinde her bir belgä bitleriň sekiz sanysyndan düzülen yzygiderlik degişli edilýär oňa belginiň ikilik kody diýilýär we baýt diýlip atlandyrylýar baýt byte diýen iňlis sözünden alnan baýt bit meselem latyn a harpy luk hasaplaýyş ulgamynda latyn b harpy luk hasaplaýyş ulgamynda san bilen belgilenýär her bir harpa sifre belgä dan e çenli aralykda üýtgeýän haýsydyr bir onlyk san görnüşinde kod degişli edilýär den uly sanlar bilen belgileri kodlamak mümkin däldir sebäbi bitleriniň hemmesi likler bolan san latyn a harpynyň basylmagy bilen kompýutere onuň ikilik sifrlerden düzülen kody baýty ugradylýar ýörite elektron shemalar şu kod arkaly a harpynyň duran ýerini tapýarlar we ony ekranda çap edýärler häzirki döwürde belgileriň sanysyny dan ä çenli sanlar arkaly kodirleýän ascii american standart code for information interehange kod jedweli ölçeg hökmünde peýdalanylýar onda dolandyryjy belgiler dan e çenli meselem enter we esc klawişleri degişlilikde we hyzmat ediji belgiler meselem boş ýer belgisi belgisi sifrler den ä çenli baş we setir latyn harplary degişlilikde den a we den ä çenli kodlanandyrlar belgileriň galan sanysy den ä çenli sanlar arkaly ölçeg hökmünde kesgitlenen däldir onda milli elipbiýler we käbir belgiler kodlanýarlar maglumatyň mukdaryny ölçemek üçin bit we baýtdan başga da has uly ölçeg birlikleri kbaýt mbaýt gbaýt hem ulanylýar informasion proses oguz han türkmenleriň iň gadymy hökümdary hasaplanýar ol örän uly giňiş topraklary öz içine alan oguzlaryň imperatorlygyny guran adamdyr gara hanyň ogly bolan oguz hanyň günlerimizden birnäçe müň ýyl ozal ýaşap geçendigi türkmen rowaýatlarydyr dessanlarynda agzalýar xi asyrda ýaşan alym mahmyt kaşgarly diwany lugat at türk atly eserinde türkmenleri oguz türkmenleri we garlyk türkmenleri diýip ikä bölýär oguz hanyň ogly gün han aý han ýyldyz han gök han dag han deňiz han we agtygy bolupdyr oguz türkmenleriniň boýy onuň agtygyndan öz köküni alyp gaýdýar we olaryň atlaryny göterýär beýik osmanly türkmen döwletiniň taryhçysy nyň bellemegine görä mukaddes gurhanda bellenilen atly keramatly adamyň oguz handyr sebäbi ol goşa şahly täji bilen tanalypdyr gün han ogullary aý han ogullary ýyldyz han ogullary üçok gök han ogullary dag han ogullary deňiz han ogullary professor öwez gündogdyýewiň ylmy makalasynda oguz han hakynda gyzykly maglumatlar bar beýik hun imperiýasyny esaslandyran mode niň şahsyýetiniň töwereginde indi ýylyň içidir gyzgyn jedeller dowam edýär şeýle gep gürrüňleriň döremegine bolsa gadymy hytaý kitaplaryny terjime etmekde ýakasyny tanadan iakinf biçurin sebäp boldy eýsem syrly dünýäň girdabyna düşen ol han kim bolupdyr orta aziýanyň territoriýasynda taýpalaryň we halkyýetleriň uly toplumy ýaşaýardy has ir döwürlerden bäri olar golaý we uzak aralyga göçüp gonup günbataryň we gündogaryň ýurtlaryny gorky astyna salýardylar şeýle taýpalaryň biri gowy durmuşyň gözleginde uzak gündogara aralaşypdyr özleriniň orta aziýaly garyndaşlaryny yzda galdyryp bu halk hytaýyň araçäklerinde peýda bolupdyr hytaýlylar olary hunnu diýip atlandyrar ekenler hytaýça hu hyrsyz nu gul diýmegi aňladýar professor a n bernştamyň tassyklamagyna görä hytaýlylar orta aziýanyň oturymly ilatyny şeýle at bilen tagmalapdyrlar hunlar eýýäm biziň eramyzdan öňki nji ýylda özbaşdak döwleti esaslandyrypdyrlar diýlip hasaplanýar hytaý çeşmelerinden görnüşine görä olar bu halka takmyman biziň eramyzdan öňki iii asyrdan uly üns berip başlapdyrlar şol döwre çenli ep esli güýç toplap özüni tutan hytaý imperiýasy öz serhetlerine howp salýan hunlaryň soňuna çykmagyň kül külüne düşýär b e öňki nji ýylda sin imperatory müň adamdan ybarat goşunyny hunlaryň üstüne ýollaýar derbi dagyn edilen hunlar çöle çekilýärler hun hökümdary tümen indi goňşy halklara elgarama bolan ile ýolbaşçylyk edýärdi beýleki aýalyndan bolan kiçi ogluny miras eýesi etmegi ýüregine düwen tümen uly ogly modeni ýuedžeý halkyna girewine berýär has beteri şeýtse bu halk modeni heläklär diýen bet pygyl bilen ýuedžeýleriň üstüne çozuş amala aşyrýar ýöne onuň bu pirimi başa barmaýar mode gaçmak başardýar uly oglunyň ugurtapyjylygyna haýran galan tümen ony müň atla baştutan belleýär şol uçurlar hun halky agyr günleri başdan geçirýärdi belli taryhçy l n gumilew şeýle ýazýar göräýmäge hunlaryň hemişelik tepbedi okalypdy ine haý diýmän olaryň goňşy golamlary hun çöllügini öz aralarynda paýlaşarly görünýärdi ýöne taryh bu meseläni özüçe çözdi ýaş harby ýolbaşçy atlylaryna söweş tälimlerini berip ugrady ol öz ýigitlerine ýaýdan şuwwuldap ses edýän ok atmagy öwredýär şeýle oklar türk guburlaryndan häzirem tapylýar ol öz ýaýyndan şuwwuldap ses edýän oky haýsy ýaňa gönükdirse nökerleri hem şol ýerini nyşana alyp atmaly ekenler buýrugy ýerine ýetirmedigiň başy ölümli bolupdyr ilki öz aty soň aýaly atasynyň aty onuň ýaýynyň okunyň pidasy bolýar buýrugy ýerine ýetirmekden boýun gaçyranlaryň kellesini almagy tabşyrýar şeýdip berk tertip düzgüni ýola goýan mode kakasyny tagtdan agdarýar kakasy ejeligi we inisi şol agdarylyşygyň pidasy bolýar b e öňki nji ýylda mode özüni hun imperiýasynyň hökümdary diýip yglan edýär ol hun uruglarynyň siniň başyny jemläp hun döwletini dikeldýär şu ýerde türkmenleriň ata babasy bolan oguz han barada aýdylýan hekaýatlardaky meňzeşlige üns bermezlik mümkin däl iakinf biçurin şeýle ýazýar mode aziýanyň taryhynda garahanyň ogly haýbatly oguz han ady bilen bellidir hondemiriň ýazmagyna görä garagumda göçüp gonup ýören garahan öz oglunyň täze dine uýup başga hudaýa ynanýandygyny eşidip gahar gazaba münýär ol ogluny öldürmegiň kül külüne düşüp ýöriş edýär ýöne oguz hanyň aýaly bu habary adamsyna ýetirýär garahan söweşde wepat bolýar oguz han bolsa tagta çykyp özüniň hökümdarlyk eden ýylynyň içinde tutuş türküstany dyza çökerýär abylgazy hanyň ýazmagyna görä özüni hökümdar diýip yglan eden oguz han hytaýyň serhetlerinde göçüp gonup ýören tatar hanyň dunhu üstüne ýöriş edip ony boýun egdirýär soňra hytaý imperiýasyny jürjüt we tangut hanlygyny basyp alýar şondan soň bolsa günortada mongoliýadan we günbatarda kaspi deňzine çenli ýaýran ähli raýaty eýeleýär atlarynyň bir biriniňkä meňzeş däldigine garamazdan mode şanýuý baradaky taryhy oçerkiň oguz han ady bilen berilmegi we döwrüň esasy wakalarynyň geliş tertibiniň dogrulygy abylgazy hanyň mamladygyny görkezýär hakykatdanam mode we oguz han bilen baglanyşykly wakalarda bir umumylyk bar mundan başga hem hunlar ähli taryhçylara anyk belli bolan ilkinji türki dilli halkdyr bu barada hiç kim ikirjiňlenmeýärdi gadymy türk runa ýazgyly hun medalýonynyň b e i asyry üsti açylansoň bolsa bu hakykat ýene bir ýola tassyk boldy bularyň üstüne mode tarapyndan birleşdirilen hun uruglarynyň we oguzhanyň ogullarynyň arasyndaky meňzeşligi hem goşmak gerek hun taýpalarynyň we oguzlaryň türkmenleriň tire taýpalarynyň adyndaky meňzeşlik hem ünsüňi çekýär häzir bize belli bolan hunlaryň maddy egin eşik haly we ruhy dini ygtykatlar we däp dessur medeniýetiniň diňe bir orta asyrlarda ýaşan oguzlaryň däl hat da häzirki zaman türkmenleriniň medeniýetine juda ýakynlygy barada öňem ençeme ýola gürrüň edilipdi dil öwreniji f hirtiň pikirine görä modeniň ady bagatur batyr türk sözüniň diňe hytaý transkripsiýasydyr hytaý dilinde r harpy düşürilýär şonuň üçinem batyr sözi badu ýa mode görnüşine eýe bolýar modeniň batyryň asly huan atly belli hun urugyna degişlidir a e bernştamyň bellemegine görä hu an ieroglifleriniň gadymy okalyşy üker öküz diýen formany berýär oguz ogur sözüniň fonetiki arhetipi hem öküz sözi bilen ýakyndyr a e bernştam şeýle netijä gelýär eger han begler urugynyň ady öküz bolan bolsa onda şol urugyň wekiliniň genealogiki nesilbaşysynyň öz şahsy adynyň ýany bilen urugynyň adyny ulanmaga hem doly haky bolupdyr mahlasy oňa at we familiýa edinmägä rugsat berilýärdi hawa hun taýpasynyň bileleşigini esaslandyran adamyň ady mode bolup familiýasy oguzdy sözme söz terjime edilende öküz pälwan diýmegiaňladýardy hunlaryň oguzlaryň tagtynyň eýesi bolandan soň mode döwleti berkitmek üçin gyssagly çäreleri durmuşa geçirip ugraýar ilki bilen ol dunhu tatar halkyny derbi dagyn edýär bu waka şeýle bolýar hunlaryň içki dawa jedellerinden habardar dunhu hökümdary modeden ajaýyp aty bilen söýgüli aýalyny bermegi talap edýär hunlaryň ýaşulylary muňa garşy çyksa da mode bu meseläni özüçe çözýär golaý goňşyňdan bir at bilen bir aýaly gysganmak nämä derkar talaby berjaý bolan dunhu soltany indiki gezek hunlardan özlerine degişli ekiş we mal bakmak üçin ýaramsyz çöllügiň bir bölegini bermegi soraýar hun aksakallary bir bölek ýer üçin dawa jenjeliň gerek däldigini aýtsalar da modeniň jogaby olaryňka gapma garşy gelýär ýer döwletiň esasy emlägi bolup durýar heý ony özge birine dözüp bormy ýer bermegi maslahat berenleriň kellesini alyp mode dunhularyň üstüne ýöriş edýär we olary derbi dagyn edipdir bütin mançžuriýanyň hunlaryň eline geçýär ol ýuedžeýleri hem günbatara yza tesdiripdir takmynan biziň eramyzdan öňki nji ýylda ordos taýpalary hem boýun egmäge mejbur bolupdyr hun halkynyň sany müň adama ýetipdir b e öňki nji ýylda mode gypjaklary diňlileri gyrgyzlary özüne tabyn edipdir şondan soňra hunlar hytaýyň üstüne ýörişe ugrapdyrlar mai galasyny basyp alyp demirgazyk şansiniň paýtagty szinýan şäheriniň eteklerine gelipdirler hunlara garşy söweşlere hut imperatoryň özi ýolbaşçylyk edipdir mekir pirime ýüz uran mode yza çekilen bolup hytaý imperatoryny we onuň iň saýlama goşunyny gabawa düşüripdir ýedi günläp gabawda bolan imperator mode bilen ylalaşyk gazanmaga mejbur bolupdyr bu gunlaryň taryhda gazanan iň uly ýeňişleriniň biridi l n gumilýowyň maglumatlaryna görä müň hun atlysyna müň hytaýly garşy durupdyr ylalaşyk boýunça imperator öz gyzyny modä nikalap beripdir we ýylda uly möçberde sylag serpaý berip durupdyr mode oguzhan beýik özgerdiji bolupdyr bu täzelikler hunlaryň jebisleşmegine we merkezi aziýanyň iň abraýly kuwwatly halkyna öwrülmegine getiripdir oguz türkmenleriniň arasynda beýik oguz hanyň modeniň sylag hormat ýüki ýetik bolupdyr hun imperiýasy çagşandan soň olaryň bir bölegi ýewropa kawkaza we öz watanlaryna orta aziýa aralaşyp gun imperiýasyny döredýärler galan bölegi birnäçe ýüz ýyldan soň türk kaganlygyny esaslandyrýar ol dargansoň oguzyň nesilleri täze döwlet döredip oňa oguz döwleti diýip at berýärler aradan näçe wagt geçse de ilkinji beýik hanlaryny unutmaýarlar şondan soňra oguzlaryň aziýada we ýewropada gazanan ýeňişleriniň ählisi bu beýik şahsyýetiň adyna ýazylypdyr oguz han müň ýyl ýaşap şonça ýyllap hem hökümdarlyk etdi diýip ýöne ýere aýdylanok oguz han oguzlara agzybir we ylalaşykly ýaşamagy wesýet edipdi ol ölüminiň öň ýany taýpanyň ählisini çagalaryny we agtyklaryny ýanyna çagyryp şeýle diýipdir biziň ählimiz bir urugdandyrys bu beýik oguz hanyň nesillerini jebislige döwleti pugtalandyrmaga çagyrýan iň soňky wesýeti bolupdyr mundan ýüz ýyla golaý öň türki halklaryň taryhyny hytaý çeşmeleri arkaly öwrenýän alym iakinf biçurin miladydan ozalky iii asyrda hytaý sebirlerinde döwlet guran hun serkerdesi metde hanyň ýagny modeniň hytaý çeşmeleride mao dun oguz han bolaýmagynyň ahmaldygy baradaky pikiri orta atdy oňa başga da goşulanlar boldy soň soňlar şol pikire türkmen alymlaryndanam gol ýapanlary tapyldy türki halklaryň taryhyny öwrenmekde bahasyna ýetip bolmajak uly işler bitiren l n gumilew bolsa özüniň gadymy türkiler atly saldamly işinde türk söz ä v asyrda aşynalar bilen baglylykda hytaýça güýçli çydamly diýen manyny berýän tu kýu sözünden oguz sözi bolsa vi vii asyrlarda dowam eden göktürkiler döwleti türk kanagaty döwründe taýpa bölek aňlatmasy görnüşinde ýüze çykypdyr diýen çaklamany öňe sürdi ol hususan da şeýle diýdi şeýlelikde oguz sözi taýpalar diýen manyny aňladyp soň etniki ada öwrülipdir soňabaka budun sözi kimin o da öz ähmiýetini ýitiripdir we türkmenleriň legendar nesilbaşysy oguz hanyň adyna öwrülipdir egerde gumilýowyň ýokarky sözlerine gulak assaň onda oguz han diýen adam oguz dýen halk asyl ha bolmandyram biz munuň beýle däldigi barada aşakda durup geçeris ýöne onuň türk sözüni düýn öňňünki dörän aşynalardan alyp gaýtmakçy bolşunyň ýalňyşdygyny subut etmek üçin welin aşynanyň hun serkerdesem däl de hun döwletini syndyran has irki döwürlerde sarwi sirwi diýlip atlandyrylan häzirki mongollaryň aňyrsy hasap edilýän sýanbillerdendigini onuň meşhur bäş ýüz öýlüsiniň bolsa goňşy oturan döwürleri hunlaryň hytaýlardan sýanbileriň hut özlerinden basyp alan dürli taýpalaryndan ybarat bolandygyny ýatlap geçmekligiň özem ýeterlikdir geň ýeri munuň şeýledigini onuň hut özi öz eli bilen ýazýar türk kaganlygy barada gürrüň berip oguz sözünem şol döwrüň içinden döretjek bolup eňip oturşyna bolsa hut şol bir wagtyň özünde öz özüniň atlandyryşy ýaly aşynalaryň türkütlerinden demirgazykda bir ýerde oguzlaryň guzlaryň aýratyn bir halk hökmünde ýaşap ýörendiklerini habar berýär we şeýlelikde indi ikinji gezek öz özüne garşy gidýär diýmek alymyň eli ýazsa da beýnisi şol zatlar bilen ylalaşmandyr türk oguz sözüniňem şol ady göterýän halkyňam şol halkyň serkerdesi oguz hanyňam eýesiniň salgy berýän döwründen has irräk zamanlara degişlidigini beýni özüniň millionlarça öýjükleri arkaly syzypdyr oguz hanyň takyk ýaşyny oguz halkynyň halk hökmünde kemala gelen döwrüni kesgitlemek elbetde aňsat iş däl çünki seljuklar döwründen aňryk geçdigisaýy oguz taryhynyň öwrenmesi kynlaşýar bar bolan maglumatlar bolsa oguz taryhyny hakykatdanda hytaý çeşmelerinde gabat gelýän hunlardan aňryk äkidip bilenoklar netijede dessanlara rowaýatlara bil baglamakdan başda alaç galmaýar şeýle de bolsa taryhy wakalary şahsyýetleri gurlan döwletleri iň bolmanda wagt yzygiderliligi taýdan ýerbe ýer goýmak biri biri bilen bulaşdyrmazlyk zoraýakdan biri birine ýanaşdyrmazlyk weli zerurdyr taryhy çeşmelerden görnüşine görä tur türk we öküz oguz atlaryny oguzlar ýokarda agzalan hun döwleti döremezden müň ýyl ozalam entek orta aziýada ýaýylyp ýören döwürlerem buýsanç bilen göterip ýördüler asyl şol döwür olaryň ata baba mekanlarynyň adam öz hususy atlary bilen baglydy ýagny turandy tur an bu bolsa turlaryň öküzleriň oguzlaryň ýurdy diýmekdir turlar baradaky maglumatlara biz miladydan öňki i we ii müňýyllyklaryň örküjinde orta aziýada dörän otparazçylyk diniň mukaddes kitaby bolan awestada duş gelýäris şol ýerde turlar bireýýämler kemala gelen gadymy halk hökmünde öz serkerdeleri afrasyýabyň awestada franhrasýan ýolbaşçylygy astynda otparaz arilere garşy örän gaýduwsyz hereketler edýärler halk bolsa hemişe öz adyndan uludyr we onuň halk hökmünde kemala gelen döwri adynyň duş gelýän döwründenem has irräk döwürlerden gözlenmelidir çünki şol bir halkyň ady taryhy möwrütlerde telim gezek ýitýär gaýtadan döreýär we ýene de başga bir görnüşe eýe bolýar ana şol turlaryň öküzleriň oguzlaryň belli bir bölegi biziň eýýamymzdan öňki ii müňýyllygyň başlarynda käbir bölekleri bolsa ondanam öň köp alymlaryň seresaplylyk bilen aýdyşlary ýaly dürli sebäplere görä biziň pikirimizçe bolsa otparazçylyk dinini ündän ariler bilen bolan dini gapma garşylykar sebäpli asly mekanlary bolan merkezi aziýadan turandan has takygy şindiki türküstandan örňäp gündogara hytaý mongol sebitlerine tarap süýşüpdirler hytaýlylar olary hunlar diýip atlandyrypdyrlar professor a n bernştam ýaly alymlaryň tassyklamalaryna görä bu söz hytaýça gelşiksiz gul diýen manyny berýän hu nu sözündendir oguzlaryň ýewropoid keşpli halk bolandygyny mongolpisint ýokundysynyň olara hytaý mongol sebitlerine aralaşandan soň garyşmak gatyşmak arkaly ýokandygyny nazara alsaň bu çaklama hem gytaklaýyn manyda tasa gelmänem duranok çünki garga da öz çagasyna akjam diýer diýlişi ýaly her bir halk özüni owadan özüne meňzemeýänleri bolsa betgelşik saýýar şol sebäbe görä hytaýlylara da ýewropoid keşpli oguzlaryň betgelşik görnen bolmaklary mümkindir ýöne şeýle bolaýanda da hytaýlylaryň turlara öküzlere dakan hunlar diýen adyny betgelşik gul manysyny berýän hu nu sözünden däl de hytaýça hem şol bir öňki öküz manysyny berýän hu an sözündendir öýdýäris we tur adynyň dakylşy ýaly öküzleriň hut öz atlarynyň başga bir halk tarapyndan indi ikinji gezek başgaça atlandyrylyşy ýagny täze bir alloetnonim hökmünde garaýarys biziň pikirimizçe güýçli çydamly diýen manyny berýän alymlar tarapyndan türk diýlip okalan ýöne has giç ýagny ý asyrda dörän tu kýu sözüni hem hytaýlylar täzeden oýlap tapmandyrlar da oguzlaryň gadymy öküz tur sözüniň yzyna köplük manyny berýän k goşulmasyny goşupdyrlar netije de tur sözi türk görnüşine eýe bolýar ýagny şol bir halka degişli ýene de bir alloetnonim döredipdirler has takygy olar şol ady şol halka dakmandyrlar da olaryň şol bir atlaryny özleriçe aýdypdyrlar çünki güýçli çydamly diýen söz hemişe hemme halklarda diýen ýaly öküz sözi bilen manydaş bolupdyr ol şu wagtam şeýle öküz ýaly güýçli öküz ýaly çydamly we ş m öküz sözüniň has gadymky tur warianty hem şonuň ýaly mysal üçin öküz sözüniň sportdaky güýç synanyşyklary birinji tur ýa da ikinji tur birinji güýç synanyşyk ikinji güýç synanyşyk ýeri gelende aýtsak hun döwletini esaslndyryjy mode hem hunlaryň hytaýça hu an taýpasyna degişli bolupdyr bu bolsa köp halkyýetlerden ybarat bolan federatiw häsiýetli hun döwletiniň özeninde hut oguzlaryň turlaryň durandygyny modeniň bolsa asyl ha oguz han däldigini ýöne hakykatdan da oguz tur serkerdesidigini aňladýan sansyz subutnamaaryň biridir modeniň oguz han däldigini onuň guran döwletiniňem asla ilkinji oguz döwleti däldigini oguzlaryň dünýä sahnasyna has irki döwürlerde çykandyklaryny iň bärkisi oguzlaryň ýa da olary taryhyň has irki gatlaklarynda görüp bilmeýän belki de göresleri gelmeýän käbir alymlaryň dili bilen aýtsak prototürkileriň turandan çykyp hytaý sebitlerine aralaşanlaryndan soň miladydan ozalky nji ýylda mdeniň guran döwletinden ýyl öň hem bir döwlet gurandyklary arkalam subut etmek mümkin türk alymlarynyň hususan da doktor anil çeçeniň tassyklamagyna görä bolsa türki halklaryň ady hytaý çeşmelerinde ondanam ir ýagny miladydan öňki nji ýyllarda hem gabat gelýär şonuň üçinem ine şol döwleti guran adam oguz han bolaýmasyn diýen pikir orta atylaýsa gyzgyn jedellerden bir gyra çekiläge de birazajyk böwrüňi diýäýseňem bolman durjak däl ýöne bilermenler welin oguz hanyň ondanam has irkiräk döwürlerde ýaşap geçen bolmagynyň ahmaldygyny dillerine getirýärler mysal üçin xiv asyr musurman taryhçysy fazlallah reşideddin boýunça oguz han miladydan ozalky vii asyrda mundan ýyl öň xvii asyr taryhçysy hywa hany abylgazy bahadur hanyň pikiri boýunça miladydan ozalky iv müňýyllygyň ahyrlaeynda keýumers döwründe mundan alty müň ýyl owal döwürdeşimiz folklorçy ata rahmanowyň pikiriçe miladydan ozalky v müňýyllygyň ahyrlarynda mundan ýyl öň türkmen edebiýatçysy professor nazar gullanyň ylmy barlaglaryna görä mladydan ozalky ii müňýyllygyň ahyrlarynda ýyl mndan öň ýaşap geçen bolmaly görşümiz ýaly oguz hanyň ýaşap geçen döwrüni salgy berýän awtorlaryň hiç birem modeniň ýaşap geçen zamanasyna çenli aşak düşmeýär şol görkezilýän seneleriň içinde reşideddiniňkiden özgesi hatda hytaý sebitlerinde miladydan ozalky nji ýylda gurlan hun döwletiniň zamanasyndanam has aňyrda reşideddiniň oguz hany bilen modeniň arasynda da dört ýüz ýyldan gowrak wagt ýatyr beýleki awtorlardan haýsam bolsa biriniňki dogry bolup çykaýsa welin onda oguz hany oguzlaryň ýagny turlaryň hytaý mongol altaý sibir sebitlerine aralaşan döwürlerindenem däl de entek turanda oturan döwürlerinden gözlemeli bolar ähli türki halklaryň hökümdary hasap edilýän öz ygtykadyny gorap otparaz arilere barlyşyksyz göreş alyp baran tur serkerdesi afrasyýap ýagny tunga alp är onuň kakasy peşeň ýaly patyşalardanam öň ýaşap geçen bolaýmagynyň ahmaldygy barada hem kelle döwmeli bolar çünki oguz hanyň ýaşan döwrüni salgy berýän awtorlaryň reşideddinden öňňesiniň görkezýän wagty hakykatdan da awestada miladydan ozalky ii müňýyllygyň içinde hereket edip ýören afrasyýabyň döwründenem has irki döwürlere baryp direýär we oguz han oguzlar turlar hytaý sebitlerine baransoň däl de eýsem şu toprakda turanda otyrkalar ýaşap geçen bolaýmasyn diýen sorag öz özünden örboýuna galýar ýöne oguz taryhynyň ýeke täk çeşmesi bolan oguznama ser salsak welin oguz hanyň ýaşan döwri oguzlaryň gündogar ülkelere aralaşan döwrünlerine gabat gelýän ýalam bolup dur sebäbi beýan edilýän ýerleriň ösümlik we haýwanat dünýäsi jugrafiki ýagdaýy ýerleşişi şol ýerleriň tebigaty bilen ras gelýär goňşularam şol etrapyň halklary otparazlar däl öz aýdyşlary ýaly ýonma agaç taňryly gäwürler ýagny buddistler ýa da hersi bir zadyň şekline uýup ýören köphudaýlylar şeýle de bolsa birinjiden ä turan ýurdunyň iňňän giň bolandygyny bir ujunyň týan şan daglaryna çenli baryň ýetýändigini orta aziýadan lükgeleýin süýşmezden öňem oguzlaryň şol giňişliklere ýaýrandyklaryny hut şonuň üçinem şol çäklere turan diýlendigini we oguz hanlarynyň şol sanda oguz hanyňam şol giň ýurduň islendik künjegini mekan tutunyp merkez edinip ýaşap biljekdigini nazara almagymyz gerek galyberse de nuh pygamberiň ogly türki kowumlaryň iň irki nesilbaşysy hasap edilýän türküstan ýurdunda ýaşan ýafysyň ýazlagynyň oguznamanyň salgy berşine görä ynanç şäheriniň golaýyndaky urtakda we kurtakda urdag we kur dag abylgazynyň döwründe bu daglara uly dag we kiçi dag diýilýär eken ol ur dagy we kur dagy oguz hanyň atasy gara hanyň ýaýlagy diýip görkezýär garahanyň ur han kur han diýen doganlary hem bolupdyr gyşlaklarynyň bolsa şol ýerlerden daş bolmadyk garagumda karakurum barsuk diýen ýerde ýerleşendigini şol ýerlerde iki şäheriň talas we kyrk sany tylla derwezeli saýram şäherleriniň bolandygyny hem ýatlamagymyz gerek görşümiz ýaly oguzlar ýurdunyň jugrafiki gerimi diýseň giň onsoňam dilden dile geçip gelen dessanlara rowaýatlara gürrüňlere gürrüňçiler tarapyndan her döwrüň ruhuna görä ruh goşmak öz döwrüniň syýasatyna dini ygtykatyna ýaşaýn ýeriniň jugrafiýa ýagdaýyna görä ýer ýurt atlaryny wakalaryň bolup geçýän ýerlerini üýtgetmek mahsus bolupdyr modeniň öz döwletini hut hytaý sebitlerinde gurandygyna özüniňem hut şol ýerde ýaşandygyna hiç hili şek şühbe ýok emma azm eden ýurtlarynyň atlary harby kartasy tertip düzgüni goşun serenjamy guran döwletiniň çäkleri oguz hanyň guran döwletiniň ýaýrawy bilenem tutumy bilenem düýbünden gabat gelenok hun imperatorlygy bary ýogy gündogarda manjriýa günbatarda hazar deňzine aşakda tibet ýokarda ural daglaryna çenli bolan aralygy öz içine alan bolsa oguz hanyň döwlet gerimi demirgazyk hytaý türküstan tibet hindistan orsyýetiň günortasyndaky emba ural wolga derýalarynyň aşak akymlaryndaky ural dag gerişleriniň iki tarapyny tutup ýatan daglyk demirgazyk kawkaz eýran yrak şam müsür pereňistan ýaly ýerlere baryp ýetýärdi şonuň üçinem oguz han bilen modeni kybaplaşdyrmaklyga hiç hili esas ýok beýtmekligiň özi gadymy ata babalarymyzy şol sanda oguz hany hem miladydan öňki iii asyra eltäge de elinjek jaýlap gaýdybermekden gadymy taryhymyzdan öz islegimiz bilen el ýuwup oturybermekden başga hiç zat däldir ýene bir zada üns bermegimiz gerek ýagny modeni oguz han bilen kybaplaşdyrylmagynyň tarapyny tutýanlaryň içinde modeniň nji ýylda diňlileri gypjaklary gyrgyzlary özüne tabyn edendigini aýdýanlar bar modeniň hut özi babatdaky nukdaý nazardn garanyňda bu dogrudyr çünki onuň döwründe şol agzalan halkyýetler özbaşdak halk hökmünde taryhy sahnada göze ilýärler emma oguz han döwründe olaryň ýaňy bir nesilbaşylarynyň orta çykandygy aýdylýar iň bärkisi gypjaklary alyp göreliň olar barada abylgazynyň şejeren täräkimesinde şeýle diýilýär oguz hanyň bir begi göçün alyp baryp erdi özi uruşda öldi hatuny gutuldy iki suwnuň arasynda han keýinden gelüp erdi ol hatun hamyla erdi tolçagy tutdy gün sawuk erdi girmekge öý ýok bir çürük ýygaçnyň içinde ogul togurdy hana maglum kyldylar erse han aýtdy munuň atasy biziň aldymyzda öldi gamhory ýok tiýip ogul okundy adyny gypjak goýdy gadym türk tilinde içi kawuş ýygaçny gypjak diýerler erkendir bu wagtda içi kawuş ýygaçny çaçak diýerler gara halkyň tili gelmeslikden kafny jim okunurlar şol gypjak turur çaçak diýürler ol oglany han öz golunda saklady orus we olak we majar we başgut illari ýagy erdi ýigit ýetgenden soň han gypjakga köp nöker berip il berip o ýakga tin we etil suwunyň ýakasyga ýiberdi ol gypjak ýüz ýyl ol ýerlerde patyşalyk kylyp olturdy parça gypjak il anyň neslinden tururlar abylgazy bahadur han şejerem teräkime gyrgyzlaryň aňyrsynyň oguzdygy barada bolsa ata jykyýew özüniň orta asyr zamanynda türkmen halkynyň kemala gelşi we gelip çykyşy barada oçerkler atly kitabynda şeýle ýazýar gyrgyzlar birmahallar altaýda ýaşapdyrlar şol wagt olaryň hany kirgizkan ekeni nesilbaşylaryna bolsa ukuzkan diýer ekenler nesilbaşylary özi bolsa onda oguz han hasap edilýän iii asyrda ýaşan modeniň giden bir halka dönen gyrgyzlary nädip basyp alyp biljekdigini hem özüňiz göz öňüne getiriberiň modeni oguz handyr öýtýänleriň ýene bir tutaryklary modeniň ýigrimi dört taýpany birikdirendigi we şol sanyň oguznamadaky oguz taýpalarynyň sany bilen deň gelýändigi käbir taýpalaryň bolsa atlaram gabat gelýärmişin goşun serenjamlaram tertip düzgünlerem harby nyzamlaram meňzeşmişin elbetde ol ikisi ýagny oguzlar bilen hunlar aslynda bir halk bolsa şeýle bolman nirä gitsin çünki ýigrimi dört taýpa oguzlaryň taryhy durmuşynda has irki döwürlerden bäri hereket edip gelýär iň bärkisi mundan on onbäş müň ýyl ozal alýaskanyň bering bogazynyň üsti bilen amerika kontinentine aralaşandyr öýdülýän gadymy türki taýpalaryň şindiki indeýleriň popol wuh atly mukaddes kitaplarynda hem olaryň gadymyýetde ýigrimi dört taýpadan ybarat bolandyklary özleriniňem edil oguznahadaky ýaly her biri on ikiden ybarat iki topara bölünendigi barada maglumat berilýär b orazow watan gazeti njy sentýabr ý şonuň üçinem hun döwletiniň serenjamy bilen oguznamadaky göze ilýän meňzeşlikleri seljereniňden soň çaňňalyňa ilen çeňňegiň ujuny bärik däl de gaýtam ondanam aňyrrak taryhyň has çuňrak ýerlerine tarap taşlamak gerek oguz hanyň hersi bir ygtykada uýup ýören ýigrimi dört taýpanyň hemmesini bir ynanja birikdirip täze bir dini ynanç döredip pygmberlik derejesine ýeten asly türki bolmadyk köp köp halkyýetleri hem özüne tabyn etmek arkaly ägirt uly federatiw döwlet guran iňňän gadymy şahsyýetdigine ynanmagymyz gerek oguz han külli oguzy köphudaýlylykdan birnäçelerini bolsa buta uýup ýörmekden halas edip bir hudaýlylyk dinini gök taňra bolan ygtykady girizýär ýagny asmany hudaý taňry diýip yglan edýär bu hadysa oguznamada görnüp dur onuň uýgur wariantynda oguz han şeýle diýýär eý ogullar men köp ýaşadym uruşlary men köp gördüm naýza birle köp ok atdym aýgyr birle köp ýöredim duşmanlarymy men ýyglatdym dostlarymny men güldürdim gök taňryga gulluk etdim sizlerge berýän men ýurdum şeýlelikde adamzat taryhynda nuh pygamberden soň ilkinji gezek monoteizmiň düýbi tutulýar şu çaka çenli politeizme ýgny köphudaýlylyga ilkinji zarba uranlar ýewreýler diýip düşündirýärler gürrüň miladydanozalky ii müňýyllykda musa pygamber tarapyndan döredilen iudaizm barada barýar emma oguz hanyň gök taňrysy ondan has irräkdir gök taňra uýýanlara tä yslama çenli gök türkiler gök oguzlar diýilipdir taňryçylygyň hem edil yslam ýaly birhudaýlylygy taňryny tanamaklygy ündeýändigi üçin oguzlaryň aglaba bölegi soň yslama höwes bilen kabul edipdirler taňryçylyk ygtykadyndan galan sözler türkmenlerde şu günki günem edil öz döwründäkisi ýaly ulanylýar taňry sözi yslamyň ündeýän allasy bilen bir hatarda durýar mysal üçin eý taňrym eý alla eý huda aý taňryýalkasyn allaýalkasyn taňrynyň haky üçin allanyň haky üçin taňrysyny tanamaz allasyny tanamaz bikärden taňry bizar bikärden hudaýam bizar we ş m görşümiz ýaly oguz han ýeke bir güýçli oguz döwletiniň düýbüni tutmak bilen çäklenmän eýsem umumyadamzat aňynda uly öwrülişik döreden birhudaýlylyk dininiň hem düýbüni tutujydyr modeniň terjimehalynda welin beýle uly dereje ýok goşun serenjamynyň oguzlaryňka meňzeşdigine garamanan onuň guran döwleti oguz han türkmeniňkä görä ýeke bir çäk taýdan ujypsyz bolman eýsem gowşak hem bolupdyr çünki köşkdäki tertip düzgünleriň köpüsi milli häsiýetlere esaslandyrylmandyr da hytaýlylardan göçürilip alnypdyr öz özlerinden göwünleri hoş bolupdyr birek biregiň öwgüsine meýmireşmek keseline uçran hun serkerdeleri ýurdy diýseň biweçlik bilen dolandyrypdyrlar b ýadaý olary l n gumilewiň sözleri bilen aýtsak zoraýakdan siwilizleşdirilen warwarlara meňzedipdir we taryhy nukdaý nazardan alanyňda döwlet iňňän basym dargapdyr eýsem şu döwletiň gadymyýetde ady äleme dolan şeýdaýynyň aýdyşy ýaly kyrk şäherden hyraç alan oguznamadan agzeki rowaýatlarda we beýleki çeşmelerden görnüşi ýaly ýer togalagynyň iki ýüzüne de ýörüş eden oguzlaryň oguz döwletine metde hanyň bolsa şol uly döwletiň başynda duran meşhur oguz hana meňzeýän ýeri barmy elbetde ýok aslynda gadymy taryhçylaryň içinde modeni oguz handyr diýenem ýok ol gürrüň başda belläp geçişimiz ýaly soň ýüze çykdy howwa oguz han gadymyýetden gözlenmelidir şonuň üçinem gözleg we maglumat hökmünde şeýle hem sözümiz gury bolmaz ýaly oguz hanyň ýaşan döwri barada biziň özümiziňem gyzykly bir çaklamany orta atasymyz gelýär rim ýazyjysy warronyň berýän maglumatlaryna görä miladydan ozalky njy ýylda ogigus atly bir hökümdar ýunanlar ýurdunyň gresiýa beotiýa welaýatyndaky fiw şäherini esaslandyrypdyr has gyzykly ýeri onuň serkerdelik eden halkam oguguslar diýlip atlandyrylypdyr şeýle hem tutuş beotiýa welaýaty oguguslar ýurdy gurduran şäherem oguguslar şäheri diýlip atlandyrylypdyr bu bolsa ogugusyňam oguguslaryňam hakyky ýunanlar däl de gaýry ýurtdan gelendigini aňladýar açyk pyşgyrmanan öňürti ýene bir mysala ýüzleneliň ýagny edil şol döwür miladydan ozalky iii müňýyllygyň başlarynda ii müňýyllygyň ahyrlarynda miken krit medenýeti pese düşýär muňa bir tarapdan ýunanlaryň özleriniň kiçi aziýa eden üznüksiz hem surnukdyryjy uruşlary sebäp bolan bolsa ikinji tarapdan gündogar çeşmelerinde deňiz adamlary diýlip atlandyrylýän haýsydy r bir halkyň ýunanlar ýurduna çozup girendigi sebäp bolýar ana şol deňiz adamlaryny oguzlara ýanamak üçin bizde şeýle bir tutaryk bar ýagny has irkiräk döwürlerde aral deňzi oguzlar deňzi diýlip şol deňziň boýunda ýaşaýan halklar bolsa deňiz adamlary diýlip atlandyrylypdyr deňiz adamlary sebäpli krit miken medenýetiniň pese düşen döwrem ogugusyň fiw şäherini gurduryp beotiýa welaýatyny oguguslar ýurdy diýip yglan eden döwrem oguzlaryň öküzleriň turlaryň ilki öküz derýasynyň häzirki tejen derýasy soň oks derýasynyň häzirki amyderýa boýlaryndan örňäp oguzlar deňziniň ýagny häzirki aral deňziniň degrelerine aralaşan döwürlerine miladydan ozalky ii müňýyllygyň ahyrlaryna iii müňýyllygyň başlaryna gabat gelýär türki halklar bolsa bilşimiz ýaly kiçi aziýanyň üsti arkaly arap semit ýunan pereň ýurtlary bilen has irki zamanlardan bäri iş salyşyp gelipdirler bu taryhy hem jugrafiki giň gerim oguznamada hem öz beýanyny tapypdyr eýsem de bolsa şol ogugus diýilýän serkerde dünýäniň çar künjüne ýörüş een oguz han oguguslar bolsa oguzlar bolaýmasyn şu pikirimize goltgy bermek üçin biz nji ýylyň nji fewralynda agpi niň ylmy konferensiýasynda eden çykyşynda alym s p tolstowyň hem oguzlaryň baryp ha ant eýýamynyň awtorlary tarapyndan augasiler diýlip atlandyrylandygyny habar berendigini hem agzap geçmek isleýäris pikirimizi has berkider ýaly şeýle bir mantyky oýlanma ýol bereliň ýagny eger de aleksandr makedonskiý döwründe ýunanlar türkmenistanyň häzirki çäklerine gelip orta aziýa aleksandriýasyny isgendergala gurduran bolsalar oda olardanam has ir äleme dolan oguzlar ýunanlar ýurdunda oguzlar şäherini gurduryp bilmezlermi oguz türkmen taýpalary seljuk soltanlarynyň ýolbaşçylygy astynda kiçi aziýa ruma baranlaryndan soň marko polo ýaly dünýä belli syýahatçylar ol ýeri türkmenleriň ýurdy diýip atlandyrypan bolsalar onda oguzlardan ýaňa ýer çabgalana dönen beotiýa welaýatyny taryhçylar syýahatçylar oguzlar ýurdy diýip atlandyryp bilmezlermi xv asyrda hindistanda ýaşap geçen türkmen şahyry serkerde we döwlet işgäri baýram han deli şäheriniň bir derwezesini türkmen derwezesi diýip atlandyran bolsa onda oguzlar ýunanlar ýurdunda gurduran şäherleriniň bir derwezesini oguzlar derwezesi diýip atlandyryp bilmezlermi aslynda şu edähet oguzlaryň türkmenleriň gadymdan bäri baran ýerlerinde ýöredip gelen özboluşly ýörelgeleri bolaýmasyn diýip güman etsek bolmazmyka serkerde makedonsiý şu sebitlere gelende de beýik oguz serkerdesi oguz hanyň ters yzyny çalyp oňa jogap hökmünde ýörüş edendir diýen ýaly düşünjä iýýanymyzda bolmazmyka elbetde bu zatlary aňyrýany bilen takyklamagam tassyklamagam gelejegiň işi onda da biz ýaly höwesjeň däl de bilermen alym kişileriň işi ýöne şunda esasy nygtamakçy bolýan zadymyz miladydan ozalky iii asyrda ýaşap geçen ýaşy iki ýarym müňe de ýetmeýän hun serkerdesi mode hanyň hiç bir jähtden oguz han bilen kybaplaşmaýandygy kybaplaşyp da bilmejekdigi oguz hanyň taryhyň has aşaky gatlaklaryndan gözlenmelidigi şeýle hem biz entek türkiler atly has üstkiräk gatlaklarynyňam üsti doly açylmadyk taryhy gatlaklaryň astynda turlar oguzlar atly has uly galyňdan gayň gatlaklaryň ellenmän diňlenmän ýatandygyna bu babatda bütindünýä taryhyny öwreniji alymlaryňam alymlarymyzyňam gelejekde iňňän uly köp köp açyşlar etjekdiklerinie aleksandr makedonskiniň çingiz hanyň demir agsagyň napelonyň ýörişleriniň öwrenilişi kimin oguz hanyň taryhy ýörüşleriniň hem iru giç jikme jik taryhy hem ylmy nukdaý nazardan dogruçyl we doly öwreniljekdigine umumyadamzat ylmynyň aň baýlygyna öwrüljekdigine gadymy ýunan müsür şumer wawilon assiriýa döwletleriniň öwrenilişi kimin oguz han tarapyndan berkarar edilen gadymy oguz döwletiniň turan ýurdunyň taryhynyň da has ykjam öwreniljekdigine ynanýandygymyzy buýsanç bilen belläp geçmek isleýäris çünki häzir iň gadymy medeniýet hökmünde ýunan rim müsür medeniýeleri öwrenilýän hem bolsa edebiýatyň sungatyň iň uly irki hem kämil nusgalarynyň gündogardan hususan da orta aziýanyň çäklerinden turandan türki halklaryň ýaýran örňän ýerlerinden şol halklaryň medeni miraslarynyň içinden çykjakdygyny ýewropa alymlary bireýýämden bäri tassyklaşyp gelýärler şonuň üçinem şol uly tutuma öňi bilen biziň özümiziň ýapyşmagymyz özümiziň goşant goşmagymyz gerek düýrügip oturman akyl ýaltalygyna ten bermän elimiziň gözümiziň ýetmeýän ýerlerini aňymyz bilen sermelemegimiz seljermegimiz gerek iň bärkisi mundan dört müň ýyl ozalam turan atly uly bir ýurtda ýaýnap ýören turlaryň türkileriň oguzlaryň türkmenleriň halk hökmünde dünýä gelen döwrüni atlarynyň şahsyýetleriniň ýüze çykan möwritini kimdir biriniň ýüzugra aýdyp goýberen çaklamasyna esaslanyp düýn öňňine getirjek bolup oturman gaýtam ewolýusion ösüşlerini özgerişlerini takyk derňemegimiz dünýä möçberinde ykrar etdirmegimiz gerek ýogsam ýene de müň ýyldan soň kimdir biri metde hanyň ýagny modeniň hytaý çeşmelerindäki mao dun adynyň ortasyna atdan lykda ýa bilgeşländen sze sözünem goşup goýbär welin ine onsoň oguzlary has ýigdeldesi gelýän kişileriň käbirleri oguz han ýigriminji asyrda hytaý kompartiýasynyň başlygy wezipesinde işlän mao sze dun boaýmasyn diýen soragyň üstünde kelle döwmeli bolarlar we özlerinem oguz hanam oňaýsyz ýagdaýa salarlar türkmen topragynda pasyllaryň soltany hasaplanýan baharyň iň soňky aýy maý aýy türkmen üçin berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe mübärekleşen aýlaryň birine öwrüldi bu aýyň birinji ongünlügindäki ỳeňiş baýramynyň dowamaty ikinji ongünlikde gündogaryň şamçyragy turan topragynda ýaşaýan türki halklaryň ruhy zulmatda ýaşan zamanasynda xviii asyrda olaryň tümlüge bürenen ruhy asmanyna nur saçyp halka geljegiň ýoluny görkezen parlak ýyldyz türkmen milletiniň beýik aryf danasy hezreti magtymguly pyragynyň hormatyna uly dabara bilen bellenýän galkynyş agzybirlik we magtymguly pyragynyň şygryýet güni bilen sepleşýär milletimiziň beýik akyldaryna döwlet derejesinde edilýän bu hormat külli türkmeni diýseň hoşnut edýär milli liderimiziň türkmen ruhunyň şamçyragy hezerti magtymguly pyragy babatda amala aşyrýan haýyrly işlerini diňebir türkmenistanlylar däl eýsem de dünýäniň çar künjeginde ýaşaýan türkmenler bimöçber alkyşlaýar mähriban arkadagymyzyň aryf danamyza goýýan çuňňur hormaty akyldaryň döredijiligini öwrenýänlere de ruhy hemdemlik berýär şu makala hem milli liderimiziň aryf danamyzyň mertebelenmäge mynasyp ruhuna goýýan çuňňur hormatyna özboluşly seslenmedir türkmeniň beýik şahyrlarynyň biri nurmuhammet andalyp oguznama poemasynyň gypjak hanyň dünýä inmegi atly babynyň nji beýtinde oguz han atamyzyň dünýäden öten wagtyndan çingiz hanyň dünýä inen senesine çenli geçen zamanany şeýle nygtaýar oguzdan tä ki çingiz hana çenli geçipdir tört müň ýyl dah a ýene de elli diýmek oguz hanyň dünýäden gaýdanyndan tä çingiz hanyň dünýä inen ýylyna çenli ýyl töweregi wagt geçipdir şeýle bolsa çingiz han miladynyň nji ýyly dünýä inen eger ol seneden bäri nji ýyla çenli ýyl geçendigini göz öňünde tutsak ony hem goşgy setirlerindäki agzalýan niň üstünde goşup andalybyň hasaby esasynda jem çykarsak oguz han atamyzyň dünýäden gaýdanyna geçipdir indi ýene de andalybyň oguznamasyna dolanalyň ol oguz hanyň hakanlygyny ogullaryna tabşyrmagy atly babynda oguz hanyň şa tagtynda oturan döwri barada şeýle maglumat berýär jahangirlik patyşalyk ýolunda segsen üç ýyl gezip öz iline aýlandy ol bil diýmek oguz han atamyz ýyllap dünýäniň dürli künjegine ýöriş edip iň soňunda öz iline aýlanypdyr dolanypdyr ỳokarda çykaran sanymyz esasynda oguz han atamyzyň nji ýyldan ýyl ozal aradan çykandygyny ykrar edýän bolsak onda ol sanyň üstüne onuň hökümdarlyk süren ýylyny ham goşsak onda oguz han atamyz mundan ýyl ozal şa tagtyna çykypdyr diýen netijä gelmek bolýar eger oguz han atamyz orta hasap bilen ýaşanda hökümdarlyga geçiripdir diýip kabul etsek onda ol nji ýyldan ýyl ozal dünýä inipdir hem de ýyl töweregi ýaşapdyr diýen netijä gelmek bolar bu çaklama hasabymyzda ýyl eýläk beýlek bolup biler andalybyň poemasyndaky bu maglumaty magtymguly akyldarlyrymyzyň şygyrlaryndan ýüze çykaran dör delilimiz bilen hem kömegi bilen hem berkidip bileris magtymguly pyragynyň şygyr diwanynda ýerleşdirilen ýaşy nädendir atly goşgusynda bar bolan iki setiriň türkmen neşirlerinde berilýän nusgany getireliň birinji delil hezreti magtymgulynyň şygyr diwanyndaky oguz han hakyndaky syrly setirleri seljermäge girişmezden ozal bir meseläni çözmekçi hezreti magtymgulynyň şygyr diwanyna seljeriş işlerini ýazmagy özüme maksat edinenim bäri ýyldan gowrak wagt geçipdir zähmetimiň miwesinden töweregi ulyly kiçili makala emele gelipdir emma bu magtymgulynyň syrly diwanyny içi ary baldan doly ýanlyga meňzetsek meniň barmagyma ilen ol ýanlykdan aşak daman bir damja bal mysalyndadyr şoňa da şükür edýärin bu gezekki makalany ýazmak bilen edýän synanyşygymyz magtymguly danamyzyň şygyr diwanynda oguz han atamyza bagyşlanan syrly setirlere ünsi çekmekdir şahyryň bentden ybyrat ỳaşy nädendir atly goşgusynyň aşakdaky setirleri şeýle nusgada ýerleşdirilen mysalllar tya nyň milli golýazmalar institutynyň neşir eden magtymguly eserler ýygyndysy atly jiltlik aşgabat kitapdan alynýar ol kimdir bakyda bir röwşen göz bar öňünde magnysy tört müň tört ýüz bar nji jilt sah şygyrdaky birinji setirinde neşirçiler tarapyndan doly anyklanylmadyk nätakyklyk gidipdir sebäbi ondaky göz sözi biziň pikirimizçe göz däl de guz bolmaly arap dilinde oguz hanyň adyny guz oguz türkmenleri hem guzlar diýip ýazypdyrlar bulary delillendirmek üçin arap pars çeşmelerinde däl de okyjylarymyzyň aglabasyna elýeter nji ýylda aşgabatda rus dilindeneşir edilen istoriýa turkmenskoý ssr atly taryh kitabynyň nji jildiniň nji sahypasyna salgylanmak ýeterlik onda şeýle ýazylan araplar oguzlary guza hytaýlylar bolsa gesa diýip atlandyrypdyrlar elbetde bu ýerde özümden goşmaça aýtjak zadym araplar oguzlara guza diýmän guz diýipdirler arapça gaýn waw we ziý harplary bilen ýazylan guz sözüni diňe arap elipbiýini bilýän arap ýazuwynyň esasyndaky köne türkmen elipbiýinde gül gunça göz ýaly sözleri ýazmak üçin ulanylýan gaf g harpynyň bardygyny ünsden düşüren kätip guz sözüni göz diýip okap hem göçürip biler ýöne hezreti magtymguly ol setirleriniň başynda ol kimdir diýen sowaly goýýar ahyryn eger ol ýerde ynsanyň synasyndaky göz hakynda gürrüň gidýän bolsa onda ol ýerde aryf danamyz ol näme diýen sowaly orta atardy şeýlelikde ol ýerdäki söz göz däl de has at oguz adynyň arapça nusgasy guz bolup gelýär diýsek dogry bolar şahyryň ol kimdir bakyda bir röwşen guz bar diýýänini sadalaşdyryp häzirki türkmen dilinde aýtsak ol baky dünýäde ýatan ýeri ýagty röwşen bolan guz diýen şahsyýeti tanaýaňyzmy diýýär ol sowala elbetde ol oguzdyr bakyda da bir röwşen guz bar diýip jogap berip bolar bu ýerde ýene de bir meselä üns bermek gerek biz bakyda sözini häzirki wagtda hemişelik o dünýäde diýip düşünýäris emma bakyda sözüniň köpmanylylygyna üns berseň geçmişde taryhda diýen manylary hem bar mysal üçin abureýhan biruniniň miladynyň njiýyllarynda ýaşan el asar ul bakiýä atly eseriniň adynda baky düýp sözünden ýasalan bakiýä sözi bar eseriň adyny türkmençä geçmişden taryhdan galan ýazgylar diýip terjime etmek bolar şonuň üçin akyldarlarymyzyň ýokardaky şygyr setirlerinde geçmiş taryhda öçmejek ýagty yz röwşenlik goýan o guz barada bilýäňizmi diýmek isländir diýen netijäni çykarmak bolýar soňra bolsa şahyr seljerilen setiriň yz ýanyndaky setirde öňünde magnysy tört müň tört ýüz bar diýen ikinji setirini getirýär özi de ýyl bar diýmekden ozal öňünde magnysy diýen söz düzümini ulanypdyr eýsem iň öňündäki magnysy näme hakykatdan hem biz bu iki setiriň oguz han atamyza bagyşlanandygyny subut etmek isleýän bolsak onda ýylyň üstüne akyldarymyz magtymguly pyragynyň dünýä inen wagtyndan bäri şu ýyla çenli geçen ýyly goşsak da bolup ol ýokarda andalybyň hasabyndan çykaran jemimiz hasabyna dogry gelmeýär bu ýerde bir syr bolmaly biz bu syry açmak üçin öňünde magnysy diýen söz düzümini dolulygyna ebjet hasabyna salyp görmegi dogry bildik arap elipbiýinde türkmeniň diliniň öňünde sözündäki ö harpyny aňlatmak üçin elip hem de waw harplaryny bile ýazmaly elif bilen waw n nun g gaf waw n nun d dal e ha ýe häwwäz şeýlelikde öňünde sözüniň ebjet hasabyndan çykýan sanyň jemi bolýar indi bolsa manysy sözüniň ebjet hasabyny çykaralyň m mim a aýn n nun y ýa s sin y ýa magnysy sözüniň ebjet hasabyndan çykýan sanyň jemi indi bize ebjet hasabyna salnan sanlar bilen göni agzalan sanlary goşaýmak galýar magtymguly pyragynyň ol setirleri ýazan zamanasyny kesgitlemek üçin andalybyň poemasyndaky setirleriň esasynda çykarylan den magtymgulynyň şygyrlarynyň hasabynda emele gelen ni aýyrýarys indi bolsa häzirki ýaşap ýören ýylymyzdan nji ýyldan i aýyrýarys diýmek bu çaklama boýunça şahyr bu şygyryny njy ýylda ýazypdyr diýmek bolýar ikinji delil görnüşi ýaly her näçe geň hem bolsa nurmuhammet andalyp bilen magtymguly pyragynyň setirlerindäki oguz hanyň dünýä ineninden bäri ýyl geçipdir onuň ömrüniň dowamlylygy hem ýyl bolupdyr diýmäge esas berýändigi baradaky pikirleriň gaýtalanmagy ýöne ýerden däl türkmen akyldarlarynyň andalyp bilen magtymgulynyň ikisi hem bu meseläni özüçe düşündirmegi başarypdyr hezreti magtymgulynyň şygyr diwanynda şu ýerde seljermäge mynasyp ýene de bir irki setir bar ynha ol setir türkmen neşirlerinde şeýle nusgada çap edilýär tört müň tört ýüz ýaşan lukman hekimiň başy gara guma batdy ýaranlar bu setirleriň çap edilen nusgasynyň asyl nusga golaýdygyna şekim bar çünki yslam dinine degişli ygtybarly çeşmeleriň hiç birinde lukman hekimiň ýaşandygyny barada maglumat ýok aslynda hekim sözi tebip sözüni aňlatman dana paýhasly akyldar diýen manylary berýär eger taryhda lukman lakamy bilen meşhur bolan gippokrat miladydan ozalky nji ýyllarda ýaşan ýa da abu aly ibn sina miladynyň nji ýyllarynda ýaşan ýyl ýaşamadyk bolsa onda hezreti magtymguly näme üçin lukman atly hekimiň ýaşandygyny nygtaýarka eger magtymguly beýle diýmedik bolsa onda näme üçin neşirlerde ol setir hut ýokardaky nusgada bu sowallary köpeldip hem bolar bu ýerde birinji setirdäki lukman sözüň üýtgemegine goşgyny arap elipbiýinden göçürenler ýa da arap elipbiýinden türkmen elipbiýine geçirenleriň haýsydyr bir sebäbe görä goýberen säwlikleri sebäp bolupdyr diýen netijä gelmek bolar indi bu ýerde oguz adynyň arap elipbiýinde ýazylşyna üns bereliň gadym döwürlerde hatda geçen asyryň nji ýyllaryna çenli hem hemme ýerde ýazuw syýa per pero batyrylyp ýazylýardy eger syýaly ýazylan kagyz çyg çekse welin harplar gürrüňsiz ýoýulýar onsoň olary okamak hem kynlaşýar ýoýulmalar emele gelýär indi oguz adynyň syýa bilen ýazylan nusgasy nji şekil syýasy kagyzy çyg çekip ol ady nähili derejede üýtgedip biljekdigini nji şekil göreliň ilkinji şekil göçüriji eger ol lukman sözüniň arapça dogry ýazylyşyndan asla bihabar ýa da onuň çyg çekip ýoýlandygyndan habarsyz kätip bolsa oguz sözüni tebigy şertlerde ýoýulmalara sezewar bolan nusgasyny lukman diýip göçirip biler ýa da ol sözi okaýan hem şeýdip biler elbetde arapça lukman ady biraz başgaça ýazylýar emma halkymyzyň her molla öz bildiginden okar diýen sözi hem ýöne ýerden dörän däldir ýüreklerinde ýagşy işi edesi gelýän hem bolsa elipbiýni özleşdirdim hasaplan mollaryň hemmesiniň sowat derejesi deň bolan däldir soňra nji ýyllardan nji ýyla çenli arap elipbiýinde çekimlileri ýazmak ýagny jeditçe jezitçe elipbiý halk arasynda rowaç bolupdyr şeýle häsiýetli ýene de bir mysal bu setirleri arap elipbiýinden türkmen elipbiýine geçirenler ol ýerdäki garagum diýen sebit adyny baş harpy bolmaýan arap elipbiýsindäki gara gum diýip sypat görnüşinde kabul edip kirill elipbiýsinde we häzirki milli elipbiýimizde de setir harpy bilen ýalňyş ýazypdyrlar emma ol ýerdäki garagumuň manysy türkmen ülkesi şeýlelikde ol iki setir hakykat ýüzünde şeýle nusgada bolmaly tört müň tört ýüz ýaşan oguz hekimiň başy garaguma batdy ýaranlar nji jilt sah ozalky seljeriş setirlerimizde magtymguly pyragynyň hasabynda onuň öz döwrüne çenli oguz hanyň aradan çykanyna ýyl geçipdir diýýändigini nygtapdyk ỳokardaky setirlerde şahyr oguz han atamyzyň aradan çykan wagtynyň däl de ýaşan ýagny dünýä ineni bäri geçen zamanyny aýdýar bu ýagdaýda hem ýyl oguz han bilen bagly ýyla gabat gelmeýär şonuň üçin bu ýerde hem sandan soňky ýaşan diýen sözi ebjet hasabynda sana öwreliň sebäbi ol ýerdäki ýaşan sözi mantyga logika hem laýyk gelmeýär ý a ş a n ol sany iň üstüne goşsak ýyl bolýar akyldar ýokardaky setrirleriniň üsti bilen türkmeniň nesilbaşysy oguz han atamyzyň dünýä ineninden şahyryň ol setirleri ýazan zamanasyna çenli ýylyň geçendigini habar bermek isläpdir indi magtymgulynyň bu setirleri haçan haýsy ýyl ýazandygyny kesgitlemek üçin ozalky çykaran sanymyyz den ni aýyrýarys bu i häzirki nji ýyldan aýyrýarys diýmek şahyr bu setirlerini miladynyň njy ýylynda ýazypdyr üçünji delil magtymguly atamyzyň şygyr diwanynda zory gitmezmiş atly şygyr ýerleşdirilen onda şeýle setirler bar dört togsan müň elli alty dünýäniň bary iki müň iki ýüz resuldan bäri nji jilt sah ilkinji nobatda ikinji setiri seljerip soňra uzak düşündiriş talap edýän nji setirde geçmek isleýärin kitaby neşire taýýarlanlar goşgyny arap elipbiýinden türkmen elipbiýine geçirenler nji setiriň birinji sözüni ýalňyş okapdyrlar arap elipbiýinde iki sözüni ýazmak üçin elip ýa kaf we ýa harplaryny ýazmaly ỳöne ýeke diýip ýazmak üçin bolsa ýa kaf he ha ýe häwwäz harplary ýazylmaly bu şygyry arap elipbiýinden geçirenleriň nähili säwlik goýberenlerini aýdyp bilmesemem birinji sözüň iki däl de ýeke diýip okalmalydygyny bütin jogapkärçilik bilen aýdyp bilerin çünki ol setirde akyldarymyz resuluň hezreti muhammet pygamberiň dünýäden öteli bäri ýyl ỳeke müň iki ýüz ýyl geçdi diýmek isläpdir eger biz ol setiri diwany neşire taýýarlanlaryňky ýaly muhammet pygamberiň dünýäden gaýdaly bäri ýyl geçdi diýsek ol gülkünç bolýar häzirki wagtda ondan bäri bary ýogy hijri şemsi hasabynda ýyl hijri kamary hasabynda bolsa ýyl geçen şeýle bolýan bolsa hijri senenamasynyň birinjisi şemsi boýunça ýyla ýetmek üçin ýene de ýyl ikinji kamary hasaby boýunça bolsa ýene ýyl gerek akyldarymyzyň hezreti muhammet pygamberiň dünýäden gaýdan zamanasyndan özüniň ýokardaky setirlerini ýazan ýylyna çenli ýyl geçdi diýmegi asla mümkin däl şonuň üçin ol setir ỳeke müň iki ýüz resuldan bäri nusgasynda düzedilip okalsa ol dogry bolar häzirki wagt hijri kamary hasabynda nji ýyl hijri kamarynyň nji ýylyny milada geçirmek üçin ony ä köpeldýäris çykan sany e paýlap onuň üstüne i goşýarys bu hasap boýunça akyldarymyz ol setiri ýagny ỳeke müň iki ýüz resuldan bäri diýýän goşgusyny miladynyň nji ýylynda ýazypdyr bu setiriň meselesini çözdük diýip indi nji setiri seljereliň aryf danamyzyň ol setiri dört togsan müň elli alty dünýäniň bary diýmegi şol ýagdaýda hiç kime düşünikli däl bolsa gerek ol setirde dört ýa da togsan sözleriniň haýsyda bolsa biri öz ýerinde däl ýa da ol sözlerde bir syr bar ỳadyňyza düşýän bolsa nurmuhammet andalyp hem öz oguznamasynda oguz hanyň dünýäden öteninden çingiz hanyň dünýä inen senesine çenli geçipdir tört müň ýyl dah a ýene de elli diýip ýatlaýardy şeýlelikde nurmuhammet andalyp ýyly getirýär hezreti magtymguly bolsa dört sözi bilen müň sözüniň arasynda şol ýerde şol ýagaýda hiç hili many aňlatmaýan togsan sözüni getirýär eger biz ol ýerden togsan sözüni aýryp okasak aryf danamyzyň hem getirýän sany ýyla deň bolýar emma bu setirde şol ýagdaýda şahyr oguz han barada söhbet açypdyr diýmäge esas bolmaýar çünki nyň üstüne nji ýyldan bäri geçen ýyly goşsak bu sanlaryň jemi ýyl bolup ol biziň oguz hanyň dünýä ineni bäri ozalky nygtaýan ýyl aradan çykaly bäri bolsa ýyl diýýänimize asla gabat gelmeýär şonuň üçin biz ol setirdäki öz ýerinde bolmadyk togsan sözüni hem ebjet hasabynda sana geçireliň t o g s a n indi biz nyň üstüne ni goýarys bu ýylyň üstünde şahyryň ol setirleri ýazan senesini nji ýyldan nji ýyla çenli geçen döwri milady hasabynda däl de hezreti magtygulynyňky ýaly hijri kamary senenamasy boýunça çykarýarys milady hasabynda ol geçen döwür ýyl bolýar ol hijri kamaryda ýyldan ybarat bolýar bu ýyl diýmek hezreti magtymguly ol setiriň üsti bilen türkmenleriň dünýä senenamasy oguz han atamyzyň aradan çykan senesinden ýagny mundan ýyl ozal hezreti magtymgulynyň ol setirleri ýazan döwründen bolsa ýyl ozal başlandygyny aýtmak isläpdir ol ýylyň üstüne atamyz oguz hanyň ýaşan ýaşyny goşýarys welin onuň dünýä ineli bäri häzirki wagta çenli geçen wagt ol setiriň seljerşinden çykýan hasap ene de ýyla gabat gelýär duruberýär mälim bolşy ýaly gadymy dünýäniň taryhynda döredilen ulanyp başlanan senenamalar aglaba ýagdaýda beýik hökümdarlaryň dünýä inen ýa da aradan çykan ýyllaryndan başlapdyr mysal üçin milady hasaby hem öz gözbaşyny isa pygamberiň dünýä inen senesinden başlaýar şeýle mysallar taryhda ýetik dördünji delil magtymguly pyragynyň kaýdady bilinmez atly sowal görnüşli goşgusynda tört müň tört ýüz kyrk tört sapasyn sürsün diýen setir bar ol setir özüniň öň ýanyndaky ýa da soňundaky setir bilen pikir taýdan baglaşman özbaşdak gelýär onsaň akyldar näme üçin eýesiz sözlem ýasap sözlemiň eýesi hökmünde diýen syrly sany getirýärkä hut şonuň hem oguz han atamyz bilen bagly bolaýmasyn diýen pikir bilen bu setiri seljermäge girişdim elbetde bu setirde göze görnüp duran san biz ol setirdäki sapasyn sözüniň hem ebjet hasabynda aňladýan sanyny çykaralyň sad s fe f elip a sad s ýa y nun n bu sany üň üstüne goşsak bolýar şahyr ýokardaky setirleri bolan kaýdadygy bilinmez atly goşgusyny miladynyň nji ýylynda ýazypdyr diýip açyk aýdyp bilýäris eger nji ýyldan nji ýyla çenli geçen ýyly ol iň üstüne goşsak ýene de bu setirden hem umumy çykýan san ýyla deň bolýar duruberýär çünki ozalky delilde çykaran ýyldan i aýyrsak çykýar eger den i aýyrsak çykýan san nji ýyl bolýar şeýlelikde şahyr bu setiriniň üsti bilen özüniň şol setirleri ýazan wagtyna çenli dünýä inenden ýyl geçen oguz hanyň nesil dowamatlary bu dünýäde abraýly döwran sürmegi dowam etdirewersin diýmek isläpdir diýen netijä gelmek bolýar sözsoňy şeýlelikde türkmen milletiniň akyldary hezreti magtymguly babatda käbir bilermensireýäniň ol näme üçin oguz han barada öz şygyr diwanynda hatyralanmandyr diýen bolup akyl satmagyna bu seljeriş ýazgylary geljekde böwet bolar diýip umyt edýärin milli liderimiz hormatly gurbanguly berdimuhamedowyň milletimiziň şanly geçmişini dikeltmek geçmişde ýaşan beýik ata babalarymyzyň mertebesine mertebe goşup ruhlaryny hoşnut etmek üçin durmuşa geçirýän ýagşy işleri müňlerçe ýyllaryň gerdişini göterip gelýän goja türkmen halkyny geçmişe buýsandyryp geljege galkyndyrýar ata watanyna milletine ýagşylyk etmegi başaran başarýan islendik şahsyýet goja zeminiň taryhynda ýalkanandyr ýalkanýandyr eger şeýle bolýan bolsa türkmeniň milli lideri hem ýalkanmaly şahsyyetdir gorkut ata kitabynda oguz han hakynda şeýleräk maglumatlar bar howa hanym bir gün oguz ili otyýrka üstüne ýagy çozýar tün içind il ürkýär gaçyp gidn wagty aruz gojanyñ oglanjygy galýar ony bir arslan tapyp slýär oguz ýn öýüne glip ýurdunda gonýar oguz hanyñ ýylkyçysy glip habar gtirýär bu kiçiräk parça gerekli maglumat bolup hyzmat edýär birinjilik bilen oguz hanyň oguzlaryň mifiki eposynyň ady birje gezek şol gysgajyk ýazgyda galdyrylypdyr diýmek gorkut dessanlarynyň wakalary oguz hanyň örän gadymy döwürlere degişlidigine yşarat edýär ikinjisi oglanyň besediň arslan ýolbars tarapyndan ulalyp ýetişmegi bolup biljek zat däl depegöz ýaly obrazlaryň hem asly örän gadymy hatda gadymy grek mifleriniň emele gelip ýazylan döwürlerine gabat gelýär gorkutşynasçylaryň biri bolan dits nji ýylda ýazan makalasynda depegöz beýleki sikloplara döwi aýratynam gomeriň ýazan siklopy bilen örän meňzeş gorkut atanyň oguz siklopy greklerden göçürlen däl greklileriňki onuň sunutnamasy greklileriňki köne däl bolsa oguzlaryňky hem täze däldir anar dd orud dünyas baku oguz iliniň gadymy rowaýatlaşdyrylan oguz han zamanyndan bäri üýtgedilmedik bolup şol bir ýurtda ýaşamagy biziň eramyzdan ozalky birinji müňýyllygyň ortalarynda hatda gadymy hatda gadymy grek eserlerinde hem ýazga geçirlmegi eposyň suratlandyrylmagy dünýäniň meşhur alymlary tarapyndan kabul edilipdir şondan hem belli bolýar oguz iliniň dili hatda gadymy grekler üçin bellidi akademik b piotrowskiý teýşebany galagyran galasynda gazuw agtaryş işlerini geçireninde şeýle diýdi bu galanyň gadymy dünýäniň bütin ülkeleri bilen baglanyşykly bolup bu ýerde assiriýa we aralyk deňiziniň kenaryndan getirlen gymmatbaha tapyndylary hindistandan getirlen monjuklar tapyldy b piotrowskiý wanskoýe sarstwo urartu m sah meşhur sowet arheologlarynyň xx asyryň ortalarynda äşgär eden hakykatlary kitaby kakam gorkud yň içindäki maglumatlar ýyl ozal galama alnypdyr siriýadan sewan kölüne göýçä çenli uzanan arealdaky meňzeş grafikaly kitaplaryň haýsy etnosyň dilinde ýazylandygyny aýdyňlatmak üçin üns beren xiv asyr taryhçysy reşideddin özüniň jamyguttawaryh eserini gadym oguznamalar esasynda tertipläp ýazandygyny we eseriň taryhy oguzan we turkan atly ikinji kyssasynda ýazýar oguz han sewan kölünden hazar deňzine tarap göç etdi şirwana we şama ilçi gönderdi arana we mugana hereket etdi ýaýlakda oturan wagtlary bütin ülkeleri ele geçirip zabt etdiler azerbeýjan welaýatyny hem aldylar oguz dessany reşideddin oguznamasy stambul sah xvii asyr taryhçy hywaly abulgazy bahadur han özüniň şejereýi teräkime eserinde oguz hanyň azerbeýjany yragy siriýany basyp alyp söweşde ussatlyk görkezenlere aýratyn at we dereje beripdir xvi asyr taryhçysy ebu bekr tehrany bolsa ýene gadym oguznamalara salgylanyp kitaby diýarbekriýe ak goýunly türkmenleriniň taryhy atly eserinde patyşa baýandyr han eýran turan rum şam müsür ifranjy basyp aldy diýilýär we mifik täsirleriň bardygyny görse bolýar azerbeýjan taryhynda her wakalar tersine bolup türki döwletleri parslaryň assiriýalylaryň araplaryň grekleriň aralaryndaky söweşleriň bolup geçen wagtlarynda peýda bolup taryhda bolsa epizodik rollar ýöňkelipdir hywaly abulgazy hanyň beren maglumatlaryna görä oguz han real taryhy şahsyýet bolup we muhammet pygamberden ýyl ozal ýagny bizin eramyzdan iv müňýyllygyň soňlarynda takmynan nji ýyllarda ýaşap geçipdir bütin dünýä taryhçylary tarapyndan baha berilen reşideddin hem oguz hany real taryhy şahsyýet hasaplap onuň gabrynyň sewan göýçe kölüniň ýakynlarynda bolandygyny aýdýar xix asyryň meşhur rus rus kompozitory birnäçe aziýa halklarynyň taryhyna degişli maglumat toplan n ý biçurin iakinf bolsa oguz hanyň taryhy şahsyýet bolandygyny birmanyly şekilde tassyklaýar we onuň biziň eramyzdan ozalky iii ii müňýyllyklarda ýaşandygyny aýdýar n ý biçurin iakinf sobraniýe o narodah obitawşih w sredneý azii w drewniýe wremena m l sah xii asyr taryhçysy baýburtly osman bolsa öz ýüzýyllyklarynda ýazyjysy belli bolmadyk gadymy kitabynda bähr el ensab hakynda maglumat berýär şol kitapda gotkut atanyň wakalary aýdyň görülýär hem şol kitapda baýandyr han iliniň biziň eramyzdan öňki döwürlerde hem oturandyklary hakynda öz beýanyny tapýar xiv asyryň oguz asylly taryhçysy ebu bekr bin abdulla bin aýbek ad dawadari bolsa özüniň düräri tijan atly eserinde biziň eramyzyň iv asyrynda näbelli awtor tarapyndan ýazylan ulu han ata bitikçi kitaby barada maglumat berýär we şeýle ýazýar türki dilli halklara ullakan söýünji bilen bagş edilen bu kitap oguzlar arasynda örän meşgurydyr çünki kitapda oguzlaryň ýyl mundan ozalky wakalary örän irki durmuşlaryndan we ilkinji hökümdarlaryndan gahrymanlaryndan habar berýär kitapda depegöziň peri gyzyndan dogulmagy oguzlarda ýitginiň bolmagy we aruz oglu beset tarapyndan öldürilmegi we oguz han jümlesiniň şol bölümde agzalyp geçilmegi baglanyşdyrylypdyr h görogly oguzskiý geroiçeskiý epos m s türkmenleriň zergärçilik däpleri gadymy wagtlardan başlanypdyr matalaryň ýüzüne keşde çekmek we altyn çaýylan gymmat bahaly daşlar bilen bezelen zikgelenen kümüşden taýýarlanylan zergärçilik önümleri şu däbiň ýüze çykmasy bolup durýar aýal gyzlaryň egin eşikleri ozaly bilen de gelinleriň egin eşikleri ýokary çeperçilik bilen bezelýär börüge dakylýan şaý sepler saçbagylar gulakhalkalar boýna we döşe bilege dakylýan şaý sepler taýýarlanypdyr depesinden dabanyna çenli nepis şaý sepler bilen bezelen gyz hamala diýersiň özüniň açyk gyzyl reňkdäki köýneginde kümüşe çolanan ýaly bolup görünýär özboluşly zergärçilik önümleri adamyň we haýwanlaryň guşlaryň we möjegiň formalaryny gaýtalaýar bular bolsa ähli türki halklaryň iň gowy görýän nagyşlarydyr estetiki wezipesinden başga da şaý sepler dürli keselleriň öňüni almak ähmiýetine hem eýedir şaý sepleriň keramatlylary hem bolup olar adamlary göz degmeden goraýar seýrek bolaýmasa olaryň merkezi aziýanyň beýleki halklarynyň şaý sepleriniň arasynda özüne meňzeşleri ýokdur şol bir wagtyň özünde gadymy parfiýanyň hem de margiananyň bezeg sungaty bilen arabaglanyşygynyň bardygy duýulýar bu bolsa şübhesiz çeperçilik däpleriniň güýjüne hem de üznüksizligine şaýatlyk edýär daşlary oýup nagyş salmak kiçi göwrümli heýkeller kosmetiki gutujyklar ýasamak gadymy adamlara mahsus bolupdyr misden bürünçden kümüşden altyndan oniksden ýasalan bezeg önümleri güberçekli we dürli görnüşli iňňebagjyklar gulakhalkalar monjuklar we beýlekiler bilen birlikde zergärçilik şaý sepleri ýüzükler gulakhalkalar gülýakalar gymmat bahaly monjuklar gadymy zergärçilik sungatynda ýörgünli bolupdyr gliptika daşa oýup nagyş salmak sungatynyň bir görnüşi bolup bu usul arkaly möhürler tumarlar ýasalypdyr şeýle usulda ýasalan möhürler we tumarlar margianadam köp tapylýar sfragistika sungaty gliptikadan tapawutlylykda özüne metal möhürleri we tumarlary hem birleşdirýär türkmenistanyň halk ýazyjysy täçmämmet jürdekow njy ýylyň nji maýynda gökdepe etrabynyň kelejar obasynda eneden bolýar onuň çagalykdan çeper söze bolan uly höwesi ymtylşy özüniň oňat netijelerini berýär türkmen edebiýatynyň satira bölüminde ymykly orun alan ýazyjy bu gün ýurdumyzyň ähli ýerinde teneli sözleriň taýsyz ussady hökmünde tanalýar t jürdekowyň eserleri birnäçe daşary ýurt dillerine hem terjime edildi onuň birnäçe kitaplaryny aşakda agzap geçeliň we ýenede birnäçe eserleri bar täçmämmet jürdekowyň njy ýylda çykan däliden dogry habar diýen kitabynda özi barada şeýle terjimehalyny ýazýar uly ile aýan bir hakykat bar ýaşamak üçin ilki dogulmaly hudaýa şükür menem häli häzir ýaşap ýörün diymek haçanam bolsa bir wagt menem dogulypdyryn onuň anyk senesi ýagny näçenji ýyldygy aýy güni okyjy üçin hökmanmyka eger şeýle bolsa onda otyryňda özüňiz hasaplap görüň meniň dogulan ýylym luw ýyly ekeni satirik şahyr kemine panydan bakyýete geçenden ylaýyk ýüz ýyl soň dünýä inipdirin has takygy şu asyryň ahyrynda ýagny nji ýylyň nji maýynda nesip edip ýaşap ýörsek bizem ýaşaýarys meniň nirede dogulanlygym bilen kimiň näme işi barmyşyn juda belesigeliji bolsaňyz aýdaýmaly bolarda hawa gadymy gökdepäniň kelejar diýip bir obasy bar ine şol ýeri meniň göbek ganymyň daman ýeri wiý ýogsada göbek diýemde bir zat ýadyma düşdi göbek enem pahyr maňa köp gezek gürrüň beripdi çaga dünýä inende çyrlap aglaýar men weli ýylgyrypdyryn adatdan daşary bu ahwalaty enem atam özüçe tesbirläpdirler gowlyga ýorupdyrlar käbä deňelýän ene atanyň uly ynamyny ödemezlik uslyp däl şonuň üçinem bolýar ol barada azajyk soňurak hawa men öz kakam jürdek atajyk ogly bilen juda oňaýsyz ýagdaýda duşuşdym ol watan üçin bolan söweşleriň birinde nji ýylyn nji dekabrynda ýagny men yaşymdakam wepat bolupdyr ony gözlap idäp tapmaklyk maňa ýyldan soň ý başartdy sowuk mazaryň astynda ýatan ýaşly kakam özüniň ýaşly ogly bilen nowgorod oblastynyň staraýa russo şäherinde şeyleräk gurru etdi gulagyma eşidilen ata sargydy uly nesliň özünden soňkylara eden pendi bolup ýaňlandy men nji ýylyň aýylganç ýer titremesini hem görmeli boldym agyr ýitgini başdan geçirdim özümden iki ýaş uly ýalňyz gyz doganymdan jyda düşdim ejem ikimiz gugaryp galdyk shol döwüriň agyr kynçylyklary durmuşyň apaty biziňem deňämizden göni geçip gitmedi ony öz gerdenmizde çekmeli boldyk ýöne adamyň başyny alyp durýan zat ýok eken hemme zat öz nobaty bilen gelip geçip dur ynha men indi alty çagaň atasy agtyklarymyň sany hem hudaýa şükür köpelip gidip otyr ýazyw pozuwa ýedi ýaşymda başladym geň görmäň döredijilige däl birinji klasda okap ýörkäm edýän ýazuwymdan edýän pozuwym kändi şeýdip şeýdiwem ahyry ýazyjy boldym nji ýyldan bäri ýazyjylar birleşiginiň agzasy men aşgabadyň g seýitliýew adyndaky medeni aň bilim tehnikumyny ý soňra hem moskwanyň döwlet medeniýet institutyny ý tamamladym dürli kärlerde işledim goşun hatarynda gullyk etdim häzir edebiýat we sungat gazediniň baş redaktory bolup işleýän döredijilik diýilyan jadyly senet bilen ymykly meşgullanyp başlan döwürim nji ýyllaryň ahyrlaryna degişli meniň esasan edebiýatyň satira bölümi bilen meşgullanýandygymdan megerem okyjylar habarlydyr türkmenistanyň döwürleýin metbugatydyr radio telewideniýanyň işgärleri hä maňa beletdir hekaýalarym çap edilmedik gazet žurnal ýok bolsa gerek öz başdak çap bolup çykan kitaplarymyň atlaryny yatda saklamak juda aňsat onsoňam ody özüne bas ý şulardan başga moskwada krokodil žurnalynyň kitaphanasynda piscebumashnyy tigr y ady bilen hekaýalar ýygyndym özbaşdak kitapça bolup çykdy wiý ýogsa da meniň tebipçilikden hem başym çykman duranok ynanmasaňyz diagnozy ýygnak ý diýen kitabymy okap göräýiň körpe okyjylary hem gözden salmajak bolýan olara esger papagy ny ý sowgat etdim ondaky ýerleşdirilen çaklanja powestdim hem de hekaýalarym belli bir derejede öz durmuşymyň beýanydyr käbir ýygyndylarda hem ynamly nesil şatlyk gözleginde aýry aýry hekaýalarym çap bolup çykdy dogry men bir goşgy ýazyp ýören şahyr däl eýsemde bolsa kompazitorlar bilen bilelikde a golaý aýdymy ýazdym umuman gol gowşyryp otyrmaga wagtym ýok maglumat üçin ýene de bir zat aýdyp biljek tutuş kitabyma däl ýöne aýry aýry hekaýalarym özbek gazak başgyr latyş mangol türk dillerinde çap edildi çeper terjimede hem öz güýjümi synap görýän aýry aýry hekaýalardan daşary çeper kinofilmlerin larçasyny rus dilinden türkmen diline geçirdim özüm prodýuser hökminde üç sany aýhan hajyyew gämidäki toý täze adatlar dokumental filmin awtory jemgiýetçilik işlerine hem işeňgir gatnaşýaryn magtymguly halkara baýragy komitetiniň daşary ýurtlar bilen dostlyk jemgiýetiniň prawleniýasynyň agzalary bu işleriň daşyndan bolsa jahankeşdeligi halaýan häzire çenli dünýäniň ýurdynda abş hindistan mangoliýa bolgariýa siriýa malta eýran boldym ýene de essem pesemim ýok däl ýöne ol baradaky söhbeti wagtyň özi dowam etdirer howwa iş bitirseň il tanar diýilişi ýaly meniň çekýän zähmetim köpüň gözünden sypmady mähriban prezidentimiziň permany bilen maňa türkmenistanyň halk ýazyjysy ý diýen hormatly at dakyldy bu meniň üçin el ýetmez bagtdyr bir gyrasyna atyp gelýän daňyň altyn reňki berlen bir ýanyna bolsa ýaşyp gelýän şapagyň altyn reňki çaýylan ikisiniň arasy bolsa dürli öwüşgin atyp duran düzlük keteni bu da ýeke täk türkmen gelin gyzlarynda duş gelýän ajaýyp sungat eseridir arassa ýüpekden dokalýan ketenileri türkmen gyzlary durmuşa çykanlarynda hökmany suratda diýen ýaly geýýärler bu olaryň ömrüm daňy atandan tä ýaşýança öwüşgin atyp duran owadan hem bir durkly parahat düz bolsun diýip edýän niýet arzuwlary bolaýmasyn türkmeniň maşgala durmuşy hakynda kese ýurtly biri gözügidijilik bilen türkmen maşgalasynda uly bagt bar ol hem iki tarapyň hem biri birinden arkaýynlygy diýipdi ine keteni köýnekde şol arkaýynlygy görse bolýar keteni köýnek geýmegiň asyl manysyna düşünen şol köýnegine mynasyp millilikde ýaşamagyň gymmatynyň ähli gymmatlyklardan ýokarydygyna düşünen gyz baran öýünde diňe bir özüni däl maşgalasyny düz saklamak bilen ýaşaýar keteni dokalanda saçyň tary ýaly inçe ýüpekden erişler ýüwürdilýär ol erişler adam häsiýetleridir ol tarlar lülelerden soň bu edep terbiýedir sazdan geçirilýär şeýdip häsiýetleriň sazlaşygy emele gelýär aşakda iki üzeňňi bardyr gije bilen gündiz olar erişleriň arasyny açar wagt seniň aýbyňam açar ýagşy gylyk häsiýetleriňem taraçynyň elinde argaçly mäki bardyr ol ony erişleriň arasyndan geçirer bu seniň häsiýetleriň arasyndan geçýän alan manyň çykaran netijäňdir saz olary sazlaşdyryp ýüpek parçany emele getirer ýüpegi berk hem reňkdar keteni köýnek geýen türkmen gözelleri siziň ömrüňizem berk hem owadan bolmaga mynasypdyr ýüpeklerine pet berlen ketenili gyzlar enelerinden atalaryndan pent alan gyzlardyr enemin bukcasyndan ene mamalarymyz ozlerinin el hunarleri bilen milli egin baslary tikip halallyga gol berip yasapdyrlar elde yerine yetirilyan kesdesidir gaymasy kocumedir pugtamasy basmasydyr sunsugi alajasydyr aldymgajy jahegidir ceplisagy bilen egin esiklerini gozel gorke getiripdirler arada men enemden miras galan nusgalyk saklanyan egin esikleri gune serip yelejiredeyin diyip sandykdan cykardym gurcuk keteniden tikilen koynegi synlap dursuma oya batdym gorsene bu koynekde yagyrniclik yensapy begeyik yaly durli matalardan gurnalan bolejikleri ozude seylebir kebsirlenip gelisdirip tikilipdir gozbasyny oran anyrlardan alyp gaydyan milli egin baslar gozelligin ajayyplygyn cugdamy bolup dur yakasy bir kemsiz kesdelenip boynuna layyk edilip tikilen bu koynegi synlap hazirki wagtda yaslarymyzyn doslerini acyp dosleri ote acyk yzy gapdaly dilikli gelsiksiz tikip geyyan koynekleri goz onume geldi konekilerimizin aydyp gecisi yaly ayal uyal diyipdirler utanyp uyalmaklyk gelin gyza mahsus hasiyet edep ekramlylykda sadadan sypayy geyinmekde ene mamalarymyz bize nusga goyup gidipdirler kakilik garajayewa gurbansoltan eje zurnalyndan halk arasynda seýit jemaleddiniň metjidi ady bilen belli bolan bu ymaratyň galyndylary änew şäherçesiniň gündogarsynda ýerleşýär arheologik maglumatlar günorta türkmenistanyň eneolit zamanynyň ýadygärliklerini änew medeniýeti diýen at bilen ylmy dolanyşyga girizmäge mümkinçilik berdi ansambly dört desga metjit onuň öňündäki gabyrüsti we beýik gümmezli zaly bolan iki sany jaý emele getiripdir bu çylşyrymly desga metjidiň guburhananyň medresäniň we hanakanyň wezipelerini ýerine ýetiripdir änewdäki metjidi öwrenmegiň başlangyjyny njy ýylda w a žukowskiý başlapdyr nji ýylda harabaçylygy r pompelliniň amerikan ekspedisiýasy gazypdyr sonky ýyly a a semýonow metjidiň gysgaça beýanyny hem de ony öwrenmäge çakylygy çap etdiripdir nji ýyllarda a a karelin we w r tripolskiý deformasiýanyň we weýranlanmagyň sebäplerini barladylar inžener s s sklaýarowskiý bolsa çyzgysyny ýerine ýetirdi ýadygärligi konserwasiýa etmek işlerini dürli wagtlarda w r tripolskiý we n m baçinskiý amala aşyrdy nji ýylda m ý massonyň ýolbaşçylygy astynda günorta türkmenistan arheologik kompleksleýin ekspedisiýasy ansambly çuň we hemmetaraplaýyn öwrenmek işini geçirdi şonuň netijesinde de ençeme makalalar we g a pugaçenkowanyň giňişleýin monografiýasy ý peýda boldy metjidiň portalynyň ýokarsynda horasanyň hökümdary soltan abul kasym babyryň ý ady getirilipdir ondaky ýazgyda şeýle diýilýär bu gurluşyk beýik soltan öz halklarynyň eýeleri ýurtlaryň we asyrlaryň penakäri abul kasym bayr bahadur han patyşalyk süren wagtynda boldy hemmeden beýigiň özi onuň häkimiýetini we onuň patyşalygyny ebedileşdirsin beýleki ýazgylarda gözellik öýüni muhammet diýen biriniň öz kakasy jemal ed dünýä wa d diniň ýadygärligi üçin öz serişdeleri bilen njy ýyllarda gurdurandygy hakyndaky maglumat getirilýär g a pugaçenkowa metjidiň ýüzündäki ýazgyda ady gelýän muhammedi soltanyň weziri bolan muhammet hudaýdot bilen bir diýip ynandyrýar özi de onuň bu ýerde jaýlanan kakasy jemaleddiniň doglan ýeri änew eken diýýär desga gurlup tamamlanmandyr çünki soltan babyr ölenden soň ý özara uruşlar we weýrançylyklar döwri başlanypdyr oňat bişen kerpiçden bina edilen metjit keramik mozaika bilen we syrça bilen gysganylman bezelipdir beýik portalynda inli depesi çowly arasy bolan metjidiň gapysy howlynyň içine tarap açylýar eken gapynyň arkasynda ellistik gümmez bilen örtülen inedördül taraplary metr zaly bolupdyr gümmez çekili arkalaryň we konstruktiw taýdan tamamlanmadyk stalaktit dekorasiýaly paruslaryň üstüde durýar eken peştagy demirgazyga bakdyrylypdyr we jaýyň jümmüşinde günorta diwaryň ýüzünde syrçalar bilen bezelen mährap bolupdyr onuň gapdallarynda günorta diwaryň ýüzünde insizje tagçalar edipdirler olar diwaryň daş ýüzüne çykytly edilipdir metjidiň beýleki iki diwarynda hersinde ikiden inli çuň tagçalar edipdirler bu tagçalar hem hüjreli sokol etažynyň derejesinde metjidi üç tarapyndan gurşan eýwanyň içine çykytly edilipdir iki gapdalynda oňa goşulyp guralan gurluşyklar metjidiň portalynyň öňündäki giň howlyny gabsapdyr olaryň gümmezli zallary diametri metr töweregi iki gatdan hem kiçeňräk otaglar bilen gurşalypdyr portalyň ýozaik bezeginiň çeperçilik özboluşlylygynyň uly gymmaty bolupdyr ol bezegde arkanyň üstünde bir birlerine tarap kellelerini uzadyp süýnüöip gelýän iki sany eýmenç görnüşli aždarhanyň şekili çekilipdir olaryň sarymtygarak göwresi ownuk ösümlik nagyşly garamtyl mawy mozaik düşegiň üstünde towlanyp barýat ol ownuk ösümlik nagyşlary fantastik janawarlaryň her biriniň açylan agzyndan başlanýar jaýyň öň ýüzündäki monumentel sungatda şuňa meňzeş aždarhalaryň şekillendirilişiniň nusgasy orta aziýada başga ýok änew metjidinde aždarhalaryň şekillendirilmeginiň manysyna has ynamlyrak düşündirişi g a pugaçenkowa berýär ol munuň özi xv asyrda änew töwereginde ýaşan esasy türkmen taýpasynyň totemidir ähtimal änewde jaýlanan şeýh jemaleddin hem şol taýpadan bolandyr diýip hasap edýär bu metjidiň gurluşygy hakda ýerli ilatyň arasynda ur döwürlerden bäri şeýle rowaýat dowam edip gelýär bir wagtlar şäheriň gala diwarynyň düýbünde bir agaç dikilip ondan uly jaň asylyp goýlupdyr başyna iş düşen her bir ýolagçy jaňy kakmak bilen şähere duýduryş berýär eken ilat bolsa oňa kömege gelip başyna düşen işden ony halas edýärler eken bir gezek adalatly we parasatly jamalyň ýurdy dolandyrýan wagtynda adamlar jaňyň gaty we howsalaly kakylýandygyny eşidipdirler derwezäniň agzyna ylgaşyp gelenerinde olar ägirt uly towlanyp duran aždarhanyň jaňy kakandygyny görüpdirler şunda ol aždarha bir zady görkezýän ýaly edip daga tarap ümläpdir soňra bolsa märekäniň arasynda elleri paltaly we byçgyly duran iki ussa tarap ümlenip daga tarap ugrapdyr patyşa aýal jamal ussalara aždaranyň yzy bilen gitmegi buýrupdyr bular daga baranlarynda agyr jebir çekip ýatan başga bir aždarhany görüpdirler ol uly dag geçisini diriligine ýuwdupdyr emma onuň buýralay şahlary aňryk geçmän aždarhanyň bokurdagyna ilişip galypdyr edermen ussalar aždarhanyň açylyp ýatan agzyna girip dag geçisiniň şahlaryny byçgy bilen kesip aýrypdyrlar we geçiniň etini böleklere bölüşdiripdirler whem de aždarhany jebirden gutarypdyrlar şundan soň birinji aždarha ussalary hazynadan doly bolan bir derä eltipdir we olara şol hazynadan gereklerini hem de göterip bilenlerini almaga ygtyýar beripdir ertesi şäheriň ilatyny ýene de jaňyň sesi oýadypdyr olar galadan çykanlarynda iki aždarhany hem görüpdirler ol aždarhalar köp altyn we gymmatbahaly daşlary alyp gelen ekenler olar bu zatlary patyşa aýalyň öňünde goýup özleri ýene daga tarap gidipdirler jamal bu gymmatbaha zatlardan uly metjit gurmagy we onuň peştagynda şu zatlary beren aždarhalaryň şekilini çekmegi buýrupdyr rowaýatda aždarhalar änewiň ilatyna hossarlyk eden jandarlar hökmünde görkezilýär olaryň şekili bolsa ýykylan metjidiň ýüzündäki ýazgyda atlandyrylyşy ýaly gözellik öýüni gorap saklapdyrlar mäne babanyň aramgähi gurlan wagty xi asyr täzeden rejelenen wagty xiv asyr abu seýit kümmeti orta asyr mäne şäherinde xi asyrda kuwwatly seljuk döwletiniň emele gelýän we berkeýän döwründe horasanyň ykdysady taýdan gülläp ösýän wagtynda gurlupdyr kaka etrabynyň mäne obasynda ýerleşýän bu ýadygärlik musulman şeýhi mistigi abu seýit ibn abul haýryň gubrunyň üstünde bina edilipdir halk arasynda bu ýadygärlik mänebabanyň ýadygärligi hökmünde meşhurdyr abu seýit demirgazyk horasanyň syýasy we ruhy durmuşynda möhüm rol oýnapdyr onuň abraýy örän belent bolupdyr hat da beýik seljuk döwletini esaslandyryjylar bolan çagry beg we togrul beg hökümdarlyga pata bermegi üçin onuň ýanyna gelipdirler döwrüniň meşhur weziri nyzam al mülk hem onuň ýanyna tagzym etmäge gelip gider eken abu seýit ýogalandan soň musulman ruhanylary onuň guburynyň töwereginde onuň kultuny döredipdirler öz döwründe abu seýidiň gubury barada soltan sanjar we horezmşasy il arslan alada edip durupdyrlar diwar paruslryň sekiz gyraňlysyndan ýazgylaryň giň zolagy bilen aýrylýar buz ýazgylar nash hatynda ýerine ýetirilipdir gümmeziň nagyşlary öz reňkleriniň ilkibaşdaky arassalygyny diýen ýaly saklapdyrlar bu bolsa ony seýrek duşýan nusgalaryň arasyna goşýar ilkinji sapar bu kümmet xix asyryň ahyrynda professor w a žukowskiý tarapyndan öwrenilipdir ol peltagy bezeýän oýmuralaryň stili boýunça bu jaýy xv asyra degişli edipdir nji ýylda kümmeti barlan professorlar a a semýonow a e şmidt we arhitektor a p udalenkow bu ýadygärligi xiv asyryň ahyry diýip seneläpdirler demirgazyk horasandaky kümmetleriniň stiliniň arhitektura analizi esasynda g a pugaçenkowa kümmetiň bina edilen wagty xi asyryň ortasydyr diýlen täze senelenişi teklip etdi taraplary metr bolan inedördül jaýly iki gat gümmez bilen örtülen ilkibaşdaky desga xi asyrda taraplary sm galynlygy sm bolan inedördül kerpiçden bina edilepdir gurluşygyň kuba meňzeş möçberi belent aýlawyň üstündäki gümmez bilen tamamlanypdyr jaýyň şol wagtlar hem günbatara badyrylrn girelge peştagy bolupdyr kümmetiň her diwarynyň iç ýüzünde aşaky bölüminde üç tagça bar diwarlaryň ýokarky üçünji bölegine her diwarda alty arkajyk edilip tutuş hatar arka aýlanypdyr gümmeze geçmek arkaly paruslary we diwarlarda tekiz tagçalary bolan sekizgyraňlyk ýoly bilen amala aşyrylypdyr paruslar iri stalaktitler görnüşindäki gümmezleriň üç bölümli ulgamyndan düzülipdir sekizgyraňlygyň üstüni beýik bolmadyk gyraň örtüpdir onuň üstünde bolsa gümmez durýar daş ýüzünden gümmeziň düýbünde beýik bolmadyk gyraňly aýlaw bar xiv asyryň i ýarymynda jaýy düýpli rejelemek işleri geçirilipdir ýöne ol kümmetiň konstruktiw esaslaryna galtaşmandyr kümmetiň iç ýüzi ýazgylar bilen gysganylman bezelipdir peştagy bolsa polihrom mozaika bilen baýlaşdyrylypdyr peşatgyň ýüzi we gümmezi tutuş ýüzlenipdir mozaik nagşy emele getiren reňkli oýmuralr gež ergini bilen berkidilipdir onuň esasy reňkleri gök ýaşyl ak aýry aýry goşmaça nagyşlar bolsa sary kaşin keramikasyndan edilipdir jaýyň öň ýüzüniň polihrom bezegi nash hatynda ýerine ýetirilen ýazgylary girizmek bilen geometrik nagyş esasynda düzülipdir kümmetiniň iç ýüzündäki žiwopis nagyşalry ak düşegiň ýüzüne gök gyzyl we käýerde pisse ýaşyl reňk bilen edilipdir ösümlik nagyşlarynyň arasynda gozalary açylyşp duran gowaça düýpleri hem duş gelýär dünýä medeniýetiniň taryhynda parfiýa siwilizasiýasyna aýratyn orun degişlidir merkezi aşgabadyň golaýyndaky nusaýda ýerleşip günorta türkmenistanyň daglary düzlükleri hem de sähralary onuň sallançagy bolupdyr ony döredijiler türkmenleriň gadymy ata babalarynyň biri bolan dah parn taýpalary bolupdyr b e öň iv asyrda grek makedon goşunlarynyň zarbasy astynda ahemenitleriň imperiýasy dargapdyr aleksandr makedonskiniň isgender zülkarneýn oruntutarlary bolan selewkitleriň döwründe baktriýa parfiýa we horezm döwletleri döräpdir b e öň iii asyrdan b e iii asyryna çenli ýyla golaý dowam eden parfiýa döwleti uly imperiýa öwrülip b e i asyryndan başlap rim imperiýasynyň bäsdeşine öwrülipdir özüniň gülläp ösen wagtynda ortaýer deňzinden demirgazyk günbatar hindistana çenli ýerleri öz içine alan parfiýa imperiýasynyň esasy özeni partawa bolupdyr hut şu ýerde b e öň nji ýylda garagumda ýaşaýan aparn ýa da parn taýpasynyň serdary arsak partawy eýeläpdir bu ýerdäki selewk satrapy andragor öldürilipdir şondan soň arsak özüni garaşsyz parfiýanyň hökümdary diýip yglan edipdir parfawnisada arsakidler neberesiniň mülkleriniň administratiw we ykdysady merkezi gurlupdyr köne nusaýda geçirilen arheologik gazuwlar mahalynda tapylan dokumentler bu galanyň adynyň mitridatkert bolandygyny kesgitlemäge mümkinçilik berdi ol b e öň nji ýyllarda patyşalyk eden mitridat i tarapyndan gurdurylypdyr köne nusaýda demigazyk we günorta atlandyrylýan iki sany arhitektura toplumy bolupdyr weýran bolan demirgazyk toplumdan nji ýylda pil süňkünde şirmaýydan edilen meşhur ritonlar tapyldy günorta toplumda üç sany desgany diň şekilli ymaraty inedördül we tegelek zallary tapawutlandyrmak bolar köne hem de täze nusaý şäherjiklerinde gazuw agtaryş işleri geçirilende ajaýyp arhitektura sungat ýadygärlikleri keramiki gap gaçlaryň böleklerine ýazylan hojalyk dokumentleriniň deň taýy bolmadyk arhiwi ýüze çykaryldy parfiýa şalarynyň genji hazynalary saklanylýan gaznalary köp sanly jaýlardan eýwanlardan hem de içerki howlujyklardan ybarat ägirt uly dörtgyraň desga bolupdyr gaznalaryň jaýlary gymmatbahaly zatlardan dolan badyna olar petiklenip özboluşly seýflere öwrülipdirler genji hazynalaryň saklanylýan gaznasyndan şirmaýydan ýonulyp ýasalan ritonlaryň uly toparynyň ýüze çykarylmagy öz wagtynda asyryň tapyndysy diýlip atlandyryldy ritonlar bilen doldurylan tutuş bir otagyň üsti açyldy ritonlar şirmaýydan ýonulyp ýasalyp olaryň käbirleriniň detallary altyn çaýylan bürünçden sap altyndan we bürnçden taýýarlanypdyr ritonlarda dürli kompozisiýaly güberçek gazma nagyşlar ýerleşdirilipir ritonlar kentawrlaryň ýolbarsa çalymdaş grifonlaryň aýallaryň we ş m keşbi bilen bezelipdir bezeg haşamlarynyň kompozisiýalarynyň sýužet äheňi esasan grek mifologiýasy bilen baglanyşykly bolup ýöne grek mifleriniň personažlaryna ýerli parfiýa häsiýeti berlipdir ritonlaryň birinde parfiýa şalygyny esaslandyryjylaryň biriniň şaýylygyň ýüzündäki skif eşigine çalymdaş lybasly parfiýaly gabat gelýär beýlekileriniň käbirinde bolsa garamaýak parfiýalylary görýäris gaznadan altyn çaylan gündogar tipli söweşjeň altyn paltajyk ikiýüzli gysga gamalar demir sowudyň bölekleri ýaly şa ýaraglarynyň görnüşleri hem tapyldy şanyň baýramçylyk galkany da ussatlarça taýýarlanyp kaşaň bezelipdir xv asyr sahabalar ashablar ýagny muhammet pygamberiň ýoldaşlary we baýdak göterijileri al hekim ibn amr al gifary we bureýda ibn al huseýb al aslamy yslamy ündemek maksady bilen mara gelipdirler olar arab halypalygynyň merwdäki ýeňişlerinden soňra bu ýerde hökümdarlyk edip ençeme ýyl ýaşaýarlar hem de adamlary yslama uýdurmak boýunça ep esli işleri alyp barýarlar sahabalaryň ilkinjisi nji ýylda ikinjisi hem nji ýylda merwde ýogalýarlar hem de şu ýerde jaýlanýarlar olara ýerli ilatyň arasynda meşhurlyk gazandyrmak maksady bilen xv asyrda marynyň täze hökümdarlary ashablaryň mazarlarynyň üstüne kerpiçden iki sany çuň we gabyrüsti kiosklaryň oklary boýunça ýerleşýän gümmezli eýwan gurupdyrlar eýwanlar we olar bilen gurlan gabyrüsti kiosklar hem çagşapdyrlar eger de kiosklar xx asyryň başynda tutuşlygyna gaýtadan örülen bolsa onda eýwanlary konserwasiýa edipdirler beýikligi metrden aşýan peştaglaryň ikisi de forma babatda birmeňzeş bolup olar esasan sm ölçegdäki bişen kerpiçlerden salnypdyr hiç hili ýaşaýyş jaý ýa da beýleki jaý roluny ýerine ýetirmeýän bu ymaratlaryň hersiniň ortasynda ýokary çürelip gidýän ýeke täk uly arka bar eýwanlaryň arhitekturasy meňzeş we olar teýmiritler döwletiniň paýtaht arhitekturasynyň ýetiren özboluşly täsirini görkezýär iki sany gabyrüsti daşdaky ýazgylarda bureýdanyň we gigarynyň şahslaryna degişli käbir maglumatlar berlipdir täze merw galalarynyň ilkinjisidir şahruhyň döwürdeşi bolan taryhçy abdyrazzak samarkandynyň bellemegine görä şahruh bu galanyň gurluşyk işlerini dolandyrmak žçin guramaçy emeldarlardan alaeddin kukeltaşy musany hem de edenli hökümet işgäri emiraly şeýanyny belläpdir seýdip häzirki baýramaly şäheriniň demirgazygyna sepleşip oturan orta asyr döwrüne degişli täze merw galasy abdyllahan gala bina edilipdir göwrümi boýunça gadymy merw galalaryndan has kiçi bolan bu galanyň daş ýüzi sm ölçegdäki çig kerpiçler bilen içi bolsa soltan sanjar mawzoleýiniňkä görä kiçeçräk dörtgyraň kerpiçler bilen diwary her bir metr beýiklikde sm içe gidýän görnüşde salnypdyr galanyň gapdal diwarlarynyň uzynlygy metrden metre çenli bolup olaryň saklanyp glan ýerleriniň galyňlygy metrden metre beýikligi hem metre çenli ýerýär galanyň daşyndan diwardan omzaşyp daşa çykýan egme görnüşli sany gorag diňleri salnypdyr galanyň gündogar günbatar we günorta diwarlarynda derwezeler bolupdyr bu gala abdyllahangalanyň günbatar diwaryna sapylyp üň ganat görnüşinde salnypdyr onuň salnan wagty barada alymlaryň arasynda kesgitli bir pikir ýok galanyň ady merwe az wagtlyk hökümdarlyk eden ýý gajar hökümdary baýramaly hanyň ady bilen baglanyşdyrylýar kadymy merwin kalalary erkgala göwrümi boýunça gadymy merw şäheriniň ulgamyna girýän galalaryň iň kiçisi bolsa da ýaşy boýunça iň ulusy belentligi boýunça hem iň beýigidir onuň tutýan meýdany bary ýogy gektara barabardyr häzirki wagtda ol gala däl de dagyň çykmasy kyn baýyrlaryna çalym edýär onuň saklanyp galan beýikligi ortaça metre ýetýär geçirilen köp sanly arheologik barlaglar galanyň ahemenitler döwrüne degişli hökümdaryň köşgi bolandygyny äşgär etdi erkgalanyň içinde köşkden başga da uly edara jaýy skladlar gorhana nökerler üçin kazarmalar bolupdyr b e öňki iii asyryň ikinji ýarymynda selewkit hökümdary antioh soter özüniň güýçli goşuny bilen merwe gelende ol bu töwerekleriň bol suwuna mes toprakly ýerlerine göz gyzdyryp merwi özüne paýtagt edinmegi ony düýpli gurlan gala bilen berkitmegi ýüregine düwüpdir erkgala oňa darlyk edipdir şonuň üçinem ol bu galanyň günortasyndaky bag bakjalyga bürenip oturan ilatly ýeri göz öňünde tutup şol ýerden hem takyk oýlanylan plan esasynda grekleriň gala guruş usulynda äfet galanyň gurluşygyna başladýar örän tiz wagtda bina edilen bu dörtgyraň galanyň diwarlary metre ýetýän galyňlykda bolup onuň her bir gapdal ganatynyň uzynlygy hem tas kilometre ýetipdir geçmişde butparazlaryň galasy ýa da kapyrgala ady bilen tanalan bu gala biziň günlerimize gäwürgala ady bilen gelip ýetipdir ol gektara golaý meýdany öz içine alýar orta asyryň ibn al fakih idrisi makdisi ýaly arap dilinde ýazan awtorlarynyň işlerinden mälim bolşuna görä gäwürgalada iki sany erkek we aýal adamynyň şekili bilen bezelen keýmerzuban atly gadymy öýüň we sežde edilýän uly metjit jaýynyň bolandygy mälim gäwürgalanyň dört tarafky diwarlarynyň dördüsinde de derwezeler bolupdyr galanyň içine kanal çekilipdir galanyň içki diwaryny deň dörde bölýän goşmak şekilli uly köçeler bolupdyr bazar meýdançasy degirmençiler we hazarçyllar kärhanasy ýerleşipdir antioh soter gäwürgalanyň daşyna kilometre golaý halkalaýyn daşky galany hem saldyrypdyr onuň bina edilen wagty seljuklar neberesiniň dolandyran wagtyna gabat gelýär ol seljuk soltanlary mälik şa we alp arslan tarapyndan xi asyryň ikinji ýarymynda xii asyryň başynda saldyrylan bolmaly bu hem onuň soltanlaryň saldyran galasy soltangala hökmünde adykmagyna sebäp bolupdyr gapdal diwarlary den kilometre çenli uzaýan soltangala gäwürgalanyň duldegşir günbatarynda ýerleşýär bu iki galanyň arasyndan bolsa gadymy döwürlwrden tä mongol goşunlary tarafyndan weýran edilýänçä uly ykdysady ähmiýetli kanal bolan al ruzeýk al razik ýaby akypdyr soltangalanyň boýy metre ýetýär diwarlarynyň düýbi esasan metre ýetýän galyňlykda pagsadan tutulypdyr iki metre çenli çürelip gidýän ýokarky gatlaklarynda bolsa sm we sm ölçegdäki çig kerpiçler ulanylypdyr gäwürgala bilen deňeşdirilende soltangalanyň diwarlary has gowy saklanypdyr şähriýar gala gadymy mary şäher galalarynyň içinde iň kiçisidir bary ýogy gektara golaý meýdany tutýan bu galanyň diwarlarynyň salnyşynda belli bir forma eýerilmändir gala tutuşlygyn ýoýulan kwadrata çalym edýär ol esasan sm ölçegdäki çig kerpiçlerden pagsa bilen aralaşdyrylyp salnypdyr häzirki wagtda gala diwarlarynyň saklanyp galan galyňlygy metre beýikligi hem metre ýetýär galanyň içiniň demirgazyk hem de deirgazyk günbatar böleklerinde kazarmalaryň athanalaryň galyndylaryny ortada we günorta gündogarda hem edaradyr ýaşaýyş jaýlarynyň harabalaryny görmek bolýar olardan ilkinji bolup göze ilýäni köşk jaýydyr köşgüň içinde bary ýogy ýekeje süýnmek zal bolup ol öz wagtynda seljuk soltanlarynyň diwany kabulhanasy bolup hyzmat edipdir ýerli halkyň dilinde şeýle atlar bilen tanalýan bu galalaryň ilkinjisi soltan galanyň demirgazygynda ikinjisi hem onuň günortasynda ýerleşýär ýerleşiş aýratynlyklaryny göz öňünde tutup taryhçy alymlar olara pikirleriçe demirgazyk aýlaw hem de günorta aýlaw diýip at beripdirler döwri boýunça aýlawlaryň ikisi de solatangaladan soň salnan bolmaly isgender galanyň gektara golaý giň meýdany öz wagtynda merw şäheriniň örän gür oturan ilatly ýeri bolupdyr eger de kiçi soltan galanyň gündogar bölegindäki bureýda bilen gifariniň guburlarynyň başujynda teýmirleň döwründe salnan goşa binany hasp etmeseň bu galanyň içinde gadymýetiň ýerden saýlanyp duran ýekeje diwaryna da gözüň düşmeýär araplar döwrüne degişli ýadygärlikleriň biridir käbir alymlar ony abu muslimiň harby lageriniň galyndylary hasaplaýarlar şaýym gala gäwürgalanyň km günorat gündogarynda ýerleşýär onuň kw km meýdany bolup gala diwarlary pagsadan hem de ölçegdäki çig kerpiçler aram aram hem sm ölçegde bolan kerpiçler ulanylyp salypdyr bu makala gadymy merw ady bilen tanalýan baýramaly şaheriniň golaýyndaky gadymy merwiň şäherlerine degişli marguş we goňur depe ajyguýy kelleli we murgab oazisiniň çäginde ýerleşýän beýleki köpsanly ýädygärlikler üçin olaryň degişli sahypalaryna serediň merwiň şäherleri soňky ýylyň dowamyna uzalyp gidýär we merkezi aziýanyň ýüpek ýollarynyň ugrunda iň çylşyrymly we gowy saklanyp galan şäher merkezleriniň birini emele getirýär uly şäherleriň yzygiderligi müňlerçe administratorlara syýasatçylara esgerlere alymlara söwdegärlere we maşgalalara öý bolup hyzmat edipdir käwagtlar merw uly imperiýalaryň paýtagty käwagtlar söwda harby we administratiw merkez bolupdyr wagtyň geçmegi bilen gury ýer ýollaryndan aýlanyp geçýän deňiz sowdasynyň ähmiýetiniň artmagy bilen bu ýeriň wajyplygy kemelipdir soňra çingiz hanyň goşunlary tarapyndan talanylmagy bolsa merwiň ähmiýetiniň düýpli kemlemegine getiripdir şu beýik şäherlerden ägirt şäher diwarlary we wajyp dini hem de dünýewi gurluşyklaryň birnäçesi bu ýer üçin häsiýetli bolan çig kerpiç jaýlarynyň görnükli köpdürliligi saklanyp galýar häzir giňişlikde taşlanyp gidilen ýer bolup görünýän landşaftyň üstki gatlagynyň aşagynda dünýäniň beýik arheologiki ýerleriniň birisi ýatyr biziň eramyzdan öňki vi asyrda ahamenidler imperiýasy uzak aralyklar bilen söwdanyň ösmegine ýardam edipdir häzir erk gala diýlip atlandyrylýan güllap ösen administratiw we söwda merkezi murgabyň deltasynda döräpdir b e ö iv asyryň soňlarynda aleksandr makedonskiniň özüniň oksusa amyderýa we hindistana tarap ýoly boýunça geçip gitmegi bilen bu ýerler ellinistik grek dünýäsine goşulupdyr onuň imperiýasynyň gündogar ýerleri tizden selewkid imperiýasynyň bölegine öwülipdir hem de antiokas i dolandyran döwründe b e ö erk gala ägirt täze diwarlanan şäheriň antiokiya margiananyň häzir gäwür gala dýlip atlandyrylýar sitadeline öwrülipdir beýik gäwür gala şäheri imperiýalaryň we söwdanyň göterilmegi we peselmegi bilen birlikde geljek ýylyň dowamynda ösmegini dowam edipdir parfiýalylar takmynan b e ö ýyldan başlap we soňra sasanidler b e ýylyndan başlap merwi wajyp administratiw harby we söwda merkezi hökmünde ösdüripdirler njy ýyllarda goşunbaşy abu muslim gäwür galanyň diwaryndan bir kilometr günbatarda akýan majan kanalyň boýunda metjit gurmagy buýrupdyr xi asyrda abu muslimiň metjidi gülläp ösýän şäher marw al şahijan yň beýik merw häzirki soltan gala merkezinde galypdyr soltan gala giňelmegini we ösmegini seljuk döwrüniň dowamynda xi irki xiii asyrlar dowam edipdir bu döwürde merw dünýäde iň uly şäherleriň biri bolupdyr xii asyrda köşk kompleksini administratiw gurluşyklary we ýokary hilli ýaşaýyş jaýlaryny öz içinde saklaýan diwarlanan sitadel şähriýar ark şäheriň demirgazyk gündogar burçunda gurlupdyr merwi we onuň daş töweregini öz içine alýan murgap oazisi türkmenistanda iň irki ilatlaşan ýerleriň birisi bu ýerdäki bürünç asyrynyň ýaşaýyş ýerleri merkezi aziýadaky siwilizasiýanyň iň irki subutnamalarynyň hatarynda ondan soňky döwürlerde merw ägirt imperiýanyň paýtagty bolup hyzmat edýär we seljuklar döwründe dünýädäki iň uly şäherleriň hataryna göşulýar baýramaly şaheriniň ýakynynda ýerleşýän gadymy merw ady bilen tanalýan arheologiki ýadygärlikler ýyla golaý döwre uzalyp gidýän has kämil şäherleriň subutnamalaryny görkezýär şeýle hem merw uzak gündogardan ýewropa we afrika çenli dünýäniň ýarsyny kesip geçen gadymy ýüpek ýollarynyň esasy ugurlarynyň biriniň ugrunda wajyp çatryk bolandygy sebäpli wajypdyr arheologiki taýdan merw dünýäniň iň uly we iň gymmatly ýadygärlikleriniň birisi hasaplanýar merwde dik saklanyp galan ýadygärlikleri gorap saklamak esasy aladalaryň biridir gurluşyklaryň köpüsi merkezi aziýada iki müň ýyldan gowrak esasy gurluşyk materialy bolan toprakdan gurlupdyr şu günki günde bar bolan gurluşyklar harabalar hökmünde saklanyp galypdyr olar özlerini bir wagtlar goran üçeklerinden jyda düşüpdirler hem de olar gün ýagyş ýel we gar olaryň içinde hin gazynýan we höwürtgeleýän guşlar süýrenijiler we haýwanlar we kähalatlarda görmäge gelýän adamlar tarapyndan zaýalanylýar ýumrulyş prosesi birnäçe asyryň dowamynda kem kemden dowam edipdir emma ýerasty suwlaryň şoňky döwürde has tiz ýokary galmasy bu problemanyň tizleşmegine getirýär gadymy merw goraghanasy özüniň uzak wagtlaýyn partnýorlary bolan britaniýadan gadymy merw proýekti we fransiýadan crater eag bilen arkadaşlykda pagsa gurluşyk tehnologiýasy boýunça barlaglar geçirýär we öňden gelýän materiallary ulanmak bilen konserwasiýa usullaryny tejribede barlap görýär taryhy goraghana iň ejiz gurluşlary goldamak üçin arassalamak ýazgy etmek we maksatlaýyn bejermek programmasyna başlady hem de bu ugurdan uly işleri amala aşyrmagy planlaşdyrýar gadymy merw proýekti ilki bilen halkara merw proýekti ady bilen belli bolup türkmenistan garaşsyz ýurt hökmünde yglan edilen wagty merwde işläp başlaýar proýekte london uniwersitet kollejiniň professory jorjina herman georgina herrmann ýolbaşçylyk edýär we dürli ýurtlardan alymlaryň köpüsi proýektiň agzasy hökmünde merwe gelip barlag işlerini geçirýärl nji ýylda london uniwersitet kollejiniň arheologiýa institutynyň uly mugallymy tim wilýams tim williams proýekte ýolbaşçy hökmünde bellenilýär proýekt gadymy merw proýekti adyny kabul edýär we tim wilýams ylmy barlaglaryň ugruny düýpli üýtgedýär diňe bir arheologiki gazuw agtaryşlar bilen çäklenmän proýekt indi konserwasiýa ýazgy etmek bilim beriş we ýerli işgärleriň başarnyklaryny artdyrmak boýunça işleri hem amala aşyrýar dünýäde arheologiýa ylmy boýunça iň uly we öňde baryjy ylmy barlag we okuw merkezi hökmünde london uniwersitet kollejiniň arheologiýa instituty täze tehnologiýalaryň arheologiýa we gorap saklamak üçin ulanylmagyny goldaýar hem de bu soňky ýyllarda merwde d lazer skaneri xii asyryň ortalarynda muhammet ibn atsyz as sarahsy tarapyndan gurulypdyr sungaty öwreniji g a pugaçenkowa bu ýadygärlik hakynda eger de mary özi hakynda gürrüň berýän taryhy maglumatlar we şäherler bilen bilelikde ýitip giden hem bolsa diňe şu ýadygärligiň özi hem onuň öňki şöhratyna şaýatlyk etmäge ýeterlik bolardy diýip ýazypdyr soltan sanjaryň türbesiniň planynda inedördül taraplary metr we jaýyň ölçegi x mert bolan dört sany arkaly tagçanyň hasabyna diwaryň galyňlygyna tarap giňeldilen ýalňyz inedördül otagy bar ol arkaly paruslar ulgamynda beýik gümmez bilen örtülipdir ol arkaly paruslar dört ýarysly stalaktit paruslaryň onalty gyraňlygynyň kömegi bilen gümmeziň daýanç aýlawyny döredýär onuň içerki ýüzünde gümmeziň ýüzini owadan böleklere bölüp ägirt uly ýyldyzyň suratyny emele getirýän kerpiçden edilen bezeg gapyrgalar görünýär mawzoleý esasan taraplary sm galyňlygy sm bolan inedördül oňat kerpiç bilen örülipdir mawzoleýiň diwarynyň metr galyňlykda bolmagy onuň şunça wagtlap oňat saklanmagyny kepillendiripdir mawzoleýiň döredýän uly basyş güýji kuwwatly diwarlaryň berkligi arkaly ýeňil göterilipdir bir wagtlar mawzoleýe gündogar tarapdan gurylan metjit birikýär eken sokol bölegi nji ýylda gazylyp açylypdyr soltan sanjaryň mawzoleýini orta asyr awtorlarynyň biri reşiteddin xiv asyr dünýäde iň uly jaý diýip atlandyran bolsa isfizary xv asyr ýadygärlige munuň özi älem jahanda iň uly gurluşyklaryň biridir we ol zaýalanmak özüne galtaşyp bilmejek derejede mäkämdir diýip baha beripdir türkmenistanyň arhitekturasynda soltan sanjaryň mawzoleýi deňsiz taýsyz wakadyr sungaty öwreniji g a pugaçenkowa bu barada şeýle ýazýar onuň arhitektura formalary onuň konstruktiw tärleri onuň bezelişi xi xii asyrlaryň günorta türkmenistan arhitekturasynyň ewolýusiýasynyň bütin barşy bilen öňünden kesgitlenipdir bu ýadygärlikde sarahstdan arhitektor muhammet ibn atsyzyň we onuň bilen hyzmatdaşlyk eden ussalaryň toparynyň amala aşyran orta asyr halk gurluşyk genisiniň beýik gazananlary sintizirlenýär alym özüniň gadymy merw diýen kitabynda soltan sanjaryň mawzoleýiniň ähmiýeti hakda öz pikirlerini şeýle beýan edipdir eger de gadymy merwdan hiç bir zat saklanylyp galman hat da onuň ozalky şöhraty hakynda şaýatlyk edýän taryhy maglumatlar we ägirt uly şäher harabalary hem saklanylyp galman diňe soltan sanjar mawzoleýiniň ýalňyz özi saklanylyp galynsada hem munuň özi gadymy merwin nähili uly şäher bolandygyny göz öňüne getirmäge mümkinçilik bererdi soltan sanjaryň mawzoleýiniň salynmagy barada halk arasynda saklanyp galan birnäçe rowaýatlar bolup olaryň birinde şeýle diýilýär sanjar asman perisi bilen söýşüpdir peri oňa özi bilen durmuş gurjak bolsa üç şertiniñ bitirilmelidigini aydypdyr olaryň biri periniň saçyny daraýşyna seretmeli däl ikinjisi ylgan wagty onuň söbügine seretmeli däl üçünjisi hem perini bilinden gujaklamaly däl eken bilesigeliji soltan şertleri birbada kabul etse de soňra olaryň üçüsini hem bozupdyr ol periniň saçyny daranda kellesini eline alyp daraýandygyny ylganda söbüginiň ýere degmeýändigini synlapdyr gujaklanda hem biliniň süňksüzdigini bilipdir şertleriň bozulanyna dergazap bolan perizat ak guşa öwrülip asmana galypdyr soltan sanjar gözüni ýaşlap onuň yzyndan men seni görüp durmasam ölerin diýip gygyrypdyr perizat asmanda pel pelläp durşuna meni görjek bolsaň beýik hem owadan ymarat saldyr men her anna güni şol ymaratyň depesindäki deşikden saňa gararyn diýipdir de uçup gidipdir şondan soňra soltan sanjar şu mawzoleýi saldyranmyşyn hökümdarlygy seljukly hökümdarlygy doguldy nji ýyl horasan häzirki günorta türkmenistan öldi njy ýyl sarahs hüküm sürdi ý ý soňra ýerine geçen alp arslan kakasy seljuk ogly mikaýyl lakamlary ebu süleýman dini lakam dawud öz ady çagry beg çagalary alp arslan dini yslam sünni çagry begiň hakyky ady ebu süleýman dawut çagry beg bin mikaýyl bolup ol oguzlaryň kynyk taýpasyndan bolan seljukly hökümdary seljuk begiň agtygy mikaýylyň hem oglydyr ol togrul begiň agasydyr şeýle hem alp arslanyň hem kakasydyr çagry adynyň manysy çagry ady şol wagtlar çekdirilip ulanylan türki sözünde dogan ýa da bozdogan ak dogan manysyny beripdir mahmyt kaşgarynyň diwanylugatitturk atly eserinde çagry diýmek dogan guş çakyr guş manysyny aňladýandygy ýazylypdyr çagry beg we dogany togrul beg oguz taýpalarynyň horasan we horezm döwletlerine ýaýylan ýaýran ýelerinde dogulypdyrlar çagry beg we seljuk türkmenleri beýleki türkmen taýpalary arasynda kynçylyk çeken soňlar mawerannahrdan horasana göçüp bardylar horasana häzirki wagtda günorta türkmenistan bilen demirgazyk eýran we demirgazyk owganystan giripdir horasan ol wagtlar gaznalylar döwletiniň bir bölegidi togrul beg bilen birlikde kynyklara we seljuk maşgalasyna ýolbaşçylyk etdiler nji ýylda gaznaly hökümdary mesut i bilen bolan söweşlerde üstünlik gazanýarlar gaznalylar söweşde ýeňilýär bir şertnama gazanylmagy pursat tapan mesut bu saparda çagry begi ýeňdi we türkileriň gadymy hökümdary afrasiýabyň gurdurandygy rowaýat edilen merw şäherini çagry beg nji ýylda zabt edip içgi gala çozup girdi we atynyň eýerini ýerde goýup tagt hökmünde üstünde oturdy bular hakynda giňişleýin taryhy ýazan ibn esir şeýle diýýär bularyň taýpa topary olaryň diýenini edipdir ýagşyny ündän ýerinde bitiripdirler ýamany gadagan edende saklanypdyrlar olar buharanyň ýigrimi parsahlyk golaýynda mesgen tutdular emma buharanyň emiri bulardan gorkusyna olara gün bermedi olary heläkläp ýok etmek isledi bular türküstanyň patyşasy bugra handan pena sorap şonuň ýurduna göçdüler we şol ýerlerde ornaşdylar togrul beg bilen çagry begiň ikisiniň gelen kararyna görä bugra hanyň ýanyna hiç haçan bile barmaly däldiler eger biri bugra hanyň ýanyna gitse beýlekisi hökman ilbaşynda oturmalydy sebäbi olar bugra hanyň mekirligi bu ikisini bir ýere jemläp tutduryp tussag etdirip ili başsyz goýmagyň mümkindiginden çekinýärdiler bugra han bu ikisini öz huzurynda bile görmek üçin her näçe jan etse de olar muny kabul etmediler şonda bugra han gahar edip togrul begi tutdurdy we esir etdi çagry beg öz taýpasyny we yzyna eýerýänleri jemläp gozgalaň turuzdy agasyny halas etmek üçin bugra hanyň üstüne gaýtdy bugra han hem munuň üstüne öz esgerlerini sürdi iki tarap hem ýowuz döwüşdiler soňra bugra hanyň esgerleri ýeňlip gaçyp başlady olardan örän köp adamyň jany ahyrýete iberildi çagry beg agasyny ýesirlikden halas etdi we bu ýerleri taşlap ýene de buharanyň golaýyndaky jent sebitlerine tarap göçüp bardylar we şol ýerde hem ornaşdy samanly döwleti dargap ilek han buharany eýeläninden soňra çagry beg bilen togrul beg iň agasy arslan ibn seljugyň mawerannahrdaky täsiri has güýçlendi bu wagtlar arslan hanyň tussaglygynda ýatan alytegin gaçmagy başardy ol özüni buhara atdy we bu ýerleri eýeledi arslan han ilek hanyň süýtdeş doganydyr alytegin arslan ibn seljuk bilen ylalaşdy we bilelikde goranmaga başlady bularyň işi indi ilek han üçin has da çylşyrymlydy arslan hanyň dogany ilek han ýüregini bire baglap olaryň üstüne çozuş etdi emma ýeňlişe sezewar boldy ol ikisi bolsa buharada galdy alytegin ýemineddöwläniň ýurdunda goňşuçylykda oturan ýerinden oňa köp ters işleri ederdi onuň türk patyşalaryna yzygiderli gatnap duran ilçileriniň ýoluny beklärdi öň ýatlap geçişmiz ýaly mahmyt amyderýadan geçende alytegin buharany taşlap gaçyp gitdi arslan ibn seljuk bolsa öz jemagatyny ýanyna alyp mahmytdan goranmak üçin şol ýerdäki sähralyga özüni atdy seljuklaryň güýç kuwwatyny olaryň edermenligini gaýduwsyzlygyny we adam sanynyň köplügini görende ýemineddöwläniň ýüregine ömründe bolmadyk gorky ornaşdy ol arslan ibn seljuga hat ýazyp ony öz tarapyna çekmäge synanyşdy onuň ýüreginde bu pikire bolan höwes döredi arslan ibn seljuk onuň ýanyna gelen dessine ýemineddöwle ony tutdurdy we salymyny bermän galadaky zyndana atdyrdy olaryň öýlerini talady ýemineddöwle onuň maşgalasyny we taýpasyny näme etmelidigi hakda maslahat soranda mahmydyň iň ýakyn adamlarynyň biri arslan jazyp ýaý atyp bilmezlikleri üçin olaryň başam barmaklaryny çapmaklygy ýa da hemmesini amyderýa gark etmekligi maslahat berýär ýemineddöwle oňa seniň ýaly doňýüregi görmändim diýýär soňra olary amyderýadan geçirip goýberýär horasan sebitlerine dagan bu adamlara salgyt salnypdyr patyşanyň wekilleri salgyt ýygnanda olara sütem edipdir soňabaka bularyň elleri olaryň ähli mal mülküne we gyzyna ogluna uzap başlady bu ýagdaýa çydam etmedik iki müň adam olardan bölünip kermana bu ýerden hem geçip yspyhana gitdiler soňra bu seljuklylar bilen yspyhanyň häkimi alaeddöwle ibn käkeweýhiň arasynda öň ýatlap geçen dartgynly söweşimiz bolup geçdi soňra olar yspyhany hem taşlap genjä gitdiler ine bular arslan hanyň adamlarydyr emma onuň doganynyň perzentleri hakynda aýtsak buharanyň häkimi alytegin olary ele geçirmek üçin hile pirim oýlady ol togrul beg muhammediň we çagry beg dawudyň agalarynyň ogly ýusup ibn musa ibn seljugyň ýanyna çapar iberip bol haýyr yhsanlary wada berdi göwnüniň küýsändigi üçin öz huzuryna gelmegini haýyş etdi ýusup onuň ýanyna geleninde alytegin ony öz welaýatyndaky ähli türkmenleriň serkerdesi diýip yglan etdi örän köp mülk ýerlerini sowgat berdi we oňa emir ynanç beýgu diýen lakam dakdy bularyň arasyndaky çaparyň bitirmeli işi agalarynyň ogly togrul beg bilen dawudy ýeňmek üçin ýusubyň adamlaryna we taýpa toparyna kömek etdi munuň gizlin maksadyny bilensoň ýusup özünden islenilen zatlaryň hiç birine hem boýun bolmady alytegin özüniň ýusup hakyndaky mekirliginiň ýol almandygyny maksadyna ýetmändigini bilende ony öldürmekde buýruk berdi şeýdip ýusup öldürildi onuň ölüm jezasyny alyteginiň emirleriniň biri alp gara ýerine ýetirdi munuň öldürilmegi togrul bege inisi çagry bege we olaryň taýpasyna agyr degdi olar matam lybasyny geýdiler ar almak üçin jemläbilen türkmenlerini bir ýere jemlediler alytegin hem goşun jemläp bularyň üstüne ugrady bu söweşde alyteginiň esgerleri masgaraçylykly ýeňlişe sezewar boldular dört ýüz ýigrimi birinji hijri ýylynda togrul beg bilen çagry beg agalarynyň ogly ýusuby öldüren alp garanyň üstüne hüküm edip ony öldürdiler alyteginiň esgerlerinden bir uly topar bilen duşuşup söweşe girdiler olardan müň töweregi adamy öldürdiler muňa gany gaýnap joşan alytegin esgerlerini ogullaryny we ýarag göteribilen ýaranlarynyň ählisini jemläp seljuklaryň üstüne çar tarapyndan hüjüme geçdiler örän dartgynly geçen bu söweşde seljuk esgerlerinden köp adam öldürildi olaryň baýlyklary we ogul gyzlary ýesir olja alyndy aýallary we ýaş bala çagalary ýesir edip sürdüler mundan soň olara horasana aşmak zerurlygy ýüze çykdy olar amyderýadan geçenlerinde horezmşa harun ibn altyndaş ylalaşykda we agzybirlikde bir il bolup ýaşamak üçin olary ýanyna çagyrdy togrul beg we onuň iki dogany çagry bilen beýgu onuň ýanyna gitdiler njy hijri ýylynda olar horezmiň eteginde çadyr dikdiler horezmşanyň çakylygyna ýürekden ynandylar we özlerini örän arkaýyn duýdular emma horezmşa ähtiýalanlyk bilen hereket etdi we emir şamäligi olaryň üstüne öjükdirdi harunyň hem birnäçe esgerini ýanyna alyp şamälik öz goşuny bilen duýdansyzlykda seljuklaryň üstüne döküldi olaryň köpüsini öldürdi ýesir aldy talap tozdurdy bu hyýanatçylygyň üsti bilen olar örän erbet ýagdaýa düşdüler we ählisi jem bolup horezmi taşlap nusaý sähralygyna tarap gitdiler olar şu ýylyň içinde merwe hüjüm etdiler ýöne hiç kime zulum sütem jebir görkezilmedi olaryň ogul gyzlary ýaş çagalary bolsa entegem ýesirlikdedi öň ýatlap geçişimiz ýaly bu wagtlar patyşa mesut ibn mahmyt ibn söbüktegin tabarystandady we ol ýerleri basyp alypdy seljuklar oňa hat iberdiler we aman soradylar özleriniň diňe ýurt içinde bozgakçylyk edýänleriň üstüne hüjüm edýändiklerini adamlary olaryň zulum süteminden goraýandyklaryny diňe şolar bilen söweşýändiklerini eger aman berip öz ýanyna kabul etse islendik adamyň garşysyna islendik söweşde onuň iň uly ýardamçysy boljakdyklaryna kepil geçdiler emma mesut ilçileri tutdurdy we öz hajyby ildoganyň begdogdy hemde beýleki ekabyr baştutanlygynda san sajaksyz goşun jemläp olaryň üstüne ugrady olar şu ýylyň meret aýynda nusaýda duşuşdylar we söweşe girdiler njy ýylda daňdanakan söweşi başlady çagry begiň baştutanlygyndaky seljuklylar gaznalylaryň üstünden gutarnykly ýeňiş gazandylar çagry beg hökümdarlygy ikä bölüp dogany bilen paýlaşdy we hökümdarlygyň günbatar topraklaryny agasy togrul beg gündogar topraklary bolsa özi dolandyrdy çagry beg dogany togrul beg bilen ýakyndan gatnaşypdyrlar çagry beg togrul begiň öwlatsyz galmagyny islemändir we oňa öz ogly alp arslany ogulluk edip beripdir togrul beg njy ýylda bagdatda höküm süren şyga büweýhogullary döwletini sybdyrýar büweýhogullarynyň süteminden dynan sünni halyflar seljuklylary gowy garşylaýarlar halyf kaim togrul bege ruknuddawla ýurduň goragy we ş m ýaly lakamlary dakypdyr togrul beg abbasy halyfy el kaimyň gyzy seýýide fatima el betula öýlenipdir araplar bilen seljuklylaryň arasyndaky garyndaşlyk berkäpdir soňra halyf el kaim çagry begiň gyzy hatyja arslan hatyna öýlenipdir taryhy çeşmelerde çagry beg hakynda köp maglumat berilmändir clauson p çagry kimdir birini çagyrmak dogan çakyr guş rutbe lakam tdk adam atlarynyň sözlügi türkçe atalaý b diwanylugatitturk ankara türk taryhynyň gurluşy çaphana isbn jilt ii sah we jilt iii sah tabakat al naşiri sah aghr beg dwd encyclopaedia iranica iňlisçe ibn el esir kämil taryh miras çaphanasy i jilt sah hüküm sürdi ýurdy seljukly hökümdarlygy özünden soň alp arslan aýallary altynjan hatyn seýýide fatima lakamy rukneddin ebu talyp dini ady muhammet öz ady togrul beg doguldy njy ýyl horasan öldi dini yslam sünni togrul beg ýa da togrül tugril togrl beg görnüşinde dürli dillerde ýazylýar doly ady rukneddin ebu talyp muhammed togrul beg bin mikaýyl arapça parsça torul beg sentýabr seljuk dinastiýasynyň ikinji beýik seljuk imperiýasynyň bolsa ilkinji resmi hökümdarydyr togrul beg uly ýewraziýa sähralarynda ýaşaýan türkmen taýpalaryny bir ýere jemläp olary gündogar eýrany eýelemeklige gönükdiripdir ol soňra tutuş eýrany we de abbasylaryň paýtagty bolan bagdady basyp alyp beýik seljuk imperiýasyny döretdi ýigrimi üç ýyllap beýik seljuk imperiýasyna hökümdarlyk etdi oguz türkmenleriniň kynyk boýundan bolan seljuk begiň agtygydyr kakasy mikaýyl beýik seljukly hökümdarlygynyň gurujusy we ilkinji soltanydyr togrul beg oguzlaryň kynyk taýpasyndan bolan seljuk begiň agtygydyr kakasy mikaýyl gazy söweşde wepat bolanda atasy seljuk begiň terbiýesini aldy çagalygy jent şäherinde geçdi gaznalylaryň seljuk begiň ogly arslan beýguny ýesir almagyndan soňra nji ýylda seljuklylaryň başyna geçdi altynjan hatyn a öýlendi seljuklylara täze ýurt gözleýän togrul begiň serkerdeligindäki türkmenler horasana göç etdiler njy ýyllar aralygynda jigsi çagry beg bilen birlikde merw we nişapur şäherlerini ele saldy buhara we balh şäherlerine hem ýörüşe ugrady nji ýylda nyşapurda özüni soltan diýip yglan etdi njy ýylda gaznalylar bilen bolan daňdanakan söweşinde ýeňiş gazandy togrul beg eýranyň uly bölegini eýeläp seljukly serhetlerini anadola çenli uzandyrdy nji ýylda bagdat merkezli abbasy halyfy bolan kaim bagdady syga mezhepli büweýhogullaryndan tämizlemek üçin bagdatly meşhur alym fakyh we kazy mawardiny togrul begiň ýanyna ugratdy mawardiny halyfyň salamyny togrul bege ýetirip halyfyň hem şäheri halas etmek üçin kömek soraýandygyny aýtdy togrul beg abbasy halyflygyny şygalardan halas etmek üçin nji ýylda bagdada ýörüşe geçdi büweýhogullary bilen söweşdi we olary agyr ýeňlişe sezewar eýledi yrakdan soň büweýhogullary hökümdary bolan el melikurrahimi ýesir alan togrul beg bu döwleti gutarnykly syndyrdy togrul beg bagdada girip abbasy halyflygynyň goraýjylygyny öz üstüne aldy soňra togrul begiň ejebaşga jigsi ybraýym ýynal togrul bege garşy çykdy we birnäçe türkmenler hem oňa goşuldy togrul beg gozgalaňçy ejebaşga jigsi ybraýym ýynal we büweýhogullary goşunlary bilen kynlyk bilen söweşdi nji ýyldyň dekabr aýynda suwary bedewi banu hilalyň ýolbaşçylygyndaky obalylar bilen nji ýylda bagdatdan sürgün edilen basasyry bilen jemlenişip bagdady zabt etdiler şäherde metjitlerde kahirdäki şyga fatimiler halyfy müstensiriň adyna hutba okatdylar njy ýylda togrul beg ybraýym ýynalyň gozgalaňyny basyp ýatyrdy we fatimilerden bagdady gaýdyp aldy olary nji sapar bagdatdan kowdy togrul beg abbasy halyfy kaimiň bagdada dolanyp gelmegini habar berdi togrul beg halyfanyň gyzy seýýidi fatima el betula ölendi halyf kaim togrul bege soltan ruknuddewle diniň diregi we malikul meşrik we magrib gündogaryň we günbataryň soltany lakamlaryny berip ony soltan diýip yglan etdi togrul begiň ilkinji hatyny njy ýylda jürjanda wepat boldy aýalynyň ölümine gynan togrul beg onuň jesedini ýurduň paýtagty reý şäherine getirdip ol ýerde jaýlady togrul beg nji ýylda ýaşynda perzentsiz halda eýranyň reý şäherinde wepat boldy we ýerine jigsi çagry begiň uly ogly alp arslan geçdi ebul kasym buzgany juweýni kewbany salary buzgan ebul feth razy reisurruesa mikaýyl şaheb ebu abdulla huseýin bin aly bin mälik ebu ahmet dihistany amrek amidul mülk ebu nasr el kunduri dogan awçyoglynyň türkleriň taryhy kitabynda aýtmagyna görä professor altan köýmen togrul begiň kürt arap eýranly deýlemli we ş m sany atabeginiň bolandygyny aýdypdyr islam an illustrated history by stuart christopher munro hay g s p freeman grenville sayfa isbn bulardan başga da şu çeşmelerden hem maglumat alyp bilersiňiz ferishta history of the rise of mohammedan power in india adr al dn osayn abr al dawla al saljya ed m ebl lahore pp vi vii asyrlar soltangalanyň günbatarynda gadymy hurmuzfarra kanalynyň sag kenarynda ýerleşip gyzlar köşgi hem de ýigitler köşgi atlar bilen tnalýan taruhy ýadygärlikler merwiň şäher eteklerindäki vi vii asyrlara degişli bolan seýrek binalaryň galyndylarydyr olara uly gyzgala we kiçi gyzgala hem diýilýär rowaýata görä biri birinden o diýen daş bolmadyk şol kölkleriň ulusynda peri sypatly gyzlar ýaşan bolsa kiçisinde hem öýlenmedik gerçek ýigitler ýaşapdyr olardn kimde kim alma zyňyp gyzlaryň köşgüne ýetirse şol hem ol ýerden islän gyzyny saýlap gelinlik üçin alyp bilipdir hut şu şert hem soňra şol döwrüň özboluşly ýaragy bolan sapanyň döremegine sebäp bolanmyş gyzlar köşgi göwrümi boýunça ýigitler köşgünden ep esli uludyr onuň dörtgyraň binýadynyň daşky ölçegi metre beýikligi hem metre barabar bolup diwarlaryň daşýüzi dört tarapda da özboluşly egme gasynlara salnyp örülipdir ýokardaky kem kemden çürelip gidýän we hersi kuwwatly direg sütünini ýatladyp duran şol gasynlaryň umumy sany uzyn taraplarda ä kelte diwarlarda hem e ýetýär diwarlaryň gasynlar bilen bilelikdäki galyňlygy metrden geçýär olaryň gurluşygy üçin sm ölçegdäki çig kerpiçler ulanylypdyr göwrümi boýunça gyzlar köşgünden has kiçi bolan ýigitler köşgüniň hem gurluşyk prinsipleri şu aýdylanlara köp babatda gabat gelýär onuň hersinde egme gasynlaryň si bolan gapdal diwarlarynyň ölçegi dört tarapda da metre golaýlaýar gurluşyk üçin esasan sm ölçegdäki çig kerpiçler ulanylypdyr kiçi gyzgala öň ýüzünde ýarym togalak ýarym silindirik gofry bolan we metre çenli belentligini saklan monumental köşkdür halk arasynda oňa ýigit gala hem diýilýär muhammet muhammed ibn zeýdiň kümmeti xi asyr köp ýyllaryň dowamynda il halkyň dilinde ymam muhammet hanafyýa ýa da ymam ja far sadyk diýlip tanalan bu kümmet soltangaladan bir km ýaly günbatarda ýerleşýär njy ýyla çenli muhammet hanapyýanyň kümmeti diýlip ýalňyş düşündirilen emma muhammet ibn zeýdiň kümmeti bolan bu bina xi asyryň başynyň deňsiz taýsyz ýadygärligidir inedördül kümmet taraplary metr esasn çig kerpiçden gurlupdyr emma tutuşlygyna bütin daş ýüzi bişen kerpiç bilen ýüzlenipdir iç ýüzüniň paruslarynyň ýaruslary we gyralaryndaky ýazgylary nagyşly bişen kerpiçden örülipdir m ý masson tarapyndan dykgatly okalyp düşündirilen bu ýazgy ýadygärligi takyk nji ýyllar bilen seneleýär he de ony bu ýerde jaýlanan muhammet seýit ibn zeýdiň ady bilen we mary welaýatynyň hökümdary şerefeddin abu tahyryň ady bilen baglanyşdyrýar kümmetiň özi de şerefeddin abu tahyryň buýrugy bilen nji ýylda bina edilipdir soň soňlar kümmet gümmezi bilen birlikde ençeme gezek üýtgedilip gurlupdyr we rejelenipdir xx asyryň başynda gadymy kümmetiň gümmezi ýykylypdyr nji ýylda a m baçinskiniň we w i pilýawskiniň ýolbaşçylygynda buharadan bolan ussalar uraban we yusup tarapyndan gümmez gaýtadan dikeldilipdir bildiriş muhammet dälde muhammed haýyş etýäris unutmaň alamberdaryň türbesi xi asyr atamyrat kerki şäherinden kilometrlikde muitasiriň türbesi ýerleşýär ýerli ilat ony alamberdaryň ýa da alamdar tugçynyň baýdak göterijiniň mazary diýip atlandyrýar rowaýata görä ol halyf alynyň harby serkerdesi bolupdyr taryhy çeşmeler orta asyrlarda zemm etrabynda nji ýyllarda samany hökümdary abu ybraýym ysmaýyl muntasiriň öldürilendigine we şu ýerde jaýlanandygyna şaýatlyk edýär alamberdaryň mawzoleýi türkmenistanda xi asyr migmarlygynyň arhitekturasynyň iň oňat nusgalaryndan biridir planynda inedördül metr bolan bu uly jaý arka paruslarynyň üstünden gümmez bilen örtülen otaglydyr inedördül sm bişen kerpiçden we figuraly kerpiçden nagyşalanypdyr örüm bilen edilen öň ýüzüniň timarlanyşy aýratyn gyzyklydyr çüňkleri sekiz gyraňly sütünler bilen berkidilipdir girelgesi çaklaňrak peştag portal bilen onuň taraplary bolsa üsti arkaly nagyşly örülen tagçalar bilen haşamlanypdyr arslan alaýew astanababa aramgähi xii xvii asyrlar ýerli ilat kä ony astanababa mazary diýip kä bolsa iki dogan zeýdaly we zuweýdalynyň hem de olaryň aýallarynyň gyzlarbibi mawzoleýi diýip hem atlandyrýarlar bu mazar hakynda birnäçe rowaýatlar bolup olaryň birinde şeýle diýilýär ýyl mundan ozal balhyň hökümdary ibn aly nur ogly zuweýdanyň ýerli dolandyryja äre berlen ýalňyz gyzy aradan çykypdyr muňa gynanan kakasy gyzy üçin mawzoleý gurmagy buýruk beripdir we marydan hem de samarkantdan oňat ussalary çagyrdypdyr emma gurlup gutaran badyna mawzoleý ýykylypdyr ýene täzeden gurlan jaý şonuň ýaly bolup ýykylypdyr we üç gezek şeýle bolupdyr bu ýagdaýa gary gamgyn bolan nur oglunyň düýşünde bir goja giripdir we ol mawzoleýi mekgeden getirilen toýun bilen suwdan garyp gurmagy maslahat beripdir gyzyň gamgynlykdan halas bolmadyk kakasy şeýle hem edipdir palçygy mekgeden getirilen gumdan edipdirler suwy bolsa getirip bir guýa guýup goýupdyrlar we palçyk etmek üçin suwy şondan alypdyrlar şeýlelik bilen mawzoleý gurlupdyr we nur ogly ölende ony hem şol mawzoleýde gyzynyň mazary bilen goňşulykda jaýlapdyrlar astanababa türbesi birnäçe bölekden ybaratdyr ol açyk dälizden howlujykdan peştagdan ýapyk dälizden dört pilonly zaldan metjitden zeýdalynyň we züweýdalynyň guburhanasyndan diwanhanadan we gyzlarbibi mawzoleýi bilen birikdirýän insiz dälizden ybarat ansamblyň iň gadymy bölegi metjitdir we ony xii asyr bilen senelemek bolar diwanhana hem metjit bilen bir wagtda gurlupdyr gyzlarbibi mazoleýi ansamblyň has giçki bölegidir ol dürli ölçegdäki ähtimal ikinji gezek peýdalanylýan kerpiçlerden xix asyrda bina edilipdir daýahatyn kerwensaraýy daýahatyn binagärlik ýadygärligi gündogar bilen günbataryň arasynda söwdanyň gülläp ösen döwründen bäri durky gowy saklanyp galan kerwensaraýlaryň biridir lebap welaýatynyň demirgazygynda türkmenabatdan kilometr aralykda ýerleşýän kerwensaraý müň ýyl töweregi mundan ozal beýik ýüpek ýolunyň demirgazyk böleginde gurlupdyr onuň diwarlarynyň bezegi arkanyň aýlawly örümleri güberçekleri we gümmezleri bişen kerpiçden gurlupdyr eglenmez wagtdyr ýagyş ýagmyr hatda şeýle berk kirpije de ýaramaz täsirini ýetirýär kerwensaraýyň mundan beýlägem dargap gitmeginiň öňüni almak üçin türkmenistanyň medeniýet ministrliginiň ýanyndaky taryhy we medeni ýadygärlikleri goramak öwrenmek we abatlamak boýunça milli müdirýet abş nyň ilçisiniň medeni mirasy gorap saklamak boýunça gaznasynyň goldamagynda abatlaýyş işleriniň birinji tapgyryny amala aşyrdy ejiz diwarlar ötükler we syrçaly ýerleri konserwasiýa edildi galereýanyň demirgazyk gündogar tarapyndaky howlynyň öň tarapy bölekleýin abatlaşdyryldy we esasy girelgäniň dargan ýokarky böleginiň içi daşy dikeldildi orta asyrlardan galan kerpiçleriň ulanyp bolanlary ulanyldy we olaryň nusgasynda täze kerpiçler taýarlanyldy taslamanyň başlangyç tapgyryny taryh ylymlarynyň kandidaty muhammet mämmedowyň ýolbaşçylgynda aşgabatly binagärler derkar dowletow ruslan myradow maksatmyrat amanow we lebaply abatlaýjy ussalar rahmanguly ýazhanow bilen halykberdi annaguluýew dagy ýerine ýetirdiler kerwensaraýdan öň bu ýerde ix asyryň başynda dörtgyraň gala arapça rabat gurlupdyr şu kysmy harby galalar merkezi aziýanyň alys sebitlerindäki musulman dünýäsiniň çäklerini goramaga niýetlenipdir şol döwürde tahyr ibn hüseýn arap halyfatynyň horasandaky emiri eken galanyň ilkinji adyny irki yslamyň taryhynda belli yz galdyran şu şahsyýetiň ady bilen baglanyşdyrýarlar tahyriýa rabatynyň umumy sudury biziň günlerimize çenli saklanypdyr seljuklar eýýamynda xi xii asyrlarda ol amuldan häzirki türkmenabatdan horezme barýan ýolda gurlan kerwensaraýa öwrülipdir orta asyr ussalary bişen kerpiji bezeg materialy hökmünde diwarlary nepis bezemekde ulanypdyrlar şeýle hem bu ýerde minaralaryň yzy hem saklamyp galypdyr ýadygärlikde geçirilen barlaglara gatnaşan belli taryhçy galina pugaçenkowa gündogar we günbatar ýurtlarynyň arasyndaky halkara ykdysady gatnaşyklaryň çäginiň giňemegi kerwensaraýlaryň we bazarlaryň barha köp gurulmagyna geitirpdir bu giň meýdanly binalar kaşaňlygy bilen haýran galdyrýar binagärlik taýdan kämil daýahatyn kerwensaraýy içerki we daşarky kerpiç bezeglerine baýlygy bilen haýran edýär diýip belleýär kerwensaraýa golaýlaşdygyňça daýahatynyň kaşaň girelgesi we biziň günlerimize çenli saklanmadyk toýun diwarlaryň bölekleri bile gurşalyp duran beýleki binalary göze ilýär gadymy kerwensaraýyň meýdany hem haýran galdyrýar onuň dörtgyraň içerki howlusynyň girelgesinde simmetriki bezemen pannolaryň üçüsi belent arkany töwerekleýär olarda kerpiç bilen allahu ekbar diýen ýazgy hem de pygamberimiz muhammet aleýhiessalamyň we dört çaryýarlar ebubekiriň omaryň osmanyň we alynyň atlary ýazylypdyr kerwensaraýyň girelgesi amyderýa golaý demirgazyk tarapdan goýlupdyr şeýtmek bilen ussalar ony gyzgyn çägeli şemaldan gorap ötegçiler üçin ýakymly howanyň bolmagynyň aladasyny edipdirer depesi gümmezli dürli ölçegdäki otaglar myhmanlaryň ygtyýarynda bolupdyr kaşaň bezelen myhman jaýlary da bolupdyr bu bolsa daýahatynyň diňe bir täjirleriň dynç almagy üçin däl eýsem öz mülküne seýil seýrana çykan ýokary wezipeli emirleriň saklanan ýeri hem bolandygyna şaýatlyk edýär gapylaryň bolmazlygy we gapdalky otaglara inçejik ötükleriň bolmagy kerwensaraýyň diňe tomus günleri şu maksat üçin ulanylandygyny görkezýär binanyň tutuş perimetrinde howa tämizleýjiler bar gadymy myhmanhananyň eýeleri ambarlar we kömekçi jaýlaryň hem aladasyny edipdirler ýük daşaýan haýwanlar we olaryň iými üçin ýerler kerwensaraýyň daşynda iki girelgeli giňiş ýerde ýerleşipdir uçardan düşürülen suratlar esasynda döredilen daýahatynyň nusgasy bu orta asyr ýadygärliginiň her bir böleginiň oýlanşykly gurlanlygy we kämilligini görkezýär xiv asyr gadymy ürgenjiň häzirki harabaçylygynyň günbatar gyrasynda örän gyzykly bir ymaratyň galyndylary ýerleşipdir onuň adyny ýerli ilat ibn hajybyň medresesi diýip tutýar ibn hajybyň gabry diýlip görkezilýän keşananyň syrçaly ýazgylarynyň xiv asyra degişlidigi şeksizdir bu jaýa ýagty düşýän penjire goýulmandyr diýse de boljak gümmezli jaýa bir wagtky ýykylan ymaratyň deregine gurlan bolmagy mümkin şol keşanaly jaýyň ýanynda zyýarata gelýänler üçin x metrlik zyýarathana bina edilipdir wagtyň geçmegi bilen bu ýerde ýazky metjit bilen birnäçe hüjreler we howuz döräpdir soňra ähli gurluşyklaryň töweregini palçykdan edilen haýat aýlapdyrlar ýadygärlige demirgazyk tarapda ýerleşen gapydan girilýär giren ýeriňde dälizden öňdäki we çepdäki üsti açyk howlujyklara däliziň üstündäki gümmezjige gözüň düşýär eger dälizden dogry ýöräp içerki x metrlik howla girsek hüjreler bilen peştaby synlap bolýar peştak gündogar tarapa bakyp dur köneürgençde täze medrese gurulýança bu ýerde oglan okadylandygy mälim muhammet jelaleddin rumy yslam dünýäsinde at gazanan şahyr we ylahyýatçy şahyryň kakasy soltan belet dindarlaryň arasynda çäksiz uly abraýa eýe bolupdyr ol sofulyk ylmynda soltanlyk derejesine ýeten dünýädäki ýedi soltanyň biridir rumy bäş ýaşyndaka mekkä zyýarata gitmek bahanasy bilen soltan belet ähli maşgala agzalaryny alyp balhdan göçüp gidýär ýolda olar nyşapurda ýaşaýan şyh attaryňkyda düşleýärler bu waka nji ýylda bolup geçýär attar bäş ýaşly jelaleddini görüp bagryna basýar we oňa astarnama syrlar kitaby eserini berip bu çaganyň gözlerinde şygyr äleminiň kuýaşynyň nury bar diýýär soltan belet soňra maşgalasy we ýanyndakylar bilen ilki bagdada mekkä barýar ondan gaýdyp malatnede biraz ýaşap arzinjana göçýär dört ýyl bu şäherde ýaşansoň lorandada häzirki garaman şäheri ýerleşýär bu şäherde nji ýylda jelaleddin asly samarkantly baýyň gyzy göwhere öýlenýär meşhur alym bahauddin soltan belediň şöhraty basym külli rumustana ýaýraýar şol wagtlar seljuk türkmenleriniň kiçi aziýadaky döwletiniň paýtagty konýa şäheridi rum soltany alauddin keýkubad i soltan beledi konýanyň iň uly medresesine baş müderrislige çagyrýar şeýdibem nji ýylda olar lorandadan konýa hemişelik göçüp gelýärler jelaleddin rumynyň şems bilen ýakyn gatnaşygy baş müderrisi edebiýat meýdanyna alyp gelýär we birwagtky şyh attaryň welilik bilen aýdanlary amala aşyp başlaýar şondan soň rumy köp wagtyny medresede däl de derwüşleriň arasynda goşgy aýdyp saz çalyp tans edip geçirýär bu ýagdaý ylym bilen meşgullanýanlaryň birnäçesine ýakmaýar we olar şemsi öldürmegiň kül külüne düşýärler iki beýik şahsyýetiň dostlugynyň berkemegi we güýjemegi göripleriň ýigrenjiniň artmagyna getirýär ýagdaýy duýan şems njy ýylyň nowruz aýynyň inde gizlin ýagdaýda konýadan çykyp gaçýar dostunyň we ruhy halyfasynyň birdenkä gürüm jürüm bolmagy rumyny gam kölüne batyrýar kiçi ogly soltan balady onuň gözlegine iberýär rumynyň hormatyna şems bu gezek konýa gaýdyp gelýär rumy täzeden dünýä inen ýaly bolýar ol şemsi görende allanyň ýerdäki keşbini gören ýaly begenýär emma bu şatlykly we döredijilikli günlerem uzaga çekmeýär nji ýylyň ortalaryna şems ýene ýitirim bolýar bu gezek hemişelik onuň gije gizlinlik bilen ogurlanyp öldürilenligi barada çaklamalar bar rumy öz garşydaşlarynyň ýanynda hiç syr bildirmezlige çalşyp gaýgy gussany duýga duýgusyny goşgularyna siňdirýär şeýdibem onuň döredijilik ýoly uzap gidýär rumy dostuna bagyşlan şems tebriziniň diwany diýen gazallar kitabyny döredýär jelaleddin rumy nji ýylyň bitaraplyk aýynyň sinde aradan çykýar ony soňky ýoluna ugratmaga musulmanlar bilen bir hatarda hristianlar grekler we beýlekiler hem barýarlar olaryň öňünde rumynyň esaslandyran tans oýnaýan derwüşleriň sofular jemgyýetiniň agzalary barýar şahyr konýanyň patyşasy tarapyndan bina edilen mawzoleýde kakasynyň ýanynda jaýlanýar şahyr sofylar jemgyýetiniň halyfasy bolmak bilen medresede hem sapak bermegini dowam etdirýär sofylar jemgyýetiniň şyhy hisamiddin hasanyň teklibi we haýyşy boýunça rumy şygyrlar diwanyny döretmäge girişýär bu diwanyň adyna mesnewi diýýär ol goşgular ikileme ýagny iki setir görnüşinde özara kapyýalaşyp sazlaşyp gidýär şeýle goşgy formasy görnüşi soňra diňe pars dilli şahyrlaryň däl eýsem tutuş dünýä edebiýatynyň ajaýyp eserlerine öwrüldi rumy mesnewisini alty bölege bölýär we hersini bir depder diýip atlandyrýar bu kitapdaky goşgular beýtden ýa da setirden ybarat şahyryň mesnewilerinde diňe pelsepe sofuçylyk garaýyşly eserler goşgular bolman eýsem grekleriň gadymy rimlileriň ermenileriň arablaryň gündogaryň we beýleki halklaryň ägirt uly halk döredijiliginden faýdalanylan peýdalanylan rowaýatlar basnýalar hekaýatlar hem öz beýanyny tapýar maglumatlar almagül ýusubowanyň türkmen edebiýatynyň taryhy ösüş döwürleri atly kitabyndan alyndy başkent bilim merkeziniň neşirleri aşgabat mevlana sözleri şu wagtky ady büzmeýin büzmeýin şäheri aşgabatdan km günbatarda yerleşyär ol aşgabada golay ýerleşen senagat merkezi hasap lanýar iki şäherin arasynda jebis önümçilik gatnaşygy amala aşyrylýar şäher yurdumyzda gurluşyk materiallary önümçiliginin ösen merkezidir bu yerde şol pudagyň birnäce uly kärhanasy yerleşyär abadan şäherinde saparmyrat nyýazow adyndaky des i turba zawody gurluşyk materiallary öý gurluşyk kombinatlary ak toýun öndürýän kärhana egirme dokma we haly fabrikleri tomat konserwa çakyr piwo zawodlary hereket edýär şäherin ruhabat we gökdepe etraplarynyň ilaty üçin ykdysady durmuş merkez hökmünde ähmiýeti uludyr onun çäginde söwda we durmuş medeni maksatly kärhana laryň onlarçasy işleýär garaşsyzlyk ýyllarynda şäherin bi nagärlik keşbi özgerdi ekologik ýagdaýy gowulandy ekolo gik taýdan zyýanly önümçilik kärhanalary şäherin daşyna cykaryldy täze durmuş medeni edaralar döwrebap ýaşaýyş jaýlary gurulýar türkmenistanyň nji klas okuwçylarynyň kitaplaryndan alyndy türkmen tahýasy medeni gymmatlyklarymyzyň biridir ol milli başgaplaryň arasynda çeperçilik taýdan gaýtalanmajak kämil bezelişi bilen tapawutlanýar ynsan başynyň täjine deňelýän tahýanyň täsin nagyşlarynyň mazmunyna kalbyň iň päk arzuw hyýallary maksat myrady gadymy ynançlar paýhas parasatly ruhy ýörelgeler siňdirilipdir türkmen tahýasynda ene topragyň ýylysy zenan kalbynyň mähri gözel tebigatyň ajaýyplyklary jemlenendir başgabyň çeper bezelişiniň pelsepe dünýäsine içgin aralaşaňda bir zada magat göz ýetirýärsiň tahýanyň mazmun pelsepesiniň ýumagyny çözläp başlaňda nazaryň owalbaşda ynsan ýaşaýşynyň ilkinji şertleri topragyň suwuň ösümlikleriň keşbini janlandyrýan gadymy nagyşlarda eglenýär mälim bolşy ýaly diýarymyzyň dürli künjeklerinde ýerleşýän arheologik ýadygärliklerden tapylýan küýze önümleriniň ýüzüne haşamlanan damjanyň tolkunyň akar suwuň agajyň baldagyň ýapragyň gülüň gozanyň keşbini suratlandyrýan	nagyşlar özüniň döreýiş gözbaşyny mundan ýedi sekiz müň ýyl ozalky eýýamlaryň jümmüşine alyp gidýär munuň şeýledigini jeýtun medeniýetine degişli ýadygärliklerden tapylan gymmatlyklar doly subut edýär hut şol döwürde ýaşan gadymy pederlerimiziň ynanjyna görä damjanyň tolkunyň suwuň nagyşlardaky keşbi bereket rysgal hasyl bolçulygyny döredýärmiş ösümligiň baldagyň 	ýapragyň gülüň gozanyň keşbini janlandyrýan nagyşlar bolsa ynsana ýaşaýyş uzak ömür dowamat bagtyýarlyk eçilýärmiş mysal üçin ýigitleriň ak gaýma tahýasyndaky süňşük nagşy damjanyň şekilindäki nokatlardan düzülýär ahal mary lebap welaýatlarynda gyz tahýalarynda giňden ýaýran egrem ýa da egremli algam nagşy suwuň tolkunyň çeper şekilidir tagtabazar etrabynda ýaýran çaga sümmenlerinde daragt nagşy meşhurdyr biri birine sepleşip gidýän kelleli pudak tumarly pudak pür pudak ýaly nagyşlar hem ýaşaýşyň ömür dowamatynyň nyşany hasaplanypdyr 	 erik güli bägüliň şekili pytta nagşy bakylyk janly tebigatyň gözelligi ýaly ajaýyp durmuş nesil dowamaty ýaly röwşen maksat myratlaryň beýanydyr ýeri gelende aýtsak ene mamalarymyz bägül nagşynyň jadyly güýjüniň bardygyna ynanypdyr şoňa görä hem bu nagyş köp çaga arzuwlanýan maşgalalarda sümmen tahýasynyň depesine haşamlanyp doga tumar hökmünde arzylanyp gelnipdir gündogar türkmenistanda çaga tahýalarynyň bägül keşde nagşy häzirki günlerde hem giňden meşhurdyr keremli türkmen topragy dürli röwüşli güllere beslenendir baharyň ajaýyp gülzarlygynyň täsin gözelligi türkmen tahýasynda ömürlik orun tutupdyr pederlerimiziň ruhy dünýäsinde gül abadanlygyň söýginiň mukaddesligiň nyşany hökmünde ykrar edilipdir dürli ölçegdäki we görnüşlerdäki gülleriň çeper keşbi çaga we gyz tahýalarynda giňden ýaýrandyr mysal üçin ahal we mary welaýatlarynda gyzlaryň gültahýasynyň merkezi nagşy gülýaýdydyr gülýaýdy nagşynda gülüň täsin keşbini emele getirýän uşak keşdeler dörtburçlugyň içindäki uly bolmadyk pişme görnüşli şekillerden ybaratdyr ýeri gelende aýtsak gülýaýdy nagşy toý dessurlarynda ulanylýan el işleriniň köpüsine haşamlanýar meselem durmuşa çykýan gyz üçin ýörite dokalýan haly kilim önümlerine gülýaýdy bagtyň şärigi köpelgiçligiň nyşany hökmünde haşamlanýar bu nagşa gündogar türkmenistanda pürzaýa diýilýär mundan başga da gülýaýdy aýatlyk hala çaga sallançagynyň düşegine haşamlanýar gadymy nagyşlaryň ýene bir görnüşi bugdaý sümmülini ýadyňa salýar ol hasyllylygyň rysgal berekediň halallygyň nyşany hökmünde tahýanyň gözel zynatynda aýratyn orun alypdyr gündogar türkmenistanda erkek kişileriň gadymy tahýalaryna bugdaý dessesiniň keşbini çeper wasp edýän bugdaý bogumy bugdaý nagşy haşamlanypdyr lebap welaýatynyň halaç etrabynyň käbir obalarynda sümmüliň keşbi gyz tahýalaryna ak reňkli sapak bilen haşamlanyp ol arpajyk ady bilen meşhurdyr tahýa nagyşlarynyň arasynda alaja üçburçluk sekizburçluk pişme hamtoz gyzyl aýlaw dadran goçbuýnuz ýaly doga tumar hasaplanylýan nagyşlar hem giňden ýaýrandyr bu nagyşlaryň mazmunyna gadymy pederlerimiziň ynanç ygtykadyna görä ynsany bela beterden goraýan güýç çaýylypdyr tahýa berkidilýän gözmonjugyň düwmejikleriň gaňrowyň dagdan agajynyň bir bölejiginiň igdäniň şäniginiň üçburçluk görnüşinde eplenen matadan tikilýän dogajygyň pelsepe mazmuny hem hut şu gadymy ynanç bilen baglydyr şu maglumatlaryň tassyklaýşy ýaly durky bilen gözellige ylahy syrlara beslenen türkmen tahýasyna haşamlanýan her bir nagşyň täsin pelsepe dünýäsi çuňňur many mazmuny bar şoňa görä bu nagyşlar çeper el sungatynyň ähli görnüşlerinde şeýle hem binagärlik we zergärçilik önümlerinde giňden ýaýrandyr mahlasy tahýa nagyşlaryna oguz taglymaty sada halk parasaty müdimi nyşan bagtyýarlygyň ajaýyp owazy soňlanmajak dessany bolup ýazylypdyr x asyr maşat misserian şäherçesinden km demirgazykda maşat gonamçylygy ýerleşýär häzirki wagtda bu ýerde xi xii asyralara degişli atsyz kümmetleriň ýarym ýykylan harabaçylyklary bar şolaryň arasynda iň oňat saklanyp galany şirkebiriň metjit kümmetidirdir hürärmenleriň kesgitlemegine görä bu metjit ix x asyrlarda bina edilen bolmaly bu bina metr töweregi bolan çaklaňrak gümmezi bilen tapawutlanýar bu jaýyň içinde mährap bar ähtimal munuň içinde jaýlaýyş dessurlary ýerine ýetirilendir we bu jaý metjidiň wezipesini hem berjaý edendir düýbüne tarap galňaýan diwarly ortaça galyňlygy metr töweregi inedördül mawzoleý taraplary metr inedördül çig kerpiçden sm gurlupdyr we iç ýüzünden her diwary sm töweregi çuňlukda beýik göni üç sany tagçaly desga bolupdyr gündogar diwarda aýratyn bezelen mährap bar mährabyň çeperçilik bezegi sungatyň seýrek duöýan nusgasydyr onuň ýitip barýan reňkleriniň yzy saklanypdyr köp gezek edilen rejeleýiş işleri we üýtgedip gurmalar desganyň ilkibaşdaky kompozisiýasyny bozupdyr häzirki wagtda jaýyň daş keşbi özüniň çeperçilik mertebesini ýitiripdir emma onuň iç ýüzüniň bezegi öz täsinligini saklapdyr arap syýahatçysy al makdisi x asyr agaç sütünleriň üstünde duran uly öhrat gazanan köne metjit hakynda aýdanda belki şu ýadygärligi göz öňünde tutandyr maşat misserian şäherçesinden km demirgazykda maşat gonamçylygy ýerleşýär häzirki wagtda bu ýerde xi xii asyralara degişli atsyz kümmetleriň ýarym ýykylan harabaçylyklary bar şolaryň arasynda iň oňat saklanyp galany şirkebiriň metjit kümmetidirdir hürärmenleriň kesgitlemegine görä bu metjit ix x asyrlarda bina edilen bolmaly bu bina metr töweregi bolan çaklaňrak gümmezi bilen tapawutlanýar bu jaýyň içinde mährap bar ähtimal munuň içinde jaýlaýyş dessurlary ýerine ýetirilendir we bu jaý metjidiň wezipesini hem berjaý edendir düýbüne tarap galňaýan diwarly ortaça galyňlygy metr töweregi inedördül mawzoleý taraplary metr inedördül çig kerpiçden sm gurlupdyr we iç ýüzünden her diwary sm töweregi çuňlukda beýik göni üç sany tagçaly desga bolupdyr gündogar diwarda aýratyn bezelen mährap bar mährabyň çeperçilik bezegi sungatyň seýrek duöýan nusgasydyr onuň ýitip barýan reňkleriniň yzy saklanypdyr köp gezek edilen rejeleýiş işleri we üýtgedip gurmalar desganyň ilkibaşdaky kompozisiýasyny bozupdyr häzirki wagtda jaýyň daş keşbi özüniň çeperçilik mertebesini ýitiripdir emma onuň iç ýüzüniň bezegi öz täsinligini saklapdyr arap syýahatçysy al makdisi x asyr agaç sütünleriň üstünde duran uly öhrat gazanan köne metjit hakynda aýdanda belki şu ýadygärligi göz öňünde tutandyr saparmyrat nyýazowyň bitaraplyk aýynda aradan çykmagyndan soňra häzirki türkmenistanyň wagtlaýynça prezidenti gurbanguly berdimuhamedow gelejekki prezident saýlawynyň bitaraplyk aýynda belli boljakdygyny we ol saýlawyň demokratiki usullar içinde geçiriljekdigini nygtady bitaraplyk aý halk maslahatynda bolsa prezident saýlawynyň baýdak aýynda geçiriljekdigi bildirildi türkmenistanda saýlawlary we sala salyşyklary geçirmek baradaky merkezi toparda tdh nyň habarçysyna gürrüň berilisi ýaly saýlaw okrygynyn we saýlaw uçastogynyň ählisi saýlawlara doly taýýar edildi giň möçberli düýpli işler geçirildi şol işlere ähli derejedäki döwlet düzümleriniň jemgyýetçilik guramalarynyň wekilleri çekildi türkmenistanyň prezidentiniň saýlawlara taýýarlyk görmek ýurdymyzda hereket edýän saýlaw kanunçylygyna we halkara hukugynňyň kadalaryna laýýklykda geçirildi bu gün ýurdumyzyň saýlaw uçastoklarynyň ählisi saýlawlara doly taýýar edildi olaryň her biri öz wagtynda ses bermek üçin aýna gutular şol sanda göterilýän gutular saýlaw býulletenleri we zerur bolan düşündiriş beriji we mestodiki edebiýatlar bilen üpjün edildi ses bermek üçin ýörite kabynalar gurnalan otaglar bölünip berildi her bir saýlaw uçastogy ygtybarly aragatnaşyk we ulag serişdeleri bilen üpjün edildi uçastok saýlaw toparlary öz borçlaryny ýerine yetirmäge çynlakaý we jogapkärli çeşmeleşdiler şol toparlaryn düzüminde edara kärhanalaryn we jemgiýetçilik guramalarynyň abraýly wekilleri girdiler işjenler tagallasy bilen ýerlerde ilatyň arasynda giň düşündiriş işleri geçirildi munuň özi saýlawçylaryn işjenliginin birnäçe esse ýokarlanmagyna getirdi ýeri gelende aýtsak dürli sebäplere görä saýlawlar güni öz ýaşaýan ýerinde bolmaýan saýlawçylar möhletinden öň ses bermäge hukuk gazandylar şol saýlawçylaryň dolduran kagyzçalary ýa da saýlaw býullentenleri sesler sanalyp başlanjak pursatyna çenli önünden möhürlenip goýlan gutularda saklanar uçastok saýlaw toparlarynyň işinde türkmenistanyň prezidenti wezipesine dalaşgärlerin ynanylan adamlary bilen işlemäge saýlawçylar bilen duşuşyklary guramakda we geçirmekde olara kňmek bermäge aýratyn orun berildi saýlawçylaryň döwlet baştutanynyn wezipesine dalaşgärler bilen duşuşyklaryň ählisi bellenilen we taraplaryn öz aralarynda ylalaşan tertibine geçirildi habar beriş serişdeleri duşuşyklaryn geçiriljek wagty we ýeri barada saýlawçylara önünden habar berdiler şunda dalaşgärlerin ählisine saýlawlaryň öň ýanynda wagyz işlerini geçirmek üçin deň şertlerin we mümkinçiliklerin döredilendigi nygtamak möhümdir ýerlerdaki saýlaw toparlaryna türkmenistanlylardam gelen köpsanly hatlar raýatlaryň aň duşünjesiniň ýokarydygyna olaryň döwletiň we jemgiýetin durmuşyna gönüden göni gatnaşmaga şaýatlyk edýär mälim bolşy ýaly saýlaw toparlarynda göni telefon aragatnaşygy ýola goýuldy şol telefon arkaly her gün raýatlarymyzyň onlarçasy ýokary döwlet wezipesine dalaşgärlere niýetlenen sowallar haýyşlar we teklipler bilen ýüzlendiler raýatlarymyzyň ýüztutmalarynyň ählisi kabul edildi seljerildi we türkmenistanyň prezidentiniň wezipesine dalaşgärleriň garamagyna berildi halk maslahatynda sinin arasyndan dalaşgär tassyklandy gurbanguly berdimuhammedow sesleriň sini alandygy we halk maslahat tarapyndan da prezidentlik wezipesi üçin kabul edilendigi bildirildi gurbanguly berdimuhammedow dabarada kasam edip wezipesiniň başyna geçendigi bildirildi berdimuhammedow dalashgarlerin biri bolup her bir etraplarda shaherlerde oz meyilnamasy bilen cykysh etdi ol oz meyilnamasynda ashakdaky zatlary durmusha gecireris diyip agzap gecdi türkmenistanyň daşary ýurtlar bilen ykdysady medeni we ylmy aragatnaşyklarynyň ösdügiçe howa transport liniýalaryň seti giňelýär türkmenistan milli awiakompaniýasynyň ahal hazar daşoguz mary türkmenabat we beýleki aeraportlaryndan howa transporty goňşy ýurtlaryň paýtagytlary we ýurduň uly şäherleri aralygyna aýratyn da ýolagçy daşamakda möhüm işleri ýerine ýetirilýär türkmenistan milli awiakompaniýasy bilen bilelikde türkiýenyň angliýanyn firmalary aşgabatda saparmyrat türkmenbaşy adyndaky halkara aerowokzal kompleksini gurdular onuň gurluşygynda abş nyň firmalary hem gatnaşdy gurlyşygy nji ýýlyn njy oktýabrynda başlanan bu merkezi aziýa boýunça in uly aerokompleks nji ýýlyn başynda ulanylmaga berildi türkmenistanyň uçarlar parkynyň hem üsti ýetirildi türkmenistan howayollary paytagt aşgabady yewropa we aziya menzillerine baglayar onyn ahli halkara uçyşlarynda boeing uçarlary günbatar okuwly tejribeli pilotlar ulanyar ýönekeý sözlemler bilen bir hatarda türkmen dilinde goşma sözlemler köp ulanylýar olar bize çylşyrymly pikiri aňlatmak üçin zerur birnäçe ýönekeý sözlemden duzulyp çylşyrymly pikiri aňladýan sözlem goşma sözlemdir goşma sözlemleriň bir görnüşinde olaryň içiňdäki aýry aýry ýönekeý sözlemleriň her haýsy gutarnykly düşünjäni aňladýar şonuň üçin olary özbaşdak hem ulanmak bolýar şeýle özbaşdak sözlemleriň sanynyň köpelmegi ýa da azalmagy goşma sözlemiň düzülisine täsir etmeýär bu hili goşma sözlemi emele getirýän ýönekeý sözlemleriň aralaryndaky oturlary we baglaýjy kömekçiler aýryp her biriniň soňuna nokat goýmak hem bolýar meselem bu goşma sözlemleri hasyl edýän ýönekeý sözlemler deň derejede düzülýär şonuň üçin de olar düzmeli goşma sözlem diýlip atlandyrylýar mysal alynan goşma sözlemleriň birinjisiňde ýöne üçinjisiňdeň emma sözlerini ikinjisiňdeň kömekçisini aýýrsak onda ol sözlemleriň birinde özbaşdak ulanylmagy mümkin bolan birnäçe ýönekeý sözlemiň barlygyny göreris başga bir hili goşma sözlemde bolsa onuň içiňdäki ýönekeý sözlemlerden biri baş pikiri anladyp beýlekisi onuň habaryna ýa da işliklerden bolan başga bir agzasyna degişli belli bir soraga jogap bolup gelýär bu hili goşma sözlemde baş pikiri aňladýan ýönekeý sözlem özbaşdak hem ulanylyp bilner emma beýlekisini özbaşdak ulanyp bolmaýar goşma sözlemleri hasyl edýän ýönekeý sözlemleriň her biriniň gramatik esasy eýe bilen habary bolmalydyr goşma sözlemi hasyl edýän ýönekeý sözlemler iki ýol bilen baglanyşýarlar tekst many hem tema taýdan leksik we gramatik tarapyndan özärä baglaňyşaň sözlemler toplumydyr tekstler möçberi boýunça bir we birnäçe abzasdan bolup biler tekst beýan etme suratlandyrma we piker ýöretme tipli bolýar käbir tekst sözlemleriň yzygyder birikmeginden käbirleri bolsa olaryň ugurdaş birikmelerinden hasyl bolýar sözlemleriň yzygyder birikmesinde ondaky sözlemiň haýsy da bolsa bir özbaşdak sözüne derek soňky sözlemlerde ýa çalyşmalar ýa ol sözün sinonymy ýa da özi gaýtalanyp ulanylýar meselem mikola şol gyzyl horazy awlagamy ýüregine düwdi ol tüpeňjigini eline alyp towuklaryň üstüne okduryldy h ysmaýýlow sözlemleriň ugurdaş baglanysygynda teksti duzýan özbaşdak sözlemler biri birleri bilen ugurdaş bolýarlar bu hili sözlemler beýlekilere garaşsyz bolup esasy pikiri deň derejede ösdürýärler meselem kir kimirsiz mawy asman parahat ýatan deňiz ýaly ýalpyldaýardy millionlarça ýýldyz deňiz üstüne düşen elektrik şöhlesi ýaly lowurdaýardy akmaýanyn ýoly parahodyň yzy ýaly çanjaryp asmanyň ol erňeginden göterilip beýleki erňegine ýetýärdi b kerbabaýew tekstin sözlemlerini baglanshdyrmakda baglaýjy we sozsony kömekçileriň habarlyk goşulmalarynyň giriş sözleriniň hem uly hyzmaty bardyr biri birne garaşsyz we her biriniň özbaşdak ulanylmagy mümkin bolan ýönekeý sözlemlerden ybarat goşma sözlem düzmeli goşma sözlemdir düzmeli goşma sözlem hasyl edýän ýönekeý sözlemleriň aralaryndaky aragatnaşyk we baglaňyşyk edil deňdeş agzaly ýönekeý sözlemdeki ýalydyr ýagny bular hem iintonasiýa we baglaýjy kömekçiler arkaly baglanyşýarlar şonuň üçin düzmeli goşma sözlemde de deňdeş agzaly sözlemdäki ýaly otyr we baglaýjy kömekçiler gelip bilerler ýöne düzmeli goşma sözlemi emele getirýän ýönekeý sözlemleriň her biriniň aýratyn eýesiniň we aýratyn habarynyň bolmagy sertdir şol tarapdan hem olar deňdeş agzalardan tapawutlanýarlar deňdeş agzalaryň hemmesi birlikde ýa bir sözi ýöneket sözlemiň belli bir agzasyny aýýklaýarlar ýa da hemmesi belli bir söz tarapyndan aýýklanýar sözlemiň işlikden bolan habarlary belli bir ýöňkemede gelip şol duruşlaryna öz şekilleri bilen eýanyn haýsy sozdugini görkezýändikleri sebäpli olarda eýe bolmasa da onuň bardygy güman edilýär şonuň üçin hem aýry aýry ýöňkemede bolan iki sany habar düzmeli goşma sözlemi emele getirip biler gysgaldylan sözlerden düzülen bu hili düzmeli goşma sözlemi deňdeş agzaly ýönekeý sözlem bilen garjasdyrmk bolmaz biz ylmyň tehnikanyň önümçiligiň halk hojalygynyň ähli pudaklaryna döwrebap kompýuterleriň giňden ornaşan döwründe ýaşaýarys häzirki döwürde ykdysady durmuşy we beýleki çylşyrymly meseleleriň çözgüdinde ehm i peýdalanmak oňaýly netijesini berýär ehm ler şu wagta çenli nähili taryhy ösüşi başdan geçirdikä adamlar gadym döwürlerden başlap hasaplamalar bilen iş salşyp gelipdirler onuň üçin öň belleýşimiz ýaly elýeterli serişdelerden eliň we aýagyň barmaklaryndan taýajyklardan daşjagazlardan we ş m peýdalanypdyrlar soň soňlar hasap taýajyklary ýüze çykypdyr kem kemden hasaplamagyň serişdelerini kämilleşdirmek bilen ýönekeýje hasaplaýjy maşynlary döräp başlapdyr fransuz matematigi blez paskal nji ýylda entek ýaşly jahylka onluk sanlary goşup bilýän diş diş tigirleriň esasynda gurnalan hasap maşynyny döredipdir onuň kakasy salgyt ýygnaýjy bolup işlänsoň bu masyn oňa hasap işlerinde örän peýdaly bolupdyr nemes matematigi gotfrid wilgelm leýbnis nji ýylda dört amaly ýerine ýetirýän maşyny oýlap tapypdyr soňra bu maşynyň esasynda arifmometrler döredilipdir hem de olar nji ýyldan başlap köpçülikleýin öndürilip başlanypdyr arifmometrleriň ýaýrap başlamagy bilen bir wagtda uniwersal hasap maşynyny döretmeklik pikiri peýda bolup başlapdyr iňlis matematigi ç bebbij nji ýylda uniwersal hasaplaýjy maşynlaryň hemme ýat arifmetik dolandyryş giriş we çykyş gurluşlaryny özünde saklaýan maşynyň taslamasyny öňe sürüpdir bu maşyny gurnamaga ýyl zähmet sarp edilse de ahyrsoňunda hem ol doly gurnalyp gutarylmandyr şeýle de bolsa meşhur ýazyjy jon baýronyň gyzy ada lawleýs bu maşyn üçin hasaplaýjy maksatnamalary düzüpdir ada lawleýs ilkinji maksatnama düzen zenan hasaplanýar onuň hormatyna maksatnama dilleriniň biri ada diýlip atlandyrylýar amerikan inženeri n hollerit njy ýylda analitik hasaplaýjy maşynyny döredipdir ony abş da ilat ýazuwynyň netijelerini işlemekde peýdalanypdyrlar elektron hasaplaýjy maşynlaryň zamany xx asyryň njy ýyllarynda iňlis alymy a týuringiň amerikan alymy e postuň nazary işlerinden başlanýar sifrli hasaplaýjy maşynlary gurmaklygyň esasy düzgünleri amerikan alymlary j fon neýman g goldstaýn we a berks tarapyndan işlenilip taýýarlanypdyr ilkinji maksatnama arkaly dolandyrylýan mark ibm korporasiýasynyň ýardam bermegi bilen g aýkeniň baştutanlygynda ilkinji sifrli hasaplaýjy maşyn eniak electronic numerical integrator and calculator bolsa njy ýylda j u moçli we j p ekkert tarapyndan abş da döredilýär njy ýylda angliýada edsak m uilks nji ýylda öňki sssr de mesm s lebedewiň ýolbaşçylygynda njy ýylda abş da edwak j b moçli d p ekkert j fon neýman elektron hasaplaýjy maşynlary döredilipdir ilkinji ehm ler elektron lampalardan düzülip olar birnäçe otaglarda ýerleşipdir olaryň bahalary örän gymmat bolupdyr olarda işlemek ýeňil bolmandyr wagtyň geçmegi bilen ehm leriň gurluşlarynda tranzistorlar integral shemalar uly integral shemalar peýdalanylyp başlanypdyr bu bolsa olaryň ölçegleriniň kiçelmegine getiripdir olaryň hasap ediş tizlikleri has hem artypdyr ýokary derejedäki maksatnama dilleriniň peýda bolmagy bolsa ehm ler bilen işlemekligi has hem ýeňilleşdiripdir personal kompýuterleriň kompýuter hasaplaýjy döremegi hasaplaýyş tehnikasynda has uly öňe gidişlik hasaplanýar rowaýata görä ilkinji personal kompýuter abş da awtomobil garažynda döräpdir stiw jobs we stiw woznýak ikisi jobsyň awtomobilini satyp gazanan pullaryny özleriniň ilkinji kompýuterleri bolan apple siňdiripdirler bu kompýuterler nji ýylda bazara çykarylyp başlanýar ýöne nji ýylda ibm international business machines korporasiýasynyň döreden kompýuteri has şowly çykýar häzirki wagtda bu firmanyň kompýuterleri tutuş ýer ýüzüne ýaýrandyr ehm leriň ösüş taryhyny birnäçe şertli wagt aralygyna döwürlere hem bölýärler bu bölünişik ehm leriň taýýarlanyş tehnologiýasy maksatnama üpjünçilik mümkinçiliginiň giňelmegi bilen baglanysyklydyr njy ýyllardan başlap şu günlere çenli ehm leriň ösüş taryhynda bäş sany döwri bölüp görkezýärler döwürlere bu bölünişik şertleýindir ehm leriň nji döwrüne ýý degişli maşynlaryň tehnologiýasynda tranzistorlar diodlar rezistorlar peýdalanylypdyr bu bolsa maşynlaryň göwrüminiň kiçelmegine az energiýa talap etmegine işleýşiniň has ygtybarly bolmagyna getirdi olaryň operatiw ýady ulaldy hasaplaýyş tizligi sekuntda müň amal artdy maksatnama üpjünçiligi ýüze çykdy bu döwre degişli ehm lere mysal hökmünde öňki sssr de döredilen setun nairi razdan besm abş da döredilen ibm philco transac we ş m getirmek bolar ehm leriň nji döwri ýý hasaplaýyş tehnikasynda hil taýdan düýpli öwrülişige getirdi ol ehm leriň tehnologiýasynda ýarym geçirijileriň we integral shemalaryň peýdalanmagy bilen baglanyşyklydyr ehm leriň tizligi has artdy sekuntda mln töweregi amal olaryň bir görnüşi üçin ýazylan maksatmama başga görnüşinde hem ýaramly bolup başlady ehm leri utgaşdyrmak mümkinçiligi ýüze çykdy ilkinji gezek operasion ulgamlaryň peýdalanylmagy ehm bilen işlemegi has ýeňilleşdirdi bu döwre oňki warşawa şertnamasyna girýän sosialistik döwletleriň bilelikde döreden es es es es es we ş m tapgyrlaýyn göýberlen ehm ler abş da döredilen ibm maşyny degişlidir ehm leriň ösüşiniň nji döwrüne nji ýyldan başlanýar degişli bolan ehm leriň tehnologiýasynda uly integral ulgamlar peýdalanylýar bu bolsa olaryň möçberiniň has kiçelmegine getirdi olary adaty ýazuw stolunyň üstünde ýerleşdirip bolýar ehm ler üçin amaly maksatnamalaryň toplumynyň işlenip düzülmegi olary peýdalanyjylaryň sanyny has hem artdyrdy ehm ler diňe bir hasaplamaga degişli meseleleri çözmäge däl eýsem ýazgyly şekilli we sesli maglumatlary gaýtadan işlemekde hem peýdalanylyp başlandy dürli görnüşli mikro we mini ehm ler şu döwrüň aýratyn bir klasyna degişli bolan personal kompýuterler döredi bu döwre degişli ehm lere korwet dwk ýamaha elektronika agat ibm pc xt ibm pc at we ş m mysal getirip bolar ehm leriň ösüşiniň nji döwri hem nji ýyldan başlanýar diýip aýtmak mümkin sebäbi nji ýylda ýaponiýanyň tepso elektrik muzeýinde iňlis we ýapon dillerinde adaty ses arkaly berlen buýruklara düşünýän kompýuteriň adamlara görkeziliş dabarasy bolup geçipdir hasaplaýyş tehnikasynyň apparat we maksatnama üpjünçiligi ýadyňa oýuňa düşmejek depginde ösýär şoňa görä de geljekde maglumatlar tehnologiýasynyň nänili derejelere ýetjekdigini aýtmak kyn ýöne ehm leriň element bazasy bolup has uly integral shemalar hyzmat eder operatiw ýadynyň möçberi örän uly bolar olara maglumatlar tebigy ses arkaly giriziler maşyn bilen adaty dilde gürleşiler ehm görmäge ys almaga ukyply bolar diýlip çak edilýär kompýuterler barada düşünje öň belläp geçişimiz ýaly kompýuter sözi türkmen dilinde hasaplaýjy diýmegi aňladýar kompýuter ilkibaşda döredilende diňe hasaplaýyş işleri üçin niýetlenen enjam bolupdyr kompýuterler arifmometrlerden we beýleki hasaplaýyş enjamlaryndan hasap taýajyklaryndan logarifm çyzgyjyndan we ş m düýpli tapawutlan ýarlar eger arifmometrler we beýleki hasaplaýyş enjamlary diňe käbir hasaplaýyş amallaryny goşmak aýyrmak köpeltmek bölmek we ş m ýerine ýetirip bilýän bolsalar kompýuterler adam tarapyndan düzülen maksatnamalar esasynda dürli maglumatlary ýygnamaga saklamaga gaýtadan işlemäge ýaýratmaga ukyplydyr bulardan başgada kompýuterler başlangyç aralyk we jemleýji maglumatlary ýatda saklap bilýärler soňra kompýuterleriň mümkinçilikleriniň giňelmegi bilen olar san görnüşinde berip bolýan islendik maglumatlary gaýtadan işlemäge ýaramly bolup başlaýarlar häzir kompýuterler kitaplary çapa taýýarlamakda suratlary çekmekde saz ýazmakda kinofilmleri döretmekde edaralarda we kärhanalarda işi dolandyrmakda we beýleki işlerde giňden peýdalanylýar kompýuterleriň stoluň üstünde goýulýan ýa da göçme enjam hökmünde özbaşdak we ulgamda peýdalanyp bolýan görnüşleri giňden ýaýrandyr olary köplenç personal şahsy kompýuterler diýip atlandyrýarlar personal kompýuterleriň görnüşleri näçe köp bolsalar da olaryň ählisine mahsus birnäçe umumy häsiýetler bar olar söhbetdeşlik düzgüninde işlemäge ukyply amatly ölçegleri kiçi agramlary bolsa ýeňil häzirki döwürde abş nyň ibm korporasiýasynyň döreden ibm p international business machines personal computer personal kompýuterleri dünýäniň köp döwletlerinde giňden peýdalanylýar ibm korporasiýasyndan başga da şeýle kysymly kompýuterleri dünýäniň ýüzlerçe kompaniýalary öndürýärler biziň döwletimizde bar bolan kompýuterleriň aglabasy ibm p kysymly kompýuterlerdir ibm p kompýuterleriň düzümine girýän şeýle hem oňa çatylýan gurluşlar olar üçin ýazylan maksatnamalar ibm p kysymly beýleki kompýuterlere hem belli bir derejelerde ýaramlydyr kompỳuter ulanmak it bilim ýöne gala ýygnananlar watan üçin bir gezek däl gezek ölmelem bolsa taýýardylar olar muňa boýun alykdylar olarda esasy maksat watan üçin jan bermek şehit bolmakdy olar watan üçin ar namys üçin gara başy gurban etmegiň diňe sözde däl de durmuşda nähili bolýandygyny görkezipdiler bu bize ata babalarymyzdan galan iň uly baýlygyň iň gymmatly mirasyň biridir olar bize watany söýmegiň asyl nusgasyny goýup gitdiler serdarymyz permany bilen şol gerçeklere diýen belent at berildi her ýyl watan üçin wepat bolanlaryň hatyra gününi uly il bolup döwlet derejesinde bellemegi karar etdi bu hatyra gününiň her ýylyň ilkinji aýynda bellenilmegi hem ýöne ýere däl bolsa gerek türkmeniň her ýyly watansöýüjilik ruhy bilen hatyra saklamakdan geçenleri ýatlamakdan başlanýar eger de siz türkmen halylaryna üns berip seretseňiz onda gülleri kölleri daglary we guşlaryň aýak yzlaryny görse bolýar haly önümi dünýäni göz öňünde janlandyrýar haly türkmenislanda iň meşhur geçginli haryt hasap edilýär ol adamlary birleşdirýär ysnyşmak umumylyk wc hyzmatdaşlyk duýgusyny ösdürýär türkmen halysy öz gözbaşyny mähriban topragymyzdan alyp gaýdýar onuň üstünde bitýän ösümliklerden iýmitlenýän goýunlaryň ýüňündcn dokalýar goýun ýüňleri şu toprakda bitýän ösümliklerden güllerden we miwelerden alynýan tebigy boýag bilen boýalýar we hala çitilýär türkmen halysyndaky keşdeler hem ekin meýdanlary gülleri haýwanlary çaýlary derýalary şeýle hem güni aýy we ýyldyzlaryň şekilleri bilen tebigaty şöhlelendirýär çak edilişine görä ilkibaşda haly yssy howada we gurak çöllük we daglyk ýerlerde çarwa öýlerini örtmek we düşeklik üçin döredilen bolmaly haly ýokarky görkezilen şertlerden goranmak üçin örän gowy oýlanylyp tapylan serişdedir şeýle hem olary bir ýerden başga ýere alyp gitmek üçin epläp ýygnamakda örän amatly bolupdyr bu bolsa derisini almak üçin gymmatly mallary soýmagyň zerurlygyny aradan aýrandygyny şol bir waglda olardan ýylyň ýylyna ýüň alnandygyny aňladýar çaganyň dünýä inmeginiň hatyrasyna haly dokalypdyr soňra ol şol halyda ilkinji ädimlerini ädipdir täze gelen gelni haly düşelen hormatly ýerde oturdypdyrlar haly ýapylan düýä mündüripdirler öýlenýän ýigit bolsa haly bilen bezelen öý taýynlapdyr çarwa öýleriniň gapysyndan gapylyk atlandyrylýan ýörite haly asypdyrlar onuň ortarasynda ýylyň dört paslyny we ýaşaýşyň möwrillerini aňladyp ony dört bölege bölýan çäk bolupdyr bu hili halylarda mekge tarapy görkezýän mihrab metjitlerdäki arka görnüşli tagça şekillendirilipdir ol bu ýerde gapynyň bardygynyda aňladypdyr türkmenler her gün halydan dokalan namazlykda namaz okaýar aradan çykan adamyň üsti hem haly bilen örtülýär adamlar halynyň üstünde oturyp naharlanýarlar ýatýarlar atlaryny düýelerini daşarky täsirlerden goramak maksady bilen haly bilen örlýärler türkmen hojalykdaky esasy haly maşgala daragty bolup hyzmat edip ol tiräniň we maşgalanyň taryhy barada gürrüň berýär haly torbalar dürli hili öý goşlaryny şahsy zallary saklamaga niýetlenilýär turkmenleriň durmuşy haly bilen berk baglanyşyklydyr ilki başda daş töweregindäki dünýä bilen adamlary berk baglanyşdyrýan ýaşaýyş hajaty bolup hyzmat eden haly ahyr netijede sungata öwrüldi onuň kämillige barýan ösüşiniň her bir döwründe öz ussatlary bolupdyr turkmen halky haly bilen baglanyşykly däpleri keramat derejesine ýetirip ony aýawly saklaýar halyny diňe aýal gyzlar dokapdyr gadymdan gelýän sungat eneden gyza geçipdir haly dokalanda wagt güýç gaýrat gaýgyrylmaýar haly dokamak sungaty iň ýokary ruhy gymmatlyga deňelýär haly halkyň zähmetiň adyllygyna bolan ynanjynyň şöhlelenmesidir şol ynanç türkmen medeniýetine dolulygyna siňdirilipdir şu günki gün bu medeniýet bu miras türkmen halkynyň buýsanjydyr her ýyl may aýynyň soňky ýekşenbesinde türkmen halysynyň güni bellenilip geçilýär onda baýram edilýär we bu sungatyň waspy ýetirilýär türkmenistanda haly dokalýan her bir sebitde sungatyň sazlaşykly utgaşmasy we çitiminiň beýikligi görnüşleri reňklemek üçin ulanýan önümleri bilen tapawutlanyp öz aýratynlyklaryna baglylykda ösüpdir dürli hili halylaryň esasy aýratynlygy olaryň gölleridir ýa da nagyşlarydyr türkmenistanyň döwlet baýdagynda hem ýurduň esasy bäş sany teke ahal ýomut balkan saryk mary çowdur daşoguz we ärsary lebap welaýatlaryny aňladýan sany göli gorse bolýar şeýle hem beýleki uly bolmadyk gölleri görmek bolýar göller töwerekdäki gurşawyň aýratynlyklaryny we tiräniň taryhyny şöhlelendirmek bilen özboluşly tugra öwrülipdirler 	mysal üçin ýomut halylaryna tolkun şekilli gök we ýaşyl nagyşlar f	mahsusdyr bu bolsa ýomut türkmenleriniň hazar deňziniň boýunda mesgen tutandygyny aňladýar ahalteke halylarynda gyzyl we narynç reňkleriň ulanylyşy agdyklyk edýär saryk halylary bolsa düýe ýüňüniň reňki çalymtyl we goňur reňkler bilen doldurylýar dürli welaýatlarda ýaşaýan türkmenlere mahsus bolan göllerden başga da türkmen halylarynda gaty köp sanly keşdeler ulanylýar köp gölleriň nämäni aňladýandygy taryhyň sahypalarynda ýitip gidenem bolsa olaryň köp böleginiň tebigaty şöhlelendirýändigini görmek bolýar güller guşuň aýak yzlary deňiz pyşbagasy goýun we geçi şahlary we beýlekiler göllerde anyk görünýär gün hem atanak görnüşinde şekillendirilendir romb görnüşli şekiljikler şüdügärlenen ekin meýdanyny şeýle hem esasy dört tarapy demirgazygy günortany gündogary günbatary aňladýar şeýle de olar göz degmezlik ýagny erbet gözlerden goranmak üçin hem çitilipdir halynyň ýüzüne çitilýän gölleriň we nagyşlaryň gizlin diline hünärmeniň gözi bilen seretseň düşünmek mümkin ýöne islendik adam hem hala ünsli seretse onuň ýüzündäki nagyşlaryň näme de bolsa bir zady aňladyp janlanýandygyny görüp biler şeýle hem türkmenistanyň çeper elli halyçy zenanlary haly dokamak senetçiliginde iki ýüzli halylary hem dokaýarlar onuň her ýüzüniň öz reňki we gülleri bardyr mundan hem başga halylara milli ýadygärlikleriň şekilleri hem dokalýar goýun ýüňünden düşege çenli haly dokamakda ýüpegiň pagtanyň we düýe ýüňüniň seýrek de bolsa ulanylýandygyna garamazdan goýun ýüňi häzirki wagta çenli iň amatlysy bolmagynda galýar goýun ýüňüniň hem ýazkysy iň uzyny saýlanyp alynýar onuň gysgalaryndan bolsa ýüplük edilýär ýüňüň ýumşaklygy ýaldyrawuklygy we çeýeligi hem üns merkezine alynýar goýun gyrkmagy hem türkmenler sungat derejesine çykarypdyrlar ýüňi täzeden işlemek bolsa köp asyrlyk tejribeler we usullar esasynda amala aşyrylýar häzirki wagtda reňkleriň birnäçe ýasama görnüşleri ulanylsa da ýüňi boýamakda ony özbaşdak dokaýar türkmen halysy dokalan döwründe aýat töwirler okalýar bu adat haly dokalyp bolandan soň has hem möhümdir halynyň üstünlikli dokalyp bolandygy üçin toy etmek onuň üstünde aýat töwir okamak üçin aýdym saz etmek üçin maşgala agzalary we myhmanlar ýygnanýarlar türkmen halky halynyň ruhy bar diýip düşünýär şonuň üçin ony tyg bilen kesmekden saklanýarlar duş gelen ýere taşlamaýarlar halylar uzak wagt saklanýar ony ýyla çenli ulanmak bolýar ýazuw çeşmeleriniň we saklanyp galan taryhy maglumatlaryň bolmazlygy haly dokamaklygyň nirede we haçan ýüze çykandygy barada anyk bir kesgitli zat aýtmaga esas döretmeýär halyçylyk bilen meşgullanan birnäçe halkyýetler bar olaryň arasynda häzirki wagtda gündogar haly guşaklygy diýilýän ýurtlar mälimdir olar gündogar ýewropadan başlanyp hindistandan hytaýa bürünçden ýasalan haly keseri tapyldy türkmen halysynyň nagyşlarynyň nusgalaryna biziň eýýamymyzdan öňki vii asyrda degişli edilen käbir zatlarda gabat gelinýär neolit döwrüne degişli keramika böleklerinde şu günlerki halylarda düş gelýän geometriki şekillere meňzeş çyzgylar tapyldy şeýle hem ýurduň çäklerinde ýerleşýän köp sanly gadymy arheologik şäherlerde jaýlaryň diwarlarynda we polunda şoňa meňzeş nagyşlar tapyldy biziň eýýamymyzdan öňki vii asyra degişli ýylgynlydepe arheologik ýadygärliginde türkmen halylarynyň iň esasy nagyşlarynyň biri dagdana meňzeş şekiller tapyldy haýsysy bezelen nagyşlarmy ýa da haly öň peýda bolupdyr bu barada taryh dymýar ýöne şekillere taryhyň siňip gidendigi we şu günlere çenli üýtgemän gelip ýetendigi welin aýdyň hakykat türkmen halylary hakynda iň ilkinji ýazuw çeşmesi xiii asyrda gündogar ýewropa aziýa syýahat eden italýan syýahatçysy marko pola degişlidir marko polo türkmen halylary hakynda ýakymly sözler aýdýar olaryň dünýäde iň inçe we owadan halydygyny nygtaýar italýan täzeden döreýiş döwrüniň beýik ussatlarynyň çeken suratlary mysal üçin andrea del werrokkonyň madonna keramatly loan krestit we donatus bilen atly suraty türkmen halylarynyň dünýäde meşhur bolandygyna güwä geçýär türkmen halylary nemes flamandlarynyň we wenesiansyň suratkeşleriniň işlerinde peýda bolýar aýratynam golbeýniň çeken gerg gisziň meşhur portretinde teke gölli haly aýdyň görünýär ýöne muňa seretmezden halyny kim we haçan döredendigine garamazdan türkmen halkynyň haly dokamagy sungat derejesine çykarandygyna şeýdip dünýäde ykrar edilmegini gazanandygyna hiç hili şübhe ýok saparmyrat atayewic nyyazow njy yylda asgabat etrabynyn gypjak obasynda doguldy milleti turkmen bilimi yokary hunari inzener energetik zahmet yoluna njy yylda baslady nji yylda leningradyn politehniki institutyny tamamlandan son buzmeyin gres inin ussasy uly ussasy bolup isledi nji yyldan nji yyla cenli partiya we sowet organlarynda jogapkarli wezipelerde isledi nji yylda ol turkmenistan ministrler sowetinin baslyklygyna bellendi sol yylyn dekabrynda bolsa turkmenistan kommunistik partiyasynyn merkezi komitetinin plenumynda tkp mk nyn birinji sekretarlygyna saylanyldy njy yylyn nji oktyabrynda ahlihalk saylawlary netijesinde ol respublikanyn prezidentligine saylandy nji yylyn mayynda dunya turkmenlerinin gumanitar birlesiginin prezidentligine saylanyldy s nyyazow ykdysady we syyasy ylymlaryn doktory professor turkmenistan ylymlar akademiyasynyn akademigidir halklaryn arasyndaky dostlugy we parahatcylygy pugtalandyrmakda bitiren hyzmatlary goz onunde tutulyp s a nyyazowa birnace abrayly halkara bayraklary berildi saparmyrat nyyazow magtymguly adyndaky halkara bayragynyn birinji laureatydyr ol turkmenistanyn in yokary tapawutlandyrys derejesi bolan turkmenistanyn gahrymany diyen hormatly adyn we altyn ay medalynyn uc gezek eyesidir nji yylyn yanwarynda gecirilen ahlihalk referendumynda turkmen halky nobatdaky saylawlary gecirmezden prezidentin ygtyyarlyklaryny ikinji mohlete uzaltdy njy yylyn dekabrynda bolan halk maslahatynyn milli galkynys hereketinin we yasulular maslahatynyn bilelikdaki mejlisi saparmyrat turkmenbasyny turkmenistanyn omurlik prezidenti diyip yglan etdi ol njy yylyn dekabr ayynyn ne yuregi durup tarpa tayyn aramyzdan gitmeli boldy yazan kitaplarynyn sanawy ruhnama ruhnamanyň ikinji kitaby meniň ruhybelentlik baharym türkmenistan bagtym meniň türkmeniň baş eýýamynyň ruhy mähribanlarym we türkmen ilim aman bolsun türkmenistanyň prezidenti gurbanguly berdimuhamedow mälikgulýýewiç ol beýik saparmyrat türkmenbaşy aradan çykanyndan soňra wagtlaýynça prezident diýip yglan edildi we türkmenistanda fewral aýynyň de geçirilen prezidentlik saýlawynda ses alyp halk maslahaty tarapyndan prezident saýlandy ol prezidentlik kasamyny ýerine ýetirip prezidentlik işine başlady gurbanguly berdimuhamedow ahal welayatynyň gökdepe etrabynyň babarap obasynda nji yylda doguldy ol türkmen döwlet lukmançylyk uniwersitedini tamamlansoň nji ýylda ol lukmaçylyk uniwersitediniň diş lukmany fakultedinde işe başlady ýylda saparmyrat türkmenbaşynyň karary bilen saglyk ministirliginiň bölüminiň başlygy boldy de saglyk ministri nji ýylda premýer ministr wezipesine geçirildi berdimuhammedow dalashgarlerin biri bolup her bir etraplarda shaherlerde oz meyilnamasy bilen cykysh etdi ol oz meyilnamasynda ashakdaky zatlary durmusha gecireris diyip agzap gecdi gökdepe etraby nji ýylda döredildi meýdany kw km ilaty müň adam etrapda şäherçe geňeşlik we oba ilatly punktlary bar etrabyň territoriýasy fiziki geografiki böleklerden durýar köpetdagyň etraba degişli gerişleri dag etek duzlik we garagum çoli etrabyň ähli obalary gökdepe şäherçesi ekin meýdanlary dag we awtomobil ýol elektrik geçiriji liniýasy magistral gaz geçiriji turba derýajyklary altyýap sekizýap gowrak suw çykaryjy skwazinalardyr etrabyň çäklerinde köpetdag suw howdany ýerleşýär hojalygyn esasy ýöriteleşen ugurlary miweçilik üzümçilik däneçilik maldarçylykdyr gökdepe etraby welaýatyň günbatarynda ýerleşip köpetdagyň dag gerişlerini dag etek düzlügini we garagum çölüniň günorta bölegini öz içine alýar etrabyň ähli ekin meýdanlary ilatly ýerleri dag etegi düzlüginde ýerleşendir onuň çägini garagum derýasy aşgabat türkmenbaşy de mir we awtomobil ýollary kesip geçyär garagum derýa synyň ugrunda köpetdag suw howdany guruldy etrabyň hojalygynyň esasy ýöriteleşdirilen ugurlary däneçilik pag taçylyk gök we bakja ekerançylygy miweçilik üzümdarçy lyk dowardarcylyk we düýedarçylyk bolup durýar etrap da senagat önümçiligi hem barha ösýär bu ýerde magdan däl gurluşyk materiallaryny öndürýän kärhana şorgala obasynyň golaýynda çakyr zawody etrap merkezinde bir näçe senagat kärhanalary ýerleşyär gökdepe etrabynyň çä ginde şäher geňeşlik we oba bar gökdepe şäherçesi ýýlda döredildi gökdepe nji şäher statusy berildi ol gökdepe etrabynyñ merkezidir ilaty müň adam şäherçedäki gökdepde galasy türkmenistanyň taryhynda möhüm rol oýnandyr bu galada ýýlda aldym berdimli söweş bolup geçýär şol söweşleriň hatyrasyna saparmyrat türkmenbaşy her ýýlyň ýanwar aýýnyň sine hatyra güni diýip yglan etdi galada saparmyrat hajy adyndaky ägirt uly metjit guruldy galanyň durkuny täzelemek işleri dowam edýär gökdepe şäherçesi haly fabrikleri gurluşyk materiýallary egirme trikotaž fabrigi reňkleýji we tikin fabrikleri gurluşyk materiýallar kombitany çagyl owradyjy zawody şorgala çakyr zawody işleýär etrap merkezi gökdepe aşgabat şäherinden km günbatarda ýerleşyär şäherin demirgazyk eteginde taryhy ýadygärlikler top lumy bolan gökdepe galasy ýerleşyär şäherde dokma top lumy gurluşyk materiallary zawody etrabyň dolandyryş edaralary söwda we durmuş hyzmaty kärhanalary durmuş medeni maksatly edaralar ýerleşýär gäwers etraby ýylda döredilip ýylda ýatyryldy we ýylda täzeden döredildi ak bugdaý etraby aşgabat şäherinin gündogar tara pyndaky territoriýalary öz içine alýar onuň çägi daglyk dag etek düzlügi we çöllük böleklerden durýar etrabyň ekin meýdanlarynyň esasy bölegi gäwers düzlüginde ýerleşyär onuň territoriýasyny garagum derýasy aşgabat mary demir we awtomobil ýollary kesip geçyär ilatly ýerler garagum derýasynyň zolagynda özleşdirilen ýerlerde we ulag ýollarynyň ýakasynda ýerleşendir hojalygynyň ýöriteleşdirilen ugurlary pagtacylyk däneçilik gök we bakja ekerançylygy üzümçilik miweçilik gara mallary ösdü rip ýetişdirmek dowardarcylyk etrabyň gündogarynda berkararlyk önki babadurmaz şäherçesiniň golaýynda balykçylyk hojalygy bar ol aşgabat şäheriniň ilatyny jan ly balyk bilen üpjün etmäge ýöriteleşdirilendir ak bugdaý etrabynyň düzümine şäher änew şäherçe ýaşlyk berkararlyk bagabat geňeşlik we oba girýär meýdany müň kw km ilaty müň adam köpetdag bilen garagumyň arasyndaky gäwers düzlüginde ýerleşýar etrabyň territoriyasyny babadurmazdan aşgabada çenli km gowrak demir ýol awtomobil ýol garagum derýasy elektrik liniýasy gaz geçirji turbalar kesip geçýärler hatly punktlar garagum derýasynyň zonasynda döredilen täze şäherçelerde we ulag yollarynyň yakasynda ýerleşendir hojalygyn ýöriteleşen ugurlary üzümçilik däneçilik miweçilik gök we bakja ekerançylygy pagtaçylyk maldarçylyk babadurmazyň golaýynda doly sistemaly balykçylyk hojalygy bolup ol aşgabat şäherini janly balyk bilen üpjün etmeklige yöriteleşendir änew şäheri ýylda döredildi ilaty müň adam şäherçe ahal welaýatynyň hem de akbugdaý etrabynyn adminstratiw merkezi änewde geologik gözleg ekspedisiýasynyň kontorasy kerpiç zawody çakyr zawody ekerançylyk we toprak institutlary durmuş medeni edaralar demir ýol stanisiýasy gurluşyk guramalary ýerleşendir welayatyň dolandyryş merkezi änew şäheridir nji ýylda oňa etrapdaky şäher statusy berildi änew yurdu myzyň paýtagty aşgabat şäherinin golaýynda ýerleşmek bi len welaýatyň uly ykdysady we durmuş medeni merkezine öwrülýär şäherde a golaý senagat ulag we aragatnaşyk gurluşyk kärhanalary we edaralary bar şäherde welayatyň we ak bugdaý etrabynyň dolandyrys edaralary ýerleşyär anewde senagat kärhanalaryndan çakyr zawody un de girmen toplumy kerpiç zawody söwda we durmuş medeni maksatly edaralar bar anewde ak bugdaý muzeýi onuň golaýynda bolsa uly arheologik toplumy bolan änew galasy ýerleşyär münülýän haýwanlaryň içinde hiç birisi at bilen deňeşdireňde gödek ýük daşaýjylykdan başga häsiýete eýe däldir atdan başga pilden eşege çenli ähli haýwanlaryň her tüýüne dürden ýasalan hünji düzseňem at bil dnewslenirseň öli garantga ýalydyr ýagny biz ýerden aýagymyzy üzüp ata atlananymyzdan soň onuň müň dürli ýöreýşi ýol alyşy sanjylyp durşy çarpaýa galyp oýun edişi ruhumyzyň ähli künjeklerine täsir edişi bilen ol hamala biziň ýarpy göwrämize öwrülen ýalydyr misli ol adam bilen bütewileşene meňzär galam ýaly inçe aýaklaryň üstünde dünýäde iň sazlaşykly göwre kybapdaş boýun buýsançly baş soňra bu täsinlikleri örten hamala beýik soltan lybasy geýdirilen ýaly çar ýana öwüşgin atýan mele dor al gara gyr reňkli ýukajyk derisi şalara mynasyp sürmeli elde çekilen ýaly owadan hem jümmüşinde agy hasrat görünýän gözler ýeňiş baýdagynyň tugrasyny ýatladýan ýallary gujurlylygyň nyşany guýruk bu aklyňy haýran ediji beden gurluşy bilen at ynsan oglunyň işçisinden begine çenli sportsmeninden hökümdaryna çenli berlen we olara işleriň iň gödeginden iň inçesine çenli maddy we manewi goldaw bermek wezipesini ýerine ýetirýän ylahy sowgatdyr aty ne haýwanat ylmy ne maldarçylyk ne ykdysadyýet ne esgerlik ne de sport we çapyjylyk taýdan hersinde aýratyn hemmesinde birlikde de düşündirmek kyn at bu ulgamlaryň hersine bir öwüşgini bilen ornan hem öz manysy we gymmaty boýunça olardan has beýige galan janawerdir faýl cult of heavenly horse bronze horse ancient finial bucephalus ancient akhal teke jpg thumb gadymy türkmenler ahal teke aty bürünç beöň nji asyr biziň eýýamymyzdan ozalky v asyrda ýaşap geçen gadymy grek taryhçysy gerodot şeýle ýazypdyr gündogarda ajaýyp atlar gezýän nusaý atly ägirt uly giňişlik bar nusaý atlary ýeri gelende aýtsak ençeme alymlar bedew atlary seýislemegiň hettlerde we has soňra ýaşap geçen türkmenlerde doly derejede birmeňzeşdigine ünsi çekýärler olar gadymy şekillerde suratlandyrylan patyşa maşgalalaryna degişli hett zenanlarynyň egin eşikleriniň türkmen zenanlarynyň häzire çenli saklanyp galan baýramçylyk lybaslary bilen haýran galaýmaly derejede meňzeşdigini belläp geçýärler şeýle meňzeşlikleriň ençemesi mälimdir şolaryň arasynda megerem iň bir häsiýetli meňzeşlik zenan lybaslaryny bezeýän gabaraly kümüş şaý sepleriň çylşyrymly toplumydyr türkmen zenanlarynyň başa geýilýän egne dakylýan döşe dakylýan goşara geýdirilýän parçalary at münüp döwüş etmegi gaçyp barýarka ýaýdan peýkamy ezberlik bilen goýberip duşmany haýykdyrmagy başaran gadymy döwürlerdäki meşhur amazonkalaryň lybaslaryndaky şaý seplere juda meňzeşdir alymlar henize bu güne çenli yssydan goranmak üçin çopanlaryň geýýän bagana telpeginiň meşhur orhan ýeniseý daş ýazgylarynda şekllendirilen çapyksuwarlaryň başlarynda hem bardygyny ýüze çykardylar şol çapyksuwarlaryň çapyp barýan atlarynyň keşbi hem ahalteke bedewleriniň keşbi bilen bir almany ikä bölen ýaly meňzeş şolaryň hem guwuňky ýaly uzyn boýunlary gelşikli kelleleri syrdam aýaklary bar alymlaryň pikirine görä biziň eýýamymyzdan ozalky nji ýyllarda şol jelagaýlara ýeniseýiň kenarlaryna dariniň çozuşlaryndan halas bolmak üçin sak taýpalary göçüp barypdyrlar iki müň ýyl geçenden soň altaýyň depeleriniň birinden tapylan biziň eýýamymyzyň başynda altaýa çenli çapyp baran meşhur ahalteke bedewi şeýle suratlandyrylýar gelşikli kellesi owadan boýny bolan syratly çapylyp göwnejaý münüş edilen uly göwreli altynsow sary reňkdäki bedew atyň mumyýasy baky doňaklyk netijesinde häzirki döwrüň barlagçylarynyň eline düşdi onuň ýekeje sypjyrylan ýeri de bir gamçy yzy da ýok ajaýyp arheolog wiktor iwanowiç sarianidiniň açyşlaryna salgylanmasak taryha syýahatymyz doly bolmazdy ol garagumda häzirki zaman ylmynyň ykrar edişi ýaly hytaýyň hindistanyň mesopotamiýanyň we müsüriň gadymy medeniýetleri bilen bir hatara çykan dünýäniň iň gadymy siwilizasiýasynyň birini marguş ýurduny açdy ürgün çägelikde gadymy patyşalygyň harabalyklarynyň üstüni açmak şol ýerde dünýädäki ilkinji din bolan zoroastrizmiň dörändigi baradaky aýdyň subutnamalary ylym dünýäsine görkezmek üçin gaýduwsyz alyma gazuw agtaryş möwsümleriniň otuzysy ýagny otuz ýyl gerek boldy bir mahallar gülläp ösen marguşdan biziň günlerimize paýtagt şäher bolan goňurdepäniň giň meýdanyny tutup ýatan gabaraly harabalyklar gelip ýetipdir onuň sünnälenip haşamlanan ajaýyp ymaratlary gurmagyň binagärlik sungaty we adamlaryň oýlanyşykly ýaşaýyş durmuşy bolsa arheologlary henize bu güne çenli haýran galdyryp geldi türkmenleriň ata babalary baryp biziň eýýamymyzdan ozalky üjünji müňýyllykda murbagyň köne hanasyndaky mes toprakly ýerleri özleşdirip başlan adamlar ussat binagärler gurluşykçylar demir ussalary küýzegärler we zergärler bolupdyr olar metaly we bürünji eretmegiň altyny we kümüşi bejermegiň syrlaryny bilipdir bürünç eýýamynda şol ýerde sahawatly ülkede eýýäm tohum atlaryň ýetişdirilendigi tötänden däldir olar seýislenipdir aýratyn halatlarda bolsa hudaýlara gurban berlipdir aýratyn hormat bilen jaýlanan taýçanak ençeme bürünç şahjagazlar bedewleri seýislemek üçin niýetlenen ýörite saz gurallary ahalteke bedewiniňki ýaly boýny uzyn gözleri uly atyň kellesi görnüşdäki kinniwanja heýkeljik bu tapyndylaryň ählisi w i sarianidiniň tassyklaýşy ýaly biziň eýýamymyzdan ozalky iii ii müňýyllyklaryň sepgidinde gadymy türkmen taýpalarynyň atlaryň naýbaşy tohumlarynyň seleksiýasynyň başyny başlandygyna şaýatlyk edýär ahyrky netijede munuň özi ahalteke tohumynyň döremegine getirdi ýokarda aýdylan zatlaryň ählisi hudonikleriň taryhçylaryň we arheologlaryň zähmeti bilen döredilen uly kartinanyň bir bölegidir tohum atyň diwarlaryň ýüzündäki şekilleri heýkelleri freskalary we barelýefleri ostiologik kolleksiýalaryň nusgalary gadymy atyň häzirki zaman ahalteke bedewine meňzeş umumy keşbini janlandyrýar şunuň bilen birlikde bu arabaglanyşygyň subutnamalarynyň arasynda dnk usuly bilen barlamak subutnamasy ýok diýlip hasaplanylýar şeýle usuly barlap görmek üçin gadymy atyň müdimi doňaklyklarda bütinleý saklanyp galan galyndysyny tapmak gerek şu jähetden altaý bedewiniňki paşmady şol döwürde ylym ösmändi şeýle nobatdaky bagtly tapyndynyň ýüze çykarylmagyna köp wagtlap garaşmaly boljakdygymyz sebäpli biziň pikirimizçe aýdyň görnüp duran zady logiki ýol bilen subut etmäge synanyşyp göreris baş öwretmegiň şeýle usulynyň ýüwrük çakgan asylly adamyň erkine tabyn türkmen bedewiniň köp derejede öz aýratynlygy bilen şertlenendigine ikirjiňlenmese bolar käbir arassa ganly bedewler başyny dik göterip we bedenini çaýkap ýöreýän bolsa ahalteke atlary assa ýöräp seýkin basýar onuň bedeni çaýkanmaýar çünki ahalteke bedewleri müňýyllyklaryň dowamynda çölde gumuň içinde terbiýelenipdir munuň özi olaryň ýöreýşine öz täsirini ýetiripdir gadymy türkmen seýisleri diňe atyň başarnygyny açman eýsem onuň asylly kalbynyň hem açaryny tapypdyrlar türkmen seýisleriniň soňky döwürde ahalteke bedewlerine nähili baş öwredýänligi hakynda rus atşynas alymlarynyň xx asyryň njy ýyllarynda türkmenistana guran ekspedisiýasynyň barşynda ygtybarly maglumatlar toplandy şol baş öwretme umumy ýagdaýda ine şeýle häsetlendirilýär türkmenler taýy enesinden bäş alty aýlykda aýrypdyr emma taý daýhan hojalygynda galsa enesi bilen bir ýarym ýyla çenli bile gezýän halatlary az bolmandyr eneden aýrylýança agyzdyryksyz gezip soňra jylaw salnypdyr eýesiniň öýünde ösüp diňe şonuň elinden iýmitlenen atyň ilkibaşdaky baş öwretmäni has ýeňil kabul etmegi mümkin taý haçan da agyzdyryk bilen jylawa öwrenişdirilende onuň arkasyna iki desse ýorunjany artmaklap atyp agramy duýar ýaly edipdirler soňra ýaşyna ýeten ata ýaş oglany mündüripdirler we ony birýarym ýaşly atlaryň güýzki çapyşygyna taýýarlapdyrlar taýýarlyk üç döwürden ybarat bolup bäş alty aýa çekipdir ilkinji aýda at duşakda saklanylypdyr we günde alty kilogram arpa hem de isledigiçe ýorunja bilen iýmitlendirilipdir eger ol özüni tutubermeýän bolsa arpa saryýag ýumurtga we çörek garnuwy goşulypdyr ýaş at aýda uýgunlaşyp başlansoň ýagny keçe ýapyp günde kilometr aralygy dört gezekde ädimläp geçende derini gaýtarýarlar soňra has çylşyrymly işe geçilipdir gün içinde bäş gezege çenli ädimlenip gidilipdir ol aýyň ahyrynda kem kem artdyrylyp her gün metre çenli aralyga gorgun sürdürilipdir çapyşyga bäş gün galanda her gün ädimläp we gorgunladyp çakgan üç ýöriş geçirilipdir çapyşyk güni irden güýçli derleýänçä der ýere syrygýança çakgan sürülipdir derländen soň bolsa gök ýorunja berlipdir we çapyşyga ugralypdyr o taýda çykyş başlanýança ýorunja baldagy çapyşygyň öňüsyrasy bolsa bir goşawuç arpa berlipdir eger atyň gapyrgasy anyk saýgartsa sargasyndaky tüýi tersine sypalasaň bulaşsa at synaga taýýar hasaplanypdyr çapyşykdan soň uzak wagtlap gezdirilip atlaryň endamy sowadylypdyr seýisçiligiň başga täri hem bar şonda öňkiniň tersine birinji döwürde at horlanar ýaly iým az berlipdir çapyşyk möwsümi golaýladygyça arpa mekgejöwen ununy we goýnuň guýruk ýagyny goşup iýmitlendirip başlapdyrlar bu seýisleriň pikiriçe atlara adaty bolmadyk güýç beripdir türkmenler öz ahalteke bedewleriniň boýnunyň uzyndan inçe bolmagyny gazanmak üçin oňa ot iými ýörite gazylan çukurlarda beripdirler şeýdibem olar ot iým iýen mahallary atlaryň boýunlaryny süýndürmegini gazanypdyrlar taýçanaklara arkasyna belli bir agramdaky ýüki atyp çalt ylgamakda tälim beripdirler bu tälim ot iýmiň çäkli mukdary bilen utgaşdyrylyp taýçanaklaryň döş kapasasynyň göwnejaý kemala gelmegi gapyrgalarynyň tekiz we çeýe bolmagy gazanylypdyr döşüniň şeýle görnüşi atyň söweşjeňlik ukybyny artdyrypdyr çünki ol şeýle ýaýbaň döşleri bilen duşmany gysyp gowrupdyr kuwwatly urgusy bilen ýere ýazypdyr atlar batly toýnaklary bilen de duşmana zarba urmagy başarypdyrlar italiýaly syýahatçy meşhur marko polo bolsa şol bedew atlaryň toýnaklary barada olar şeýle bir berk welin taplamagyň hem zerurlygy ýok diýip haýran galmak bilen ýazýar türkmenler ylmy taýdan kapriol diýlip atlandyrylýan atlaryň tebigy goranyş hereketlerini öz atlaryna diňe söweş meýdanynda ulanmagy öwredipdirler başga wagtlar özüni gije gündiz bakyp bejerýän adama beýlede dursun ahalteke bedewiniň çagany da depmeýändigi ynjytmaýandygy äşgär ýagdaýdyr öňki döwürlerde türkmenlerde atlaryň ýazmaça şejeresi döredilmändir ýöne olary atasynyň ugry boýunça tanapdyrlar we nesilden nesle geçiripdirler arassa ganly ahalteke bedewleriniň ilkinji tohumçylyk kitaby nji ýylda peýda bolupdyr ony düzmäge türkmen atçylary hemaýat edipdir bu halkyň gowudan gowy atlara söýgüsiniň nyşanydy atlary daýhan hojalyklaryndan gözläpdirler olar üçin çöldäki çarwalaryňka gidilipdir käbirlerini bolsa eýeleriniň özleri getirip öz bedewleriniň şejeresini dikeldipdir boýnaw diýen at gowularyň gowusy saýlypdyr halkyň müňýyllyklaryň tejribesini öz içine alýan tohumçylyk işi ony atlaryň häzirki tohumlarynyň nesilbaşysy edipdir nji ýylda doglan boýnaw aýlawlaryň hiç birinde ýeňilmän köp sanly we ýyndam nesil galdyryp rowaýata öwrülen bedew bolupdyr diňe ajaýyp at ýüzlerçe neslini galdyryp tutuş giden ugruň nesilbaşysy bolup biler baýtallaryň ykbaly bolsa başgaça olar özünden soň den kän taý galdyrmaga ýetişenok şoňa görä de atlaryň şejeresi gadymdan bäri ajaýyp bedewleriň ugry boýunça atlandyrylýar boýnawyň nesilleri bäş sany özbaşdak ugruň nesilbaşysy boldy onuň nesli meleguş we meleçek olaryň nesli baba ahun bilen döwlet işan şeýle hem şolaryň nesli begnazar aldyr bulardan şu tohum giň ýaýrady atlaryň baş sanynyň ilkinji zootehniki barlagy nji ýylda ýer baradaky halk komissariatynyň meşhur zootehnigi k gorelowyň ýolbaşçylygyndaky topar tarapyndan geçirildi meşhur nesil daragtyny seljermekde we tohumyň genealogik düzümini ýüze çykarmakda hem k gorelowyň hyzmaty uludyr soňky barlaglaryň we takyklamalaryň esasynda nji ýylda atlaryň orta aziýa tohumlarynyň ilkinji döwlet tohumçylyk kitaby çapdan çykdy oňa ahalteke bedewlerinden gelip çykan sany aýgyr we sany baýtal baradaky maglumatlar girizildi häzirki wagtda ahalteke tohumyndan bolan atlaryň gurluş kysymy on ýedi ugur boýunça gidýär olar aslyny şöhratly bedewlerden alyp gaýdýar ine olaryň ady aksakgal skak eýeberdi teleke gyrsakar dor baýram posman sere pereň ýel gaplaň pakyr pälwan sluçaý garlawaç arap sapar han meleguş gelşikli döwlet tohumçylyk kitabynda beýleki atlar we ene baýtallar ýaly olaryň ählisiniň öz tertip sany bar sebäbi ol ýa da beýleki ugur çylşyrymly tertip sany arkaly görkezilýär köp sanly bedewler ahalteke tohumyny şöhratlandyrdylar olaryň ady halkyň hakydasynda müdimilik galdy şöhratly ugurlaryň biri de meleguş ugrudyr bu ahalteke bedewleriniň arasynda iň bir giň ýaýran iň bir söýlüp ady tutulýan deňi taýy bolmadyk atdyr onuň gelip çykyşy halk içindäki meşhur rowaýat bilen baglanyşykly haýsydyr bir wagtdaky ýaryşda bedewleriň birine bäsdeş tapylmandyr ýaşulular geňeşip bäsdeşi atdan däl de laçyndan saýlamagy karar edipdirler adaty bolmadyk ýaryş hakyndaky habar bütin ahala ýaýrapdyr muny synlamaga müňlerçe adam gelipdir inede märekeden laçynyň eýesi saýlanypdyr aldawajyny çig eti ýokary galdyrypdyr dor bedew bilen guşy şol bir wagtda belli aralyga goýberipdirler bedew giden mähelläni haýrana goýup ýaýdan çykan peýkam ýaly süýnüp pellehanadan ilki geçipdir şondan bäri ahalteke bedewlerine guşlaryň ady ýagny meleguş garlawaç garaguş laçyn durna bürgüt atlary dakylýar diýýärler meleguş ýaly ahalteke bedewi atlaryň äşgär tanalýan giden bir neslini emele getirdi bir gezek ugruň ajaýyp wekili hökmünde meleguşlaryň biri halkara leýpsig ýarmakasyna iberildi halaýyk bedewi gysby halka bilen gurşady olara atyň altynsow tekiz endamynyň ýalpyldysy hakyky däl ýaly görnüpdir bedew hakyky altyn bolup lowurdaýardy adamlar muňa ynanmandyrlar we aty reňkländirler öýdüpdirler şu ýerde ähli adamlaryň gözüniň öňünde meleguşy suwa düşüripdirler hezil edip suwa düşen meleguş suw düwmelerini syçradyp öňküsinden hem beter ýalpyldapdyr sergä gelenler haýranlar galypdyrlar hemmeler türkmen bedewini ýürekden halapdyrlar we uzak wagtlap ahalteke bedewiniň ýanyndan aýrylyp bilmändirler meleguş delidäki halkara sergisinde de az üstünlik getirmedi atlaryň gözelligine inçeden baha bermegi we düşünmegi başarýan hindiler atyň ýanyna beýan edipbolmajak haýran galmak bilen geldiler hem de hudaýa seredýän ýaly geň galmak bilen ony synladylar serginiň ahyrky güni olar lowurdap duran bedewi güller bilen bezediler onuň ýanynda sazandalar bilen tansçylary ýerleşdirdiler soňra ýurduň hormatly ýaşulusy şöhratly şahyr we serkerde hindistanda milli gahryman bilen deň hatarda hatyralanýan baýram han türkmen hakyndaky ýadygärlik hökmünde meleguşy hindistanda galdyrmagy tüýs ýürekden haýyş etdi şeýdip meleguş hindistanda galdy ähli döwürleriň ýazylmadyk kanuny boýunça türkmenler hiç wagt tohumlyk bedewlerini aýra salmandyr olar ölmäge de taýyn bolupdyrlar ýöne ata babalarynyň asyrlaryň jümmüşinden gelýän bu kanunyna hiç mahal ikilik etmändirler şol wagt başga döwür höküm sürýärdi ahalteke bedewiniň eýeleri de başga adamlardy nji ýylyň aşgabat moskwa köp günlük atly ýörişi üstünlikli tamamlanandan soň şol ýörişde ýekeje aty hem ýitirmedik jigitler eýýäm moskwada gowudan gowy bedewleri şol sanda ap ak arap bilen hoşlaşdylar göni on ýyldan soň marşal jukow şol bedewde ýeňiş paradyny kabul etdi ahalteke bedewi bolan arap iň gowy tohum atlaryň naýbaşysydy ol güneşli ýurdumyzyň wekili bolup ýeňşiň alamatyna parahatçylyk wekiline öwrüldi muňa türkmenler nähili buýsanypdyrlar olar arabyň uly hormata mynasyp bolmagy baradaky täsin wakany agtyklaryna we çowluklaryna gürrüň bererdiler bu waka şeýle bolupdyr üflenip çalynýan saz gurallarynyň ritmine owazyna duýgur at gerekdi munuň üçin iň gowy bedewleriň on sanysy seçilip alynsa da deslapdan iňlis aty göz öňünde tutulypdy türgenleşik uzaga çekdi barlag hemmeleri surnukdyrdy atlary agyla gabadylar harby orkestr hem marş sazyny walsa çalşyp dynç almakçy boldy birdenem agylyň germewinden meýdança ak bedew böküp düşdi sazy diňleýän mysaly biraz säginip ol walsyň owazyna pyrlanyp başlady hemmeler haýran galmakdan ýaňa doňup galdylar şol bada bu täsin şöhratly sazsöer bedew seçilip alyndy atyň haýsy maksatlar üçin ulanylýandygyna görä şu aşakdaky esbaplar ulanyl ýar irişme uýan eýer çeki içirgi döşlük gamçy nal owsar at jylaw bilen idilende daňylanda ýa da kimdir birine görkezilende ulanyl ýar uýan jylaw bilen birlikde atyň kellesine geýdirilýär ol atlynyň aty dolandyrmagy ony gerekli ugra gönükdirmegi aty saklamagy üçin gerek atyň kellesindäki esbap ýeňse gaýyşyndan duluk gaýyşyndan seňriklikden maňlaýlykdan alkymlyk gaýyşdan agyzzyrykdan jylawdan ybaratdyr eer atlynyň atyň üstünde rahat oturmagy at hereket edýän wagty egilip bilmegi eýere söenip oturmagy üçin gerek atlara haýsy maksatlar üçin ulanylýandygyna baglylykda dürli hili eýer salynýar türkmen eýeri iň gadymy we oturmak üçin oňaýly eýerdir beýlekilerden tapawutlylykda onuň gaşy bar türkmen eýeri söwütden ýasalýar we ol çerim bilen örtülendir sport eýerleri bilen atlar atçylyk sporty boýunça ýaryşlar geçirilende eýerlenýär çapyşyk we sport eýerleriniň üzeňňi ýüpleri aýratyn berk bolýar at çapyşygyna gatnaşýan bedewleriň nallary ýumşak metaldan millimetrlik sim ýasalýar olar atyň toýnagyny şikesden goramak üçin zerurdyr mundan başga da olar atyň dogry ýöremegine ýardam edýär çapyşyga gatnaşýan atlaryň öň iki aýagyna nal kakylýar her ýylyň aprel aýynyň soňky ýekşenbesinde gözellikde hem de ýyndamlykda deňi taýy bolmadyk ahalteke bedewlerimiziň şanyna türkmen bedewiniň baýramy tutulýar dünýäde iň ýyndam we gözel atlar hökmünde uly şan şöhrata eýe bolan türkmen bedewleri berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe ähli toý baýramlarymyzyň bezegine öwrüldi ýurdumyzda giňden toýlanýan türkmen bedewiniň baýramçylyk çäreleriniň maksatnamasynyň hatarynda halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň mejlisiniň ahalteke bedewleriniň gözellik bäsleşiginiň türkmen bedewi we dünýäniň seýisçilik sungaty atly halkara ylmy maslahatynyň uzak aralyga atly marafon we beýleki atçylyk sportuna degişli ýaryşlaryň geçirilmegi dabaralaryň ähmiýetini has da artdyrdy bu baýramçylyk çärelerine dünýäniň köp sanly ýurdundan myhmanlaryň gatnaşmagy örän guwandyryjy buýsandyryjy hadysadyr häzirki döwürde öz gözbaşyny müňýyllyklaryň jümmüşinden alyp gaýdýan arassa tohumly ahalteke bedewleri bilen baglanyşykly atçylyk sungatynyň milli ýörelgelerini we däp dessurlaryny gaýtadan dikeltmek täze manymazmun bilen baýlaşdyrmak we ösdürmek ýaşlary atçylyk sporty bilen meşgullanmaga işjeň çekmek şeýle hem bedewlerimizi bütin dünýäde wagyz etmek boýunça uly işler durmuşa geçirilýär bu işleriň sakasynda hormatly prezidentimiziň çäksiz tagallalary ýatyr aşgabatda döredilen halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasy bilen ýakyn hyzmatdaşlyk aragatnaşyk saklamaga isleg bildirýänleriň sanynyň da barha artýandygyny ýatlamak ýakymlydyr munuň özi bu halkara ahalteke atçylyk assosiasiýasynyň dünýä ýüzünde abraýynyň şan şöhratynyň barha artýandygynyň alamatydyr häzir ýurdumyzda dünýä derejelerine laýyk gelýän atçylyk sport toplumlary gurlup ol welaýatlarymyzyň iň bir buýsançly ýerleriniň birine öwrüldi ahal welaýatynyň gökdepe etrabynyň çäginde bina edilen bu ajaýyp halkara atçylyk sport toplumy belent başly gojaman köpetdagyň etegine özboluşly bezeg berýär dünýä ülňülerine gabat gelýän iň kämil tehnologiýalary bolan bu toplumda atçylyk boýunça dürli ýaryşlary geçirmäge amatly şertler döredilendir atçylyk sporty barada aýtsak gadymy türkmen topragynda ýörgünli bolan at üstündäki milli oýunlar häzirki döwrüň birnäçe atly ýaryşlarynyň dabaralarynyň we şüweleňleriniň esasyny döredýär bularyň örän ýörgünli bolmagynyň sebäbi gadymylygy halkymyzyň gündelik durmuşyna ýakynlygy we her ýaşdaky atçylyk sportunuň janköýerleri üçin elýeterliligi bilen düşündirip bolar berkarar döwletimiziň bagtyýarlyk döwründe atçylyk sportynyň köp görnüşi gaýtadan dikeldi şol bir wagtyň özünde olimpiýa sport görnüşi bilen at bilen päsgelçilikden böküp geçmek uly ösüşlere eýe boldy bäherden etraby ýylda döredilip ýylda ýatyryldy we ýylda täzeden döredildi meýdany müň kw km ilaty müň adam etrap fiziki geografiki bölekden köpetdagdan dag etegi düzlüklerden we garagum çöllükden ybarat baharly etraby ahal welaýatynyň gündogarynda ýerleşýär onun çägine köpetdagyň dag etegi düzlüginin we garagum çö lüniň bir bölegi girýär etrabyň çäginden garagum der ýasy aşgabat türkmenbaşy demir we awtomobil yollary geçyär baharly etrabynyň düzümine şäher geñeşlik we oba girýär garagum derýasy arwaz çaýy arçman çeşmesi we köp sanly skwažinalar hereket etmeýän kärizleriň birnäçesi saklanyp galypdyr etrapda kesel bejeriş arçman ýylysuw minerak suw çeşmelerem bar etrap garagum derýasynyň we köpetdagdan gaýdýan ownuk suw çeşmeleriniň suwlary bilen üpjün edilýär hojalygynyň esasy ýöriteleşen ugulary pagtaçylyk däneçilik maldarçylyk gok we bakja ekerançylygy bäherden garaköl goýundarçylyk saýwan maldarçylyk hojalyklary yurdumyzda bellidir akdepe obasynda bäherden nah mata dokma kombinaty guruldy hojalygynyň esasy ýöriteleşdirilen ugurlary pagtaçylyk däneçilik gök bakja ekerançylygy dowardarçylyk hasaplanýar garaşsyzlyk ýyllarynda etrabyň senagat taýdan ähmiýeti artýar bu ýerde magdan däl gurluşyk material lary kärhanalary ýerleşyär keletede sement zawody akde pe obasynda egirme dokma fabrigi işleyär etrabyn sünçe obasynyň golaýynda uly guşçulyk toplumy bolup onda her ýylda tonna towuk eti we köp möçberde ýumurtga öndürilýär bäherden şäherinde haly fabrigi çeper senetçilik önümleri fabrigi pagta arassalaýan zawod konserwa zawody durmus medeni edaralar ýerleşýär etrabyň çäginde kesel bejeriş ähmiýetli arçman ýylysuw mineral suw çeşmeleri we kesel bejeriş ulgamlary bar olaryň esasynda häzirki zaman ülňülerine laýyk gelýän şypahanalar hereket edýär baharly şäherinden km gündogarda täsin köwata ýerasty kükürt wodorod suwly köli ýerleşýär onun syýahatçylyk merkezi hökmünde ähmiýeti ýurdumyzyň çäginden daşarda hem bellidir bäherdeniň kilometr günbatarynda arçman şypahanasy km günorta gündogarynda mineral suwly durun sagaldyş merkezi hereket edýär türkmenistanyň maldarçylyk azyk toplumyna girýän pudaklaryň arasynda iň arzan önümleri düýedarçylykdan alynýar düýedarçylyk ahmiýeti oba hojalyk pudagy bolup ol süýt et ýüň öndurmeklikde ep esli orun tutyar düýe süçdünden yaramly içgi çal we ak agaran taýýarlanylýar türkmenistanda yeke örküçli düýeleri gin ýaýrandyr düýelerin tohumlaryny gowylandyrmak üçin uly işler hem alynyp barylýar ýeke örküçli düýeleri iki örküçli düýeler bilen höwre goýlanda ikisninin aralygy bolan garyndysynyn erkegine iner inenine maýa diýilýär maýany sap arwana erkegine çekmek netijesinde garyndynyn ikinji nesli alynýar olaryn erkegine göhert innine kärderi diýilýär arwana düýelerinin diri agramy kg maýanyn agramy kg her düýeden kg ýüň aýda her sagylýan inen düýeden kg süýt alynýar düýe aýyn dowamynda sagdyrray onuň süýtliligi ortaça gije gundizde kg dir süýdüň iň köp sagdyrýan aýlarry aý bolup şonda ähli sgymyn ýarysyna golaýýy alynýar şükür bagşy şükür bagşynyň ady rowaýata öwrüldi ol saz çalyjy dörediji ussat bolup türkmen sazynyñ taryhynda uly yz galdyran adam onuñ eýran hanynyñ bagşysy bilen ýaryşyp agasyny halas edişi dilden dile geçip biziñ günlerimize ýetdi şükür bagşynyñ atasy dowada aga gökdepe etrabynyñ hurmantgökje obasynda ýaşapdyr şüküriñ atasy daýhançylyk bilen meşgul bolupdyr dowada aganyñ ogly bolýar ulysy hojamämmet daýhançylyk bilen iş salysypdyr ortanjy ogly hojamberdi izçi bolupdyr dowada aganyñ kiçi ogly şükür sazanda bolupdyr şükür bagşynyñ saz öwrenmekde ilkinji mugallam bolan aly bagşydyr ol şükür sazandanyñ kämilleşmigine degerli ýardym edipdir şükür bagşy şol döwrüñ ady belli sazandasy garadäli gökleñden sazanda hem dutar ýasaýan belli ussat hem tälim alypdyr garadäli gökleñ şükür bagşa kümüş çaýylan oñat dutar ýasap beripdir beýik ussat pata alan şükür bagşy gökdepe mary hywa ülkelerinde saz çalyp halka uly hyzmat edýär şükür bagşynyñ köp sazlary entek näbelli bolsa da onuñ ilki döreden salmadan bökdüreni söýli halany şu güne çenli adamlary biperwaý galdyrmaýar şükür bagşy gökdepe etrabynda dogulanam bolsa bütün ömrüni duşak obasynda geçirip nji ýylda şol ýerde aradan çykýar türkmenler ýüzlerçe ýyl boýunça özüniň taryhy wakalaryny we isleglerini aýdymdyr ýa da saz böleg bilen beýan edip nesilden nesle geçirip ýitirmändir netije alsak onda tamdyrany dogry çalmak we onuň awazyny manisi hakynda düşünişmek üçin bolsa sazlaryň kim we näme waka degişlidigini bilsek has hem gowy bolardi şükür bagşy hakda nji ýylda polat mansurowyň şükür bagşy filmi çykdy täçmämmet suhanguly täçmämmed suhangulynji ýylda gökdepe etrabynyñ ýangala obasynda eneden bolýar täçmämmet aganyñ ogly saza ukyply bolupdyr ogly hojamämmet ökde sazanda bolup ýetişse de keselläp ir aradan çykýar hojamämmet ölümi atasyna diýseñ agyr degýär çary täçmämmet halypa dutarçy bolup ýetişýär täçmämmet aga köp ýyllap türkmenistanyñ radio synda döwlet filarmoniýasynda sazanda bolup işleýär täçmämmet aga nji ýylda azatlyk diýen sazyny döredýär bu saz şü güne çenli özüniñ ýokary çeperçiligi bilen halk saz gurallary ansamblynyñ orkestirleriñ ýekeligde tamdyra çalýanlaryñ çalymyndan düşmän gelýär täçmämmet aganyñ bag içinde türkmenistanim ýaly sazlary hem türkmen sazynyñ altyn hazynasyna girdi täçmämmet aga halk saz gurallary ansamblary orkestirleri üçün gökdepe mukamy aýralyk mukamy täçmämmet aga nji ýylda türkmenistaniñ kompozitorlarynyñ birleşik agzalaryna kabul edilýär ol tä ömrüniñ ahyryna çenli ýaşlara elinden gelen kömegini gaýgyrmaýar amangeldi göni arapgala isbender obasynda eneden dogulýar ol syçmazlaryň arap it tiresinden amangeldi meşhur dutarçy bolup ýetişýär onuň men diýip jahil wagty türkmen topragyna kese ýurtly basybaljylar dürli çozuşlary edipdirler şol döwürde ahala nurberdi han hanlyk edipdir amangeldi göni ussat tamdyraçy saz dörediji mergen söze çeper bolansoň nurberdi han maslahatçy sazanda hökmünde ony ýanyndan aýyrmandyr nurberdi han amangeldini diýseň gowy görüpdir han aga ondan maslahat soraman hiç bir işi çözmändir nurberdi amangeldiň sözüne halkyň pikri diýip düşünüpdir şoňa göräde ýaşulular bilen duşuşanda amangeldisyz geňeş geçirmändir maslahatda ahal ilinde ýüze çykan her bir narazyçyligy bileligde çözüpdirler amangeldi şükür bahşy bilen deň düşrakdyr ýöne ýetgijeklig döwrüne ýeten wagtlary şükür bahşy gökdepe etrapyndan göçüp ürgenje soňra bolsa ymykly kaka etrapynyň duşak obasyna barýar olaryň basym basymdan duşuşmasalar da toýlarda üşmeklerde görüşüpdirler amangeldiniň kakasynyň ady orazalydyr amangeldi hakda köp rowaýatlar bar amangeldi ýaşka gözüne ilen zady göterip gidiberipdir diýýärler ýenede bir rowaýatda amangeldi awa gidip işi paşman aç halda öýe gelýärkä ýolda molla düşüp onuň öýünde unaş içip haýsysy dogry bolsa da bü gürrüňlriň amangeldiniň ussat tamdyraçy bolup ýetişmegine päsgel bermändigi welin çyn amangeldi nurberdi hanyň köşgünde bolanda goşun serkerdeleri hem amangeldini örän ýagşy görüpdirler ylaýtada berdimyrat han nurberdi haniň ogly dykma serdar öwezmeret serdar kerimberdi işan atalyk han onuň ussatlyk bilen çalýan sazlaryny höwes bilen diňläpdirler amangeldi göni gökdepe urşuna gatnaşanlaryň biri ol esgerler bilen galanyň bir burçuny gorapdyr dien gürrüň hem bar gowga gatnaşýan adamlaryň biri bolan kepele kör bahşy hem onuň ýanynda bolupdyr kör bahşy kepele obasyndan bolmaly kepele kör batyr bahşy söweş gidip durka aýdym aýdyp saz çalyp söweşjeňleri ruhlandyrypdyr ol şol ýerde de ok degip ölýär amangeldi göni ýeke ussat tamdyraçy bolman köp aýdym sazlary hem döredip dir muňa mysal edip saltygy gökdepe mukamyny burnaşagy alagaýşlyny we beýlekileri görkezmek bolar amangeldiniň döreden heserli jeren kyblam jelil haji golak ýaly ençeme mukamlary hem türkmen saz sungatyny müdimlik baýlaşdyrdy amangeldi ýeňdik diýlende kybla tarap ýüzüni tutup namaz okap durka ok degip wepat bolýar amangeldi söweş edip ýörkä nurberdi han mary etrapynda kesel ýatypdyr ol gökdepe gelip amangeldiň guburynyň ýanynda çöke düşüp bozulypdyr nurberdi hanyň ogly berdimyrat hanam şol söweşde wepat bolýar nurberdi han oglunyň gahramanlarça ölenine buýsanipdir ýöne ol indi amangeldi göni ýaly sazanda bü golaýda döremez amangeldini hemişelik ýitirdik diýipdir gökdepe söwesi awgust nji januar bolan türkmen aýdym sazlary görşüňüz ýaly hemmesi dürmüş wakalara degişli informasiýa informatikanyň ilkinji we düýpli düşünjeleriniň biridir şonuň üçin informasiýa düşünjesine gysgaça kesgitleme bermek ýa da ony bir sözlem bilen beýan etmek mümkin däldir informasiýa informatio diýen latyn sözünden gelip çykýar we türkmen dilinde düşündirmek aýdyň etmek beýan etmek aýdyp bermek habarlylyk maglumatlylyk diýen ýaly manylary berýär biziň ýerine ýetirýän islendik işimiz haýsydyr bir habary maglumaty kabul etmek we peýdalanmak bilen baglanyşyklydyr meselem kitap gazet okamak surata telewizora seretmek we ş m arkaly biz habarlary maglumatlary kabul edýäris ýatda saklaýarys toplaýarys özümizçe gaýtadan işleýäris hem de başgalara ýaýradýarys hat ýazsak da telefonda gürleşsek de söhbetdeşimize haýsydyr bir habary maglumaty berýäris islendik meseläni çözmek üçin maglumatlar bilen işleýäris meseläniň şertinde berlen düşünjeden başlap nuň çözgüdinde täze bir düşünjä gelýäris habar bermeler önümçilikde we durmuşda ýazgylar we çyzgylar maglumatlar we hasabatlar jedweller tablisalar ýaly görnüşlerde hem duş gelip bilýärler çyzgylar we saz eserleri kitaplar we suratlar spektakllar we kinofilmler bularyň barysy da informasiýalaryň beýan edilşiniň görnüşleridir maglumat anyklyk we dolulyk gymmatlylyk we derwaýyslyk aýdyňlyk we düşnüklilik ýaly birnäçe esasy häsiýetlere eýedir işiň hakyky ýagdaýyny häsiýetlendirýän maglumat anyk maglumatdyr anyk däl maglumatyň nädogry düşünjelere ýa da nädogry çözüwlere getirmegi mümkin eger habar çözgüdi kabul etmek üçin ýeterlik bolsa onda ň doly maglumat diýilýär doly däl maglumat çözgüdi kabul etmekde ýa da ň düşünmekde kynçylyk döredýär maglumatyň gymmatlylygy onuň kömegi bilen nähili meseleleriň çözülişine baglydyr derwaýys maglumat şertleri üýtgäp durýan işlerde zerurdyr düşnüksiz sözler bilen aňladylan habar peýdasyz bolup biler berilýän maglumat habar aýdyň we düşňükli bolmalydyr islendik hereketiñ gutarnykly netijesini kesgitlemek üçin bize bir wagtyñ özünde hem ululygy hem ugry görkezýän fiziki ululyk gerek bu fiziki ululyk orun öýtgemegidir jisimiñ başlangyç we soñky ýagdaýlaryny birleşdirýän ugrukdyrylan kesime orun üýtgetme diýilýär ol wektor ululykdyr diñe san bahasy bilen däl eýsem giñişlikdäki ugry bilen hem häsiýetlendirýän ululyklara wektor ululyklar ýa da wektorlar diýilýär diñe san bahasy bilen kesgitlenilýän ululyklara skalýar ululyklar diýilýär orun üýtgetme wektorynyñ ugry hereketiñ başlangyç nokadyndan soñky nokadyna bolan ugry görkezýär orun üýtgetme wektorynyñ san bahasy hereketiñ başlangyç we soñky nokatlarynyñ aralygynyñ uzaklygyna deñdir aýdyñ üçin orun üýtgetmäni şekillendiilýän kesimiñ ujy strelka bilen belgilenýär hereketiñ başlangyç we ahyrky nokatlarynyñ arasyndaky traýektoriýanyñ uzynlygyna geçilen ýol diýilýär ýol skalýar ululykdyr geçilen ýol we jisimiñ orun üýtgetmesi şol bir zat däldir jisim m nokatdan m nokada ornuny üýtgedipdir diýeliñ a surat onuñ orun üýtgetmesi m m kesimidir m we m nokatlarynyñ arasyndaky traektoriýanyñ uzynlygy bolsa geçilen ýoldur wektor ululyklar üstünde gorizntal strelka goýulýan harplar bilen belgilenýärler mysal üçin orun üýtgetme wektory s bilen belgilenýär fiziki ululyklaryň uly topary wektor ululyklardyr durmuşda olary goşmak aýyrmak zerurlygy ýüze çykýar goý a we b wektorlary goşmak talap edilsin ol wektorlaryň uzynylyklaryny we ugurlaryny üýtgetmän saklap başlangyçlary gabat geler ýaly edip ýerleşdireliň a surat a we b wektorlary parelellogramyň iki tarapy hasaplap parallelogram guralyň we diognal geçireliň bu diognal netijeleýji c wektordyr iki wektoryň jeminiň şeýle usul bilen tapylşyna parallelogram düzgüni boýunça goşmak diýilýär indi a we b wektorlaryň tapawudyny tapalyň a we b wektorlaryny öz özlerine parallel edip olaryň başlangyçlaryny bir nokada geçireliň b surat soňra olaryňçlaryň kemeldijiden kemeldijä tarap b wektoryň ujundan a wektoryň ujuna ugrukdyrylan wektor bilen birleşdireliň şol wektor hem c wektordyr b we c wektorlarynyň jeminiň hakykatdan da a wektora deňdigi suratdan görünýxndir eger de ol a we b wektorlar bir göni çyzygyň ugry boýunça bir tarapa ugrukdyrylan bolsa onda netijeleýji c wektoryň moduly goşulýan wektorlaryň modullarynyň jemine deňdir ç surat c wektor goşulýan wektorlar bilen ugurdaşdyr eger de a web wektorlar bir göni çyzygyň ugry boýunça garşylykly tarapa ugrukdyrylan bolsa netijeleýji c wektoryň moduly goşulýan wektorlarynyň tapawudyna deňdir d surat c wektor moduly uly bolan wektoryň ugry boýunça ugrukdyrylandyrlyýar jisimiñ traektoriýasy göni çyzyk bolan herekete göniçyzykly hereket diýilýär göni çyzykly hereketde jisimiñ islendik deñ wagt aralyklarynda deñ orun üýtgedýän bolsa onda onuñ hereketine gönyçyzykly deñölçegli hereket diýilýär göniçyzykly hereketde orun üýtgetme geçilen ýol bilen gabat gelýär awtomobil hereket edýxr uçar uçýar emma uçar awtomobile görä çalt hereket edýär ýagny deñ wagt aralygynda uçar awtomobile garanayñda köp ýol geçýär hereketiñ çaltlygyny häsiýetlendirmek üçin tizlik diýilýän fiziki ululyk ulanylýar tizlik jisimiñ wagt birliginde geçen ýoluna san taýdan deñdir tizligi harpy bilen belgiläliñ eger de t wagtda s ýol geçilen bolsa onda tizlik s t formula bilen kesgitlenilýär tizlik wektor ululykdyr onuñ ugry orun üýtgetme ugry bilen gabat gelýär tizlik belli bolanda t wagtyñ dowamynda geçilen ýoly tapyp bolar s t bu formula göniçyzykly deñölçegli hereketiñ deñlemesi diýilýär deñölçegli hereketde geçilen ýol wagta göni proporsionaldyr tizligiñ formulasyndan görnüşi ýaly tizligiñ birligi deregine t wagt birliginde sek min sag s geçilen ýolyñ birligi sm m km jisimiñ hereket tizligi bilen belgilenýär birligi m sek km sag alynýar tebigatda we tehnikada synlanýan hereketizmiziñ köpüsi üýtgeýän ýagny deñölçegsiz hereketdedir deñölçegsiz hereketde tizlik dürli dürlidir her bir nokatda ýoluñ haýsydyr bir üçastogynda deñölçegsiz hereketli häsiýetlendirmek maksady bilen hereketiñ orta tizligi diýilýär ýoluñ berlen uçastogynda hereketiñ orta tizligi ýoluñ bu uçastogynyñ uzynlygynyñ ony geçmek üçin sarp edilen wagt aralygyna bolan gatnaşygyna deñdir ort ort edil şonuñ ýaly hem deñölçegli hereketiñ tizligi hem tapylýar diýmek deñölçegsiz hereketiñ orta tizligi şol bir ýoly deñölçegli hereket edip deñölçegsiz hereketiñ wagtyna deñ wagt aralygyna geçip biljek hereketiñ tizligine deñdir eger de ýoluñ berlen uçastogynda deñölçegsiz herektiñ orta tizligi we wagty mälim bolsa onda ýoluñ uçastogynyñ uzynlygyny s ort ort t formula boýunça hasaplap bolar jisimiñ berlen wagt pursatyndaky ýa da traýektoriýanyñ berlen nokadyndaky tizligine mgnowen tizlik diýilýär mgnowen tizlik ýa da berlen nokatdaky tizlik traýektoriýanyñ şol nokat ýerleşen uçastogynda örän kiçi orun üýtgetmäniñ şol üýtgetmäniñ bolup geçýän kiçijik wagt aralygyna gatnaşygyna deñdir mgnowen tizlik wektor ululykdyr jisimleriñ dine agyrlyk güýjiniñ täsiri astyndaky hereketine erkin gaçma diýilýär erkin gaçma gönüçyzykly deñ tizlenýän hereketdir onuñ tizlenmesi g harpy bilen belgilenýär erkin gaçma tizlenmesiniñ orta bahasynyñ ululygy g m s deñdir ýöne köplenç g m s diýip alynýar ýeriñ polýuslarynda ol ekwatorda m s dyr g niñ bahasy aýda wenerada m s günde m s we ş m o gt eger de jisim dynçlyk ýagdaýyndan erkin gaçma tizligine başlasa onda t wagtdan soñky tizlik gt formula bilen añladylýar eger de jisimiñ başlangyç pursatda tizligi nola deñ bolsa o onda bolar formulanyñ kömegi bilen tapylýar dynçlyk ýagdaýyndan o gaçmaga başlan jisim üçin wertikal zyñylan jisimiñ hereketi deñhaýallanýan hereketdir o gt altyn asyr öýjükli aragatnaşyk kärhanasy türkmenistanda mobil aragatnaşygy tm cell brendinde hyzmat edýän öýjükli aragatnaşyk kärhanasy nji ýyl aralykda we nji ýyldan şu güne çenli mts türkmenistan ýapylandan soň türkmenistanda mobil aragatnaşygy üpjün edýän ýeke täk kompaniýa bolup durýar kärhananyň esasy funksiýalary şulardan ybarat operatoryň müşderilere ses aragatnaşykdan daşary sms mms we gprs hyzmatlary hem elýeterli aşgabatda öýjükli aragatnaşygyň milli ulgamyna ilkinji ýarym müň müşderiler birikdirildi sygymlylygy belgili enjamy siemens ag nemes kompaniýasy getirdi türkmenistanyň prezidentiniň gatnaşmagynda aşgabat şäheriniň oguzhan köçesiniň nji jaýy salgysy boýunça altyn asyr kompaniýasynyň täze binasy açyldy täze binanyň umumy meýdany müň inedördül metre golaý ol ýerde aşakdakylar ýerleşdirildi poçta telegraf öýjükli şäher we halkara aragatnaşyk hyzmatlary şeýle hem internet üçin töleg kassalary internet kafe gije gündiz sorag jogap gullugy müşderilere hyzmat ediş merkezi türkmenistanyň prezidenti karara gol çekmek bilen altyn asyr döwlet kompaniýasyna huawei nokiasiemensnetworks kompaniýalary bilen telekommunikasiýa enjamlaryny satyn almak we gurnamak hakyndaky şertnamalary baglaşmaga rugsat etdi ondan başga da wostoçnyý weter kompaniýasy bilen hem acp easwind hasaplaşyklar ulgamynyň müşderi ygtyýarnamasynyň göwrümini artdyrmak öýjükli aragatnaşygyň goşmaça hyzmatlaryny ornaşdyrmak üçin tehniki kömegi etmek hakynda şertnamalar baglaşyldy bu çäreler tmcell öýjükli aragatnaşyk ulgamyny giňeltmäge we ilata aragatnaşyk hyzmatlaryny etmegiň hilini ýokarlandyrmaga mümkinçilik döretdi türkmenistanyň prezidenti öýjükli aragatnaşyk ulgamyny häzirki zaman talaplaryna laýyk getirmek maksady bilen türkmenistanyň aragatnaşyk ministrligine altyn asyr öýjükli aragatnaşyk kärhanasynyň guramaçylyk hukuk görnüşini üýtgetmegi we kesgitlenilen tertipde altyn asyr ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýetini döretmegi tabşyryk berip karara gol çekdi aragatnaşyk ministrliginde ykdysadyýet we ösüş ministrliginiň maliýe ministrligiň ýokary gözegçilik palatasynyň merkezi bankyň türkmenistanyň baş döwlet salgyt gullugynyň gatnaşmagynda geçirilen döredijileriň maslahatynda türkmentelekom elektrik aragatnaşygy döwlet kompaniýasynyň ltyn asyr öýjükli aragatnaşyk kärhanasynyň guramaçylyk hukuk görnüşini üýtgetmek we altyn asyr ýapyk görnüşli paýdarlar jemgyýetini döretmek hakynda karar kabul edildi maslahatyň dowamynda dörediş şertnamasyna gol çekmek täze kärhananyň tertipnamasyny we maýalyk goruny tassyklamak şeýle hem baş direktory direktorlar maslahatyny we derňew toparyny saýlamak bilen bagly birnäçe meselelere seredildi anadolu turk mekdebi turkiýe ilçihanasyna degişli we birinji açylan türk mekdep edil turkyanin anadoly liseylerinde berilen bilim bilen den derejede yoreyar mugallymlary turkiyeden synag usti bilen gelyaler synagyn ady ales synaga gatnaşmagyn şertleri turkiyede dowlet mekdeplerinde azyndan yyl iş tejribesi gazanmaly turkmenistanyn paytagty aşgabatda nji yylda açylan mekdebe irki dowurler yokarda agzalan synagdan geçip gelen mugallymlar yyl işlemeli şertnamasy bilen gelmage rugsat berilyardi nji yyllarda bu şertnama yagny mugallymyn öz islegine bagly yyla çenli işlemage haky bar bolya njy yyla çenli nji synpdan son synag usti bilen kabul edilip yyl tayyarlyk inlis dili turk dili we kompyutor we yyl orta mekdebin beryan sapaklary turk dilinde okadylyardy njy yyldan başlap turkiyanin okuw sistemasynyn uytgemesi bilen tayyarlyk synpy ayyryldy we netijede dine nji synpdan okuwçy alynyp başlanyldy türkmenbaşy bank teke bazarynyň ýanyndaky bank aşgabatda azatlyk we köpetdag etraplarynda şahamçalary bar türkmenistanyň ilkinji prezidenti beýik saparmyrat türkmenbaşynyň adyny göterýär bankyň taryhy tdtb türkmenbaşy bankyň ösüşiniň we emele gelşiniň taryhy xx nji asyryň nji ýyllaryndan başlanýar nji ýylda türkmenistanda söwda senagat bankynyň türkmen bölümi açylýar nji ýylda senagaty we elektrohojalygy uzak möhletleýin karzlaşdyrmaklyk bir bankda jemlenildi senagatbankynyň we elektrobankynyň gysga möhletli ammallary gosbanka geçirildi nji ýylyň nji fewralyndan snk sssr ň karary bilen senagatbankynyň we elektrobankynyň esasynda senagaty we elektrohojalygy uzak möhlete karzlaşdyrýan bank senagat banky döredildi gurluşyk bankynyň edarasy nji ý ş aşhabat žitnikow köç inwestbank ilkinjileriň hatarynda milli we daşary ýurt walýutada amallary geçirmek üçin ygtyýarnamany aldy we inwestision institut hökmünde iş geçirmäge hukugy berýän türkmenistanyň ykdysadyýet we maliýe ministrliliginiň n ygtyýarnamasyny aldy bu bolsa gymmat bahaly kagyzlaryň bazarynda inwestisiýa instituty hökmünde raýatlar bilen işi amala aşyrmak üçin hukuk berdi bu derejede bank nji ýyldan nji ýyla çenli işledi tdtb türkmenbaşy üýtgeşmeleriň netijesinde diňe öňki müşderilerini galdyrmakdan başga da öz ornuny maliýe bazarynda pugtalandyrdy çörek bulka kombinaty ş aşgabat köp ýyllaryň dowamynda işiň has maýyşgak usullaryny özleşdirip we işe girizip bank hemişe esasy müşderlerini saklamaga ymtylýardy türkmenistanyň döwlet täjirçilik banky türkmenbaşy türkmenistanyň beýleki banklary bilen bir hatarda halkyň hal ýagdaýynyň gowulandyrylmagynda we ýurdyň ykdysady ösüşiniň pugtalanmagynda öz işjeň goşandyny goşýar öz derejesinde döwlet banky bolmak bilen we türkmenistanyň ykdysadyýetini ösdürmekligiň meýilnamasyna salgylanmak bilen türkmenbaşybank öz işinde esasy ünsi senagat ulag aragatnaşyk we söwda pudaklaryny maliýeleşdirmeklige berýär türkmenbaşybankynyň esasy karz syýasaty milli önüm öndürijilerine we halkyň hal ýagdaýyny gowlandyrmaga gönükdirilendir galybersede ýurdyň ähli senagat sebitlerinde şahamçalar zynjyrynyň düýbüniň tutulmagy bankyň esasy strategiki wajyp ugury bolup durýar bu hem muşderileriň isleglerini kanagatlandyrmaga gönükdirilendigini görkezýär bank häzirki wagytda bank ulgamyna degişli ähli görnüşli islegleri kanagatlandyrjak derejede hyzmatlaryň toplumny hödürleýär türkmenistanyň türkmenbaşy döwlet täjirçilik banky türkmenistan döwleti özüniň ösüşiniň täze tapgyryny amala aşyrmak bilen bir hatarda dünýä ykdysady ulgamyna integririlenmekligini dowam etdirýär bu ugurda edilen möhüm ädimleriň biri de türkmenistanyň hormatly prezidenti gurbanguly berdimuhamedow tarapyndan bazar ykdysadyýetiniň milli modelini döretmek baradaky başlangyjydyr türkmenistanyň ykdysady ösüşiniň modeli eýeçiligiň dürli görnüşleriniň ulanylmagy we deň derejede hukuk kadalaryna eýe bolmagy telekeçiligiň dürli görnüşleriniň hususan da kiçi we orta telekeçiligiň ykdysady erkinlikde gülläp ösmegi bilen bir hatarda hojalygy ýöretmegiň bazar ýörelgelerine geçmekligi üpjün etmekdir türkmenistanyň ykdysady ösüşinde bank ulgamynyň aýratyn orny bardyr türkmenistanyň türkmenbaşy döwlet täjirçilik banky türkmenistanyň iň bir ýöriteleşdirilen banklarynyň biridir bank müşderileriň talaplaryndan we bank hyzmatlarynyň dünýä standartlaryndan ugur almak bilen döwrebap bank tehnologiýalaryny özleşdirýär we hyzmatyň görnüşleriniň gerimini giňeldip olary has da kämilleşdirýär müşderilere ýokary professional derejede hyzmat etmekligi bank amallarynyň syryny saklamaklygy goýumçylaryň maýalarynyň ygtybarly we bähbitli goýulmagynyň üpjünçiligini kepillendirýär bank işewür adamlary özara bähbitli hyzmatdaşlyga çagyrýar alyp barýan işiniň möçberine we eýeçiliginiň gömüşlerine garamazdan bank ähli müşderiler bilen hyzmatdaşlyk etmäge taýýardyr içerki maliýe bazaryndaky iş tejribesi oýlanyşykly strategiýa ýokary hünär derejeli işgärleriň bolmagy döwrebap tehnologik çözgütler bank etikasynyň gyşarnyksyz berjaý edilmegi banka öz müşderilerine ýokary hilli we netijeli hyzmat etmeklige mümkinçilik berýär bank dürli görnüşli hyzmatlaryň mümkin bolan köplügini teklip etmek bilen müşderileriň anyk talaplaryny göz öňünde tutup we indiwidual çemeleşmä esaslanyp olaryň toplumlaýyn meselelerini çözmekligi özüniň ileri tutulýan wezipeleriniň biri hasap edýär we hem korporatiw hem hususy müşderiler üçin ygtybarly hyzmatdaş hökmünde çykyş edýär bank müşderilere maliýe ugrundan gowy baş alyp çykmakda pul serişdelerini netijeli dolandyrmakda ýardam bermek bilen edilýän hyzmatlaryň amatlylygyny üpjün edip bank hyzmatlarynyň dürli görnüşlerini amala aşyrýar türkmenistanyň merkezi banky türkmenistan düybi aşgabat bitarap türkmenistan şaýoly türkmenistanyň bank ulgamy iki derejeli bank ulgamy bolup ol türkmenistanyň merkezi bankyndan tmb we täjirçilik banklaryndan emele gelýär türkmenistanyň merkezi banky türkmenistanyň milli bankydyr türkmenistanyň merkezi bankynyň merkezi edarasynyň ýerleşýän ýeri aşgabat şäheridir onuň işi nji ýylyň nji martynda kabul edilen türkmenistanyň merkezi banky hakynda türkmenistanyň kanuny we beýleki hukuk namalary bilen düzgünleşdirilýär tmb niň esasy maksatlary şu aşakdakylardan ybarat bolup durýar manadyň durnuklylygyny üpjün etmek türkmenistanyň merkezi banky töleg ulgamynyň operatory bolmak bilen türkmenistanyň çäklerindäki hasaplaşyklary sazlaýar bankara elektron hasaplaşyklar bilen bagly işlere gözegçilik edýär nagt däl hasaplaşyklaryň işini dolandyrmak boýunça düzgünnamalary taýýarlaýar we tassyklaýar nagt däl hasaplaşyklary geçirmegiň tertibini möhletlerini we standartyny kesgitleýär şeýle hem türkmenistanyň merkezi banky töleg ulgamy boýunça statistiki hasabatlary düzmegiň we jemlemegiň tertibini kesgitleýär türkmenistanda töleg ulgamynyň hukuk binýady bolup türkmenistanyň raýat kodeksi türkmenistanyň türkmenistanyň merkezi banky hakynda karz edaralary we bank işi hakynda kanunlary we türkmenistanyň merkezi bankynyň kadalaşdyryjy hukuk namalary çykyş edýär türkmenistanyň merkezi bankynyň bankara elektron hasaplaşyklar ulgamyna türkmenistanyň ähli banklary şeýle hem türkmenistanyň maliýe ministrliginiň gazna müdirligi agza bolup gatnaşýar kafeyin yada trimetilxantine arassa yagdayinda ajymtyk tagamly chage toz powder parashok kokayin geroyin yali beyni ishleyish derejesini beygeldyan we nerwiy sistema tasir edyan herekede getiriji dunyade in kop ulanilyan narkotiki serishde we kabir chaklamalara gora amerikadaky adamlaryn her gun ulanyarlar birinin ortaca alyan kafeyin mukdary kase cup kofya barabardyr kafeyinin tasiri ony kabul edyan adamynyn gowresine gora uytgeyar kop kishi ozume bir geleyin diyip kabul etsede ishinizdaki performance yokarladyryp bilshi yali depressiya insomniya nerwinnilik yali tasirler hem getirip biler sizi ukydan danyp saklasada yadynyzy efficient ulanyp bilmezliginiz mumkin hatda kafeyin sizin beylekiler bilen aragatnashygynyza hem zeper yetirip biler kafeyinin kabir tasirleri biraz gaharlandyryjy beyleki tasirleri duybinden ziyanli cilim cekyanlere has beter nikotin ganyn dowleniyasyny pressure basinc basyşturkmence beygeldyar we kafeyin meselani has erbetleshdiryar kop mukdarda kofiya icmegin yurege ziyanlidigi aydilyar ejemin cagalara kofiya icmek bolmayar yurege ziyanli diyyani yadima dushdi belki siz hem on eshidensiniz yurek urush kadalaryny bozyar ayal mashgalalarda rak cancer kanser bolma ahtimalyny kopeldyar kop mukdarda kafeyin almagyn ashakdaky tasirleri bolup biler halkara türkmen türk uniwersiteti türkmenistanda bir uniwersitet halkara türkmen türk uniwersitetinde dil öwreniş fakultetinden başga üç sany fakultet bar olar fakultetler öz ugurlary boýunça aşakdaky agzalýan bölümlere aýrylýar telekeçilik we halkara işewürligi fakulteti mugallymçylyk fakulteti inženerlik fakulteti şeýle de dil taýýarlaýyş bölüminde iňlis türk we türkmen dillerinden taýýarlyklar geçirilýär şeýle hem uniwersitetde sany ylmy merkez işleýär beýik galkynyşlar merkezi dokma senagaty we kompýuter tilsimatlary merkezi ykdysady derňew merkezi häzirki wagtda beýik galkynyşlar merkezi beýik saparmyrat türkmenbaşynyň atalyk kitaplary ýaşlara terbiýe bermegiň usulyýet çeşmesidir diýen temanyň dokma senagaty we kompýuter tilsimatlarynyň ylmy merkezi türkmenistanyň dokma senagatynyň kämil egirme ulgamlarynyň aýratynlyklary diýen temanyň ykdysady derňew merkezi türkmenistanda maýa goýum syýasatynyň alnyp barlyşy we söwda ulgamynyň ösüşi diýen temanyň üstünde işleýärler beýik saparmyrat türkmenbaşynyň atalyk kitaplary ýaş nesli terbiýelemegiň usulyýet esasydyr türkmenistanyň dokma senagatynda kompýuter tilsimatynyň ösüşi türkmenistanda söwdanyň we maýa goýumlarynyň ösüşi kazy ahmed burhaneddin türkçe kad ahmet burhanettin türkmenleriñ sivas we kayseri sebitlerinde nji ýyllar aralygynda dowam eden begligini esaslandyryjy ol nji ýylda kaýsaryda doglupdyr onuñ kakasy şemsetdin mämmet kaýsarynyñ kazysy bolupdyr bu nebere oguzlaryñ salyr boýundan gelip çykandyr burhaneddiniñ atasy mämmet horezmden göçüp anadolynyñ kastamonu sebitine gara deñziniñ günorta kenarlary gelipdir burhaneddin ýaşlaryndan başlap bilim öwrenmäge başlapdyr gysga wagtda arapça parsça ýazmagy we okamagy öwrenipdir ol şamda we müsürde beýik ylym adamlaryndan sapak alyp özüniñ ylym derejesini artdyrypdyr burhaneddin ahmet nji ýylda kaýsarynyñ kazylygyna bellenipdir ol kaýsaryny edara edýän eretnaogullary begi gyýaseddin mämmediñ gyzyna öýlenipdir kazylygy bilen birlikde özüni syýasy sahnada hem görkezip başlapdyr eratna begliginiñ gowşamagyndan peýdalanyp goñşy garamanogullary kaýsaryny olaryñ elinden alypdyr emma burhaneddin ahmet kaýsaryny garamanogullarynyñ elinden yzyna alypdyr bu hyzmaty üçin eratna begi aly beg ony nji ýylda öz wezirligine belläpdir eratna begliginiñ ýykylmagy bilen nji ýylda kazy burhanneddin ahmet siwasda özüni hökümdar diýip yglan edipdir adyna hutba okadypdyr teññe zikgeledipdir burhaneddin ahmet yrakdaky şamdaky we anadoludaky musulman döwletlerine ilçi ýollap öz hökümdarlygyny ykrar etmekleri barada namalar gönderipdir kazy burhaneddin ahmediñ müsürdäki memluk türkmenleriniñ soltanlygy bilen gatnaşyklary dostana ýagdaýda bolmandyr sebäbi ol memluklaryñ elinden malatyýany alypdyr memluklaryñ şäheri yzyna gaýdyp almak synanyşygy şowsuz tamamlanypdyr kazy burhaneddin ahmet çorumuñ golaýyndaky kyrkdilim diýen ýerde bolan söweşde ýyldyrym baýezidiñ ýolbaşçylygyndaky osman türkmen goşunyny ýeñipdir kyrkdilim söweşinde gazanan ajaýyp ýeñşi kazy burhaneddin ahmediñ şöhratyny anadola hasam ýaýypdyr ol kastamonu saparynyñ netijesinde öñ osmanlara tabyn bolan käbir ýerleri özüniñ gol astyna alypdyr şu ýeñişleriñ yzysüre kazy burhaneddin ahmediñ yzly yzyna iki oglunyñ ölümüniñ bagyr awusyny çekendigini bellemegimiz gerek kazy burhaneddin ahmet teýmirleñe garşy gazaply göreşen türkmen serkerdesidir ol teýmirleñe garşy bileleşigi döretmek üçin müsürdäki memluk türkmenleriniñ soltany berkuk osman türkmenleriniñ soltany ýyldyrym baýezit altyn ordanyñ hany togtamyş han bilen gepleşikler geçiripdir teýmirleñ hasangalanyñ çopan köprüsi diýen ýerine gelende bu dörtler bileleşiginiñ garşysyna durup bilmejekdigine düşünipdir olary ýeke ýekeden dargatmagyñ amatlydygyny bilip ilki togtamyşyñ üstüne gidipdir kazy burhaneddin ahmet teýmirleñe boýun egen türkmen beglerini sylap goýmandyr nji ýylyñ ýazynda şeýle beglikleriñ biri bolan garamanogullarynyñ üstüne ýöriş edipdir akgoýunly türkmenleriñ hökümdary gara ýülük osman öz doganlaryna garşy göreşde kazy burhaneddin ahmediñ hyzmatyna giripdir ol burhaneddiniñ iñ bir ynamdar emirleriniñ birine öwrülipdir emma gara ýülük osman bilen burhaneddiniñ aragatnaşyklary ýaramazlaşypdyr onuñ sebäpleri barada çeşmelerde gapma garşy maglumatlar bar gepiñ gysgasy nji ýylda siwasyñ golaýynda gije bolan söweşde osman beg burhaneddini öldüripdir kazy burhaneddiniñ gubury siwas şäherindedir ömrüniñ köp bölegi ýörişlerde geçendigi sebäpli burhaneddine abul fath lakamy berlipdir çeşmelerde kazy burhaneddin alym adyl soltan sylag hormatyñ eýesi hasaplanýan çydamly alymlary goldaýan adam hökmünde suratlandyrylýar ulamalar bilen söhbetdeşlik etmekden lezzet alýardy hepdede üç gün başgün sogapgün we anna günleri ylmy söhbetleri gurardy kazy burhaneddiniñ ölüm habary hindistanda ýörişde bolan teýmir agsaga da ýetipdir esasy duşmanynyñ biriniñ aradan aýrylandygyna begenen agsak teýmir derhal anadola tarap ümzügini öwrüpdir teýmire kazy burhaneddiniñ näderejede kuwwatly bir hökümdardygyny şeýle habar beripdirler burhaneddin hiç haçan öz duşmanlarynyñ özüne garşy birleşmegine mümkinçilik bermändir erzinjan häkiminiñ müñ garamanogullarynyñ müñ niksar begi mahmyt çelebiniñ müñ bafra emiriniñ müñ mongollaryñ diýarbekir we şam türkmenleriniñ müñ adamly goşuny bilen garşysyna çykanda da onuñ özüni nähili gorap bilendigi teýmiri üýşendiripdir kazy burhaneddin ahmet ýogalansoñ onuñ guran begliginiñ möhüm ähmiýetli tokat niksar siwas we kaýsary şäherleri osman türkmenleriniñ döwletiniñ golastyna geçipdir kazy burhaneddin ahmet merkezi häkimiýeti güýçlendiren türkmen hökümdarydyr özüne garşy çykanlaryñ gozgalañyny basyp ýatyrmak üçin ol merkezde güýçli goşun saklapdyr ömrüniñ köp böleginiñ söweşlerde geçendigine garamazdan gurluşyk işlerini de ünsden düşürmändir turhalda erzinjanda niksarda kyrşehirde galalar metjit medreseler saldyrypdyr kazy burhaneddin hökümdar serkerde bolmak bilen bilelikde siwasly lakamy bilen goşgy ýazan meşhur türkmen şahyrydyr edebiýatçy alym abdyrahman mülkamanow burhaneddiniñ söz sungaty edebiýat we sungat ý nowruz aýynyñ sy atly makalasynda bu barada şeýle ýazýar ussat şahyr şygyrlar ýazanda halkyñ dil baýlygyna sözüñ gudratyna uly sarpa goýupdyr sözleriñ açyk ýapyk bogunlarda gelişlerine olaryñ sazlaşygyna çekimsiz sesleriñ öz orunlaryny tapmagyna gaýtalanýan sözleriñ sesleriñ biri birini güýçlendirişine uly üns beripdir şahyr şygra girýän sözleriñ ýakyp ýandyryjy bolmalydygyny nygtapdyr her sözüñ her jümläniñ hyjuw bilen gaýnap durmagyny gazanypdyr şahyryñ eserleriniñ ýene bir özboluşly tarapy tejnisler omonimler ýa da söz oýnatmalary bilen bezelenligidir kristadelfianlar mesihdäki doganlar christadelphians bu üçbirlik dogmatyna degişli bomadyk mesihi imanlylar topary bolup abş da njy asyrda doktor jon tomas tarapyndan döredildi olaryň häzir dünýäniň ähli ýurtlarynda eklesialar ady bilen agzalary hem de ybadat ýygnanyşyklary bardyr umumy garaşsyz bolan sanawy dünýäniň kristadelfianlar agzalaryny golaýa ýetirilmekden ybaratdyr olaryň esasy imany şulardan ybarat olaryň imanynyň iň meşhur bolan tassyknamasyny bibliýanyň esaslary atly kitapdan tapmak bolar bu kitap olar tarapyndan den gowrak dilde terjime edilip çap edilendir kristadelfianlar mesihiň ölümini ýatlamak bilen hemişe çörek döwme däbini geçirýärler olar öýlerde we uly bolmadyk ýygnak ýerlerinde duşuşýarlar olaryň hyzmatlary ýönekeýdir hem de hristiançylygyň birinji asyrdaky bolşuny berjaý etmäge çalyşýarlar olaryň merkezi dolandyryjysy bolan adamy ýokdur we her ybadat ýygnanyşygy eklesiýa ecclesia öz özüni dolandyryjy görnüşindedir kristadelfianlaryň harbyda inkär edilenleri hyzmat etmekde dowamly taryhy bardyr bu jemgyýet ummasyz sanly neşiri çykardy olaryň sanynyň gutarnykly derejesi neşirlere golaý giňden ýaýraýar gyrgyzystan bir döwlet aziýa da döwletiň tutýan meýdany inedördül kilometr bolup nji ýyldaky maglumatlara görä ilaty dir ilatyň gyrgyzlar özbekler ruslardyr gyrgyzystanyň topraklarynyň ini týan şan daglary tutýandyr bu döwletde ýerleşýän yssyk köl dünýäde ululygy boýunça titikakadan soňra ikinji dag kölüdir gyrgyzystanyň esasy şäherleri we welaýatlary bişkek öňki ady frunze batken merkezi batken çu merkezi tokmok jelal abad merkezi jelal abad naryn merkezi naryn oş merkezi oş talas merkezi talas yssyk köl merkezi karakol paýtagty bişkek bolup nji ýylda kokant hanlygy tarapyndan bişkek sebitinde gala hökmünde gurlandyr bişkek nji ýylda daglyk oblastynyň merkezi nji ýylda gyrgyz awtonom oblastynyň paýtagty bolupdyr njy ýylda şäheriň ady frunze bolşewik serkerdesi m frunze bişkekde doglupdyr diýlip üýtgedilipdir nji ýylda şähere taryhy ady gaýtarylyp berlipdir gyrgyzystanyň milli pul birligi somdur garaşsyz gyrgyzystanyň içeri we daşary syýasaty gyrgyzystan nji ýylyň nji awgustynda garaşsyzlygyny yglan edipdir şol ýylyň nji oktýabrynda askar akaýew saýlaw esasynda gyrgyzystanyň prezidentligine saýlanypdyr nji ýylyň dekabrynda gyrgyzystan garaşsyz döwletleriň arkalaşygyna giren şertnama gol çekipdir gyrgyzystanyň garaşsyzlygy ilkinji ykrar eden döwlet türkiýedir nji dekabr gyrgyzystanda ilçihana açan ilkinji döwlet amerikanyň birleşen ştatlarydyr nji ýýlyň nji fewraly nji fewralda türkiýe bişkekde ilçihanasyny açypdyr gyrgyzystan nji ýylyň nji martynda birleşen milletler guramasyna kabul edilipdir nji ýylda ykdysady hyzmatdaşlyk guramasyna unesco njy ýyldan başlap şanhaý hyzmatdaşlyk guramasynyň agzasydyr unesco nyň goldawy bilen gyrgyzystanda manas dessanynyň ýyllygy we oş şäheriniň ýyllygy ýyllygy bellenilipdir gyrgyzystanyň teklibi bilen nji ýyl birleşen milletler guramasy tarapyndan daglar ýyly diýlip kabul edilipdir sssr iň ýykylmagyndan soňra gyrgyzystan konstitusiýasyny taýyarlamak üçiň ýörite topar düzülip işlenilipdir we nji ýylyň nji maýynda gyrgyzystanyň ilkinji konstitusiýasy yglan edilipdir gyrgyzystanyň resmi dili gyrgyzjadyr nji ýylyň nji dekabrynda çykarylan kanun bilen rus dili döwletiň ikinji resmi dili bolupdyr häzirki wagtda gyrgyzystanda ulanylýan elipbiý njy ýyldan bäri dowam edip gelýän kirill elipbiýidir garaşsyzlyk ýyllarynda gyrgyzystanyň metbugatynda dürli atdaky gazet žurnallar çap edilýärler asaba baýdak gyrgyz ruhy res publika delo no aalam ýaly hususy gazetler kut bilim kutadgu bilig ýaly ýarym resmi gazetler gyrgyz tuusu gyrgyz baýdagy slowo kyrgyzystana erkin too erkin daglar ýaly resmi gazetler metbugatyň esasy organlarydyr şeýle hem türkiýäniň zaman gazeti hem çykýandyr azarbeýjan respublikasy günorta kawkazyň gündogar böleginde hazar deňziniň kenarynda ýerleşýär ol günortada eýran günbatarda türkiýe we ermenistan demirgazykda russiýa we gürjüstan bilen araçäkleşýär ýurdun kenarýaka uzynlygy kilometre barabardyr nji ýyldaky maglumatlara görä azarbeýjanyň ilaty million müň adam azarbeýjan dili ýurduň resmi döwlet dili hasaplanýar ýurtda yslam dininden başga da hristian dininin mezheplerine uýýanlar hem bar azarbeýjan döwleti özüniň konstitusion häsiýetnamalaryna laýyklykda demokratik hukuk dünýewi respublikadyr azarbeýjan respublikasy prezident respublikasydyr azarbeýjan birleşen milletler guramasy garaşsyz döwletler arkalaşygy ýewropanyň howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň ýewropa geňeşiniň demokratiýa we ykdysady ösüş guramasynyň guam yslam konferensiýasy guramasynyň gara deňiz ykdysady hyzmatdaşlyk guramasynyň hem de ykdysady hyzmatdaşlyk guramasynyň agzasydyr şelýe hem azarbeýjan ýewropa bileleşigi nato halkara pul gaznasy ýewropanyň ösüş we döwrebaplaşdyryş banky we yslam ösüş banky bilen hyzmatdaşlyk edýär azarbeýjan şöhleler ýurdy azarbeýjan sözüniň gadymy taryhy bar bizin eýýamymyzdan öň azarbeýjan topraklarynda ýaşaýan ilatyň agramly bölegi otparazlar eken bu ýurduň ady azer ot alow sözünden gelip çykandyr diýlip hem çaklanylýar azarbeýjan gadymy medeniýetiň we däp dessurlaryň ýurdy hasaplanýar taryhyň dürli döwürlerinde bu ýerlere ornaşan oguz taýpalary ýerli ilat bilen uýgunlaşyp olaryň medeniýetini baýlaşdyrypdyrlar azarbeýjan köp sanly pelsepeçileriň alymlaryň şahyrlaryň heýkeltaraşlaryň sazandalaryň we suratkeşleriň dörän mekanydyr bu ýerde nizami genjewi hagani şirwani bahmanýar fizuli nasreddin tusi şah ismail hatai molla panah wagif a beki hanow m f ahundow m a sabir j mamedgulizade guseýn jawid j jabbarly samed wurgun aliaga wahid we resul ryza ýaly alymlar şahyrlar ýaşap geçipdirler azarbeýjanyň ylym we biliminin hem köp asyrlyk taryhy bar njy ýylda açylan baku döwlet uniwersiteti nji ýylda döredilen azarbeýjanyň ylymlar akademiýasy ýurtda ylmyň medenieýtiň we bilimiň ösüşine iňňän uly goşant goşdy onlarça ýokary okuw mekdepleri we tehnikumlar müňlerçe mekdep kollej we liseýler häzirki azarbeýjanyň bilim ulgamyny düzýär on ýyllyklaryň dowamynda ýurduň senagat pudagy çalt depginlerde ösdi nebit himiýa metallurgiýa maşyngurluşyk ýaly senagat pudaklary bilen bir hatarda oba hojalygynda pagtaçylyk üzümçilik we maldarçylyk ýaly ugurlarda işler talabalaýyk edilip gurnaldy we uly ösüşler gazanyldy häzir hem azarbeýjany nebitsiz göz öňüne getirmek mümkin däl nebit diňe bir baýlyk däl eýsem de bolsa ýurduň şöhrat şanydyram irki döwürlerde çet ýurtlardan nebit üçin köp adamlar gelipdirler müňýyllyklaryň dowamynda içi nebitli meşik düýe kerwenleri gündogardan günbatara gatnap durupdyr nowruz baýramy bäş gün gurban baýramy iki gün oraza baýramy iki gün türkmenistan respublikasynyň döwlet gimni janym gurban saňa erkana ýurdum mert pederleň ruhy bardyr köňülde bitarap garaşsyz topragyň nurdur baýdagyň belentdir dünýäň öňünde halkyň guran baky beýik binasy berkarar döwletim jigerim janym başlaryň täji sen diller senasy dünýä dursun sen dur türkmenistanym gardaşdyr tireler amandyr iller owal ahyr birdir biziň ganymyz harasatlar almaz syndyrmaz siller nesiller döş gerip gorar şanymyz halkyň guran baky beýik binasy berkarar döwletim jigerim janym başlaryň täji sen diller senasy dünýä dursun sen dur türkmenistanym türkmenbaşyň guran beýik binasy berkarar döwletim jigerim janym başlaryň täji sen diller senasy dünýä dursun sen dur türkmenistanym janym gurban sana erkana ýurdum mert pederleň ruhy bardyr könülde bitarap garaşsyz topragyn nurdur baýdagyn belentdir dünýan önünde türkmenbaşyň guran beýik binasy berkarar döwletim jigerim janym başlaryň täji sen diller senasy dünýä dursun sen dur türkmenistanym gardaşdyr tireler amandyr iller owal ahyr birdir bizin ganymyz harasatlar almaz syndyrmaz siller nesiller döş gerip gorar şanymyz türkmenbaşyň guran beýik binasy berkarar döwletim jigerim janym başlaryň täji sen diller senasy dünýä dursun sen dur türkmenistanym arkamdyr bu daglar penamdyr düzler ykbalym namysym togabym watan sana şek ýetirse kör bolsun gözler geçmişim geljegim dowamym watan suraty biziň döwrümizde çekilmedik ýok doly ady mikaýyl bin seljuk seljuk ogly mikaýyl hanedan seljukly hanedanlygy kakasy seljuk beg öldi ý dini yslam sünni çagalary ebu süleýman dawut çagry beg ebu talyp muhammet togrul beg mikaýyl beýgu hakynda maglumat örän azdyr bar maglumatlar şulardan ybarat mikaýyl ýa da mikaýyl bin seljuk seljuklaryň atasy seljuk begiň iň uly oglydyr mikaýyl käbir kapyr türk ýurtlaryna çozuş edipdir olar bilen söweş alyp barypdyr söweşiň başyny elmydama özi çeker ekeni ol beýik taňrynyň ýolunda şehit bolýar onuň yzynda beýgu togrul beg muhammet çagry beg dawut atly ogullary galýar mikaýyl nji ýylda bolan bir söweşde öldi beki seýtäkow häzirki zaman türkmen edebiýatynyň görnükli wekili türkmenistanyň halk ýazyjysy magtymguly adyndaky baýragynyň eyesi beki seýtäkowyň çeper döredijiligi biziň edebiýatymyzyň taryhynda düýpli orun tutýar beki seýtäkow nji ýylda görogly etrabynyň bedirkent obasynda garyp daýhan maşgalasynda eneden bolýar ir ene atadan mahrum galýar ol ýigriminji ýyllaryň başlarynda görogly etrabyndaky internata ýerleşdirilýär soňra nji ýylda daşoguzyň mugallymçylyk mekdebini gutarýar ilki mugallymçylyk edýär edebi döredijilik bilen gyzyklanyp nji ýylda ol aşgabada gelip ilki ýaş kommunist gazetinde medeniýet we durmuş bölüminiň müdiri sowet edebiýaty žurnalynyň jogapkär kätibi we soň onuň redaktory soňra bolsa mydam taýýar edebiýat we sungat gazetleriniň redaktory bolup işleýär nji ýylda peduçilişany gutarýar b seýtäkow döredijilik işine njy ýylda başlaýar nji ýylda ýaşlyk ady bilen onuň ilkinji goşgulary aýraryn kitap bolup çykýar b seýtäkow sowet edebiýatyň kätibi nji ýylyň oktýabryndan nji ýylyň aýaklaryna çenli türkmenistan ýazyjylar birleşmesiniň başlygy bolup işledi soňra ol sowet edebiýaty žurnalyna redaktorlyk etdi ömrüniň soňky ýyllarynda ýazyjylar birleşiginiň edebi maslahatçysy boldy b seýtäkow njy ýylyň nji martynda ýaşynda moskwada aradan çykdy döredijiligi b seýtäkowyň edebiýat meýdanyndaky ilkinji synanyşyklary entek daşoguz welaýatynda mugallymçylyk edip ýören ýyllarynda başlanýar türkmen ýazyjylarynyň köpüsine häsiýetli bolşy ýaly b seýtäkow hem edebi döredijilik işine sadaja şygyrlaryny ýazmak bilen girişýär onuň dürli mowzukda ýazan ilkinji şygyrlarynyň käbiri welayat gazetleriniň sahypasynda çap edilýär emma ýazyjynyň özüniň belläp geçişi ýaly onuň bu şygyrlary hakyky edebiýatyn eserleri däl de diňe edebiýaty söýüjiniň goşgy döretmekdäki synanyşyklarydy b seýtäkow döredijilik işine çynlakaý suratda otuzynjy ýyllaryň ikinji ýarymyndan başlaýar ýazyjy beýik watançylyk urşundan öňki ýyllarda käbir oçerkleri göwrüm taýyndan çaklaňja hekaýalary ýazyp nji ýylda proza eserleriniň ilkinji ýygyndysyny çap edip çykaran bolsa da bu döwürde ol esasan şahyr hökmünde işjeň çykyş edýär uruş ýyllaryna çenli b seýtäkowyň ot içinde aýazhan ýaly poemalary ýaşlyk biziň döwrümiz ýaly goşgular ýygyndylary neşir edilýär öz döredijilik işine şygyr ýazmak bilen başlap häzire çenli poeziýa eserleriniň birnäçe ýygyndysyny dürli mowzukda ýazyp çap edip çykaran bolsa da b seýtäkow biziň edebiýatymyzyň taryhynda şeýle hem okyjylar köpçüliginiň arasynda esasan belli prozaçy hölmünde äşgärdir b seýtäkowyň çeper prozadaky ilkinji synanyşyklary öz başlangyjyny otuzynjy ýyllardan alyp gaýdýar uruş ýyllaryna çenli ýazyjy garaçomak arslan säherde pälwan söýşenler serwi ýaly çaklaňrak oçerkdir hekaýalary döretdi soňky ýyllarda b seýtäkowyň perwana we şabendäniň durmuşyndan gürrüň berýän tylla seniň yşkyňda diýen kitaplary çap bolup çykdy bularyň birinjisi onuň adybir eserini ýagty jahan ilkinji gün gökleň gyrlan çuwal bagşy bu ozal hekaýa diýlip atlandyrylypdy powestlerini dostlarym ýoldaşlarym tanyşlarym atly ýatlamalaryny ogulbagt tapmaça hemmäniň ünjüsi ýaly hekaýalaryny öz içine aldy beki seýtäkow ylmy fantastiki žanrda ilkinji türkmen romanyny döredijidir çölüň ýüregi atly roman bu ugurdan şowly synanyşyk boldy özünde käbir kemçilikleriň bardygyna garamazdan ol roman giň okyjylar köpçüligini belli derejede gyzyklandyrdy b seýtäkow köptaraply zehiniň eýesidi ol bahargül aýallar sowetiniň başlygy enelik mähri ýaly ençeme dramalaryň uly doganlarymyzyňkyda üç hepdeläp owganystanda gazagystanda şotlandiýada daşkent ýazgylary dostlarym ýoldaşlarym tanyşlarym ýaly çeper ýatlamalaryň hem awtorydyr onuň nyzamy genjewiň alyşir nowaýyň taras şewçenkaň terjime eden eserleri de ep esli bar ol edebiýat tankydyna hem önjeýli goşant goşdy b seýtäkow türkmenistan sowet soýuz ýokary sowetiniň agzalygyna saýlandy ol türkmenistan ylymlar akademiýasynyň habarçy agzasydy häzirki wagtda daşoguzyň mugallymçylyk mekdebi ýazyjynyň adyny göterýär hüwdüler halk döredijiliginiñ in bir giñ ýaýran we her bir türkmen adamsyna gönüden göni dahylly şahyrana görnüşleriñ biridir çünki her bir türkmen çagasynyñ azandan soñ ilkinji eşidýän zady hüwdüdir hüwdüler has kiçi ýaşdaky çagalary uklatmak üçin esasan sallançak ýanynda eneler tarapyndan aýdylýan aýdymlardyr hüwdülerde çaganyñ ene atasynyñ dogan garyndaşlarynyñ oña bolan gyzgyn mährini söýgüsini isleg arzuwlaryny görmek bolýar çaga ynsanyñ haýwanyñ guş gumrynyñ neslini dowam etdiriji bolup ata enäniñ ony söýmeýäni ýok bolsa gerek olar gerek ýerinde bala çaga üstünde şonuñ goragynda janyndan geçmäge de taýyn bolýarlar jandarlary gepledip aýdylýan nçeme atalar sözi bar garganyñ gaz balasy her kimiñ öz balasy garga da öz çagasyna akjajygym diýermiş we ş m folklordaky şeýle düşünjelere magtymgulynyñ ençe şygyrlarynda şöhlelendirilen pikirleri bap gelýär magtymgulynyñ şu meselä degişli yzlamaýan bolarmy elegiýasy hem haýwan ynsan çagasy bilen baglanyşykly düzülip içi allegoriýa parallelizm metafora meñzetme epitet giperbola ritoriki soraglar ýaly çeper serişdelerden doludyr şeýle duýgular adam üçin tebigydyr bal suýji baldan bala suýji çagaly öý bazar çagasyz öý mazar diýilýär şu we şuña meñzeş nakyllar türkmenleriñ beýleki halklar ýaly perzende bagt çeşmesi ýaşaýşyñ gözbaşy hökmünde garaýyşlaryna şaýatlyk edýär ýöne çaga näçe eý görülse onuñ edep ekramy ondanam eý görülýär ýaşlaryñ terbiýesine olaryñ maşgalada köpçülikde özüni alyp baryşlaryna berlen ýiti baha çaga eziz edebi ondan hem eziz diýlip kesgitlenipdir halkymyz yaş nesli edepli edep tertipli zähmetsöýer ar namysly watansöýüji halal görüm göreldeli edip yetişdirmek üçin alada baryny edýär asyrma asyr gelýän şeýle asylly meseläni amala aşyrmakda edebiýatdyr folklor şol sanda hüwdüler hem mynasyp orun tutýar gelin gyzlaryñ şahyrana döredijiliginiñ bu görnüşi aýal gyzlaryñ çaga bolan çäksiz söýgülerini özünde jemlemek bilen birlikde olaryñ arzuw höweslerini de çeper beýan edýär şonuñ üçin hem hüwdülere köptaraply töwerekleýin garamalydyrys türkmen zenanlarynyñ maşgala wepalydyklary örän salyhatly işeññirligi mähirli wepalylygy babatda xix asyryñ ortalarynda wengriýadan türkmenistana we başga ýurtlara gizlin syýahata gelen meşhur professor german armeniý wamberi özüniñ nji ýylda moskwada rus dilinde çykarylan orta aziýanyñ oçerki atly kitabynda şeyle diýýär türkmen aýallary ýaly göreldeli yagşylyk söýen şolar ýaly maşgala eşreti üçin janlaryndan geçýän we armazak aýallary men gündogaryñ hiç ýerinde görmedim ata eneler özleriniñ bütin umyt arzuwlaryny ýaş ösdürimlere baglaýarlar çünki perzent maşgalanyñ eşreti ynsanyñ geljegi onuñ arkadaýanjy hem de dowamatydyr şeyle edenli aýal gyzlaryñ çeper poeziýasy bilen düýpli tanyş bolanyñda onuñ ideýa mazmunyna tematika hem gözel forma baýdygyna täsin galýarsyñ hüwdüler çagany ýatyryp güýmemek hem oña oñaýly terbiýe bermek bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr türkmen öz çagasyna ene süýdi bilen garyp derwaýys gerekli terbiýäni berýär halkymyz ata babalarymyzyñ däplerine eýerip çaga dünýa inmänkä hem onuñ sagdyn dogulmagy geljegi barada da alada edýär bu şahyrana görnüşiñ aýratynlygy çagany sallançakda üwreýän ýa aýagynyñ üstünde hem şuña meñzeş ýerde ýatyryp hüwdüleýän adam esasan onuñ ejesi enesi gyz dogany bolýar hüwdi tas uçdantutma diýen ýaly rubagy dörtleme formasynda ýasalyp her rubagy bendiñ özbaşdak gutarnykly manysy bar şonuñ üçin tirkeş gelýän şygyr bentleri tema mazmun babatynda hem forma ölçeg babatda hem bir birinden aýry özbaşdak bolup biler hüwdülerde enaniñ öz perzendiniñ geljekde nähili durmuşda yaşajakdygy haýsy hünäre gönükjekdigi il gün bilen neneñsi gatnaşykda boljakdygy baradaky göz öñüne getirmeleri añladylypdyr oglunyñ mert batyr gaýratly edermen özi ýaly ýigitleriñ serdary bolup ýetişmegi baradaky çeper toslamalary hüwdüleriñ heñine many mazmunyna şirinlik çaýýar täze hüwdüler öñki hüwdülerden pikir tematika taýdan tapawutlydyr öñki döwürde çagalaryñ bagtly durmuşy röwşen geljegi hakynda zähmetkeş köpçüligi diñe arzuw edipdir emma indi biziñ zamanamyzda çagalar bagtly we şatlykly yaýayarlar biziñ jemgyýetimizde çaganyñ tutýan orny hüwdülerde örän aýdyñ şöhlelenipdir eneleriñ hüwdüleri köp köp türkmen şahyrlary üçin ylham çeşmesi bolup durýar birnäçe şahyrlar ene hüwdüsiniñ äheñlerine öýkünip we olary öz döredijiliginde gaýtadan işläp halkyñ söýgüli aýdymlaryna öwrülen ajaýyp şygyrlary hem döretdiler ajaýyp şahyrymyz gurbannazar ezizow özüniñ şonuñ yaly şygryny uzak ýaýladaky enäniñ hüwdüsi diýip atlandyrdy onda şeýle diýilýär eýýäm güneş batypdyr aýda agyl atypdyr garagolja serdarym ýañja uka batypdyr hüwdüler eneleriñ aýdymydyr bu aýdymdan gulagy ganan çagalar bagtlydyrlar halk döredijiliginiñ iñ naýbaşy görnüşlerinden biri hüwdülerdir läleler gelin gyzlaryň aýratyn heň bilen aýdylýan goşgulardyr olar köplenç ýedi bogunly dört setirli bolýarlar läleler aýdylanda her bentden soň haý lä le haä lä le diýen bogunlary gaýtalanýar 	läleler özära damak läle eňek läle dodak lälesi ýaly bölümlere bölünýärler 	läleler döreýişleri taýdan birnäçe topara bölünýärler 	öňki lälelerde gelin gyzlaryň gözgyny agyr durmuşlary isleg arzuwlary beýan edilipdir 	gara maňlaýdyr başym 	on üç on dörtdür ýaşym 	altmyş ýaşla çatdylar 	kakladylar bu laşim diýen lälede ýaş gyzyň özünden dört bäş esse uly adama satylandygy gül ömrüniň kül bolandygy hakyndaky ahy nalasy suratlandyrylýar olar gamgyn äheňde düzülipdir bahar aýlary janly jemendäniñ göwnüñi açýan ýylyñ iñ gyzykly döwri bolyar baharyñ şeýle ajaýyp pursaty adamyñ gelin gyzlaryñ kalbyny joşdurýar näzik duýgularyny oýarýar şeýle oýanyş duýgy emosiýalar netijesinde gelin gyzlar gaflat ukusyndan açylan gözel tebigata ýüzlenip içki syrlaryny arzuw niýetlerini aýan edýärler gelin gyzlaryñ öz çeper döredijiliklerine läle diýip at bermekleri hem şundan gelip çykýar türkmen jemgyýetinde şeyle de şahyrana döredijilikde al elwan güllere meñzedilýän gelin gyzlar biri birinden aýry bolmadyk biri biriniñ üstüni ýetirýän gözellik düşünjesi bolup durýar läleleriñ ýerine ýetiriliş tärleri özboluşlydyr läleler aýdylan da belli bir heñe salnyp aýdylýar läleleriñ aýdylyşy dürli dürlüdir läle kakmakda owazyñ heñiñ nähili ýol bilen emele getirilýändigine garap olary birnäçe topara bölmek mümkin bokurdak ýa da damak lälesi munda läle kakýan gyz barmaklaryny bokurdaga çalaja kakyp agyzdan çykýan sesde owazly titreme emele getirýär barmaklar her bogun arasynda bir gezek sesiñ süýündirilip uzyn çekilip aýdylýan bogunda bolsa gezek damaga degýärler dodak lälesi dodak lälesi suyem barmagyñ aşaky dodaga degip sesi titretmegi bilen ýerine ýetirilýär eñek lälesi bu läle başam barmagyñy eñegiñ aşagyndan diräp galan barmaklaryñy bolsa dodaklaryñ üsti bilen saga çepe hereketlendirmek arkaly aýdylýar hymmyl lälesi muña kä ýerlerde egin lälesi hem diýilýär bu läle bütin göwräniñ ylaýta da omuz we aýaklaryñ hereketlendirilmegi bilen ýerine ýetirilýär läle ýekeme ýekelikde de ikibir ikibirlikde de toplum bolup da kakylýar läleler özleriniñ añladýan pikirlerine suratlandyrýan wakalaryna beýan edýän maksatlaryna we ony döreden jemgyýetçilik gatnaşyklaryna garap dürli mazmunda bolýarlar läleler garaşsyzlygymyzy almazdan oñ iki döwre bölünip öwrenilýärdi oktýabr rewolýusiýasyndan öñ dörän läleler we oktýabr rewolýusiýasyndan soñ dörän läleler täze galkynyşlar zamanynda gelin gyzlarymyzyñ bu ajaýyp şahyrana döredijiligini aşakdaky ýaly toparlara bölüp öwrenmek mümkin 	 xx asyryñ nji ýyllaryndan öñ dörän läleler xx asyryñ nji ýyllaryndan döwlet garaşsyzlygymyza çenli dörän läleler nji yylyñ nji oktýabryna çenli garaşsyzlyk we täze galkynyşlar döwrüniñ läleleri täze galkynyşlar zamanasynda gelin gyzlarymyzyñ ajaýyp läleleri hem täze many mazmuna täze öwüşgine eýe bolup döwlet derejesinde geçirilýän toý baýramlarymyzyñ bezegine öwrülip olarda watanymyzyñ garaşsyzlygy baky bitaraplygy täze galkynyşlar zamanasy buýsanç bilen wasp edilýär häzirki döwürde täze galkynyş zamanamyza we hormatly prezidentimize bagyşlanan aýdymlar kuştdepme bentleri läleler ýaly şahyrana eserler yzygiderli döredilip toý baýramlarymyza bezeg berýärler çünki halkymyz öz gündelik durmuşynda görýän eşidýän şaýat bolýan wakalaryny öz zehininde eläp durmuş hakykatynyñ içinden çeper hakykaty alyp ondan ebedilik mizemez beýik eserleri döredip bilýän halkdyr türkmen halk döredijiligi mugallymçylyk mekdepleri üçin synag okuw kitaby g otdyýew n atdaýewa aşgabat ý türkmen döwlet neşirýat gullugy braziliýa resmi ady braziliýa federatiw respublikasy meýdany we ilaty boýunça günorta amerikada iň uly döwlet günorta amerikadaky iň uly döwlet meýdanynyň ululygy boýunça dünýäde bäşinji döwletdir paýtagty brazilia şäheri braziliýanyň gündogar we günorta gündogaryny atlantik ummanynyň suwlary ýuwýar demirgazykda gaýana wenesuela we surinam demirgazyk günbatarda kolumbiýa günbatarda peru we boliwiýa günorta günbatarda argentina we paragwaý we günortada urugwaý bilen araçäkleşýär nominal jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde ýedinji orny eýeleýär braziliýa bmg niň we g iň agzasydyr braziliýa ştata we federal okruga bölünýär federatiw respublikadyr döwlet hökümet baştutany prezidentdir ol ýyllyk möhlet bilen milli kongresde saýlanýar ýokary kanun çykaryjy organy iki palatadan deputatlar palatasyndan we senatdan ybarat bolan milli kongresdir ýer üstüniň gurluşy boýunça ol amazonka pesligi we braziliýa tekiz daglygy diýen tebigy raýonlara bölünýär braziliýanyň geologiki gurluşy hemme ýerinde bir meňzeş däl braziliýa tekiz daglygy dokembriý kristallik jynslardan düzülendir amazonka pesligi esasan çökündi jynslardan emele gelipdir gazylyp alynýan peýdaly zatlary daş kömür demir magdanlary marganes polimetallar fosforit nebit braziliýa tutuşlygyna günorta tropikde ýerleşip onuň çygly tropiki klimaty bar braziliýada howanyň temperaturasy hemme ýerinde bir meňzeş däl amazonka pesliginde ýanwaryň ortaça c sy günortasynda belent massiwde iýulyň gyş ortaça temperaturasy ortaça ýyllyk ygal mm deňiz kenarlarynda bolsa mm golaý iň uly derýalary amazonka goşantlary bilen parana san fransisku parnaiba bular gämi gatnawly suwaryş we gidroenergetik ähmiýetlidir ýurt tokaýlara baý amazonka pesligini çygly ekwatorial gileýa ýa da selwas tokaýlary braziliýa tekiz daglygyny bolsa sawannalar kampos serrados tutýar braziliýada haýwanlaryň dürli görnüşleri maýmynlar murawýedler düýeguşlar gemrijiler we ş m ler duş gelýär alymlaryň hasaplamalaryna görä ösümlikleriň we ahýwanlaryň mln a golaý görnüşi bardyr ilatyň den gowragy braziller ilatynyň tebigy artyş depgini gaty ýokary ilatynyň ýarpysyndan gowragy oba ýerlerinde ýaşaýar iň uly şäherleri san pauluda mln müň rio de žaneýroda mln müň adam ýaşaýar döwlet dili portugal dilidir ilatynyň tebigy artyş depgini braziliýa nji ýylda portugaliýaly deňizde ýüzüji pedru kabral tarapyndan açyldy we njy asyryň i ýarymynda portugaliýa tarapyndan okkupirlendi ýerli ilatyň ep esli bölegi gyryldy plantasiýalarda işletmek üçin afrikadan negr gullar getirilipdir njy asyryň başynda braziliýa özbaşdaklyk gazandy emma gulçulyk asyryň ahyryna çenli dowam etdi njy ýylyň nji noýabrynda braziliýa federatiw respublika boldy braziliýada iňlis kapitaly agalyk sürüpdir nji asyryň başynda braziliýanyň ykdysadyýetine amerikan kapitaly aralaşdy we iňlis agalygyny gysmaga başlady nji ýylda braziliýa kompartiýasy döredildi nji ýylda l k prestesis ýolbaşçylygynda san paulu garnizonynyň gozgalaňy bolýar njy ýylda harby agdarylyşyk netijesinde braziliýada ž wargasyň diktaturasy berkarar edilýär ii jahan urşundan soň braziliýada progressiw güýçleriň täsiri ýaýrap başlaýar nji ýylyň aprelinde sssr bilen braziliýanyň arasynda diplomatik gatnaşyklar ýola goýulýar nji ýylyň oktýabrynda general dutranyň reaksion hökümeti sssr bilen diplomatik gatnaşyklary kesýär kompartiýany gadagan edýär ýurda amerikan kapitalynyň aralaşmagy güýçlenýär nji ýylda wargasyň hökümeti gaýtadan häkimiýet başyna geçýär ol daşary ýurt monopolistlerini çäklendirýän çäreleri durmuşa geçirip başlaýar njy ýylda häkimiýet başyna ž kuadrosyň hökümeti gelýär emma ol ýurduň reaksion güýçleriniň zor salmagy zerarly nji ýylyň awgustynda iş başyndan aýrylmaga mejbur bolýar konstitusiýa boýunça onuň ýerini işçiler partiýasynyň lideri wise prezident ž gulart eýeleýär nji ýylda sssr bilen braziliýanyň arasyndaky diplomatik gatnaşyklar dikeldilýär ž gulart käbir demokratik reformalary geçirip ugraýar emma reaksion güýçler birleşip harby agdarylyşyk geçirýärler general u kastelu branku wagtlaýyn prezident bolýar ž gulartyň hökümetiniň çykaran dekretleri ýatyrylýar braziliýanyň ykdysadyýetine amerikan kapitalynyň aralaşmagy üçin giň ýol açylýar nji ýylyň martynda prezidentlige general a da kosta e silwa geçýär onuň hökümeti reaksion syýasat alyp barýar abş nyň agressiw syýasatyny goldap çykyş edýär ýyllarda sssr iň braziliýa mln dollarlyga çenli maşyn we enjam satmagy barada ylalaşyk gazanylýar soňky aýlarda braziliýanyň senagatynyň ösüşinde käbir öne gidişlikler duýulýar emma maşyn gurluşygy dokma senagaty önümçiligi ep esli pese düşýär oba hojalyk önumçiliginiň ösüş depgini gowşaýar nji ýylda general ernesto geýzel prezident bolýar we demokratik döwlet gurmak taslamasyny işe goýýar muňa garamazdan tä nji ýyla çenli režim dowam edýär braziliýa agrar industrial ýurt oba hojalyk önümçiliginiň möçberi senagatyňynky amatly tebigy şertler ekinlerden ýylda gezek hasyl almaga mümkinçilik berýär braziliýa kofe öndürmekde we ony eksportirlemekde dünýäde nji orunda durýar kofe plantasiýalary mln ga meýdany tutup ýylda ortaça mln t kofe öndürýär esasy kofeçilik ştatlary parana san paulu espiritu santu braziliýada kakao gowaça şeker çiňrigi apelsin şaly temmäki mekgejöwen bugdaý hem ekilýär mallardan doňuzlar dowarlar gara mallar gylýallar idedilýär braziliýanyň öseň magdan senagaty bardyr elektrik energiýasynyň köp bölegini gidrostansiýalar berýär ýurtda gara we reňkli metallurgiýa maşyn gurluşygy himiýa ýeňil we azyk senagat pudaklary ep esli orun tutýar häzirki zaman dünýäsinde demir magdanynyň esasy zapaslary boýunça hytaý we russiýadan soňra braziliýa üçünji orny eýeleýär galaýy çykarmakda braziliýa dünýäniň baş öndürijileriniň hataryna girýär marganes we seýrek duş gelýän metallaryň zonasy boýunça ýurduň tebigy baýlyklarynyň dünýä ähmiýeti bar senagatyň iň ösen ştatlary san paulu guanabara we rio de žaneýro demir ýollaryň uzynlygy km awt ýollar mln km derýa ýollary müň km sany aeroport bar braziliýa ykdysady geografik raýona bölünýär demirgazyk gündogar günorta gündogar günorta demirgazyk merkezi günbatar awstriýa respublikasy merkezi ýewropadaky döwlet ol birinji jahan urşundan soň awstro wengriýa monarhiýasynyň dargamagy bilen döreýär umumy tutyan meýdany müň inedördül kilometre barabardyr ýurduň günbatardan gündogara çenli uzunlygy kilometrdir ol demirgazyk günbatarda germaniýa günbatarda şweýsariýa we lihtenşteýn günortada italiýa we sloweniýa gündogarda slowakiýa bilen araçäkleşýär awstriýa dokuz federal ştata bölünýär olar burgenland karintiýa aşaky awstriýa ýokarky awstriýa zalsburg ştiriýa tirol forarlberg we wena şäheri ýurduň meýdanynyň dörtden üç bölegini daglar tutýar diňe göterimi düzlüklerden ybarat ýurt alp daglarynyň bir bölegi hasaplanýar onuň üçden iki bölegini gündogar alp dagy tutýar awstriýanyň klimaty aram kontinental ýurtda ýanwaryň ortaça temperaturasy dereje iýulyňky dereje bolýar ygallar ýylda mm daglarda mm düşýär gyşy maýyl tomsy salkydyr daglyk etraplarynda aýlap gar saklanýar ýurduň iň uly derýasy dunaýdyr awstriýa köllere baý ýurtdur e golaý awstriýa nemes dilli ýurt slowen we horwat dillerinde slawýan azlyklary gürleýär olar hem ýurduň günorta we gündogaryndaky karantiýa burgenland we ştiriýa federal ştatlarynda ýaşaýar awstriýalylar da beýleki ýewropalylar ýaly köp milletli halk awstriýalynyň görnüşiniň emele gelmeginde din we medeniýetiniň uly roly bar ýurduň ilatynyň göterimi katolik göterimi protestant göterimi bolsa musulmanlardyr ýurtda resmi baýramçylyk bellenip geçilýär olaryň sy dini baýramçylyklardyr soňky maglumatlara görä ýurtda milliondan gowrak adam ýaşaýar olaryň göterimi daşary ýurtlulardyr ýurduň paýtagty bolan wenanyň million ilaty bar ilatyň agramly bölegi aşaky awstriýa ştatynda ýaşaýar zalsburg we insbruk ýaly şäherleri hasaba alynmadyk ýagdaýynda daglyk yerlerinde az adam ýaşaýar awstriýanyň iri şäherleri wena graç linç salzburg we insbrukdyr ýurduň şäherlerinde ilatyň göterimi ýaşaýar wena ýurduň iň iri we ykdysady hem de medeniýet şäheri hasaplanýar ol dunaý derýasynyň iki kenarynda hem ýerleşýär onun etekleri bolsa meşhur wena tokaýlygyna çenli uzalyp gidýär owadan köşk eýwanlar seýilgähler kiliseler wena şäherini ýewropanyň iň gowy şäherleriniň birine öwürýär awstriýanyň meýdany boýunça ikinji uly şäheri grasdyr ol ştiriýa ştatynda ýerleşýär şäher mur derýasynyň kenarynda ýerleşýär ol esasy senagat söwda we ylym merkezi hasaplanýar dunaýyň kenarynda ýerleşýän lins şäheri bolsa ýokary awstriýanyň merkezi bolup senagat we port şäheridir awstriýanyň iň owadan şäherleriniň biri hem zalsburg awstriýa federal parlament respublikasydyr ýurduň ähli raýatlary raýatlyk hukuklaryndan doly peýdalanýarlar ýaşdan uly bolan ra ýatlar saýlawlara gatnaşyp bilýärler ýurduň prezidenti ählihalk saýlawlary esasynda alty ýyl möhlete saýlanýar hökümetiň möhüm ygtyýarlyklary prezidente degişlidir ol kanun güýjündäki kararlary kabul edýär ýokary kanun çykaryiy organy parlament bolup ol iki palatadan milli we federal sowetden ybaratdyr federal sowet welaýatlara wekilçilik edýär onuň agzasy ştatlardaky geňeşlerden saýlanýar aşaky palata bolan milli sowet ilata wekilçilik edýär onuň deputaty bar ýurduň ýerine ýetiriji häkimiýetine kansler ýolbaşçylyk edýär hökümet agzalary milli sowetdäki belli partiýalardan ýa da beýleki partiýalardan saýlanýar ýurt administratiw tadan dokuz ştata bölünýär olaryň her biriniň ilaty öz parlamentini saýlaýar ol hem ştat hökümetiniň başlygyny belleýär kazylar adalat ministirligi tarapyndan işe bellenýär ýurtda ýerli welaýat we etrap kazy ýetleri bar ol hem raýat hem de jenaýat işlerine seredýärler milli goranmak ulgamy nji ýyldaky döwlet ylalaşygy esasynda alnyp barylýar ol ylalaşyk diňe bir goşunyň möçberini çäklendirmän eýsem de bolsa ýadro we şuna meňzeş ýaraglary edinmegem gadagan edýär ýurduň bitaraplyk syýasasatyna laýyklykda onun az sanly guryýer goşuny bar erkekler üçin gulluk etmek hökmanydyr gullugyň möhleti sekiz aý şeýle hem gulluk etmegiň alternatiw görnüşlerem bar daşary syýasaty awstriýa nji ýylda birleşen milletler guramasynyň agzalygyna kabul edildi şeýle hem ol köp sanly halkara guramalarynyň şol sanda atom energiýasy boýunça halkara agentliginiň we ýewropa bileleşiginiň agzasydyr wenada bmg niň üç edarasynyň ştab kwartirasy ýerleşýär nji ýylyň nji ýanwarynda awstriýa ýewropa bileleşiginiň agzalygyna saýlandy awstriýa senagat taýdan ösen ýurt ýurduň esasy senagat pudaklary maşyngurluşyk dag magdany elektrotehnika himiýa elektroenergiýa we ýeňil senagat oba hojalyk pudagynda bolsa maldarçylyga uly üns berilýär awstro wengriýa monarhiýasynyň dargamagyndan soň emele gelen döwletler käbir ykdysady kynçylyklar bilen ýüzbe ýüz boldular täze awstriýa respublikasy şol mahallar esasy girdeji çeşmesi bolan azyk we kömürden mahrum galýar ýurduň ykdysadyýetini täzeden gurmak üçin birnäçe ýyl gerek boldy üstesine de njy ýylda tutuş dünýäde ykdysady çökgünlik başlady şol sebäpli birnäçe ýyllap daşary ýurduň kömeklerine mätäç galdy nji ýylda öz ykdysady bazasyny gurdy nji ýylda awstriýa germaniýa degişli boldy şondan soň bolsa beýik watançylyk urşy bilen baglanyşykly ýurtda ýene de kynçylyklar boldy ýurduň ykdysadyýeti nji ýyldan soň sazlaşykly öşüp başlady soňky maglumatlara görä ýurduň ilatynyň milliony işe ukyplydyr ýurtda işsizleriň sany az njy ýylyň ikinji ýarymynda horwatiýa sloweniýa we türkiýe ýaly döwletlerden awstriýa adamlar işlemäge geldiler ýurduň ykdy sadyýetinde hyzmat pudagy öňdäki orunlarda durýar ýurduň işe ýaramly ilatynyň göterimi senagatda göterimi hyzmat pudagynda we göterimi bolsa oba tokaý we balyk hojalygynda zähmet çekýär awstriýanyň umumy içerki önüminiň göterimini senagat göterimini oba tokaý we balyk hojalygy we göterimini energetika söwda we ulag pudaklary düzýär önümçilik guramalary njy ýylda ýurduň kärhanalarynyň göterimi döwlete degişli edilýär olaryň arasynda iri kommersiýa banklar agyr nebit çykaryly we nebiti gaýtadan işleýji senagata degişli kärhanalar bar nji ýylda ýurduň hökümeti senagat kärhanalaryny hususylaşdyrmak babatda giň möçberli meýilnamalary durmuşa geçirip ugrady ony daşary ýurt maýa goýumyny çekmek maksady bilen amala aşyryldy orta hasap bilen ýurduň meýdanynyň göteriminde oba hojalygy bilen meşgullanylýar ekerançylyga ýaramly meýdanlaryň göterimini miweli we üzüm baglary tutýar ýurtda halkyň sarp edýän azyk önümleriniň göterimi öndürilýär şonuň üçin awstriýa daşary ýurtlara az mukdarda et süýt önümlerini bugdaý we mekgejöwen satýar ýurtda däne ekinleri köp ekilýär bugdaý mekgejöwen arpa ýaly däneli ekinler ekilýär şeýle hem kartoşka we şugundyr hem ýetişdirilýär awstriýa tebigy baýlyklara we agaç önümlerine baý ýurtda demir sink we magnezit ýaly tebigy baýlyklar bar awstriýada daş kömür ýetmezçiligi bar bolsa da muňa garamazdan ýurtda nebit tebigy gaz we lignit bar gidroelektrik beketlerinden öndürilýän elektrik energiýasynyň bir bölegi daşary ýurtlara satylýar nji ýylyň ahyrlarynda awstriýa elektrik energiýa mätäçligi sebäpli daş kömri nebit we gaz satyn almaga başlady awstriýanyň umumy meýdanynyň bäşden iki bölegi tokaýlar bilen gurşalandyr ýurduň ştiriýa we aşaky awstriýa ştatlarynda agaç önümleri köpräk öndürilýär awstriýada demir magdanynyň çykarylyşy nji ýyldan soň epesli artdy nji ýylda ortaça million tonna demir magdany çykaryldy demir magdanynyň esasy ýatagy ersbergdir karintiýa sebitinde magnezitiň baý gorlary bar şeýle hem ýurtda kaolin duz gips ýaly mineral magdanlar çykarylýar energetika ýurtda energiýa bolan mätäçligiň artmagy bilen daşary ýurtlardan energiýa resurslaryny satyn almaga başlandy awstriýanyň özünde öndürilýän energiýanyň içerki bazarynyň takmynan üçden bir bölegini kanagatlandyrýar ýurduň öz nebit gory we daşary ýurtdan getirilýän nebit önümleri ýurduň esasy energiýa çeşmesi bolup hyzmat edýär aşaky awstriýanyň demirgazyk günbatar böleklerinde nebit ýataklary bar awstriýa her ýylda ortaça million tonna daş kömri satyn alýar şeýle hem tebigy gaz hem import edilýär ştiriýa ýokarky we aşaky awstriýada lignitiň gor känleri bar njy ýyllarda awstriýa gidroelektro energetika ulgamyny ösdürmek üçin az pul sarp etmedi ýokarky awstriýa we tirolda gidroelektroenergiýasynyň uly mukdary öndürilýär şeýle hem dunaýyň inn derýasynyň kenarynda elektrik beketleri guruldy gidroenergiýa resurslary awstriýa elektrik energiýasynyny daşary ýurtlara ekspert etmäge mümkinçilik berýär awstriýanyň polat ýollarynyň uzynlygy takmynan müň kilemetre barabardyr şeýle hem awstriýa öz garaýollary ulgamy bilen hem meşhurdy ýurtda kilometr uzynlygyndaky giň ýokary tizlikde gatnawly gara ýollar bar nji ýylda döredilen awstriýa awialiniýa kompaniýasy dünýäniň dürli ýurtlaryna uçar gatnawlaryny amala aşyrýar njy ýylda oňa bäsdeş tapyldy ol hem lauda eýr atly hususy awiakärhana boldy dunaý derýasynyň üsti bilen her ýyl million tonna ýük daşalýar esasan metal kömür koks nebit we nebit önümleri daşalýar syýahatçylygy syýahatçylyk ýurduň iň bir girdejili pudaklarynyň biri hasaplanýar soňky ýyllarda ýurda million daşary ýurtly syýahatçy geldi olaryň göterimini nemes jahankeşdeleri düzýär awstriýada durmuş üpjünçiligi maksatnamasy durmuşa geçirilýär raýatlara uly ýeňillikler döredilýär häzirki wagtda raýatlar saglyk işsizlik we adatdan daşary ýagdaýlar ätiýaçlandyrmasyndan peýdalanýarlar ýurtda resmi baýramçylyk bar işgärler her yýl dört hepdelik iş rugsadyna çykyp bilýärler awstriýa gadymdan bäri saz we drama sungatynyň ýurdy hasaplar zalsburgda mosart doguldy mundan başga da wenada bethowen gaýdi şuberi we brams ýaly dünýä belli kompozitorlar ýaşady iogann ştraus kakasy bu şäheri wals tansynyň paýtagty etdi artur şnisleriň ýolbaşçylygyndaky wenanyň drama mekdebi xix xx asyrlarda ýewropada uly meşhurlyk gazandy gugo fon gofmanstal belli şahyr we dramaturg nji ýyldan bäri geçirilip gelinýän zalsburg festiwaly saz sungatynyň uly şowhunyna öwrüldi maks reýnhardt wenany teatr sungatynyň merkezine öwürdi sport çäreleriniň merkezi wena hasaplanýar bu ýerde müň orunly uly stadion bar insbruk şäherinde gyşky sport oýunlary üçin meýdanlar bar nji ýyldan bäri ýurtda den gowrak gazet neşir edilýär ýurduň intelektual durmuşynyň geçmişi häzirki döwre garanyňda örän baý nji ýylda zigmund freýd we alfred adler wenada psihoanaliz ugrunyň barlag merkezini döretdiler awstriýadaky ykdysady mekdepler hem uly abraýdan peýdalanýar fridrih fon haýek dünýä jemgyýetçiligi tarapyndan liberal ykdysadyýetçi hökmünde tanalýar kari kraus we robert muzil awstro wengriýa monarhiýasynyň dargamagyny kyssa eserlerinin üsti bilen teswirlediler bütindünýa atom energiýa guramasynyň kömegi bilen ýurtda iki sany ýadro fizikasy boýunça ylmy barlag laboratoriýasy döredildi awstriýaly erwin wredinger fizika boýunça nobel baýragynyň eýesidir siriýa arap respublikasy diýlip hem atlandyrylýan siriýa aziýada lewantin döwletidir demirgazykda türkiýe günorta günbatarda liwan günortada iordaniýa we ysraýyl günorta gündogarda yrak bilen serhetleşýär siriýanyň paýtagty damask iň uly şäher halapdyr takmynan nji ýyldan bäri siriýa dünýäde ilkinji gezek oba hojalygy we maldarçylyk peýda bolan täze daş asyry medeniýetiniň merkezlerinden biri bolupdyr aşakdaky täze daş asyry döwri ppnb mureybet medeniýetiniň gönüburçly jaýlary bilen aňladylýar küýzegärçilikden öňki täze daş asyry döwründe adamlar daşdan gyplardan we ýakylýan hekden vaisselle blanche ýasalan gap gaçlary ulanýardylar sebitde iň irki hasaba alnan ýerli siwilizasiýa häzirki idlibiň golaýyndaky ebla şalygydyr ebla takmynan miladydan öňki nji ýylda esaslandyrylan ýaly bolup kem kemden mesopotamiýa sumer assiriýa we akkad döwletleri şeýle hem demirgazyk günbatarda hurrian we hattiýa halklary bilen kiçi aziýada söwda arkaly öz baýlygyny kem kemden gurupdyr gazuw agtaryş işlerinde tapylan faraonlardan gelen sowgatlar eblanyň müsür bilen gatnaşygyny tassyklaýar mari bilen uzak wagtlap dowam eden söweş sebäpli ebla gowşady we akkadyň sargony we agtygy naram sin ýeňişleri biziň eramyzdan öňki nji asyryň birinji ýarymynda eblanyň siriýa agalygyny tamamlandan soň tutuş siriýa mesopotamiýa akkad imperiýasynyň bir bölegine öwrüldi miladydan öňki nji asyra çenli hurrianlar siriýanyň demirgazyk gündogar bölegini mesgen tutupdyrlar sebitiň galan böleginde amorlar agdyklyk edýärdi siriýa assiriýa wawilon goňşulary tarapyndan amurrunyň ýurdy diýlip atlandyryldy amorlaryň demirgazyk günbatar semit dili kengan dilleriniň iň irki subutnamasydyr ugarit kengan dilleri bilen düýbünden baglanyşykly semit dili bolup dünýäde iň gadymy elipbiý hasaplanýan ugarit elipbiýini ösdüripdir ugarit şalygy miladydan öňki xii asyrda garakçy hindi europeanewropa deňiz halklary tarapyndan weýran bolýança diri galypdyr şuňa meňzeş patyşalyklary we döwletleri deňiz halklarynyň elinde şol bir weýrançylyga şaýat bolan giç bürünç asyrynyň çökmegi diýlip atlandyrylýan ýerde biziň eýýamymyzdan ozalky xiv asyrda gündogarda wawilon bilen şowsuz konflikte giren ýarym çarwa suýtanlar we ozalky amorlary goldaýan günbatar semit dilli arameýler ýaly sebitde dürli semit halklary peýda bolupdyr olar hem asyrlar boýy assiriýa we hititler tarapyndan boýun egilipdir müsürliler günbatar siriýany dolandyrmak üçin hititlere garşy söweşdi söweş miladydan öňki nji ýylda kadeş söweşi bilen iň ýokary derejesine ýetdi günbatar weýran bolýança hit imperiýasynyň bir bölegi bolup galypdyr miladydan öňki nji ýyl gündogar siriýa esasan njy ýyllar aralygynda tiglat pileser i döwründe günbataryň köp bölegini basyp alan orta assiriýa imperiýasynyň bir bölegi bolupdyr soňra siriýa we nearakyn gündogaryň günbatar ýarysy giň neo assiriýa imperiýasyna miladydan öňki nji ýyl nji ýyl degişlidir assiriýalylar imperiýa arameýini imperiýasynyň lingua franky hökmünde tanatdylar bu dil biziň eramyzyň vii we viii asyrlarynda arap yslamlary basyp alandan soň siriýada we tutuş nearakyn gündogarda agdyklyk etmeli we hristiançylygyň ýaýramagy üçin ulag bolmalydy assiriýalylar siriýa we liwan koloniýalaryna eber nari diýip at berdiler assiriýanyň agalygy assiriýalylar gazaply içerki söweşlerde soňundan hüjümler bilen özlerini ep esli derejede gowşadandan soň tamamlandy midiýalylar wawilonlylar babyllylar parslar skifler we kimmerler assiriýa ýykylanda skifler siriýanyň köp bölegini weýran etdiler we taladylar assiriýa goşunynyň soňky duralgasy miladydan öňki nji ýylda siriýanyň demirgazygyndaky karçemişde bolupdyr wizantiýa imperiýasynyň gülläp ösen döwründe esasan arameý dilli siriýanyň ilaty xix asyra çenli ýene de köp bolmazdy biziň eramyzyň vii asyrynda arap yslam ýeňişinden ozal ilatyň aglaba bölegi aramlardy emma siriýada grek we rim dolandyryjy toparlary hem ýaşaýardy assiriýalylar henizem demirgazyk gündogarda kenarýaka finikiýalylar ýewreý we ermeni jemgyýetleri ýaşaýardy nabateýalylar we yslamdan öňki araplar ýaly lakmidler we gassanidler siriýanyň günortasyndaky çöllerde ýaşaýardy siriýa hristianlygy esasy din hökmünde kabul edilipdi beýlekiler henizem ýahudylyga mitraizm manikanizm grek rim dinine kengan dinine we mesopotamiýa dinine uýýarlar siriýanyň köp we abadan ilaty siriýany rim we wizantiýa welaýatlarynyň iň möhümleriniň birine öwürdi esasanam nji we nji asyrda biziň eýýamymyz biziň eramyzyň njy ýyla çenli halid ibn al walidiň ýolbaşçylygyndaky arap reşidun goşuny siriýany basyp aldy vii asyryň ortalarynda imperiýanyň hökümdarlary bolan umaýýad neberesi imperiýanyň paýtagty damaskda ýerleşipdir soňky umaýýad döwründe ýurduň güýji pese gaçdy bu esasan totalitarizm korrupsiýa we ýüze çykan rewolýusiýalar bilen baglanyşyklydy soňra umaýýad neberesi nji ýylda imperiýanyň paýtagty bagdada göçürilen abbas dinastiýasy tarapyndan agdarylypdyr osmanly administrasiýasy parahatçylykly ýaşaşmaga alyp barýan sistema eýerdi her bir etno dini azlyk arap şaýy musulmanlary arap sünni musulmanlary arame siriýa prawoslawlary grek prawoslawlary maronit hristianlary assiriýa hristianlary ermeniler kürtler we ýewreýler millet emele getirdi her jemgyýetiň dini ýolbaşçylary ähli şahsy status kanunlaryny dolandyrýardy we käbir raýat wezipelerini ýerine ýetirýärdi osmanly administrasiýasy parahatçylykly ýaşaşmaga alyp barýan sistema eýerdi her bir etno dini azlyk arap şaýy musulmanlary arap sünni musulmanlary arame siriýa prawoslawlary grek prawoslawlary maronit hristianlary assiriýa hristianlary ermeniler kürtler we ýewreýler millet emele getirdi her jemgyýetiň dini ýolbaşçylary ähli şahsy status kanunlaryny dolandyrýardy we käbir raýat wezipelerini ýerine ýetirýärdi siriýa bilen fransiýa njy ýylyň sentýabr aýynda garaşsyzlyk şertnamasy baglaşdy we haşim al atassi häzirki siriýa respublikasynyň ilkinji keşbine laýyklykda saýlanan ilkinji prezident boldy dowam edýän siriýa raýat urşy arap bahary ynkylaplaryndan ylham aldy nji ýylda parahatçylykly protestleriň zynjyry hökmünde başlandy soň bolsa siriýanyň goşuny tarapyndan basyş edilendigi aýdylýar nji ýylyň iýulynda goşun goraýjylary erkin siriýa goşunynyň döredilendigini yglan etdiler we söweş bölümlerini döretmäge başladylar oppozisiýada sünni musulmanlar agdyklyk edýär öňdebaryjy hökümet işgärleri köplenç alawitler bilen baglanyşykly uruş gozgalaňçy toparlara yd we al nusra hem de dürli daşary ýurtlaryň gatyşmagyna degişlidir ikinjisini siriýada wekilçilikli söweş hökmünde häsiýetlendirip bolar adamlaryň köpüsi upewfrat derýasynyň jülgesinde we kenarýaka düzlüklerde kenarýaka daglar bilen çöl arasynda oňat zolakda ýaşaýarlar siriýada ilatyň umumy gürlügi her inedördül kilometre töweregi inedördül kilometre abş nyň bosgunlar we immigrantlar komiteti tarapyndan neşir edilen bütindünýä bosgun gözleginiň nji ýyldaky maglumatlaryna görä siriýada bosgunlaryň we gaçybatalga gözleýänleriň sany takmynan adam boldy bu ilatyň aglaba köplügi yrakdan emma palestina we somaliden köp ilat bu ýurtda ýaşaýardy siriýalylar liwanlylar palestinalylar iordaniýalylar we jewsewreýler ýaly ýakyn goňşulary bilen ýakyndan baglanyşykly ýerli lewantin halkydyr siriýanyň takmynan ilaty bar njy ýylyň çaklamasy siriýaly araplar palestinaly bilen bilelikde daşary ýurtdaky million bosguny öz içine almaýar ilatyň takmynan ini araplar düzýär asserli assiriýalylar we günbatar arameý dilinde gürleýänler takmynan adam günbatar arameý dilinde gürleýänler esasan mauloula jubb adin we bag a obalarynda ýaşaýarlar assiriýalylar esasan demirgazykda we demirgazyk gündogarda ýaşaýarlar esasanam homs halap kamişli we hasakah köpüsi esasanam assiriýa topary henizem täze we arameý şiwelerini gürleýiş we ýazuw dilleri hökmünde saklaýarlar siriýada ikinj orunda durýan etnik topar kürtlerdir ilatyň takmynan den ine ýa da takmynan million adama şol sanda idazidi degişlidir kürtleriň köpüsi siriýanyň demirgazyk gündogar burçunda ýaşaýar we köpüsi kürt diliniň kurmanji görnüşini bilýär üçünji uly etnik topar türk dilli siriýaly türkmenler türkoman jemi ilaty barada birnäçe ýüz müňden milliona çenli bolan çaklamalar ýok şeýle hem albanlar bosniýalylar gürjüler grekler parslar puştunlar we ruslar ýaly kiçi etnik azlyk toparlary bar şeýle de bolsa bu etnik azlyklaryň köpüsi belli bir derejede araplaşdy esasanam musulman dinine uýýanlar arap dünýäsiniň daşyndaky siriýa diasporasynyň iň köp konsentrasiýasy millionlarça arap we beýleki nearakyn gündogardan bolan braziliýada ýerleşýär braziliýa amerikada siriýaly bosgunlara ynsanperwerlik wizalaryny hödürleýän ilkinji ýurt arap argentinalylaryň aglabasy liwanly ýa da siriýaly sünni musulmanlar siriýanyň ilatynyň ini sünni araplar bolsa ilatyň ini emele getirýär kürtleriň köpüsi we türkomanlylaryň sünni mezhebine uýýanlar we sünni araplaryň arasyndaky tapawudy hasaba alýarlar siriýalylaryň i şaýy musulmanlary esasanam alawitler on iki adam we ysmaýyllar emma araplar kürtler we türkoman hristian aglaba bölegi antiokiýa grek prawoslawlary galanlary siriýanyň prawoslawlary grek katolikleri we beýleki katolik däp dessurlary gündogaryň assiriýa kilisesi ermeni prawoslawlary protestantlar we beýleki dinler we druze druze töweregi bolup esasan jabal al druze sebitinde jemlenýär siriýa uzak medeni taryhy bolan adaty jemgyýet maşgala din bilim öz özüňi terbiýelemek we hormat goýmak möhümdir siriýalylaryň däp bolan sungata bolan islegi al samah dabkeh ýaly tanslarda we gylyç tansynda beýan edilýär nika dabaralary we çagalaryň dünýä inmegi halk däp dessurlaryny janly görkezmek üçin pursatlardyr siriýanyň edebiýaty arap edebiýatyna goşant goşdy we dilden we ýazuw şygryýetiniň buýsançly däbine eýe köpüsi müsüre göçüp gelen siriýaly ýazyjylar xix asyryň nahda ýa da arap edebi we medeni galkynyşynda möhüm rol oýnady häzirki zaman siriýaly tanymal ýazyjylar beýlekiler bilen bir hatarda adonis muhammet maghout haýdar haýdar ghada al samman nizar kabbani we zakariýa tamer bar şeýle de bolsa baas hökümeti edebiýata berk senzura girizdi telewideniýe siriýa we müsür bilen njy ýylda ikisi hem birleşen arap respublikasynyň bir bölegi bolupdy njy ýyla çenli ak gara reňkde ýaýlyma berildi siriýanyň sabyn operalary gündogar arap dünýäsinde bazara aralaşdy siriýanyň köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň hemmesi diýen ýaly döwlete degişli we baas partiýasy ähli gazetlere diýen ýaly gözegçilik edýär häkimiýetler birnäçe operasiýa işleýän şubat al mukhabarat al askariýa atly birnäçe aňtaw gullugyny işleýär siriýanyň raýat urşy döwründe siriýanyň köp sanly suratkeşi şahyry ýazyjysy we aktiwisti tussag edildi käbirleri öldürildi şol sanda meşhur karikaturaçy akram raslam siriýanyň aşhanasy belli bir tagamyň dörän sebitleri bilen baglanyşykly düzüminde baý we dürli dürli siriýanyň iýmitleri esasan günorta ortaýer deňzi grek we günorta günbatar aziýa tagamlaryndan durýar käbir siriýaly tagamlar türk we fransuz naharlaryndan hem emele geldi şiş kebap doldurylan nahar kurget we yabra üzüm ýapraklary siriýalylar liwanlylar palestinalylar iordaniýalylar we jewsewreýler ýaly ýakyn goňşulary bilen ýakyndan baglanyşykly ýerli lewantin halkydyr siriýanyň takmynan ilaty bar njy ýylyň çaklamasy siriýaly araplar palestinaly bilen bilelikde daşary ýurtdaky million bosguny öz içine almaýar ilatyň takmynan ini araplar düzýär arap dili afraziýa dil maşgalasynyň sami şahasyna degişli dil arab dili million adam üçin ene dilidir we ýene million adam ony ikinji dil hökmünde ulanýarlar ýazuwy arap elipbiýiniň esasynda bu dil döwletiň resmi dili we birleşen milletler guramasynyň baş assambeýasynyň sany resmi we iş dilleriniň biri arap dili şu ýurtlarda resmi oman birleşen arap emirlikleri bae katar bahreýn kuweýt saud arabystany patşalygy sap yrak ýemen iordaniýa siriýa lübnan ysraýyl müsür sudan eritreýa jibuti somaliýa somaliland komor adalary libiýa çad tunis jezair fas günbatar sahara muritaniýa arapça hat sagdan çepe ýazylýar arapçada baş harp ýok ýagny adamyň ady bolsun ýa da şoňa meňzeş uly ýazylýan harplaryň hemmesi şol bir deňlikde ýazylýar hereket ýa da häräkä adatça arap harplarynda beýle çekimli goýulmaýar diňe kuranda şuňa meňzeşlerde goýulýar sebabi araplardan beýlekiler olary onsuz okap bilmeýär we ol sözler çekimli goýulmanda başga many berip bilýär arap sanlary latyn sanlary ýaly tertipde ýazylýar meselem aşakda goşmaça harplar we simbollar görkezlen çig mal ýüplügiñ özüne düşýän gymmatynyñ tutýar şeýlelikde çig mal bu egirmeçiler üçin möhüm bir zatdyr adatça egirmeçiñ ýetmezçiliksiz kämil çig maly almaga mümkinçiligi ýok sebäbi ol juda gymmata düşerdi emma juda arzan çig mal alnanda köplenç çykdajylar tersine köpelýär sebäbi egirme kärhanalarda pes hilli material işlenende uly kynçylyklar ýüze çykyp bilỳär amatly bahada ýokary hilli çig maly saýlamak üçin materialyñ häsiýetlerini gowy öwrenmeli aşakda egirmeçi üçin möhüm bolan esasy hil görkezijiler we olaryñ özara gatnaşygy görkezilen uzynlyk süỳümiň üç sany esasy häsiýetleriñ biridir ol täsir edýär süýümiñ uzynlygy laýyk bolsa ol öndürijilige gowy täsir eder sebäbi üzülmeleriñ sany azalar galyndylaryñ mukdary we ýüplüge bermeli towlaryñ sany azalar egirmekligiñ şertleri gowulanýar süýümleriñ uzynlygy mm çenli bolsa olar önümçilikde galyndy we tozan bolup ýitýärler uzynlygy mm çenli bolan süýümler ýüplügiñ berkligine hiç ýardam etmeýärler olar diñe ýüplügiñ içini doldurýarlar diñe şu görkezilenlerden ýokary uzynlykly süýümler ýüplügiñ häsiýetlerine peýdaly täsir edýärler satyn alnan pursatyndaky süýümiñ uzynlugy önümçilikde kiçelýär darak maşynda işlenenden soñ süýümiñ kiçelip biljek uzynlygyny bilmek zerurdyr daramaklykdan soñ juda gysgalmaýan häsiýetli süýümleri saýlajak bolmaly egirme önümçiliginde süỳümler öz uzynlygyna görä iki sany uly topara bölünýär himiki süýümler hem de ýüpek galyndylardan alnan süỳümler öz kesgitli kesilen uzynlyklaryna baglylykda gysga ştapelli we uzyn ştapelli bolup bilerler işlenilýän süỳümileriñ görnüşine baglylykda egirme enjamlar we kärhanalar dürli bolýarlar gysga ştapel egirmede pagta we himiki smler bn garyndylary işlenýär uzyn ştapel egirmede ýüñ we himiki süỳümler bilen garyndylary işlenýär ýüpek galyndylar uzyn ştapel egirmede işlenilýär tebigy süýümleriñ uzynlyklary başyndan biri birinden tapawutly bolýar meselem pagta süýümiñ uzynlygy hatta gozañ içinde deñ bolmaýar ýüñ we ýüpek süýümlerde bu tapawutlar has aýdyndyr süýümler ilkinji işlenip bejerilende köp süýümler ýenede gysgalýar meselem arssalananda ýa da pagta süýümi çigitden aýyrylanda netijede uzynlyk süýümleriñ iñ gaty üýtgäp biljek häsiýetine öwürilýär eger ele süýümleriñ bir bölejigi alynsa onuñ içinde iñ kiçi mm hem de iñ uzyn süýümleri tapyp bolar süýümiñ görnüşine baglylykda iñ uly uzynlyk pagta üçin mm yüñ üçin mm ýüpek üçin mm ýetip biler eger bu bölejigiñ süýümleri uzynlyklaryna görä saýlanyp tertipleşdirilse göneldilse we uçlary bir tarapyndandeñleşdirilse nomerlik ştapel diagrammasy emele geler l süýümiñ uzynlygy eger her uzynlyk toparynyñ agramy hasaba alynsa agram esasly ştapel diagramma emele geler l süýümiñ uzynlygy bu diagrammañ egri çyzygy nomerlik diagramma garañda has ýokarda ýerleşỳär sebäbi uzyn süýümler gysga süýümlerden has agyr bolup diagramma has uly täsir edýärler agram esasly diagramma ýüplügiñ kese kesiginde süýümleriñ ýerleşmegini gowy beýan edýär şonuň üçin ony ýüplüge degişli hasaplamalarda ulanmak amatly nomerlik diagrammasy bolsa süýümleriñ düzümini gowy görkezýär ýagny onda gysga süýümleriñ mukdary anyk görünýär şonuň üçin nomerlik diagramma seredip süýümleriñ işleniş häsiýetleri barada baha bermek bolýar nomerlik we agram esasly diagrammalary özara şeýle gatnaşdyryp bolýar la ln s ln bu ýerde süýümleriñ materialyna baglylykda diagrammalaryñ esasy sany şekili bolup biler gönuburçlyk ştapel şekili diñe sintetik süýümler bilen mümkin bolup biler hemme süýüm deñ uzynlykly bolan üçin hiç hili uzynlyk üýtgemeleri ýok bular ýaly material kämil görünip bilerdi emma bu ýalñyş pikir materialyñ seyle deñligini soñuna ỳagny ýüplüge çenli saklap bolanok sebäbi süýümler egirme kärhanalarda işlenende gysgalýarlar aýratynda darak maşynda beýleki tarapdan egirme maşynlar birmeñzeş süýümleri işlemäge ýaramaỳarlar meselem çekim abzallarda deñ uzynlykly süýümler hersi aýry däl topar topar bolup süýşerler netijede önümiň düzgünsizligi ýokary bolar üçburçluk ştapel süỳümli materialy eýýäm işläp bolýar emma onuñ düzüminde juda köp gysga süýüm bolar çekim abzallarda süýümler hereket edenlerde gysga süýümleri gözegçilik astynda saklamak gaty kyndyr olar erkin hereket edip soñunda önümiň uly düzgünsizliklerine getirýärler soñ gysga süýümler ýüplügiñ içine gowy girmeýärler daşyna çykýarlar ýitýärler maşynlarda we enjamlarda galyndylary we tozgalary köpeldýärler sapagyñ daşyna çykyp duran gysga süýümleriñ uçlary ýüplügiñ tüýlüligini artdyrýarlar bu öndürijilik üçin iñ gowy ştapel görnüşi egri näçe tekiz bolsa şonça da gowy emma tekiz egri şekilli ştapeliñ bahasy köplenç gaty gymmata düşỳär ỳokary hilli çig malyň bahasy ỳokary bolỳar eger dürli uzynlykly süýümli materiallar ýalñyşlyk bilen garyşdyrylsa basgançakly ştapel egrisi emele geler edil göniburçluk diagramma meñzeşlikde süýümler topar topar bolup hereket ederler deňölçeglilige zyýanly täsir ediler ştapel diagrammalardan daşary fibrogramma hem ulanylýar ştapel diagrammada süýümler bir ujyndan deñleşdirilse fibrogrammada olar hiç tertipsiz çeninden bir çyzyk boýunça gysylýarlar ştapel diagrammada süýümleriñ tertipli bir ahyryndan deñ bolan ýagdaýda ýerleşmesi emeli döredilen bu ýagdaý durmuşda öndürijilik şertlerinde hiç haçan duş gelmez emma fibrogramma süýümleriñ silindrlerde gysylan ýagdaýyny gowy beýan edýär fibrogramma digital fibrograph atly abzalda gurulýar fibrogrammadaky uzynlyklar geçen uzynlyk ýaly kabul edilýär ýagny belli aralykdan soñ alanan uzynlyk ýaly inçelik hem süýümleriñ üç sany esasy häsiýetleriñ biridir inçelik ýüplükleriñ kese kesiginde näçe sany süýüm sygyp bilýändigine täsir edýär kese kesikde näçe köp süýüm bolsa şonça da berklik ýokary bolar ýüplügiñ kese kesiginde azyndan sany süýüm bolmaly ýöne adatça olaryñ sany ýüzden ýokary bolýar täze egirme usullaryñ hemmesi üçin kese kesikde bir ýüz sany süýüm rugsat edilen aşakky çägidir şonuň üçin geljekde süýümleriñ inçelik häsiýetiniñ ähmiýeti has artar süýümleriñ inçeligi şu aşakdaky hil görkezijilere uly täsir edỳär süýümler inçe bolanda üzülmeler azalýar ýüplüge bermeli towlaryñ sany azalýär umuman egirmekligiñ şertleri gowulanýar şonuň üçin ỳalpyldysy hem artar deň däl hilli süýümler garylanda bir zady ýatdan çykarmaly däl egirilende has inçe süýümler ýüplügiñ içinde merkeze golaý ýygnalýar gödek süýümler bolsa tersine daşynda ýüplügiñ ýüzüne golaý ỳygnalỳar eger ýüpek pagta wiskoza ýaly inçe süýümler gödek sintetik süýümler bilen garylsa çykarylýan ýüplügiñ häsiýetleri daşyndan sintetik önüme meñzär inçeligiñ ölçegi hökmünde süýümiñ diametri alynyp bilerdi emma dokma senagatda bu ölçeg ulanylmaýar sebäbi süýümleriñ kese kesigi tegelek däl we ony ölçemek gaty kyndyr adatça inçelik agramyñ uzynlyga bolan gatnaşygy ýaly kesgitlenýär berklik köplenç iň esasy häsiýet bolup durýar tebigatda süýümleriñ tükeneksiz görnüşi we sany bar emma olaryñ köpüsi dokma önümçilik üçin ýaramaýar sebäbi olaryñ berkligi ýeterli däl dokma süýüm üçin iñ kiçi berklik takmyn cn tex deñ bolmalydyr süýümler ýüplügiñ içinde tow arkaly birleşdirilýär şonuň üçin ýüplükler materialyñ berkliginiñ diñe ulanýarlar şeýlelikde ýüplügiñ iñ az berkligi takmyn cn tex deñ bolmalydyr ýüplügiñ berkligi süýümiñ berkligi bilen göni baglylykda üýtgeýär süýümleriñ berkliginiñ ähmiýeti geljekde artar sebäbi köne usullara garañda täze egirme usullaryñ köpüsi materialyñ berkligini has pes derejede ulanýarlar poliester poliefir poliamid ýüpek ýüñ poliesterden daşary hemme süýümleriñ berkligi çyglyga bagly muny önümçilikde we tejribehanalarda bilmek zerurdyr süýümiñ çyglygy amatly howa şertlerine we şol howada näçe wagt saklanýandygyna bagly bolỳar şonuň üçin dokma önümçilikde howa ỳelijiredilỳär kondisionerlenýär pagtañ zygyryñ we ş m süýümleriñ berkligi çyglyk bilen artýar wiskozañ poliamid süýümiñ ýüñüñ we ýüpegiñ berkligi bolsa çyglygyñ artmagy bilen tersine kiçelýär tekstil barada turkmence web site linkler okuw web site pagta barada ýüplük bu inçe çeýe berk we kesgitli uzynlygy bolmadyk jisimdir ỳüplügiň gurluşynyň esasy görkezijileriniň arasynda bu daşky görnüşidir ỳüplükleriň gurluşy gaty üỳtgeşik bolup biler şol üỳtgeşiklikler ỳüplügiň niỳetlenilişine görä ỳörite girizilip bilerler ỳöne köplenç olar işleniş usullaryna bagly bolỳar mysal üçin şu wagt ring ỳüplüge meňzeş ỳüplügi täze egirme usullar boỳunça öndürmek henizem mümkin däl şu wagta çenli ring ỳüplük nusga hökmünde standart ỳaly deňeşdirmeler üçin ulanylỳar ỳüplügiň gurluşy esasan çig mala egirme usulyna egirme ulgamyna egriji maşynyň sazlanyşyna towlulygyna we başgalara bagly ỳüplügiň gurluşy açyk ỳapyk uly göwrümli dykyz ỳylmanak gödek tüỳli ỳumşak gaty tegelek tekiz inçe ỳogyn we ş m boup biler ỳüplügiň gurluşy diňe daşky görnüşine täsir etmeklik bilen çäklenmeỳär ol elläniňde ỳakymlylyga berklige süỳnmekligine izolirleỳjilik ukybyna örtme güỳjüne garşylyk güỳjüne sürtülmä bolan garşylygyna boỳajylyk ukybyna süỳümleriň uzynlygyna toplanmaga ukybyna ulanmaklyga amatlylygyna we ş m ỳagdaỳlara täsir edỳär egirme usulyna baglylykda ỳüplügiň şeỳle tapawutly gurluşy bolup biler dürli egirme usullarynda ỳüplükleriň gurluş aỳratynlyklary hil görkezji ýüplügiñ hiline edýän täsiri egirijilik ukyby ýüplügiñ berkligi üzülmeler az bolýar has inçe ýüplükleri egirmäge ukyby ýüplügiñ berkligi we birsydyrgynlygy has gowy boýajylyk ukyby az galyndy has ýokary öndürijilik we birsydyrgynlyk has az üzülmeler bolýar ýüplükde süýümleriñ biri birine ýapyşyp bitewi saklanmagy ýüplügiñ daşky görnüşi süýümleriñ ýelmeşip saralmasy dykylmalar boýamakda meseleler ýüplügiñ ýalpyldysy ýüplügiñ daşky görnüşi ýüplügiñ nepsligi egirme şertlerine täsir edýär pagta üçin çyglyk amatly süỳümleriň kämil ỳerleşdirilişiñ tertibi süỳümleriň berkligini doly ulanmak üçin ỳüplüginiň daşky görnüşini gowylandyrmak üçin we ỳüplügi elläniňde ỳakymly bolmagy üçin süýümlerde şu şertleri döretmeli ondan soň ỳüplük öndürilende hiç ỳelimleỳji maddalar ulanylmasa süỳümleriň käbirleriniň spiral şekilli bolar ỳaly etmeli sebäbi ỳüplügiň ahyrky durnuklylygy we berkligi onuñ düzümindäki süỳümleriň ỳüplügiň içeri tarap edỳän basyşy bilen kesgitlenỳär şol ýagdaýy diňe tow bilen döredip bolỳar süỳümleriň ỳüplügiň içinde bir ỳerden başga ỳere göçmesi häsiỳetleri tapawutly bolan süỳümler ỳüplügiň içinde dürli ýerleşiş ỳagdaỳlaryny alỳarlar bir ỳerde ỳygnanmaklyk hadysasy köplenç çekimde bolup geçỳär şonda uzyn süỳümler köplenç önümiñ içinde süýşüp içräkde ỳerleşỳärler sebäbi olaryň sürtülmesi ỳokary bolỳar çekim bolup geçende olar öz sürtülme güỳji bilen çekime garşylyk berỳärler we önüm süýndürilende içräkde galỳarlar gysga süỳümler bolsa köplenç ỳüplügiň daşyna göçüp ỳerleşỳärler bu ỳagdaỳa süỳümleriň göçmesi bir ỳerden başga ỳere geçmegiñ hadysasy goşmaça täsirini edỳär çünki süỳümler sapagyñ içinde mydamada ilki başda duran ỳerlerinde galmaỳarlar daşky gatlaklardaky güỳçli süỳnen süỳümler beỳleki az süỳündirilen süỳümleri içine gysỳarlar göçmegiň ugry daşyndan içe we ters taraplara bolup geçer bular ỳaly göçme hadysasy elbetde ỳüplügiň emele gelmeginiň dowamynda kän ỳüze çykỳar ỳöne buña meñzeş ỳagdaỳ ỳüplük emele gelenden soň hem ỳüze çykyp biler haçanda ỳüplüge az güỳç bilen agram salynsa ỳagny ỳüplük bükülende süỳündirilende we şoňa meňzeş ỳagdaỳlarda ỳüplügiň içindäki süỳümler süỳündirilỳär bu bolsa olaryň göçmegine getirỳär meselem gysga süỳümler daşyna çykmaga ymtylỳarlar daşyna çykanlaryndan soň olar köplenç sürtülende bölünip aỳrylỳarlar ýitýärler käbir süỳümler ỳüplügiň içinde göçenlerinde öz spiral şekilli ỳerleşiş tertibini ỳitirỳärler süỳümler näçe gysga bolsalar we tertipsiz ỳerleşseler bu ỳagdaỳ has anyk ỳüze çykỳar ỳüplügiň içinde süỳümleriň göçmesi uzynlykdan başga maỳyşgaklyga gatylyga inçelige we eplenmegine baglydyr gysga gödek we gaty süỳümler ỳüplügiň içinden daşky gatlaklaryna çykỳarlar şol bir wagtda uzyn inçe we çeỳe süỳümler içine tarap hereket edỳärler gaty eplenen süỳümler köplenç daşky gatlaklarda ỳerleşỳärler sebäbi olar ỳüplügiň içine mäkäm birleşdirilmegine has uly garşylyk görkezỳärler süỳümleriň göçmesini garyndylar düzülende hökman hasaba alynmaly önüme berklik bermek aỳry süỳümlerden durỳan ỳüplügiň berkligini üpjün etmek üçin her bir süỳümiň berkligi başga süỳüme geçer ỳaly etmeli onuň iki sany ỳoly bar ỳelimlemek we tow bermek süỳümiň öz berkliginiñ doly ulanmagyny üpjün etmek üçin diňe ỳelimleỳji maddalary ulanmaly bolỳar bu usul meselem twilo prosesinde ulanylỳar ỳelimlemek üçin ỳelimi ỳa da ỳapyşdyryjy süỳümleri ulanmaly bu usuly diňe bazaryň kiçijik bir bölegi üçin niỳetlenen ỳüplükler öndürilende ulanylyp biler şonuň üçin süỳümlere tow bermek şu wagt hem geljekde berklik bermegiň esasy usuly bolup galar süỳümler towlananda süỳnỳärler we ỳüplügiň içine basyş edỳärler basyş ỳokarlananda süỳümleriň arasyndaky sürtülme güỳçleri köpeler netijede süỳümler ỳüplügiň içinde biri birine talaba laỳyk berk birleşdiriler emma önümiň içindäki süỳümler ỳelimlenip ỳapyşdyrylmasa her aỳry süỳümiň berkligi doly ulanylmaz ỳüplügiň içinde tow arkaly birleşdirilen süỳümleriň diňe berkligi peỳdalanylỳar towuň ugry çepe we saga edilip bilỳär towuň ugry z ỳa da s harpy bilen bellenilỳär gysga ştapel egirmede köplenç z towy ulanylỳar tow we berklik aỳry we kesgitli uzynlykly süỳümleri towlamak arkaly alynan sapagyň berkligi towuň ulalmasy bilen bilelikde ulalỳar towlaryň sany bilen ỳüplügiň berkliginiň arasyndaky aragatnaşyk aşakdaky nji suratda görkezilen suratdan görnüşi ỳaly egri çyzygyň aşakky böleginde berklik diňe typma sürtülme bilen saklanỳar ỳagny bu ỳerde sapak süỳündirilende süỳümler typyp açylarlar ỳapyşdyrma sürtülmesi egri çyzygyň ỳokardaky böleklerinde ỳüze çykỳar bu ỳerde süỳünme we basyş has ỳokary bolỳar şeỳlelikde has az sanly süỳüm biri biriniň üstünden typỳarlar has köp süỳüm üzülỳär bu ỳagdaỳ belli derejä çenli dowam edỳär şol derejä ỳeten ỳagdaỳynda her aỳry süỳümiň berkligi iň amatly şekilde ulanylỳar bu ỳerde bolýan towa kritiki tow diýilýär kritik tow derejesinden geçenden soň berklik pese düşüp başlaỳar çyzgydan görnüşi ỳaly şol iň ỳokary dereje c ỳagny kritiki tow ulanylýan çig mala baglydyr f berklik t m ỳüplügiň metrinde towlaryň sany co pagta üçin pes poliester adatça ỳüplüklere kritiki towdan azrak mukdarda tow berilỳär a örme trikotaž ỳüplügi üçin b eriş ỳüplügi üçin diňe krep ỳaly ỳörite ỳüplüklere kritiki towdan has uly mukdarda tow d berilỳär iň ỳokary berklik berỳän towuñ derejesinden pes towy saỳlajak bolmaly sebäbi olar ỳaly ỳokary berklik köplenç gerek däl beỳleki tarapdan önüme juda köp tow berilse ol gaty bolar egirme maşynyň öndürijiligi hem pese gaçar onuň sebäbi şu aňlatmadan çykỳar ỳüplügiň towy igiň aỳlaw tizligi aỳl min çykyş tizligi m min ikleriň tizligi häzirki zaman egirme önümçiliginde şonsuzam iň ỳokary derejede şonuň üçin towy köpeltmek üçin diňe çykaryş tizligi azaltmaly bolỳar netijede öndürijilik azalỳar tow berlende ýüplügiň uzynlygynyň we ininiň üỳtgemesi ỳüplüge tow berlende süỳümler beỳleki süỳümleriň daşynda spiral görnüşde bükülmeli bolỳarlar şonuň üçin süỳümler süỳünỳärler süỳümler süỳnende maỳyşgaklyk güỳçler olary öňki ỳagdaỳyna getirjek bolýarlar bu bolsa öňki ỳagdaỳyna gaỳtmagyna ymtylỳan süỳümlerde sapagyñ içine tarap ugrukdyrylan basyşy döredỳär içere bolan basyş ỳüplügiň merkezlerinde has ỳokarydyr ol süýümleriñ güỳçli gysyşyna we ỳüplügiň ỳokary dykyzlygyna sebäp bolỳar gysyjy güỳçler ỳüplügiň diametriniň kiçelmegine getirỳär diametr bolsa towa ters proporsional bolỳar süỳümler ỳüplügiň ok ugruna görä ỳapgyt ỳerleşen we güỳçli gysylan ýagdaýda bolandygy üçin ỳüplügiň uzynlygy hem kiçelỳär egirme prosessiň dowamynda ỳüplügiň uzynlygynyň gysgalmak hadysasyna towdan gysgalma ukrutka twisting in aỳdylỳar bu ỳerden çykarylỳan ỳüplügiň uzynlygy hiç haçan egriji maşynyň çykaryş tizligine metr minutda deň bolmaỳar towdan gysgalma derejesi çig mala we towlaryň sanyna baglydyr towuň aňlatmasy süỳümler ỳüplügiň içinde spiral şekilli ỳerleşdirilip oka görä belli ỳapgytlyk burçy bilen gyşararlar ỳüplügiň içindäki towly süỳümiň ỳapgytlyk burçy näçe ỳokary bolsa şonçada berklik ỳokary bolar bu ỳerden şeỳle gatnaşygy alyp bolar bu ỳerde towuň koeffisiỳenti ỳüplügiň nomeri towuň koeffisiỳenti we nomeri biri birine gabat gelmeli dürli ölçeg ulgamlarda tapawutly görkezijiler ulanylỳar meselem iňlis we metrik nomerler teks ulgamlary üçin degişlilikde e m t ulanylmaly tekstil barada okuw web site link edebiýatlar references süỳümleriň görnüşleri boỳunça toparlara bölünişi süỳümiň süỳünmesi uzalmasy we elastikligi süỳümiň arassalygyny kesgitlemekligi öwrenmek himiki maddalar şireligi süỳümiň ỳetişikligi süỳümleriň egirmä edỳän täsirine baha bermek esasy maglumatlar süỳümleriň görnüşleri süýüm bu inçe çeýe berk we dokma önümlerini taýýarlamaga ýaramly bolan jisimdir egirme önümçiliginde süýümler öz uzynlygyna görä iki sany uly topara bölünýär gysga ştapel süýümler uzynlygy mm den kiçi bolan süýümler pagta uzyn ştapel süýümler uzynlygy mm den uly bolan süýümler ýüñ himiki süýümler hem de ýüpek galyndylardan alnan süýümler öz kesgitli kesilen uzynlyklaryna baglylykda gysga ştapelli we uzyn ştapelli bolup bilerler dünýä boýunça esasy süýümleriñ öndürilişi million ton nji ýylda jemi himiki süýümler şol sanda emeli sellýulozaly ýüñ ýüpek süýümleri gelip çykyşy boýunça görnüşleri süýümleriñ görnüşi tebigy süýümler himiki süýümler ösümlik haýwanlardan alnan mineral emeli sintetik süỳümiň süỳnmesi uzalmasy we elastikligi ýüplügiñ uzalmasynyñ sany ýoly bar hemişelik plastik uzalma süýündirilenden soñ süýümler öñki ýagdaýyna gaýtmaýarlar elastik uzalma süýündirilenden soñ süýümler öñki ýagdaýyna gaýdýarlar üzülme uzalmasy süýümiñ üzülýänçä çenli ýetip bilýän iñ uly uzynlygy ol öz içinde durnukly hem elastik uzalmalaryñ ikisini hem jemleýär uzalmany başlangyç uzynlykdan görnüşinde añladýarlar elastik uzalma dokma önümler üçin örän wajypdyr sebäbi elastiklik häsiýeti bolmadyk önüm ulanylyp bilmez çüñki uly agram salynanda mysal üçin tirsek we dyz ýaly ýerlerde dokma önüm öz durkuny üýtgetmäge deformirlenmäge soñ bolsa öñki durkuna gaýtmaga ukyply bolmalydyr önümçilikde işlenende süýünmeklik häsiýeti dokma önümler üçin gerek bolup durýar eger ýeterli süýnip bilmeseler olar ýüklenýän agrama garşy durnukly durup bilmezler şonuñ üçin süýümiñ uzalmasy azyndan aýna süýümleriñki ýaly we ondan ýokary bolmalydyr ýüñ önümler nah önümlere garañda az ýygyrt bolýarlar sebäbi ýüñüñ uzalmasy has uly käbir süýümleriñ uzalmasy ýüñ ýüpek köp dokma önümler üçin artykmaç uly uzalmasy hem gerek däl olar egirme kärhanalarda işlenende esasan çekim işlerden geçenlerinde belli kynçylyklary döredip bilerler ýöne sport geýimler hem de şu wagt moda bolan gowy süýünýän streç önümler üçin uly uzalma gowy häsiýetlidir süýümlere uly süýünme agramlar salynanda olaryñ berkligine de uzalmasyna da ýokary talap bildirilýär şonuň üçin berklik bilen uzalma özara berk baglanşykly bu özara gatnaşygyny agram süýünme diagrammasynda süýündirme güýjüniñ üýtgemegi bilen uzynlygyñ üýtgemesi görkezýärler her süýüm üçin mahsuz bolan öz agram süýünme çyzygy bar dürli hilli süýümler garyşdyrylanda garyndynyň içine goşulýan süýümleriñ süýünme häsiýetleriniñ meñzeş bolmagyna gaty uly üns bermeli gatylyk süýümleriñ gatylygynyñ aýlanma togalanma towlanma ýaly hereketlerde uly ähmiýeti bar juda gaty süýüm ýokardaky agzalan hereketlere kynlyk bilen uýgunlaşyar meselem eger süýüm ýüplügiñ içine gowy birikdirilen bolmasa onuñ uçlary daşyna çykarlar tüýlüligi artdyrylar käbir süýümler gaçyp ýiterler ýeterli gatylygy bolmadyk süýümleriñ çeýeligi hem gowy bolmaz olar deformirlenenden soñ öñki ýagdaýyna gaýtmaýarlar we olaryñ uzynlygyna garşylygy kiçi bolýar köp halatlarda bu ýagdaý nepslere ýagny süýümleriñ bulaşyp çolaşmagyna düwünleriñ emele gelmegine getirýär süýümleriñ gatylygy süýümleriñ gurluşyna hem de süýümiñ uzynlygynyñ we süýümiñ inçeliginiñ özara gatnaşygyna bagly süýüm näçe gysga bolsa şonça da ol gaty bolar gatylygyñ ölçeg birligi hökmünde şeýle görkeziji ulanylýar inçeligiñ gatnaşygy süýümiñ uzynlygy süýümiñ diametri ýüplük emele gelende süýümler bükdürilmeli bolýar şonda inçelik gatnaşygy süýümleriñ ahyrda ýüplügiñ kese kesiginde nirede ýerleşjekdigini kesgitleýär inçe we ýa da uzyn süýümler merkezde gödek we ýa da gysga süýümler ýüplügiñ daşky gatlaklarynda süýümiñ arassalygy peýdaly süýümlerden daşary çig malyñ düzüminde dürli görnüşli özge maddalar saklanýar mineral maddalar gum çäge tozan daş ösümlik maddalar agaç bölejikleri ýag ýelim we deri esasan ýüñ we ýüpek ýaly haýwan süýümlerde bolýar süýümleriñ bölekleri dargan süýümleriñ bölejikleri olar iñ soñunda tozana öwürilýär başga özge maddalar egirme kärhanalarda pagtadan çykýan dürli özge maddalar pagta çigidiñ bölejikleri darak maşyndan çykýan maýda hapalar özge maddalar önümçilikde uly kynçylyklary döredýärler demir bölejikler ýangyna getirip bilýärler enjamlary zaýalaýarlar meselem darak maşynyñ garnituralaryna zeper ýetirýärler matanyñ bölekleri we gaplaýjy materiallar ýüplügiñ içine özge ýa da sintetik polipropilen süýümleri düşürüp bilýärler bu bolsa ýüplügi öz niýetlenen maksadyna laýyk bolmajak ýagdaýyna getirip biler ösen ýurtlaryñ egirmeçileriñ öñünde şu gün duran iñ erbet meseleleriñ arasynda özge süýümler bolup durýarlar ösümlik maddalar çekimde kynçylyklary döredýärler ýüplügiñ üzülmegine önümiñ daşky üstüniñ hapa görünmegine darak garnituralaryñ dykylmagyna we ş m ýagdaýlara getirip biler mineral maddalar hapanyñ çöplenmegine maşynlaryñ işçi bölekleriñ iýilmegine we sürtülmegine bu ýagdaý rotor egirmede has aýdyň bolýar we ş m ýagdaýlara getirip biler süýümiñ içindäki özge sintetik süýümler özge maddalar mydamada uly mesele bolup durýardylar emma soñky ýyllarda bu mesele has ýiti duýulyp başlady häzirki zaman ýokary öndürijilikli işleniş usullar ulanylanda meselem öñden boýama güýçli pagta arassalama maşynly ýygym gödek saklanyş täze gaplaýjy maddalar has köp hapa döreýär täze egirme usullar bolsa özge maddalara örän çydamsyzdyr çig mala baha berlende özge maddalaryñ mukdary hökman hasaba alynýar himiki maddalar şireligi pagta süýümlerde şireleýän maddalar saklanýar olar esasan gowaçanyñ mör möjekleriñ bölüp çykarýan maddalary şireleýji maddalary şeýle tertipleşdirip bolar mör möjekleriñ bölüp çykarýan maddalary bakteriýalaryñ önümleri ösümlik maddalar nektar şem şire we sok çigit ýagy pagta arassalananda sintetik maddalar defoliantlar dökünler himikatlar pagta ýygýan maşynlaryñ ýagy şireli pagta köp ýagdaýlarda şireli maddalar gantyñ bir topary bolup durýar fruktoza glýukoza saharoza şire maddalar ösümliklerde ýaşaýan mör möjeklerden ýa da ösümlikleriñ özünden bölünip çykýar bu şireleriñ pagtadaky mukdary we goýulygy köp bolsa süýüm ýelmeşip durar ýöne önümçilikde şire süýümleriñ ýelmeşip durmagy göni mukdara bagly däl pagta saklananda mikroorganizmleriñ fermentleri şire maddalary dargadýarlar bu hadysa çyglyk ýokary bolanda has çaltýaşar ýöne önümçilik meýdanyñ özünde howanyñ çyglygy tersine pes derejede saklanmaly süýümiñ ýetişikligi bu pagta süýümler üçin möhüm häsiýetdir ýetişiklik görkezijisi pagta süýümiñ diwarlarynyñ galyñlygyna bagly süýüm ýetişen diýilip hasaplanýar haçan da öl süýümiñ diwarynyñ kese kesiginiñ tutanda ýetişmedik haçan da tutanda we öli haçan da den az meýdany tutanda doly bişip açylan pagtañ gozasynda hem takmyn ýetişmedik süýüm bolup biler şonuñ üçin pagtada mydama da ýetişmedik süýümler bolýar ýöne olaryñ mukdaryny bilmek zerur ýetişmedik süýümler ýeterli berk we gaty bolmaýarlar olar şu meselelere getirip bilýärler ỳüplügiñ berkligiñ pes bolmagyna nepsleriñ döremegine gysga süýümleriñ köpelmegine üýtgeşik boýalýarlar agyr işlenýär esasan darak maşynda nepsler neps bu süýümleriñ kiçijik bulaşyp çolaşan ýeri ýa da düwünjagazy olar esasan pagtada bolýarlar nepsleriñ iki görnüşi bolýar süýümli neps ol diñe süýümlerden durýar hem de çigit gabyk neps onuñ içinde çigit gabyk ýa da ýaprak bölejikler bolýarlar iñ köp duş gelýän görnüşi süýümli nepsdir onuñ düzümine esasan ýetişmedik ýa da öli süýümler girýärler şeýlelikde neps mukdary ýetişiklik derejesi bilen berk baglanşyklydyr ondan başga nepsleriñ mukdary inçelige eksponenta şekilli bagly bolýar has inçe süýümleriñ gatylygy gödek süýümleriñkiden pesdir şonuñ üçin inçe süýümler nepsi has añsat emele getirýärler nepsiñ mikroskop astynda görnüşleri we esse ulaldylan darak maşynda tapylan nepsler işleniş usullaryñ hem uly täsiri bar pagtanyñ düzüminde meýdanlarda ýetişen wagty hiç neps bolmaýar olar pagta maşyn bilen ýygylanda jinlerde arassalananda döreýärler has köp mukdarda neps tüýtme arassalama bölüminde ýüze çykýar darak maşyn neps mukdaryny ýeterli derejä peseldýän ilkinji maşyndyr darak maşynlarda nepsler aýrylanok da esasan gönelip düzelýärler neps ýüplügiñ daşynda galyñ ýer bolup durýar bu önümçilikde kynçylyklary döredýär soñ nepsler ýüplügiñ beýleki ýerlerinden tapawutly boýalýar we ahyrky çykýan dokma önümiñ daşynda anyk görünip durýarlar ýüpek önümlerde nepsler ýüpek süýüm uzynlygyna bölünende fibrillýasion hadysasy ýüze çykýar bölünip bulaşan süýümler soñ önümiñ üstünde kiçijik nokat ýaly görünýär olar boýagy kadalaýyk alyp bilmeýärler we ýüpek matanyñ üstünde nokat görnüşinde çykýp durýarlar süýümleriñ egirmä edýän täsirine baha bermek süýümleriñ görkezijileriniñ ýüplügiñ görkezijilerine edýän täsiri ýagdaýa görä üýtgäp biler olaryñ ähmiýeti her aýry egirme usulynda we ulgamynda aýrydyr aşakda adaty we täze egirme usullar üçin süýümleriñ täsirine bahalar berlen berlen görnüşli ýüplük üçin süýümleriñ häsiýetleriniñ ýüplügiñ häsiýetlerine täsir edişi nji orunda iñ möhüm täsir ediji häsiýetler nji orunda iñ az hakyky tebigy ýüpegi emeli ýüpekden tapawutlandyrmak gaty kyn diýen pikir giñ ýaýrandyr hakykatdan ýüpegiñ hakyky tebigy ýa da hakyky däldigini bilmek üçin ýönekeý spiçka ýa da zažigalka ýeterlidir çig malyñ düzümi gyzyklandyrýan matasyndan bir näçe sapagy soguryp almaly we seresaplyk bilen olary ýakyp görmeli şol pursat olary ysgamaly ýakylan ýüpegiñ ýanan ýüñe ýa da dyrnaga meñzeş ysy bar ýüpege tapawutlylykda ýananda wiskoza ýakylan kagyzyñ ysyny çykarýar poliester poliefir bolsa diñe ereýär ýanan ýüpegiñ külini edil kömüri ýaly elde mynjyradyp ýazmak bolýar islendik mata satýan dükanynda şular ýaly barlagy geçirmäge mümkinçilik berilýär ýabany ýüpek köplenç tussah ady bilen satylýar antheraea mulitt görnüşli ýüpek gurçugy tut agajyň ýerine dub agaçda ýaşaýar ýabany ýüpek dub agaçda ösýän ýabany ýüpek gurçugyñ pilesinden daralyp aýyrylýar şonuñ üçin ol ýüñe ýa da zygyra has meñzeýär dub agaçlaryň ýapraklaryndan ýabany ýüpek gurçugy düzgünsiz we gödek süýümi çykarýar bu süýümi agartmak we boýamak agyr dubuň ýapragynda tanin maddasy bolan üçin ýabany ýüpegiň goňurrak reňki bar ony köplenç şol durşuna tebigy reňkli sapak görnüşinde ulanýarlar örän seýrek ýagdaýlarda boýaýarlar standart ýabany ýüpek sapagy sany pileden edýäler onuň inçeligi ortaça denýe bolýar ýabany ýüpek adaty ýüpekden az öwüşgenli sebäbi onuň ýelimi aýyrylýar ýabany ýüpekden edilen matalar has çydamly bolýar gowy ýuwulýar olaryň bahasy bolsa boýalan arassa ýüpek mataňkydan has arzan ýabany ýüpekden edilen matalaryñ arasynda raja şantuk tussah we pongee görnüşleri meşgur w klein short staple spinning series bülent gemici pamuk iplikçiligi ders kitab bornova izmir kompýuter wiruslar we ogry programmalar wiruslaryň howpy köplenç çişirilip görkezilýär köp wiruslar kompýutere uly zyýan ýetirip bilmeýärler olar diňe kä wagt özüni bildirýäler we köpelip biderek ýer tutýarlar öňki zamanalarda çykýan wiruslar köplenç özüni has erbet bildirýärdi kompýuteri işlemez ýaly edýärdiler ýa da mydama bir habar çykaryp durýardylar meselem i love you olary ýönekeý höwesjeňler we öwrenjeler ýazýardylar şu wagt çykýan wiruslary köplenç professionallar ýazýarlar olar özüni kän bildirenoklar maglumat ogurlaýarlar ýa da başga keseki adama öz kompýutere control etmäge ýol berýäler malware antiwirus kompaiýalar özleri gizlinlikde wiruslaryň köpüsini döredýärler diýen pikir bar arassa antiwirus programma aslynda diňe wiruslara garşý göreşýär firewall programmalar diňe ogry programmalara malware we hakerlere garşy göreşýär meşgur uly antiwirus programmalar üç bölege bölünýärler hemişelik barlaýjy kompýuteriň açýan we işleýän faýllaryň ählisini barlap durýar internet barlaýjy web saýtlary we email barlaýar skaner diňe kompýuteriň görkezilen ýerini diski usb barlaýar soň öçýär antiwirus programmalaryň aralarynda uly tapawut ýok iň möhüm zat olar täzelenen soňky obnowleniýe update bolmaly köne obnowleniýesi bolan antiwirus täze çykan wiruslary tutmaýar eger kompýuter internete çatylmadyk bolsa tanyşlardan täze antiwirus bazasyny alyp antiwirusy aýda bir gezek täzeleseň ýeterlidir kä bir antiwiruslar kompýuteriň ähli zadyny barlaýarlar emma agyr işleýäler prosessoryň güýjüni köp alýarlar kasperskiy norton öýde ýeňil we çalt işleýän antiwiruslary ulanmak amatly dr web nod internetden mugt we oňat hilli antiwiruslary alyp hem bolýar avg mundan başgada ähli antiwiruslaryň kiçeldilen skaner görnüşini mugt alyp bolýar skaner täzelenip bilmeýär şonuň üçin ol wagt bilen köneleşýär köp ökde kompýuterçler antiwirusy asla ulananoklar ýa da ony öçürip goýýarlar antiwirus kompýuteriň tizligini gowşadýar şonuň üçin ony diňe başga ýerden gümana disk açaňda ýa da internete gireňde açmak amatly kompýuteriň özüni bolsa hepdede bir iki gezek skaner bilen barlatmak ýeterlidir link cd dvd usb hd etc maglymat saklamak üçin ulanylýan serişdeler cd r cd rom mb iň amatly sebäbi arzan iň ygtybarly sebäbi köp ýyla gidýär ýyla çenli hemme ýerde ulanylyp bilýär dvd r mb örän amatly sebäbi arzan we cd r deňeşdireňde has köp maglumat sygdyrýar köp ýyla gidýär emma kä bir ýerlerde ulanylyp bilenok cd rw we dvd rw ýazylyp pozulyp bilner emma gymmat we köp ýerde ulanylyp bilmeýär olaryň ýerine arzan cd r we dvd r diskleri ulanmak has amatlydyr usb flash fleshka mb kiçijik we ýeňil ýazyp pozup bolýar emma gymmat we köp ýyllap maglumat saklamaga kän bir ýaranok aňsat zaýalanyp bilýär hard disk hd mb ýazyp pozup bolýar iň köp maglumat sygdyrýan serişde her kompýuterde hökman bar emma aýratyn usb görnüşinde hem ulanyp bolýar kä wagt hd döwülýär ýa da zaýa bolup çykýar şonuň üçin olarda saklanýan maglumatlary hökman cd ýa da dvd kopiýa edip geçirmeli floppi disk mb iň ýaramaz serişde ýazyp pozup bolýar emma derrew sandan çykýarlar floppi we usb diňe wagtlaýyn faýllary saklamaga ulanulmaly köp wagta arhiw saklamak üçin ulanmak howply maglumatlar ýitip bilýäler kompýuter video öňki asyryň njy ýyllaryna çenli wideomontažy diňe wideoplýonkanyň üstünde professional gymmat enjamlar bilen geçirmek bolýardy we ol gaty çylşyrymly we kyn iş bolupdyr digital video ýagny kompýuterde ulanylýan elektron görnüşli wideo has ýaýrandan soň wideoklipleri kompýuterde işlemek mümkin boldy indi kompýuterler has arzanlandan soň we olaryň güýji köp esse artandan soň wideomontažy öýde hem edip bolýar kompýuterde ulanylýan dürli we köp sanly wideo formatlary bar köp formatlar ýitgili ýagny olar başlangyç wideonyň ululygyny gysyp kiçeldýärler kompressiýa edýärler emma şonda onuň hili belli derejede ýitýär kä bir formatlar bolsa ýitgisiz ýagny olar asyl wideonyň hilini üýtgetmeýärler emma köp ýer tutýarlar soňky wagtlar high definition hd ýagny ýokary razreşeniýe bolan örän gowy hilli wideo formatlar meşgur bolýar hd görkezýän telewizorlaryň satylyşy ösen ýurtlarda barha artýar esasy wideo formatlar mpeg mpeg mpg ir çykan ýitgili format köp ýer tutýar suradyň hili vhs wideokassetalaryňky bilen deň orta we pes derejede videocd şol formatda ýazylýar dat adatça mpeg wideo disklere ýazylanda döredilýär mpeg köp ýer tutýan format suradyň hili azajyk ýitýär dvd video we sputnik tv niň formaty mpeg mp soňky çykan az ýer tutýan format suradyň hili wideoklipiň niýetlenişine laýyklykda dürli bolup bilýär pesden örän ýokara çenli şu wagt çykýan wideopleýerleriň köpüsi we mobil telefonlary mpeg okap bilýärler uick time mov tutýan ýeri we hili ortaça mobil telefonlarda we internetde streaming video köp ulanylýar real media rm uick time meňzeş format az ulanylýar vob orta hilli format flv internet streaming video we flash animasiýasy bilen giňden ulanylýan format örän az ýer tutýar suradyň hili pes we orta youtube we başga da köp internet wideo flv görnüşinde görkezilýär windows media video wmv asf bu format bilen kompressiýanyň ýokarda agzalan ähli görnüşlerini diýen ýaly edip bolýar avi islendik kompressiýany edip bilýän giň ýaýran format ýitgisiz wideo edip bolýar emma şonda köp ýer tutýar kameralardan kompýutere wideo geçirmek üçin giňden ulanylýar mp şu wagt öräň meşgur format ol wideo gowy gysýar şol bir wagtda hilini gowy saklaýar dürli hilli wideo formatlar we standatlar mp laýyk gelýär mp formatyň öz gereginde başga birnäçe görnüşi bar divx mpeg dvd video bilen meňzeş hili üpjün edýär emma tutýan ýeri azyndan iki esse az bolýar xvid divx bilen meňzeş h iň soňky çykan meşgur hd standart örän ýokary hilli we wideofaýllary oňat gysýan format ýöne köpräk ýer tutýar kompýuter wideomontažy non linear video usulynda edilýär non linear video montaž wideoklipde her kadr bilen aýry işläp bilýän wideomontaž eger ýörite güýçli wideokarta we kompýuter bar bolsa köp wideomontaž programmalaryň kömegi bilen non linear wideo ýasap bolýar iň öňdebaryjy wideomontaž prgrammalar avid adobe premiere ulead video studio we apple s final cut pro lightworks sony vegas media bular bilen professional kino we tv wideomontaž edip bolýar iň güýçli we kinostudiýalarda giň ulanylýan programmalar avid we final cut pro başga da meşgur emma has ýönekeý wideo programmalar movie maker her windows kompýuterde bar imovie her mac kompýuterde bar nero ultra gear video muvee technologies muveenow autoproducer pinnacle systems mediasuite türkmenistanda meşgur virtual dub meşgur mugt programma ýagny open source software bulary öýde ulanmak amatly bolar ulead video studio hem professional hem ýönekeý öý wideomontažy üçin gowy ýaraýan programma ony öwrenmek aňsatdyr wideomontaž programma kompýuterde dürli wideo yzygiderlikleri bilen işleşýän programmadyr ýönekeý düşündireňde bu programma wideoklipleri surat meselem jpeg görnüşinde saklanýar ýagny aslynda wideolaryň özleri üýtgedilenok da olaryň jpeg surat kopiýalaryň üstünde iş geçirilýär bu suratlar bilelikde alynyp kesilip birleşdirilip ulaldylyp kiçelip aýlanyp we başga da dürli effektler goýulyp bilner wideomontaž programmalar belli derejede audiomontaž audiofaýl kesmek birleşdirmek sesini üýtgetmek işi hem edip bilýäler wideomontaž programmanyň iş ýeri şu esasy bölümlerden ybaratdyr wagt hatary timeline ähli wideolar sazlar we suratlar şol timeline hatarynda goýulýar we olar bilen iş geçirilýär hatar slide show power point yzygiderlige gaty meňzeýär hataryň wagt lineýkasy bar onuň masştabyny ulaldyp kiçeldip tutuş proýekt ýa da diňe onuň aýry bir kiçijik bölegi görüner ýaly sazlamak bolýar wideo saz surat aýry aýry gatlarda ýerleşdirilýär iň güýçli programmalar adobe premiere final cut pro avid şol gatlaryň we ondan hem köp sany bilen işläp bilýärler ýönekeý movie maker bolsa meselem diňe bir gaty bilen işlä bilýär kitaphana library biblioteka proýekt üçin gerek wideo surat we audio faýllaryň ýerleşýän ýeri gerek wagty olar aňsatlyk bilen tapylyp we timline hatara geçirilip bilner preview window project montaž edilen tutuş proýekti görkezýän ekran montaž dogry gidýändigini barlamak üçin amatly source window videoklip proýektiň şu wagtky işlenilýän bölegi timeline hatarynda bellenen aýry klip trim window klipleri kadr kadr alyp işledýän ekran kä bir programmalarda meselem ulead video hem preview hem source bilelikde görkezýän diňe bir ekrany bolýar şonda ekranyň gapdalynda project we videoklip geçirýän knopkalary bolýar wideoklipiň ýa da suradyň üstünde dürli effektleri goýup bolýar ak gara etmek sahypa ýaly geçirmek reňkini üýtgetmek üstünden bulut geçer ýaly etmek we ş m capture diýmek bu daşyndan meselem wideokameradan wideony kompýuteriň içine geçirmek diýmek köp wideomontaž programmalaryň capture funksiýasy bar ýagny olar kameradan göni programmaň içine wideo tutup geçirmäge we onuň üstünde işlemäge mümkinçlik berýärler proýekt taýýar bolandan soň ony share ýa da export edýäler ýagny belli bir saýlanan meşgur wideo format görnüşinde diske geçirýärler kodek bu signaly bir görnüşinden başga bir görnüşine geçirýän programma ýa da enjam wideo kodek köplenç wideo kompressiýa edýär kompỳuter ulanmak kompýuterde grafika iki topara bölünýär kompýuterde ýasalan d suratlaryň sany görnüşi bar raster piksel diýilýän nokatlardan durýan surat wektor geometriki şekillerden çyzyk töwerek dörtburçluk we ş m durýan surat bezýe egri atly egri çyzyklardan ýasalýar raster suratlaryň ustünde dürli sazlamalary we effektleri amala aşyryp bolýar reňkini we ýagtylygyny üýtgetmek tutýan ýerini kiçeltmek kesmek pozmak we birleşdirmek montaž etmek surada dürli effektleri goşmak raster suratlary her hili edip sazlamak we montaž etmek üçin iň güýçli programma bu adobe photoshop başga meňzeş programmalar corel draw photo paint fireworks free hand we paint iň ýönekeýi her windows kompýuterde bar raster suratlary hakyky durmuşdan alnan çylşyrymly suratlar üçin ulanmak amatly meselem fotosuratlar rasteriň ýetmezçilikleri köp ýer tutýar diskde surat ulaldylanda onuň hili peselýär wektor suratlary ýönekeý şekiller çyzgylar shemalar bezeg nagyş suratlar üçin ulanmak amatly meselem enjamlaryň ýa da jaýlaryň çyzgylary kartalar emblema upakowka çagalar üçin surat wektoryň gowy taraplary surat ulaldylanda onuň hili üýtgemeýär eger surat ýönekeý bolsa ol örän az ýer tutýar wektor çyzgylary çekmek ýeňil suradyň aýry böleklerini we ölçeglerini özgertmek ýeňil wektor suratlary ýasamak üçin iň meşgur programma bu coreldraw onuň bilen hem ýönekeý suratlary hem tehniki çyzgylary ýasamak amatly inženerçilikde ulanylýan tehniki çyzgylary ýasamak üçin köp ulanylýan standart programma bu autocad jaýlary kartalary shemalary we maşynlary çyzmak üçin giň ulanylýan programmadyr wektoryň ýetmezçlikleri surat çylşyrymly bolsa wektor has köp ýer tutup başlaýar wektor suratlary köp ýerlerde programmalarda ulanyp bolanok suratlaryň kompýuterde ulanylýan dürli görnüşleri electron formatlary bar iň meşgur formatlar şular olar öz içine hem d hem d grafikany hem jemleýärler animasiýa edip bolýar shrek ýaly multfilmler kino speseffektler we klipleriň kä bir bölekleri şol programmalaryň kömegi bilen ýasalýar tehnikada we ylymda modelirlemek işleri üçin hem giňden ulanylýar resolution ýa da razreşeniýe suradyň ýa da ekranyň bir inch sm uly ýere sygýan nokatlaryň pikselleriň sany ppi pixels per inch gysgaça razreşeniýe näçe ýokary bolsa şonça da kompýuterde görkezilýäň şekiliň dürslügi aýdynlygy jikme jikligi artýar monitoryň razreşeniýesi kompýuteriň ekranynda sygýan iň ýokary piksel sany adatça monitoryň iň ýokary razreşeniýesi saýlananok da ol pesräk edip alynýar meselem monitoryň iň ýokary razreşeniýesix bolsa alynýar x pes kompýuterlerler üçin pentiumii ýa da x ortaça kompýuterler üçin pentium iii iv professionallar ýagny dizaýnerler has ýokary razreşeniýeleri ulanýarlar ekranyň razreşeniýesi ulaldykça suradyň hili gowylanýar emma suradyň aýry düzüji bölekleriň ululygy kiçelýär eger surat juda uly razreşeniýe bilen alynsa onuň tutýan ýeri ulalýar we ony işlemek agyr bolýar surat skanerden we printerden geçirilende ppi ýerine oňa meňzeş bolan dpi sm kagyzda nokat sany görkezjisi ulanylýar suratlaryň şu dpi we ppi ululyklary köp ulanylýar razreşeniýe diňe ppi sm de piksel sany bilen däl suradyň jemi piksel sany megapiksel ululugy bilen hem aňladylyp bilýär megapiksel mp bu million piksel ýagny monitoryň ýa da suradyň öz içine jemleýän nokat sany fotokameralar üçin megapiksel kameranyň surat alýan sensorlaryň sany bu esasy görkezjidir eger kamera megapixel bolsa onda onuň sensory bar diýmek kameraň mp juda ýokary edilip goýulmaly däl ýogsa foto juda köp ýer tutar hiliň artyşy bolsa kän bildirmez suratlar reňk model görkezijisine görä iki esasy topara bölünýäler rgb gyzyl ýaşýl gök sany reňklerden gurulýar ekran internet we öý printerler üçin gowy ýaraýar cymk mawy sary gyzyl gara sany reňklerden gurulýar ýokary hilli neşirýat üçin gerek bolýar suradyň reňkiniň baýlygy her pisele düşýän bit bilen häsiýetlenýär öý üçin monitoryň bit reňk highcolor ýeterlidir has ýokary bit bit çenli reňkler köp adamlaryň gözeri üçin tapawut bildirmeýärler olar diňe neşirýat we professional dizaýn üçin gerek kompyuter barada dusunje kompỳuter ulanmak it bilim tagtabit gan sorujy hojalyk mör möjekleriniň has giňden ýaýran görnüşidir ol ýarymgatyganatlylar otrýadyna degişlidir otrýad müň töweregi görnüşi öz içine alýar tagtabitiň gyzylymtyl goňur reňkli mm uzynlykda gür gyljagazlar bilen örtülen ýapbaşyk bedeni bardyr garamtyl sarydan başlap goýy goňur reňkli hitin örtügi bardyr kellesiniň öň tarapynda dokumany deşmäge hem de gan sormaga ukyply tumşujak çykyp durandyr onuň ýokarky we aşaky äňleriniň sünjülýän bütewi murtjagaz ýaly görnüşi bar we olar iki sany kanaly emele getirýärler giňi gany kabul etmek üçin we dary çakylan ýere tüýkülik dökmek üçin olar parazitizm zerarly ganatyndan mahrum bolan ganatsyz mör möjeklerdir tagtabitler ýakymsyz ýörite ys ýaýradýarlar ganatynyň ýokdugyna garamazdan tagtabitler ýeňil agramlarynyň we ýasy bedenleriniň kömegi bilen potologa we diwarlara dyrmaşyp şol ýerden aşaklygyna bökmek arkaly howanyň üsti bilen hem geçmäge ukyplydyrlar polşanyň baýdagy polşanyň milli baýdagy iki sany deň ululykdaky gorizontal zolakdan durýar ýokarky zolak ak we aşakysy gyzyl baýdagyň taraplarynyň gatnaşygy in uzynlyk şeýle de polşanyň döwlet baýdagynda ýokarky zolagyň ortarasynda gerb ýerleşdirilendir polýaklar ozaldan bäri orta asyrlarda ýüzüne ak bürgüdiň suraty çekilen gyzyl baýdak ulanypdyrlar şeýle baýdagyň astynda korol wladislaw ýagaýlonyň polýak goşuny njy ýylda grünwald söweşine gatnaşypdyr sigizmund iii wazanyň baýdagy üç zolakdan ýokarky we aşaky gyzyl we ortada ak ybarat bolupdyr wladislaw iv we ýan ii kazimiriň baýdaklary dört zolakdan ybarat bolupdyr ýokardan birinji we ikinji gyzyl ýokardan ikinji we dördünji ak ol baýdaklarda döwlet gerbi ýerleşdirilipdir awgust ii güýçliniň dolandyran döwründe polýak ulanlarynyň tuwulgalaryna ak lentalar berkidilipdir dörtýyllyk seým gyzyl ak lentalar peýda bolupdyr milli baýdak resmi taýdan nji ýylyň nji fewralynda seým tarapyndan tassyklanyldy gyzyl ak baýdaklar we lentalar xix asyrdaky milli gozgalaňlaryň simwoly hökmünde ulanylypdyr nji ýylda polşanyň garaşsyzlygy dikeldileninden soňra gyzyl ak baýdak njy ýylyň nji awgustynda milli baýdak hökmünde tassyklanyldy we şondan bäri ol hiç hili üýtgedilmedi dandanakan söweşi seljuklar bilen gaznawy imperiýasynyň goşunynyň arasynda bolup geçdi söweş seljuklaryň ýeňiş gazanmagy bilen tamamlandy we horasandaky gaznawy agalygyny ýykdy seljuk serkerdesi togrul beg bilen onuň dogany çagry beg uly goşun ýygnap başlamak bilen gaznawy territoriýalaryna howp salyp ugradylar seljuk atlylary gaznawylaryň serhetýaka şäherlerini çapawullap başlansoň gaznawy soltany mesut i mahmyt gaznawynyň ogly seljuklary öz territoriýasyndan çykyp gitmäge mejbur etmekligi ýüregine düwdi soltan mesudyň goşunynyň sarahsa ýörişi mahalynda seljuk atlylary onuň otrýadlaryny degdi gaçdy taktikasy arkaly surnukdurdylar üstesine seljuk atlylary gaznawy üpjünçilik liniýalaryna uly zeper ýetirip olary golaý goltumdaky guýulardan gyrakladypdyrlar gaznawy goşunynyň tertip düzgüni we ruhy çynlakaý ýagdaýda pese gaçdy ahyrsoňy maý da seljuk urşujysy merw bilen sarahsyň aralygyndaky dandanakanda adamlyk gaznawy goşuny bilen garpyşdy üç güne çeken söweş seljuklaryň ýeňşi bilen tamamlandy mesut özüniň sany atlysy bilen zordan başyny alyp gutardy bu ýeňiş seljuklaryň esasy güçý bolup döremgini gaznawylaryň bolsa pese gaçmagyny alamatlandyrýar seljuklar horasany we töwerekdäki şäherleri eýeläp soňra beýik seljuk imperiýasy diýlip atlandyryljak imperiýany gurdular schöngrabern söweşi şeýle de hollabrunn söweşi napoleonçylyk uruşlarynyň üçünji koalisiýa urşy döwründe noýabr de awstriýanyň hollabrunn şäherinden uzak bomadyk schöngrabern obasynyň golaýynda ulm söweşinden dört hepde soň austerlitz söweşinden bolsa iki hepde öň bolup geçen söweş kutuzowyň ýolbaşçylygyndaky rus goşuny napoleonyň fransuz goşunyndan gaçyp dunaý derýasynyň demirgazygyna tarap yza çekilýärdi noýabr de marşallar murat bilen lannesiň baştutanlygyndaky fransuz awangard goşuny wenada dunaý derýasyndan geçýän bir köprini ele saldy buxhowdeniň goşmaça goşuny bilen brünnüň golaýynda tapyşmak üçin kutuzowa wagt utmak zerurdy ol özüniň general maýor knýaz pýotr bagrationyň dolandyrmagyndaky arýergardyna fransuzlary eglemekligi tabşyrdy murat bilen lannes nji we nji korpuslara hem de ätiýaçlyk kawaleriýa komandirlik edýärdi bagration hollabrunnyň km demirgazygynda schöngrabern obasynyň häzirki döwürde graberniň bir bölegi üstüne abanyp duran baýyrdaky pozisiýany eýeledi murat öz öňünde tutuş rus goşuny durandyr öýdüp hüjüme geçmekde ikirjiňlendi bagration murata wagtlaýyn ýaraşyk barada gepleşiklere başlamaklygy teklip etdi murat teklip bilen ylalaşyp hüjüme ge mekligi goýbolsun etdi bu barada habar berlende napoleon diýseň gaharlanyp murata şeýle habar ýollady dürenstein söweşi dürrenstein söweşi ýa da dürnstein söweşi hem diýilýär napoleonçylyk uruşlarynyň üçünji koalisiýa urşy döwründe bolup geçen çaknyşyk söweş noýabr de ulm söweşinden üç hepde soň austerlitz söweşinden bolsa üç hepde ozal awstriýanyň wachau jülgesinde ýerleşýän dürenstein häzirki dürnstein şäheriniň golaý goltumynda dunaý derýasynyň boýunda şirýürekli richardyň bendilikde saklanylan galasynyň alkymynda bolup geçdi napoleonyň fransuz goşunynyň esasy korpusy dunaý derýasynyň günorta ýakasy bilen yza çekilýän rus hem de awstriýa soýuzdaş goşunlarynyň söbügine münüp wena şäherine tarap müňzäp barýardy rus hem de awstriýa goşunynyň yza çekilmegini bökdemek niýeti bilen viii fransuz korpusyny dunaý derýasynyň demirgazyk ýakasyny syryp ýöremekligi üçin ugratdy viii korpus marşal douard mortieriň umumy ýolbaşçylygyndaky üç sany pyýada goşun hem de bir sany kawaleriýa diwiziýasyndan ybaratdy bu korpus nji ýylyň noýabr aýynyň başynda linzde hem de passauda dunaý derýasyny kesip geçdi we pyýada goşun dunaýy alkymlap gündogarlygyna tarap ugrady korpusyň kawaleriýa diwiziýasy bolsa has dermirgazykda aňtaw işlerini geçirdi general gazanyň diwiziýasy adam çemesi başy çekip barýardy onuň yz ýany bilen bolsa general dupontyň diwiziýasy adam bir günlük menzilden gelýärdy general dumonceaunyň diwiziýasy adam tyly goraglaýardy korpusa dunaýyň beýleki kenary bilen aragatnaşygy üpjün etmekde bir flotiliýa goldaw berýärdi mortieriň korpusynyň başyny çekýän diwiziýa noýabr de dürnsteine baryp ýetdi hem de şäheriň günorta eteginde rus dozory bilen tutluşyga girdi rus feldmarşaly mihail illarionowiç kutuzowyň birçak soýuzdaşlaryň ähli goşunyny dunaýyň bu tarapyna geçirendiginden mortieriň habary ýokdy şonuň üçin hem viii korpus san taýdan agdyklyk edýän güýçler bilen ýüzbe ýüz boldy soýuzdaşlar gazanyň ýekelikdäki diwiziýasynyň üstüne çozmak mümkinçiliginden peýdalandylar bagrationyň korpusy tarapyndan penalanýan miloradowiçiň korpusy gazanyň diwiziýasyna gündogar tarapdan ýakynlaşyp fransuzlary duran ýerlerinden butnatmaly däldi dohturow bilen strickiň baştutanlygyndaky iki sany korpus bolsa fransuzlaryň deňinden aýlanyp geçip günbatar we demirgazyk tarapdan olaryň üstüne çozmalydy günortan sagat töwereginde söweşe böwşeňlik aralaşdy sebäbi mortier duponta kutuzow bolsa dohturowa garaşýardy dohturow ilkinji bolup geldi we fransuzlary dürnsteinden gysyp çykardy iki sany uly goşunyň arasyna düşen fransuzlar dürnsteiniň üsti bilen yza tarap böwsüp geçmeli diýen netijä geldiler nji pyýada toparyň başy çekmeginde fransuzlar garaňky gatlyşan badyna hüjüme geçdi dupontyň diwiziýasy hem tüýs wagtynda gelip ýetişdi de dohturowyň korpusyny arka tarapyndan gabap şäherden kowup çykardy mortier bolsa derýadaky flotiliýadan peýdalanyp öz korpusyny günorta kenara ewakuirlemäge maý tapdy gazan esgerini soýuzdaşlar bolsa çemesi adamyny şol sanda imperatorlyk feldmarşaly schmidti ýitirdi iki tarap hem özüniň ýeňiş gazanandygyny öňe sürýär fransuzlar söweş meýdanyny taşlap gitdiler ýöne welin ruslar hem özleriniň san artykmaçlygyndan peýdalanyp bilmediler dunaý derýasy irki danuvius sözünden nemesçe donau keltçe dnu manysy akmak slowakça we polýakça dunaj wengrçe duna rumynça dunrea frakiýa dakiýa dilindäki donaris donare sözünden gadymy skandinaw dilinde dun türkçe tuna gadymy grek dilinde istros slowençe donava horwatça dunav serbçe dunav bolgarça ukrainçe ýewropa bileleşiginiň iň uzyn ýewropanyň bolsa wolga derýasyndan soň ikinji iň uzyn derýasydyr ol germaniýanyň schwarzwald tokaýlygyndan gözbaş alyp gaýdaýan kiçi brigach we breg derýalarynyň adybir donaueschingen nemes şäherinde goşulmagy bilen dunaý derýasy diýlip atlandyrylýar dunaý derýasy gündogara tarap km mil çemesi akyp birnäçe orta we merkezi ýewropa paýtagtlarynyň içinden geçýär we rumyniýa bilen ukrainada ýerleşýän dunaý deltasynyň üsti bilen gara deňze baryp guýýar taryhda rim imperiýasynyň gadymky sepgidi hökmünde tanalýan bu derýa on sany ýurduň içinden akyp geçýär ýa da olaryň serhediniň bir bölegini düzýär germaniýa awstriýa slowakiýa wengriýa horwatiýa serbiýa rumyniýa bolgariýa moldowa we ukraina mundan hem başga onuň basseýni ýene dokuz sany ýurdy öz içine alýar italiýa polşa şweýsariýa çehiýa sloweniýa bosniýa we gersegowina montenegro makedoniýa respublikasy we albaniýa dunaý derýasy dürli dillerde dürlüçe atlandyrylýar dunaý derýasy aşakdaky ýurtlardan we dört sany paýtagt şäherden akyp geçýär şeýle hormat dünýä boýunça diňe dunaý derýasyna degişlidir amstetten söweşi üçünji koalisiýa urşy döwründe birinji fransuz imperiýasy bilen awstriýa russiýa soýuzynyň arasynda bolup geçen kiçeňräk söweş ol noýabr de awstriýalylar wenadan çekilýärkä rus goşunynyň marşal muratyň atly goşunyna hem de jean lannesiň korpusynyň bir bölegine garşy amala aşyran arýergard söweş hereketi hökmünde bolup geçdi rus goşunyna pýotr bagration baştutanlyk edýärdi esasy söweşiň öňinçäsi murat özüniň sany eskadrondan ybarat atly goşun eskorty bilen sany awstriýa kawaleriýa polkuna garşy howul hara hüjüm geçdi ol asgynlap yza çekilmeli boldy emma onuň söbügine münüp gelýän awstriýalylary fransuz atly artilleriýasy karteç okuny ýagdyryp togtatdy murat lannes bilen bilelikdäki kolonnasynyň gelerine garaşdy lannese bagrationyň saklaýan pozisiýalaryna hüjüme etmäge buýruk berildi we ol salymyny bermän gaýduwsyz hüjüme geçdi bagrationyň bölümleri hüjümi yza serpikdirip birnäçe gezek ştykly garşylyklaýyn hüjüme geçdi kutuzow oňa ýardam bermek üçin general miloradowiçiň otrýadyny ýollady soýuzdaşlaryň jemi goşuny esger çemesidi awstriýa rus goşuny uly ýitgi çekip ýeňlişe sezewar boldy bir müň sany awstriýa esgeri öldürildi ýaralandy ýa da ýesir alyndy ruslaryň üç ýüz esgeri öldürildi ýa da ýaralandy ýedi yüz töweregi bolsa ýesir düşdi soltan sanjar ýa da ahmet sanjar muizeddin ahmet sanjar diýlip bilinen we seljukly hökümdarlygynyň horasan günorta türkmenistan topraklarynda agalyk ediji beýik seljukly soltany soltan sanjar oguzlaryň kynyk taýpasyndan bolan seljukly soltany mälikşanyň ogludyr kakasynyň bir ýurda eden ýörüşi wagtynda njy ýylda sinjarda doguldy kakasy öleninde heniz çagajykdy soltan mälikşanyň ölmegi bilen tutuş seljukly hökümdarlygy sarsdy mälikşanyň aýaly türkan hatyn mälik şanyň ogly mahmydyň soltandygyny yglan etdi mälikşanyň uly ogly berkýaryk öz tarapdarlary bilen reý şäherine gaçyryldy we soltan diýlip yglan edildi düzgün boýunça mälikşanyň ilki uly ogly berkýaryk soltan bolmalydy şonuň üçin mahmydyň ejesi türkan hatyn bilen berkýarygyň aralygynda söweşler başlandy has dogrusy hökümdarlyk ugrunda tagt ugrundaky göreşler başlandy tutuş berkýarygyň eýeçiligindäki eýran topraklaryna göz gyzdyrdy we bu ýerleri almak üçin nji ýylda reýde berkýaryk bilen tutuş arasynda uly söweş bolup geçdi şol söweşde tutuş ýeňildi we öldi şeýdip berkýaryk soltanlykda ýeke täk agalyk ediji soltan boldy emma ol hökümdarlykdaky bidüzgünçilikler pitneler bilen garşylaşdy şondan soň beýik seljukly hökümdarlygy üçe bölündi soltan sanjar horasan häkimligine göz gyzdyran ebraýyl arslan bilen söweşdi ol söweş hem nji ýylda bolup kaşgardan ilerläp gelen ebraýyl arslan hany termez towereklerinde ýeňdi muhammet tapar ýerine mahmyt ii soltan belledi horasan häkimi bolan gujurly akylly soltan sanjar jigsi mahmyt ii niň soltan bolmagyny we oňa garaşly bolup horasan seljukly döwletini dolandyrmagyny öz üstüne aldy horasanda ahmet sanjar soltan diýlip yglan edildi soltan sanjar horasan goşuny bilen yraga mahmyt ii üstüne ýörüş etdi soltan sanjar bilen mahmyt ii arasyndaky bolan söweşde sanjar üstün geldi mahmyt ii üçin örän giç bolup pursaty elden bermän gaçdy we gaçybatalga diýip sawah şäherine bardy agasy soltan sanjar bilen şertnama baglaşmak kararyna geldi mahmyt ii öz wezirini soltan sanjar bilen görüşmek üçin gönderdi olar bolsa ýaraşyk baglaşan soňlar özi soltan sanjaryň huzuryna bardy bu şertnamada mahmyt ii soltan sanjaryň beýik seljukly soltany bolandygyny kabul etdi we oňa weliäht etdi soltan sanjar bolsa mahmyt ii ä yrak azerbeýjan we günbatar eýrany berip özüne tabyn häkim edip belledi bu peşgeşi bagt hasaplan mahmyt ii özüne berlen topraklaryndaky mesjit hutbalarynda soltan sanjaryň adyna hutba okatdyrdy onuň adynyň ýany bilen öz adyny hem okatdyrdy şeýdip mahmyt ii nji ýylda yrak seljukly döwletiniň garaşly hökümdary boldy diňe soltan sanjar nji öleninden soňra yrak seljukly döwleti garaşsyzlygyny gazandy bagdatdaky abbasy halyfy mustarşid soltan sanjara emirul muminin möminleriň emiri derejesini berdi atsyz horezmşa ilkinji hazar deňzi we aral deňzi aralygyndaky sähralygyndaky yslam dinini kabul etmedik gypjak we oguz türkmenlerine garşy uruşlar başlatdy ilki ilkiler atsyz horezmşasy soltan ahmet sanjara wepaly hem garaşly häkimi bolup göründi soltan ahmet sanjaryň njy ýylda jeýhun amyderýa derýadan geçip mawerannahrda ýerleşen samarkant şäherinde ýyllyk salgydyny tölemeýän şäher häkiminiň üstüne çozdy bu ýörüşde atsyz horezmşa hem öz goşuny bilen goşuldy soltan sanjar samarkant häkimini ilki bilen wezipesinden boşatdy we ýerine bir sadyk adamyny belledi diňe şäher häkimi soltan sanjardan geçirimlilik soranynda ony täzeden häkim edip belledi emma soltan sanjar kapyr oguzlar bilen bolan söweşde ýeňildi we olaryň eline ýesirw düşdi kapyr oguzlar horasany eýelediler soltan sanjar bolsa oguzlara garşylyk görkezdi soltan sanjar tussaglykdaka onuň aýaly türkan hatyn hökümdarlygy dolandyrdy oguzlar soltan soltan hökmünde öňki garahanly hökümdary we soltan sanjaryň garyndaşy mahmyt hany soltan yglan etdiler seljukly goşunynyň esasy topary mahmyt hany soltan kabul etmediler bu sapar mahmyt han oguzlara garşy çykdy atsyz horezmşa oguzlaryň soltan saýlanşygyna goşulmady we seljuklylara gulluk etdi mahmyt han atsyz horezmşa bilen birleşdi atsyz horezmşa sebäpkär hökmünde seljukly esgerlerinden horasana goşulmadyklarynyň gaýdyp gelmekleri üçin söweş yglan etdi beýleki horezmşalar keşmekeşlerden peýdalanyp oňa garşy çykdylar soň soltan sanjar tussaglykdan gaçdy soltan sanjar beýik seljukly hökümdarlygyndaky öňki düzgünlerini çalt girizdi we ele aldy şol wagtlar soltan sanjar atsyz horezmşanyň garaşsyzlygyny bermedi soltan sanjar oguzlara ýörüş etmezden gurlylar we bawendiler bilen ýaraşyk şertnamasyny baglaşdy soltan sanjaryň aýaly türkan hatyn njy ýylda ölüpdi soltan sanjaryň türkan hatynyndan iki gyzy bardy bu iki gyzyny hem mahmyt ii nikalap beripdi soltan sanjar soň soltan mesud demiregiň dul aýaly bolan gürjüstan karoly dmitriniň gyzy rusudana öýlendi emma onuň ol aýalyndan perzent önmedi atsyz horezmşa bolsa ogly arslan ii öz ýerine häkim belläp njy ýylda wepat boldy soltan sanjar bolsa nji ýylyň nji maýda dünýeden ötdi soltan sanjar öleninden soň bolsa horasan we mawerannahr horezmşalar döwletine bagly bolup galdy soltan sanjar horasanda häzirki türkmenistanyň gadymy merw şäherinde ýerleşýär bu türbe nji ýylda çingiz hanyň emrindäki mongollar tarapyndan merwiň basylyp alynmagy we bütin halkynyň ýok edilmegi netijesinde mongollar tarapyndan ýykylypdyr soltan sanjaryň türbesi sowet soýuzyň sssr dargamagy bilen türkiýe prezidenti süleýman demirel ony zyýarat etmäge gelende onuň köne görnüşini görüpdir we abatlaýyş işlerini geçirmäge kömek etdi xx asyrda türkmenistan sssr garaşly wagtlarynda birnäçe sapar abatlaýyş işleri geçirilipdir emma şol abatlaýyş we konsirweleme düzediş işleri ýalňyş edilipdir bu türbe soňky gezek unesko tarapyndan hakyky keşbiniň üstünde işläp bina etdiler soltan sanjar türbesi gadymy merwde örän amaly haşam sungaty bilen bina edilipdir eken ini boýy we uzynlygy metr bolan tugla diwarlardan edilen kub şekli bardyr piri reýis doly ady hajy muhiddin piri ibn hajy mehmet töweregi ýa da türkiýäniň egeý kenarýakasyndaky gallipoli türkçe gelibolu şäherinde nji ýyllar aralygynda doglan osmanly admiraly geografy hem de kartografydyr ol häzirki döwürde esasan hem özüniň kitab bahriye deňizçilik kitaby ýa da nawigasiýa kitaby atly eserinde jemlän kartalary hem de çyzgylary bilen tanalýar ol kitap nawigasiýa baradaky jikme jik maglumatlary şeýle hem ortaýer deňziniň ähmiýetli portlarynyň we şäherleriniň iňňän takyk çyzgylaryny özünde jemleýär piri reis özüniň nji ýylda taýýarlan ilkinji dünýä kartasynyň kiçijik bölegi njy ýylda stambul şäherindäki topkapy köşgünde üstüniň açylmagy bilen kartograf hökmünde hem uly meşhurlyga eýe boldy bu ýerde iň haýran galdyran zat bir osmanly kartasynda amerika materiginiň bar bolmagydy bu karta şol wagta çenli amerikanyň türkler tarapyndan çyzylan ilkinji kartasy bolup durýar amerikanyň ilkinji kartasy bolsa losman we kartograf juan de la cosa tarapyndan nji ýylda çyzylypdy we ol häzirki wagtda madriddäki deňiz muzeýinde museo naval saklanylýar emma welin piri reisiň ilkinji dünýä kartasynyň iň täsin galdyrýan tarapy kontinentleriň ýerleşişlerini aýratyn hem afrika bilen günorta amerikanyň arasyndaky gatnaşygy onuň ýaşan döwri üçin deňsiz taýsyz derejede takyk kesgitlemegi bolup durýar hatda ondan onlarça ýyl soňra çyzylan kartalarda hem şeýle takyk oriýentasiýalar we proporsiýalar bolmandyr şeýle ýokary hili piri reisiň kitab bahriye nawigasiýa kitaby atly eserindäki beýleki kartalarynda hem görmek mümkindir piri reisiň kartasy demirgazyk tropik giňişliginde sahara çölüne konsentrirlenýär kontinentiň resmi taýdan açylmagyndan üç asyr çemesi ozal çyzylandygyna garamazdan käbir alymlar şol sanda professor charles h hapgood piri reisiň kartasynyň antarktikanyň saklanyp galan iň gadymy kartasydygy baradaky pikiri öňe sürýärler piri şol döwrüň tanymal deňizçisi bolan daýysy kemal reisiň yzyna eýerip ýaş ýigdekçekä nji ýylda osmanly flotunyň hyzmatyna girýär ol ençeme ýyllaryň dowamynda ispan genuýa hem de wenesiýa flotlaryna garşy söweşlere şol sanda njy ýylda zonchio söweşine we nji ýylda modon söweşine gatnaşýar daýysy kemal reis nji ýylda aradan çykansoň piri gallipolä gaýdyp gelýär we kitab bahriye nawigasiýa kitaby atly eserini ýazmaga başlaýar ol öz ýygnan çemesi irki döwre degişli kartadyr çyzgysyna şol sanda daýysy kemal reisiň nji ýylda içinde kolumbyň ekipažynyň birnäçe agzasynyň hem bar bolan ýedi sany ispan gämisini valencia şäheriniň kenarýakasynda ele salan mahaly tapan hristofor kolumbyň öz eli bilen çyzan kartalaryna esaslanyp nji ýylda özüniň ilkinji dünýä kartasyny işläp düzýär ahyrsoňy piri reis ýaşy arka atyp müsüre dolanyp geldi demirgazyk pars aýlagynda portugallara garşy ýene bir kampaniýa gatnaşmaklykda basranyň häkimi kubat paşany goldamakdan ýüz öwrenligi sebäpli nji ýa da nji ýylda köpçüligiň öňünde piri reisiň kellesi alyndy türk flotunyň birnäçe harby hem de suwasty gämisi piri reisiň adyny göterýär kitab bahriye modern döwürden öňki nawigasiýa baradaky iň meşhur kitaplaryň biridir bu kitap ortaýer deňziniň esasy portlary buhtalary aýlaglary burunlary ýarymadalary adalary bogazlary we amatly düşelgeleri şeýle de nawigasiýanyň metodikasy barada jikme jik maglumatlary hem de astronomiýa barada nawigasiýa degişli meseleleri özünde jemleýär munuň hem daşyndan kitapda her bir ýurduň şäheriň ýerli ilaty we olaryň medeniýetleriniň geň enaýy aýratynlyklary hakda gürrüň berilýär kitab bahriye ilki bilen nji ýyllar aralygynda ýazyylýar ýöne soňra ajaýyp süleýmana sowgat etmeklik maksady bilen ol nji ýyllarda ýaňadan gözden geçirilip goşmaça maglumatlar we has kämil kartalar girizilýär piri reis bu kartalary öz daýysy kemal reis bilen ortaýer deňzinde syýahat eden wagtlarynda çyzypdyr nji ýylda gözden geçirilen täze neşir jemi sahypadan ybarat bolup sany kartany özünde jemleýär kitab bahriye iki sany esasy bölümden durýar birinji bölüm harasatlaryň görnüşleri baradaky maglumatlara kompas ulanmaklygyň usullaryna portlar hem de kenarýakalar barada jikme jik maglumatlary ýyldyzlardan peýdalanyp ugur tapmaklygyň ýollary esasy okeanlaryň we olaryň daşyny gurşap alýan gury ýer bölekleriniň bolan häsiýetleri bolan düşündirişli kartalara bagyşlanypdyr hristofor kolumbyň täze dünýädäki açyşlaryna vasco da gamanyň we beýleki portugal deňizçileriniň hindistana we aziýanyň galan bölegine tarap ümzük atyp barýarkalar eden açyşlaryna kitapda ýörite orun berlipdir ikinji bölüm tutuşlygyna düşündirişli kartalardan we deňizçilik gollanmalaryndan düzülýär her bir tema bir adanyň ýa da kenarýakanyň kartasy özünde jemleýär birinji kitapda bu bölümde jemi sany düşündirişli karta bolan bolsa onda ikinji kitapda bu san jemi a baryp ýetýär ikinji bölüm dardanel bogazynyň düşündirilmegi bilen başlaýar we egeý deňziniň iýoniýa deňziniň adriatik deňziniň tirren deňziniň liguriýa deňziniň adalary hem de kanarýakalary fransuz riwýerasy balear adalary ispaniýanyň kenarlary gibraltar bogazy kanar adalary demirgazyk afrikanyň kenarlary müsür hem de nil derýasy lewant we anatoliýanyň kenarýakalary bilen dowam edýär şeýle hem bu bölümde her bir şäheriň meşhur ýadygärlikleridir ymaratlarynyň suratlandyrmalary we çyzgylary bilen bir hatarda piri reisiň öz terjimehaly hem ýerleşdirilipdir ol ýerde piri reis bu kartalary neme üçin ýekeje uly kartada däl de aýratyn kitap hökmünde jemländiginiň sebäplerini tükelleýär onça maglumaty we detallary ýeke karta sygdyryp bolmajakdygyny belleýär häzirki döwürde kitab bahriyäniň nusgalary dünýäniň ençeme kitaphanalarydyr muzeýlerinde saklanýar birinji neşiriň nusgalary stambul şäherindäki topkapy köşgünde nuruosmaniýe we süleýmaniýe kitaphanalarynda bologna uniwersitetiniň kitaphanasynda wena şäherindäki milli kitaphanada drezden döwlet kitaphanasynda pariž milli kitaphanasynda london şäherindäki britan muzeýinde oxford şäherindäki bodleian kitaphanasynda we baltimor şäherindäki walters sungat muzeýinde saklanylýar ikinji neşiriň nusgalary stambul şäherindäki topkapy köşgünde köprülüzade fazyl ahmed paşa we süleýmaniýe kitaphanalarynda hem de pariž milli kitaphanasynda saklanylýar kitab bahriyäniň iki neşiriniň we hem käbir kartalary aşakda görkezilýär seýdi ali reis osmanly admiraly bolupdyr ol nji ýylda bolan preweza deňiz söweşinde türk flotunyň çep flangyny dolandyrypdyr seýdi şondan soňra hindi okeanyndaky osmanly flotunyň baştutanlygyna bellenilýär we ol şol wezipedekä hindistanyň goa şäherine ýerleşen portugal goşunlarybilen nji ýylda ençeme gezek söweşe girişýär ol häzirki döwürde özüniň hindistandan stambula gaýdyp gelýärkä gören ýurtlaryny suratlandyrýan mir t ül memlik ýurtlaryň aýnasy ýaly kitaplary bilen giňden tanalýar onuň nawigasiýa we astronomiýa barada ýazan mir t kint älem jahanyň aýnasy atly eseri hem bardyr mundanam başga seýdi ali reis kitb ül muhit el muhit f ilmi l eflk ve l buhr sebitleýin deňizleriň we astronomiýa hem de nawigasiýa ylymlarynyň kitaby diýlip atlandyrylýan eserinde nawigasiýanyň tärleri baradaky maglumatlary ugur kesgitlemegiň wagt hasaplamagyň kompas ulanmaklygyň usullaryny ýyldyzlar hijri şemmsi hem de kamary kalendarlar şemal we deňiz akymlary şeýle de osmanly imperiýasynyň dürli sebitlerindäki portlar gawanlar kenarýaka ilatly ýerler we adalar bilen baglanyşykly portulanlary jemläpdir onuň kitaplary ençeme dile şol sanda iňlis diline fransuz diline italýan diline nemes diline grek diline arap diline pars diline urdu diline we rus diline terjime edilendir we olar osmanly döwründen gelip ýeten iň çeper edebi eserleriniň hataryna girýär diýlip hasap edilýär ol günbatarda sidi ali reis diýlip hem tanalýar seýdi ali reis stambul şäheriniň galata kwartalynda asyl gelip çykyşy türkiýäniň gara deňiz kenarýakasyndaky sinop şäherinden bolan bir türk maşgalasynda dünýä inýär soltan mehmet ii höküm süren döwründe onuň atasy tersne kethüds osmanly imperatorlyk harby deňiz gorhanasynyň kethudasy bolan bolsa kakasy hüseýin reis altyn şahyň demirgazyk ýakasynda stambulyň galata kwartalynda ýerleşýän bahriye drü s snaasnyň harby deňiz senagaty merkezi kethüdsy kethuda bolupdyr onuň kakasynyň ýokary çinli deňizçi hem de harby deňiz inženeri hökmündäki karýerasy seýdi aliniň geljek ykbalyna uly täsirini ýetiripdir seýdi ali heniz ýaş wagty harby deňiz gorhanasynda işläp başlaýar deňizçilige bolan höwesiniň üstesine seýdi ali matematika astronomiýa we geografiýa ýaly takyk ylymlar boýunça gowy bilim hem alýar şeýle de ol edebiýat we teologiýa sapaklarynda kämilleşipdir hem de ökde şahyr hökmünde özüni tanadypdyr wagtyň geçmegi bilen ol harby deňiz gorhanasynda ýokary çinli ofiser bolup ýetişýär we reis çinine mynasyp bolýar osmanly döwründe bu çin hem kapitan hem de admiral diýmekligi aňladypdyr rodosyň gabawyndan başlap seýdi ali reis osmanly flotunyň ortaýer deňzinde alyp baran ähli iri harby deňiz kampaniýasyna gatnaşypdyr ol barbarossa hayreddin paşanyň nji ýylda charles v niň keramatly ligasynyň andrea dorianyň dolandyrmagyndaky flotuny doly suratda ýeňlişe sezewar eden preveza deňiz söweşinde osmanly flotunyň çep ganatyna baştutanlyk edipdir mundanam başga ol sinan paşa bilen turgut reisiň nji ýylda liwiýa döwletiniň tripoli şäherini ispaniýadan hem de malta rysarlaryndan basyp alan flotunda birnäçe gämini dolandyrypdyr ondan soňra ol ortaýer deňziniň günbatar kenarýakasynda bolup geçen harby deňiz kampaniýalaryna hem gatnaşypdyr soňra seýdi ali reise azepler ktibi tersne kethüds osmanly imperatorlyk harby deňiz gorhanasynyň kethudasy and hassa donanma reisi osmanly merkezi flotunyň baştutany çinleri berilýär seýdi ali reis sebitdäki köpsanly dini ýerleri hem de möhüm şäherleri aýlanyp görenden soň nji ýylyň nji dekabrynda halap şäherinde ýola rowan bolýar we ahyrsoňy nji ýylyň fewral aýynyň başynda pars aýlagyndaky basra şäherine baryp ýetýär abylhaýyr han jüçi neslinden bolan özbek hany ol ýylda turada günbatar sibirde han bolup göçüp gonup ýören özbekleriň feodal döwletini esaslandyrypdyr abylhaýyr han sibirden mawerannahra çenli bolan köp sanly taýpalary birleşdiripdir we orta aziýa aralaşmaga çalşypdyr ýylda temiritler döwleti bilen mogolystanda içki feodal garşylyklar güýçlenipdir ol mundan peýdalanyp ýylda deşt we gypjak sähralaryny mawerannahr bilen birleşdirýän syrderýa boýundaky birnäçe äherleri akgurgany arkugy üzgendi sygnagy suzagy basyp alypdyr hem amatly söwda ýollaryna ekerançylyk we öri meýdanlaryna eýe bolupdyr şondan soň abylhaýyr han temiritleriň içki göreşlerine gatyşyp başlapdyr ýyllarda galmyklardan güýçli ýeňilýär abylhaýyr hanyň döreden döwleti özi ölenden soň dargaýar baba annanow baba annanow fewral dekabr aşgabat türkmen we sowet aktýory režissýory ssenaryçy we ýazyjysy türkmenistanyň magtymguly adyndyky halkara baýragynyň eýesi sssr iň halk artisti baba annanow nji yylyň nji fewralynda aşgabadyň golaýyndaky garadamak obasynda dünýä inipdi onuň hakyky ady gurbanguly bolmalydy dünýä inende oňa babasynyň ady dakylýar nji ýyllaryň gazaply urşunda söweş meýdanynda wepat bolan atşynas kakasyna annanyýaz ataguly ogly diýer ekenler ejesi nji ýylyň aşgabat ýer titremesinde heläk bolýar başdan ady babam diýip tutulan we kakasynyň ady gysgaldylyp tirkelen baba annanow çagalyk ýyllaryny aşgabadyň budýonnyý kolhozynda geçirip atşynaslyk bilen meşgullanýar dükanlarda satyjy bolup işleýär nji ýylda daşkentde ýerleşýän a n ostrowskiý adyndaky teatr sungat institutynyň aktýorçylyk bölüminde okuwa başlap ony njy ýylda tamamlan baba öz döredijilik ýoluna çärjewiň häzirki türkmenabat drama teatrynda gadam basýar soňky ýyllarda aşgabadyň telestudiýasynda režissýor bolup işleýär ilki başda kiçeňräk filmlerde çykyş eden baba annanow soňra režissýor alty garlyýewiň ýazyjy berdi kerbabaýewiň adybir romany esasynda döreden aýgytly ädim filmindäki artygyň obrazy bilen kino ýyldyzyna öwrülýär baba annanowyň ady aýgytly ädim filminden soň türkmenistanyň orbitasyndan çykýar ol goňşy özbegistanyň gazagystanyň täjigistanyň gyrgyzystanyň azerbaýjanyň we ukrainanyň kino işgärleri bilen ýakyndan işleşip başlaýar olaryň birnäçe filmlerinde surata düşýär soňra baba annanow türkmen kino režissýory öwülýäguly kulyýewiň keçpelek filminde bagşy berdimyradyň roluny ýerine ýetirip halkyň uly hormatyna mynasyp bolýar baba annanow onlarça çeper filmleri döretdi powestdir hekaýalary hem ýazdy onuň adybir hekaýasy esasynda nji ýylda döredilen we türkmen kinematografiýasynyň altyn gaznasyna girizilen kärizgenler kinodramasy tomaşaçylarda uly söýgi döretdi nji ýylda duşanbe şäherinde geçirilen bütinsoýuz festiwalynda bu film iň gowy çeperçilik şekillendiriş çözgüdi diýen diplom bilen sylaglanýar baba annanow ömrüniň soňky günlerinde zöhre tahyr filmini döredýär emma ajaýyp kino ýyldyzynyň özüne bu filmi görmek miýesser etmeýär ol iň soňky gezek bilbil mämmedowyň ýaşlygymyň dessany filminde baş gahryman maksadyň garrylyk ýyllaryndaky obrazyny ýerine ýetirip uzaga çeken agyr keselden soň nji ýylyň nji dekabrynda paýtagt aşgabatda ýaşynda aradan çykýar sapporo ýaponiýanyň ilaty boýunça bäşinji uly şäheri hasaplanýar ol hokkaido adasynyň paýtagtydyr nji ýylyň nji fewralyndaky maglumata görä şäheriň ilatynyň sany million müňden geçýär ilatyň gürlügi bir inedördül kilometre adam düşýär şäher ýurduň esasy senagat we medeniýet merkezi hasaplanýar sapporoda iki sany ýokary okuw mekdebi bar şeýle hem sapporo hokkaýdo adasynyň şypahana ýeridir ol ýere ýylyň her paslynda dürli ýurtlardan jahankeşdeler gelýär şäher nji ýylda gyşky olimpiýa oýunlarynyň geçirilen ýeri hökmünde tanalýar şeýle de her geçirilýän gar festiwaly şäheriň abraýyna abraý goşýar şäher xix asyrda meýdzi döwründe gurulýar ol kiotonyň gadymky bölegine meňzeş edilip gurlupdyr sapporoda oba hojalyk pudagy hem ösendir şäherde birnäçe iri senagat önümçilik kärhanalary işleýär şäherde gubernatorlygyň administratiw we hökümet binalary şeýle hem ýaponiýanyň iň abraýly uniwersitetleriniň biri ýerleşýär şäheriň ykdysady mümkinçiliginiň göterimi lomaý we bölek satuw söwdasy jemgyýetçilik iýmiti we hyzmat pudagyna degişli senagat kärhanalary tutýar meselem susukino şatlykşagalaň meýdançasynda e golaý göwün açyjy jaýlar bar ol ýurtdaky iri göwün açyjy merkezleriniň biri bolmak bilen ýaponiýanyň las wegasy hasaplanýar sapporonyň tebigatynyň gözellikleri daşary ýurtly jahankeşdeleriniň hem ünsüni çekýär her ýyl şähere müň jahankeşde gelýär bu ýerde ýerlidir daşary ýurtly jahankeşdeler üçin ösen hyzmat ulgamy döredilipdir gyşyna jahankeşdeler gar festiwaly üçin gelýän bolsalar ýaz we tomus pasyllarynda şäheriň muzeýlerini seýilgählerini we dürli sport desgalaryna aýlanyp görýärler ýaponiýanyň demirgazygyndaky sapporo şäheri her ýylyň fewral aýynda köp adamly bolýar sebäbi fewral aýynyň başynda bu şäherde ýuki matsuri şüweleňi geçirilýär ýuki matsurini ýapon dilinden türkmen diline terjime edeniňde gar festiwaly diýen manyny berýär daşary ýurtly jahankeşdeler hem festiwalyň geçirilýän günlerinde ýaponiýa topar topar bolup gelýärler jahankeşdeleri festiwalyň çäginde gardan ýasalýan dürli ululykdaky taryhy ýadygärlikler şekillerdir heýkeller özüne bendi edýär sapporo şäherinde geçirilýän festiwal dabaraly ýagdaýda bellenip geçilýär bu yerde adamlar gyş paslynyň özboluşly ajaýyplygynyň lezzetini alýarlar ýokote şäherinde gardan öýler ýasalýar öýlerde şemler ýakylýar ýerli halk öýlerde daşary ýurtly jahankeşdeleri myhman alýarlar sapporodaky gar festiwalyna daşary ýurtly jahankeşdeler hem gatnaşýar şonuň üçin festiwalyň syýahatçylyk ähmiýeti hem uludyr festiwal nji ýyldan bäri her ýyl giçirilip gelinýär ilki başlanan ýyly şol sebitde okaýan ýokary okuw mekdepleriniň talyplary odori seýilgähinde öz güýji bilen gardan alty sany uly hekel ýasadylar talyplaryň özboluşly güýmenjesi sebitdäki halkyň arasynda uly gyzyklanma döretdi soň soňlar her ýyl diýen ýaly gyş aýlarynda odori seýilgähinde gardan dürli ululykdaky heýkeller ýasalyp başlandy ýurdun ilatynyň arasynda uly gyzyklanma döreden bu çäräni halkara derejesinde we dabaraly ýagdaýda bellemek pikiri orta atyldy we ol oňyn garşylandy şondan bäri bu festiwal ýurduň esasy wakalarynyň birine öwrüldi her ýyl festiwala ýurduň öz içinden hem de daşary ýurtlardan iki milliondan gowrak adam gatnaşýar ýaponiýanyň demirgazygyndaky özüniň tebigatynyň gözellikleri bilen meşhurlyk gazanan hok kaýdo adasynyň ak merjen şäheri sapporo ýurdun iň uly bäşinji şäheri hasaplanýar soňky ýyllarda ýurdun paýtagty tokio ýaly meşhur bolan sapporo ýyla meýilleşdirilip gurlan şäher garlar transport ulaglary arkaly sebitdäki garyň köp ýagan ýerlerinden getirilýär munuň bilen baglanyşykly bir waka hem bolup geçipdir nji ýylda gardaşaýan ulaglar üçin ýangyç tapylmandyr şol döwürde ýangyç gytçylygy bar eken heýkeltaraşlar eserlerinde tagta ulanypdyrlar bu gar festiwaly germaniýanyň nfýunhen şäheri bilen sapporo arasyndaky doganlyk gatnaşyklaryny has da ýygjamlaşdyrdy gar festiwaly ilkinji gezek nji ýylda sapporo şäheriniň odori seýilgähinde geçirilýär ýerli ýokary okuw mekdebiniň talyplary gardan alty heýkel ýasaýarlar şondan soň festiwalyň gerimi giňeldilip halkara derejesinde geçirmek meýilleşdirilýär gar festiwalynyň ýylsaýyn halkara derejesindäki ähmiýeti barha artýar festiwalda hytaýyň şenýang kanadanyň alberta germaniýanyň mýunhen abş nyň portland şäherleriniň keşbi janlandyrylan heýkellere de duş gelmek bolýar bular hem sapporonyň şol şäherler bilen gowy gatnaşyk saklaýandygyny görkezýär şu ýyl sapporo gar festiwalynyň njysy geçirilýär oňa ýene de sanlyja günler galdy ol nji fewralda başlanýar we gün dowam edýär njy sapporo gar festiwalynda hekel halk köpçüligine görkeziler olaryň üsi odori üsi tsu dome we üsi bolsa susukino meýdanlarynda bolar heýkeltaraşlar üçin gerekli bolan gar nji we njiýanwar aralygynda ulaglar arkaly getirildi olar sapporo şäheriniň eteklerinden getirildi takmynan tonna gar ýük ulaglary arkaly daşaldy bu festiwalyň guramaçylyk işleri şäher häkimliginiň şäheriň syýahatçylyk assosiasiýanyň şäheriň bilim müdirliginiň we şäheriň söwda we senagat palatasynyň üstüne ýüklendi festiwalyň administratiw işlerine gar festiwalynyň ýerine ýetiriji komiteti jogap berýär osman i ýa da osman gazy söwüt türkiýe fewral söwüt osmanly imperiýasynyň gurujysy bolupdyr kakasy ärtogrul gazy we ejesi halima hatyn atasy süleýman şa enesi haýme hatyn osman beg käbir çeşmelerde orhun beg nji ýylda söwütde doguldy çagalyk ýyllaryna degişli takyk maglumatlar ýok osman begiň ömür beýany hakynda maglumatlar örän azdyr özi hakyndaky maglumatlar hem öleninden soň ýyl geçen soň ýazylypdyr bu eserler arasynda gadymylygyny saklap gelýän ahmedi ö dastan we tewarihi mülük aly osman şükrulla ö tewarihi aly osman atly eserler hakykata ýakyn çeşmerdir döwrüne degişli çeşmeler nji ýyllardan soň ýazylypdyr käbir taryhçylara görä kakasy ärtogrul gazy käbir çeşmelerde ärdogdy beg günbatar anadolyda söwüt obasy bilen domaniç ýaýlasynda ýaşaýan oguz türkmenleriniň bozok toparynyň gaýy taýpasyna baştutanlyk edipdir osman gazy onuň kiçi ogly eken taryhçy ibni kemal ö tewarihi aly osman atly eserinde ärtogrul beg anadola ruma geleninde iki oglunyň bolandygyny söwüte baranynda hem kiçi ogly osman dünýä inipdir halk döredijiliginde onuň ejesi ýa enesi haýma enedir taryhçy ibni kemal osmanyň ýaşlygynda ýigitleriň arasynda ýetişendigi we urmakda tutmakda örän başarnyklydygyny ýazypdyr nji ýylda ýaşynda wagty ahilerden şeyh edebalynyň gyzy malhun hatyn bilen öýlendi malhun hatyndan hem orhan gazy doguldy osman gazy nji ýyldan nji ýyllara çenli ýyl boýunça osmanly döwletini janlandyrmagy üçin bitaniýada bursa bilejik iznik uçbegligiň goşunyny güýçlendirmek üçin birnäçe söweşleri alyp barypdyr bu söweşlerde gazy dostlary samsa çawuş goňur alp akjagoja aýgut alp gazy abdurahman ýaly beýleki alp begler we bularyň elindäki goşun birliklerine daýanypdyrlar osman gazy öz gyzy bala hatyna öýlenen şeýh edabaly bilen dowamly gatnaşyk saklapdy osman gazy başda nji ýylda ineköliň golaýynda nikola bilen bolan ermenibili söweşinde ýeňlişe sezewar bolupdyr şol söweşde hemw jigsi saryhanyň ogly baý hoja şehit bolupdyr nji ýylda osman beg kişilik goşun birlikleri bilen ineköliň golaýyndaky emirdagynyň eteklerinde ýerleşen gulaja hisar bir gije çozdy se bu galany eýeläpdir bu osmanlylaryň ilkinji gala ýeňişleridir njy ýylda osman beg bilen wizantiýaky birleşen ineköl ýerlileri bilen dominiç söweşi bolup geçdi osman beg bu söweşde ýeňiş gazanypdyr ýöne jigsi saryhan käbir çeşmelerde gündiz alp bu söweşlerde şehit bolupdyr şondan soň garajahisar osman begiň eline geçipdir şondan soň osman gazy egindeşleri bilen birlikde çozuşlar gurnap başlapdyrlar mudurnynyň ýakynlarynda samsa çawuş we jigsi satylmyş we harmangaýa priminos köse mihal güýçleri bilen birlikde sakarýa derýasynyň golaýlaryna göýnük taraplara çozuş edipdirler njy ýyllarda osman gazynyň kuwwatlanmagyndan birahat bolan bilejik belekona bir toý gurnap ony duzaga düşürmegiň kül külüne düşüpdir osman gazynyň dosty harmangaýa bu osmanly hökümdarlygynyň nji patyşasy höküm sürdi öznden öň osman i özünden soň myrat i aýaly asporça hatyn nilufer hatyn teodora mariýa kantakuzini eftandise hatyn çagalary süleýman paşşa myrat i şyhzada ybraýym şyhzada halyl şyhzada kasym şyhzada eýýup patma hatyn hatyja hatyn ýurdy osmanly hökümdarlygy kakasy osman i ejesi malhun hatyn doguldy söwüt öldi ýaşlarynda bursa depin edildi bursa çekirge türbesinde dini yslam orhan i ýa da orhan gazy söwüt türkiýe mart bursa osman imperiýasynyň ikinji soltany bolupdyr ol njy ýyllar aralygynda hökümdarlyk edipdir orhan ýa da orhan gazy osmanly türkmençe orhan beg osmanly imperiýasynyň ikinji patyşasy njy ýyl bilen njy ýyllar aralygynda beglik edipdir hökümdarlygy kakasy osman gazynyňkydan km geografik çäkleri eýeläp soňra myrat i km çenli serhedi giňeldip oňa galdyrypdyr osmanly begliginiň gurujysy osman gazy we malhun hatynyň ogludyr saryýagyz uzyn boýly we mawy gözli halk tarapyndan hormatlanan ulamalary sylaýan merhemetli hökümdar bolup tanalypdyr halkyň arasynda gezip olaryň hal ahwalyny diňläpdir kakasy osman gazynyň ölüminden soň nji ýylda beg boldy orhan gaza diniň gahrymany manysynda şujaeddin lakamy berilipdir ölümi we nji ýyllarda bolupdyr diýip görkezýän çeşmeler bar bolgariýa ýa da bolgarystan resmi ady bolgariýa respublikasy gündogar ýewropadaky döwlet bu ýurt balkan ýarym adasynyň gündogar böleginde ýerleşýär ol demirgazykda rumyniýa günortada gresiýa we türkiýe günbatarda makedoniýa bilen araçäkleşýär ýurduň gündogar bölegini gara deňiz ýuwýar onuň kenarynyň uzynlygy kilometre barabardyr ýurduň paýtagty we iri şäheri sofiýa onda milliondan gowrak adam ýaşaýar umumy tutýan meýdany müň inedördül kilometrdir bolgariýanyň tebigaty köpdürliligi bilen tapawutlanýar demirgazygynda göge bürenen dunaý derýasy akýar merkezinde bolsa dürli agaçly tokaýlyklar agdyklyk edýär günortasynda giň düzlükler ýaýylyp ýatyr gündogarynda gara deňiz we onuň çägeli kenarlary bar ýurduň üçden iki bölegini baýyrlyklar we düzlükler tutýar bu ýerlerde oba hojalyk ekinleri ekilýär bolgariýanyň günorta günbatar bölegini daglar tutýar ýurduň iň beýik gerşi musala kilometr rodopi dagy bolsa peýdaly gazylyp alynýan magdanlara örän baý ýurduň ilatynyň sany ýyl ýyldan artýar häzirki döwürde ýurtda milliondan gowrak adam ýaşaýar bolgariýa çaga dogluşy babatda ýewropada iň öňdäki orunlarda durýar ýurduň ilatynyň ýaş dowamlylygy erkeklerde aýallarda bolsa ýyl ilatyň agramly bölegi şäherlerde ýaşaýar soňky ýyllarda obalardan şäherlere ýaşamaga gelýän adamlaryň sany barha artýar njy ýylda şäheriň ilatynyň umumy ilatyň göterimini tutýan bolsa njy ýylda ol göterime çenli artdy ýurduň ilatynyň agramly bölegini bolgarlar düzýär şeýle hem ýurtda türkler grekler ermeniler ruslar we beýleki milletden bolan adamlar ýaşaýar bolgar dili hindi ýewropa dilleri maşgalasynyň günorta slawýan toparyna degişli bolup ol slawýan hat ýazuwlarynyň iň gadymy nusgalarynyň biri hasaplanýar nji ýa da nji ýylda doganlar kirili we mefodiý grekleriň saloniki şäherinde gadymy bolgar elipbiýini düzüpdirler häzirki bolgar dili xvii xix asyrlarda ýerli ilatyň dialektine görä täzeden düzgünleşdirilýär nji ýylda bolsa elipbiýdäki käbir harplar aýrylyp sadalaşdyrylýar ýurduň senagatlaşdyrylan döwrüne çenli şäheriň ilatynyň artyşy örän haýaldy nji ýyllarda şäherlerde ilatyň üçden bir bölegi ýaşaýardy njy ýylda bolsa bu görkeziji iki esse artdy soňky maglumatlara görä ýurtda ilaty müňden köp bolan şäherleriň sy hasaba alyndy olar sofiýa bir milliondan gowrak ilaty bar plowdiw müň warna müň burgas müň ruse müň stara zagora müň plewen müň dobriç müň sliwen müň ýurduň esasy portlary şeýleräk burgas gara deňizde we ruse dunaý derýasynda gara deňziň kenaryndaky warna şäheri ýurduň iň bir şypahana sebiti hasaplanýar stara zagora şäheri bolgariýanyň esasy dermirýol uzelini düzýär ýurduň baş kanunyna laýyklykda bolgariýa parlament respublikasy bolup döwlet baştutany prezident ol gönüden göni saýlawlar esasynda bäş ýyl möhlete saýlanýar prezident şol sanda ýurduň ýaragly güýçleriniň baş serkerde başysy hem de milli howpsuzlyk boýunça maslahat geňeşiniň başlygydyr ýurduň kanun çykaryjy organy bir palataly halk geňeşi parlamentdir parlamentiň düzüminde sany deputat bolup olar saýlawlar esasynda dört ýyllyk möhlete saýlanýar olaryň arasynda saýlawlarda iň azyndan göterim ses alan partiýalaryň agzalary hem bar parlament ýurduň baş bakany wezipä belläp ony wezipesinden boşadýar hem de baş bakanyň teklibi boýunça ministrler kabinetiniň agzalaryny saýlaýar bolgariýa respublikasy dünýäniň dan gowrak döwleti bilen diplomatik gatnaşyklar saklaýar bolgariýa birleşen milletler guramasynyň agzasy bolup e golaý halkara guramalarynyň işine işjeň gatnaşýar bolgariýa bilen nato nyň arasyndaky gatnaşyklar njy ýylda ýola goýuldy häzir bolsa bu gatnaşyklar parahatçylygyň hatyrasyna hyzmatdaşlyk meýilnamasynyň çäklerinde ösdürilýär nji ýylyň nji maýynda bolgariýa ýewropa geňeşine agzalyga kabul edilýär bir ýyldan soň yewropanyň erkin söwda assosiasiýasy bilen ylalaşyga gol çekişýär bolgariýa respublikasy industrial agrar ýurt hasaplanýar ýurtda maşyn gurluşyk azyk senagaty gara we reňkli metallurgiýa nebit himiýa agajy gaýtadan işleýän senagat has ösendir oba hojalygynda bolsa ekerançylyga uly ähmiýet berilýär syýahatçylyk pudagy hem ýurduň ykdysadyýetine saldamly goşant goşýar xix asyrda bolgariýa oba hojalygy ýurdy hasaplanýardy muňa gammazdan ýurduň dokma we aýakgap deri senagatynda uly ösüşler gazanylypdyr beýik watançylyk urşunyň öň ýanyndaky on ýyllyklaryň dowamynda ýurtda daşary ýurt maýa goýumynyň hasabyna hususy telekeçiligiň ösdürilmegine üns berilýär ýöne muňa garamazdan ýurduň esasy milli girdejisiniň agramly bölegini oba hojalygyndan gelen girdeji düzýär bolgariýanyň umumy meýdany ykdysady taýdan üç sebite bölünýär olar günbatar günorta gündogar we demirgazyk gündogar sebitleridir günbatar sebitindäki sofiýa pernik senagat toplumy sebitiň ykdysadyýetiniň esasyny düzýär bu toplumda göterim elektrik energiýasy ýurtdaky ähli gara metallar öndürilýär günorta gündogar sebitindäki plowdiw burgas stara zagora we haskowo senagat merkezlerinde reňkli metallurgiýa himiýa senagaty gurluşyk materiallary önümçiligi ýaly pudaklar has da ösen bu sebitiň esasy oba hojalyk ekinleri şeýleräk bugdaý mekgejöwen şaly üzüm dürli miweler we gök önümler demirgazyk gündogar sebitinde bolsa maşyn gurluşyk himiýa dokma senagatyna uly ähmiýet berilýär peýdaly gazylyp alynýan baýlyklary bolan kömürň çykarylyşy yyl ýyldan artýar bolgariýadaky nebit yataklaryny senagat taýdan özleşdirip bolmaýar ýurt nebiti opek guramasyna agza ýurtlardan we gda ýurtlaryndan satyn alýar çig nebit burgas şäheriniň golaýynda nebiti gaýtadan işleýän toplumda täzeden işlenilýär bu toplumda himiýa önümleriniň e golaý görnüşi öndürilýär şeýle hem bolgariýa gda ýurtlaryndan tebigy gaz hem satyn alýar bolgariýada iri döwlet we hususy balykçylyk kärhanalary bar njy ýyllardan bari ýurtda balykçylyk bilen meşgullanýan hususy kärhanalaryň sany barha artýar balyklaryň göterimi atlantik okeandan tutulýar bolgariýanyň pul birligi lew ýurduň merkezi banky esasy bank edarasydyr ol nji ýylda döredilen daşary söwda bankynyň hem gymmat bahaly kagyzlarynyň göterimine eýedir döwlet süýşürintgiler banky ilata bank hyzmatlaryny hödürleýär ýurtda paýdarlar banklary nji ýylda döredilip başlandy bolgarlaryň agramly bölegi bilen ýaş aralygynda durmuş gurýarlar bolgariýa özüniň tebigy ajaýyplygy bilen hem hemmeleri haýran edýär ýurduň bu tebigy ajaýyplyklary daşary ýurtly jahankeşdeleri hem özüne bendi edýär ýurdun paýtagty sofiýa ýewropanyň iň gadymy şäherleriniň biri hasaplanýar bu şäherde köp sanly muzeýler gadymy ýadygärlikler we özboluşly nusgawy kiliseler bar paýtagtyň owadan ýerleri şeýleräk aleksandr newskiniň sobory balkan ýarym adasynyň iri prawoslaw kilisesi hasaplanýar daşary ýurt sungaty muzeýi batenberg meýdany etnografiýa muzeýi milli taryh muzeýi balkan ýarym adasynyň iri muzeýi hasaplanýar botanika bagy we ş m pernik şäherinde wizantiýa imperiýasy döwründen galan gadymy galalara duş gelmek bolýar bolgariýa nji ýylda wizantiýa imperiýasynyň düzüminde bolandygy üçin bu ýurduň käbir şäherlerinde şol döwürdäki taryhy ýadygärliklere gabat gelinýär bolgariýanyň bankýa sebiti termal şypahanalar merkezi hasaplanýar bu şypahanalar daşary ýurtly syýahatçylaryň iň bir gelim gidimli ýeridir sumen şäheri bolgariýanyň orta asyrlardaky durmuşyny açyp görkezýär bu şäherde şumens galasy we ýurduň iň iri tombul metjidi ýerleşýär şäheriň eteginde milli seýilgäh ýaýylyp ýatyr plowdiw şäherinde müň omnlyk teatr we hisar kapiýa derwezesi bar şäheriň golaýynda hiarýa şypahanasy ýerleşýär ol gadymy rim döwründe hem örän meşhur şypahanalaryň biri hasaplanýan eken şeýle hem ýurduň arbanasi božensi ýetyr žerawna kopriwştisa kotel melnik nesebyr sozopol trýawna we şiriko lyka ýaly şäherleri de muzeýlere taryhy ýadygärliklere örän baýdyr gara deňziň kenaryndaky warna we nesebyr şäherleri bolsa ýurduň ilatynyň agramly böleginiň dynç alýan ýeri hasaplanýar bolgariýada yewropanyň iň owadan dag gowagy hem bar ol ledenika diýlip atlandyrylýar isgender zülkarneýn makedonca aleksandr makedonski iňlisçe alexander the great asyl ady aleksandr iii makedoniýaly isgenderiň hökümdarlyk titullary makedoniýanyň basileusy ellin ligasynyň gegemony persiýanyň şahinşahy müsüriň faraony we aziýanyň hökümdary isgender b e öň njy ýylda pella şäherinde dünýä inipdir isgender öz kakasy filip ii makedoniýalynyň tagtyna b e öň njy ýylda geçipdir isgender b e öň nji ýylda heniz ýaşyndaka wawilonda aradan çykýar isgenderiň ejesi ady olimpia bolup ol grek neoptolemus i gyzydyr b e öňki njy ýylda ahemenileriň iň soňky patyşasy kodoman dariý iii ady bilen tagta çykýar ahemenilerin su yagdayyndan hem grek pars ursy baslanypdyr b e onki nji yylyn yazynda granik deryasynyn kenarynsa parslaryn gosuny grek makedon gosunlary tarapyndan ilkinji sowesde derbi dagyn edilyar sonra issa diyen yerde bolan ikinji sowesde darinin gosuny yenede yenlise sezewar bolyar bu sowesde darinin ayaly gyzy aleksandra yesir dusyar busefal latynça bucephalus öküz kelleli isgenderiň atynyň ady türkmenistanyň ahal welaýatynda ýerleşýän bir şäher tejen şäheri aşgabatdan km uzaklykda welaýatyň gündogarynda ýerleşýär şäherin tejen oazisindäki etrap lary üçin ykdysady we durmuş medeni merkez hökmünde ähmiýeti uludyr ol tejen etrabynyn merkezi hasaplanýar nji ýylda oňa etrap hukukly şäher statusy beril di şäherde etrabyň dolandyryş edaralary söwda we dur mus medeni maksatly edaralaryň onlarçasy hereket edýär garaşsyzlyk ýyllarynda tejen şäheri ýurdumyzyn we ahal welaýatynyň uly senagat merkezlerinin birine öwrüldi bu ýerde häzirki zaman ülňülerine laýyk gelýän karbamid zawody egirme ýüplük fabrigi pagta arassalaýjy zawod tikin trikotaž fabrigi gurluşyk materiallary kombinaty un kombinaty konserwa zawody süýt önümleri zawody ýerleşýär tejen uly ulag çatrygydyr şäheriň üstünden aşgabat mary türkmenabat awtomobil we demir ýollary şatlyk aşgabat magistral gaz geçirijisi geçyär arslan alayew türkmenistanda bir etrap daşoguz welaýatynyñ gubadag etraby merkezi hem de iş dolandyrylýan ýeri gubadag şäheri ilaty esasan türkmenler ýomut bolup käbir serhetýaka obalarynda özbekler gazaklar hem de garagalpaklar bar gubadag şäherinde az sanly koreý hem de rus milletleri hem ýaşaýar gubadagda mermer we granit käbir ýerlerde oňat hilli kerpiç we keramiki önümleri taýýarlamakda ulanylýan toýun hem de nahar duzynyň çykýan ýerleri bar bu etrapda uly bolmadyk gubadag misginata ýylangyr belentlikleri ýer tutýar gubadag etrabynyñ goýnunda kemala gelen bagşylaryñ sany hem barmak basyp sanardan köpdir olardan birnäçesini agzap geçsek türkmenistanyň at gazanan bagşysy durdybaý gurbanow türkmenistanyň at gazanan artistleri dursunjemal gazakowa aýbibi atahanowa hem de beýleki meşhur bagşylar gurbangül amanowa hudaýberen baýramow tirkeş baýramow ballyýewiç nurmuhammedow wepa dädebaýewiçdagylary aytmak bolar gubadag fitçisi somsasy ady bilen tanalýan meşhur tagamlary hem bar gubadag fitçisi yurduñ ahli welaýatlarynda hem meşhurlyga eyedir belarusiýaň döwlet informatika we radioelektronika uniwersiteti bdiru belarus rus nji ýyla çenli minskiniň radiotehniki instituty mrti informasion tehnologiýa radiotehnika elektronika we telekomunikasiýa ugrunda ýewropa gda we dünyä belli belorussiýanyň öňdebaryjy uniwersiteti bdiru nji ýylyň mart aýynyň ne esaslandyryldy häzirki wagtda uniwersitet hünär we ýöriteleşdirilen kompýuter informatika senagat elektronika emeli akyl radiotehnika telekommunikasiýa medisina elektronikasy we ykdysadyýet ugurlaryndan inžener hünärmenleri taýýarlaýar fakultetde we bölümde gündizki agşamky zaoçny we aralyk okuw görnüşlerinde den gowrak talyp bilim alýar şolaryň arasynda hem sany daşary ýurtly talyp bar nji ýyldan bäri bdiru da magistratura bölümi açyk häzirki wagtda sany magistrlik sany aspirantura we sany doktorantura ýokary hünärleri ýerli we daşary ýurt raýatlaryna hödürlenýär uniwersitetde dissertasiýany goramak üçin tehniki we fizika matematika hünärlerini öz içine alýan sany doktorçylyk geňeşi hereket edýär şu günki günde bdiru nyň aspiratura bölüminde sany daşary ýurt hünärmeni okaýar uniwersitete girmek üçin rus ýa belarus dili fizika matematika daşary yurt dili diňe marketing ykdysadyýet we önümçiligi dolandyryş ugurlarynda sapaklary boýunça merkezi synag tabşyrmaly bdiru da ylmy gözleg laboratoriýalary we bralag toparlary işleýär we şeýle ugurlardan balag alynyp barýar bu ylmy gözlegde e golaý inžiner tehnik ugurdan ýokary bilimli işgärler dogtorantlar aspirantlar magistyrlar we dürli ylmy işler bilen gündizki okuwdan studentleriň gatnaşýar bdiruň ýurtlardan uniýersitetler gözleg we döwlet gurnamalaryň hyzmatlaşyk ylalaşygy bar uniwersistet wuppertal şäherindäki uniwersiteti germaniýa akdeňiz uniwersiteti marsel şäherindäki uniwersiteti fransiýa sian tehnik uniwersiteti hytaý we samara döwlet tehniki uniwersiteti russiýa bilen iň rowaçly gatnaşyk saklaýar bdiru köp milletli uniwersitet hazirki wagytda ýurtlardan gelen ä golaý daşary yurt raýatlary bdiru da okaýarlar azerbaýjan ermenistan eýran gazagystan gruziýa hytaý iordaniýa irak izrail gyrgyzystan khdr latwiýa litwa liwiýa liwan moldowa nigeriýa russiýa federasiýasy siriýa sudan şri lanka tunis türkmenistan türkiýe ukraina wýetnam wenesuela ýemen ylmy gözleg we ylmy tehniki önüm hytaý hindistan germaniýa liwiýa abş polşa italaýa günorta koreýa resupblikasy khdr slowakiýa russiýa ukraina wenesuella ýurtlary uçin öndürilýar uniwersitetiň ylmy tehniki gözleg enjamlary merkezi radiýo elektonik geçirmeler saýtynda görkezilendir uniwersitet halakara taslamalara we programmalara gatnaşýar birlik döwlet eb nji karkas programmasy ewropraktiks halkara ylmy we tehniki merkezi fransiýa gözlegini goldaýan jemgiýeti germaniýaň ylmy jemgiýeti dfg dünýa alymlaryň federasiýasy germaniýaň akademiki çalyşmalaryň gullugy daad matsumaýaň halakara fondy halakara tehniki hünärli studentlatyň çalyşmasy bileleşigi iaeste bdiru halkara ylmy we tehniki konferensiýalaryň nanotehnikalary nusgany tanama informasiýa howpsuzlyk we şoňa meňzeş barada seminarlaryň guramaçysy bolýar şol sanda täzelikçiligi we studentleň praktika türgenleşigi berkitmek üçin bdiru da okuw we gözleg üçin häzirki zaman enjamlary bilen üpjin edilen laboratoriýalary bar häzir bdiru da şolar ýaly laboratoriýalar işleýär bdiru nyň kitaphanasy nji ýylda belorussiýanyň politehniki institutyň häzirki belorussiýanyň milli tehniki uniwersiteti bmtu kitaphanasynyň esasynda döredildi meýdany m we okuw jaýlarynda we nji student obşitinde ýerleşýar bdiru studentleň we işkärleň konkurs programmalary edebi we sungat festiwallaryny gurnaýar däp bolanlary her ýyl nepislik we artistlik ugurtapyjylyk konkursy geçirilýar jenap bdiru we hanym bdiru studentler öz zehinini görkezmäge sungat kollektiwlerine girip bilýar bu kollektiwler halkara we döwlet festiwallar tarapyndan diplom hem şahadatnama baýraklaryna eýe boldylar olimpiýa oýunlarynda göreşde gezek ýeňiji bolan belarus respublikasynyň milli olimpiýa komitetiniň wise prezidenti belorussiýanyň göreş federasiýaň prezidenti hormatly minsk şäheriniň raýaty aleksandr medwed bdiru da sport kämilliginiň bölüminiň başlygy bolup işleýar türkmen sowet edebiýatynda uly yz galdyran agahan durdyýew tejen etrabynyň ikinji babadaýhan obasynda nji ýylda eneden bolýar olaryň maşgalasy garyp ýagdaýda güzeranyny zordan dolandyrypdyr ol bary ýogy iki ýaşyna ýetende ata enesinden mahrum bolýar agahana agasydyr aýal dogany seretmeli bolýar şeýlelikde agahan ýaşlykda zähmete bişişen ýigit bolup ýetişýär ol ýaşlarynda obada molla gatnaýar emma ol molla oňa känbir sapak bermeýär soňra oktýabr sosialistik rewolyusiýasy ýeňip üstün çykandan soň ýerlerde sowet mekdepleri açylýar agahan ilkinji gezek sowet mekdebinde okaýar soňra nji ýylda maryda täze açylan pedtehnikumda okaýar ondan soň bolsa daşkentdäki orta aziýa kommunistik uniwersitetine okuwa girýär ol şol ýeriniň žurnalistika bölümini tamamlap aşgabada gelýär we ýaş kommunist gazetinde hem tokmak žurnalynda işläp başlaýar nji ýylda agahanyň saglyk ýagdaýy ýaramazlaşýar ol nji ýylda aradan çykýar çary aşyrow türkmenistan ssr niň halk ýazyjysy front şahyry ol njy dogulýar beýik watançylyk urşunyň başlanmagy bilen ol hem eline ýarag alyp söweş meýdanyna gidýär faşistik basybalyjylara garşy atgyr ýaragy ötgür sözi bilen söweşýär şahyr urşuň ilkinji günlerinde gylyç alj ele atly goşgusyny ýazyp türkmen ýigitlerini ähtiýalan duşmana berk gaýtawul bermäge çagyrýar nji ýylda meniň atly şygrynda şahyr özüniň söweş meýdanyna ugraýşyny beýan edýär bu goşgy şahyryň şeýle hem watan goragyna aýaga galan ähli ýigitleriň kasamy bolup ýaňlanýar çary aşyrow uruş döwründe gahryman balladasyny en şäherinde atly poemasyny ýazýar şahyryň uruş döwründäki döreden eserleri has da ynandyryjylygy bilen tapawutlanýar munuň esasy sebäbi şahyryň hut özüniň ganly söweşleriň içinde bolup eserlerini gözi bilen gören wakalaryny ýazýar ol ganly saka trilogiýasyny yzçy garry serdar ekizler romanyny ýazýar türkmenistanyň daşary işler ministrliginiň halkara gatnaşyklary instituty türkmenistanyň prezidenti gurbanguly berdimuhamedowyň nji ýylyň nji martynda çykaran permany bilen döredildi institutyň baş binasy gatdan ybarat bolup ol rektoratdan hem de halkara gatnaşyklary we diplomatiýa halkara hukugy hünärleriniň talyplaryna bilim bermäge niýetlenen okuw otaglaryndan ybaratdyr binanyň aşaky gatynda arhiw lukmançylyk otagy inžener tehniki gulluklaryň otagy köpeldiji merkez ýerleşýär nji gatda galkynyş otagy işgärler bölümi talyplar bölümi institutyň jemgyýetçilik guramalarynyň iş otaglary muzeý nemes dili kitaphanasy ýerleşendir bu gatda adama niýetlenen uly mejlisler zaly adamlyk protokol otagy hem de adamlyk kiçi mejlisler zaly ýerleşýär mejlisler otaglarynda sinhron terjime üçin niýetlenen kabinalar otaglar bar binanyň nji gatynda dekanat interaktiw tagtalar bilen üpjün edilen birnäçe okuw otaglary daşary ýurt dillerini öwrenmek üçin lingafon otaglary bar nji we nji gatda halkara gatnaşyklary kafedrasy halkara hukugy kafedrasy dünýä dilleri kafedrasy gumanitar we tebigy ylymlar kafedrasy mugallymlaryň otaglary we abzallaşdyrylan okuw otaglary ýerleşýär binanyň nji gatynda rektoryň we okuw işleri boýunça prorektoryň otaglary bar baş binanyň günbatar tarapynda ýerleşen umumy meýdany m bolan okuw binasy halkara ykdysady gatnaşyklary we halkara žurnalistikasy hünärleriniň talyplary üçin niýetlenendir binanyň aşaky gatynda talyplar we mugallymlar üçin naharhana sergi merkezi tomluk kitaplar saklanýan otag we arhiw bar nji gatyň sag ganatynda multimediýa enjamlary bilen abzallaşdyrylan okalga zaly çep tarapda halkara ykdysady gatnaşyklary kafedrasyna degişli ýörite okuw otaglary bar nji gatyň çep ganatynda halkara ykdysadyýetiniň ösüşini öwrenmek we dünýä ykdysadyýeti boýunça gepleşikleri geçirmek üçin niýetlenen otaglar ýerleşýär nji gatyň çep ganatynda talyplara döwrüň ösen enjamlary arkaly bilim bermäge niýetlenen okuw otaglary hususan da wideo audio reportažlary taýýarlamagy kompýuter grafikasyny we fotoreportažy habarlary taýýarlamagy audio wideotimarlaýşy öwredýän ýöriteleşdirilen okuw otaglary kiçi çaphana we internet otagy hem bar bu otaglar belli sony panasonic kompaniýasynyň tehnikalary bilen enjamlaşdyrylandyr nji gatyň sag ganatynda halkara ykdysady taslamalaryny we maýa goýumlary öwrenmek üçin ýöriteleşdirilen okuw otaglary bar ol ýerde şeýle hem ylmy işler boýunça prorektoryň otagy we ylym bölümi bar türkmen we daşary ýurt dillerinde dürli temalar boýunça söhbetdeşlikleri guramaklary we alyp barmaklary üçin metbugat konferensiýalary merkezi web saýtlary taýýarlamagy we redaktirlemegi öwredýän otaglar hem talyplaryň hyzmatynda daşary ýurt dillerini çuňňur öwrenmek üçin niýetlenen lingafon sinhron terjime otaglary nemes dilindäki kitaplar ýygyndysy bolan kitaphana bar okuw otaglary interaktiw tagtalar bilen üpjün edilendir institutda giň möçberli halkara hyzmatdaşlygy hem alnyp barylýar germaniýanyň bremen uniwersitetiniň londonyň metropoliten uniwersitetiniň polşanyň halkara gatnaşyklary institutynyň bolgariýadaky amerikan uniwersitetiniň wenanyň diplomatiki akademiýasynyň abş nyň boston uniwersitetiniň we kolumbiýa uniwersitetiniň garriman adyndaky institutynyň moskwanyň halkara gatnaşyklary döwlet institutynyň uniwersitetiniň halkara gatnaşyklary boýunça dünýäniň abraýly ylmy barlag merkezleriniň hünärmenleri birleşen milletler guramasynyň degişli düzümleriniň ýewropada howpsuzlyk we hyzmatdaşlyk guramasynyň gyzyl haç halkara komitetiniň wekilleri talyplaryň öňünde leksiýalar bilen çykyş etdiler institutyň mugallymlary öz hünär ugurlary boýunça hem de halkara bilim maksatnamalarynyň çäginde özbegistanda gyrgyzystanda gazagystanda azerbaýjanda türkiýede günorta koreýada ýaponiýada hytaýda malaýziýada hindistanda päkistanda russiýada belarusda bolgariýada polşada daniýada abş da beýik britaniýada awstriýada fransiýada belgiýada iş we okuw saparlarynda boldular institutyň talyplary ýurdumyzyň edaralarynda degişli tejribelikleri geçýärler mundan başga da institutymyzda dürli ylmy amaly maslahatlary dürli temalardan tegelek stollar we tanyşdyrylyş dabaralary geçirilýär institutyň mugallymlary hem de talyplary ýurdumyzyň habar beriş serişdelerinde yzygiderli çykyşlary guraýarlar institutda talyplaryň okuwyny we sapakdan daşary işlerini durmuşyny we dynç alşyny guramak üçin zerur şertleriň ählisi döredilendir institutyň talyplary ýokary okuw mekdepleriniň arasynda geçirilýän dürli olimpiadalarda we bäsleşiklerde ýylyň talyby talyp joşguny bäsleşiklerinde işjeň çykyş edýärler halkara gatnaşyklary institutynda talyplaryň beden taýdan sagdynlygyny we sport ussatlygyny ýokarlandyrmak olaryň saglygyny berkitmek üçin ähli zerur şertler döredilendir okuw binasyna ýanaşyk gurlan häzirki zaman sport toplumy bolsa talyplaryň bedenterbiýe we sport bilen meşgullanmaklaryna dürli ugurdan sport ýaryşlaryny geçirmäge mümkinçilik berýär bu ýerde adama niýetlenen ýapyk sport zaly adama niýetlenen türgenleşik zaly küşt otaglary bar institutyň älem talyplar sport kluby tarapyndan sport toplumynda ýurdumyzyň ýokary okuw mekdepleriniň arasynda geçirilýän dürli sport bäsleşiklerine taýýarlanmak üçin zerur bolan türgenleşik işleri we ýaryşlar yzygider geçirilýär baş binadan daşda bolmadyk talyba niýetlenen umumy ýaşaýyş jaýynda talyplaryň ýaşamagy we dynç almagy üçin ähli zerur şertler döredilendir türkmenistanyň daşary işler ministrliginiň halkara gatnaşyklary institutynyň täze binalar toplumy aşgabadyň binagärlik keşbine öz gözelligi bilen görk berýär hünärler ýazdyrmak e mail türkmenistanyň halkara gatnaşyklar instituty daşary ýurt syýasat ulgamy aşagydaky hünärler boýunça belent hünärmenleri taýýarlaýar institutda sany kafedra hereket edýär operatiw ýat rus kompýuteriň işläp durýan wagtynda maglumatlary maşynyň ýadynda saklamak üçin ulanylýan ýada operatiw ýat diýilýär operatiw ýat operasion ulgamy programmalary programmalaryň işleýän maglumatlaryny şeýle hem aralyk we jemleýji hasaplamanyň netijelerini saklamak üçin ulanylýar bu ýat energogaraşly bolanlygy sebäpli kompýuter öçürilenden soň operatiw ýatdaky maglumatlar ýitýär operatiw ýadyň resmi däl halkara belgisi hökmünde käwagt iňlis sözleriniň gysgaltmasy bolan ram random access memory aňlatmasy ulanylýar ram gysgaltmasy bu kompýuteriň islendik wagty öz ýadyndaky islendik maglumaty ýadyň islendik ýerinden alyp bilýändigini aňladýar operatiw ýat mikroshema görnüşinde ýasalyp biri birinden özüniň çalasynlygy daşky görnüşi içki gurluşy we gymmaty boýunça tapawutlanýarlar operatiw ýadyň mikroshemalarynyň daşky gurluşy iki dürli bolýar dimm we simm olar içki gurluşy boýunça dram we sram diýilýän topara bölünýärler bu iki toparyň tapawudy ýat mikroshemalarynyň çalasynlygynda we gymmatlygynda bildirýär kämilleşen we atly abraýly personal kompýuterleriň içinde dram fpm dram edo dram sdram ddr sdram sldram we birnäçe beýleki dinamiki ýadyň görnüşleri has meşhurdyr gwineýa günbatar afrikada ýerleşýän döwlet paýtagty konakry km ilaty mln müň adam döwlet dili fransuz dili pul birligi gwineýa franky dini musulmançylyk döwlet gurluşy respublika baştutany prezident welaýata bölünýär x xi asyrda gwineýanyň köp bölegi altyn kenaryň düzümine girýärdi xii asyrda gana imperiýasy dargady xiii asyrda onuň ornuna malinha halklary tarapyndan döredilen mali imperiýasy döredi bu ýerde yslam dini giň ýaýrady xvi asyra çenli mali öz kuwwatyny çaklady xvii asyrda fulbe döwleti döredi xix asyryň ortalarynda fransuzlar bilen fulba serdarlarynyň arasynda göreş başlandy nji ýylda gwineýa fransuz günbatar afrikasynyň düzümine girizildi nji ýylda onuň serhedi dikeldildi ol welaýatdan ybarat boldy sendan mawritaniýa gwineýa pil çünki kenarlary nigera dogomeý ýokary wolta birinji jahan urşy döwri fransuz günbatarafrikasy fransiýanyň azyk üpjün edijisi boldy iki jahan urşy aralygynda fga sy fransuzlar tarapyndan talanyldy halky arzan işçi güýji hökmünde talanyldy onda afrikan halkynyň agyr ýagdaýý baradaky mesele ilkinji gezek seredildi maslahatda afrikanyň demokratik bileleşigi atly guramaçy döredi ol baknadarlyga garşy göreşýärdi bu gurama nji ýyllarda fransuzlar tarapyndan yzarlanyp öz işini üýtgetdi nji ýylda afrikanyň garaşsyzlyk partiýasy atly gurama döräp ol diňe gwineýa däl bütin afrika özbaşdaklyk berilmegini talap edýär lansano konte prezident saýlanyldy nji ýylyň saýlawynda ýene de l konteniň birlik we ösüş partiýasy ýeňiş gazanýar njy ýylda konte prezident tarapyndan bellenilýän premýer ministr wezipesini girizdi piliory kenary piliory kenary we resmi taýdan kot d iwuar respublikasy kot d iwuar günbatar afrikanyň günorta kenarynda ýerleşýän ýurt piliory kenarýaka syýasy paýtagty ýurduň merkezindäki oumoussoukro ykdysady paýtagty we iň uly şäheri port şäheri abidjan demirgazyk günbatarda gwineýa günbatarda liberiýa demirgazyk günbatarda mali demirgazyk gündogarda burkina faso gündogarda gana we günortada gwineýa aýlagy atlantik ummany bilen serhetleşýär respublikanyň resmi dili fransuz dilidir baule dioula dan anyin we cebaara senufo ýaly ýerli ýerli diller hem giňden ulanylýar umuman piliory kenarynda töweregi dürli dil bar muslimurtda köp sanly musulman hristian esasanam rim katolikleri we dürli ýerli dinler bar ilkinji ýazylan taryh demirgazyk afrika berber söwdagärleriniň ýyl ýazgylarynda ýüze çykýar irki rim döwründen bäri saharanyň üsti bilen duz gullar altyn we beýleki harytlar bilen kerwen söwdasy edipdir saharanyň aňyrsyndaky söwda ýollarynyň günorta terminallary çölüň gyrasynda ýerleşýärdi we ol ýerden goşmaça söwda ýagyş tokaýynyň gyrasyna çenli uzalyp gidýärdi has möhüm terminallar djenn gao we timbuctu beýik sudan imperiýalarynyň ösen esasy söwda merkezlerine öwrüldi güýçli harby güýçleri bilen söwda ýollaryna gözegçilik etmek bilen bu imperiýalar goňşy döwletlerde agalyk edip bilipdir sudan imperiýalary hem yslam biliminiň merkezlerine öwrüldi yslam günbatar sudanda demirgazyk afrikadan gelen musulman berber söwdagärleri tarapyndan girizilipdi köp möhüm hökümdarlaryň imana gelmeginden soň çalt ýaýrady xi asyrdan başlap sudan imperiýalarynyň hökümdarlary yslamy kabul edip günorta piliory kenarýakasynyň demirgazyk sebitlerine günorta ýaýrady sudan imperiýalarynyň iň irki döwürleri bolan gana imperiýasy häzirki günorta gündogar mawritaniýa we maliniň günortasy bilen xiv xiii asyrlaryň arasynda gülläp ösüpdir xi asyrda kuwwatynyň iň ýokary derejesine ýeten ýerler atlantik ummanyndan timbuktuna çenli uzalypdyr gana pese gaçandan soň mali imperiýasy xiv asyryň başlarynda iň ýokary derejesine ýeten güýçli musulman döwletine öwrüldi piliory kenaryndaky mali imperiýasynyň çäkleri odieneniň töweregindäki demirgazyk günbatar burç bilen çäklenýärdi xiv asyryň ahyrynda haýal peselmegi içerki düşünişmezliklerden we wassal döwletleriň gozgalaňlaryndan soň songhai xiv xvi asyrlaryň arasynda imperiýa hökmünde gülläp ösdi songhai toparlaýyn söweşlere sebäp bolan içerki düşünişmezlikdenem ejizledi bu düşünişmezlik günorta tarap tokaý guşagyna tarap göçüp gitdi southernurduň günorta ýarysyny öz içine alýan gür gür tokaý demirgazykda ýüze çykan iri syýasy guramalara päsgelçilik döretdi inhabitantsaşaýjylar obalarda ýa da obalaryň toparlarynda ýaşaýardylar daşarky dünýä bilen aragatnaşyklary uzak aralykdaky söwdagärleriň üsti bilen süzüldi oba adamlary ekerançylyk we awçylyk bilen meşgullandylar goňşy gana bilen deňeşdirilende piliory kenary gulçulyk we gul reýdini amala aşyrsa da gul söwdasyndan az zyýan çekdi europeanewropaly gul we söwda gämileri kenarýakasyndaky beýleki ýerleri makul bildi ilkinji ýazylan europeanewropanyň günbatar afrika syýahaty nji ýylda portugaliýalylar tarapyndan amala aşyryldy günbatar afrikanyň ilkinji fransuz şäherçesi sent luis xvii asyryň ortalarynda senegalda esaslandyryldy şol bir wagtyň özünde gollandiýalylar fransuzlara boýun boldy dakaryň golaýyndaky gor adasyndaky şäherçe nji ýylda altyn kenar häzirki gana bilen serhet ýakasyndaky assinie şäherinde fransuz missiýasy döredildi ewropalylar bu döwürde ýerli gulçulyk tejribesini basyp ýatyrdylar we söwdagärlerine söwdany gadagan etdiler emma assininiň diri galmagy howplydy fransuzlar xix asyryň ortalaryna çenli piliory kenarynda berk gurulmady nji ýyllarda fransuz admiraly lui edouard bout willaumez grand bassam we assini sebitleriniň patyşalary bilen şertnamalara gol çekip sebitlerini fransuz goragçysy etdi fransuz gözlegçileri missionerler söwda kompaniýalary we esgerler fransuzlaryň gözegçiligindäki sebiti lagun sebitinden kem kemden giňeltdiler arassalamak nji ýyla çenli amala aşyrylmady fransiýanyň esasy maksady eksport önümçiligini höweslendirmekdi tiz wagt kenar ýakasynda kofe kakao we palma ýagy ekinleri ekildi piliory kenary köp sanly ilaty bolan günbatar afrikanyň ýeke täk ýurdy hökmünde tapawutlandy günbatar we merkezi afrikanyň başga bir ýerinde fransuzlar we iňlisler esasan býurokratlardy netijede fransuz raýatlary kakao kofe we banan plantasiýalarynyň üçden birine eýe bolup ýerli mejbury zähmet ulgamyny kabul etdiler baoulyň başlygynyň ogly feliks houphout boigny piliory kenaryndaky garaşsyzlygyň atasy boldy nji ýylda özi ýaly afrika kakao daýhanlary üçin ýurtda ilkinji oba hojalygy kärdeşler arkalaşygy döretdi kolonial syýasatyň fransuz ekin meýdanlarynyň eýelerine oňaýlydygyna gahar edip kärdeşler arkalaşyklary migrant işçileri öz fermalaryna işe almak üçin birleşdiler houphout boigny tiz wagtdan meşhurlyga eýe boldy we bir ýylyň içinde pari indäki fransuz mejlisine saýlandy bir ýyldan soň fransuzlar mejbury zähmeti ýatyrdylar houphout boigny piliory kenarýakasynyň ençeme ýyllap eden gatnaşyklaryndan peýdalanjakdygyna ynam bildirip fransiýanyň hökümeti bilen berk gatnaşyk gurupdy fransiýa ony ministr edip europeanewropa hökümetinde ministr bolan ilkinji afrikaly etdi garaşsyzlyk döwründe bu ýurt fransiýanyň günbatar afrikasynyň iň gülläp ösýän ýeri bolup sebitiň umumy eksportynyň inden gowragyny goşdy houphout boigny ilkinji prezident bolanda hökümeti daýhanlara önümçiligi hasam höweslendirmek üçin önümleri üçin gowy bahalar berdi bu töwerekdäki ýurtlardan işçileriň ep esli göçmegi bilen hasam güýçlendi kofe önümçiligi ep esli ýokarlandy we piliory kenaryny dünýä önümçiliginde braziliýadan we kolumbiýadan soň üçünji ýeri eýeledi njy ýyla çenli bu ýurt dünýäde kakao öndürijisi boldy şeýle hem ananas we palma ýagyny afrikanyň öňdebaryjy eksportçysy boldy fransuz tehnikleri iwoirian gudratyna goşant goşdular beýleki afrika ýurtlarynda adamlar garaşsyzlykdan soň ýewropalylary kowup çykardylar emma piliory kenaryna girdiler fransuz jemgyýeti garaşsyzlykdan ozal den nji ýylda e ýetdi köpüsi mugallymlar ýolbaşçylar we geňeşçiler ykdysadyýet ýylyň dowamynda her ýyl töweregi ösüş depginini saklady bu afrikanyň nebit eksport etmeýän ýurtlarynyň iň ýokarysy houphout boigniniň bir partiýaly dolandyryşy syýasy bäsdeşlik üçin amatly däldi nji ýylda piliory kenarýakasynyň prezidenti boljak laurent gbagbo front populaire ivoirien i esaslandyryp houphou boigniniň gaharyny getirenden soň nji ýyllarda ýurtdan gaçmaly boldy houphout boigny saýlamagyny dowam etdirýän ilata giňden ýüzlenmegine esaslandy uly taslamalary ösdürmäge berýän ünsi sebäpli tankyt edildi köpler öz obasy oumoussoukrony täze syýasy paýtagta öwürmek üçin sarp edilen millionlarça dollaryň biderek bolandygyny duýdular beýlekiler onuň merkezinde parahatçylyk bilim we din merkezini döretmek baradaky pikirini goldadylar nji ýyllaryň başynda dünýädäki çökgünlik we ýerli guraklyk iwoýriýanyň ykdysadyýetine şok tolkunlaryny iberdi agaçlaryň aşa köp bolmagy we şekeriň bahasynyň pese gaçmagy sebäpli ýurduň daşarky karzy üç esse ýokarlandy abidjanda jenaýat ep esli ýokarlandy sebäbi obalylaryň sany çökgünlik sebäpli ýüze çykan işsizligi güýçlendirdi gozgalaňçylar ýene abidjana tarap hereket etjekdikleri bilen haýbat atdylar we fransiýa öňe gitmek üçin ýurtdaky bazasyndan goşun iberdi fransuzlar öz raýatlaryny howpdan goraýandyklaryny aýtdylar ýöne olaryň ýerleşdirilmegi hökümet güýçlerine de kömek etdi fransuzlaryň iki tarapa kömek edýändigi hakykat hökmünde kesgitlenmedi emma her tarap fransuzlary garşy tarapy goldamakda günäkärledi uzak möhletde fransuz hereketleriniň ýagdaýy gowulaşdyrandygy ýa da erbetleşendigi jedelli şol gije bolup geçen zatlar hem jedelli hökümet ozalky prezident robert guäniň agdarlyşyk synanyşygyna ýolbaşçylyk edendigini öňe sürdi we döwlet telewideniýesi onuň jesediniň köçede suratlaryny görkezdi garşy çykýan aýyplamalarda onuň we başga da adamyň öýünde öldürilendigi jesediniň bolsa jenaýat jogapkärçiligine çekilmegi üçin köçelere çykarylandygy aýdylýar alassane ouattara germaniýanyň ilçihanasyna pena berdi öýi ýandy prezident gbagbo italiýa saparyny gysgaltdy we gaýdyp geleninde telewideniýede eden çykyşynda gozgalaňçylaryň käbiriniň daşary ýurtly migrant işçileriň ýaşaýan kiçijik şäherlerinde gizlenýändigini aýtdy endandarlar we hüşgärler müňlerçe adamyň öýlerini gabadylar we ýakdylar ýaşaýjylara hüjüm etdiler demirgazyk ilatynyň köpüsiniň goldawyna eýe bolan gozgalaňçylar bilen irki ýaraşyk gysga möhletli boldy we kakao ösdürip ýetişdirýän esasy sebitlerde söweş başlandy fransiýa atyşygyň araçägini saklamak üçin goşun iberdi liberiýadan we sierra leondan söweşijiler we söweşijiler ýaly söweşijiler günbataryň käbir ýerlerini basyp almak üçin krizisden peýdalandy mawritaniýa günbatar afrikadaky atlantik ummanynyň kenarynda ýerleşýän ýurt afrikada on birinji uly özygtyýarly döwlet bolup günbatarda atlantik ummany demirgazykda we demirgazyk günbatarda günbatar sahara demirgazyk gündogarda aliair gündogarda mali we günorta günbatarda senegal bilen serhetleşýär itsurt öz adyny miladydan öňki nji asyrdan biziň eramyzyň vii asyryna çenli häzirki marokkoda we gündogar aliairde bar bolan gadymy berber şalygyndan alýar mawritaniýanyň ýerleriniň takmynan i saharanyň çäginde şonuň üçin ilat ýagyş birneme ýokary bolan günortada jemlenendir nji ýylyň njy awgustynda general muhammet ould abdel aziziň ýolbaşçylygyndaky harby agdarlyşykda hökümet agdaryldy paýtagt we iň uly şäher ýurduň million ilatynyň üçden birine golaýy bolan atlantik kenarynda ýerleşýän nuakçottdyr njy ýylyň njy aprelinde aziz ýeňiş gazanan njy iýulda geçiriljek saýlawlarda prezidentlige dalaş etmek üçin harby gullugyndan çekildi gämi duralgasynyň demirgazyk çetlerinde ýerleşýän çinguetti şäheri nji ýylda esaslandyryldy we xi asyra çenli inagen ýa da sanhaja konfederasiýa diýlip atlandyrylýan berber taýpalarynyň konfederasiýasynyň söwda merkezine öwrüldi söwda ýollarynyň çatrygyndady çinguetti ýerleşdirenden kän wagt geçmänkä sanhaja ilki bilen abdallah ibn inasin tarapyndan wekilçilik edilýän almorawidler bilen birleşdi we birleşdi almorawidler ahyrsoňy häzirki senegaldan ispaniýanyň günortasyna al andalus häzirki andalusiýa diýlip atlandyrylýan imperiýa gözegçilik ederdi şäheriň ajaýyp bezelen binagärçiligi günbatar magrebde sünni yslam dininiň malik däp dessuryny ýaýradýan almorawidleriň berk dini ynançlaryny görkezýär beýleki halklar hem saharanyň günortasyndan günbatar afrika göçüpdirler njy ýylda almorawidler gadymy gana imperiýasynyň uly meýdanyny basyp aldy çar bouba söweşi halklaryň yemenemeni makil arap basybalyjylaryny ýok etmek üçin şowsuz gutarnykly tagallasy boldy basybalyjylara beni hasan taýpasy ýolbaşçylyk edipdir beni hasan söweşijileriniň nesilleri muruş jemgyýetiniň ýokarky gatlagyna öwrüldi adyny beni hasandan alýan beduin arap şiwesi hasaniýa esasan çarwa ilatyň arasynda agdyklyk edýän dile öwrüldi käbir maglumatlara görä müňlerçe mawritanlylar henizem gul edilýär nji ýylda ilkibaşda fransuzlar tarapyndan gurlan prezident moktar ould daddah awtoritar prezident re regimeimini gurup täze konstitusiýa bilen bir partiýaly döwlet hökmünde resmi taýdan tassyklandy daddahyň parti du peuple mauritanien ppm bir partiýaly sistemada dolandyryjy gurama boldy prezident muny mawritaniýanyň günbatar görnüşindäki köp partiýaly demokratiýa taýyn däldigini öňe sürdi bu bir partiýaly konstitusiýa laýyklykda daddah njy we nji ýyllarda geçirilen bäsdeşliksiz saýlawlarda gaýtadan saýlandy daddah nji ýylyň njy iýulynda gansyz agdarlyşykda agdaryldy ol uly mawritaniýa döretmek synanyşygy hökmünde günbatar saharanyň günorta bölegini anneksiýa etmek üçin betbagtçylykly söweş sebäpli ýurdy dargatdy polkownik mustafa ould salekiň cmrn huntasy güýçli güýç bazasyny döretmäge ýa da sahrawi garşylyk hereketi polisario fronty bilen durnuksyzlaşdyryjy konfliktden ýurdy çykaryp bilmejekdigini subut etdi çalt ýykyldy ýerine başga bir harby hökümet cmsn çalyşdy güýçli polkownik muhammet khouna ould haidallah tiz wagtdan güýçli adam hökmünde ýüze çykdy günbatar sahara baradaky ähli talaplardan ýüz öwrüp polisario bilen parahatçylyk tapdy we esasy goldawçysy al algerir bilen gatnaşyklary gowulaşdyrdy emma konfliktiň beýleki tarapy marokko we europeanewropadaky ýarany fransiýa bilen gatnaşyklar ýaramazlaşdy durnuksyzlyk dowam etdi we haýdallanyň ägirt uly reforma synanyşyklary esaslandyryldy onuň re regimeimi döwlet agdarylyşygy synanyşyklary we harby guramanyň içindäki hyjuwlar bilen başdan geçirildi garşydaşlaryna garşy alyp barýan berk we barlyşyksyz çäreleri sebäpli barha çekeleşdi köp dissident tussag edildi käbirleri jezalandyryldy nji ýylda gulçulyk kanun tarapyndan resmi taýdan ýatyryldy we mawritaniýa dünýäde iň soňky ýurt boldy isaak nýuton beýik iňlis matematigi fizigi we astronomy iňlis dilinde newton isaac wulstorp grantemanyň ýakynynda angliýa kensington angliýa mehanikanyň we astronomiýanyň teoretiki esasyny döreden bütindünýä dartyş kanunyny açan differensial we integral hasaplamany g leýbnis bilen bir hatarda işläp düzen zerkal teleskopy oýlap tapan iňlis fizigi we matematigi ol optikadan möhüm eksperimental işleriň hem awtorydyr nýuton fermeriň maşgalasynda dogulýar nýutonyň kakasy onuň dünýä inmeginiň önüsyrasy aradan çykýar ýaşynda nýuton grantem mekdebinde okap başlaýar nji ýylda kembrij uniwersitetiniň triniti kollejine subsaýzer gazanç üçin kollejdäki ýumuşlary ýerine ýetirýän garyp talyp hökmünde girýär bu ýerde onuň mugallymy belli matematik i barrou bolupdyr nji ýylda nýuton uniwersiteti gutaryp bakalawr ylmy derejesini alýar ol nji ýyllarda differensial we integral hasaplamalary döretmegiň esasy ideýalaryny jemleýär zerkal teleskopy oýlap tapýar bütindünýä dartyş kanunyny açýar we ýagtylygyň dargamagy baradaky tejribäni geçirýär nji ýylda nýuton magistrlik derejä mynasyp bolýar njy ýylda barrou oňa fizika matematika kafedrasyny berýär we nýuton onda nji ýyla çenli işleýär nji ýylda nýuton natural filosofiýanyň matematiki başlangyçlary diýen uly işini çap edýär jy ýylda zikgehananyň ömürlik müdiri bolýar ol şol ýylda pariž ylmy akademiýanyň daşary ýurtly agzasy bolup saýlanylýar nýuton iňlis milli panteonynda jaýlanýar nýutonyň ylmy döredijiliginiň iň ýokary belentligi başlangyçlardyr onda nýuton özünden öňki alymlaryň g galileýiň i kepleriň r dekartyň h gýuýgensiň j borelliniň gukuň e galleýiň we başgalaryň işlerini we öz hususy barlaglarynyň netijelerini jemleýär şeýlelikde ol birinji gezek ýer we asman mehanikasynyň ýeke täk düzgünleşdirilen bitewi sistemasyny döredýär ol sistema soňra tutuşlygyna klassyky fizikanyň esasyny düzýär nýutonyň bütin ömründäki işleriniň netijeleri onuň natural filosofiýanyň matematiki başlangyçlary tükeniksiz köp agzaly deňlemeleriň kömegi bilen analiz flýuksiýa metody egrileriň kwadraturasy barada oýlanma üçünji tertipli egrileri sanamak ählumumy arifmetika tapawutlar metody we ş m işlerinde jemlenendir amerikanyň birleşen ştatlaryň harby merkezi bolan pentogondaky işleýän ylmy alymalar janly adamyň beýnisine meňzeş kompýuter döretdi bakylyk hakynda arzuw edýän adamlar haýwanat dünýäsine bizi kowjak täze swilizasiýany döretjekler adamzada reýal howpy baradaky temada orsýetiň komsomol gazýetiniň krospendenti amerikanyň birleşen ştatlarynyň milli aýrokosmiki agenstwanyň ylmy barlag professory aleksandr blonkin bilen söhbet aleksandr aleksandrowiç adamzat bakylyk barada arzuw edýär ýöne ýylda näme boljakdygynyň mümkünçiligini sizden başga hiç kim öňünden aýtmandy medesina optimizimi az berýärmi adamzat ýaşyny uzaltmak üçin özüniň saglygynyy tä dörtden bir bölegine çenli sarp edýär lukmanlaram netije gazandylar däri derman döretdiler organlary ýasap oýlap we otyrtmany öwrendiler soňky ýyl bäri orta ýaşyň dowamlygyny iki esse galdy näme aýtsagam bu çykgynsyz ýagdaý näme üçin biologlaryň habar bermeklerine görä ýaşyňy uzaltýan mäzi bölüp aldylar ol kletkasyňyň bölünmegine jogap berýär olaryň aýtmaklaryna görä onuň bölünýän kletkasy bakylygy döretýär kletkanyň bölünmegniň bes edilmegi togtatmagy goramak mehanizimiň ilkinji şerti däldir siz awtomobiliň motoryny çalşyp bilersiňiz ýöne bary ýogy başga mehanizimleri tapdan çykýar ýaşaýşy ýyla çenli dowam etmek mümkin bir goşun pensiýonerleri jemgiýet aldy diýäýmeseň bu hemmesi üçin gowydyr bolsada umumuy organizimiň garramasy ölüme sezebar bolmak bilen biologiki çäklenmesi gadam basýar bakylyga nähili ýol görünýär döwülüp ýok bolup gitjek janyň biologik molekularyny ýarym gejiriji çiplere çalyşmaly olar kisloroda mäteçlik çekmeýär we gerek bolsa müň ýyla dagy çekip biler bu birhilek fantastika görnüşli eşdilýär silikon çipleriň biziň janly sypatymyz bilen nähilek gatnaşygy bar adam beýnisiniň modelini kompýutelerde döredip bolýar şonuň ýaly tejribäni britan alymy worwik geçirýär ol ýedi gnom garsaky adamlar atly öz özi hereket edýän mini robotlaryň gruppasyny döretdi massaçuset tehnologik institutynda bruk diýen alym atly ýaşly çagaň fiziki we akyly ukyply başarnykly modelini döretmekde işlejek bolýar ol bir topar intlektli adamsypatly robatlaryň atasydyr olaryň ýeke bir elektron gözleri gulaklary elleri bilen çäklenmän şertli reflekslerini öwrenmeklerde ukyby bar bu onda bakylyk ýalyda howa şeýlelikde adam kopiýasyny wagtyň täsiriniň astynda döretmek mümkündir şonuň ýaly ýaş uzaltmalar degme şeýle formada bolaýsyn onuň islegi gutarmazmykan öýtýärin haçan adam robatlar ýüze çykyp ugrar we olaryň sany ňäçe bolarka ilki bilen munuň ýaly transformasiýa million dollara çenli çykdaýjylar we ol ýeke gaty baý adamlara ýeterlikli bolar ýöne ýyla çenli adam ekwiwalent çipli we özi hereket edýän teniň bahasy şeýle bir gaçar welin ösüp barýan döwletlerde de almak başardar şondan soňra ýyl bakylyk miwesini hemme planetanyň adamlary dadyp görer diýmek geljekde ýerde elektron beýnili akyldy jandarlaryň we mehanki bedenli siziň aýtmagyňyza görä e jandarly robot barlyklaryň döredilmegine ýüze çykmagy mümkin olaryň biologik gabykda ýaşaýanlar we şol biologik şertde galjaklar bilen nähilek gatnaşykda bolarlar ilki bilen oňuzmaça bolar haýsam bolsa bir duýgy bilen biýologik çagalaryny ýatlap bilýän elektron kopiýaly ene atalary bolar haýsam bolsa bir wagyt bileräk ýaşaýmaklaram ahmal ýöne geljekdäki perspektiwada häzirki şu siwilizasiýanyň soňy bolar näme üçin adamzadyň gündäki problemalaryny üstüne alyp durmuşda aladasyz lezzet almaklygy berýän akylly robotlar barada arzuw edýär ahyryn ol ynanjaňlyk azaşmaklakdadyrlar e robot barlyklar biraz kämil bolarlar olara iýmit suw howa gerek bolmaz adamlaryň ýyldaky bilimini olar göz açyp ýumasy edinerler olar baky bolup döwülen lagşan ýerlerini aňsatlyk bilen çalşarlar olar ýerde we kosmosda ýerlerini üýtgetmelerini fiziki hereketsizlikde bolar maglumatlayny bir çipden bir çipe ýazmaklyk ýeterlikli bolar adamlar olara garanyňda pes jynslardan bolup görnerler e barlyklar robot özüniň biýologik ata babalaryna hormat goýmaklyk borjy duýulmazda biziň häzirki janly dünýämiz biziň ata babalarymyzdyr adam şekilli maýmynlar biziň ýakynrak garyndaşymyz biz şolary hormatlamaga taýynmy ewalýusiýanyň kanuny şeýle pes derejeli akyldar jandarlar gaçyp gutulmasyz beýik derejeli akyldarlarlaryň guly ýa da oňa hyzmat etmeli bolýar biziň bagtymyza daşary planetanyň adamalary gelenok ony ýeke örän uly derejä ösüp giden siwilizasyýadakylar edip biler we biz olaryň gaçyp gutulmasyz guly bolarys e barlyk robatlar aň pikirde uly özgerişler tizligi bilen böküp bizi özüne deň etmeklikde hasap etmesini goý bolsyn ederler küştçi kasparowy kompýuter sensasiýion ýeňenden soňra öz reputasiýasyny hasam berkedenem bolsa komputerlleriň intellektnini göz öňüne getirmek örän kyn şu günlere çenli kuwwatly komputerler dan milliona çenli neýronly modelini döredildi ol çak edilmegine görä esse adam beýnesinden gowşakrakdyr ýöne komputerler şeýle bir çalt täzelenip gurulýar welin ynha ýene de bäş ýyldan arasy üzülen ýerlerini tiziräk doldyrarlar we şonda adam beýnesiniň elektron taslamalary görnüşleri dörär bar gepem şonda da ýöne bir taslama ýa da model dälde eýsem konkret adamyň beýnisiniň analogynyň kopiýasydyr abş yň goranmak ministrligi eýäm näçe ýyllar kompýuter maugli diýen proýektiň üstünde işlenýär şol proýekte gatnaşyjylaryň biri stim roýleriň aýtmagyna görä sid diýen täze dogyp ölen çagaň beýnesini prosent neýronlaryny skanirlenýär sid öldi ýöne onuň elektron beýnisi ösmäge we özgermäge başlady ene atasy oňa nähilek garady ejesi rahatyrak kakasy ilki bilen gazaply boldy we ol elektron beýnini ýok etmekligi talap etdi ýöne olam soňra köşeşdi ylmy barlagçylar kompýutere wirtual hakykatlygy ýagny surat şekilini sistema otyrdylar çagany üç ölçegli surat şekilde görüp bolýar we onuň sesini eşidip gepleşibem bolýar indi onuň ata eneleri janly çaga sereden ýaly aladalanýarlar geň göräýmeli ýöne sid hakynda hiç hili maglumata eşdemzok we ol hakynda gürlänoklara amerikanlar proýektiň jikme jik ýerini görkezmän syrly saklaýarlar bu düşnükli zat sebäbi gep gürrüň adamzadyň ykbaly barada gitýär alymlar çüýşeden jyny goýberer öýdüp gorkýarlar ýöne belli bolşy ýaly hiç hili syry köp ýylyň dowamynda saklap bilmezler diýmek elektronly sidden soň uly adamlaryň computer kopiýasy bolmalyda howa ýene ýyldan ýa da bir näçe ýyldan islendik adamlaryň aňy onuň ýatkeşligi huşy pikiri endikleri silikon çipler görnüşde döretmek mümküňçilikler bolar ola beýni a beýleki bedenleriň böleklerini nätmeli bolar robatlaryň tenini islendik forma görnüşde ýasap bolar bu bolsa mehanikleriň işi gerek bolsa islegiň boýunça ony biologik nusga meňzeş görnüşde ýasamak mümkündir oňa ham täze ýüz keşbi göz burun aý garaz ol islegiň modosyna baglylykda döredip bolar gerek bolsa biz olara peýdaly bolsak öňat hasap ederler päsgel bersek bizi ýok etmekden gaýtmaz adamzadyň günleri rezerwasiýa we haýwanat dünýäsinde gutarar biz olara öý haýwanlary bolmak mümkünçiligi ýokdyr çünki robatlar onuň ýaly zada mätäçlik çekmez sebäbi e barlyk robatlara daşky gurşalyp alynan sreda ýagny güne ýagyşa howa zerur bolmaz olaryň çipine gerek bolan minerallary gözläp tapmak üçin ýerleri çöwürüp ugrarlar welin janly jandardan zat galmaz we ýitip gitmegine sezebar ederler eger de öňünden aýtmalar prognozlar garaňkylyk bolsa robatlaryň çozmagyna päsgel ýa da olary duzyrmak üçin we biziň siwilizasiýamyzy uzaltmak üçin adamzat güýjini birleşdiräýende bolanokmy ylmyň we tehnikanyň progressini ýatyrmak asla mümkün däldir döwlet ony togtatsa başga güýçli ösýän döwletleriň eline geçeýmegem mümkündir şonuň üstünden işleýän ylmy barlaglara sylag berip özünüň bakylygy we dünýäsiniň üstünden häkim sürjek aladaly diktator hemişe tapylar ýöne e robatly adamlaryň üstünde kontrol etmek synaşygyň mümkünçilikleri bolara geliň onda adam sypatly maýmynlara adamlary control etmekde olara hukuk bereli adamyň akyly bilen ugrytapyjylygy bilen hemişede ýeňiji bolup galar e beýneli robot barlyklar bizi şeýtmeklikde hiç hilek esasa müňkürlük etmek şek şübhe ýokdyr beýik paýhasly ýaradanyň döreden biologik basgançak rolyny ýerine ýetirip adamzat ýerdäki wekilçiligini tamamlar bizi köşeşderýän pikir şeýle bolmaly ýagny biz galaktikada ýeke täk we belkem älem jahanda elektron swilizasiýany dörediler we olaryň ýagny e barlyklaryň ýeriň çäginden çykyp gitmek we geljekdäki kosmiki kataklizimlerde bize görä olaryň örän uly mümkinçilikleri bardyr diýen umyt bardyr terjime eden şasöýin ýasawi wenesuela resmi ady boliwar wenesuela respublikasy günorta amerikanyň demirgazygynda döwlet demirgazykda kenarýakasyny karib deňzi we atlantik okean ýuwýar ol gündogarda gaýana günortada braziliýa we günbatarda kolumbiýa bilen serhetleşýär wenesuela günorta amerikada ýerleşýän döwlet ol günbatar we günorta günbatarda kolumbiýa günorta we günorta gündogarda braziliýa gündogarda gaýano bilen araçäkleşýär ýurduň demirgazyk bölegini karip deňzi ýuwýar ýurtda tropiki klimat agdaklyk edýär wenesuelanyň geografiki ýerleşişi şeýleräk demirgazyk günbatarynda and daglary we marakaýbo düzlügi merkezinde baýyrlyklar we günorta gündogarynda gaýano daglyk ýerleri tutýar iň pes ýeri karip deňzi iň beýik gerşi boliwar gerşi metr ýurduň esasy tebigy baýlyklary nebit tebigy gaz altyn boksit we beýleki gymmat bahaly daşlar şeýle hem bu ýurtda dünýäniň iň uly we tebigy ajaýyplygy boýunça hemmeleri haýran galdyrýan şarlawuklar bar soňky maglumatlara görä ýurtda milliondan gowrak adam ýaşaýar ilatyň ortaça ýaş dowamlylygy ýyl ýurduň ilaty ýylda göterim köpelýär takmynan her maşgala çaga düşýär ilatyň agramly böleginde ýewropalylaryň nesilleri ýaşaýar olar ispanlar italýalylar we portugaliýalylar şeýle hem ýurtda arap afrika milletli halklar hem ýaşaýar ilatyň uly bölegi hristiýan dininiň katolik mezhebine uýýar wenesuelanyň döwlet dili ispan dilidir mundna başga da ýurtda birnäçe şiwe dilleri hem ulanylýar wenesuela federatiw respublikadyr döwlet federal okrugdan we ştatdan durýar döwlet baştutany prezident kanun çykaryjy organy iki palataly milli kongres ýurduň ykdysadyýetiniň esasyny nebit we dag magdany düzýär şeýle hem nebiti gaýtadan işleýän senagaty himiýa gara metallurgiýa we maşyn gurluşyk pudaklary has ösen ýurduň azyk senagaty we dokma kärhanlary hem çalt depginlerde ösýär oba hojalygynda ekerançylyga uly ähmiýet berilýär wenesuela daşary ýurtlara nebit boksit himiýa senagaty we oba hojalyk önümlerini satýar esasy daşary ýurtly hyzmatdaşlary abş porto riko kolimbiýa braziliýa ýaponiýa germaniýa gollandiýa italiýa we hytaý wenesuela şol birwagtyň özünde daşary ýurtlardan ulag we olaryň şaýlaryny hojalyk harytlaryny satyn alýar ýurtda sany tropiki ada bar olar ýörite deňiz syýahatçylygy üçin döredilen ýaly ýaýlyp ýatyr porlamar şäheri ýurduň esasy deňiz şypahana merkezi hasaplanýar merida ştatynda ýurduň iň beýik gerşi bolan boliwar ýerleşýär el dorado goraghanasy kanaýma serraniýa de neblin haua sarisarinama ýaly milli seýilgähleri özüniň tebigy ajaýyplygy bilen hemmeleri özüne bendi edýär bu tebigy ajaýyplyklar döwlet tarapyndan goralýar esasy baýramçylylgy nji iýul garaşsyzlygyny yglan eden güni buraw enjamy ýer gatlagynda deşik adatça buraw sütüni diýlip atlandyrylýar we ýa da sütün emele getirýän enjamdyr buraw enjamlary suw nebit ýa da tebigy gaz alynýan guýulary burawlamak üçin ulanylýan ägirt uly toplum ýa da bir adam tarapyndan süýşürilip bilinjek derejedäki kiçiräk enjam bolup bilýar bular ýeriň aşagyndaky mineral känleri gaýalary topragy we ýerasty suwlaryň fiziki aýratynlyklaryny derňemek şeýle hem ýerasty toplumlary gurallary tunelleri gurmak we guýulary gazmak üçin hem ulanylyp bilinýär buraw enjamlary ulaglara tirkeglere birikdirilip hereket etdirip bolýan ýa da gury ýeriň ýüzündäki ýa da deňizdäki gozganmaýan desgalara özünde buraw enjamy bolmasa hem adatça deňizdäki nebit buraw enjamlary diýlip atlandyrylýan nebit platformalar berkidilip bilinýän toplumlar bolup bilýär singapur respublikasy cikappr kudiyarasu günorta gündogar aziýada bir adada ýerleşýän şäher döwlet ol malakka ýarymadasynyň günorta çetinden insiz johor bogazy arkaly bölünip aýrylýar ol malaýziýanyň düzümine girýän johor soltanlygy hem de indoneziýanyň düzümindäki riau adasy bilen serhetleşýär taryhy singapur baradaky ilkinji ýatlamalar iii asyrdaky hytaý ýazgylarynda bar ada şriwidjaýa imperiýasynyň daýanç nokady bolup merkezi sumatrede bolupdyr we tumasik diýip ýawan adyny göteripdir tumasik belli bir wagtda esasy söwda merkezi bolupdyr emma soň çöküp galypdyr bu şäher barada arheologiki tapyndylardan başga maglumatlar az xv xvi asyrlarda singapur johor soltanlygynyň düzümine giripdir nji ýyldaky golland portugal urşunda singapur portugal goşuny tarapyndan çozulypdyr ikinji jahan urşy döwründe ýaponiýa malaýýany eýeläp singapury iňlisleriň elinden aldy iňlisler diri güýç sanynyň artykmaçlygyna garamazdan ýaponlar taktiki usul bilen eýeläpdir ýagny iňlisler duşmalary deňizden çozar diýip ähli güýjini diýen ýaly ol ugra serpikdirýär ýaponlar bolsa tutuş adadan aýlanyp gowy berkidilmedik gury ýerden çozýarlar singapur nji ýylyň nji fewralynda ýaponiýanyň eline geçip tä nji ýylyň sentýabryndaky ýaponiýanyň utulyşyna çenli dowam edýär ispaniýa resmi ady ispaniýa korollygy ýewropanyň günorta günbatarynda döwlet pireneý ýarymadasynyň agramly bölegini eýeleýär ýurduň ady i şpanim towşanlaryň kenary diýen finikiýa aňlatmasyndan gelip çykýar ispaniýanyň kenarlaryny demirgazykda we günbatarda atlantik okean şeýle hem günortada we gündogarda ortaýer deňzi ýuwýar ispaniýa ýewropa bileleşiginiň agzasy bolup ýewropanyň çet günorta günbataryndaky ýerleşýän döwletdir ol pireneý ýarym adasynyň bölegini ortaýer deňzindäki balear we pitius adalaryny atlantik okeanynda kanar adalaryny tutýar meýdany kw km tutýan meýdany boýunça dünýäde nji ýewropada bolsa dördünji ýerde durýar rossiýa ukraina we fransiýadan soňra ilaty mln adam ispaniýa ortaýer deňziniň atlantik okeanynyň we biskaý aýlagynyň aralygynda ýerleşip gündogarda fransiýa andorra günbatarda portugaliýa bilen araçäkleşýär paýtagty madrid şäheri ispaniýa administratiw taýdan welaýata si ýarym adada bölünip sany awtonom oblasta birleşýär ispaniýanyň afrikadaky awtonom şäherleri seuta we melilýadyr şeýle hem afrikada welesde la gomera alusemas we çafarinas adalary bar nominal jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde on ikinji orny eýeleýär ispaniýa bmg niň ýb niň nato nyň yöhg niň ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasy we bsg niň bütindünýä söwda guramasy agzasydyr ispaniýa konstitusion monarhiýa döwleti bolmak bilen huan karlos i nji ýylyň nji noýabryndan bäri ispaniýanyň patyşasydyr sudan doly ady sudan respublikasy demirgazyk gündogar afrikada döwlet günorta sudan garaşsyzlygyny alýança iň iri afrika döwletidi ol demirgazykda müsür demirgazyk günbatarda liwiýa günbatarda çad günorta günbatarda merkezi afrika respublikasy günortada günorta sudan gündogarda bolsa eritreýa we efiopiýa bilen araçäkleşýär demirgazyk gündogarda kenarlaryny gyzyl deňziň suwlary ýuwýar paýtagty hartum şäheri günbatar sudan vii vii asyrda söwda ýolunda ýerleşip bu ýerde sawannaly ekerançylar ýaşapdyr ilaty berber liwiýalylar gelip çykyşy bolup kerwen söwdasyny edipdirler dürli otlar tüwi ekipdirler şäherlerde söwdagärlerden başgada hünärmentlerde bolupdyr ýöne esasy zat altyn bolupdyr berk irki döwletleriň biri gana döwleti bolupdyr onuň dolandyryjylary demirgazykdan günbatar sudan ýerlerine aralaşypdyrlar bu ýerleriň ilkinji hökümdarlary adamlar bolupdyr megerem göçme berberiler bolmaly ýurduň esasy girdejisi altyn çäge bolupdyr ýurduň dolandyryjylary söwda işine goşulman araplar berberiler ýewreýler söwda edipdir soltan abu bekir ganany eýeläp şäheri dargadypdyr ýyldan soň basybalyjylar bu ýerden gidýär ýyldan başlap mali döwleti gana derek syýasy merkeze öwrülýär mali viii ix asyrlarda gananyň günortasynda döwlet hökmünde döredi xi asyrda islamy kabul etdi araplar ýylda günorta gana ýerlerini özüne birleşdirdi tiz wagtda mali günbatar sudanda belli döwlet bolup özüne ganany hem birleşdirýär maliniň dolandyryjysy musa i ýylda mekgä haja gidýär syýahat döwründe tonna altyny paýlaýar şeýdip köp ýyllap arap dünýäsinde altynyň bahasy pese gaçýar mali şäherlerinde owadan jaýlar we metjitler gurulypdyr altyn şeýle bir köp bolupdyr goşunda gullar örän köp bolupdyr olarada ýer berlipdir ilat uly jemagat görnüşinde ýaşapdyr malide xiv asyrda neberelik gatnaşyklary ýok bolup başlaýar xv asyrda malä seredende songaý döwleti güýçlenýär täze ii müň ýyllykda sonagaýyň döwlet birleşmeleri maliniň gol astynda bolupdyr diňe mali gowşandan soň xiv asyrda songaý güýçlenýär onuň hakyna tutma goşuny bolupdyr xv xvi asyrlarda muhammediň dolandyran döwründe döwletleriň iň güýçlenen derejesine ýetýär ol hem mekgä haja barýar musulman alymlaryny goldaýar öz ýurduna çagyrýar bu ýerde ýokary okuw jaýlary işläp başlapdyr onda islam teologiýasy hukuk matematika gumaniar bilimler berilýär döwlet altyndan köp girdeji gazanypdyr gullar ýer bejeripdir garaşly hökümdarlar dolandyryjy salgyt töläpdir xvi asyryň ahyrynda marokkalylar songaýa çozup onuň ähmiýetini pese gaçyrýar atyjy ýaraglar bolup ispan hakyna tutma goşuny bilen çozup songaý döwletine uly zarp urýar olar hem altyn gözläp gelýär olar hem altyn gözläp gelýär ýöne zapaslar gutarmady marokan soltanyň sudana gyzyklanmasy gaçýar goşunlaryň bolsa ýerli aýallara öýlenýär we galýar olar hojalyk döredýär ol hem xvii asyrda çenli dowam edýär ony saharalylar derbi dagyn edýär xvii xviii asyrda birnäçe döwletler döreýär ol çad kölüniň kenarynda ýerleşip söwda merkezleriniň golaýynda has da döwlet guramalary döräp başlaýar mali songaý pese gaçandan soň günbatar sudanyň altyn zapaslary kemelenden soň söwda alyş çalyş pese gaçýar indi gwineýanyň kenarlarynda portugallar altyn kenary döredýär we esasy söwda merkezine öwrülýär demirgazyk afrika şäherlerde hünärmentçilik dokmaçylyk ösýär äpet jaýlar metjitler gurulýar ýörite arap we beýleki söwdagärleriň ýaşaýan kwartallary bolupdyr gulçulyk esasy rol oýnapdyr olaryň ýeri bolupdyr ýuridiki taýdan deň hukukly bolmandyrlar gadymy müsür özleriniň ulanan iň gadymy ady kemet kemi hemi iň gadymy siwilizasiýalaryň biri ol niliň aşaky akymynyň boýunda afrika kontinentiniň demirgazyk gündogarynda döräpdir ol ýerde häzirki döwürde müsür döwleti ýerleşýär siwilizasýanyň emele gelişi b e öň nji müňýyllygyň ahyryna ýokarky we aşaky müsüriň ilkinji faraonyň häkimiýeti astynda syýasy taýdan birleşen döwrüne degişlidir onuň ösüşi soňraky üç müňýyllygyň dowamynda dowam edipdir özüniň iň bir gülläp ösen döwrüne gadymy müsür täze patyşalyk wagtynda baryp ýetipdir şondan soň ol kem kemden pese gaçyp başlaýar şol giçki döwürde ençeme döwletler müsüri yzygiderli basyp alypdyrlar netijede faraonlaryň dolandyryşy b e öň njy ýylda irki rim imperiýasy müsüri basyp alyp öz prowinsiýasyna öwrensoň resmi suratda gutarypdyr oktawian awgust b e öň b e rim imperatory b e öň b e diktator ý sezaryň ýegeni ol b e öň ýylyna çenli gaý oktawiý ýyldan gaý ýuliý sezar oktawian ýyldan imperator gaý ýuliý sezar oktawian awgust adyny dakynypdyr b e öň ýylda sezar ölenden soň sezaryň weteranlaryna we soldatlaryna daýanyp ýeke täk häkimiýet ugrunda göreşe başlapdyr respublika senatorçylar partiýasynyň serdarlary brutuň we kassiniň garşysyna göreşmek üçin antoniý we lepid bilen ii triumwiraty döredipdir b e öň ýylda brut bilen kassini derbi dagyn edenden soň awgust öz esasy duşmany antoniniň garşysyna çykyş edipdir ol antoniden üstün çykypdyr we rim döwletiniň ýeke täk hökümdary bolupdyr senat oňa awgust mukaddes beýik diýen hormatly at beripdir awgust senata täze düzgün girizipdir ençeme sapar konsullyga beýik žreslige saýlanypdyr ömürlik halk tribuny edilipdir ähli häkimiýet awgustyň elinde jemlenipdir senat we halk ýygnagy onuň erkini ýerine ýetiripdir awgustyň girizen düzgüni boýunça respublika edaralary monarhiýa bilen çalşyrylypdyr bu syýasy gurluş prinsipat harby diktatura diýlip atlandyrylypdyr awgust rim imperiýasyna demirgazyk günbatar ispaniýany dunaý boýundaky welaýatlary we başgalary birikdiripdir awgustyň höküm süren döwründe rimiň edebiýaty we sungaty gülläp ösüpdir iwrit dili ya da ybrani iwrit iwrit dili häzirki ysraýylyň resmi we iwrit dil milliondan gowrak gürleýjisi bolan ysraýylyň sami we ene dillerinden biridir taryhy taýdan ysraýyl ogullarynyň we olaryň çagalarynyň dili hökmünde kabul edildi hebrewewreý ýazuwynyň ilkinji mysallary beöň x asyra degişlidir hebrewewreý elipbiýi harpdan ybarat aşakdaky sesler ýewreýçe ýüzýyllyk uruş bir tarapda angliýa bilen onuň soýuzdaşlarynyň beýleki tarapda bolsa fransiýa bilen onuň soýuzdaşlarynyň arasynda takmynan nji we nji ýyllar aralygynda dowam eden harby konfliktleriň tapgyrydyr uruş arakesmeler bilen ýyla çekipdir aslynda ol şu konfliktleriň tapgyryndan ybarat bolupdyr birinjisi edwardian urşy aralygynda bolup geçipdir ikinjisi karoling urşy ýyllar üçünjisi lankaster urşy ýyllar dördünjisi ýyllar fransiýa iňlisleri giýenden gysyp çykarmak isleýär iňlis koroly bolsa giýeniň fransiýa wassal garaşlylygynyň soňuna çykmak we a ngliýanyň elden gideren oblastlaryny normandiýany anžuwy we başgalary yzyna gaýtaryp almak isleýär ýüzýyllyk uruş nji ýylyň maýynda başlanýar urşuň birinji döwründe iňlisler yzly yzyna ýeniş gazanyp fransiýanyň ep esli bölegini basyp alýarlar ýurduň tozmagy halkyň durmuşynyň agyrlaşmagy ýurtda keselçiligiň epidemiýalaryň ýaýramagy fransuz hökümetini nji ýylda örän amatsyz şertlerde ýaraşyk baglaşmaga mejbur edýär fransuz koroly karl v birnäçe reformalar geçirýär angliýanyň goly astyna geçen oblastlarda milli azat edijilik göreşi tutaşýar fransuzlar xiv asyryň nji ýyllarynda iňlisleri öz ýurtlaryndan bütinleý diýen ýaly kowup çykarýarlar emma fransiýanyň içindäki özara feodalçylyk çaknyşyklar uruşda gazanylan ýeňşi berkitmäge mümkinçilik bermeýär xv asyryň başlarynda angliýa täzeden urşa başlaýar we nji ýylda demirgazyk fransiýany pariž bilen bilelikde basyp alýar iňlisler okkupirlän ýerlerinde ilatyň umumy gahar gazabyny döredýär partizançylyk urşy başlanyp bütin fransuz halky aýaga galýar njy ýylda fransuz halkynyň gahryman gyzy žanna d arkyň ýolbaşçylygynda iňlis feodallaryna güýçli zarbalar urulýar şondan soň bu urşuň fransiýa üçin ýeňişli gutarjakdygy belli bolýar iňlisleriň bordoda gürrüňsiz boýun egmekleri nji ýylyň njy oktýabry bilen ýüzýyllyk uruş gutarýar urşuň netijesinde giýeniň fransiýa birikdirilmegi tamamlanýar iňlisler basyp alan ýerleriniň nji ýyla çenli angliýanyň gol astynda galan kale okrugyndan başgasy hemmesini ýitirýär mongol imperiýasy gad mong yeke mongol ulus beýik mongol hökümdarlygy njy ýylda çingiz han tarapyndan esaslandyrylan döwlet ol dunaýdan başlap ýapon deňzine nowgoroddan günorta gündogar aziýa çenli bolan territoriýalary özünde jemleýän dünýä taryhynyň iň uly imperiýasy bolupdyr imperiýanyň tutýan meýdany kwadrat kilometr bolupdyr gülläp ösen döwründe onuň çäklerine merkezi aziýanyň günorta sibiriň gündogar ýewropanyň ýakyn gündogaryň hytaýyň we tibetiň ümmülmez giňişlikleri giripdir nji asyryň ikinji ýarymynda imperiýa çingizidleriň hökümdarlyk edýän uluslaryna bölünip başlapdyr beýik mongol imperiýasynyň iň iri galyndylary ýuan imperiýasy altyn orda hulaguidler döwleti we çagataý ulusy bolupdyr döwletiň paýtagty ilkibaşda karakorum bolupdyr nji ýylda paýtagt hanbalyk şäherine geçirilipdir osman imperiýasy ýa da osmanly hökümdarlygy resmi beýik osmanly döwleti oguzlaryň türkmenleriň gaýy taýpasyndan gelen osmanly soltanlarynyň häkimiýeti astynda njy we nji ýyllar aralygynda höküm süren köpmilletli döwlet ýewropada osman imperiýasyna köplenç halatda ottoman imperiýasy ýa da türk imperiýasy diýip at berilýär nji asyrlarda gülläp ösen döwründe ol kiçi aziýany anatoliýa ýakyn gündogary demirgazyk afrikany balkan ýarymadasyny hem de onuň demirgazyk tarapyndaky ýewropa ýerlerini öz içine alypdyr osman imperiýasyny osman beg nji ýylda esaslandyrypdyr umumy pikire görä osman imperiýasy njy ýylda garaşsyz döwlet hökmünde ýüze çykypdyr şeýle de bolsa prof dr halil inalçik we käbir beýleki alymlar osman imperiýasynyň njy ýylda wizantiýa garşy koýunhisar söweşinden soň söütde däl nji ýylda ovalowada döwlet derejesini alandygyny öňe sürýärler stambul bilen çäklenýän şäher döwletine öwrülen gündogar rim wizantiýa imperiýasyny weýran etdi we käbir taryhçylaryň pikiriçe bu täze asyryň başlangyjydy xvi xvii asyrlarda osman imperiýasy iň ýokary derejesine ýetende üç yklymda ýaýrap balkanlaryň eastakyn gündogaryň we demirgazyk afrikanyň aglaba böleginde agdyklyk edipdir theurduň serhetleri günbatarda gibraltar bogazyna gündogarda hazar deňzi we pars aýlagy awstriýa wengriýa we demirgazykda ukrainanyň käbir bölekleri günortada sudan eritreýa somali we yemenemen bilen uzaldy osman imperiýasy welaýatdan we moldawiýa erdel we wallahiýa häkimlerinden ybarat bolup olara özbaşdaklyk berildi döwletiň käwagt daşary ýurtlarda da sözleri bar atlantik ummanynda gysga möhletli ýer girdejisine lanzarote madeira westmannaýjar we lundy degişlidir döwletiň gol astyndaky ýurtlarda ýaşaýan halklar gaz we jihad düşünjesi bilen yzygiderli giňelýärdi kämahal köpçülikleýin ýa da ýerli gozgalaňlar bilen osman hökümetine garşy çykýardy yslam dininiň osman imperiýasynyň syýasy gurluşynda aýgytly roly we kanuny düzgünleriň emele gelmegi osman imperiýasynyň yslam döwleti we şeýlelik bilen dini döwlet hökmünde häsiýetlendirilmegine sebäp boldy osman imperiýasy döwri osman neberesiniň we kazyýet işgärleriniň slawýan hristian halklarynyň grek aýallary we aýallary bilen nikalaşmagy serbler bolgarlar ukrainler türk taryhynyň birleşen döwri hökmünde görülýär rim gündogar rim taryhy bilen arnold j toýnbe ýaly käbir taryhçylar türkiýäni ýeke täk mirasdüşer döwlet hasaplamalydygyny öňe sürýärler türkiýäniň beýik milli assambleýasy nji ýylyň nji martynda osman neberesi türkiýeden sürgün etmek kararyna geldi häzirki wagtda olaryň käbiri türkiýede asylly dinastiýa ýaly görünýär çingiz han ýa da awgust dagynyk mongol taýpalaryny birleşdiren borjiginler taýpasyndan bolan mongol hanynyň gysga tituly mongollaryň hytaýa orta aziýa we gündogar ýewropa bolan basybalyjylykly ýörişlerini guran goşun serkerdesi mongol imperiýasynyň düýbüni tutujy we onuň ilkinji beýik kagany höküm sürdi ý ý özünden soñ ugedeý han aýallary börte ujin gulan ýusuý ýusigen perzentleri juçi çagataý ugedeý tuluý doly ady timuçin demirçin hanedan börçigin kakasy ýesügeý ejesi höelin doguldy mongollar dülün boldak ölümi ýaşynda gubury belli däl ýöne çak edilýän bir mazar onuñky dini göktañryçylyk çingiz han cenghis khan çinggis han çiññiz han ýa da hakyky ady temuçin manysy demirçi ady bilen tanalan mongolça ýa da tengiz manysy deñiz parsça d ö awgust mongollaryñ serkerdesi hökümdary we mongol hökümdarlygynyñ gurujusy bolan şahsyýetdir bitewi mongol döwletini esaslandyryjy serkerde ýesugeý batyryň urugyndan bolan maşgalalaryň birinde dogulýar nji ýyla çenli çingiz han häkimlik ugrundaky esasy bäsdeşlerini ýok edýär we ägirt giň territoriýany basyp alýar nji ýylda sähra aristokratiýasynyň gurultaýynda ol mongol taýpalarynyň hemmesiniň beýik hany diýlip yglan edilýär çingiz han içeri syýasatda mongol taýpalaryny birleşdirmäge we feodallaşan urug taýpa baýlarynyň bähbidini goraýan täze döredilen hökümetidolandyrmagyň merkezleşdirilen usulyny üpjün etmäge aýratyn üns berýär ol njy ýylda ýörite karar bilen mongol taýpalaryny harby administratiw birliklere bölýär çingiz han müň adamly şahsy gwardiýa keşig döredýär ol döwlete garşy närazylyklaryň ýüze çykan ýerlerindäki hereketleri basyp ýatyrmakda esasy güýç bolýar çingiz han daşary syýasatda öz häkimligindäki territoriýany maksimal giňeltmäge ymtylýar nji ýyllarda çingiz han sibiriň we gündogar türküstanyň halklaryny boýun egdirýär nji ýylda bolsa szin döwletiniň üstüne çozýar bu uruşlar döwleti güýçden gaçyrýar xiii asyryň ahyrlarynda döwlet syýasy ykdysady we medeni taýdan pese düşýär çingiz han njy ýylda si sýa döwletine garşy geçiren ýörişi wagtynda şonuň territoriýasynda ölýär türkmen sowet ensiklopediýasy tom çingiz han xiii asyryñ başynda aziýadaky bütin göçme mongol tatar hun taýpalaryny birleşdirip olaryñ başynda bolýar çingiz han nji ýyllar aralygynda demirgazyk hytaýdaky günbatar hia we çyn hanedanyny günbatar türküstandaky garahytaý karakidaneý mawerannahr amyderýa syrderýa aralygy horezmşalar horasany eýrany kawkaziýany deşdi gypjak we itil bolgarlaryñ ýurtlaryny eýeläp ýuwaş okendan hazar deñzine çenli golaý aralykdaky topraklary basyp alýar we mongollar hökümdarlygyny gurýar ol sähraýy däbi boýunça gadymy hun serdary mode hanyñ onluk birleşmesini ulanyp meritokratik berk düzgün nyzamly goşuny düzýär jansyzlyk sungatynda seljuklardan we haşhaşylardan soñ nji orunda durjak şekilde jansyzlary ýetişdirýär jansyzlary goñşy döwletlerden habar getirip ýurduñ ahwaly hakda aýdyp durar ekenler iñ ýakynyndan hem şübhe edip gezen şahsyýet bolupdyr şonuñ üçin ol kä wagt adylly bolup kä ýerde gowşaklyk edip ýüregine düşen wagtam rehimsiz zalymlyk häsiýetleri şol bir wagtyñ özünde görelde bolar ýaly jezalandyrma ukyplary hem bolupdyr şonuñ üçinem bu şahsyýeti adyl ýa zalym diýip baha bermek bolmaz goñşy döwletleri özüne birleşdirmegi basyp almagy gatnaşyk etmegi gowy görýär eken basypalyşlarynyñ soñunda birnäçe şäherler weýran edilip talanypdyr we milýonlap adamlar zorluk süteme sezewar edilipdir çingiz han ýasasy ady bilen meşhur bolan kanunlarynda özüniñ maddalaryny düzdürýär çingiz han mongollaryñ hat ýazuwly bolmagy üçin uýgurlardan mugallym alymlary garaguruma çagyrýar we mongol dili üçin uýgur elipbiýini çagalaryñ öwrenmegi üçin saýlap alýar gurduran hökümdarlygy häzirki russiýa federasiýasy ýaly geografik serhede eýe bolupdyr ölüminden soñ ogullary we agtyklary onuñ yzyny dowam etdiripdirler çingiz hanyñ ölüminden soñ adamzat taryhynda hunlardan soñ beýik mongol hökümdarlygy gurupdyrlar çingiz hanyñ häsiýetleri sypatlary hakynda nji ýylda çingiz hanyñ ýanyna gelen song ilçisi çyn maçynly hytaý serkerde meng hung we ony horasanda gören adamlardan maglumat alan eýranly taryhçy jüzjanynyñ eserinden başga eser ýokdyr meng hung onuñ uzyn boýly giñ ýüzli we uzyn sakalynyñ bardygyny we beýleki mongollara meñzemeýän ak saçly we pişik gözli gyýyk göz adam bolupdyr çingiz hanyñ duşmanlaryna we özüne haýynlyk ikiýüzlilik edenlere garşy rehimsiz we gaty jezalandyryş çäreleri bolupdyr kiçiliginden başlap kynçylyk agyr günleri görendigi üçin we şol kynçylykdan baş alyp çykany üçin özüne kömek edeni kim bolsa bolsun özüniñ jigsi we kakasy ýaly görýär eken hökümdar bolan soñ ýigitlik wagtynda ýanynda hemdem bolan kişileri gowy garşylar eken taýjiutlara ýesir düşen wagty gaçan wagty ony öýünde saklan sorhan şira we çagalara ogurlanan atlaryny tapmak üçin at ogurlaryny yzarlan wagty tanyşan bugurçy jamuka bilen söweşen wagty ýaralananda onuñ ýarasyna melhem eden we aç hor etmedik jelme bilen jamuka dagylary sylaglapdyr iñ ýigrenýäni hem duşman tarapdaky ikiýüzli adamdy çykgynsyz ýagdaýa düşen hojaýynlaryna ikiýüzlilik edip özüne ýaranjañ bolanlary ölüme sezewar eder eken duşmany bolan hökümdarlara soñky demine çenli gulluk edenleri bolsa öz gullukçysy ýa da hyzmatkäri edip öz ýanyna alar eken öz hanlaryna haýynlyk edenleriñ bütin nesilleri bilen ýok etdirýär eken pekini basyp alan wagty ýesirleriñ arasynda jin hanedanyna gulluk eden liýaso tunglu şazada hem bardy ýe liýu çutsaý atly alym çingiz hanyñ ünsüni çekipdir çingiz han ondan ýyllar boýy size duşman bolan bir hanedanlyga näme üçin gulluk edýäñ diýip soranda ýe liýu çutsaý kakam we maşgalamdan birnäçe adam olaryñ hyzmatynda bolan indi menem şolaryñ dowamyny ýöredýän diýeninde çingiz han onuñ bu jogabyna begenipdir we onda maña da hyzmat edip bilersiñ diýipdir ýe liýu çutsaý çingiz hana gulluk etjekdigi hakda ant içdi we ölýänçä onuñ ýanyndan aýrylmady çingiz han adamlary saýlap seşme häsiýeti hem bolupdyr mukhualy jebe subutaý dagylary şeýle bir sadygy edipdir welin olar hiç haçan çingiz hana dönüklik etmediler njy ýyldan soñ öleninden ýyl içinde hiç kim hökümdarlyga geçmäge milt etmezdi çingiz han her dürli zowky sapany örän gowy görer eken aw etiniñ aýak topugyny iýip lezzet alar eken içgi içip aýda iki üç sapar serhoş bolýar eken owadan lybaslary geýmäge ýykgyn edenok eken her hili owadan lakamlar hödür edilende almazdy uýgurlaryñ beren lakamlaryny ulanmagy halamazdy çingiznamalar kazan tatarlary we orta aziýanyñ kyssaçylary tarapyndan düzülen çingiz han hakdaky dessanlardyr xvi asyrda galama alynyp ýazylmaga başlaýar nji ýylda utamyş hajy atly gazak tarapyndan çagataýça ýazylan çingiznama çingiz han dessanynyñ ilkinji golýazmasydyr bulardan başga da depderi çingiznama eseri hem xvii asyra degişlidir we ol kazan tatarlary tarapyndan ýazga geçirlipdir ol golýazma parižiñ kitaphanasynda berliniñ döwlet kitaphanasynda we britaniýa muzeýinde saklanylýar çingiznamalar çingiz hanyñ we ogullarynyñ taryhy hekaýatlary hakynda olaryñ taýpalary hakynda gidýär aýallary börte ýesüý ýigrimi ýyl boýunça özüne gyz sowgat edilmegine garamazdan iñ gowy gören hatynlary börte we ýesüý eken bular çingiz hanyñ börte atly aýalyndan dogulan ogullarydy başga heleýlerinden we gyrnaklaryndan ogullary bolsa da esasy şol dördüsini olardan aýry tutupdyr gyz lar y alaltyn çingiz hanyñ börteden bolan iki gyzy bar eken emma onuñ olardan başga köp gyzy bolupdyr we olaryñ atlary belli däldir gollanma com cingiz han html paywand com tupak amaru şakur d nji ýylyň njy iýuny ö njy ýylyň nji sentýabry amerikaly rap music aýdymçysy şahyr senarist aktýor ve prodýuser doglandaky ady lesane parish crooks bolan shakuryň adyny ejesi soň tupac amaru shakur edip üýtgetdi tupac amaru hindiçe parlaýan ýylan shakur bolsa arapça şükür diýmekdi shakur öweý kakasynyň familiýasydy ony hakyky kakasy diýip kabul edipdi hakyky kakasyny bolsa hiç tanamandy çagalygynda oňa hemme kişi gara şazada diýýärdi tupac heniz iki ýaşyndaka öweý kakasynyň ganly maşyn ogurlygyna gatnaşmagy maşgalany kyn ýagdaýda goýupdy nirä göçseler tupac bagtly bolup bilmeýärdi bir reportažda şeýle diýipdi mydama aglaýandygym ýadyma düşýär nirä göçsek öwrenişip bilemokdym hiç hili dostumam ýokdy on iki ýaşyndaka tupac obraza girmegi goşgy ýazmagy we söýgi aýdymlaryny ýazmagy halaýandygyny duýup başlady şol wagtlaar maşgalasy baltimore a göçdi we şol ýerde baltimore sungat mekdebine gatnap teatr dersini öwrenip başlady bu mekdepde tupac öz yhlasyny we zehinini görkezdi mugallymlarynyňam oňa göwni ýetýärdi emma bu ýagdaý uzaga çekmedi oakland kaliforniýa göçdüler we özüniň aýdyşy ýaly ýalňyş toplum bilen şol ýerde tanyşdy on bäş ýaşyndaka rap ýasamaga we aýdymyň sözlerini ýazmaga başlady şol döwürler özüne mc new york diýýärdi 	ýigrimi ýaşlaryndaka tupac gezek türmä basyldy we bularyň içinde bikanun jynsy gatnaşyk hem bardy biri bolsa ölüm bilen netijelendi tupacyň topary bilen garşydaş topar atyşanda ýaşyndaky gyzjagaz ölüpdi şol wagtlar çeken wyždan azabyny hellrazor atly aýdymynda şol gyzjagaz barada gürrüň berip ýatlaýar 	soňra tupac digital underground atly grupba goşuldy ilkinji resmi aýdymy bolan same songy bu grupba bilen ýazdy grupbaň üstülik gazanmagy bilen tupac özüni meşhur eden pacalypse now atly albomyny çykardy brenda s got a baby aýdymy bilen kariýerasy roketa ýaly atyldy täsirli rol ukyby saýasynda juice atly filmde rol almagy başardy tupac soňra ikinji albomy bolan strictly for my n i g g a z y çykardy nji ýylyň noýabrynda talaňda ok degdi shakur bu wakada notorious b i g i we puff diddyni günäkär hasaplady aslynda ýalňyşanokdy soňra tupac gowulaşdy we nji ýylda me against the world albomyny çykardy tupacyň film kariýerasy bolsa janet jackson bilen oýnan poetic justice filminde çür depä çykdy tupacyň oýnan beýleki filmi bolan above the rim we soň platin plak baýragyny alan albomy me against the world bilen ösüşi bikanun jynsy gatnaşyk günäsi bilen gutardy tupac günäkärlenmeginden birnäçe sagat öň niýeti henizem belli bolmadyk adamlar tarapyndan ýaragly talandy tupac aý türmede ýatandan soň şol döwüriň meşhur prodýuseri suge knight tarapyndan tölenen million dollar jezasy saýasynda azatlyga çykdy suge knight bu hereketi bilen tupacy öz şereketi death row recordza goşdy tupac death row bilen albomlyk ylalaşyga gol çekdi boşandan soň tankytlara iki cd lik all eyez on me albomy bilen jogap berdi we bu albom diňe hepdede million satmagy başaryp tupac shakury çür depäňem üstüne çykardy bu san hip hop musicde rewolýusiýady soň bolsa gridlock d bullet we gang related filmlerinde rol aldy 	las vegasda njy ýylyň nji sentýabrynda kimdigi näbelli adamlar tarapyndan atyldy we göni gün soň sagat de öldi jynazasy halka açylmady ejesi jesedini ýakdyryp külüni los angeles köprüsinden aşak dökdi 	soň tupac barada köp myş myş ýaýrady fanlarynyň köpüsi onuň ölmedigine ynanýar tupac barda gün teoriýasy day theory orta atyldy elbetde bu rowaýaty çüýretjek işlerem alnyp baryldy öldi diýlenden soňam albomlary çykmagyny dowam etdirdi tupac shakur milliondan gowrak albom satmagy başaran ýeke täk rap music aýdymçysydyr ýaşka ölenem bolsa bu üstünlige ýetip iň köp satan aýdymçylaryň arasyna girmegi başardy tupac amaru shakur doglandaky ady lesane parish crooks doglan güni we ýeri njy ýylyň njy iýuny brooklyn new york ölen güni we ýeri njy ýylyň nji sentýabry las vegas nevada boýy m agramy kg aýrylyşan aýaly keisha morris ölmänkä adaglysy kidada jones käri rapçi aktýor şahyr prodýuser senarist gowy görýän nahary ajy ketchuply jüýje eti halaýan içgisi orange pop gowy görýän reňkleri gara we altyn sary ýyldyzy ekizek ejesiniň ady afeni shakur alice fay williams kakasynyň ady william garland öweý kakasy mutulu shakur jerald w williams öweý uýasy sekyiwa shakur öweý agasy inisem bolup biler mopreme shakur maurice harding baptism kakasy emler geronimo pratt esaslandyran grupbalary lakamlary pac maşgalasy afeni shakur ejesi tupacyň ejesi heniz tupaca hamylaka gara panterler günäsi sebäpli türmededi tupacyň heniz ejesiniň garnyndaky başlan türme durmuşy onuň bütin ömri boýunça dowam edýär afeniniň türmä düşmeginiň sebäbi bolsa käbir banklara we uly magazinlere bomba goýmagydyr william garland kakasy tupac ulalýança kakasyny öldi diýip bilýärdi emma nji ýylda new yorktaky ýaragly talaňdan soň hassahana gelenleriň biri özüniň tupacyň kakasydygyny aýdanda tupacyň durmuşynda täze döwür başlady william garlandam tupacyň tanyşlarynyň köpüsi ýaly gara panterleriň agzasydy tupac ömrüniň iň soňky ýylynda kakasy bilen görüşenem bolsa hakyky kakasyny mutulu shakur diýip kabul etdi mutulu shakur öweý kakasy afeni shakuryň ikinci äri tupacyň hakyky kakasy diýip kabul eden adamy nji ýylda gatnaşandygy aýdylýan üç ölümli ýaragly talaň etmişinden türmä düşdi we henizem türmede tupacyň ölüminden soň dostlary bilen görüşip dare to struggle atly ýatlama albomynyň çykarylmagynda uly tagalla etdi albom abş daky syýasy tussaglara sowgat edilipdi lumumba shakur dädesi mutulu shakuryň dogany gara panterleriň aktiw agzasydy mutulu türmä girmänkä louisianada atylyp öldürildi zayd shakur dädesi mutulu shakuryň dogany olam maşgalanyň beýleki agzalary ýaly gara panterdi new jerseyde ýaragly tutluşykda öldi geronimo pratt baptism kakasy tupacyň baptism kakasy gara panterler sebäpli birnäçe ýyl türmede ýatdy assata shakur gelnejesi nji ýylda assata ve zayd shakur new jerseyde polisiýa tarapyndan saklandylar ýaragly tutluşykda zayd we polisiýa öldi assata bolsa türmä basyldy özüniň türmede öldüriljegini eşidende bolsa njy ýylda gara panterler tarapyndan türmeden alnyp gaçyldy we kuba äkidildi şu wagt kubada fidel castro tarapyndan goralýan öýde ýaşaýar tupacyň aslynda ölmedigi we gelnejesi assata shakur bilen bile kubada ýaşaýandygy barada myş myşlar bar set shakur uýasy tupacyň uýasy coast trippin filminiň sazlary bolan snake eyez albomynda aýdym aýtdy mopreme shakur agasy mopreme tupacyň kaka bir agasy maurice hardingiň lakamy tupac bilen birlikde thug life grupbasynda bile işleşdi keisha morris aýrylyşan aýaly tupac türmedekä oňa öýlendi tupac bilen ilkinji gezek nji ýylyň iýunynda tanyşdylar duşuşyp başlanlaryndan üç aý soň tupac oňa öýlenme teklip etti we öýlendi tupac türmedekä arizona göçmek we star atly gyzynyň ýa da michelangelo atly oglunyň bomagyny isleýärdi tupac çykandan soň aýrylyşdylar kidada jones adaglysy tupac ölende adaglysydy we ýakynda durmuş gurmak isleýärdiler kidada meşhur sazanda we prodýuser yň gyzy uincy jonesam tupac ölenden soň tupac amaru shakur atly ýatlama kitabynyň ýazylmagynda tagalla etdi born busy nji klaska mc new york lakamy bilen ace rocker we dj plain terror bilen born busy ä girdi aýdymlaryny tupacyň söýgülisi jada pinkett şu wagt meşhur oýunçy üçin ýazýadylar underground railroad eger pacalypse now albomyny diňlän bolsaňyz bütin aýdymlarynyň prodýuseriniň underground railroaddygyny görüp bilersiňiz grupba grup raw fusion the live s suad big d the impossible pee wee jeremy we digital undergroundyň agzalaryndan ybaratdy the live s suad pacyň dosty we pacalypse now bilen strictly for my n i g g a z albomlarynyň prodýuseri randy stretch walker iň grupbasydy näbepli sebäpler bilen underground railroad derrew dagady digital underground tupac ýaşyndaka shock g we chopmaster j iň guran digital undergorund grupbasyna girdi ilkinji aýdymlary olary gollandiýada thug life bolmagynyň sebäbem şudy ýagny birnäçe adamyň aýdyşy ýaly pacyň thug lifey diňe mediada däl hakykatda hem ýaşandygyna düşünip bilersiňiz grupba lifestyle of the poor and homeless we lets get it on ýaly aýdymlary ýazdyrdy grupba pacyň hemişe görkezmek isleýän ghettoda ýaşaýan ýaş negr temasyny işleýärdi strictly dope tupac san fransiscoda leila steinberg bilen tanyşdy dost boldular we leila onuň manageri boldy leilanyň aýdym sektorynde betinden tanyşlary bardy pacy ray luv bilen tanyşdyrdy we soňra tupac bilen ray strictly dope atly grupba gurdular birnäçe aýdym ýazdylar bu aýdymlar pac ölenden soň in albomynda çykdy pacy digital underground grupbasynyň manageri atron gregory bilen tanyşdyranan leilady thug life from the crew grupbasy özlerini thug diýip atlandyryp thug life barada gürrüň berýärdiler birnäçe ýyl soňra tupac we randy walker iki adamlyk thug life y gurdular emma randy birnäçe wagtdan näbelli sebäpden grupbadan çykdy nji ýylda tupac tyruss little psycho himes bilen tanyşdy bile thug life atly aýdym ýazdylar we gysga wagtyň içinde little psycho syke ady bilen grupba girdi soň macadoshis we the rated r em grupba girdi interscope recordza girdiler we thug life vol atly lp çykardylar aslynda interscope ilki lp ni gaty gödek we has underground bolany üçin ýaýratmak islemedi emma soň pikirlerini üýtgetdiler yzyndan grupba tupacyň öweý dogany mopreme shakuram goşuldy nji ýylyň njy sentýabrynda thug life vol ýaýradyldy aslynda gaty köp satyldy emma şonda da grupbaň tamasyny ödemedi birnäçe adam interscope y lp däki aýdymlary üýtgedip käbirlerini bolsa düýbüden aýyrmak bilen günäkärlerdi ilkinji wideo tupacyň solo aýdymy pour out a little liuor üçin düşürildi ikinji üçünji we dördünji wideolar bolsa cradle to the grave how long will they mourn me we it don t stop boldy njy noýabrda tupac new yorkda studioda gezek atyldy we talandy ertesi gün bolsa bikanun jynsy gatnaşyk bilen günäkärlendi nji ýylyň nji fewralynda türmä girdi nji oktýabrda death row recordz interscope recordz we time warner million töläp tupacy türmeden çykardy şeýlelikde tupac death row bilen albomlyk ylalaşyga gol çekdi grupba bolsa dargady syke we mopreme tupacyň täze grupbasy outlawza girdi soň syke makaveli recordza girdi tupac bilen thug life vol atly albomy ýazmagy maksat edinýärdiler emma tupac biwagt ölensoň başa barmady hussein fatal saddam hussien tupacyň çykany hakyky ady bruce washington ýeke özi in the line of fire atly albom çykardy kadafi muammar addafi tupacyň ýakyn dosty hakyky ady yafeu fula njy ýylyň njy noýabrynda ýaşyndaka atylyp öldürildi binadaky diwarlaň birine ýaplanyp ýatyrka tapyldy wakadan soň oglan tutuldy tupac atylan güni maşynyň yzynda otyrdylar atany görendigini aýdypdy we sudda şaýatlyk etjekdi birnäçe adam onuň şu sebäpli öldürülendigine ynansa da polisiýa neşe meselesidigini öňe sürdi kastro fidel castro hakyky ady katari cox tupacyň çykany ilkinji gezek all eyez on me albomynda when we ride aýdymy bilen çykdy sesi we flow ukyby bilen öňe saýlanýardy komani ayatollah ruholla khomeini başgaça mopreme tupacyň öweý dogany hakyky ady bolsa maurice harding thug life grupbasynyňam agzasydy suge knightyň ony outlawzda islemeýändigini öňe sürýärdi hem soň grupbany taşlady evulation of a thug life nigga atly solo albom çykardy napoleon napoleon bonaparte kastronyň ýakyn dosty e d i mean idi amin dost we garyndaş bolman outlawza giren ilkinji adam ondan öň dramacydal atly grupbaň agzasydy me against the world all eyez on me the don killuminati ýaly albomlarda feat leri bar syke mussolini benito mussolini thug life grupbasynda da bardy all eyez on me albomyndaky feat i bilen çykypdy soň rap a lot recordzdan be yo self atly solo albom çykardy storm storm outlawzyň ilkinji we ýeke täk gyz agzasydy nähili ukyplydygyny me and my girlfriend we black jesuz aýdymlardaky feat leri bilen görkezdi gurban bekiýewiç berdiýew nji ýylyň nji awgustynda doglan türkmen futbol tälimçisi we owalky sowet futbolçysy ol nji ýylda angliýa merkezli fourfourtwo neşiri tarapyndan dünýäniň iň naýbaşy tälimçisi arasynda görkezildi oňa bu sanawda brenden rodgers iň öňünde njy orunda ýer berildi neşir o barada adaty oýunçylary ýokary hilli oýunçylara öwrüp bilmegi ynanylmaz diýip belläp geçdi gurban berdiýew nji ýylyň nji awgustynda aşgabatda doglan ol hemişe elinde tespi saklaýar we asla tespisiz görünmeýär ol nji ýyllar aralygynda aşgabadyň demirýolçylar mekdebinde tomusku okuwa gatnady ondan soňra nji ýyllar arasynda häzirki magtymguly adyndaky türkmen döwlet uniwersitetinde ýokary bilim almagyndan soňra nji ýyllar arasynda moskwanyň ýokary tälimçilik okuwynda bilim aldy onuň aýalynyň ady roza berdiýewa onuň ogly bar uly ogly onuň ilkinji ýoldaşyndan myrat berdiýew nji ýylyň nji sentýabrynda doglan we ol birleşen şalykda aktýorlyk sazandalyk we prodýuserlik hünärlerini alyp barýar onuň kiçi ogly allaberdi berdiýew njy ýylyň nji awgustynda doglan we ol futbolçy onuň aýlar berdiýewa atly gyzy bar we ol talyp ol musulman we haç parzyny ýerine ýetirdi we russianfootballnews com saýtyna beren interwýusynda her ýyl saud arabystana gidýändigini haj we ümre başda bolmak bilen dini rituallara eýerýändigni türkmen naharlaryny küýseýändigini dogramany söýýändigini filme diýseň seýrek tomaşa edýändigini syýasat bilen gyzyklanmaýandygyny we aýdym saz diňlemekden lezzet alýandygyny belläp geçdi oňa nji ýylda russiýanyň prezidenti tarapyndan dostluk medaly gowşuryldy gurban berdiýew nji ýylda professional futbola ädim ätdi ol sowet naýbaşy ligasynda kairat futbol klubynyň düzüminde we nji ýyllarda we roston on don futbol klubynyň düzüminde möwsüm çykyş etdi ol sowet ýokary ligasynda möwsümde oýunda meýdança çykyp gol urmagy başardy bulardanam daşary ol kolhozçy aşgabat futbol klubynda hem çykyş etdi gurban berdiýewi megerem onuň rubindäki başarnyklary aýratyn hem meşhur eden bolsa gerek gurban berdiýew rubin kazan fk russiýada nji diwiziýa bolan russiýanyň nji diwiziýasynda wagty tälimçilik wezipesina başlady olary russiýanyň premýer ligasyna beýgelden gurban berdiýew ilkinji möwsüminde rubin kazana nji orun gazandyrmagy başardy ol rubin kazan fk bilen gezek russiýanyň çempiony boldy rubin kazan onuň ýolbaşçylygynda gezek bürünç medal gazandy onuň ýolbaşçylygynda rubin kazan gezek russiýanyň kubogyny we russiýanyň super kubogyny gazandy nji ýylda onuň rubin kazana dolanmagyndan soňra fourfourtwo neşiri bu babatda olaryň rubin kazan onuň gurban berdiýew ýolbaşçylygynda ýene üstünlige ýetmegine garaşmalysyňyz diýip belläp geçdi kazan merkezli sport business online neşiriniň çap eden gurban berdiýew bilen söhbetdeşliklerde gurban berdiýewiň marselo lippi we karlo ançelotti bilen görüşendigi olar bilen tejribe we bilim çalyşygynda bolmak maksatly olaryň topar türgenleşiklerine syn edendigi guardiola bilen hem beýle duşuşyk rejelenendigi emma soňra goýbolsun edilendigi bellenip geçilýär gurban berdiýew nji ýylda angliýa merkezli fourfourtwo neşiri tarapyndan dünýäniň iň naýbaşy tälimçisi arasynda görkezildi oňa bu sanawda njy orunda ýer berildi fourfourtwo neşiri ol barada onuň ýaly taktiki ajaýyplyga eýe tälimçi tapmak kyndyr diýýär mundanam daşary neşir o barada rubini başdan aýak onuň binýat edendigini rostow futbol klubynda onuň aýlygy tölenmeýän oýunçylar bilen ikinji diwiziýa düşmegiň bosagasyndaky topar bilen nji orny almagynyň mugjyzadygyny belläp geçýär kazan merkezli sport business online neşiri gurban berdiýew e derrew netijä ýetip bilýän jadygöý lakamy berilendigini belläp geçýär dünýäniň in naýbaşy tälimçileri arasynda görkezilen gurban berdiýew russiýa premýer ligasy taryhyndaky iň beýik ussatlar arasynda hem görkezilýär estoniýa resmi ady estoniýa respublikasy ýewropada baltika deňziniň demirgazyk gündogar kenarýakasynda bir döwlet kenarlaryny fin we riga aýlaglarynyň suwlary ýuwýar gündogarda russiýa günortada bolsa latwiýa bilen serhetleşýär demirgazykda finlýandiýadan fin aýlagy günbatarda bolsa şwesiýadan baltika deňzi arkaly bölünip aýrylýar ýew ro pa bi le le şi gi niň ag za sy bo lan es to ni ýa na to gu ra ma sy nyň hem ag za sy dyr we şen gen yla la şy gy nyň gat ny jy sy dyr bal tika deň zi niň ak wa to ri ýa syn da ky ada es to ni ýa de giş li dir ola ryň tut ýan umu my meý da ny müň ine dör dül ki lo met re ba ra bar dyr ada la ryň iň ulu la ry saa re maa we hi ýu maa ada la ry dyr ada la ryň tut ýan meý da ny nyň ulu dy gyna ga ra maz dan ýur duň ila ty nyň gö te ri me go la ýy bu ada lar da ýa şa ýar es to ni ýa nyň ila ty nyň sa ny mil lio na ba ra bar dyr döw let di li es ton di li ha sap lan ýar şeý le hem rus di li hem giň den ula nyl ýar es to ni ýa nyň kons ti tu si ýa sy nji ýyl da ka bul edil di ol ýur duň öň ki baş ka nun la ry nyň öz bo luş ly do wa my dyr riý gi ko gy es to ni ýa nyň ýo ka ry ka nun çy lyk eda ra sy riý gi ko gy dyr bir pa la ta ly par la men tiň ag za la ry halk ta ra pyn dan ýyl lyk möh le te saý lan ýar par la men tiň dü zü min de de pu tat bar hö kü me ti ýe ri ne ýe ti ri ji hä ki mi ýet riý gi ko gy nyň öňün de ha sa bat ber ýär hö kü me tiň baş ly gy ny saý la mak hem de hö kü me ti ýa tyr mak riý gi ko gy nyň yg ty ýar ly gy na de giş li dir pre zi den ti pre zi dent par la ment ta ra pyn dan ýyl lyk möh le te saý lan ýar eger köp ses alyn ma dyk ha la tyn da on da döw let baş tu ta ny ny saý law ýyg na gy saý la ýar oňa de pu tat lar bi len bir ha tar da ýer li do lan dy ryş edara la ry nyň we kil le ri hem gat naş ýar lar ka zy ýet ul ga my es to ni ýa nyň hu kuk ul ga my esa sa nam ra ýat hu ku gy ger ma ni ýa nyň hu kuk ul ga my na meň zeş dir bu iki ýur duň ara syn da ky ta ry hy gat na şyk lar bi len bag la ny şyk ly dyr hu kuk ul ga my ga raş syz dyr ka zy lar he mi şe lik bel len ýär we olar baş ga bir we zi pe de iş läp bil me ýär es to ni ýa nyň mil li gü li del we re mil li gu şy gar la waç dyr es to ni ýa nyň mil li da şy hek da şy dyr şä her le ri es to ni ýa da şä her de re je sin de ilat ly no kat bar ýur duň paý tag ty bo lan tal lin şä he ri niň müň den gow rak ýa şaý jy sy bar mun dan baş ga da tar tu koht la ýar wa we nar wa ýa ly şä her le riň hem ila ty nyň sa ny müň den geç ýär es to ni ýa in dust ri al ag rar ýurt ha sap lan ýar ma şyn gur lu şyk hi mi ýa se na ga ty azyk se na ga ty we ýe ňil se na ga ty has ösen dir oba ho ja ly gyn da mal dar çy ly ga uly üns be ril ýär süýt we et önüm le ri ni köp ön dür ýär ler be ýik wa tan çy lyk ur şun dan öň oba ho ja lyk pu da gy na köp üns ber lip dir ýur duň eks port ed ýän ha ryt la ry nyň ag ram ly bö le gi bu pu da gyň ha sa by na ama la aşy ry lyp dyr soň ky ýyl lar da se na gat pu dak la ry nyň ös dü ril me gi ug run da uly iş ler dur mu şa ge çi ril di mu nuň ne ti je sin de ýe ňil se na ga ty de ňiz gä mi gat na wy we ma şyn gur lu şyk ugur la ryn da uly ösüş ler ga za nyl dy es to ni ýa ga raş syz ly gy ny ga za nan dan soň ra ýur duň yk dy sa dy ýe ti ni ba zar yk dy sa dy ýe ti niň ýö rel ge le ri esa syn da alyp bar mak işi ne gi ri şil di nji ýy lyň nji iýu nyn da ýur duň tä ze mil li pu ly es ton kro ny do la ny şy ga gi ri zil di njy ýyl da es to ni ýa bü tin dün ýä söw da gu ra ma sy na ag za bol dy finl ýan di ýa şwe si ýa ger ma ni ýa we rus si ýa es to ni ýa nyň esa sy söw da hyz mat daş la ry bo lup dur ýar lar nji ýyl da es to ni ýa ýew ro pa bi le le şi gi niň do ly hu kuk ly ag za sy bol dy es to ni ýa da ila tyň gö te ri mi in ter net ulga myn dan iş jeň peý da lan ýar maş ga la la ryň gö te ri mi niň öýün de öz komp ýu te ri bar ýur duň äh li mek dep le ri in ter net ul ga my na bi rik di ri len dir es to ni ýa nyň çä gin de sa ny umu my in ter net no kat la ry he re ket ed ýär ýurt da go laý zo lak da in ter ne ti ka bel siz ulan ma ga müm kin çi lik bar microsoft korporasiýasy iňlisçe microsoft corporation düýbi waşingtonda ýerleşýän amerikanyň köp milletli tehnalogiki kärhanasydyr bu elektron enjamlary kompýuter programmalary şahsy kompýuterleri we ş m döredýän bejerýän we satýan kärhanadyr kärhana köp özüniň maýkrosoft windows operasiýon sistemasy maýkrosoft ofis edge programmalary bilen tanalaýar njy ýylda gazanan girdeýjisi boýunça dünýäde iň uly programma ýasaýan kärhana hökmünde saýlandy we dünýäniň iň gymmat kärhanalaryň sanawyndadyr microsoft söz microcomputer mikrokompýuter we software programma sözleriniň goşulmagyndan emele gelýär maýkrosoft nji ýylyň hasabyna görä amerikanyň iň girdeýjili njy kärhanasydyr maýkrosoft bill geýts we paul allen tarapyndan njy ýylyň nji aprelinde döredildi maýkrosoft yñ öndürýän enjamlary dünýäniñ den gowrak ýurdunda satylýar programmalary bolsa den gowrak dillere terjime edilendir kompaniýanyñ ştab kwartirasy redmond abş şäherinde ýerleşýär korporasiýanyñ dünýä boýunça işgärleri müñe golaý adama barabardyr ý filosofiýa ylmy öžüniň has ýokary klassiki formasyny gadymy gresiýada döredýär gadymy gresiýanyň alymlarynyň ylmy işlerinde ilkinjileriň hatarynda filosof we filosofiýa sözleri ulanylypdyr ylmy çeşmelere görä ilkinji bolup gadymy grek matematigi akyldar pifagor takmynan b e öň nji ýyllarda we platon b e öň tarapyndan filosof sözi ulanylypdyr filosofiýa sözi doly manysynda grek sözi bolup phileo filio söýgi sofiýa paýhas diýen manylardan durýar we paýhasa söýgi diýmekligi aňladýar paýhaslylyk mehaniki häsiýetde ylmy maglumatlary toplamak däldir ol dünýä bir bütewilikde akyl ýetirmekden şonuň ýaly da onuň ýeke täk başlangyjyna düşünmekden ybaratdyr filosofiýa özüniň paýhasa hem de hakykylyga bolan garaýşy bilen ilkinji bolup ylma ornaşyp başlaýar filosofiýada ilki ilkiler umumy bilim tutuş dünýä we adam barada bolupdyr matematika astronomiýa mehanika medisina psihologiýa taryh etika estetika we beýleki bilimler soň döräpdir danagulyýew o ýusupowa s a filosofiýa aşgabat ý barak hüseýin obama awgust amerikanyň birleşen ştatlarynyň prezidentidir ol nji ýylyn nji noýabrynda bolup geçen saýlawda amerikanyn nji prezidenti saýlandy we prezidentlik wezipesini jorj buşdan aldy nji ýylyň njy noýabrynda ol dalaşgär mit romni bilen bolan saýlawda ikinji gezek amerikanyň prezidenti bolmagy başardy ol amerikanyň ilkinji garaýagyz prezidentidir ol amerikanyň gawaý ştatynyň gonolulu şäherinde nji ýylyň nji awgustynda doguldy özi bilen bir ada eýe bolan kakasy keniýaly ejesi ann dunham bolsa amerikalydy obama heniz yaşyndaka onyň ejesi we kakasy aýrylyşdylar we kakasy bostondaky garward uniwersitetinde doktorlyk derejesini aldy we keniýa yzyna dolandy ejesi bolsa okamaga gelen bashga bir talyp bilen ikinji gezek durmuş gurdy obamanyň kakasy hem öweý kakasy hem dine ähmiyet bermeýän musulmanlardandy ejesi we kakasy bilen indonezýa göçen obama jakartada başlangyç bilim aldy we soňra yene gonoluluwa gaydyp gelen obama njy ýylda orta bilimi gutaryancha ejesi we babasy bilen ýaşady ol nj ýylda nýu ýorkdaky columbia uniwersitetiniň syýasy bilimler bölüminden uçurym boldy nji ýylda garward uniwersitetiniň hukuk fakultetine girdi garward uniwersitetinde talyp mahaly talyplar tarapyndan ýöredilýän harvard law review zhurnalynyn ilkini afro amerikan baş dolandyryjysy boldy nji ýylda aklawjy diplomyny aldy obama njy ýylda mişel robinson bilen tanyşdy nji ýylda öýlendi aýaly mişel obama nji ýylda doglan we ol hem garward uniwersiteti hukuk fakultedi uçurymydyr barak obama protestant hristýandyr barak obama ýyllary aralykda çikago uniwersiteti hukuk fakultetinde talyplary okatdy aklawjy bolup işledi we haýyr sahawat işlerine gatnaşdy ol njy ýylda illinois ştat senaty saylandy we syýasata tarap ilkinji ädimini ätdi ol muny we ýyllarynda gaýta saýlandy bu saýlawda abş demokratik partiýasynda obamadan başga hillary clinton john edwards joe biden christopher dodd we bill richardson ýaly birnäçe dalaşgärler hem gatnaşmakçydy her partiýadan gatnaşjak dalaşgarler her ştatda bashga bashga wagtda bolup gechyan saylawlar bilen kesgitlenyardi yylbaşynda demokratik partiya dalaşgarlerinden hillary klinton we obamadan başga ahli dalaşgarler çekildi nji ýylyň nji iyulynda obama demokratik partiýa dalaşgari yglan edildi barak obama nji awgustda dalaşgarligi kabul etdi indi amerika özünin ilkinji garayagyz prezidentini gormeginde onündaki yekeje böwet bardy jon makkeýn respublikan partiýa dalaşgäri bu iki dalaşgär njy oktýabra çenli gezek telewizorda görüşdiler nji noýabrda bolan saýlawda obama sesleriň sini almak bilen ilkinji garaýagyz prezident boldy intrpl bu özüniň hukuk bzsy thniki üpjünçiligi w işiniň gurlyş týdn işjňligi biln hlkr plisiý hyzmtdşlygyny utgşdyrýn öňdbryjy hlkr gurmlrynyň biri blup durýr bu hlkr gurmsy hlkr jnýtlry brd hbr brmklig gönüdn göni gtnşýr munuň ştab kwrtirsy frnsiýnyn lin şährind ýrlşýär şl sbäpli hm dünýä ýurtlryndn intrpld işlmäg islg bildirýänlrdn öz en dilindn w iňlis dilindn bşg frnsuz dilini d bilmklik tlp edilýär intrpl býlki ýurtlrd özüniň güýji biln özbşdk jnýt drňwi biln mşgullnyp ý d jnýtlryň üstüni çmkdky dssin prtiw çärlri gçirip ý d jnýtkärlri gözdn gçirip bilmýär intrpld bu işlri gçirmk üçin zrur blup durýn dssin prtiw güýç ýkdur şýl d bu häzirki zmn hlkr hukugynyň nukdýnzryndn srdniňd hm mümkin däldir çünki öz çägind býl hrktlr gçirilýän döwlt trpyndn bu özygtyýrlygynyň bzulmgy w içrki işlrin gtyşylmgy hökmünd srdilip bilnr ýön intrpl birnäç ýurtlryň plisiý edrlrynyň prsiýlryny utgşdyrýr lryň birwgtd gçirilmgini gurnýr kynçylyklry rdn ýyrýr trplr biln yllşyk gznylmgyny üpjün edýär drňwdn ý d dyl kzyýtdn gçyp gizlnýän jnýtçylr hlkr gözlgini ygln edýär intrpl bu dürli ýurtlryň plisiý edrlrynyň blli blli jnýtlryň üstüni çmkdky gündlik işiniň mhnizmi w rçysy blup lryň billikdäki işiniň utgşykly gurlmgyn ýrdm edýär intrpl bu işlýiş mhnizmi biln plisiý işiniň essy ugurlryny w hlkr jnýtçylygyn grşy görş tktiksyny işläp týýrlýn dünýäd ýk täk mrkz blup durýr intrplyň ösüş mkstnmsynd ähli çygyrdky jnýtçylykly etmişlr bütindünýä plisiý mglumtlry ulgmyn slynmlydyr w l mglumtlry lyş brişiň görnüşlri ksgitlnilmlidir diýlip bllnilýär şl mkst biln hm intrplyň bş skrtrlygy häzirki zmn kmmuniksiýlry biln gyzyklnýr w lry öz işlrind pýdlnýrlr sn kmmuniksiýnyn üsti biln elktrn pçt rkly ýrlrdäki milli mrkzi býurlr biln hbrlry lyşýrlr bu srişdlri pýdlnmk rkly hlkr gözlgindäki jnýtçylr gurlnn wtulglr w çpr dördijilik işlri milli gymmtlyklr brd mglumtlr lyp blýr şl sbäpli intrplyň dssin prtiw işgärlri grkli mglumtlry ýkrd gzln srişdlriň üsti biln hýl etmän lyp bilýärlr elktrn ulgm gümn edilýäniň şhsyýtini nyklmk üçin surtlry w el yzlryny lyşmk rkly hm pýdlnylýr hlkr jnýtlry w jnýtçylr brdky tlkmmunksin ulgm rkly brilýän mglumtlr intrplyň frnsiýnyň lin şährindäki ştab kwrtirsynd sklnyp glýr kriminlislriň gmburg şährind gçn hlkr ssmblýsynd frnkdilli döwltlriň tklibi býunç rzlýusiý kbul edilýär nd turizm w dry ýurtlr syýht gitmäg bln höwsiň rtmgy biln hlkr jnýtlryň täz görnüşlriniň dörýändiginiň üstünd durulýr şýl hm ähli ýurtlryň plisiý bölümlriniň düzümind l jnýtlry öwrnmk w zrur çärlri görmk hlkr jnýtlry brd hbrlry lyşmk biri biri biln göni gtnşyklry hs d gwlndyrmk mksdy biln milli mrkzi býurlry dörtmk brd ýdylýr hlkr jnýtçylygyn grşy görşmk brd nji ýyldky buens ýrs njy ýyldky mdrid nji ýyldky sn pul w nji ýyldky wşingtn knfrnsiýlrynd w kngrsslrind r lnyp mslhtlşyldy lryň ählisi hm l ý d býlki drjd hlkr häsiýtin ýdirlr jnýt plisiýnyň ähli güýjüni bir ýr jmlmk brdky işlri gçmäg çlyşnlryň biri hm bwriý hökümtiniň wkili dktr hýndldir emm nuň gçirn çärlri hlkr drjsind ml şmn diň nji ýyld brlind çgyryln nms ýrlriniň plisiý güýçlriniň knfrnsiýsyn çnli ntij brdi dgişli kngrssiň gün trtibin dört msl girizildi bu kngrsiň bölümçlrind dürli ýurtlryň plisiýlrynyň rsmi wkillri plisiýnyň hlkr bitwi knunyny kdksini kbul etmk plisiýnyň fisrlrini grmk biln bglnşykly thniki w býlki msllr grdylr birinji bölümç sksiý plisiýnyň umumy prblmlryn srtdi ikinji w üçünji bölümçlrd sksiýlrd hlkr plisiýsynyň ýörit msllri w ýurtlryň knunçylygynyň ýrtynlyklry r lnyp mslhtlşyldy frnsiýnyň plisiýsynyň wkili dwid bu ulgmlry blli bir kd slmklygy tklip etdi kngrss gtnşyjylr mnknyň wkilindn prid şhsyýti tssyklýn hdtnmny işlmk brdky tpry w hlkr jnýtlryň ýk täk hlkr býursyny dörtmk bşlngyjyny öz üstüne lmgyny srdylr sňundn kngrss gtnşyjylr buhrstd ýn d iki ýyldn jnýt plisiýsynyň ikinji hlkr knrssind duşuşmklygy wdlşdylr birinji jhn urşynyň bşlnmgy wdlşyln ähli umytlry w kbul ediln ähli mnk rzlýusiýlryny rdn ýyrdy birinji jhn urşundn sňr hlkr jnýtçylyk prblmlry ýn d hs ýiti görnüşd ýüz çykyp bşldy blup gçn hrby ýgdý dmlr güýçli täsir edipdi jnýtçylyk göz görtl ýkrlndy nşkşlik w rkhrlur rtdy şl sbäpli hm jnýtçylyg grşy görşmkd plisiýnyň güýçlrini hlkr drjsind birlşdirmk mslsi hs d ktullşdy kngrsiň rzlýusiýsyny hlkr jnýtçylygyn grşy görşmkd plisiýnyň öňünd durýn wziplr düzdi bu bls hlkr jnýtçylygyn grşy görşmkd dürli ýurtlryň plisiýlrynyň özr gtnşygyny ýl gýmklryn özr hyzmtdşlygyny ýkry götrmklig ess dördýän hlkr yllşygy bldy mundn bşg d kngrss jnýt plisiýsynyň hlkr tpryny jpht dörtdi l bls hýl etmän özüniň mýilnmsy essynd iş girişdi şýllik biln nji ýyl hlkr jnýt plisiýsy gurmsynyň dördiln güni hsp edils d intrpl hkykt ýüzünd njy ýyl çnli rsmi týdn hlkr jnýt plisiý tpry diýlip tlndylylyp glindi ikinji gurultý njy ýyld wnd çgyryldy nd sny wjyp rzlýusiý kbul edildi bu rzlýusiýlr essn hlkr jnýtlr brdky mglumtlr plisiý güýçlriniň rsynd tlgrf rgtnşygyny ýl gýmklyg prngrfik filmlr w edbiýtlr grşy gönükdiriln çärlr brddyr şýl d bu gurultýd blgiýnyň wkili jnp kffrnyň nbtdky njy ýylyň kngssini brlind gçirmk brdky tklibi gldnyldy jnýt plisiýsynyň hlkr tprynyň jpht nbtdky kngrsslri nji ýyld wnd nji ýyld kpnggnd njy ýyld blgrdd nji ýyld lndnd nji ýyld buhrstd gçirildi jnýt plisiýsynyn hlkr tprynyň ikinji jhn urşy döwründ işlýi brd gysgç durup gçliň ikinji jhn urşunyn dwmynd hlkr jnýt plisiýsynyň ýkj d rsmi kngrssi gçirilmdi blgiýnyň hökümtiniň çgyrmgy býunç njy ýylyň guz ýynyň rlygynd döwltiň wkillri nji ýyldn bäri mslhty gçirilmdik jnýt plisiýsynyň hlkr tpryny dikltmk mksdy biln brýussld duşuşdylr bu mslhtd jpht nyň przidntligin w bş skrtrlygyn dgişlilikd blgiýnyň dlt ministrliginiň essy inspktry m luw frnsiýnyň içri işlr ministrliginiň ýnyndky frnsuz jnýt plisiýsynyň bşlygy m dyn dukl sýlnylýr şýl hm gurmnyň ştab kwrtirsyny pri gçirmk brd çözgüd glinýär dünýäniň döwltiniň gtnşmgynd jpht y dikldildi l döwltlr blgiý çili dniý müsür frnsiý grsiý gllndiý eýrn lýuksmburg nrwgiý pl prtugliý şwsiý şwýsriý çhslwkiý türkiý býik britniý mriknyň birlşn şttlry w ýugslwiýdyr indi bls intrpl diýn sözüň w nuň nyşnynyň dörýşi brd durup gçliň suratkeş floraçy aýrýan galstýanyň döreden köýnegi dünýä zenanlarynyň arasynda taryp ediji seslenmelere mynasyp boldy bu köýnek diňe zenanlary däl eýsem erkekleri hem biňarh goýmady täsin köýnegiň görkezilişi uly dabara bilen geçdi sebäbi ukrain dizaýneri ony ginnesiň rekordlar kitabyna hem hödürledi okajylarda köýnek haýsy biçüwi bilen haýran galdyrýarka diýen sowalyň ýüze çykmagy ahmal köýnek dogurdanam örän owadan hem de täsin uzynlygy metre barabar bolan köýnek sany benewşe reňkli ter orhideýa gülleri bilen bezelipdir güller solmaz ýaly köýnek iki gat matadan asty atlazdan üsti gara mahmaldan ybarat ýagny atlaz çyglylygy saklaýar mahmalyň sütüjekleri bolsa toprak mysaly gülleri çygly saklaýar bir ýylyň dowamynda tikilen bu köýnegi köpçülige görkezmek üçin uly zal gerek boldy ony älem gözeli bäsleşiginde ikinji orna mynasyp bolan ukrain gözeli olesýa stefanko geýdi köýnek aşa uzyn bolonsoň her tarapyndan gyz onuň etegini götermeli boldy umuman a galstyan maksadyna ýetdi ol döreden gözel lybasy bilen ukrain rekordlar kitabyna girmegi başardy i m gubkin adyndaky russiýa döwlet nebit we gaz uniwersitetiniň aşgabat şäherindäki şahamçasy türkmenistanda bir uniwersited giriş synaglary matematikadan fizikadan we rus dilinden test şeýle hem türkmenistanyň taryhyndan söhbetdeşlik görnüşinde geçirilýär dersler boýunça test ýazmaça rus dilinde söhbetdeşlik dilden türkmenistanyň döwlet dilinde geçirilýär test we söhbetdeşlik türkmenistanyň orta mekdepleriniň okuw maksatnamalarynyň esasynda geçirilýär giriş synaglaryna bellenen wagtda esassyz sebäplere görä gelip bilmedikler ýa da dersleriň biri boýunça synagdan geçip bilmedikler ondan soňky synaglara goýberilmeýär giriş synaglarynyň netijeleri boýunça deň mukdarda bal alanlardan diňleýjilige kabul edilmek üçin artykmaç hukukdan türkmenistanyň nebit gaz toplumynyň edaralarynda kärhanalarynda işleýän we onuň ministrliginden konsernlerinden hem de korporasiýalaryndan hödürnama alan raýatlar peýdalanýarlar öndüriji 		 microsoft durnukly goýberiliş	 täze wersiýasy meýilleşdirilmeýär görnüşi	 	 web programma karkasy lisenziýasy 	 hususy asp alty sany yaýýar obýekti üpjün edýär application asperror reuest response server we session meselem session üýtgeýänleriň ýagdaýyny sahypadan sahypa üpjün edýän kuki esasly sessiýany görkezýär active scripting işleýjisiniň component object model com e bar bolan goldawy asp websaýtlarynyň dll ler ýaly kompilýatiw kitaphanalarda funksionallyga girmegine mümkinçilik berýär asp faýl giňeltmeli web sahypalar asp ulanýarlar emma käbir websaýtlar howpsuzlyk maksatlary sebäpli özleriniň skriptleýiş dillerini gizleýärler mes has giňden ýaýran htm ýa da html giňeltmelerini ulanýarlar aspx giňeltmeli sahypalar kompilýatiw asp net ulanýarlar microsoft yň net framework iniň esasynda bu bolsa olary iş wagtynda interprirlenýän asp serwer skriptindäkiden has çaltlaşdyrýar we güýçlendirýär şeýle hem bolsa asp net sahypalary barybir käbir asp skriptlerini öz içine alýan bolmagy mümkin asp net iň ulanmaga girizilmegi esasy tehnologiýa üçin classic asp diýen terminiň ulanylmagyna getirdi programmaçylar aglaba asp sahypalaryny vbscript ulanyp ýazýarlar emma oňa derek islendik başga bir active scripting işleýjisini language direktiwasy ýa da sintaksisi bilen saýlap bolýar jscript microsoft yň ecmascript amala aşyrmasy adatça elýeterli başga bir dildir perlscript perl ýasamasy we beýlekiler başga gurulýan active scripting işleýjileri hökmünde elýeterlidir aspect software engineering tarapyndan döredilen dbweb we ibasic gurallaryna esaslanýan asp web programmanyň ýerine ýetirilişini gönüden göni web serwere integrirlän ilkinji web programma taýýarlaýyş serişdeleriniň biridi ol next iň häzir apple webobjects iniň njy ýyldaky goýberilişinden aý soňra çykarylypdy bu daşarky ulanyp bolýan programmalary ýa da cgi skriptlerini çagyrmaklyga garanyňda has ýokary önjeýlilik gazanmak üçin ýerine ýetirildi olar şol wagt web programma ýazmaklygyň iň ýörgünli usulydy microsoft korporasiýasy iis üçin asp ni çykarmanka iis de işleýän web programmaçylar dinamiki maglumatlary we sahypalary görkezmek hem de dolandyrmakda odbc sürüjileri bilen kombinirlenen idc we htx faýllaryna bil baglaýardylar bu faýl formatlarynyň we gurluşlarynyň esaslarynyň asp niň irki wersiýalarynyň ýerine ýetirilmeginde iň bolmanda kem käsleýin ulanylmagyna dowam edildi halcyon instantasp iasp we chili soft asp üçünji tarap önümleri microsoft windows işlediş ulgamlaryndan başga platformalarda asp ni işledýärler hakyky asp niň hiç bir alternatiwasy ähli funksiýalary doly emulirläp bilmeýär üstesine adaty asp niň hiç hili meselesi ýok maglumat bazasynyň birikmesi ýaly funksionallygy gazanmak üçin goçmaça komponentleri hem talap edip bilýärler microsoft access maglumat bazalary üçin goldawyň windows däl ulgamlarda aýratyn meselä öwrülmegi mümkin jscript ulanýan chili soft asp den tapawutlylykda iasp programmasy vbscript we jscript dillerini ulanyp bilýär microsoft yň asp si bularyň ikisini hem ulanyp bilýär şeýle hem onuň başga dillere şol skript işleýjisini ulandyrmak potensialy hem bar iasp programmasy java da ýazylandy şonuň üçinem ol islendik işleýiş ulgamynda diýen ýaly işleýärdi indi iasp onçakly elýeterli däl ýa da iň azyndan ony tapmak örän kyn elýeterli başga diller hem bar mes perl we tcl emma olar o diýen giňden tanalmaýar ýa da asp scriptlemesi üçin ulanylýar apache webserver moduly asp ä çalymdaş perl skript dilini işledýär ilki bilen nji ýylda goýberilen chili soft programmasy nji ýylyň nji maýynda cobalt networks tarapyndan alyndy soňra bolsa cobalt networks i sun microsystems satyn aldy dekabr chili soft yň ady sun one active server pages bilen çalşyryldy ondan soňra bolsa sun java system active server pages diýlip üýtgedildi chilisoft asp programmasy c c bilen ýazylan ol belli bir web serwer wersiýasyna pugta baglydyr sun a görä sun java system active server pagesiň ömri paýawlap barýar asp de programmaçylar microsoft yň active scripting standardy bilen utgaşykly islendik skriptleýiş dilini ulanyp bilýärler gaýybana skriptleýiş dili classic asp vbscript ýa da ikisi hem birmeňzeş işleýän has ýönekeý formatda ýokaryda berlen mysallar html dokumentiniň tekstine salam dünýä diýen jümläni print edýär asp net programmaçylaryň dinamiki websaýtlary web programmalaryny we web hyzmatlaryny gurmagyna mümkinçilik döretmek maksady bilen microsoft tarapyndan tayyarlanylan we satuwa çykarylan web programma karkasydyr ol ilki bilen net framework iň wersiýasy bilen nji ýylyň ýanwarynda goýberildi ol microsoft yň active server pages asp tehnologiýasynyň mirasdüşeridir common language runtime clr da gurlan asp net programmaçylaryň islendik goldanylýan net dilini ulanyp asp net koduny ýazmaklygyna mümkinçilik berýär asp net soap giňeltmesiniň karkasy asp net komponentleriniň soap habarlaryny işlemekligine şert döredýär başlangyç prototipe xsp diýlip at berildi guthrie nji ýyldaky bir interwýusynda şeýle düşündirýärdi adamlar hemişe x iň nämäniň gysgaltmasydygyny soraýarlar şol wagt aslynda ol hiç bir zadyň gysgaltmasy däldi xml şeýdip başlady xslt hem şeýdip başlady x harpy bilen başlamaklyk hiç neneňsi bolmady ine biziň başdaky at goýşumyz şeýleräk boldy xsp niň başlangyç prototipi java bilen taýýarlanyldy emma kän salym geçmänkä täze platformany common language runtime clr yň üstüne gurmaly diýen netijä geldik sebäbi ol obýekte gönükdirilen programmalaýyş gurşawyny zibil ýygnamaklygy we microsoft yň component object model platformasynyň goldamaýan funksiýalary hökmünde kabul edilýän başga fuksiýalary hem hödürleýärdi guthrie gelnen bu netijäni uly töwekgelçilik diýip suratlandyrýar sebäbi olaryň täze web taýýarlaýyş platformasynyň şowly çykmaklygy clr niň şowlulygyna bagly boljakdy clr hem edil xsp ýaly şol wagt taýýarlamaklygyň irki sepgitlerindedi hatda xsp topary microsoft da clr ni maksat edinýän ilkinji topardy common language runtime a geçilmekligi bilen xsp täzeden c mark anders nji ýylyň nji maýynda arizonanyň phoenix feniks şäherinde geçirilen asp connections konferensiýasynda ilkinji gezek asp y görkezdi giň jemgyýetçilige görkezişler we asp yň başlangyç beta wersiýanyň goýberilişi şeýle hem net framework iň galan bölegi nji ýylyň nji iýulynda floridanyň orlando şäherinde geçirilen professional developers konferensiýasynda bolup geçdi bill gates iň esasy presentasiýasy wagtynda fujitsu kompaniýasy asp yň cobol bilen bilelikde ulanylýandygyny görkezdi şeýle hem başga köpdürli diller şol sanda microsoft yň täze visual basic net we c dört ýyllyk taýýarlykdan hem de nji we nji ýyllardaky beta wersiýalardan soň nji ýylyň nji ýanwarynda net framework wersiýasynyň bir bölegi hökmünde asp net goýberildi hatda heniz goýberilmankä asp net hakynda onlarça kitap ýazyldy microsoft bolsa ony özüniň web hyzmatlary platformasynyň bir bölegi hökmünde giňden reklama etdi guthrie asp net iň önümçilik birliginiň menejeri boldy taýýarlaýyş bolsa çalt depginde dowam etdi wersiýasy nji ýylyň nji aprelinde windows server üň bir bölegi hökmünde goýberildi bu goýberiliş asp net iň ykjam enjamlary goldamaklygyna gönükdirildi pages net sahypalary resmi ady boýunça web formalar programma taýýarlamakda esasy gurujy bloklar bolup durýar web formalar aspx giňeltmeli faýllarda bolýar bu faýllarda adatça statiki x html belligi şeýle de serwer web controls y we user controls y kesgitleýän bellik bolýar ol ýerde taýýarlaýjylar web sahypa üçin talap edilýän ähli statiki we dinamiki mazmuny ýerleşdirýärler mundan başga da serwerde işleýän dinamiki kody blogynyň içinde sahypa ýerleşdirip bolýar ol php jsp we asp ýaly beýleki web taýýarlaýyş tehnologiýalaryna meňzeşdir ýöne maglumat birikdiriş maksatlaryndan başga ýagdaýlarda bu praktika umuman maslahat berilmeýär sebäbi ol sahypa emele getirilýärkä has köp çagyryş talap edýär bellik bu mysal kody tekst içi ulanýar code behind ýaly däl microsoft dinamiki programma koduna code behind modelini ulanyp çemeleşmekligi maslahat berýär ol bu kody aýratyn bir faýla ýa da ýörite script tegine ýerleşdirilýär code behind faýllarynyň adatça mypage aspx cs ýa da mypage aspx vb ýaly atlary bolýar sahypa faýlynda bolsa mypage aspx sahypa faýlynyňky aspx bilen birmeňzeş bolýar emma ahyrky giňeltmesi sahypanyň dilini görkezýär bu praktika microsoft visual studio da we başga ide lerde awtomatikdir şu stildäki programmalar ulanylýan mahaly taýýarlaýjy dürli wakalara mes ýüklenilip duran sahypa ýa da üstüne basylan dolandyryşa jogap bermek üçin dokumentde proseduralaýyn iş geçirmeýär de eýsem kod ýazýar asp net iň code behind modeli classic asp den aýrybaşgalaşýar sebäbi ol taýýarlaýylara prezentasiýa bilen mazmuny ýadynda böleklere aýryp programma döretmeklige çagyrýar teoriýada bu bir web dizaýnere meselem dizaýn belligine ünsüni jemläp ony işledýän programmalaýyş koduna zeper ýetirmezlige şert döredýär bu bolsa kontrolçyny model view controller karkaslaryndaky görnüşden aýyrmaklyga meňzeşdir windows ulanyjy interfeýsine meňzeş kontrollardan emele gelýän sahypalary döretmeklik ukybyny hödürlemeklik arkaly asp net taýýarlaýjylaryň windows programma taýýarlaýlyndan web taýýarlaýşa geçmekligini ýeňilleşdirýär bir web kontroly meselem düwme ýa da ýarlyk edil öz windowsdaky kärdeşi ýaly işleýär kod onuň aýratynlyklaryny belläp we onuň wakalaryna jogap berip bilýär kontrollar özlerini nädip döretmelidigini bilýär windows kontrollary bolsa özlerini ekrana çekýärler web kontrollary html we javascript segmentlerini döredýär olar bolsa ahyrky ulanyjynyň brauzerine iberilýän gutarnykly sahypanyň böleklerini düzýär asp net tehnologiýasy programmaçylary asp we php ýaly adaty web skriptleýiş gurşawlarynda däl de waka dolandyryşly gui modeli ulanmak arkaly programma döretmeklige höweslendirýär ýagdaý ýatlamaýan web gurşawyny hemişelik isleg ara ýagdaýa geçirmek maksady bilen bu karkas javascript ýaly bar bolan tehnologiýalary viewstate ýaly içerki komponentler bilen birleşdirýär obýekt kody taýýarlaýyş tapgyrynda has köp dizaýn wagt säwlikleriniň saplanmagy arkaly has çalt işleýän programmalary aňladýar iş wagt säwliklerini düzetmeklik ep esli ösdürilen try catch bloklary rkaly kadadançykma düzedişlerini ulanýar controllar we wakalar ýaly microsoft windows programmalaryna meňzeş metforalary bar kontrollaryň we klass kitaphanalarynyň giň toplumy programmalryň tiz döredilmegine şert döredýär şeýle de ulanyjynyň kesgitleýän kontrollary menýular ýaly giňden ulanylýan web şablonlaryna şert döredýär bu kontrollaryň sahypadaky ýerleşişi has ýeňil sebäbi onuň uly bölegini aglaba redkatorlarda wizual ýerine ýetirip bolýar asp net tehnologiýasy net common language runtime yň köp dilli mümkinçiliklerinden peýdalanýar web sahypalary vb net c önjeýliligi ýokarlandyrmak üçin tutuş sahypany ýa da onuň käbir böleklerini keşirlemäge ukyply biznes logikany presentasiýadan bölüp aýyrmak üçin code behind taýýarlaýyş modelini ulanmaga ukyply sahypany we kontrollary programmalamak üçin hakyky obýekt orientirli proýektirlemäni ulanmaga ukyply eger bir asp net programmasy ýat syzdyrsa asp net iş wagtyýalňyşly programmanyň hosty bolan appdomain i sökýär we programmany täze appdomain de ýükleýär asp net däki sessiýa ýagdaýyny microsoft sl server maglumat bazasyna ýa da web serwer hökmünde şol bir kompýuterde ýa da başga bir kompýuterde aýratyn bir prosese ýazdyryp bolýar şeýlelikde web serwer nol edilen ýa da asp net işçi prosesi resirkulirlenen mahaly sessiýa bahalary ýitmeýär web serwer kontrollary bular web formalara ulanyjy interfeýs üpjün etmek üçin asp net tarapyndan işe girizilen kontrollardyr bu kontrollar ýagdaý dolandyryşly kontrollardyr wysiwyg kontrollarydyr türkmenistanyň milli futbol ýygyndysy türkmenistanyň milli futbol topary saparmyrat türkmenbaşy adyndaky olimpiýa stadionynda oyunlaryny geçiryar baş tälimçisi ýazguly hojageldiýew türkmenistanyň milli futbol ýygyndysy türkmenistanyň milli futbol topary saparmyrat türkmenbaşy adyndaky olimpiýa stadionynda oyunlaryny geçiryar baş tälimçisi ýazguly hojageldiýew fifa daky reýtingi ýanwar rahim kurbanmammedowyň tälimçilik eden döwründe de aziýa çempionatyna saýlama duşuşyklarynda g toparda üstünlikli çykyş edip tkm bae siriýa şri lanka aziýa çempionaty e çykmagy başardy şol üstünligi netijesinde de fifa ň sanawynda dünýäniň iň güýçli komandalarynyň ligine girip njy orny eýeledi hytaýda geçirlen aziýa çempionaty de c toparda s arabystan özbegistan tkm yrak çykyş eden ildeşlerimiz s arabystan b n deňme deň yrakdan hasabynda özbegistandan hasabynda utulyp toparyndan çykyp bilmedi bellik gorag goragçy ýg ýarymgoragçy hüj hüjümçi gubangeldi durdiyew nurberdi han ahalyň hany bolan ol teke togtamys garaýörme wekildendir ol öz döwründe sarahs söweşine garrygala söweşine mary söweşine ayratyn edermenlik görkezen we hanlyk derejesine yeten adam bolupdyr ol gowşut han bilen birlikde mary iliniñ we ahal iliniñ tekedir salyr saryk we s m tire taypalary öz agyzlaryna bakdyryp olaryn agzyny bir eden hanlardyr ol gökdepe söweşinden ön iki sany haramzada içalylaryñ elinden wepat bolyar ony bäherden etrabynyn hankäriz obasyndaky gonamçylyga jalapdyrlar nurberi han nji ýylda gökdepede dogulýar nji ýylyñ ortalarynda hem şol ýerde aradan çykýar nurberi han nji ýyllaryñ aýagynda nji ýyla çenli ahalyñ hany bolupdyr we ömrüniñ ahyrynda ahalyñ we marynyñ hany bolupdyr maslahatda baryp görogli begden soltandan nji asyrda tä şirgazy han zamanyna çenli teke türkmenleriniñ sany baş hanlygynyñ bolandy barada söhbet açylýar şirgazi han zamanynda tekeleriñ baş ýaşulusy orazmämed ogly döwletmämed düýegöz agadan baş hanlygyñ keýmir köre ondan annaseýit wekile ondanam myrat serdara geçişi nji ýylda myrat serdar ölenden soñraky ýyllykda bolsa tekelerde bir näçe gala hanlary bolup baş hanlygyñ bolmandygy hakda gürrüñ edilýär uly söweşlerde han ornuna orta çykarylan gala hanlaryñ iñ ekabyry garaoglan hanyñ nurberdiniñ babadaşy baba onbegiñ ogly nji ýyllarda diýen wagty eken emma baş han bolmak üçin ýedi şertiñ zerur bolanlygy sebäpli ol baş hanlyga göterilmeýär umuman şol mejlisde mongol talañçylary we beýleki gaýry ýatlar tarapyndan uly zarbalar urulyp bir birinden çetleşdirilen türkmen taýpalarynyñ ýagdaýy barada pekirler orta atylýar esasan hem eýranly russlar we beýleki gelmişikleriñ jansyzlarynyñ derdinden çarwalara we beýlekilere rahatly gyñ ýokdygy hemme taraplaýyn halka ýarajak ortak ekabyr ýolbaşçynyñ zerurdygy ýaly ençeme meselelere garalýar şonda şeýle ýolbaşçylyga iki adam nurberdi döwletýar bay ogly ak wekillerden hemde hajygurbanyñ ogly mämetwli kazynyñ agtygy ak kazynyñ çowlygy orazmämet han gara goñurdan görkezilýär olaryñ ikiside öz tire uruglarynyñ hany eken saýlaw mejlis hakyky alnyp barylýar haçanad sese goýlanda orazmämet han artykrak ses alýar şol wagtlarda gol galdyrylman ses sanalar eken emma örän paýhasly hem de halatly serdar orazmämet hanlygy öz üstünden aýyrylmaklaryny haýyş edýär öz çykyşynyñ ahyrynda şeýle diýýär owaly biribaryñ güwäliginde men hanlyk ornuny nurberdi döwletýar baý ogluna bagyşlaýaryn çünki ol gady my bas eýamynda ýaşululyk eden keýmirden öñki teke türkmenleriniñ aksakgaly döwletmämet düýegöz aganyñ tälimini alan anan onbeginiñ izidyr muny atasy mürrük baý kakasy döwletýar baý hem örän çörekli çekimli adamlardyr onsoñ ynanç yktygatda adalat päklikde güýç gaýratda hem akyl paýhasda delewarlyk herba galyberse de onuñ okap ýazyp bilmegi golunyñ has giñ bolmagy menden artyk ýerleridir han bolmak üçin goly giñligem gerek ahyryn il günden nökerlige çekmeli olary at ýarag bilenem üpjün etmeli tekeçilikde ilden algyt salgyt ýygnamaklygyñ ýokdygyny bilýänsiñiz garaz goly giñiñ goly uzan ýerine ýeter goly ýukanyñ eli ýakasyna hyrçyna ýeter diýileni dä şu nokdaý nazardanam men hanlyk ýaşululyk mertebesine öz razylygym bilen sesimi nurberde bagyşlaýaryn başga da ençeme çykyşlar bolýar maslahat mejlisiñ esasy guramaçy kethudasy örän dilewar hem adalatly atajyk molla nyýazdurdy mollanyñ ogly sözüni jemläp pata berensoñ hangöter dabarasy başlanýar şeýlelikde nurberdi döwletýar baý ogly hanlyga göterilýär nurberdi juda uzyn boýly soñkbaşy iri eginlek süýrü räkden uly kelleli tüññüräk mañlaýy giñden ýaban göniburunly garasy köpräk goýun gözli gaşlagrak bugdaýreñ gyzgylt ýüzli azzu sözli diñlemegi söýýän synçy ýiti nazarly ynanç yktykatly nebsinden ynsaby ýokary rehimli hem gazaply ýürekli gahar gazabyna erk edip bilýän akyl paýhasly söweş syýasatdanbaşy çykýan berk bedenli sabyr kanagatly türki sowatly sada adam bolupdyr ol anan onbegiñ ýuwlygy garry baýyñ çowlygy mürrük baýyñ agtygy döwletýar baýyñ bolsa ogludyr nurberdiniñ üç aýaly bolupdyr nurigözel rabygözel güljemal olardanam önen ogullary berdimyrat batyr döwlet beg magtymguly han garry han ýusup beg magtymguly hanyñ ogly mürrük han onuñ ogullary suhanguly ata we başgalar ata onbeginiñ doganynyñ kowumlarynyñ biri de baba onbeginiñ ogly garaoglan handyr ol nurberdi bilen babadaş garyndaş nurberdi teke togtamyş wekil ak wekil garaýörme onbegidir ol ýaşlarynda hanlyga göterilýär garaoglan hanyñ terbiýesini alýar emma esasy terbiýeçisi däli tilkidir şol maslahat mejlisde börmäniñ gala hany öwezmyrat dykma serdar mämetnazar ogly baş serdarlyga göterl ip ol tä hanyñ ölümine çenli onuñ sag goly bolan onsoñam şonda kazylyk wekillyk onbeglik işabaşalyk goşun serenjamçysy ýüzbaşlyk ýaly ençeme wezipeler ýola goýulýar şol dabara mynasybatly tutulýan üç günki toýdan soñra döwletýar baý gylýal sürülerini ýataklara gabap ulagsyz jigitleri at saýlap almagy yglan edýär özüniñ ähli mal düýnýesini baýlyk mirasyny bolsa ogly nurberdiniñ hanlygyna halkyna bagyşlaýar ahalda nurberdiniñ nji ýylad sarahs da gowşydyñ hanlyga göterilmegi olaryñ arasynda doganlyk dostlyk riştesiniñ pugtalanmagy daşgy hem içki duşmanlary agyr oýa batyrýar şonuñ üçinem duşmanlar türkmen taýp patyşah russiýasynyñ orta aziýa şol sanda türkmen topragyna hem dört tarapdan orunburgdan gazagystan dan mangaşlakdan krasnowodskdan ýörişler etmek planyny amala aşyrmaga gyssanýandygyny bilýän tekeler agzybirligi ünsi güýçlendirýärdi nurberi hanyñ tagallasy bilen orazmämet han gara batyr sopy han gülbatyr serdar amanaly garga myrat hunk är gylyç batyr maññyt batyr esenoglan han muham serdar garaýüz batyr garaoglan han öwez baý däli tilki polat han gara döw amangeldi we emingeldi serdarlar berdi kazi hanmämet atalyk durdy mugt öwezli tentek täçmämet gönebek anzar pälwan öwezgeldi ussa gadam mergen amanguly han ýaly batyrlar atajyk molla gurbanmyrat işan kerimberdi işan mahmyt işan seýitmämet hoja muzaffar işan nazaraly molla molla ker seýit işan ak işan muham sopy ýaly ençeme din hadymlary gara sähet ýaly aýylganç sesli jarçylar mätäji kätibi meskingylyç guba ýaly şahyrlar gönebek orazmyrat topaz gulgeldi tümen hally şaýly ýaly bagşy sazandalary onlarçasy bir çukura tüýkürýärler şeýlelikde nyýazdepe çapylşyny hurmant çapylşyny gereý gyrgynçylyg gyzylarwat urşy şarlawuk urşuny welgyz urşuny goç zaw uruşlaryny sarahs we garrygala söweşlerini çat we beýleki uruşlary başyndan geçiren serkerde nurberdiñ ýolbaşçylygynda ýumut gökleñ salyr saryk ärsary ýaly onlarça türkmen taýpalarynyñ arasynda agzybirlik rowaçlanýar elbetde munuñ özi nurberdiñ tagallasy bilen ýörite wagyz nesihatçylar toparlarynyñ döredilmegi netijesinde amala aşyrylýar ýany goragçylar bilen üpjün edilen agzamlary guma we beýleki ýerler topar topar bolup ugraýarlar olar türkmen taýpa tireleriniñ arasynda bolup ilata daşky we beýleki gelmişek duşmanlarynyñ kimlerdigini düşündirýärler öçlerini ýaraşdyrýarlar çarwalaryñ arasyndada agzybirligi ýola goýup ýerli halkdan atlydan ybarat goraýjy toparlary añtaýjylary ýolbeletleri onbaşy ýüzbasylary döredýärler olara at esbap ýaraglar bilen üpjün edýärler atlylar başlaryna çenli saýlaýarlar şondan soñra olar öz obalaryny duşmanlardan alamançylardan gorapdyrlar birek birege kömege ýetişip hemişe hüşgärligi agzybirligi elden bermändirler beýleki taýpalar hem bu syýasaty ikielläp goldap özaralarynda ýokary tertip düzgünnamany ýola goýýarlar nurberdi han nji ýyldasarahs da hiwa hany mädimin bilen bolan çaknaşykda doly abraýa mynasyp bolýar nji ýylda bolsa eýran şasynyñ goşuny jafarguly han serkerdeliginde garrygala ýumut gökleñleriñ üstüne ýöriş edýär şonda olardan nurberdi hana dadygöý gyssagly habar ýetirýän habarçy gelýär nurberdi han muñ teke atlysyny mahmyt işanyñ ýardymy bilen ýygnalan muñ ýumut atabaý ýumutlaryndan atlysyny toplap garrygala söweşe ýöriş edýär ýerli halkyñ ýaşululary hanyñ özüniñ goşuna esasy ýolbaşçylyk etmegini haýyş edýärler duşman bilen uruş bir hepdeläp dowam edýär emma nurberdi nji gün uly mejlis gurap şonda ahyrky sözünde şeýle diýýär diýip ol at salýar şol soñki zarbada bejnurdiñ hany jafargulynyñ serkerdeliginde külli türkmeni bakna etmek üçin eýranyñ şasy nasretdin ýeñilmez atly toply tophanaly kemsyz ýaraglanan serbazlardan düzülen san hem güýç taýdan bir näçe esse artyk goşuny çym pytrak edilýär şonda eýranyñ haý haýly sary topy da olja alynýar aýagalydygyna gaçyp barýan jafarguly han gökdepeli teke jarçysy garasähdiñ elhenç sesini eşidende zähresi ýarylyp huşy başyndan uçýar uly ýeñişe garaşyp oturan nasretdin şah şum habary eşidip özünden gitýär bu barada şol söweşi gören abdysetdar kazynyñ jeñnama poemasynda şeýle diýilyär diýidiler bu işler kyndyr eý şah ki ýagny leşgeriñ öldi bol aga bolup bihuş ýykyldi jalkasyndan pozan boldy niçe ýel arkasyndan şondan soñra gökleñ ýumut we beýleki tire taýpalaryniñ ýaşululary nurberdi hana we ähli teke garyndaşlaryna alkyş baryny aýdýarlar duşman kim dost kim ymykly göz ýetirýärler şeýdibem nurberdi hanyñ tagallasy netijesinde türkmen tirelerniñ arasynda duşmanlar tarapyndan düwlen düwünler çözilip agzybirlik dikelýär garrygaladan gelen dessine nji ýylda nurberdi han özüniñ wekilleri geñeşdarlary serkerdeleriñ bilen mara gidýär we teke saryk dawasynyñ çözülmegine uly kömek edýär ol nji ýylda nasretdin şanyñ mara eden çozuşyndada duşmany derbi dagyn etmekde özüni tanadýar şondan soñra gowşut hanyñ teklibi boýunça nurberdi ahal marynyñ hanlarynyñ hany saýlanýar nji ýylda bolsa hanlar hany nurberdi han mara gelende de ahaldakysy ýaly öz öýünden örsün diýen niýet bilen oña abraýly ýeriñ asylly maşgalasyny töre sokynyñ gyzy adamsy annaöwez nji ýylda uruşda ýogalan güljemly nikalap alyp berýärler nurberdi salyr salyk ärsary ýaly beýleki taýpalarynyñam arasynda uly hormata mynasyp ortak ýaşululyk abraýyny saklanlygy alagöz bilen seretmekden daşda duranlygy hemişe halky öñe sürüp il gününe hormat goýmagy başaranlygy üçin onuñ mülki baýramalyda tutulýar nurberdiñ ölüminden soñ onuñ mülki wekilbazara göçürilýär nurberdidir gowşut hanyñkyda bolan gizlin maslahatlaryñ netijesini russ içalysy aly mülhit halk arasynda tutul ýan ady we başgalar öz baýarlaryna ýetirip durýarlar emma bu iki hanlygyñ barha pugtalanmagy halkyñ olara şalaryñ şasy ýaly ynamly garamaklary duşmanlary nugsana getirýär dogursy russ genrallary serkerdeleriñ olaryñ bir näçesine halat serpaý aýlyk pul bermek ýaly hilelerde ýüz urýarlar emma birnäçe gezek ýaraşyga baranda kabul etmäñ amatly pursatlary elden gieren zalymlaryñ hilesi ýol almaýar han aga bularyñ zat berip durmalary nämäniñ alamatyka diýip soranlarynda nurberdi han ol gyssagly maslahatda gelnen nitije boýunça dykma serdaryñ hem öwez baýyñ ýolbaşçylygynda sany wekilli töwellaçyny ýaraşyga ýollaýar emma olar kabul edilmän gaýtarylýar galanyñ günbatar we gündogar taraplaryny berkidip muñ goşuny jemläp söweşe ykjamlanyp başlan nurberdi hanyñ derdi gozgap gaýra ýüzlip ýene de syrkawlanýar şol başagaýlykda iki sany adam biri pir beýlekisi sopysy bolan bolup haja zyýarata barýan sumaklar hanyñ halyny soran bolup onuñ da käsesine awy goýup içirip ölmegine sebäp bolýarlar ol şu wagtlarda ýaşynda eken kakasynyñ hatyrasyna ýaşlaryndaky ogly magtymgulyny wagtlaýyn hana saýlaýarlar nurberdiniñ öz garamagyndaky hanlyklar bilen ýedi ölçäp bir kesip hereket etmegli sebäpli ençeme ýerde ýoly baglanan russ goşunlary güýçli zarbalara ýitgilere sezawar bolýarlar şonuñ üçinem zakaspy harby bölümi tekeleriñ hereketleri hakda şeýle maglumatlar berýär russlar nurberdi hanyñ barypnji ýyllardaky maslahatyndan soñra russ goşunlarynyñ ýollaryny baglamaga türkmen atly gosunlaryny ugradyşy kenarýaka türkmenleriniñem russlara mal we beýleki kömekleri bermekden ýüz döndirişi russ goşunlarynyñ nji ýylyñ ahyrlarynda etrek derýasynyñ üsti bilen bärik aralaşyp aşgabat tarapa süýşmekleriniñ serpikdirilşi nurberdi hanyñ goşunlarynyñ bir toparynyñ krasnowodskdan hiwa hanlygyna barýan russ goşunynyñ azyk suwlaryny oljalaýyşy we olary uruşa ýetirmän balaişemden izlaryna gaýtmaga mejbur edişi ýaly hereketler russ serkerdeleriniñ göz öñünden geçýär şondan soñra ýokarky maglumatlary kafkaza ýollaýar genral lomakiniñ ýolbaşçylygynda aşgabat tarapa edilen synanşyk şowsuz gutarýar olar köp zyýan çekip gyzylarwatdan izyna gaýdýarlar şondan soñra gowşut bilen nurberdini öldürmek baradaky maslahatlary na has da çynyrgadyp şol kelleler üçin goýlan baýraklary öñküden de ýokarlandyrýarlar erkin ýaşap ýören türkmenleriñ üstüne esassyz hem de agyr ýaraglar bilen ýaraglanan goşunly hile ýüküni de tutup gelen türkmenleriñ arasynda agyzalalyk bölünşiklik salmak ýaly adalatsyz hereketleri etmedik bolsa gaýduwsyz gahramanlarymyzyñ serlerini topraga garan duşman eger aç açan uruşa geçen bolsa hilesiz onda türkmenleri asla alyp bilmezdi ata babalarymyzyñ ömürboýy garaşan erkana zamana indi gelip ýetdi gökdepäniñ günbatarynda hankäriz gonamçylygynda nurberdi hanyñ we onuñ sag solunda ýatan ogullary döwlet beg bilen magtymguly hanyñ üçünjisiniñ mazarynyñ üstünde tejenli orazgylyç molla ogly hoja ahmed ahunyñ baş ussatlygynda äpet ýadygärlik gümmez galdyryldy ol indi uly iliñ zyýarathanasyna öwrüldi nurberdi han bilen baglanşykly materýallar esasan tejenli kyssaçy merhum suhanberdi annagurban oglynyñ gürrüñlerinden dollar abş nyň pul birligi dollar sözi orta asyrlarda njy ýylda germaniýada teňňe ady taller dan gelip çykan njy ýylda abş hökümeti ýurduň resmi pul birligini jar etmeli bolanda dollar adyny saýlaýar nji ýylda esasy meseleleriň biri bolup duran abş pulunyň düzümindäki sap altynyň mukdary gr ýada gr kümüşden ybaratdy nji ýyllardan soň ýagny njy ýylda altyn teňňeler döwletiň resmi pul birligi diýip hasaba alynandan soň onuň düzümindäki sap altynyň mukdary gr edip bellenipdi bu mukdar abş da ýene ýyl nji ýyllardaky dünýä ykdysady krizisine çenli emelde boldy şu kanuna laýyklykda kabul edilen altyn ambary hakyndaky resminama laýyklykda altynyň mukdary grama ýagny göterime çenli düşürildi ii jahan urşyndan soň marşal şertnamasy astynda dollar abş nyň ýewropa maýa goýumlary arkaly ýewropada ýörgünli pul boldy nji asyryň njy ýyllarynda abş dollary hümmetini ýitirmäge başlady muňa inflýasiýa sebäp görkezilýär dollar abş dan başga döwletiň resmi pul birligidir hajy ysmaýylow bagyr oktýabr aşgabat türkmen ýazyjysy we terjimeçisi hajy ysmaýylow nji ýylda aşgabat raýonynyň bagyr obasynda din wekiliniň maşgalasynda dogulýar ol köne mekdepde ýedi ýyl okaýar njy ýylda moskwa gidip türkmenler üçin ýöriteleşdirilen dompros magaryf öýi diýen okuw jaýynda njy ýyla çenli okaýar njy ýylda aşgabatdaky komintern adyndaky mekdebe girip ony nji ýylda tamamlaýar njy ýyldan başlap suw edarasynda terjimeçi bolup işläp başlaýar ýazyjynyň öz eli bilen ýazan terjimehalynda şeýle ýazgylar bar zehinli ýazyjy ezber terjimeçi hajy ysmaýylowa türkmen edebiýatynyň öňünde bitiren hyzmatlary ýokary hünär ussatlygy üçin aradan çykandan soň garaşsyzlyk ýyllarynda türkmenistanyň halk ýazyjysy diýen hormatly at dakyldy zelili beýik watançy gumanist ökde lirik şahyr bolupdyr zelili magtymgulynyň ýegeni onuň progressiw ideýalaryny dowam etdirijidir gurbandurdy zelili gürgeniň garaguzy obasynda nji ýyl da eneden bolýar zeliliniň önüp ösen ýeri halaç çohpetde pelwert sebitleridir zelili oba mekdebinde soňra bolsa hywadaky şirgazy medresesinde okapdyr diýen maglumatlar bar zelili zelil horlanan ejiz düşen diýmekdir onuň bu lakamy ýaşaýşy durmuşy bilen baglanşyklydyr zeliliniň esasy kesp käri kümüş demir ussaçylygy bolupdyr zelili öz güzerany barada şeýle ýatlaýar zelili döndi diýen obadaş gyzy gowy görüpdir oňa bagyşlap döndi hanym janymyň jananasy ýaly şygyrlar düzüpdir ýone döndi öýlenmek zelilä başartmaýar zelili nury atly gyza öýlenip onüň bilen ömrüniň ahyryna çenli ýaşaýar häzir zeliliniň nebereleri garrygala töwereklerinde ýaşaýar zeliliniň döwründe halky ezen türkmenlsr babatda talaňçylyk syýasatyny ýöreden hanyň biri de muhammet rahýamdyr onüň hanlyk süren döwründe türkmenleriň ýagdaýy agyr bolupdyr şu ýagdaýlaryň hemmesi diýn ýaly zelilinyň döredijiligide öz beýanyny tapypdyr zelili ömrüniň ýedi ýylyny hywada ýesirlikde geçirýär diňe muhammetrahym han ölenden soň nji ýylda gökleň turkmenleri hywadan garrygala göçýärler zelili hem şolar bilen göçüp gelýär zelili we seýdi zeliliniň döwürdeşi dosty kyýamatlyk dogany serkerde şahyr seýdi bolupdyr seýdi bu barada gal imdi elsgiýasynda ýatlaýar zelili şahyr hem seýle gideli nyşan seýidi salam seýdi ýaly goşgularynda öz doganyny ýatlaýar öz durmuşyny ýesirlikdäki hor zar günlerini beýan edýär zeliliniň deredijiligi we tematikasy zelili bir topar liriki goşgularyň awtorydyr onuň edebi döredijiliginde il güne degişli sotsial deňsizligi görkesýä mert we namartlara degişli öwüt nesihat beriji söýgi temadaky çeper şygyrlar uly orun tutýar zeliliniň döredijilngi özüniň manylylygy we çeperçiligi bilen tapawutlanýar zelili döredijiliginiň irki döwründe ahlaky häsiýetde goşgular düzündir zeliliniň döredijiliginiň ikinji döwri onuň hywa ýesir edile den soň başlanýar çünki bu dowürde watançylyk duýgusy il gününi ýurduny söýmek hyjuwy has da güýçlenýär zeliliniň watançylyk goşgulary zeliliniň döredijiligiňde il güni ýurdy söýmek we halkyň agzybýr erkin durmuşyny goramak pikirleri uly orun tutýar duşmanlar tarapyndan tozdurylan obalara ýesir edilen oglan gyzlara şahyr gynanmak bilen şeýle zalymlyga garşy çykýar şahyr etregiň gürgeniň keşbini tebigatany watanym seni şygrynd uly joşgun bilen suratlandyrypdyr zelili bu goşgusyny ýesirlikde ýazypdyr ol ähli ýesirleriň adyndan il ýurda söýgi besleýär zelili nyşan seýidi diýen şygrynda ýesirlikde geçiren günleri zulumdan ýaňa çekýän ejirlerini ýurt aýraçylygyny suratlandyrýar şahyr hemişe watanyna gowuşmagyny arzuw edipdir muny şahyryň pul diýip aglar goşgusyyda görmek bolýar zelili il ýurt barada ýazmak bilen birlikde onuň ýigitlerini mertlige batyrlyga çagyrypdyr şahyr dert galar goşgusynda diýip mertler bilen namartlary deňeşdirýär sotsial tankydy goşgular zelili öz halkynyň süýthorlar ruhanylyr tarapyndan ezilýändigini görüpdir olary tankytlap şahyr elli ýaşyň için de käre döndi ýagşydyr gider sen şaýly bolmasa ýaly şygyrlary döredipdir zeliliniň elli ýaşyň içiňde diýen şygrynda onuň döwründäki halkyň ömrüni ýeter ýetmezlykde kemsidilmekde geçirýendigi beýan edilýer sotsial deňsizlik tema käre döndi diýen şygrynda has da aýdyň beýan edilýär şahyr ýazyjy synpyň pyssy pyjrlyklaryny görkezip halkyň ganyny sorýan han begleri zäherli ýylana meňzedýär şahyr ruhanylaryň halky din ady bilen aldaýandyklaryny görkezýär zelili şaýly bolmasa ýagşydyr goşgularynda öz döwrundäki höküm süren sotsial deňsizligi görkezýär şahyr zähmetkeşleriň garyp ýagdaýa düşmegini köp ýagdaýlarda pelegiň üstüne ýükleýär zelili ezijileri diňe tankytlamak bilen çäklenipdir ol bu meselede azadynyň magtymgulynyň öňe süren pikirlerini dowam etdiripdir zeliliniň sotsial deňsizlige degişli döreden goşgulary dörtleme formasynda düzülipdir söýgi lirikasy zelili söýgi temasynda hem birtopar goşgy ýazypdyr olara haraýym döndi ýar senden bolmasa janymyň jananasy ýaly goşgulary döredipdir ol bu temadan ýazan goşgularynyň köpüsini dönde bagaşlapdyr zeliliniň dönde bolan garaýşy onuň yzynda sergezdan bolşy we durmuşdan zeýrenişi bu goşgularynyň içinden eriş argaç bolup geçýär ýa da şahyr bolmasa goşgusynda ýaşlaryň biri birini tanap halap durmuş gurmaklarynyň tarapdary bolup çykyş edýär şunuň bilen birlikde zelili gelin gyzlaryň el hünärlerini görk görmeklerini adamkärçiliklerini hem wasp edipdir zeliliniň öwüt nesihat goşgularynda öňe sürülýän pikirler zeliliniň öwüt nesihata degişli şygyrlary onuň döredijiliginde uly orunlaryň birini tutýar olara ýaraşmaz diýmek biläni özgeden bolmaz bigana ýagşy bellidir ýaly şygyrlar degişlidir synçy şahyr ozüniň ýaraşmaz diýen şygrynda adamlaryň däbine özlerini alyp baryşlaryna we haýwan laryň guşlaryň gylyk häsiýetlerine degişli birnäçe pikirler ýöredýär zeliliniň başda bellidir şygry durmuş tsjribesi esasyn ýazylypdyr şahyryň özge dem bolmaz diýen şygry başdan aýak öwüt nesihat häsiýetlidir zelili bu şygrynda dogry sözlüligi ündemegi gybatkeşlegi ýalançylygy ýazgyrmagy maksat edinipdir şahyr bilen şygrynda birek birege süýji sözli bolmaklygyň biderek ýere adamyň göwnüne degmezligiň tarapynda durýar zelili we magtymguly zeliliniň poeziýasy hakyky manysyndaky halk poeziýasydyr zelili magtymgulynyň watançylylygy hem gumanistik öwut nesihat häsiýetli pikirlerini dowam etdirip şol pikirleriň edebiýatda kämilleşilmegine öz mynasyp goşandyny goşupdyr zeliliniň döredijiliginde magtymgulynyň stili dili çeper obrazlary we goşgy düzüşiniň täsiri aýdyň duýulýar zeliliniň käbir goşgularynda magtymgulynyň şygyrlarynda ýöredilýän many taýdan gaty ýakynlaryny görmek bolýar mysal üçin magtymguly zeliliniň döredijiliginiň ähmieti zeliliniň dörsdijiligi şol döwrüň taryhy ykdysady jemgyýetçilik ýagdaýy bilen berk baglydyr ol öz ilini gününi söýen bütin düşünjeli ömrüni onuň abadanlygyna bagyşlan watançy şahyrdyr onuň goşgularynyň dili çeperçilnk serişdeleri halkydyr zeliliniň asyrlardan bize gelip ýeten lirikasy uly hazynadyr namibiýa taýdan namibiýa respublikasy bolan günorta afrikanyň bir ýurdy onuň günbatar araçägi atlantik ummanydyr demirgazykda zambiýa we angola gündogarda botswana we günorta we gündogarda günorta afrika bilen gury ýer araçäklerini paýlaşýar zimbabwe bilen serhetleşmese de zambezi derýasynyň metrden hem az bölegi iki ýurdy bölýär namibiýa garaşsyzlyk söweşinden soň njy ýylyň nji martynda günorta afrikadan garaşsyzlyk aldy paýtagty we iň uly şäheri windhoek namibiýa birleşen milletler guramasynyň bmg günorta afrika ösüş bileleşiginiň sadc afrika bileleşiginiň au we milletler arkalaşygynyň agza döwletidir namibiýada saharanyň günortasyndaky afrikanyň iň gurak ýurdy bolmak bilen san damara we nama halky irki döwürlerden bäri ýaşap gelýär xiv asyrda bantu giňelmeginiň bir bölegi hökmünde göçüp gelen bantu halklary geldi şondan bäri ýurduň ilatynda iň ulusy owambo bolan bantu toparlary agdyklyk etdi xix asyryň ahyryndan bäri köplügi emele getirdi namibiýada million ilaty we durnukly köp partiýaly parlament demokratiýasy bar oba hojalygy çopançylyk syýahatçylyk we magdançylyk pudagy şol sanda gymmat bahaly göwher uran altyn kümüş we esasy metallar üçin magdan gazyp almak ykdysadyýetiniň esasyny düzýär uly gurak namib çöli namibiýanyň dünýäde iň gür ilatly ýurtlaryň birine öwrülmegine sebäp boldy countryurduň ady dünýäniň iň gadymy çöli namib çölünden gelip çykýar diri galanlar ahyrsoňy tussaglykdan boşadylandan soň nji ýylda günorta afrika tarapyndan döredilen aparteidiň köp taraplaýyn garaşýan ulgamynda ýurtdan çykarmak deportasiýa mejbury zähmet jyns taýdan bölünmek we diskriminasiýa syýasatlaryna sezewar edildi birinji jahan urşy döwründe general lui botanyň ýolbaşçylygyndaky günorta afrika goşunlary bu territoriýany basyp aldy we germaniýanyň kolonial dolandyryşyny agdardy urşuň gutarmagy we wersal şertnamasy günorta günbatar afrikanyň njy ýyla çenli milletler bileleşiginiň mandaty hökmünde günorta afrikanyň eýeçiliginde galmagyna sebäp boldy bu mandat ulgamy öňki nemesleriň soýuzdaş anneksiýasyny goldaýanlaryň arasynda ylalaşyk hökmünde döredildi we türk sebitleri we özlerini dolandyryp bilýänçä halkara howandarlygyna bermek isleýänler tarapyndan öňe sürlen teklip günorta afrika hökümetine şol sebitiň ýaşaýjylary syýasy öz ykbalyny kesgitlemäge taýyn bolýança günorta günbatar afrikany dolandyrmaga rugsat berdi günorta afrika bu mandaty ýapyk anneksiýa diýip düşündirdi we günorta günbatar afrikany geljekki özbaşdaklyga taýýarlamaga synanyşmady günorta afrika njy ýyllaryň ahyrynda günorta günbatar afrikada kodlaşdyrylan jyns taýdan bölünişik we diskriminasiýa ulgamy bolan aparteid girizip başlady gara günorta günbatar afrikalylar kanunlaryny komendant sagadyny we hereketini çäklendirýän köp sanly ýaşaýyş düzgünlerine tabyn boldular ösüş germaniýanyň kolonial döwrüniň ilatly nokatlarynyň we magdanlarynyň köpüsiniň ýerleşýän ýerinde resmi taýdan polisiýa zolagy diýlip atlandyrylýan günorta afrika bilen ýanaşyk sebitde jemlenipdi polisiýa zolagynyň daşynda ýerli halklar teoretiki taýdan öz özüni dolandyrýan taýpa watanlary bilen çäklenýärdi swapo nyň gozgalaňynyň güýçlenmegi bilen günorta afrikanyň halkara jemgyýetçiliginde anneksiýa meselesi azaldy bmg günorta afrikanyň ýerli ilatynyň ahlak we maddy hal ýagdaýyny üpjün etmek baradaky borçnamalaryny ýerine ýetirmändigini we şeýlelik bilen öz mandatyndan ýüz öwürendigini mälim etdi bmg baş assambleýasy nji ýylyň nji iýunynda öz halkynyň isleglerine laýyklykda günorta günbatar afrikanyň namibiýa adyny aljakdygy barada karar kabul etdi birleşen milletler guramasynyň howpsuzlyk geňeşiniň njy ýylyň awgust aýynda kabul eden njy karary günorta afrikanyň namibiýany basyp almagyny bikanun diýip yglan etdi bu möhüm karary ykrar etmek bilen swapo nyň ýaragly ganaty namibiýanyň halk azat ediş goşuny plan adyny aldy namibiýa plan gozgalaňynyň soňky ýyllarynda günorta afrikada sowuk söweş proksi konfliktleriniň birnäçe nokadyna öwrüldi gozgalaňçylar ýarag gözlediler we harby tälim üçin sowet soýuzyna esger iberdiler sowetleriň kuba we angolanyň harby kömegine garaşly swapo nyň syýasy ýolbaşçylygy bu hereketi nji ýyla çenli sosialistik blogyň çäginde ýerleşdirdi bu amaly bileleşik günorta afrikada sowuk uruş ideologiýasynda agdyklyk edýän sowet wekili hökmünde swapo nyň giňden ýaýran perspektiwasyny güýçlendirdi birleşen milletler sowet soýuzy öz gezeginde günorta afrikany sebitleýin hyzmatdaş hökmünde görýänligi sebäpli swapo ny bölekleýin goldady uruş ýadawlygynyň ýokarlanmagy we ägirt güýçleriň arasyndaky dartgynlygyň azalmagy sowet soýuzynyň we amerikanyň birleşen ştatlarynyň basyşy astynda günorta afrikany angolany we kubany üç taraplaýyn şertnama goşulmaga mejbur etdi günorta afrika kubanyň harbylarynyň sebitden çykarylmagynyň we angolanyň plan a berýän ähli kömegini bes etmeginiň deregine namibiýanyň garaşsyzlygyny kabul etdi meýilnama we günorta afrika nji ýylyň awgust aýynda resmi däl atyşygy kabul etdi we namibiýanyň parahatçylyk prosesine gözegçilik etmek we bosgunlaryň gaýdyp gelmegine gözegçilik etmek üçin birleşen milletler guramasynyň geçiş kömek topary untag döredildi ot açyşlyk meýilnamasy njy ýylyň mart aýynda untag nyň görkezmelerine düşünmezlik netijesinde bu sebite soňky gezek hüjüm edeninden soň bozuldy gozgalaňçylaryň angoladaky daşarky bazalarynda saklanmagy şerti bilen täze ot açyşlyk girizildi untag tarapyndan ýaragsyzlandyrylyp we ýaragsyzlandyrylyp bilner namibiýanyň konstitusiýasy njy ýylyň fewral aýynda kabul edildi onda adam hukuklaryny goramak we hususy emläkleriň döwlet tarapyndan alynmagy üçin öwezini dolmak öz içine aldy we garaşsyz kazyýet kanun çykaryjy we ýerine ýetiriji prezident döredildi esaslandyryjy mejlis milli ýygnak boldy urt njy ýylyň nji martynda resmi taýdan garaşsyz boldy sam nujoma günorta afrikanyň nelson mandelanyň geçen aý türmeden boşadyldy we ýurduň wekilleriniň şol sanda siniň gatnaşmagynda geçirilen dabarada namibiýanyň ilkinji prezidenti hökmünde kasam kabul etdi döwlet baştutanlary nji ýylda günorta afrikada geçirilen ilkinji köptaraplaýyn saýlawlardan soň bu ýurt walwis aýlagyny namibiýa berdi na iberildi namibiýa landşafty umuman alanyňda abiotik şertleri we ösümlikleri bolan bäş sany geografiki sebitden ybarat bolup arasynda birneme üýtgeşiklik bar we biri birine meňzeýär merkezi platon namib uly gämi duralgasy buşweld we kalahari çöli merkezi platon demirgazykdan günorta skelet kenary bilen demirgazyk günbatarda namib çöli we günorta günbatarda kenarýaka düzlükleri günortada apelsin derýasy we gündogarda kalahari çöli bilen serhetleşýär merkezi platoda namibiýanyň iň beýik nokady königşteýn metr fut belentlikde ýerleşýär adatça açyk asmanly tropiki ýokary basyş guşagy ýylda günden gowrak gün şöhlesini üpjün edýär tropiki ýerleriň günorta çetinde ýerleşýär oýun tropiki ýurdy ýarym töweregi kesýär gyş iýun awgust adatça gurak bolýar iki ýagyş möwsümi tomusda bolup geçýär sentýabr bilen noýabr aralygynda kiçi ýagyş möwsümi fewral bilen aprel aralygyndaky iň uly möwsüm çyglylyk pes we ortaça ýagyş kenarýaka çöldäki noldan diýen ýaly kapriwi zolagynda mm den gowrak üýtgeýär fallagyş gaty üýtgeýär we guraklyk adatydyr namibiýa ýarym prezidentiň ýeke täk wekili demokratik respublikadyr goňşy ýurtlar bilen deňeşdirilende namibiýada köpçülikleýin habar beriş azatlygy bar soňky ýyllarda bu ýurt adatça serhetsiz habarçylaryň metbugat azatlygy indeksiniň ýokarky çärýeginde njy ýylda nji orny eýeledi kanada we iň gowy afrika ýurtlary bilen deňeşdirildi afrika media barometri hem şuňa meňzeş oňyn netijeleri görkezýär şeýle de bolsa beýleki ýurtlarda bolşy ýaly namibiýada metbugata döwlet we ykdysadyýet wekilleriniň täsiri bar njy ýylda namibiýa metbugat azatlygy indeksinde njy orna düşdi nji ýylda njy nji ýylda nji we njy ýylda nji boldy bu bolsa häzirki wagtda metbugat azatlygy boýunça iň ýokary derejeli afrika döwletidir namibiýada başlangyç we orta bilim derejeleri üçin mugt bilim bar synplar başlangyç dereje synplar ikinji derejeli nji ýylda başlangyç synpda namibiýa okuwçysy we orta mekdeplerde okuwçy bardy njy ýylda okuwçylaryň we mugallymlaryň gatnaşygy jemi içerki önümiň takmynan i bilime sarp edilip hasaplandyokuw meýilnamalaryny düzmek bilim gözlegleri we mugallymlaryň hünär derejesini ýokarlandyrmak okahandjadaky milli bilim ösüş instituty nied tarapyndan gurnalýar dogulanda ömrüň dowamlylygy nji ýylda dünýäde iň pesleriň arasynda ýyl diýlip çaklanylýarnamibiýa nji ýylda ilkinji saglygy goraýyş keselleriň öňüni almak üçin saglygy goramak iýmitlenişe baha bermek we maslahat bermek suw ýaly jemgyýetçilik saglygy goraýyş işlerinde alty aýlap taýýarlanan saglyk işgäriniň umumy potensialynyň ýerleşdirilmegini üpjün etdi arassaçylyk we arassaçylyk amallary aiw barlagy we jemgyýetde wirusa garşy bejergisi covid pandemiýasynyň namibiýa nji ýylyň nji martynda baryp ýetendigi tassyklandy urt nji ýylyň nji martynda gulplandy nji ýylyň nji aprelinden nji ýylyň nji maýyna çenli ýokaşma ýokdygy habar berildi ýöne bu döwürden soň täze kesel tassyklandy wirus ýurtda ölüme sebäp bolmady nji maýdan nji etapda hereket we aragatnaşyk çäklendirmeleri kem kemden azalmaly aiw epidemiýasy namibiýada jemgyýetçilik saglygy meselesi bolup galýar saglygy goraýyş we durmuş hyzmatlary ministrliginiň aiw bejeriş hyzmatlaryny giňeltmekde gazanan möhüm üstünliklerine garamazdan nji ýylda aiw aids bilen kesellän adam bardy we nji ýylda ölenleriň sany boldy unaids iň nji ýyldaky hasabatyna görä namibiýada epidemiýa birneme gowşaýan ýaly aiw aids epidemiýasy işleýän garry ilatyň azalmagy bilen ýetimleriň sany köpeldi bu ýetimlere bilim azyk ýaşaýyş jaýy we egin eşik bermek hökümete degişlidir jyns ýollarynyň trihomoniazy iň köp ýaýran weneriki keselleriň biri bolup ony jynshana trihomonadasy döredýändir bu kesel jyns gatnaşygy arkaly geçip başga zatlaryň süpürgiç moçalka düşek we başgalar üsti bilen ýokuşmak ýoly örän seýrek duş gelýär keseliň geçişi bedeniň kesellere garşy göreşiji güýçlerine jyns ýollarynyň ýagdaýyna we başga ýokançlyklar gonokokklar kömelekler mikoplazmalar bilen utgaşmagyna baglydyr keseliň inkubasion keseliň ýokuşyp birinji alamatlarynyň ýüze çykýan wagty döwri güňden hepdä çenli dowam edip bilýär trihomoniazyň birnäçe görnüşleri bardyr aýallarda trihomoniaz jynshananyň nemli gatlagyna ýatgynyň boýunjygyna ýatga yatgynyň turbalaryna zyýan ýetirip bilýär seýrek ýagdaýlarda ol peşew ýollaryna peşew haltasyna göni içegä dem alyş ýollaryna badam şekilli mäzlerine hem zeper ýetirip biler keseliň täze başlan döwründe aýallary garnyň aşagynda agyry agyryly buşukma daşky jyns agzalarynda gijilewik we alawlama jynshanadan köp mukdarda bölünip çykmalar biynjalyk edip biler trihomoniazyň dowamly görnüşinde diňe gijilewik we bölünip çykmalar bolup biler erkek adamlarda trihomoniaz esasan peşew ýollaryna zeper ýetirýändir agyryly peşew etme peşew ýollaryndan iriňli bölünip çykmalar ýaly alamatlar ýüze çykýar keseliň dowamly görnüşinde bu alamatlar kän bir duş gelenok ýa da olar mese mälim bildirýär erkek adamlarda trihomoniazyň gaýraüzülmeleri kän duş gelip ol erkeklik jyns mäzine tohum haltajygyna zyýan ýetirme bilen häsiýetlendirilýär keseliň kesgitlenmegi kliniki alamatlaryň we bakteriologiki barlaglaryň kömegi bilen geçirilýär bejergi aşakdaky düzgünlere laýyklykda geçirilýär bejergi keseliň hemme kliniki görnüşlerinde hem geçirilmelidir adamsynda trihomoniaz tapylyp özlerinde tapylmadyk aýallar hem doly bejergini geçmelidir trihomoniaza garşy ulanylýan peýdaly serişdelerden metronidazol trihopol flagil klion orwagil we fazižin tinidazol bellidir keseliň başga ýokançlyklar bilen trihomoniaz bakteriýalar kömelekler utgaşyp geçen ýagdaýynda klion d makmiror efifan utrikan tiberal roş ýaly serişdeler kabul edilýär we jynshana goýulýar näsagyň ýagdaýyna keseliň görnüşine getiren gaýraüzülmelerine laýyklykda dermanlar bilen bejermegiň dürli shemasy ulanylýar her näsag üçin bejergini degişli barlaglardan soň lukman bellemelidir özbaşdak bejergi geçirmek keseliň ötüşip dowamly görnüşe geçmegine agyr gaýraüzülmeleriň döremegine getirip biler bejergi geçirilýän wagty şahsy gigiýenanyň talaplaryny berjaý etmek hökmandyr bejergiden soň näsagy bakteriologiki barlagdan geçirlip bejerginiň netijeliligini barlamalydyr inçekesel tümmejik iň gadymy we giňden ýaýran keselleriň biridir onuň şeýledigine müsürde tapylan adam süňklerindäki inçekesele mahsus alamatlar hem güwä geçýär gadymy asyrlaryň lukmanlary bu keseli öwrenip näsaglan adamyň gaty horlanýanlygyny belläpdirler olar ony ftiza diýip atlandyrypdyrlar grekçe hoplanma dargama bu sözden hem ftiziatriýa inçekeseli öwrenýän ylmyň ady gelip çykypdyr keseliň alamatlary barada maglumaty gippokratyň galeniň awisennanyň işlerinde tapyp bolýar inçekeseliň dürli görnüşlerini öwrenmekde laennegiň n i pirogowyň a i abrikosowyň g a zahariniň a a ostroumowyň geçiren işleri ulydyr nji ýylda nemes alymy koh inçekeseli dörediji taýajygy açyar soňundan oňa kohyň taýajyklary diýen at berilyär öýken inçekeseli hem şol taýajyklar arkaly döräp ol inçekesel tümmejikleriň emele gelmegi bilen häsiýetlendirilýär inçekesel başga agzalara hem süňklere bogunlara böwreklere limfa düwünlerine jyns agzalaryna zyýan ýetirip bilýär inçekesel taýajygy daşky gurşawda gaty durnukly bolup esasan çyg we garaňky jaýlary gowy görýär gün şöhleleri ýokary temperatura we dezinfeksiýa erginleri ony birnäçe minutdan öldürýär inçekesel taýajygy göteriji näsag adam ony töweregindäkilere ýokuşdyryp bilýär adamdan adama geçme howa damja ýoly bilen näsagyň zatlary el ýaglygy eşikleri gap gaçlary arkaly bolup biler aşgazan içege ýollarynyň inçekeseli keselli sygyrlaryň süýdi arkaly döräp biler näsag geplände üsgürende asgyranda taýajyklar howa arkaly ýaýrap sag adamynyň öýkenine düşüp biler näsagyň gakylygy guranda hem olardaky taýajyklar tozanjyklar arkaly sag adamynyň dem alyş ýollaryna düşüp biler inçekesel taýajyklary bedene düşende allergiki täsiri ýüze çykyp bedeniň oňa bolan goraglylygy döreýär barlaglaryň görkezişi ýaly inçekesel bilen keselleme howpy bedeniň goragly güýçleri pes wagtynda oňa garşy waksinasiýa almadyk adamlarda uludyr inçekesel bilen keselçilik jemgyýetiň sosial derejesine saglygy goraýyş ulgamynyň ýagdaýyna onuň ylmy tehniki bazasyna baglydyr ilatyň hal ýagdaýy näçe pes boldugyça inçekesel bilen keselçilik şonça da artýandyr aýallara garanyňda ýaşly erkek adamlar inçekesel bilen kän keselleýändirler özi hem olarda keseliň agyr görnüşleri duş gelýändir inçekesele durgunlylyk çagalyk we ýetginjeklik döwründe pes bolup uly adamlarda ol ýokarydyr ýöne öňüni alyş çärelerini geçirmek we waksinasiýa bu tapawudy aradan aýyrdy ýokarda belläp geçişimiz ýaly inçekeseliň esasy häsiýetlendirmesi bu emele gelýän daşy gaty örtükli tümmejikdir keseliň ýitileşmegi bilen ol tümmejik ýumşap dargap başlaýar eger bedeniň gorayjy güýçleri keselden üstün çykyp bilse onda tümmejigiň ýerinde tyg galýar eger kesel dowam etse onda gan damarlarynyň üsti bilen dargan bölejikler şolar bilen bile kohuň taýajyklary hem başga agzalara ýaýrap başlaýar keseliň irki döwründe kliniki alamatlar kän bir ýüze çykarylmaýar ony diňe rentgen barlagy arkaly ýüze çykaryp bolýar näsaglary ysgynsyzlyk ýadawlylyk işdäniň kemelmegi horlanma biynjalyk edip biler bu bolsa bedeniň zäherlenip başlanmagynyň alamatlarydyr wagtyň geçmegi bilen has aýdyň alamatlar ýüze çykýar näsagyň umumy ýagdaýyna inçekeseliň görnüşine gaýraüzülmelerine baglylykda bejergi ýöriteleşdirilen inçekesel keselhanalarynda ftiziatr lukmanlary tarapyndan berilýändir näsaglar bejergi geçirlenden soň uzak wagtlap dispanser gözegçiliginde saklanylýar inçekesellä bejergini inçekesele garşy ýörite dermanlaryň birnäçe utgaşmasy bilen lukmanyň berk gözegçiligi astynda geçirilýär ýörite görkezmeler boýunça hirurgiki bejergi hem geçirilýär inçekeseliň öňüni almakda keseli irki döwründe anyklamakda ýörite çäreler toplumy geçirmek hökmandyr guduzlama keseli adamzada gadymy zamanlardan bäri bellidir ol kesel barada maglumatlar gadymy hindi müsür golýazmalarynda hem ýazylandyr guduzlama ýiti ýokançly kesel bolup ol merkezi nerw ulgamyna zeper ýetme bilen häsiýetlendirilýär kesel döredýän wirusy tebigatda käbir ýabany haýwanlar ýarganatlar özünde saklaýarlar köplenç halatlarda keseli eýesiz itler pişikler hem de möjekler tilkiler ýaýradýarlar haýwanlaryň tüýküligi diňe bir kesel wagtynda däl de inkubasion döwürde hem kesel ýokuşyp birinji alamaty ýüze çykýança geçýän wagt ýokançlydyr adama bu kesel haýwanlaryň dişlemegi we wirusyň ýokuşmagy hetijesinde ýüze çykýar keseliň näsag adamdan adama ýokuşýan halatlary örän seýrekdir dişlenmeden soň wirus nerw süýümleriniň ugry bilen merkezi nerw ulgamyna ýetýär we beýniniň zeperlenmegine ensefalit getirýändir beýnide diňe şu kesele mahsus bolan guduzlama düwünjikleri we onuň öýjüklerinde emele gelýän negriniň öýjükleri döreýär keseliň inkubasion döwri günden ýyla çenli uzalyp bilýär köplenç dişlemeden soň kesel günde ýüze çykýar haýwanyň bedende dişlän ýeriniň we ýaranyň çuňlygynyň ahmiýeti uludyr kelläniň döşüň we elleriň çuň ýaralary köp halatlarda guduzlama keseline getirip biler guduzlama keseliň geçişini döwre bölýärler guduzlama keseli hemişe ýokarda beýan edilýän ýagdaý ýaly geçmeýär köplenç kesel tolgunma döwründen başlap biler käwagtlar ysmaz döwri bolman hem bilýär köplenç ysmaz ýagdaýy dişlenen ýerden başlap biler çagalarda guduzlama keseli dowamlylygyň gysgalygy bilen häsiýetlendirilýär çagalaryň i keseliň nji gününde aradan çykýarlar keseliň bejergisi ýokdyr keseliň alamatlary ýüze çykandan soň näsagy halas edip bolmaýar näsagy asuda garaňky otagda ýatyrmalydyr dişlenen ýarany sabynly suw bilen ýuwmalydyr ýarany himiki serişdeler bilen işlemek oňa hirurgiki tikin goýmak maslahat berilmeýär lukmanlaryň gözegçiliginde bejergiler tutgaýyň öňüni almaga ýürek we dem alyş merkeziniň işini tijendirmäge gönükdirilen bolmalydyr guduzlama keseliň öňüni almakda ýeke täk degerli çäre bu öňüni alyş sanjymlary geçirmekdir guduzlama garşy öňüni alyş sanjymlary guduzlan ýa da şoňa güman edilýän haýwanlar tarapyndan dişlenen hemme ýagdaýlarda geçirilýär keselli haýwanlaryň tüýküligi degen zatlar bilen ýaralanan adamlar hem şu topara girýändir öňüni alyş sanjymlaryň geçiriliş tertibi we näsaglara gözegçilik aýratynlyklary saglygy goraýyş ministrligiň düzgünnamasynda beýan edilendir dişlenen näsaglar rabiolog lukmanyň gözegçiliginde durýarlar dişlän haýwan eger ol belli bolsa gün weterinar lukmanyň gözegçiliginde saklanýar sanjym alynýan wagty alkogol içgileri kabul etmekden beýleki öňüni alyş sanjymlary almakdan saklanmalydyr aýratyn ýagdaýlarda dişlenen adamlara bürmä garşy sanjym geçirmek rugsat berilýär guduzlama garşy sanjym edilende birnäçe gaýraüzülmeler ýüze çykyp biler aşakdaky ýagdaýlarda sanjym alýan dişlenen adam keselhana ýerleşdirilmelidir guduzlama keseline garşy işi medisina we weterinar gulluklary bilelikde alyp barmalydyrlar weterinar gullugyň işi haýwanlaryň sanyny kadalaşdyrmaga kesel haýwanlary ýok etmäge öýde saklanýan haýwanlara öňüni alyş sanjymlary geçjirmäge gönükdirilen bolmalydyr jyns gatnaşygy arkaly geçýän keselleriň içinde hlamidioz has köp duş gelýän ýokançlyklaryň biridir her ýylda dünýäde bu kesel bilen takmynan mln adam keselleýär orsýetde bu kesel ýaýraýşy boýunça grippden soň ikinji orny eýeleýär njy ýyllaryň ahyrynda günbatar ýewropada her ýyl bu kesel bilen mln adam keselledi peşew çykaryş we jyns agzalaryň sowuklama kesellerinden ejir çekýän aýallaryň de we erkek adamlaryň de hlamidiýanyň tapylanlygyny barlaglaryň netijesi tassyklady hlamidiozy beden öýjüginden daşary we onuň içinde ösüp bilýän aýratyn ýaşaýyş siklli hlamidiýalar döredýärler bu owadan ada eýe bolan kiçijik jandarlar esasan jynsy gatnaşyklar arkaly bir adamdan beýleki adama geçip bilýär başga zatlaryň eller süpürgiç düşek daşlary üsti bilen geçmek seýrek duş gelýär bu ýokançlyk ýaş aralygyndaky adamlarda has hem köp ýüze çykýar hlamidiýalar ýokary temperatura gradus s we ýokary örän duýgur bolup pes temperatura durnuklydyr olary kaliý permanganaty wodorodyň turşusy hloramin ýok edip bilýär hlamidioz köplenç ýagdaýda başga ýokançlyklar bilen trihomoniaz sözenek mikoplazmoz utgaşmada duş gelip bilýär hlamidiozyň özüne mahsus kliniki alamatlary bolmaýar ol alamatlar başga ýokançlyklaryň ýüze çykyşyna meňzeşdir kliniki geçişiniň birnäçe görnüşi bardyr göwrelilik döwründe hlamidioz köp we howply gaýraüzülmelere getirip bilýär erkek adamlarda hlamidioz zeper ýetiren agzalaryna başga ýokançlyklar bilen utgaşmasyna baglylykda dürli kliniki alamatlar bilen giçip biler hlamidioz keseli bilen kesellän adam lukmana ýüz tutmalydyr diňe wagtynda anyklanyp doly möçberde we dogry bejergi berilen ýagdaýynda keselden saplanyp onuň gaýraüzülmeleriniň öňüni alyp bolar häzirki wagtda hlamidiozy anyklamagyň dürli usullary peýdalanylýar serologiki mikroskopiýa usuly göni immunoflýuressensiýa immunoferment barlagy we başgalar hlamidiýanyň dürli görnüşlerini bejermekde esasan tetrasiklin makrolitler sulfanilamidlar ulanylýar lukman degişli barlagdan soň dermanlaryň möçberini kabul ediş tertibini belläp immuniteti güýçlendiriji we umumy beden gurplandyryjy serişdeleriň utgaşmagy bilen bejergi bellär bejergiden soň gözegçilik barlagy her aýda aýyň dowamynda geçirilmelidir barlag wagty hlamidiýalaryň ikilenç tapylmagy bejergini başga dermanlar bilen gaýtalamaga esas döredýär hlamidiýanyň ýaýraýşynyň öňüni almakda näsaglary bejermek ýokançlyk göterijileri anyklamak sahsy goraglylyk düzgünlerini berjaý etmek esasy çäreler bolup durýandyr wirusly gepatitler dürli wiruslaryň täsiri bilen döreýän köp duş gelyän we adam üçin howply infeksion keselleriň toparydyr olar bagryň öýjüklerine täsir edip onuň işine zeper ýetirýärler wirusly gepatitleriň dürli görnüşleri gepatitleriň has ýaýran alamaty esasynda sarylama diýip hem atlandyrylýar sarylamanyň epidemiýalary barada entek b e öň v asyrda gippokrat hem beýan edip geçipdir keseliň alamatlary belli bolsada gepatitleri dörediji wiruslar diňe geçen asyryň ortasynda açyldy keseli dörediji wiruslar şoňa göräde olaryň döredyän gepatitleriniň görnüşleri harplar bilen a b c d e we başgalar aňladylýar gepatitiň a wirusy gepatitiň a görnüşini b wirus gepatitiň b görnüşini döretjekligi düşnüklidir şonuň ýaly da her harpyň aňyrsynda belli bir özbaşdak wirusyň we özbaşdak keseliň ýatanlygyny ýatdan çykarmaly däldir ol keseller ilatyň arasynda ýaýraýyş ýoly inkubasion döwrüniň möhleti keseliň geçiş aýratynlyklary gaýraüzülmeleri bilen özara tapawutlanýandyr ondan başga da gepatitler aýry kesel görnüşinde duş gelmän aýry aýry keselleriň alamaty görnüşinde hem ýüze çykýar gepatitler ýagny bagryň sowuklamasy gyzylja garamyk uçuk ýokançlygy infeksion mononukleaz aids keselleriniň geçişinde hem ýüze çykyp biler ondan başga da alkogolyň täsiri netijesinde bagryň zeperlenmegi toksiki gepatitler ýüze çykýar wirusly gepatitleriň aýry görnüşleriniň üstünde durup geçeliň gepatit a botkiniň keseli ýüze çykma sebäbi boýunça ýerli sanitar gigiýeniki ýagdaýlara bagly bolan iň köp ýaýran görnüşidir esasan hem gigiýena düzgünleri berjaý edilmeýän ýagdaýlarda ýa da agyz suwunyň hiliniň pesligi netijesinde ýüze çykýar bu wirus hemme adama ýokuşyp biler geçirilen kesele uzak bütün ömrüniň dowamynda saklanýan bedeniň durnuklylygy emele gelýär ýaşa çenli çagalar ululara garanyňda esse köp keselleýändir ýaýraýyş ýolunyň suw bilen baglylygyny göz öňüne tutup ýokuşma ähtimallygynyň içilen suwuň mukdaryna baglydygyny bellemelidir gepatitiň a wirusy bilen keselçilik tomsuň ahyryna we güýzüň başyna ýokarlanýandyr tomus suw köp içildigiçe ýokuşma ýagdaýy hem köp ýüze çykýar inkubasion möhleti keseliň ýokuşyp birinji alamatlary ýüze çykýança geçýän wagty hepde aralygy bolany üçin güýz aýlary keselçilik has ýokarlanýandyr gepatit a bedeniň gyzgynynyň galmagy bilen başlanýar köp alamaty boýunça ýiti respirator keselini ýada salýandyr günden näsagyň peşewi goňrymtyl reňkde bolup piwo içgisine ýa da goýy demlenen çaýa meňzeşdir täreti bolsa reňksiz bolýar sarylama alamaty ýüze çykandan soň näsagyň ýagdaýy gowulaşýar keseliň uzaklygy hepdeden aýa çenli dowam edip keselden soň dikeldiş döwri aýa golaý wagty öz içine alýandyr wirusly gepatitleriň içinde a görnüşi has ýeňil bolup agyr gaýraüzülmelere getirýän däldir we käwagt bejergisiz hem öz özünden geçip gidýändir bejergi keselhanada geçirilmelidir bejergi näsaga dynçlyk berme düşekde ýatmaly ýörüte berhiz tutma we gepatoprotektorlary bagryň öýjüklerini goraýjy dermanlary ulanma yaly çäreleri öz içine alýandyr çagalara waksinasiýa geçirmek maslahat berilýär esasy öňüni alyş çäreleri sanitar gigiýena düzgünleri berjaý etmäge syrygýandyr elleri ýuwmak gök önümleri ýuwup iýmek arassa agyz suwy bilen üpçünçilik gepatit e hemme alamaty we ýokuşma ýoly boýunça gepatit a görnüşe meňzeşdir yssy howaly ýaramaz agyz suwly ýerlerde ýüze çykýar bejergi geçirlende sagalma çalt bolup geçýär ýöne başga gepatitlerden tapawutlylykda e gepatitiň agyr görnüşi diňe bagra dälde böwrege hem zeper ýetirýändir gepatit e göwreliligiň soňky aýlarynda ene bilen çaga üçin howply bolup gaýraüzülmelere getirip biler e gepatitiň öňüni alyş çäreleri a gepatite meňzeşdir gepatit b bagryň zeperlenmesine getirýän howply görnüşidir bütindünýä saglygy goraýyş guramasynyň bellemegine görä dünýäde b wirusy mlrd adam göterip ýylda mln adam bu kesel bilen keselläp mln adamdan gowragy bolsa ölýändir gepatit b ýokuşmagy ganyň we gan serişdeleriniň üsti bilen jynsy gatnaşygy arkaly bolup biler wirus eneden çaga hem ýokuşýandyr ýokuşma üçin ganyň bir damjasy hem ýeterlikdir şonuň üçin hem kosmetiki çäreler geçirlende gulak deşilende derä ýörite suratlar çekilende tatuirowka ýokuşma bolup biler esasy ýokuşma getirýän ýollaryň içinde bolsa medisina çäreleri birinji ýerde durýandyr sanjymlar operasiýa geçirmek gan goýbermek we başgalar inkubasion döwri has uzakdyr aýdan aýa çenli gepatit b hem edil gepatit a ýaly bedeniň gyzgynynyň ýokarlanmagy umumy ysgynsyzlyk bogunda agyry ýürek bulanma gaýtarma ýaly alamatlar bilen başlanýar peşewiň garalmagy täretiň agarmagy deride örgüniň ýüze çykmagy bagryň dalagyň ulalmagy bolup biler gepatit b keselde sarylama alamaty kän bolmaýar näsaglaryň de geçirilen ýiti gepatit dowamly gepatite soňundn bolsa bagryň sirrozyna getirip bilýändir gepatit b bilen kesellän adamlaryň i bu wirusy göteriji we ýaýradyjy bolup durýandyrlar gepatit b hem edil e görnüş ýaly göwreliler üçin howply bolup düýpli gaýraüzülmelere getirip biler b gepatitde bejeriş çäreleri keseliň geçişi onuň gaýraüzülmelerine baglydyr bejergi geçirlende immun serişdeleri gormonlar antibiotikler gepatoprotektorlar ulanylýar b gepatitiň öňüni almak üçin waksinasiýa geçirilýär esasan kombiofox enažeriks b euwaks waksinalary ulanylýar waksinalary ulanmak tertibi şeýle birinji waksinasiýadan soň aýdan ikinji waksinasiýa geçirilýär ikinji waksinasiýadan aý geçenden soň üçünji waksinasiýany geçiryärler ml waksina gola myşsa goýberilýär bedeniň bu kesele bolan durnuklylygy ýyla çenli käwagt bütün ömre hem saklanýar gepatit b garşy öňüni alyş sanjymlary çagalara hem ýörite bellenilen tertipde doglandan soň aýlarda geçirilýär gepatit c posttransfuzion gepatit wirusly gepatitleriň içinde iň howplysydyr ýaş adamlarda has hem köp duş gelýär gepatit c esasan gan goýberme ýa da sterilizasiýa geçmedik şpisler arkaly geçýär şonuň üçin oňa şeýle at berilýär seýrek ýagdaýlarda jyns gatnaşygy arkaly geçip biler wirus göwreli eneden çaga hem geçip bilýär gepatit c bilen näsaglanlaryň de kesel dowamly görnüşe geçýändir dowamly gepatit bagryň sirroz keseliniň we howply täze döremeleriň ýüze çykma ýagdaýyny ýokarlandyrýandyr gepatit c bilen başga gepatitler utgaşanda näsagyň ýagdaýy erbetleşip gaýraüzülmeleri köpelip ölümçilige hem getirip biler gepatit c garşy entek öňüni alyş waksina ýok häzirki wagtda alymlar bu ugurda iş alyp barýarlar bejergi gepatoprotektorlary wirusa garşy dermanlary ulanmakdan ybaratdyr wirusa garşy dermanlardan interferon we ribawiron ulanylýar bejergini gepatolog lukmany laborator barlaglaryň gözegçiligi astynda tapgyrlaýyn geçirýändir gepatit d ýa da delta gepatiti beýleki wirusly gepatitlerden tapawutlylykda d wirusy adamyň bedeninde özbaşdak köpelip bilenok köpelmek üçin oňa wirus kömekçi gerek bolýar şol kömekçi bolup oňa wirus gepatiti b hyzmat edýär şonuň üçin delta gepatitine özbaşdak kesel höküminde dälde gepatit b keseliniň geçişini beterleşdirýän kesel höküminde seretmelidir keseliň geçişi b gepatite meňzeşdir ýöne oňa mahsus gaýraüzülmeler has ýygy we agyr ýagdaýda ýüze çykýandyr gepatit g öz geçişi we alamaty boýunça c wirusly gepatite meňzeşdir ýöne ol c gepatiti ýaly howply däldir bagryň howply döremeleri we sirrozy döretme g gepatit üçin mahsus däldir ýöne c we g gepatitleriň utgaşmagy netijesinde gaýraüzülmeler döräp biler wirusly gepatitleriň hemme görnüşi häzirki wagtda takyk anyklanylyar we irki möhletde başlanan bejergi esasynda sagalmany gazanyp bolýandyr ýöne gepatitleriň bejergisi üç faktora baglydyr ýokarda belläp geçişimiz ýaly gepatitleriň bejergisi berhiz tutma gepatoprotektorlary gormonlary wiruslara garşy dermanlary umumy gurplandyryjy dermanlary ulanmakdan durýandyr berhiz barada aýratyn durup geçesimiz gelýär wirusly gepatitleriň ýeňil derejesiniň bejergisinde berhiz tutma birinji orunda durýandyr näsag üçin gadagandyr keseliň ýiti döwründe köpräk içmeli glýukoza süýjüli çaý ýa da bally çaý şipownikli çaý guradylan ir iýmişlerden taýynlanan kompot süýji ir iýmişler ownadylan görnüşde berilse gowy bolar garpyz hem peýdalydyr näsagyň ýagdaýy gowulaşandan soň suwda bişirlen şüle kisel ir iýmişleriň şiresini bermek bolýandyr sarylama alamaty aýrylandan soň etiň we balygyň ýagsyz görnüşini ýagsyz towuk buglanan alma ýagsyz çorbany bermek maslahat berilýär nähili doly gymmat dermanlar bilen bejergi alnan hem bolsa şol bejergini bir tarelka gowrulan kartoşka ýa da duzly kömelekler puja çykaryp biler bejergi keselhana şertlerinde gepatolog lukmanyň gözegçiliginde alynmalydyr garamyk keseli giňden ýaýaran ýokanç keseldir bu kesel gaty bir howply bolmasa da çagany wagtlaýyn birahat edip bilýär garamyk keseliniň döremegine endama täsir edýän wiruslar sebäp bolýar olar howa damja ýollary arkaly bir adamdan başga bir adama aňsatlyk bilen geçip bilýärler şäheriň bir ýerinde peýda bolan garamyk aňsatlyk bilen şäheriň beýleki ýerine geçip bilýär olar edil bir ýerden başga ýere ýel bilen geçen ýaly hereket edýärler garamyk keseliniň ojaklary hemişe bellidir olara esasan da çagalar baglary ýa da mekdepler degişlidir sebäbi bu ýerlerde çagalar köpçülikleýin keselleýärler garamyk keseliniň wirusy edil ýapyşgyç ýalydyr ýapyk ýelejiredilmeýän otaglarda bu wirusyň ýokmak howpy has da artýandyr bu wirusy hat da bir binada ýaşaýan adamlar hem biri birine ýokuşdyryp bilýändirler käwagt garamagyň hiç bir alamaty bolmadyk emma gurşaýjy demrewden ejir çekýän uly ýaşly adamlar bu keseli çaga ýokuşdyryp bilýärler sebäbi garamyk wirusy öň onuň bilen kesellän adamyň oňurga ýiliginde uklap galýar adamyň durmuşynda haýsydyr bir ruhy urgynyň bolan ýagdaýynda ýa da organizmiň kesele garşy durnuklylygy peselende bu uklap ýatan wirus oýanýar da uly ýaşly adamlarda gurşaýjy demrewiň döremegine sebäp bolýar bu adamlar esasan da bäbekleri garamyk keseline uçradyp bilýär sebäbi eneler öz balalaryny garamyk keseli bilen kesellän çagalardan gorasalar da gurşaýjy demrewli adamy öz balasyna arkaýyn ýakynlaşdyrýarlar olar bu keseliň öz balalary üçin näderejede howpludygyna düşünmeýärler çagalar bagynda garamygyň bardygyny eşidip howsala düşmäň çaga garamagy giç çykaryp dynany kem däldir türkmenlerde ýetginjege garamyk çykaranda gutly bolsun diýýändirler sebäbi bu kesel çagada adamlarda ýüze çykanda has agyr geçýär öňki döwürlerde kimdir biriniň çagasynyň garamyk çykaranyny eşidenlerinde eneler özleriniň ýaşajyk çagalaryny alyp şol öýde myhman alynmaklarynyň sorapdyrlar sebäbi olar çagalarynyň şu hökmany diýen ýaly keseli näçe ir geçirseler şonça da yamandygyny bilýän ekenler garamyk çykaran çaga keseliň inkubasion döwrüniň ilkinji gününde we garamygyň örgüni örenden soň günläp ýokançly bolýandyr ýöne köp halatlarda bu keseliň inkubasion döwri hepdä çenli hem dowam edip bilýär garamygyň esasy alamaty bolan örgün düwürtikler ululy kiçi görnüşde endamyň ähli ýerlerinde bolup bilýärler örgün örüp başlandan çaganyň gyzgyny ýokarlanyp ýetýär ýöne käbir çagalaryň gyzdyrmazlygy hem mümkindir çaga ysgynsyz bolup azary artyp başlaýar işdäsi kemelýär ýöne bu ýagdaý uzaga çekmeýär örgün ilkibada öçügsi gülgüne reňkde bolýar soňabaka bu tegmiller içi dury suwuklykly gabarçaklara öwrülýärler gabarçagyň töweregindäki deri gyzarýar iki günden bu gabarçaklaryň içindäki dury suwuklyk bulanyp gabarçaklaryň üstki gatlajygy ýygrylyp goýy goňur reňkdäki kesmeklere öwrülýär bu kesmejikler hepdäniň dowamynda aýrylýar çaganyň teninde şol bir wagty özünde tegmiller de gabarçaklar da kesmejikler de bolup bilýär örgüniň her täze tolkunyndan öň çaganyň ýagdaýynyň erbetleşmegi bu keseliň aýratynlygydyr garamyk çykaran çaganyň iň uly kynçylyklarynyň biri de emele gelen kesmejikleriň gijemegidir çaga näçe kiçi bolsa şonça da oňa kesmejikleri gaşamaly däldigini düşündirmek kyn bolýar ýöne her nähili bolsa da çaganyň bu kesmejikleri gaşamagyna ýol bermejek bolmaly sebäbi kesmejikleriň gopup ýaranyň bakteriýalar bilen infisirlenmegi ahmal garamyk çykaran çaganyň kesele garşy durmak ukybynyň gaty peselýändigi hökman ýadyňyzda bolsun ýaralara bakteriýalaryň düşüp olaryň azan ýagdaýynda deride yz galmagy mümkin şoňa görä de çagalara bu kesmejikleri gaşamaly däldigini düşündirjek bolmaly gelejekki owadanlygy barada alada edýän gyzjagazlar bu gürrüňlere has da düşbüje bolýandyrlar oglanlar babatda bu mesläni çözmek aňsat bolmasa da hökman synanyşmalydyr garamyk çykaran çaga barada edilýän şepagat aladalary garamyk keseli bilen çagalykda keselläniň has oňatdygyny ýene de bir gezek size ýatladýarys sebäbi uly ýaşly adamlarda bu kesel örän agyr geçýändir gyzamyk bu çagalyk döwrüniň ýokanç keselidir ol syrkaw adamdan sagdyn adama ýokup bilýär endama örgün örüp başlan günler ol has hem ýokançdyr üç gün geçenden soň gyzamak çykaran çaga eýýäm beýle bir ýokançly hem däldir gyzamyk howa damja arkaly mysal üçin söhbetleşlikde kimdir biri üsgürip asgyranda ýokup bilýär gyzamyk çykaran çaga üsgürip asgyranda agzyndan burnundan bölünip çykýan suwuklyklar keseli ýaýradyjydyr gyzamyk ýaşaýyş jaýlarynda hemmeler üçin umumy bolan ýerlerden otaglar eýwanlar arkaly ýaýrap bilýär gyzamyk çykaran adam bilen bir otagda bolýan çagalaryň hemmesi bu kesele aňsatlyk bilen ýolugyp bilýärler göwnejaý bolmadyk durmuş sosial şertleri bu keseliň ýaýramygyna ýardam edýär gyzamygyň wirusy adatça zatlaryň ýa da üçünji bir adam arkaly geçmeýär gyzamyk keseli adamdan sagdyn adama aňsat ýokup bilýär emma soňky döwürlerde gyzamyk keseliniň öňüni alýan sanjymlaryň edilmeginiň netijesinde bu kesele ýolugýan adamlaryň sany barha azalýar bir gezek gyzamyk çykaran adam bu kesele ikilenç ýolukmaýar keseliň gaýtalanýan ýagdaýlary juda seýrekdir aýa ýetmedik çagalar adatça gyzamyk keseline ýolukmaýarlar gyzamyk köplenç sowuk gyş ýaz aýlary ýüze çykýar onuň wirusy çaganyň organizmine dem alyş organlary we gözleri arkaly ýokup bilýär gyzamyk organizmiň kesellere garşy bolan durnuklylygyny peseldip bilýär gyzamygyň inkubasion döwri gündür gyzamygyň wirusy ýokan çaganyň gyzgyny çenli ýokarlanyp bilýär çaga kellesiniň agyrýandygyndan zeýrenýär onuň burny akyp başlaýar üsgürýär ysgyny bolmaýar iňirdisi artýar işdäsi kesilýär ukusy bozulýar gün geçensoň gyzgyny çenli peselse de burny akmasy güýjeýär açyk sary reňkli suwuklygyň bölünip çykmasy artýar çaga gury üsgürýär bokurdagynyň agyrýandygyndan zeýrenýär sesi boguk çykýar çaganyň ýüzi ýellenen ýaly bolýar gabaklary çişýär gözi gyzarýar we ýaşarýar onuň gözleri ýagtylykdan gorkýar gabaklary ýagtylykda tiz tizden ýumulýar çaganyň agyz boşlugynda ýaňagynyň iç ýüzünde owunjak ak tegmiller döreýär bu gyzamygyň kesgitli alamatydyr bu ak tegmiller günden ýitip agyz boşlugy gyzaryp galýar diş etlerinde agymtyk galyndylaryň bolmagy mümkindir çaganyň gyzgynynyň ikinji gezek ýokarlanmagy bilen onuň endamyna örgün örýär keseliň günlerinde çaganyň gyzgyny çenli peselip kadalaýyk derejesine ýakynlaýar gyzamyk örgüni ilkibada gulagyň aňyrsynda we ýüzde peýda bolýar bir gije gündiziň dowamynda bu örgün tutuş ýüze boýna we bedeniň bilden ýokary bölegine örýär burun dodak aralygy hem örgüne bürelýär ikinji gije gündiziň dowamynda örgün tutuş bedene gola buda örýär üçülenji gün bolsa örgün ellere we aýaklara örýär örgün agymtyl gülgüne reňkli bolup deriden dary dänesiniň ululygynda saýlanýar bu örgün tegmilleri soňabaka özarasynda birigýärler örgün käwagt gan öýen düwürtikler görnüşinde de bolýarlar bu gyzamygyň aýratyn bir görnüşidir örgün günüň dowamynda saklanýar halk arasynda bu ýagdaýa güllemek hem diýilýär dördülenji gün bolsa örgün örüp başlaýşy ýaly gaýdyşyp ugraýar ýagny ilki ýüzde örüp başlan bolsa ýüzden de solup başlaýar käwagt örgün keseliň üçülenji güne ele aýaga ören wagty onuň ýüzde we boýunda gowşap solup başlaýan ýagdaýlary hem bolýar örgün solýar da peselýär ilkibada ol gögümtil reňkde bolýar soňra bolsa açyk goňur reňkdäki tegmillere öwrülýär bu halda ol bir iki hepde saklanýar örgüniň gaýdyşmagy ýa da solmagy endamyň we ýüzüň derisiniň soýulmagy bilen bir wagtda bolup bilýär deriniň soýulmagy bäş ýedi gün dowam edip bilýär gyzmagyň örgüni örüp başlanda bedende umumy ysgynsyzlyk hereketlerinde haýallyk kelleagyrylar işdäniň kesilmegi ukynyň erbetleşmegi ýüze çykýar syrkaw biynjalyksyzlanyp samrap başlaýar onuň agyz boşlugyndaky ýokarky kentlewüginiň astyndaky mäzleri biraz ulalýar gyzamagyň ýiti alamatlary ýitenden soňra gutulyş döwründe çaganyň heniz de ysgynsyz gaharjaň bolmagy ýatdaşlagynyň peselmegi ahmaldyr bu ýokanç keseli öýken sowuklamasy beýniniň sowuklamasy damagyň galmagy içegäniň sowuklamasy ýaly nogsanlyklar döräp biler türkmenlerde gyzamakdan galan kesel diýip ýöne ýere aýdylanok kesel döwri tutuş organizm gowşap kesellere garşy bolan durnuklylygy juda peselýär gyzamaga ýolugan çaga bu döwürde başga kesllere aňsat uçraýar şonuň üçin de çagany ýekeje minutda gözden salmaly däl çaganyň endamy gyzyp teninde örgün peýda bolup başlan dessine çaga lukmanyny öýe çagyryň bejergi döwründe çaganyň şahsy arassalygyna aýratyn üns bermelidir eger lukman çagany hassahana äkitmezden öýde bejermegi dogry hasaplasa çagany özbaşyna bir otagda ýerleşdiriň otag giň bolmalydyr ony ýygy ýygydan ýelejiredip durmalydyr ýöne otagy ýelejiretjek bolup çagany üşedäýmäň çaganyň gyzgynynyň bolmadyk ýagdaýynda ony ýyly geýindirip açyk aýnaly eýwanda gezmeledip bolýar gyzamyk çykaran çaganyň el ýüzüni gaýnan ýyly suw bilen wagtal wagtal ýuwmalydyr onuň gözlerini günde gaýnadylan ýyly suw bilen ýuwmalydyr pagtanyň bölejigini şu suwa eziň de gözüniň daş burçundan iç tarapyna usullyk bilen süpüriň burny sülekeýden we kesmejiklerden arassalamaly dodaklaryna ýag çalmaly çaga ýygy ýygydan ýyly çaý süýt içiriň bularyň haýsydyr birini içerseňiz de ondan soň çaganyň agzyny çopantelpegiň şalfeýiň demlenen suwuna çaýkatdyrmaly syrkawa düzümi witamine baý bolan iýmiti suwuk ýa da ýarym suwuk halda iýdirmeli oňa kiselleri miweleriň gaýnadylan suwuny ýeňiljek çorbalary göle sygyr etlerinden taýýarlanyp buglanan kotletleri bermek maslahat berilýär gyzamyk çykaran çaga gazlandyrylan içgileri çipsileri we düzüminde konserwantlar ýa da azyk stabilizatorlary boýaglary bolan iýmiti bermek gadagandyr öýde uýadylan gatyk syrkaw çaga üçin örän peýdalydyr esasy bejergini lukman belleýär goşmaça bejergi serişdeleri hökmünde witaminleşdirilen çaýy şypa beriji derman otlardan demlenen çaýlary içmek maslahat berilýär bular ýokanç keselden gutulyş döwründe gujur gaýrata getirmekde uly ýardam berýär gyzamagy bejermekde ulanylýan goşmaça serişdeleriň reseptleriniň käbirleri i gerek zatlar gr zweroboy mat we maçeha narpyz duşisa itburnyň miweleri gr waleriananyň köki taýýarlanylyşy derman otlary owradyp garyşdyrmaly garylan derman otlaryň n ç ni bulgur gaýnag guýup minut demine goýmaly soňra ony hasadan süzmeli ulanylyşy günde gezek n ç ni içmeli ii witaminli işdäçar gerek zatlar käşir grek hozunyň ýenjilen maňzynyň n ç n ç bal n ç itburnuň şiresi n ç limon şiresi taýýarlanylyşy käşiri gyrgujyň maýda gözeneginden geçirip ýokarda sanalan zatlar bilen garyşdyrmaly ulanylyşy witamin serişdesi hökmünde günde gezek n ç ni keselden saplanma döwürde kabul etmeli ýokançly mollýusk wirusly kesel bolup deri örgüniniň ýüze çykmagy bilen häsiýetlendirilýär deri örgüni deriniň reňkine meňzeş ýeke ýekeden ýa da topbaklaýyn ýerleşýän düwünjiklerden ybaratdyr ýokançly mollýuskyň wirusy diňe näsag adamdan geçip bilýändir bu wirus haýwanlarda keselçilik döredýän däldir bu kesel dürli ýaşly adamlarda şol sanda çagalarda hem duş gelip bilýär ýokançly mollýuskyň wirusynyň ýokuşmagynyň esasy ýollary maşgalanyň hem birnäçe agzasynyň birden kesellemegi mümkindir keseliň birinji alamatlary ýokuşmadan iki hepde soň ýüze çykýar ýokançly mollýuskyň esasy alamatlary aşakdakydan ybaratdyr ýokançly mollýusk howply gaýraüzülmelere getirýän däldir bu keselde garaşylýan gaýraüzül melere aşakdakylar degişlidir umumy barlagdan soň ýokançly mollýuski dermatolog lukmanlary anyklaýandyr we bejerýändir bu keselde örgünleriň özbaşdak häsiýetli bolany sebäpli anyklaýyşda goşmaça usullara mätäçlik döremeýär aýry aýry ýagdaýlarda başga kesellerde ýüze çykýan örgünler bilen aýyl saýyl etmeli bolýar meselem wirusly kesel bolan ýiti uçly siňňiller ýokançly mollýuski bejermegiň birnäçe görnüşleri bardyr ol hirurgiki usul bilen aýrylanda ýörite kýuretta guraly ulanylýar örgünler aýrylyp emele gelen ýarajyklar antiseptiki demanlar bilen hlorgeksidin dioksidin we başgalar arassalanýar örgünleri suwuk azotyň doňdurma ýa da kriobejergi lazeriň elektrik togunyň elektrokoagulýasiýa kömegi bilen hem aýyrmak mümkindir örgünleri aýyrmak gaty agyryly bolup agyrsyzlandyryjy melhemler we kremler ulanylýandyr meselem lidokain melhemi ýokançly mollýusk keselini ýörite melhemleriň kömegi bilen hem bejerip bolýar bejergi üçin aldara imikwimod tazorak retin a ýaly serişdeler melhem görnüşde ulanylýar aldara ýa da retin a deriniň örgünli ýerine günde bir gezek agşam çalynýar irden deri sabynly ýyly suw bilen ýuwulýar lukmanyň maslahatyna laýyklykda krem birnäçe hepde hepdä çenli her gün ýa da günaşa ulanylýar çagalarda ýokançly mollýuskyň bejergisi geçirlende agyrsyz usullar saýlanyp alynýar meselem kremleri ulanmak diňe aýry ýagdaýlarda ýerli agyrsyzlandyrma bilen hirurgiki usul ulanylyp bilner ýokançly mollýuskyň bejergisini geçirmekde halk serişdeleri hem ulanylýar hapgyrtma parotit ýiti ýokanç keseli bolup ol esasan hem tüýkülik mäzlerine zeper ýetirýär onuň döremegine paramiksowiruslar maşgalasyndan bolan wirus sebäp bolýar hapgyrtmanyň wiruslary daşky gurşawa durnukly bolýarlar parotit keseliniň wirusy bu kesele uçran adamyň tüýküliginde bolup ol howa damja ýoly bilen ýokuşýar hapgyrtma bilen kesellänlerde sowuklama alamatlary bolmaýar şonuň üçin de bu kesel uly aralykdaky adamlara ýagny syrkawdan metr daşda bolanlara ýokuşmaýar hapgyrtma köplenç ýokançlygyňojagyna golaý bolan çagalara bir maşgalada bir partanyň başynda oturanlara bir otagda ýatýanlara bile oýnaýanlara ýokuşýar bu kesel oýunjaklardan näsagyň tüýküligi arkaly gap gaçlaryň üsti bilen hem ýokuşyp bilýär syrkaw hapgyrtmanyň alamatlarynyň ýüze çykmagyndan birnäçe sagat öň töweregindäkiler üçin howpludyr kesel esasan hem dörän ilkinji günlerinde ýokuşýar njy günden soň bedenden wirus bölünip çykmaýar we syrkaw keseli töweregindäkilere ýokuşdyryp bilmeýär hapgyrtmanyň ýokançlylygy e barabardyr hapgyrtma esasan ýaş aralygyndaky çagalarda duş gelýär sanjymlaryň waksinasiýanyň geçirilmegi netijesinde ýaşdaky çagalarda hapgyrtma bilen keselleme azaldy hapgyrtmanyň alamatlary inkubasion döwri keseliň ýokuşan wagtyndan alamatlarynyň ýüze çykmagyna çenli döwür ortaça gün dowam edýär hapgyrtma ýokançlygynyň esasy we ýygy ýygydan duş gelýän alamaty gulakýany mäzleriniň zeperlenmegidir kesel adatça ýiti bedeniň gyzgynynyň c çenli ýokarlanmagyndan başlanýar ýeňilräk ýagdaýlarda gyzgyn c ýetýär käte bedeniň gyzgyny kadaly bolýar soňra gyzgynyň ýokarlanmagy keseliň ýaýramagyna bagly bolýar çaga kellagyra ýarawsyzlyga damarlardaky agyrylara işdäsizlige arz edýär ynjyk bolýar köplenç çaga geplände ýa da çeýnände ýüze çykýan agyrylar ilkinji alamat bolup bilýärler keselläninden gün geçenden soň gulakýany tüýkülik mäzleri ulalýar ilki bir tarap soňra ikinji tarap çişip başlaýar käte çişler gaty uly bolmaýar gyzarmaýar käte bolsa gulakýany mäzleri ulalyp çiş boýna we duluga ýaýraýar çişen ýeriň derisi gatyrak bolsa da gyzarmaýar aýratyn da gulagyň ýumşajyk etli ýeri agyrýar bu ýagdaý gün dowam edýär soňra peselme bilen bolýar we kadaly ýagdaýa gelýär hapgyrtma käte nerw ulgamyna meningitiň döremek howpy aşgazanasty mäzine pankreatitiň döremek howpy zyýan ýetirip bilýär hapgyrtma bilen kesellän çagany aýry otagda beýleki çagalardan daşda saklamaly günden artyk däl syrkawlan çaga bilen oýnanlary gözegçilige almaly gyzgynyny ölçemeli seretmeli hapgyrtmanyň öňüni almagyň iň ynamly usuly sanjymdyr bu sanjym çagalara aýlyk wagtynda ýaşynda gaýtadan ýaşda öň hapgyrtma bolmadyk ýagdaýynda edilýär şeýle edilende hapgyrtma garşy berk durgunlyk emele gelýär hapgyrtma keseli ýumurtgajyklara ýumurtgalyklara erkeklik jyns mäzine süýt mäzlerine täsirini ýetirip bilýär bu ýagdaý gaýraüzülme görnüşinde ýa da özbaşdak kesel ýaly ýagny hapgyrtmanyň wirusy ilkibaşdan şu organlary zeperlendirip bilýär ýetginjeklerde we ýaşa çenli erkeklerde orhit keseli ýumurtgajyklarda sowuklamanyň döremegi duş gelýär hapgyrtma wirusynyň ýumurtgajyklara täsir etmegi kesellänleriň de duş gelýär orhit keseli ýumurtgajyklaryň kadaly işlemegine zeper ýetirýändigi zerarly erkek önelgesizligine getirip bilýär orhitiň alamatlary adatça tüýkülik mäzleriniň zeperlenmesinden hepde soň ýüze çykýar ýumurtgajyklaryň sowuklamasyna adatça şu ýagdaýlar mahsusdyr gasykda güýçli agyrylar bolýar bu agyrylar ýörelende has da güýjeýär ýumurtgajyklar ulalýar dykyzlanýar el degrilende ýiti agyry peýda bolýar yumurtga haltajygy gyzarýar käwagt gögümtil reňkde bolýar ýumurtgajyklaryň çişi günden soň kem kemden gaýdyşýar hapgyrtmany anyklamak kyn däl munuň üçin maşgalada çagalar bagynda kesellänleriň bardygyny bilmek hem ýeterlikdir hapgyrtma öý şertlerinde bejerilýär agyr görnüşlerinde syrkaw hassahana ýerleşdirilýär keseliň ýitileşen döwründe çaga gün düşekde bolmaly bu aýratyn da ýaşdaky oglanjyklar üçin örän wajypdyr aşgazanasty mäziniň zeperlenmegine güman edilende çaga berhiz tutmalydyr ýagly we uglewodly agyr iýmit çäklendirilmelidir günden soň çaga üçin adaty naharlary iýdirmek bolýar hapgyrtmada ýüze çykýan agyrylary aýyrmak ýa da peseltmek üçin analgin no şpa ýaly spazmolitikleri bermek bolýar iýmitiň oňat özleşdirilmegi üçin festal pankreatin içirmek maslahat berilýär orhite ýolugan çagany keselhana ýerleşdirmek maslahat berilýär oňa gormonal bejerginiň gerek bolmagy ahmal hapgyrtma meningitine güman edilen ýagdaýynda syrkawy tizden tiz keselhana ýerleşdirmelidir çaga ýokanç keselleriň arasynda iň giňden ýaýranlarynyň biri gökbogmadyr ol howa damja ýoly bilen ýokuşýar onuň esasy alamaty tutgaýgörnüşli üsgülewük gökbogmanyň ýüze çykmagyny peseltmek üçin öňüni alyş sanjymlaryň geçirilmegi örän ähmiýetlidir şeýle sanjymlar çaga we aýlyk döwürde geçirilyär gökbogma bilen ýaňy doglan çaga hem keselläp biler munuň sebäbi bu kesele garşy doga beden durnuklylygynyň ýoklugyndandyr gökbogmany döredýän ýokançlyk koklýuş taýajygydyr ol daşky gurşawyň şertlerine durnuksyzdyr şonuň üçin ýokançlyk diňe syrkaw adamdan geçip bilýär çagalar bilen bir hatarda ulular hem kesellere garşy durnuklylygynyň pes bolan ýagdaýynda gökbogma bilen keselleýärler gökbogmaly syrkaw üsgürende metrden golaý duranlara keseliň ýokuşmak töwekgelligi ýetýär inkubasion döwür gün käte günden güne çenli dowam edýär ýokarda belläp geçişimiz ýaly keseliň esasy alamaty özboluşly ýuze çykyan üsgülewükdir adam bedeni kelle beýnisiniň belli bölümleri arkaly dolandyrylýar dem alyş merkezi ganaýlanyş ýylylygy kadalaşdyryjy merkezi we ş m şolar bilen bir hatarda üsgülewük merkezi hem kelle beýnisinde adam ömrüniň dowamynda işjeň yagdayda bolyar üsgülewük sagdyn adam üçin hem ähmiýetlidir traheýanyň we bronhlaryň iç tarapy nemli örtük bilen örtülendir olar bolsa öz gezeginde kirpikgörnüşli üpürjikli bolýarlar koklýuş taýajyklaryň daşky örtügi hem üpürjikli bolup nemli örtügiň kirpijeklerine berk ýapyşýarlar şeýlelikde olar nemli örtüge hemişe täsir edip üsgülewük merkezini gyjyndyrýarlar we goýy şepbeşik gakylygy emele getirýärler kelle beýnisiniň üsgülewük merkezi örän güýçli gyjyndyrylýar hatda bedenden koklýuş taýajyklary ýok bolup aýrylandan soň hem üsgülewük dowam edýär koklýuş taýajyklary zäher bölüp çykarýandyr diýlip çak edilýär bu zähere kelle beýnisiniň üsgülewük merkezi has duýgur bolýar netijede gökbogmadaky üsgülewügiň esasy sebäbi öýkende ýa da bronhlarda däl de kellede bolýar gökbogma ýuwaş ýuwaşdan başlanýar ilki bilen gury ýygy üsgülewük ýüze çykýar bedeniň gyzgyny çenli ýokarlanýar käte onçakly üýtgemeýär keseliň bu döwri günden hepdä çenli dowam edýär we oňa kataral döwür hem diýilýär bu döwür keseli anyklamak örän kyndyr sebäbi alamatlar adaty ýiti respirator keseliniň alamatlary bilen meňzeş bolýar şeýle ýagdaýda çaga mekdebe çagalar bagyna gatnamagyny dowam edýär emma hut kataral döwürde gökbogmanyň ýokuşmagy gaty ähtimaldyr gökbogma gynansak da kataral döwri bilen çäklenmeýär ol spazmatiki gysylma döwre geçýär üsgülewük tutgaýgörnüşli bolup başlaýar şonda onuň gökbogmadygy anyklanylýar gökbogmada syrkaw üznüksiz üsgürýär munuň netijesinde ses yşy gysylýar bogulma emele gelýär soňra syrkaw uludan demini alanda repriz hyžyrdyly ses döreýär şonuň yaly yagday yzly yzyna gaytalanyp biler syrkaw üsgürende onuň ýüzi gyzarýar käte gögerýär tutgaýgörnüşli üsgülewükden soň syrkaw gaýtarýar gakylygy tüýkürýär ýa da ýuwudýar gökbogma üsgülewügine tutgaýgörnüşlilik repriz soňundan gakylygyň gaýtmagy gaýtarma häsiýetlidir keseliň agyrlygy bolsa tutgaýlaryň ýygylygyndan we dowamlylygyndan kesgitlenilýär üsgülewügiň ýok wagtynda çaganyň ýagdaýy üýtgewsiz bolýar tutgaýgörnüşli üsgülewügiň bejerişe garamazdan aý dowam etmegi mümkindir wagtyň geçmegi bilen üsgülewügiň dowamlylygy azalýar emma bu örän haýal bolup geçýär gökbogma keseli aýlyk ýaşamadyk çagalarda has agyr geçýär bu döwürde tutgaýgörnüşli üsgülewükden soň çaga birnäçe sekunt käte minut we ondan gowrak wagt dem alyp bilmeýär kislorodyň ýetmezçiligi netijesinde çagalarda nerw ulgamynyň bozulmalary ýüze çykýar gökbogma keseliniň gaýra üzülmesi öýken sowuklamasydyr pnewmoniýa öýken sowuklamasyny koklýuş taýajyklary däl de stafilokokklar we streptokokklar döredýär gökbogma keseli barada nämeler bilmeli we näme etmeli antibiotikler we arassa howa gökbogmanyň bejergisinde örän ähmiýetlidir emma diňe bular ýeterlikli däldir belli bir derman serişdesini lukman saýlap almalydyr emma ene atalar bu derman haýyr etmeýär diýmeli däl sebäbi derman keseli birden aýyrmasa da gaýra üzülmelere ýol bermeýär gyzylja krasnuha ýiti ýokanç keseli bolup ol deride örgüniň ýüze çykmagy we daşky limfa düwünleriniň ulalmagy bilen häsiýetlenýär gyzylja keselini rnk saklaýan toparyna degişli wiruslar döredýärler olar daşky gurşawyň täsirine çydamsyz bolup ultramelewşe şöhleleriniň täsiri bilen tiz gyrylýarlar iňlis dilinde gürleýän döwletlerde gyzyljany käwagt nemes gyzamygy diýip atlandyrýarlar sebäbi bu kesel xix asyryň ahyrlarynda germaniýada has gowy öwrenilipdi birnäçe asyrlaryň dowamynda daşky alamatlarynyň meňzeşlikleri üçin gyzylja gyzamyk we garamyk bir kesel hasap edilip gelnipdi gyzylja ilkinji gezek nemes lukmany f hofman tarapyndan njy ýylda öwrenilýär ýöne gyzyljany aýratyn kesel hökmünde nji kabul edýärler keseliň ýaýramagy gyzyljadiňe adamlaryň arasynda ýaýraýar kesel ýaýradyjy çeşme gyzylja bilen kesellän adam bolup biler gyzylja ýolugan adam örgüniň peýda bolmazyndan gün öň we peýda bolandan gün soň ýokançly hasap edilýär kesel adamlara howanyň üsti bilen ýokuşýar şeýle hem wiruslar kesellän adamyň peşewinde we nejasatynda bolup bilýändigi üçin ol käbir zatlaryň oýnawaçlaryň gap gaçlaryň üsti bilen hem geçip biler aýal göwrelilik döwründe gyzylja ýolugan bolsa bu kesel onuň göwresindäki çaga da ýokuşýar şeýle çaga dünýä inenden ýyla çenli gyzylja wirusynyň ojagy hasaplanylýar gyzylja bütin dünýäde ýaýran keseldir ol adamlara aňsatlyk bilen ýokup bilýär bu keseliň möwsümleýin ýagny gyş we ýaz aýlary hem de her ýyldan ýaýraýandygyny bellemek gerek gyzylja bilen esasan hem ýaşdan ýaş aralygyndaky çagalar keselleýärler keseliň döreýşi gyzylja keseliniň wiruslary dem alyş ýollarynyň üsti bilen gana düşýärler soňra bedeniň limfalarynda deri dokumalarynda mekan tutýarlar köpelýärler we zyýanly täsirini ýetirip başlaýarlar gyzylja bilen kesellän göwreli aýalyň çagasyna hem ýokýar ýatgy içindäki gyzylja göwreliligiň ilkinji aýlarynda gyzylja köplenç göwredäki çaganyň ölmegine we düşmegine getirýär bu kesel bilen kesellän göwreli aýallardan maýyp şikesli çagalaryň dünýä inmegi ahmaldyr keseliň alamatlary keseliň inkubasion döwri köplenç güne çenli bolýar onuň ilkinji we esasy alamaty endama örgüniň örmegidir syrkawyň umumy ýagdaýy gaty agyr bolmaýar onda ýüzleý ysgynsyzlyk kellagyry burnundan suw akmak gözüniň içiniň gyzarmagy ýaly alamatlar peýda bolýar adaty alamatlarynyň biri limfa düwünleriniň esasan hem boýnunyň ýeňse mäzleriniň çişmegi we agyrmagydyr birbada ýa da günden syrkawyň ýüzünde we sagadyň içinde bolsa bütin teninde açyk gülgüne reňkli örgün peýda bolýar ol esasan hem el ýagyň epilýän ýerlerinde otyrýerde arkada we butlarda bolýar örgün az kem gyzgynyň galmagy bilen bolup geçýär we ol gün saklanyp yz goýman aýrylyp gidýär gyzyljany käbir adamlar ýeňil geçirse käbirleri agyr geçirýär gyzgynyň has ýokary galmagy kelläniň we myşsalaryň agyrmagy gyzylja keseliniň gaýraüzülmeleri gaty seýrek ýüze çykyp bogunlaryň artrit we beýniniň sowuklamasy ensefalit görnüşinde geçip biler gyzyljany beýleki ýokanç keselleri bolan gyzamykdan täjihorazdan mononukleazdan tapawutlandyrmalydyr gyzylja sowuklama alamatlaryň ýüzleý döremegi ýaňagyň iç ýüzünde filatowa kopligiň alamatynyň ýoklugy örgüniň birden örmegi we limfa düwünleriniň ulalmagy bilen tapawutlanýar keseliň bejerilişi gyzyljanyň ýörite bejergisi ýokdur syrkawy köplenç öýde saklaýarlar örgün döwründe düşek düzgüni berjaý edilmeli şeýle hem syrkawyň şahsy arassaçylyk düzgünlerini oňat saklamagyny gazanmaly adatça hiç hili derman ulanylmaýar ýöne witaminleri bermek bolar eger kesel agyr geçäýän bolsa syrkawy keselhana ýerleşdirmeli syrkaw keselden gutulandan soň dowamly lukman gözegçiligine alynmaýar onuň ýaşan öýünde edil gyzamykdaky ýaly ýokançsyzlandyrma işleri geçirilýär syrkaw bilen gatnaşykda bolan çagalar günüň dowamynda lukmanyň gözegçiliginde bolmaly keseliň öňüni alyş çäreleri gyzylja keseliniň garşysyna ýörite waksina döredildi we häzir ony keseliň öňüni alyş çäresi hökmünde ulanýarlar bellenilen meýilnama boýunça gyzylja garşy öňüni alyş sanjymlary aýlykda we ýaşda geçirilýändir bruselloz zoonoz haýwanlaryň üsti bilen geçýän ýokançly kesel bolup süňkleriň myşsalaryň nerw we jynsy ulgamyň şikeslenmegi bilen geçýändir hem de bedeniň umumy zäherlenmegi bilen häsiýetlendirilýändir brusellozy döredijiler togalak ýa da taýajyk görnüşli brusellalar bolup olaryň esasan görnüşi bellidir adamda keselçiligi döretmekde ownuk şahly mallarda brusellozy dörediji brusella melitasis ýokançlygynyň orny uludyr ol keseliň agyr görnüşini döredip onuň giňden ýaýramagyna sebäp bolup bilýandir brusellozyň iri şahly mallaryň b abortus we doňuzlaryň b suis brusellalary bilen döredilmegi keseliň onçakly bir ýaýramagyna getirýän däldir we olar ýeňil görnüşde geçýändir bruselloza halk arasynda mal keseli hem diýilýär sebäbi bu ýokançlygy ownuk we iri şahly mallar doňuzlar gaty seýrek ýagdaýda bolsa sugunlar düýeler itler we pişikler ýaýradyp keseliň köpelme çeşmesi bolup bilerler mallarda kesel düwünçegiň düşmegi seýrek ýagdaýlarda ýatgynyň süýt mäzleriniň ýumurtgajygyň sowuklamagy bogunlaryň we olary birleşdiriji dokumalaryň zeperlenmegi ýaly alamatlar bilen ýüze çykyp biler mallarda kesel gizlin dörnüşde hiç hili alamatsyz hem geçip bilýändir ýöne olar köp ýyllaryň dowamynda bruselloz göterip gezýändirler süýdüň peşewiň nejesatyň düşen düwünçegiň we onuň ýan suwlarynyň ýatgydan bölünip çykmalaryň üsti bilen brusellalar ýataga topraga iým galyndylaryna we başga zatlara düşüp bilerler adamyň bedenine brusellalar dem alyş we iýmit siňdiriş agzalaryň nemli bardasynyň üsti bilen şonuň ýaly da şikeslenen deri deri soýuklary ýaralary dyrçanaklar arkaly düşüp biler adama bruselloz keselli maldan alnan çig süýt we ondan taýynlanan önümleri mesge dorog peýnir kabul edende ýokuşyp bilýändir ýokuşma deri we ýüňi täzeden işleme bilen bagly önümçilikde şonuň ýaly da keselli mallara ideg edilende olaryň bölünip çykmalary bilen hapalanan zatlaryň üsti bilen hem bolup biler köplenç bu kesel bilen sygyr sagyjylar çopanlar weterinar gullugynyň işgärlari we zootehnikler keselleýärler bruselloz keseline ýolugan adam ony başgalara ýokuşdyryp bilmeýär bruselloz bilen kesellän aýallarda sag çagalar dogulýandyr kesel islendik ýaşda duş gelýändir ýöne ol ýaş aralygynda has ýygy duş gelýär bruselloz bilen keselçilik ýaz tomus aýlarynda ýokarlanýar bu bolsa şol möwsümde maldarçylaryň mallary köpeltme gyrkym işlerini alyp baryp keselli mallar bilen iş salyşýanlygy bilen düşündirilýär hususy hojalykda mal saklaýanlaryň arasynda hem keselçilik ýokarydyr keseliň inkubasion döwri hepdeden birnäçe aýlara dowam edip bilýändir näsagyň bedeniniň gyzgyny c c galyp ol gün saklanýandyr gyzdyrma üşütme we güýçli derleme bilen utgaşýandyr bu kesel üçin mahsus we ir ýüze çykýan alamatlaryň biri hem köpsanly ownuk limfa düwünleriň ulalmagydyr olar ýumşak bolup agyrmaýarlar keseliň ýokuşmagy dem alyş ýollary arkaly bolup geçende badam görnüşli mäziň damagyň bronhlaryň sowuklamagynyň alamatlary ýüze çykýandyr seýrek ýagdaýda öýken sowuklamasy duş gelýär näsaglaryň işdäsi pes bolup agyzlary guraýar olary teşnelik we içiň gatamagy biynjalyk edýär brusellozda bagryň ulalmagy käwagtlar dalagyň ulalmagy ýüze çykýar näsagy myşsalarda süňklerde bogunlarda artalgiýa döreýän agyrylar biynjalyk edýär ol agyrylar soňundan döreýän zeperlenmeleriň alamatydyr bedeniň deriasty gatlagynda fibrozitler gaty we agyryly emele gelmeler döreýär bu kliniki alamatlar aýrylyp hem bilýär ýöne köp halatlarda keseliň güýjemegi bolup geçip ýiti gaýtalanýan brusellozyň alamatlary döreýändir gyzdyrma tutgaýlary täzeden döräp güne çenli dowam edýär gyzdyrma döwründen soň ol aý näsagy biynjalyk etmeýär tutgaýlar wagty gyzdyrma güne çenli dowam edip gyzgyn örän ýokary galyp näsagda tolgunma keýpiköklük ýagdaýy ukysyzlyk bolup biler gyzdyrmasyz döwürde myşsa gowşaklygy hereketsizlik el aýaklarda agyrylar we sanjylamalar biynjalyk edýändir gyzdyrma döwri bilen deňeşdirlende gyzdyrmasyz döwürde näsagyň ýagdaýy has hem ýaramaz bolup biler kesel başlanandan aýdan soň ýiti gaýtalanýan bruselloz dowamly işjeň görnüşe geçýändir bu döwri ýerli zeperlenmeleriň ýüze çykmagy häsiýetlendirýär bedeniň gyzgyny c c çenli galýar ýöne köplenç gyzgyn galman hem biler kesel dürli alamatlar utgaşmasy bilen ýüze çykyp dürli agzalaryň we ulgamlaryň şikeslenmegi bolup biler köplenç myşsalaryň baglaýjy dokumalaryň bogunlaryň daşky gatlagynyň sowuklamagy görnüşinde direg hereketlendiriji ulgamyň zeperlenmegi bolup geçýändir birnäçe esasan hem uly bogunlaryň zeperlenmegi ýüze çykýar bruselloz netijesinde köpsanly bogunlaryň sowuklamagy birnäçe hepde hatda aýlar hem dowam edip biler oňurgada esasan hem bil türre böleginde güýçli agyrylar hereketleriň çäkliligini döredýän üýtgemeler ýüze çykyp biler bruselloz nerw ulgamyna hem täsir edip nerw topbajyklaryň beýniniň daşky gatlagynyň görüş we eşidiş nerwiniň sowuklamagyna getirýändir erkeklerde we aýallarda jyns agzalaryň sowuklamagy ýüze çykýar aýallarda köplenç çaga düwünçegiň düşmegi wagtyndan öň dogrum ýagdaýlary döreýändir erkeklerde jynsy gowşaklyk aýallarda bolsa aýbaşy bozulmalary önelgesizlik duş gelip biler uzak wagt dowam edýän gowşaklyk asteniki sindrom ruhy gamgynlylyk huşuň bulaşmagy ýaly ruhy nähoşluk psihoz ýagdaýlaryny döredip biler köplenç bu ýagdaýlaryň gaýtalanmagy bolup biler çagalarda bruselloz edil uly adamlarda geçişi ýaly geçýändir çagalaryň limfa nerw ýürek damar iýmit siňdiriş ulgamy bruselloz ýokançlygyna has duýgurdyr olarda hem iýmit siňdiriş ulgamyň bozulmagy içege sowuklamalary bogunlaryň töweregindäki dokumalaryň zeperlenmegi köpsanly örgünler ýaly alamatlar bolup biler ýöne çagalarda bogunlaryň dowamly sowuklamasy we hereketsizlenmegi örän seýrek duş gelýärdir keseli anyklamak üçin ganyň bakteriologiki barlagy sünk ýiliginiň we düwünleriň punksiýasy agzany deşip barlag üçin çig mal almak ýaly çäreler ulanylýar anyklaýyş çärelerinde raýtyň haddsonyň kumbsuň reaksiýalary ýaly serologiki usullar hem giňden ulanylýar soňky ýyllarda immunoferment seljermesi giňden ulanylyp başlady süňkleriň we bogunlaryň oňurganyň şikeslenme derejesi rentgen barlagy arkaly anyklanylýar ýiti brusellozda we dowamly brusellozyň ýitileşme ýagdaýynda näsaglar keselhana ýerleşdirilýändir brusellozyň bejergisi keseliň görnüşine görä bellenilýändir ýiti döwründe adaty antibiotikler tetrasiklin doksisiklin rifampisin lewomisetin seýrek ýagdaýlarda streptomisin berilýär bejergi gün dowam edýändir ondan başga da antigistamin rahatlandyryjy serişdeler c we b toparyň witaminleri ulanylýar nerw ulgamynyň we köpsanly bogunlaryň zeperlenmesinde kortikosteroid serişdeleri prednizalon deksametazon antibiotikler bilen utgaşmada bellenilýär bejergide aminohinolin hatarynyň serişdeleri delagil ýa da hlorohin we indometasin brufen ibubrufen hem ulanylýar bogunlaryň zeperlenmeginde fizioemleri uwç bejergi ultramelewşe şöhleler elektrofarez ultrases usullary giňden ulanylýar näsag sanator kurort bejergisine keseliň ýiti döwri geçenden aýdan az bolmadyk wagtdan soň ugradylýandyr suw palçyk ýaly tebigy faktorlar esasan brusellozyň bedende galdyran zeperlenmesiniň bejergisi üçin ulanylýar brusellozyň wagtynda we doly bejerilmegi sagalma getirip biler ýöne direg dikeldiş ulgamynyň zeperlenmegi zähmete ukyplylyk ýagdaýyny juda peseldip bilýändir brusellozyň öňüni almak weterinar sanitar lukmançylyk we hojalyk çäreler toplumy öz içine alýar ýürek böwrek keselli inçekeselli guryagyryly adamlara ýetginjeklere göwrelilere mallara seretmek rugsat berilmeýär ilatyň arasynda wagyz nesihat işlerini geçirmek hem bruselloz bilen keselçiligi peseldip biler bronhit bronh itis sowuklama bu bronhlaryň sowuklamasydyr bronhitde esasan hem bronhlaryň nemli bardasy zeperlenýär dem alyş bilen bagly keselleriň arasynda bronhit iň köp duş gelýän keseldir bronhitiň özbaşdak bir birinden tapawutlanýan dowamly we ýiti görnüşi bolýar ýiti bronhitiň esasynda respirator wiruslar zerarly döreýän bronhlaryň nemli bardasynyň alawlama ýagdaýy ýatyr respirator wiruslaryna streptokokklar pnewmokokklar gemofiliýa taýajygy ýaly ýokançlyklar birigip bilýär şeýle hem traheit laringit rinofaringit ýaly keseller bilen ýüze çykyp bilýär bronhitiň döremegine sowuklama çilimkeşlik alkogol içgiler burundan dem almagyň bozulmagy döş kapasasynyň şekiliniň üýtgimegi sebäp bolýar himiki gyjyndyryjy gazlar ýa da fiziki sowuk ýa da yssy howa täsirleriň netijesinde hem ýiti bronhit döräp biler bronhit dürli şikeslendiriji maddalar arkaly hem ýüze çykýar şikeslendiriji madda dem alnanda howa arkaly bronhlara düşýär mundan başga da şol madda gan akymy gematogen ýoly ýa da limfa akymy limfogen ýoly bilen bronhlara geçip bilýär netijede bronhlar has takygy olaryň nemli bardasy çişýär we nemli iriňli bölünip çykma emele gelýär has agyr ýagdaýlarda bronhlaryň nemli gatlagynda dargama ýagdaýlary bolup geçýär çişme zerarly bolup geçýän üýtgeşmeler we bronhlaryň gysylmagy netijesinde bronhial geçirijilik bozulýar esasanam ownuk bronhlaryň şikeslenmesinde ýokanç gelip çykyşly bronhit ýiti rinitiň we laringitiň esasynda başlanýar ýiti bronhit başlanda adam özüni ýaramaz duýýar onuň döşi ýanyp duran ýaly bolýar bronhitiň esasy alamaty üsgülewükdir ol gury ýa da gakylykly bolýar ýiti bronhitde üsgülewük tutgaýgörnüşli bolýar käte tutgaýgörnüşli üsgülewük şeýle bir güýjeýär hatda kellagyryny hem döredip bilýär näsaglar ysgynsyzlyga üşütmä gyzgynynyň ýetýändigine kellagyra damarlardaky myşsalardaky agyra arz edýärler auskultasiýa diňläp barlamak usuly geçirilende agyr dem alyş we dagynyk gury hyžžyldy bellenilýär ganyň barlaglarynda kän bir üýtgeşmeler bolmaýar kesel başlanyndan soň goýy gakylyk emele gelýär we üsgülewük az kem ýeňleýär näsagyň özüni duýşy gowulaşýar adatça kesel bir iki hepde dowam edýär emma üsgülewük bir aýa çekip bilýär ýiti bronhitde dem almak has kynlaşýar ýiti bronhit dowamly bronhite geçip bilýär dowamly bronhit bu maýda we ownuk bronhiolalaryň iri bronhlaryň nemli bardalarynyň dowamly ýyllap dowam edýän gaýnaglama keselidir keseliň sebäpleri örän köpdür has wajyp sebäler aşakda görkezilen funksional häsiýeti boýunça dowamly bronhit bölünýär obstruktiw we obstruktiw däl obstruktiw dowamly bronhit dem alyş ýollarynyň nemli gatlagynyň çişmegi we howa geçiriji ýollarynyň daralmagy bilen geçýär bu görnüşli keselde demgysma alamaty aýdyň göze görünýär obstruktiw däl dowamly bronhit bronhlarda dowamly gaýnaglama hadysasynyň bolmagy bilen geçýär bu görnüşli keselde bolsa gakylyk köp bölünip çykýar beýleki dowamly keseller ýaly dowamly bronhitiň geçişi döwürden ybarat olar remissiýa döwründe näsag öz keseli barada bilenok hiç hili agyry duýanok we öz zähmet ukyplylygyny saklaýar ýitileşme döwründe gakylyk iriňli häsiýete eýe bolýar mukdary köpelýär we dem alyş ýollarynyň obstruktiw zeperlenmegi esasynda demgysma bolýar keseliň başlan wagtyndan dem gysma ortaça ýyldan soň ýüze çykýar keseliň öňüni alyş çareleri poliomiýelit çal we oňurga ýiligi wirus arkaly döreýän kesel bolup adatça ýaşa ýetmedik kiçi çagalar keselleýär ýöne bu keseli uly adamlar hem agyr görnüşde geçirip bilýärler kesel howa hapalanan azyk önümleri we suw arkaly ýaýraýar has köp duş gelýän wagty tomus güýz awgust oktýabr aýlarydyr poliomiýelidiň wirusy ilki agza ondan bolsa dem alyş ýa da iýmit siňdiriş ýollary arkaly iýmitden geçen bolsa oňurga we kelle ýiligine düşýär we nerw süýümlerini zayalap ysmaz edýär keseliň esasy alamatlary bokurdakda agyry üsgürme gaytarma kelle agyry bedeniň gyzgynynyň galmagy arkada aýaklarda agyry olaryň titräp ýygrylmagy myşsalaryň güýjiniň gaçmagy günden adatça aýaklarda seýrek başga myşsalarda ysmaz döreýär bu ýagdaý günden hepdä çenli saklanyp bilýär boýnuň we diýafragmanyň ysmazy has hem howplydyr çünki ol dem almagyň bozulmagyna we ölüme eltip biler bedeniň gyzgyny gaçandan soň keselden soňky dikeldiş döwri başlanyp birnäçe aýdan birnäçe ýyla çenli dowam edip biler poliomiýelit keseliň alamatlary ýüze çykanda näsagy ayry otaga ýerleşdirmeli ony düşekde ýatyryp aýaklarynyň ýyly bolmagyny gazanmalydyr agyrsyzlandyryjy we rahatlandyryjy dermanlary b toparyň witaminlerini bermelidir poliomiýelitiň alamatlary ýüze çykanda mümkin boldygyça derrew lukmana ýüz tutuň özbaşdak bejergi howply gaýraüzülmelere getirip biler bu kesele garşy ýeke täk kömek ediji serişde bu poliomiýelite garşy öňüni alyş sanjymlarydyr sanjymlar ýörite kabul edilen meýilnama boýunça çaga dogulandan soň ol günlükkä edilip başlanýär soň gaýtadan çaga aýlykda aýlykda aýlykda aýlykda kabul etdirilýär daş töweregimizde adatdan daşary howply ýagdaýlar dörände ýaz güýz aýlary goşmaça möwsümleýin sanjym geçirilýär ýer ýüzünde maýyplyga we ölümçilige getirýän ýürek damar onkologiki keseller bilen bir hatarda süýji keseli hem uly kynçylyklara getirýändir süýji keseli adamzada gadymy zamanlardan bäri bellidir bu kesel barada birinji maglumatlar b e öň nji ýyla degişli bolan golýazmalarda duş gelýär keseliň alamatlarynyň biri bolan näsagyň peşewiniň süýjüligi barada gündogar alymy lukman awisenna hem belläp geçipdir süýji keseliň häsiýetlendirilmesi gadymy hindi arap hytaý ylmy ýazuwlarynda duş gelýär keseliň döreýşi sebäpleri görnüşleri geçişi i mering o minkowskiý p langergans l sobalew g buntingyň ç best ýaly uly alymlaryň geçiren köpýyllyk işleri netijesinde öwrenildi köp ýurtlaryň alymlarynyň geçiren kliniki barlaglary aşgazanasty mäziň b öýjükleriniň işläp çykarýan gormonynyň insulynyň ýetmezçiligi sebäpli süýji keseliň döreýänligini anyklady keseli bejermek üçin insulynyň ulanylmagy ý ý medisina ylmynyň iň uly açyşlarynyň hataryna girdi insulin ulanylmazdan öň näsaglaryň ömrüniň ortaça dowamlylygy ýyldan köp däldi häzirki wagtda öz wagtynda we kadaly geçirilýän bejerginiň kömegi esasynda näsaglaryň ömrüniň dowamlylygy sag adamlaryňkydan tapawutlanýan däldir süýji keseli getirýän gaýraüzülmeleri boýunça agyr keselleriň hataryna girýändir sag adamlar bilen deňeşdirilende süýji keselli adamlarda ýürek damar ulgamyna zeperiň ýetmegi esse körlük esse aýaklaryň çüýremegi gangrena esse köp duş gelýändir süýji keselli näsaglarda ýokançly keseller böwrek keselleri bilen kesellemek göwrelilik çaga dogrumy köp kynçylyklary döredýändir süýji keseli endokrin ulgamynyň keseli bolup onda diňe uglewod çalşygy däl de bedende ýag we madda çalşygynyň beýleki görnüşleri hem bozulýar keseliň döremegi giperglikemiýa ganda gandyň mukdarynyň ýokarlanmagy ýagdaýy bilen düşündirilýär bu ýagdaýyň döremegine insulinyň ýetmezçiligi getirýändir onuň ýetmezçiligi esasynda glukozanyň myşsalara we bedeniň ýag gatlagyna geçmegi kynlaşýar ýaglardan we belokdan onuň emele gelmegi köpelýär şu ýagdaýlar esasynda ganda glukozanyň mukdary ýokarlanýar sag adamlarda aç ýagdaýlarynda ol kadada mmol l derejede bolsa süýji keselinde ol mmol l mmol l ondan hem köp bolup bilýär ganda glukozanyň mukdary mmol l geçende ol peşew bilen hem çykarylyp bilýär böwrekleriň işiniň bozulmagy bilen çykarylýan peşewiň umumy mukdary köpelýär adam peşew edip köp suw ýitirýänligi sebäpli suwsap dodaklary agzy bokurdagy gurap başlaýar bedendäki glukozanyň peşew bilen ýitirilmegi adamyň horlanmagyna getirýär insulinyň ýetmezçiligi ýag we belok çalşygyna hem täsir edýär ýaglaryň emele gelmegi azalyp olaryň dargamagy güýçlenýär bagryň öýjükleriniň ýag almagy bolup geçýär beloklaryň emele gelmegi peselýär bu bolsa bedeniň dokumalarynyň emele gelmegine we dikeldilmegine ýaramaz täsir edýär bsgg nyň bütindünýä saglygy goraýyş guramasy bölmegine görä süýji keseliniň iki görnüşi bardyr süýji keseli sk insulingaraşly we sk insulingaraşly däl sk görnüşde aşgazan asty mäziň b öýjükleriniň işiniň bozulmagy bolup geçýär şuňa wirus we bedendäki autoimmun täsirler sebäp bolup biler bu görnüş çagalarda we ýaş adamlarda duş gelýär olarda gyzamyk gyzylja hapgyrtma aşgazan asty mäziň öt haltanyň sowuklamalary nerw ulgamy tarapyndan bozulmalar süýji keseline getirip biler bu kesel nesil yzarlaýjy häsiýete eýe bolup öten nesillerde keseliň duş gelmegi onuň bilen kesellemek howpyny ýokarlandyrýar sk görnüşi uly we gartaşan adamlarda duş gelýändir bu görnüşde insulina bolan talap aşgazan asty mäziň işine bagly däl ýagdaýlar bilen düşündirilýär böwreküsti mäziň gormony gipofiziň käbir gormonlary glýukogon dermanlar buşukdyryjy we gan basyşy peseldiji serişdeler kontraseptiwler insulinyň dargap onuň işiniň peselmegine getirip biler süýji keseliniň döremegine semizligiň uzak dowam edýän nerw dartgynlylygynyň göwreliligiň geçirilen şikesleriň bagryň keselleriniň ýokanç keselleriň hirurgiki operasiýalaryň sebäp bolýanlygy subut edildi alkogol içgiler hem aşgazan asty mäze bagra zyýan ýetirmek bilen soňundan süýji keseliniň döremegine getirip biler wagtynda bejerilmedik süýji keseli bedeniň dürli agzalaryna öz täsirini ýetirýändir köplenç deriniň we deriasty ýag gatlagynyň üýtgemegi bolup geçýär agyr geçýän süýji keselinde ol gury bolýar gasyn atýar çyban ýaly iriňli dömmeler emele gelip başlaýar dabanda jaýryklar kömelekler sebäpli döreýän ýaralar eroziýalar emele gelip biler kömelekli zeper ýetmeler ýa da olara bagly bolmadyk sebäplere görä daşky jyns agzalarynyň nemli örtüginde gijilemek bolup biler injigiň öň tarapynda dabanlarda trofiki baş keseliniň döremegi mümkindir insulin sanjymlary edýän näsaglarda sanjym edilen ýeriň deriasty ýagly gatlagynyň trofiki üýtgemeleri bolup biler kalsiniň ýitirilmegi gan aýlanşynyň bozulmagy sebäpli süňkleriň we bogunlaryň esasan hem injikleriň we dabanlaryň üýtgemegi bolup geçýär dişlere we dişiň etine hem zeper ýetýär ýokarda bellenilip geçilşi ýaly süýji keseli näsaglarda köplenç bagryň böwregiň işine zyýan ýetirýär öt haltanyň keselleri agyr geçýär nerw ulgamynda köptaraplaýyn üýtgemeler bolup geçýär süýji keselinde ýürege we gan damarlaryna zyýan ýetirilmegi köplenç maýyplygyň we ölümçiligiň sebäbi bolýar şunuň ýaly näsaglarda ýüregiň infarkty hem has agyr geçýär agyr geçýän süýji keseli jyns mäzleriniň işine hem täsir edip jynsy höwesi peseldip bilýändir görejiň kütelmegi böwreklere aýaklara we başga agzalara zeper ýetirilmegi bu keselde orta we kiçi gan damarlaryna zyýan ýetip gan aýlanşynyň bozulmagy bilen düşündirilýär barlaglaryň görkezişi ýaly ganda gandyň mukdaryny gözegçilikde saklap bu keselde duş gelýän üýtgemeleriň we gaýraüzülmeleriň öňüni alyp bolýar süýji keseli bilen adam bütin ömrini ýaşamaly bolýar süýji keselli näsag näsagyň maşgalasynyň ýakyn garyndaşlarynyň hem bu kesel onuň geçişi bejergisi berjaý etmeli gündelik ýaşaýyş düzgünleri barada maglumatlary bilmegi hökmandyr süýji keseliniň bejergisi köp çäreler toplumy öz içine alýandyr berhiz saklamak gandy peseldiji dermanlary ýa da insuliny ulanmak zähmet we dynç alyş düzgünlerini berjaý etmek gapdallaýyn dörän keselleri öz wagtynda bejermek gandy peseldiji dermanlar butamid glibenklamid glibutid metformin ýa da insulin bilen bejergini ýörüte geçirilen barlaglardan soň lukman bellemelidir bejergi çäreleri süýji keseliň görnüşine näsagyň ýaşyna ýagdaýyna bar bolan gaýraüzülmeleri göz öňüne tutulyp bellenilýändir süýji keselli näsag üçin keseline gowy gözegçilik eder ýaly geçirilýän bejerginiň täsirine baha berer ýaly özüne gözegçilik etmek hökmandyr häzirki wagtda öý şertlerinde günde gandyň mukdaryny bilmegiň çalt we ýönekeý usuly glukometrleri ulanmakdyr berhiz ýa da gandy peseldiji dermanlar bilen bejergi alýan näsaglar insulin bejerginialýan näsaglar barlag geçirmek maslahat berilýär goşmaça barlaglar aşakdaky ýagdaýlarda zerurdyr howply täze döremeleriň içinde gyzylödegiň ragy ýygy duş gelýän görnüşleriň biridir ol esasan orta ýaşan we gartaşan erkek adamlarda has köp duş gelýär rak köplenç gyzylödegiň ortaky we aşaky böleklerine zeper ýetirýär keseliň döremeginiň esasy sebäplerine nädogry iýmitlenme gaty we gyzgyn nahary köp iýmek alkogol içgileri köp kabul etmek ýaly faktorlar degişlidir keseliň döremek ähtimallygy çilim çekme netijesinde esse alkogol içgileri kabul etmek netijesinde esse artýandyr gyzylödegiň rak keseli onuň nemli bardasynyň aşgarlaryň täsiri netijesinde zeperlenmesinden soň hem köp duş gelýändir köp ýyllar geçenine seretmezden bedende witaminleriň esasan hem a we c witaminleriň ýetmezçiligi gyzylödegiň ragynyň döreme ähtimallygyny ýokarlandyrýar ragyň bu görnüşiniň ýaýramagynyň geografiýasy hem takyklandy gyzylödegiň karsinomasy hytaýyň käbir welaýatlarynda eýranda orta aziýada has köp duş gelýänligini barlaglar görkezdi onuň hem esasy sebäbi bu ýerlerde iýmite uksus garylan marinadlary nitrozaminleri heň emele getirýän kömelekleri gaty gyzgyn hahary we çaýy kabul edýändikleri iýmitde selen mikroelementiniň täze ir iýmişleriň we bakja önümleriň ýetmezçiligi bilen düşündirilýär gyzylödegiň ahalaziýasy we barrettiň gyzylödegi hem raga getirýän kesellere girýändir kliniki alamatlarynyň köpüsi howply täze döremeleriň hemmesi üçin meňzeşdir gyzylödegiň rak keseliniň esasy alamaty gaty iýmitiň gyzylödekden kynlyk bilen geçmegidir bu alamat keseliň başynda gaty bildirenok naharyň gaty böleginiň ýa da süňküň gyzylödegiň nemli bardasyny şikeslendirendir öydüp näsag bilen lukman ilkibaşda oňa hiç hili üns hem bermän bilerler iýmitiň kynlyk bilen geçmegi sebäpli näsaglar gaty iýmiti iýmekden gaça durýarlar olar ownadylan iýmiti iýmäge çalyşýarlar soňundan diňe suwuk önümler süýt çorba çaý ir iýmişleriň şiresi bilen çäklenmeli bolýarlar kähalatlar hynçgylawuk hem döreýär köplenç gyzylödegiň geçirijiligi kynlaşyp näsaglar hatda öz tüýküligini hem ýuwudyp bilmeýär olar gaty horlanyp igleýärler keseliň ötüşip çişiň gyzylödegiň daşyna ýaýramagy netijesinde gursakda ýanýan häsiýetli agyrylar ýuwdunanda agyry döräp biler üsgürme sesiň gyrylmagy we üytgemegi yüze çykyp biler üsgürme sesiň gyrylmagy agyrylar ýaly alamatlar seýrek duş gelýän hem bolsa olaryň ýüze çykmagy ragyň ýaýranlygyndan habar berýändir iýmitiň kynlyk bilen geçme duýgusynyň döremegi üçin rak bilen gyzylödegiň töwereginiň i zeperlenen bolmalydyr gyzylödegiň zeper ýeten böleginiň uzynlygy däl de onuň diwarlaryna ragyň ýaýraýyş derejesi limfa düwünleriň zeperlenmesi anyklaýyş çäresi höküminde wajyp maglumaty berip biler adenokarsinoma gyzylödegiň diwarlarynyň hemme gatlaklaryna ýaýraýan bolsa ýasy öýjükli raga esasan nemli bardanyň aşagy bilen ýaýrama mahsusdyr ýasy öýjükli rak bilen deňeşdirlende gyzylödegiň adenokarsinomasynda limfa düwünleri seýrek zeperlenýändir ragyň dargamagy netijesinde gaýraüzülmeler döräp biler gaýraüzülmeleriň hemmesi tiz medisina kömegini talap edýändir belläp geçilen alamatlaryň hemmesi lukmandan ýörite barlaglary geçirmegi talap edýändir gyzylödegiň ragyny anyklamagyň esasy usuly rentgen barlagy we ezogastroduodeno skopiýadyr ýörite abzal bilen gyzylödegi aşgazany oniki barmak içegäni görmek gastroskopiýa bilen biopsiýany agzadan bir bölegini alyp gistologiýa barlagyny geçirmek bile geçirmek ýagdaýlarda ragy irki döwürde anyklamaga kömek edýär ragyň ýaýrama derejesini limfa düwünleriň zeperlenmesini aýratyn ýaýran ojaklary metastazlary anyklamak üçin kompýuter we magnit rezonans tomagrafiýasy ulanylýar gyzylödegiň ragynyň dem alyş ýollaryna ýaýramagyna güman edilende bronhoskopiýa barlagy dem alyş ýollaryna seretmek geçirilýär çylşyrymly ýagdaýlarda gyzylödege goňşy ýerleşýän hemme beden agzalaryny barlamak üçin torakoskopiýa ýa da laproskopiýa geçirilýär umumy barlag höküminde we ragyň ýaýran ojaklaryny anyklamak üçin döş kapasasynyň agzalarynyň rentgenografiýasy bagryň usb ny süňkleriň izotop barlaglaryny geçirýärler islendik kesel şol sanda howply täze döremeler hem irki döwürde ýüze çykarlanda bejerginiň netijeli boljakdygyny ýatdan çykarmaly däldir gyzylödegiň ragy hirurgiki ýol bilen şöhle bejergisi ýa da olaryň utgaşmasy bilen bejerilýär himiki dermanlar bilen özbaşdak bejergi geçirmek degerli netijeleri bermeýär gyzylödegiň ortaky we aşaky böleginiň rak keselinde hirurgiki usul bilen bilelikde şöhle we himiýa bejergisiniň utgaşmasy ulanylýar keseliň ýaýran we operatiw bejergi geçirme mümkinçiligi bolmadyk ýagdaýynda şöhle bejergisi geçirilýär gyzylödegiň ýokarky böleginiň rak keselinde esasan şöhle bilen bejergi ulanylýar bejerginiň hirurgiki usuly gyzylödegi aýyrmakdan ybaratdyr operatiw bejerginiň dürli usullary işlenip düzüldi gyzylödek aýrylandan soň aşgazanyň ýa da içegäniň inçe ýa da ýogyn içegäniň böleginden emeli gyzylödek ýasap plastiki operasiýany geçirýärler operatiw bejerginiň netijeliligini gazanmak üçin operasiýadan soň himiki ýa da şöhle bejergini geçirýärler keseliň ötüşip operatiw bejergini geçirmäge mümkinçilik bolmadyk ýa da näsagyň iýmiti kabul edip bilmedik ýagdaýlarynda iýmitlenme üçin gastrostomany goýýarlar ýerli agyrsyzlandyrmadan soň aşgazany garnyň öňki diwaryna tikip iýmitlenme üçin oňa turbajyk sokýarlar gyzylödegiň ragy döş kapasasynyň limfa düwünlerine ýagdaýda bagra öýkene süňklere beýnä ýaýrap bilýär keseliň geçişi ragyň görnüşine ýaýraýyş aýratynlygyna näsagyň ýaşyna baglydyr her bir ýagdaý aýratynlykda seredilmelidir gyzylödegiň rak keseliniň öňüni almakda esasy çäreler rak keseliniň öň ýanyndaky gyzylödegiň ahalaziýany barrettiň gyzylödegi mehaniki we himiki şikeslenmeler keselleri ýüze çykaryp bejermäge we ragy başlangyç döwürlerde anyklamak üçin barlaglar geçirmäge syrygýandyr bu zatlar bolsa öňüni alyş barlaglary wagtynda geçirmek we öz saglygyna ünsli garamak arkaly gazanylýandyr bokurdagyň bronhlaryň öýkeniň ýürek damar we nerw ulgamynyň demgysma alamaty bilen geçýän den gowrak keseli bardyr öz gelip çykyş sebäpleri görnüşleri kliniki aýratynlyklaryna baglylykda bronhial astma grekçe astma demgysma aýratyn keselleriň görnüşiniň hataryna girizildi bronhial astma ba dem alyş ýollaryň zeperlenmegi bilen geçýän dowamly gaýtalanyp durýan keseldir ýer ýüzüniň ilatynyň den az bolmadyk bölegi ba dan ejir çekýändir bu kesel we onuň gaýraüzülmeleri sebäpli her ýylda mln dan gowrak adam aradan çykýandyr soňky ýyllarda ba bilen keselçiligiň artmagy ekologiki ýagdaýyň erbetleşmegi bilen düşündirilýär öýken keselleriň içinde bronhial astma we demgysma alamatly dowamly bronhitden maýyplyk ýagdaýynyň döremegi has ýygy ýygy duş gelýändir ba nyň esasan iki görnüşini tapawutlandyrýarlar allergiki we allergiki däl görnüşleri ondan başga da onuň dürli kliniki görnüşlerini belleýärler atopiki infeksion disgormonal psiho newrologiýa we bronhlaryň ýagdaýynyň üýtgemegi sebäpli aspirin astmasy we fiziki işden soň ýüze çykýan astmadyr fiziki we farmakologiki derman serişdeleri faktorlara bronhlaryň duýujylygynyň üýtgemegi olarda emele gelýän biologiki işjeň maddalaryň uly täsiri ba nyň hemme görnüşleri üçin umumy ýagdaý bolup durýandyr ba getirýän genetiki üýtgemeleriň we daşky faktorlaryň täsirini belläp geçmelidir genetiki üýtgemeler bronhlaryň we öýkeni goraýan mehanizmleriň zeperlenmegine ol agzalaryň işini kadalaşdyryjy nerw we endokrin ulgamynyň sazlaşykly işiniň bozulmagyna getirýär daşky faktorlara bolsa öý allergenleri allergiki täsirine getirýän jisimler sebäp bolup biler olara öý tozany we haýwanlary saçakçy ýaly mör möjekler kömelekler mysal bolup biler öý tozanynda sakyrtgalaryň dan gowrak görnüşi duş gelýändir esasan hem olaryň täreti ýokary allergiýa täsirine getirip biler öý tozanyna ýokary duýgurlylyk şol sakyrtgalaryň bolmagy bilen düşündirilýär dürli ösümlikleriň tozanjyklary hem allergiki täsiriň sebäbi bolup biler meselem otlardan bozagan ambroziýa tilkiguýruk güllerden tozga margaritkalar agaçlardan dub agajy berýoza sireniň tozgajyklary demgysmanyň sebäbi bolup biler allergiýa kömelekleriň käbir görnüşi we heň hem getirip biler önümçilikde duş gelýän himiki organiki maddalardan hem allergiýa döräp hünärmençilik bronhial astmasynyň ýüze çykmagyna sebäp bolup biler azyk allergenleri hem möhüm orny eýeleýändir olary derrew anyklamak hem kyn bolýar sebäbi iýmit kabul edilenden soň allergiki täsir ençeme wagtdan soň döräp biler azyk aller genlerine bal sitrus miweleri deňiz önümleri sygyr süýdüniň we ýumurtganyň belogy degişlidir derman serişdelerine allergiki duýgurlylyk näsaglaryň de ýüze çykýandyr köplenç allergiýa täsiri antibiotiklere ferment serişdelerine asetilsalisil turşulygyna aspirin demgysmasy ýüze çykýandyr ba nyň kliniki ýüze çykmasy tutgaý görnüşli üsgürme burundan köp mukdarda suwuklyk görnüşli bölünip çykmalar asgyrma ýaly alamatlar bilen başlanýar keseliň tutgaýly döwründe näsagda gysga dem alma bronhlaryň gysylmagy netijesinde bolsa demi goýberme kynlaşan bolýar her dem alyp goýberme daşda eşidilýän hyşşyldy bilen utgaşýar astmanyň tutgaýy dem alyş ýollaryndan şepbeşik gakylygyň çykmasy bilen gutarýandyr uzaga çekýän agyr tytgaýlar keseliň agyr gaýraüzülmesi bolan astmatiki ýagdaýa getip biler astmatiki ýagdaýda geçirilýän bejergä täsir peselip üsgürme netijesinde goýy gakylygyň bölünip çykmagy ýüze çykmaýar bronhlaryň gysylmagynyň güýjemegi netijesinde astmatiki ýagdaý beterleşýär öýkende has hem onuň aşaky böleginde howasyz bölekler döräp diňlenilende dem alyş sesleri ol ýerlerde eşdilmeýär lal öýken emele gelýär bedeniň gerekli kislorod bilen üpjün edilmezligi dokumalarda we agzalarda kömürturşy gazynyň ýygnanmagyna olaryň işiniň bozulmagyna getirýär ganyň lagtalanmasy peselýär kislorod açlygy nerw ulgamynyň esasan hem beýniniň işine şikes ýetirýär uzak wagt dowam edip anatomiki üýtgemelere getirýän ba dürli başga gaýraüzülmeleri hem ýüze çykaryp biler öýkeniň emfizemasy çendenaşa howaly bolup öýkeniň çişmesi öýken ýetmezçiligi öýken ýürek ýetmezçiligi ýokançly bronhit şol ýagdaýlara degişlidir ba ny anyklamakda kynçylyklar ýüze çykmaýar esasy kynçylyk onuň görnüşini ýüze çykaran sebäbini anyklamakdyr näsagdan soramak bilen nesil yzarlaýan we iýmit faktorlaryna üns bermelidir dem alyş ýollarynyň ýagdaýyny sinusit otit rinit burun germewiniň gyşarmagy polipler anyklamalydyr allergenlere duýujylygy olary dem alyş ýollaryna pürküp aerezol görnüşde ýa da derä galtaşdyrma ýoly bilen anyklap bolar ganyň umumy barlagynda eozonofil öýjüklerini köp mukdarda ýüze çykaryp bolar ýöne ol hemişe beýle bolmaýar gakylygyň sitologiki barlagynda hem eozonofilleriň ýokary derejesi anyklanylýar ondan başga da gakylykda demgysmanyň esasy alamatlary bolan kurşmanyň spiralyny kiçi dem alyş ýollaryň görnüşini gaýtalaýan emele gelmeler şarkoleýdiniň kristallaryny eozonofil öýjükleriň düzüminiň kristallary we kreolyň bedenjikleri bronhlaryň öýjükler toplumy tapmak bolýar bronhoskopiýa barlagy hem bronhlaryň nemli gatlagynyň ýagdaýy olaryň gysylma derejesi barada uly maglumatlary berýändir ba bejergisi keseliň görnüşi ýüze çykyş sebäpleri geçişi bar bolan gaýraüzülmelere laýyklykda geçirilýär ba ny bejermek üçin keseliň sebäplerine täsir edýän bazis serişdeler hem de alamatlaryna täsir edýän simptomatiki serişdeler meselem bronhlary giňeldijiler ulanylýar esasy bazis serişdeleri ulanylmadyk ýagdaýynda alamatlara täsir edýän serişdelere talap artýandyr esasy serişdeleriň mukdarynyň azalmagy ýa da bronhy giňeldijileriň köp ulanmagy keseliň geçişine gözegçiligiň peselenliginden habar berýändir i esasy bazis serişdeleri degişlidir bu serişdeler esasan ba nyň aspirin görnüşinde giňden ulanylýar ii alamatlara täsir edýän simptomatiki serişdeler a uzak wagt täsir edýän görnüşlere salmeterol formoterol degişlidir b gysga wagt täsir edýän görnüşler berotek salbutamol brikanil häzirki wagtda iň peýdaly bronhlary giňeldijiler bolup islendik ýagdaýda ba nyň tutgaýlaryny ýatyrmak üçin ulanylýar ingalýasion ýoly bilen goýbermek has oňaýlydyr sebäbi ol dermanyň az mukdaryny ulanyp peýdalylygy çalt gazanmaga kömek edýär ýaramaz täsirleri azdyr bu serişdeleriň ingalýasiýasy sagadyň dowamynda fiziki agramlylykdan ýa da başga faktorlar netijesinde dörän bronhlaryň gysylmasynyň öňüni alýar bu topara demdysma tutgaýlaryny gyssagly ýatyrýan eufillin we uzak wagt täsirli teofillin degişlidir bu serişdeler b adrenomimetiklerden öň giňden ulanylýardy ýöne käbir ýagdaýarda häzir hem netijeli ulanylýar teofillini ýaşdan uly çagalarda özbaşdak ýa da icks i bilen utgaşykda üstünlikli ulanyp bolýar agyr demgysmaly çagalarda teofillin gks iň mukdaryny azaltmaga kömek edip biler häzirki wagtda ksantinler başga seişdeleriň bolmadyk ýagdaýynda goşmaça kömek ediji serişdeler höküminde ulanylýandyr iii başga serişdeleriň topary has köp duş gelýän streptokokkli öýken sowuklamasynda sefalosporinler we penisillinler ulanylýar öýken sowuklamasyna güman edilende gakylygy ýokançlyga barlamak hökmandyr iv allergiki immunobejergi ba nyň allergiki gelip çykyşyna täsir edýän bejergi usulydyr ýaşdan ýaş aralygy näsaglarda ulanylýar ýörite taýynlanan allergenleri meselem agaçlaryň tozanjygy sakyrtgalaryň bölekleri belli bir wagt aralygynda deriniň aşagyna goýberýärler olaryň mukdaryny kem kemden ýokarlandyryp bedeniň oňa bolan durrnuklylygyny gazanýandyrlar bejerginiň dowamlylygy aýdan az bolmaly däldir birbada arasy minutdan az bolmadyk wagtda den köp bolmadyk allergeni ulanmaga ýol berýärler soňky ýyllarda allergenleri burna damdyrmak ýa da diliň aşagyna goýmak ýoly bilen hem goýberýärler allergenler höküminde gistaglobulinleri dokumalaryň belogy hem ulanýarlar nebulaýzerleri ulanmak ba ny netijeli bejermek üçin dermanlary zeperlenen bronhlara doly ýetirmek wajypdyr onuň üçin dermanlary belli bir kiçijik bölekler görnüşde goýbermek zerurdyr şol maksat üçin ýörite nebulaýzerler diýip atlandyrylan enjamlar ulanylýar nebulaýzerler derman serişdelerini gerekli bolan kiçijik ululykda ownuk dispersli dem alyş ýollaryna hat da kiçijik bronhlara hem goýbermäge kömek edip bejerginiň netijeliligini ýokarlandyrýar keseliň geçiş häsiýeti we dowamlylygy näsagyň ýaşyna baglylykda dürli dürlidir demgysma köp çagalarda ýeňil geçse de bejergi doly bolmadyk ýagdaýynda ba nyň agyr ýagdaýlary ýüze çykyp biler köplenç çaga ýetginjeklik ýaşyna ýetende olarda keselden saplanma bolup geçse de öýkeniň işiniň näsazlyklary galýandyr uly ýaşda ýüze çykan demgysmanyň agyrlygy onuň görnüşine baglydyr allergiki demgysma has ýeňil geçip gaýraüzülmelere seýrek getirýändir uly ýaşda aspirinli demgysma bilen kesellän näsaglar ony agyr geçirýändir kesel dowamly häsiýete eýe bolup doly geçirilen bejergi onuň alamatyny aradan aýryp biler yöne oňa getirýän sebäplere täsir edip bilmeýär lukman tarapyndan kadaly gözegçilik we wagtynda geçirilen bejergi keseliň gowşama döwrüni birnäçe ýyllara uzaldyp biler häzirki zaman lukmançylygyna geçen asyrlarda millionlarça adamlaryň ömrüni alyp giden kesellerden üstün çykma başartsada oňa kiçijik möjekleri ýok etmek entek başardanok bu kesel adamzada gadymy asyrlardan bäri bellidir ol barada birinji maglumatlar aristoteliň işlerinde duş gelýär b e öň iv asyr gurap galan bitleri gadymy hindi peru indeýleriň gonamçylyklaryndaky jesetlerden hem tapypdyrlar olar grenlandiýa we aleut adalarynda xv asyr tapylan mumiýalaşan jesetlerde hem duş gelýär b e ýyl öň gerodot olar hudaýa gulluk edenlerinde hiç hili bit ýa da başga mör möjek ýapyşmaz ýaly diýip müsür dindarlarynyň kellesiniň hemişe arassa syrylanlygyny belläp geçýär baryp ýylyň dowamynda ýewropa ýurtlarynda pedikulezyň köpçilikleýin ýaýramagy ýüze çykyar abş da her ýylda kelle pedikulezynyň mln ýagdaýy duş gelýändir keseliň köp duş gelýän döwri çagalaryň dynç alyş merkezlerinden gaýdyp gelýän güýz paslynyň başyna gabat gelýändir köplenç pedikulez bilen keselçilik adamlaryň bir ýerde üýşüp ýaşamagy ýa da arassaçylyk düzgünleri berjaý edilmedik ýagdaýynda has hem ýokarlanýandyr meselem uruş ýa da heläkçilik ýagdaýlary bitler hemişe aladaçyl gaharjaň adamlara ýokuşýanlygy barada geň pikir hem bardyr adatça bu ýagdaý nerw dartgynlylygy sebäpli adamyň bedeniniň ysynyň üýtgeýänligi bilen hem düşündirilýär pedikulez bitlilik lat pedikulus bit deriniň we saçlaryň parazitler arkaly ýüze çykýan keselidir bitleriň kelle köýnek we gasyk görnüşleri bardyr kelle we köýnek bitleri adamdan adama eşikler ýorgan düşek daraklar we başga öý goşlary arkaly geçip bilýändir gasyk bitleri köplenç jyns gatnaşygy arkaly geçýär köýnek bitleri geýimleriň tikin ýerlerinde ýaşap şol ýerde ýumurtgalaryny taşlaýandyrlar bitler minutda sm aralygy geçmäge ukyplydyr şoň üçin olar bilen yokuşma çalt bolup geçyär gasyk bitleri daşky jyns agzalarynyň gyl örtüginde ýumurtga haltajygyň üstünde budyň ýokarky böleginde ýerleşýändirler gasyk bitliligine başgaça ftirioz hem diýilýär öni alynmadyk ýagdaýlarda bitler goltuklara arka döşlere sakgal murtlara gaşlara we kirpiklere ýaýrap bilýär kelle bitleri kellede ösýän saçlarda has hem onuň ýeňse depe we çekge böleginde duş gelýändir kelle biti günden kämillige ýetişýändir we şondan soň urkaçy bit ýumurtga taşlamaga ukyplydyr bitleriň ýumurtgasy sirke agymtyl reňkde bolup goňaklara meňzeşdir ýöne goňaklardan tapawutlylykda sirkeler togalak görnüşde bolup gyllaryň düýbüne ýapyşýandyrlar günden ýaş bitler ýumurtgadan çykýandyr we saçlaryň düýbünde boş ak pilejikler galýandyr ortaça bitleriň ömrüniň dowamlylygy güne barabardyr pedikulezyň özüne mahsus alamatlary bardyr bitleriň hemme görnüşleri adam gany bilen iýmitlenýändirler köýnek bitleri örgünli garahassalyk keseliniň ýokuşmagyna getirip bilýändir pedikuleza garşy göreş onuň görnüşine baglylykda alnyp barylýandyr gasyk bitinden saplanmak üçin mümkin bolandan bedeniň hemme ýerlerinden gyllary syryp aýyrmalydyr goltuklardan daşky jyns agzalardan bitleriň dişlän ýerlerini ýokançlyklardan goramak üçin ol ýerlere ak simap melhemini ýa da sary simap melhemini kükürtli melhemi çalmalydyr gaşlardan we kirpiklerden möjekleri dyrnaklaryň kömegi bilen ýeke ýekeden aýyrmalydyr olaryň zeperlenen ýagdaýynda göz melhemine fizostigmin goşup ulanmalydyr köýnek bitlerini aýyrmak üçin ýassyk düşek daşlaryny eşikleri gaýnatmalydyr ýa da buga tutmalydyr pes temperaturada eşikleri ýuwmak degerli netijäni bermeýär ýokary gyzgynlykda ýuwlan egin eşikleri bir hepdeläp gowy ýelejiredilýän ýerde günüň aşagynda asyp goýmalydyr egin eşikleri ilki ýörite serişdeler insektisidler bilen işläp soň suwda ýuwmak we güne sermek hem bolýandyr egin eşikleri we düşek daşlary arassalamagyň iň peýdaly usuly olary paraformalin kameralara salmakdyr şeýlelikde olar ýokary gyzgynlykly we himiki arassalaýşy geçýärler egin eşikler arassalananda sirkeleriň eşikleriň galyň tikin ýerlerine ýa da epinlerine ýapyşyp ýeterlik bolmadyk gyzgynlyk bilen arassalanma durnukly bolup biljekdigini ýatda saklamalydyr köýnek pedikulezynda sirkeleriň diňe eşikleriň sapajyklarynda däl de deriniň gysga gyljagazlaryna hem ýapyşyp galjakdygyny göz öňüne tutmalydyr şonuň üçin hem diňe egin eşikleri arassalamak bilen çäklenmän näsagy hem pedikulesid bitleri we sirkeleri öldirýän dermanlar serişdeleri bilen bejermek hökmandyr kelle bitliligini bejermek üçin köp serişdeler melhem aerozol şampun bellidir pedikulesid dermanlar höküminde medifoks para plyus nittifor niks weda boruň melhemi kukürt simaply melhem giňden ulanylýar agzalyp geçilen dermanlaryň köpüsi sirkeleri öldürmäge ukyply däldir dermanlaryň şeýle häsiýetlisi hem sirkeleriň hemmesini öldürip bilmeýär şonuň üçin olary el bilen ýeke ýekeden aýyrmalydyr pedikulesid dermanlaryň zäherliligi sebäpli olaryň ulanylşynda hemme görkezmeleri berjaý etmelidir dermanlaryň köpüsini göwreli aýallara çaga emdirýän enelere kiçi çagalara ulanmak bolýan däldir bitlerden dynmak üçin halk arasynda ulanylýan köpsanly serişdeler hem bellidir adatça olaryň peýdalylygy pesdir ýöne dogry ulanylanda ol diýen howply däldir dermanhanalardan bitlere garşy serişdeleri almaga utanýanlygyňyz üçin diňe halk serişdelerini ulanmak ýalňyşlykdyr halk arasynda pedikulezda halk serişdeleriniň öz ýetmezçilikleri bardyr ondan başga da olary ulanmak hem oňaýsyzlyklara getirýändir serişdäni çalyp saçlara polietilen halta geýmelidir kelläňe süpürgiç orap köp wagt şeýle saklamalydyr bitleri ýok etmegiň ýene bir oňaýly ýoly ol hem saçlara sintetiki boýaglary goýmakdyr saç boýaglaryň düzüminde bitleri we sirkeleri öldürýän himiki serişdeler bardyr islendik serişde ulanylandan soň saçlar ownuk dişli darak bilen daralyp sirkeler ýeke ýekeden aýrylmalydyr sirkeleri aýyrmak aňsat däldir şonuň üçin ol işe birnäçe gün sarp etmeli bolýar öli bitleri we sirkeleri aňsat aýyrmak üçin uzyn saçlary egne çenli bolar ýaly kesmelidir saçlara ýörite balzam balyk ýagyny ösümlik ýagyny çalyp olaryň aňsat daralmagyny gazanyp bolar zeýtun ýagy bitleri gaçyrýandyr geran gülüniň ýagy bolsa ýarajyklaryň çalt bitmegine kömek edýändir kelle pedikulezy ýokuşan adamyň egin eşiklerini ýorgan düşek daşlaryny gaýnatmak ütüklemek hökmandyr maşgalanyň başga agzalaryny ýa da mekdepde okaýan ýoldaşlaryny çagalar bagdaky toparyň çagalaryny barlagdan geçirmelidir pedikulezyň öňüni almakda hususy we jemgyýetçilik arassaçylyk çärelerine üns bermek möhüm orny eýeleýändir ýatgynyň miomasy aýal jyns agzalarynyň köp duş gelýän howply däl täze döremesidir olar öz düzümi boýunça myşsadan ýa da birleşdiriji dokumadan ybarat bolup bilýärler agdyllyk edýän dokumanyň görnüşine baglylykda howply däl täze döreme fibromioma birleşdiriji dokuma köp bu seýrek ýagdaý ýa da mioma myşsa dokumasy köp gatnaşykda diýip atlandyrylýar onuň düzüminiň yagdaýlarda myşsadan ybaratlygyny göz öňüne tutup soňky ýyllar ony mioma diýip atlandyrmak dogry bilindi ýatgynyň miomasy ýaş aralygynda emele gelýändir operatiw bejergi köplenç ýaş aralygyndaky aýallarda geçirilýär soňky ýyllarda miomanyň ýaşarandygyny belläp geçmelidir geçen asyryň ýyllarynda ýaşa çenli aýallarda mioma sebäpli geçirilýän operasiýalar gaty seýrek duş gelýärdi häzir bu ýaşda geçirilýän operasiýalaryň ýygylygy barabardyr aýbaşydan galma döwrüne ýeten aýallarda onuň ýüze çykyşy e deň bolup durýandyr mioma düwünleri köplenç ýatgynyň bedeninde ýagdaýlarda seýrek ýagdaýda ýatgynyň boýunjygynda döreýär ösüş häsiýeti boýunça mioma düwünleri garyn boşlugyna tarap ýatgynyň içine tarap we ýatgynyň öz myşsa süýümleriniň arasyna ösüp biler köplenç ýatgynyň dürli ýerlerinde köpsanly mioma düwünleri emele gelip biler ýatgynyň miomasynyň emele gelmeginde bedende ýüze çykýan gormonal üýtgeşmeler esasy orny eýeleýändir çişiň döremegine aýal jyns agzalaryň gormonlarynyň estrogen we gestagen emele gelmeginiň bozulmalary aýry aýry estrogen birleşmeleriniň estron we estrodiolyň mukdarynyň ýokarlanmagy itergi berýär käbir barlagçylaryň bellemegine görä ganda diňe estrogen gormonlary köpelmän androgenleriň testosteron hem derejesi ýokarlanýandyr ondan başga da miomanyň myşsa dokumasynyň aýal jyns gormonlaryna we androgenlere ýokary duýgurlylyk häsiýetiniň barlygy anyklanyldy dokumanyň has hem progesterona bolan ýokary duýgurlylygy çişi gestagen serşdeleri bilen bejermegiň ýerlikliligi barada netijäni çykarmaga kömek edýär ýatgynyň miomasynyň kliniki alamatlary onuň ýerleşişine ölçeglerine aýalyň ýaşyna bar bolan bedeniň başga kesellerine baglydyr esasy alamatlaryna agyry we aýbaşy aýlawyna bagly ýa da bagly bolmadyk gan akmalar degişlidir gan akmalaryň gaýraüzülmeleri höküminde ýürek damar ulgamynyň işiniň bozulmagy we gan azlylyk ýüze çykyp biler hemişe duýulýan syzlaýan häsiýetli agyrylar çişiň çalt ösýän ýagdaýynda ýüze çykýar bu agyrylar çişiň dokumalary we nerw süýümleri basmagy netijesinde döreýär aýbaşy döwründe ýüze çykýan agyrylar miomanyň ýatgynyň myşsasynyň gatynda dörän ýagdaýynda köp duş gelýär şu agyrylaryň döremegi bu döwürde ýatgynyň ýygrylmagynyň güýçlenýänligi bilen düşündirilýär mioma düwnünde gan aýlanşygy bozulanda agyrylar güýjeme häsiýete eýe bolýandyr burgy towlaryna meňzeş agyrylar ýatgynyň içine tarap ösýän düwünlerde köp duş gelýär güýjeýän agyrylar garyn boşlugyna tarap ösýän düwünleriň aýajygynyň towlanmagy sebäpli hem ýüze çykyp biler miomalarda iň köp duş gelýän alamat gan akmalardyr gan akma miomaly näsaglaryň duş gelýändir aýbaşy aýlawynyň bozulmagy bilen ýüze çykýan ýatgydan gan akmalar näsaglaryň ýüze çykýandyr käwagt uly mioma düwünleri hem gan akma getirýän däldir tersine uly bolmadyk mioma gan damarlaryny zaýalap we ýatgynyň myşsa gatlagynyň gan aýlanşygyny bozup gan akmalara getirip biler mioma düwünleri polip görnüşde bolup ýatgynyň agzyndan çykyp dogulýan mioma uly gan akmalaryň sebäbi bolup biler miomada güýçli gan akmalar ýatgynyň içki gatlagynyň endometriýa umumy meýdanynyň ulalmagy miomada esse ulalýar we ýatgynyň ýygrylmagynyň bozulmagy bilen düşündirilýär ýatgydan gan akmalar gan azlylygyň ýüze çykmagyna getirýär ol bolsa öz gezeginde ýürek damar ulgamynyň işiniň bozulmagyna agzalarda gan aýlanşygynyň üýtgemegine getirip biler ýüregiň myşsa diwarjygynda hem maddalaryň alyş çalyş ýagdaýy üýtgeýär mioma düwünleriň ýerleşişine we ululygyna baglylykda peşew haltasy we peşew akarlar basyşa sezewar bolup biler peşew akarlaryň basylmagy esasan mioma düwünleriň ýatgydan gapdallygyna ösen ýagdaýynda duş gelýär bu anatomiki bozulmalar böwregiň giňelmegine we peşew çykaryjy ýollaryň ýokançlyklaryna getirip biler peşew çykaryjy ulgamyň başga bozulmalaryna ýygy ýygy buşukma peşew saklap bilmezlik ýagdaýy degişlidir miomaly näsaglarda bagryň işiniň zeperlenmegi hem ýüze çykýar jyns gormonlaryň alyş çalyş ýagdaýynyň bozulmagyna sebäp bolup ol üýtgeşmeleriň öňden gelýänligi hem ähtimaldyr şonuň bilen bilelikde gan azlylyk sebäpli bagyrda uglewod ýag çalşygy hem üýtgeýändir ýatgynyň miomasyndan ejir çekýän aýallarda aýbaşynyň gelmeginiň üýtgeýänligini belläp geçmelidir aýbaşy agyryly bolup olaryň dowamlylygy uzalýandyr aýallarda aýbaşydan galma döwri gijigip ol ýaşa çenli dowam edip bilýär ýatgynyň miomasyny anyklamak çylşyrymly däldir şonuň bilen bilelikde kiçijik düwünleri olaryň ýerleşişini düzümini howply täze döremelere öwrülmek howpyny öz wagtynda anyklamak wajyp çäreleriň biridir semiz aýallarda ýatgynyň yzky diwarynda ýerleşýän miomalary ginekologiki barlag netijesinde anyklamak hemişe başartmaýar ginekologiki barlag çişiň ölçegini ýerleşýän ýerini olaryň ösüş aýratynlygy barada maglumat berýär bir ýylyň dowamynda ýatgynyň ölçegleriniň ulalşyndan miomanyň ösüş tizligi barada netije çykarýarlar ýylyň dowamynda ýatgynyň ösüşi göwreliligiň hepdä laýyk gelýän ululygyndan kiçi bolsa haýal ösüş hepdeden ýokary bolsa çalt ösüş hasaplanýar goşmaça anyklaýyş çärelerine usb gisteroskopiýa laporoskopiýa sitologiki barlaglar degişlidir ultrases barlagy mioma düwünleriň ululygyny ýerleşýän ýerini anyklamaga kömek edýär usb geçirilýän bejerginiň peýdalylygyny mioma düwünleriň ösüş tizligini anyklamakda peýdaly maglumaty berýändir gisteroskopiýa bu usulyň kömegi bilen diňe ýatgynyň içki gatlagynyň ýagdaýy anyklanylman ýatgynyň içine tarap ösýän düwünler barada maglumat alynýar gisteroskopiýa geçirlende ýatgynyň içki gatlagyndan biopsiýa bir bölegini almaga endometrioz bilen miomany aýyl saýyl etmek mümkinçiligi döreýär miomany sarkomadan aýyl saýyl etmek çylşyrymly bolup durýar miomanyň çalt ösmegi güýçli gan akmalar sarkomany güman etmäge esas döredip biler laparoskopiýa anyklaýyş çäreleriň jemleýji tapgyry höküminde geçirilýär ýatgynyň daşyna ösýän miomalary bilen ýumurtgalyklaryň çiş kesellerini aýyl saýyl etmekde köp maglumat berýändir dogry bejergini bellemek üçin bu soraglary çözmek möhüm bolup durýandyr sitologiki usul has giňişleýin barlaglary geçirmek üçin näsaglary seçip almaga kömek edýär ýatgynyň miomasyny bejermek iki usul bilen alnyp barylýandyr hirurgiki operatiw we konserwatiw operatiw däl usullar hirurgiki usul saýlanyp alnanda geçirilýän operasiýanyň göwrümi köp faktorlara baglydyr ýatgynyň içki gatlagynyň we boýunjygyň ýagdaýy aýalyň ýaşy onuň geçiren beden keselleri we başgalar ýatgynyň amputasiýasy ýatgyny boýunjygyndan ýokarda aýyrmak ýa da ekstirpasiýa ýatgyny boýunjygy bilen aýyrmak ýatgynyň ösüntgileri we boýunjygyň ýagdaýyna baglylykda geçirilýändir aşaky ýagdaýlar hirurgiki bejergi üçin görkezme bolup biler miomanyň konserwatiw bejergisiniň esaslary geçen asyryň ýý işlenip düzüldi häzirki wagtda amaly lukmançylykda onuň birnäçe görnüşi peýdalanylýandyr köpýyllyk barlaglar dörän miomanyň ýitip gitmeýänligini tassyklap onuň ölçegleriniň aýbaşydan galma döwründe kiçelýänligini belleýärler şol döwre mahsus üýtgemeleri konserwatiw bejerginiň kömegi bilen döredip miomanyň kiçelmegini gazanyp bolar gormon serişdelerini ulanmak konserwatiw bejerginiň esasy bolup durýandyr gormon serişdeleriň birnäçe görnüşleri ulanylýar ýokarda agzalan serişdeleriň täsiri netijesinde aýdan aýbaşynyň kesilmegi bolup geçýär gormon bejergi dowam edýän wagty üç aýdan gezek usb geçmek hökmandyr aý geçirilýän bejerginiň dowamynda çişiň ulalmagy anyklanylsa bejergini bes etmek dogry hasaplanylýar bejerginiň peýdaly netijeleri beren ýagdaýynda diňe bir çişiň ösmegi saklaman eýsem onuň ululygynyň kiçelmegi çenli hem bolup geçýär gormon serişdelerini ýokary gan basyşly aýallara semizlikden süýji keselinden aýagyň warikoz keselinden ejir çekýän aýallara bermekden saklanmalydyr gormon serişdeleri bilen bilelikde ýürek damar ulgamynyň işini kadalaşdyrýan bejergini we gan azlylygyň bejergisini geçirmelidir mioma düwünleri bejermekde ýokary ýylylyk berýän fizio bejergileri ulanmak bolýan däldir olar çanaklyk agzalaryň gan aýlanşygyny güýçlendirip çişiň ösmegine getirip biler ýatgynyň miomasy anyklanylan hemme aýallar ginekolog lukmany tarapyndan gözeçilige alynmalydyr lukman gormon bejergisi we hirurgiki bejergi üçin görkezmeleri dogry çäklendirmäni başarmalydyr hirurgiki bejergiden soň hem aýallar lukman gözegçiliginde galmagy dowam edýändir prostatit erkeklik jyns mäziniň sowuklamagy bolup ýaş aralygyndaky erkek adamlarda iň köp duş gelýän urologiki keseldir barlaglaryň görkezişi ýaly ýaşdan soň prostatitden erkekleriň i ýaşdan soň i we ýaşdan soň i ejir çekýändir erkeklik jyns mäzi prostata jyns ulgamynyň wajyp agzasy bolup ýörite suwuklyk işläp çykarýandyr bu suwuklyk dürli dispersli böleklerden ybarat bolup öz düzüminde beloklary elektrolitleri ýaglary we gormonlary saklaýandyr ol erkeklik jyns öýjükleriniň spermotozoidleriň hereketliligini amala aşyrmak üçin tohumlylygy suwuklandyrýandyr ondan başga da jyns mäzi testosteronyň kadaly işläp çykmagyna gatnaşýan esasy agzadyr jyns mäziň we tohum haltajygynyň myşsalarynyň ýygrylmagy netijesinde peşew çykaryjy kanala tohumlygyň zyňylmagy amala aşyrylýar bu ýagdaý başgaça eýakulýasiýa diýlip atlandyrylýar erkeklik jyns mäzi peşew çykaryjy kanalyň ýokarky bölegini tutup peşew haltasynyň aşagynda ýerleşýändir onuň ulalmagy bilen peşew bölüp çykarmagyň dürli kynçylyklarynyň başlanmagy hem bu anatomiki ýakynlyk bilen düşündirilýändir mäziň ululygy görnüşi dykyzlygy erkek adamynyň ýaşyna görä üýtgäp durýandyr ol çylşyrymly nerw birleşmelerine baýdyr şol sebäpli ujypsyz kynçylyklar hem agzada ýerli we umumy üýtgemelere getirip biler mäze dürli ýokançlyklaryň düşmegi prostatitleriň döremegine itergi bolýandyr bu ýagdaýa mäziň anatomiki ýerleşişi hem sebäp bolýar ýokançlyk erkeklik jyns mäzine peşew haltadan peşew çykaryjy kanaldan göni içegeden kiçi çanaklygyň gan we limfa damarlaryndan düşüp biler ýöne mäze ýokançlygyň düşmegi keseliň doly ýagdaýda emele gelmegine getirip bilmeýär keseliň doly ýüze çykmagy üçin ýörite şertleriň bolmagy hökmandyr keseliň ýüze çykmagyna esas bolýan faktorlara aşakdakylar degişlidir ýokarda agzalyp geçilen faktorlar çanaklyk agzalarynda gan aýlanşygyň kynlaşmagyna getirýär netije de durgunlylyk ýagdaýy ýüze çykýandyr bu ýagdaýlar bolsa ýokançlyklaryň täsirini güýjedip mäziň sowuklama alamatlaryny emele getirýändir ýiti sowuklama kesellerine mahsus bolşy ýaly ýiti prostatitler duýdansyz başlanýandyr näsagda bedeniň gyzgynynyň gradus c çenli galmagy ysytmanyň başlanmagy gasykda garnyň aşagynda bilde artbujakda ýiti agyrylar agyryly peşew we täret etme ýaly alamatlar ýüze çykýandyr köplenç kesel dowamly görnüşe geçip erkek adamlarda güýçli bildirýän oňaýsyzlyk döredýän däldir ýokarda sanalan alamatlar az derejede bildirip näsagy kän bir biynjalyk etmeýär dowamly prostatitlerde bedeniň gyzgyny seýrek ýagdaýlarda gradus c çenli galýandyr näsagda artbujakda agyrylaryň we ýakymsyz sanjylamalaryň buşukma ýa da täret etme wagtynda oňaýsyzlyklaryň ýüze çykmagy bolup biler buşukmanyň kynlyk bilen başlanmagy peşewiň inçejik çüwdürim görnüşde ýa da damjalap akmagy näsagda uly ynjalyksyzlandyrma döredýändir buşukmada ýa da täret etmeden soň peşew çykaryjy kanaldan bölünip çykmalaryň bolmagy prostatitlere mahsus alamatlardyr käwagtlar prostatit jyns gatnaşygy arkaly geçýän keselleriň trihomoniaz ureaplazmoz gaýraüzülmeleri görnişinde hem ýüze çykyp biler bu ýagdaýda buşukmadan soň agyrylar we sanjylamalar has artýandyr oňa artbujakda gasykda ýüze çykýan agyrylar peşew çykaryjy kanaldan bölünip çykmalaryň bolmagy ýaly alamatlar hem goşulyp biler wagtyň geçmegi bilen erkek adamlarda ereksiýanyň ujydyň gönelmek ukyby bozulmagy ýüze çykýandyr bu kynçylygyň ýüze çykmagy erkeklik jyns mäzinde ereksiýany amala aşyrýan nerw süýümleriniň zeperlenmegi bilen düşündirilýär bu kynçylyk bolsa erkek adamynyň psihiki ýagdaýyna we onuň maşgalasyndaky är aýal gatnaşyklaryna yaramaz täsir edýändir ýiti prostatitli näsag öz wagtynda urolog androlog lukmanyna ýüz tutmasa erkeklik mäziniň iriňlemegi abssesi ýüze çykyp biler bu ýagdaýda bedeniň gyzgyny gradus c çenli galyp artbujakda buşukmany we täret etmäni kynlaşdyrýan güýçli agyrylar döreýär biraz wagtdan mäziň çişmegi we peşew çykmanyň saklanmagy ýüze çykyp biler ýatda saklaň buşukmanyň kynçylyklary we agyrylar erkeklik mäzniň adenomasynda howply däl täze döreme hem duş gelýär gynansak da köplenç erkeklik jyns mäziniň rak keseli hem anyklanylýar keseli ir möhletde anyklamak maksady bilen ýaşdan soň hemme erkek adamlarda ganyň jyns mäzine mahsus antigenlerine barlagy geçirmek maslahat berilýär dowamly prostatitler gaýtalama we gowşama döwürleriň gezekleşmegi bilen geçýändir gaýtalama döwründe bejergi üçin lukmana ýüz tutulmasa mäzdäki ýokançlyk peşew çykaryjy ulgamynyň başga agzalaryna ýaýrap sistit peşew haltanyň sowuklamagy we piýelonefrit böwrekleriň sowuklamagy kesellerine getirip biler ýöne köplenç tohum haltajygynyň ýumurtgalyklaryň we onuň goşundylarynyň sowuklamagy ýaly gaýraüzülmeler ýüze çykyp biler bu ýagdaýlar bejergisi çylşyrymly we gymmat bolan erkek önelgesizliginiň döremegine getirip biler prostatitli näsaglaryň den gowragy önelgesizlikden ejir çekýändir prostatitleri anyklamak urolog lukman üçin çylşyrymly mesele bolup durmaýar gürrüňdeşlikden we umumy barlagdan soň göni içegäniň üsti bilen erkeklik mäzi barlanyp onuň işläp çykarýan suwuklygy barlaga alynýandyr bu barlagyň oňaýsyzlygyna we agyrylylygyna garamazdan ol hökmany geçirmeli çäre bolup durýandyr bejergi başlamazdan öň peşewi we mäziň çykarýan suwuklygyny ýokançlyklara we dürli antibiotiklere duýgurlylyga barlamalydyr bu barlaglar dermanlary dogry saýlamaga kömek edýär anyklama çäresi höküminde göni içegäniň üsti bilen geçirilýän ultrases barlagy hem ulanylýar prostatitleriň bejergisi birnäçe ugurlar boýunça urolog androlog lukmanyň gözegçiliginde alnyp barylýandyr käwagtlar näsagyň doly bejerilmegini gazanyp bolmasa hem keseliň alamatlaryny aradan aýryp onuň gaýtalanmagynyň öňün alyp bolýandyr köp babatda ol näsagyň ýaşayys endiklerine onuň bejeriş çärelerini ýerine ýetirşine baglydyr bejergi üçin bakteriýalara garşy serişdeler mäziň owkalanmagy fizioemleri ýaly çäreler ulanylýar bejergi çäreleriniň utgaşmasynyň degerli netijä getirip biljekdigini ýatdan çykarmaly däldir bakteriýalara garşy serişdeleri diňe degişli anyklaýyş çärelerden soň lukman belleýändir olara ýokançlyklar öwrenişmez ýaly serişdeleri mukdary we ulanyş dowamlylygy boýunça dogry saýlamalydyr bejergi başlandan soň ony kesmek bolýan däldir antibiotikleri ulanmagyň birinji üç gününde peýdaly netije bolmasa dermany çalyşma barada pikir etmelidir prostatitiň bejergisinde mäziň owkalanmagy köp erkek adamlar üçin iň oňaýsyz agyryly mertebesini peseldiji çäre ýaly bolup görünýär oňa garamazdan köp ýyllaryň dowamynda owkalama ýerini çalşyp bolmajak bejergi höküminde ulanylýar owkalama netijesinde sowuklama sebäpli mäzde ýygnanýan hapa suwuklyk basylyp çykarylýar ondan başga da agzanyň gan aýlanşygy gowulaşyp durgunlylyk ýagdaýy aýrylýandyr bu bolsa antibiotikleriň täsirini has hem güýçlendirýändir sowuklamanyň yiti döwründe diňe erkeklik mäziniň owkalanmagynyň peýdaly netijäni berýänligini belläp geçmelidir başga agzalaryň keselleriniň ýiti döwründe owkalama sowuklamanyň ýaýramagyna getirip biler prostatitlerde fizioemleri dürli görnüşlerde ulanylýar fiziki faktorlar kiçi çanaklyk agzalaryň gan aýlanşygynyň güýçlenmegine ýardam berýändir fiziobejergi üçin elektromagnit we ultrases tolkunlary lazeriň täsiri ýa da göni içegede temperaturanyň ýokarlanmagy ýaly faktorlar ulanylýar fiziobejergi geçirmäge mümkinçilik bolmadyk ýagdaýynda dürli dermanlary göni içegeden goýbermek mikroklizma bilen çäklenip hem bolýandyr bejergi çärelerinden başga da her bir näsag öz durmuşyna peýdaly endikleri girizip kesele getirýän sebäpleri aradan aýyrmaga çalyşmalydyr sportuň görnüşleri bilen meşgullanmak gezelenç etmek dynç almagy we işlemegi gezekleşdirmek ýokary hilli we ýeterlik iýmitlenme bu ýakymsyz keseli sizden daşlaşdyrmaga kömek eder öz saglygy barada aladalanýan erkek adamlara ýene bir gezek ýatladasymyz gelýär iň esasy nygtamaly zat hem ýaşdan soň öz utanjaňlygyňyzy ýa da biperwaýlygyňyzy ýeňip geçip urolog androlog lukmanynda kadaly barlagdan geçmäge çalşyň erkeklik jyns mäzini erkegiň ikinji ýüregi diýip ýöne ýerden atlandyrmandyrlar ony goramaga wagt tapyň gurçuk görnüşli ösüntginiň appendiks yagdaýlaryny beýan edýän maglumatlar xvi asyrda leonardo da winçiniň hem da andreasa wezaliniň ylmy işlerinde hem duş gelýär birnäçe wagtdan soň ýewropa lukmanlary hem jesetleri kesip açan halatlarynda gurçuk görnüşli ösüntginiň sowuklama ýagdaýlaryna duş gelýändiklerini beýan edipdirler köriçege appendisit kör içegäniň sowuklamagynyň netijesi saýylyp ol ýagdaýa kän bir üns hem berilmändir kör içegäniň sowuklamagyna typhlitis diýilýär xix asyrda iňlis hirurglary braýt we addison ýiti köriçegäniň alamatlaryny has takyk beýan edip ony aýratyn kesel hökmünde häsiýetlendiripdirler bu bolsa ýiti köriçegeli näsaglaryň bejergisinde operatiw usuly birinji orna çykarmaga itergi beripdir birinji appendektomiýany gurçuk görnüşli ösüntgini aýyrmak operasiýasyny keramatly georgiý hassahanasyny esaslandyryjy londonly hirurg k amýand nji ýylda geçirdi ol ýaşly oglanjyga operasiýa edip onuň sagalmagyny gazandy njy ýylda r fitz köriçege diýen düşünjäni girizip onuň bejergisinde hirurgiki usulyň möhümdigini belläp geçdi appendektomiýany birinji gezek germaniýada nji ýylda geçirdiler keseliň alamatlaryny njy ýylda a mak burneý keseliň bir alamaty onuň adyny göterýär beýan edýär gurçuk görnüşli ösüntgä ýetmek üçin hirurglar tarapyndan ulanylýan gyýak kesim hem onuň adyny göterýändir ýöne birinji gezek ol kesimden makartur peýdalandy russiýada appendektomiýa operasiýasy birinji gezek nji ýylda petropawlowsk keselhanasynda lukman k p dombrowskiý tarapyndan geçirildi bu operasiýa has giňişleýin nji ýylda rus hirurglarynyň gurultaýyndan soň geçirilip başlandy köriçege appendisit kör içegäniň gurçuk görnüşli ösüntgisiniň sowuklamagy bolup garyn boşlugynyň agzalarynyň ýiti keselleriniň içinde iň giňden ýaýran keseldir ortaça her ýyl her adamyň biri ýiti köriçege bilen keselleýändir bu kesel dürli ýaşly adamlarda duş gelip biler ylaýta da ol ýaş aralygynda ýygy duş gelýändir çagalarda duş gelme ýygylygy den köp däldir erkek adamlarda hem aýallarda hem deň derejede duş gelýändir ýiti köriçegäniň ýarylmadyk ýagdaýynda ölümçilik ýarylan ýagdaýynda e ýetýändir keselhana keseliň birinji gününde gelen näsaglaryň arasynda ölümçilik ýagdaýy giç ýüz tutanlar bilen deňeşdirlende esse azdyr görkezilen maglumatlar keseli başlangyç döwründe anyklap tiz hirurgiki kömegi bermegiň möhümdigini nygtaýar köriçegäniň ýüze çykmagy birnäçe sebäplere görä bolup biler ýogyn içegede bakteriýalaryň we kömelekleriň e golaý görnüşi toplanandyr onda duş gelýän mikroblar toplumy paýlanýan bolsa adam bedeniniň her gramyna mln mikrob bedenjikleri düşerdi köriçegäniň şu tapgyrynda ösüntginiň içinde goýy agymtyl gülgüne öwüsýän porsy ysly iriň emele gelýär emele gelen başyň daşky gatlaga ýaýramagyndan soň ösüntginiň içinde basyş ýokarlanyp dargama bölekleri itip çykarylýandyr netijede gurçuk görnüşli ösüntginiň deşilmegi perforasiýa bolup geçýär bu ýagdaýa halk arasynda köriçege içine ýarylypdyr hem diýýärler garyn boşlugynda bolup geçýän bu heläkçilik uly mukdarda ýokançlyk saklaýan iriňiň arassa garyn boşlugyna dökülmeginiň sebäbi bolýar ýokançlyklaryň garnyň ýylmanak bardasyna täsir edip peritonitiň döremegine getirip biler köriçegäniň ýüze çykyşynda iň esasy alamat dürli derejede ýüze çykýan agyrydyr agyry ilkibaşda sepirjikde göbegiň töwereginde ýüze çykýar köplenç ol garynda ýaýran ýagdaýa eýe bolup birnäçe sagatdan soň garnyň sag aşak gapdalyna geçip bilýändir has seýrek ýagdaýlarda agyrylar diňe garnyň sag aşak gapdalynda ýüze çykyp bilýändir agyrylar ilki birsydyrgyn bolup keseliň güýjemegi bilen güýçlenip hem biler ýöreme üsgürme näsag düşekde ýatyşyny üýtgedende hem agyrylar güýçlenip biler ýöne gurçuk görnüşli ösüntginiň nerw öýjükleriniň dargamagy netijesinde agyrynyň azalmagynyň mümkinligini hem belläp geçmelidir näsagda işdäsizligiň ýüze çykmagy ýürek bulanma gaýtarma hem bolýar ýürek bulanmanyň gaýtarmanyň agyrylardan öň ýüze çykmagy ýiti köriçege üçin mahsus däldir bedeniň gyzgyny c çenli galyp bilýändir köriçegäniň ösüntginiň ýerleşýän ýerine baglylykda adaty bolmadyk alamatlar bilen geçmegi hem mümkindir şunuň ýaly ýagdaýlar kiçi çagalarda gartaşan adamlarda we göwrelilerde ýüze çykyp biler köriçegäniň çanaklykda ýerleşen ýagdaýynda buşukma suwuk görnüşli täretlenme ýüze çykyp biler ösüntginiň köriçegäniň yzynda ýerleşen wagtynda umumy alamatlar agdyklyk edýär gyzdyrma gaýtarma kelle agyry ýerli alamatlar onçakly bilinmeýär göwrelilerde köriçegäniň öz geçiş aýratynlyklary bardyr bedendäki gormonal üýtgeşmeler garnyň myşsalarynyň ulalan ýatgy arkaly süýndirilmegi keseliň geçiş alamatlaryny üýtgedýändir ýatgyyň içki agzalary öz adaty ýagdaýyndan süýşürmegi netijesinde appendiks we köriçege öz ýerleşişini üýtgedip sag tarap gapyrgalaryň aşagyna ýa da garnyň sag gapdal tarapyna süýşüp bilýändir gurçuk görnüşli ösüntginiň öz adaty ýerinden üýtgemegi göwrelilikde appendisitiň öz wagtynda anyklanylmagyna bökdençlik döredip biler bu bolsa keseliň gaýraüzülme görnüşe geçip göwreliligiň düşme howpunyň döremegine ýa da çaganyň ölümine getirip biler ir döwürde çalt geçirilen appendektomiýa enäniň hem de çaganyň ömrüni halas edýär öz wagtynda anyklanylmadyk köriçege birnäçe howply gaýraüzülmelere getirip biler ýiti köriçegäni başga kesellerden aýyl saýyl etmek lukman üçin möhümdir ony sag taraplaýyn böwrek sanjylamasyndan aýallarda ýatgydan daşary göwrelilik we ýatgynyň goşundylarynyň sowuklamasy ýiti holesistit ýiti pankreatit içege geçirmezligi ýaly kesellerden çäklendirmeli bolýar köriçegede seprijikde döreýän agyry bilen gaýtarmanyň döreýänligi sebäpli näsagda azyk bilen zäherlenmeler aşgazanyň sowuklamasy ýaly keselleri hem güman edip bolýar şonuň ýaly ýagdaýda näsagyň aşgazanyny içegesini ýuwup iç sürýän dermanlary berip biz peýdasyz kähalatlarda garşy görkezilen çäreleri hem geçirýäris anyklaýyş kynçylyklaryna garamazdan lukman tarapdan näsag ünsli barlananda keseliň birinji sagatlarynda garnyň aşaky sag gapdalynda agyry we garnyň myşsalarynyň dargynlylygy ýüze çykarylyp bilner ýiti köriçegäni diňe operatiw usul bilen ýagny appendektomiýa geçirip bejerip bolýandyr köriçegä güman edilen näsaglar haýal etmän rahat ýagdaýda ýatyrylyp hirurgiýa bölümine getirilmelidir içegäniň işini çaltlandyrýan içege ýuwmak klizma ýa da iç sürýän dermanlary bermek gadagandyr näsaga iýmit içmäge suw bermeden saklanmalydyr öz wagtynda geçirilen appendektomiýadan soň näsaga işe ukyplylyk ýagdaýy hepdeden gaýdyp gelýändir gipotireoz miksedema köp duş gelýän kliniki alamatlar toplumy bolup galkan şekilli mäziň gşm gormonlarynyň täsiriniň ýetmezçiligi sebäpli ýüze çykýandyr gşm iň işläp çykarýan gormonlaryna tiroksin t we triýodtironin t degişlidir t we t gormonlarynyň beden öýjüklerindäki biohimiki alyş çalyş ýagdaýlaryna gatnaşyp bedeniň ösüşine we kämilleşmegine täsirini ýetirýänligi üçin olaryň ýetmezçiligi beden ulgamlarynyň köpsanly bozulmalaryna getirip biler gipotireozyň öte geçen görnüşleri zähmete bolan ukyplylygy peseldip köp ýagdaýlarda näsagy maýyplyga getirýändir keseli irki möhletlerde anyklamak bilen ony doly bejerip hem de agyr görnüşleriniň öňüni alyp boljakdygyny bellemek wajypdyr häzirki wagtda gipotireozyň köpelmegi ekologiýanyň ýaramazlaşmagy iýmit önümleriniň hem de suwuň hapalanmagy ýod ýetmezçiligiň ýaýramagy bilen bagly bolup biler ondan başga da uzaga çekýän psihiki dartgynlylyk bedeniň uýgunlaşma häsiýetini ýaramazlaşdyryp hem de dowamly ýadawlylyk ýagdaýyny döredip gşm iň işiniň peselmegine getirip bilýändir genetiki ýetmezçilik hem gipotireozyň nesil yzarlama häsiýetine eýe bolmagyna sebäp bolup biler iýmitde witaminleriň we mikroelementleriň ýetmezçiligi deňiz önümlerini az mukdarda kabul etdilmegi iýmit siňdiriş ulgamynyň keselleriniň ýaýramagy ýaly faktorlar bedeniň alyş çalyş ýagdaýlaryna ýaramaz täsir edip gşm iň gormonlarynyň ýetmezçiligine getirýändir gipotireozyň başlangyç ikilenç we periferiki nerw merkezinden daşky görnüşleri bolýandyr başlangyç gipotireozyň ýüze çykmagyna dogabitdi bozulmalar dowamly ýokançlyklar gşm ne edilen operasiýalar şöhle bilen bejergiden soň gşm iň işiniň peselmegi getirip biler ikilenç gipotireozda bolsa gşm iň işine gözegçilik edýän nerw merkeziniň gipotalamo gipofizar ýokançly keselleri täze döremeleri we şikeslenmeleri sebäp bolup bilýändir bedende tireoid gormonlarynyň alyş çalyş ýagdaýynyň bozulmagy ýa da agzalaryň we dokumalaryň olara bolan duýgurlylygynyň peselmegi gipotireozyň periferiki nerw merkezinden daşky görnüşine getirip biler gipotireozyň alamatlary aýdyň görnüşde ýüze çykman dürli keselleri ýada salyp biler bu bolsa anyklaýyş çärelerinde ýalňyşlyklaryň ýüze çykmagyna getirip bilýändir oňa garamazdan gipotireozly näsaglara mahsus kliniki alamatlaryň ýüze çykmagy bu keseli güman etmäge esas döredip biler gipotireozyň giňden ýaýran we ir ýüze çykýan alamatlarynyň biri hem çişginligiň döremegidir ilkibaşda ýüz irden çişip agşama çenli çiş aýrylýandyr wagtyň geçmegi bilen bejergi geçirilmedik ýagdaýynda çişginlik tutuş bedene ýaýrap gipotireozyň agyr görnüşine miksedema getirip bilýändir dokumalarda suwuklygy saklaýan mukopolisaharidleriň köplügi sebäpli çişler gaty bolýar gipotireoz üçin mahsus ýene bir alamat deriniň guramagydyr degerli bejergisiz onuň hem ýüze çykma derejesi üýtgäp bilýändir deride sarymtyl öwüşginleriň emele gelmegi ýüze çykyp ol ilki eliň aýalarynda soň bolsa ýüzde döreýändir gipotireozly näsaglar üçin saçyň we gaşyň düşmegi mahsusdyr esasan hem aýal maşgalany howsala salýan bu ýagdaý köplenç başlanýan keseliň birinji alamaty hem bolup biler näsaglarda ýürek urmalaryň seýrekleşmegi bradikardiya gan basyşynyň peselmegi bolup biler gipotireozly näsaglar ýadyň peselmegini belleýärler ilkibaşda adam otaga näme üçin girenini ýatdan çykarsa soňundan bir wagt bolup geçen wakalary ýada salyp bilmeýär meselem geçen hepdede bolup geçen wakalary ýadyň peselmegi dürli ýaşdaky adamlarda bolup bilýändir näsaglarda ýüzüň mimiki üýtgemeleri ýeterlik bolmaýar olar haýallyk bilen gepleýärler bedende ýylylyk çalşygynyň pesligi sebäpli gipotireozly näsaglar hemişe üşeýärler içiň gatamagy ýüze çykyp bejergi geçirilmedik ýagdaýynda ol has hem beterleşýär merkezi nerw ulgamynyň işinde durgunlylyk ýagdaýynyň döremegi gaharjaňlygyň dürli ruhy üýtgemeleriň ýüze çykmagyna getirip biler ondan başga da nerw ulgamynyň bozulmalary el aýaklarda agyryny sanjylamalary damar çekmeleri döredip biler tireoid gormonlaryň ýetmezçiligi ýürek damar ulgamynyň ýürek urmalaryň seýrekleşmegi çişginligiň döremegi iýmit siňdiriş agzalaryň aşgazanyň sowuklamagy içiň gatamagy direg hereketleniş ulgamynda bogun agyrylary bozulmalaryň ýüze çykmagynyň sebäbi bolup bilerler gipotireozdan ejir çekýän aýallarda jynsy ösüşiň yza galmagy aýbaşy aýlawynyň bozulmagy çaga düwünçeginiň düşmegi öli çaga dogurmak ýagdaýlary döräp biler näsaglaryň ýüzi çişip ýellenen görnüşde bolýar dem alyş ýygylygy seýrek bolup ses gasynlarynyň çişmegi netijesinde sesi ýogynlaşýandyr diliň we dodaklaryň çişip galyňlaşmagy bolsa sesi has hem üýtgedip bilýändir ýuwdunmagyň kynlaşmagy disfagiýa näsaglary has köp biynjalyk edýän alamatlaryň biridir onuň döremegine zobuň bolmagy boýnuň ýumşak dokumalarynyň çişmegi we gyzylödegiň gysylmagy sebäp bolýandyr täze doglan çagalaryň ömrüniň birinji aýlarynda dogabitdi gipotireozy aşakdaky kliniki alamatlar boýunça seljerip bolýandyr gipotireoz ýagdaýyny anyklamak üçin ganda umumy t erkin t we ttg yň gipofiziň işläp çykarýan tireotrop gormony mukdaryny kesgitlemek ýeterlikdir bejeriş çäreleri gipotireozyň görnüşine sebäplerine onuň agyrlyk derejesine näsagyň ýaşyna bar bolan gaýraüzülmelerine we ugurdaş kesellerine baglylykda bellenilýändir gipotireozly näsaglaryň iýmiti ýokumly bolmalydyr ýöne ondaky ýaglary we holesterin saklaýan önümleri çäklendirmelidir goşmaça a c we b toparyň witaminlerini kabul etmelidir gipotireozyň hemme görnüşlerinde hem esasy bejergi tireoid gormonlaryny ýörite saýlanan mukdarda kabul etmekdir şonuň bilen birlikde hem gormonlaryň peselmegine getirýän sebäpleri bilip gşm iň kesellerini bejermelidir gipotalamo gipofizar ulgamynyň bozulmalaryny aradan aýyrmalydyr biziň derman senagatymyz tarapyndan t we t gormonlary derman serişdeleri görnüşinde öndürilýändir t gormonynyň biologiki täsirliligi ýokary bolsa da köplenç bejergi t gormon bilen geçirilýändir bu ýagdaý t gormonynyň gandaky mukdarynyň üýtgäp durup köpsanly ýaramaz täsirlere getirýänligi bilen düşündirilýändir t tiroksin gormony günde bir gezek kabul edilip bedende t gormona öwrülýändir oňa garamazdan t gormonyň t gormona öwrülmeginiň bozulmagy bilen häsiýetlendirilýän periferiýa gipotireozynda t gormony bilen hem bejergi geçirilýändir gipotireozly näsaglar gormon bejergini üznüksiz ömrüniň dowamynda kabul etmelidir özünde tireoid gormonlary saklaýan serişdeler höküminde lewotiroksin l tiroksin tiroid liotiroksin tireotom forte tireokomb giňden ulanylýandyr gormonyň mukdary näsagyň ýagdaýyna görä saýlanyp alnyp ol kesgitlenýän döwründe laborator barlaglary her aýdan bir gezek geçirmelidir gormon serişdeleriniň mukdaryny aşa köp bermekden gaça durmalydyr bejerginiň peýdalylygyny kliniki alamatlaryň üýtgemegi näsagyň ýagdaýynyň we ýadynyň gowulaşmagy içegeleriň işiniň düzelmegi ýürek urmalaryň kadalaşmagy we laborator barlaglaryň netijesinde kesgitläp bolar gyş aýlary bilen deňeşdirlende tomus aýlary gormon serişdeleriň mukdaryny azaltmalydygyny ýatda saklamalydyr sebäbi gyş aýlary bedeniň umumy kuwwatlylyk üpjünçiligini amala aşyrýan tireoid gormonlaryna talap ýokary bolýandyr ikilenç gipotireozda oňa getiren esasy keseli bejermek bilen bilelikde başlangyç gipotireozda bolşy ýaly tireoid gormonlar bilen hem bejergi geçirmelidir bedende ýetmeýän tireoid gormonlarynyň öwezini dolma bilen birlikde gşm iň gormonlarynyň ýetmezçiligi netijesinde ýüze çykan ulgamlaryň işiniň bozulmalaryny hem bejermelidir onuň üçin ýürege täsir edýän dermanlar kaliý serişdeleri bilen bilelikde az mukdarda buşukdyryjy dermanlar bagryň işini kadalaşdyryjy dermanlar ulanylýar gan azlylyk ýüze çykanda demriň serişdeleri bellenilýär bedende tireoid gormonlarynyň mukdary kadalaşandan soň hem aýallarda aýbaşy bozulmasy dowam etse aýal jyns gormonlaryny sikliki düzgünde kabul etmek maslahat berilýändir näsagda ýüze çykýan psihiki bozulmalar ruhy ýagdaýy kadalaşdyrýan serişdeleriň ulanmagy bilen bejerilýändir radikulit daşky nerw ulgamynyň oňurga ýiliginden gaýdýan nerw süýmleriniň çogdamjyklaryny şikeslendirýän keseldir radikulitiň iň ýygy duş gelýän sebäpleriniň biri oňurga keseli osteohondrozdyr osteohondrozda oňurgara kitirdewük diskleri çeýelegini ýitirip nerw çogdamjyklaryny gysýar diskleri üýtgän oňurga birikmelerinde duz ýygnanýar munuň netijesinde döreýän çykytlar agram salnanda nerw çogdamjyklary gysyp agyryny döredýärler birden çalt hereket edilende oňurgada ýiti agyrylar döredýär şikeslenen nerw çogdamjyklaryň we olardan emele gelen nerwleriň töweregindäki agyry duýgurlygyň bozulmagy käte hereketiň bozulmagy radikulite mahsus alamatlardyr kesel adatça ýiti geçýär wagtal wagtal ýitileşip dowamly görnüşe geçýär nerw süýmleriniň şikeslenen ýerine baglylykda radikulitiň dürli görnüşleri bolýar bil türre radikulitikeseliň iň giň ýaýran görnüşidir radikulitiň bu görnüşinde agyry bil türre töwereginde ýanbaşda bolup buda injige dabana ýaýraýar hereket edilende agyry güýjeýär şonuň üçin de radikulitden ejir çekýän adam çalt hereketlerden gaça durýar ol ýatanda agyry peseler ýaly aýagyny epýär guýruk nerwini emele getirýän türre bölümindäki çogdamjyklaryň şikeslenmegine işias diýilýär işiasda agyry otyrýer nerwiniň ugry boýunça ýaýraýar guýruga buduň we injigiň yzky daşky bölümine ökjä boýun egin radikulitinde agyry ýeňsede eginde pilçede toplanýar kelle öwrülende el gymyldalanda üsgülewükde agyry güýjeýär agyr ýagdaýlarda eliň derisi ýanýan ýaly bolýar sanjaýar guruşýar duýgurlyk peselýär döş radikulitiseýrek duş gelýär radikulitiň bu görnüşinde gapyrgalaryň arasynda agyry ýüze çykýar we hereket edilende ol has hem güýjeýär radikultiň bejergisini lukman geçirmeli ol esasan da keseliň sebäplerini aradan aýyrmaga çalyşmalydyr agyrysyzlandyryjy serişdelerden başga da fizioemleri bejeriş maşklary oňurganyň süýndirilmegi ýaly usullardan peýdalanylýar ýyladyş emleriniň we agyrsyzlandyrylyjy dermanlaryň özbaşdak ulanylmagyna ýol bermeli däldir sebäbi bildäki agyry diňe radikulitde däl de eýsem ýylylykdan beterleşýän kesellerde hem ýüze çykyp bilýär tebipçilikde hem bu barada ýatdan çykarman göz öňünde tutmalydyr radikuliti bejermek örän çylşyrymly bolýar adam muňa uýgunlaşmaly bolýar radikulit ýitileşende düşekde ýatmak maslahat berilýär radikulitiň bejerilişi diklofenak ketorolak ketoprofen ýaly serişdeleriň ulanylmagy radikulitiň bejerilişiniň esasy usulydyr ýöne bu serişdeleriň uly kemçiliginiň bardygyny bellemek örän zerurdyr olar aşgazanyň nemli bardasyna zyýan ýetirýär şol sebäpli hem aşgazany baş keselli adamlar bu dermanlary ulanmakdan gaça durmalydyrlar häzirki döwürde ýaramaz täsiri has az bolan derman serişdeler bar nimesulid we mowalis olar aşgazany şikeslendirmeýärler uzak wagtyň dowamynda ulanylmasa adatça hiç hili zyýan ýetirmeýärler lukmanyň maslahat beren dermanyny günde gezek nahardan soň içmeli şeýle edilse serişdäniň täsiri artýar we hiç hili kynçylyklar döremeýär agyrysyzlandyryjy serişdeler bili ýagyrnysy agyrýan adamlar agyryny aýyrýan dermanlary aşa köp ulanýarlar bu düýbünden nädogrudyr birinjiden analgetikler keseliň sebäplerini aradan aýyrmaýar da diňe agyryny aýyrýar bilen göreşýär ikinjiden derman serişdeleriniň köp mukdarda ulanylmagy saglyk bilen bagly kynçylyklary döredip biler mysal üçin köplenç ulanylýan analginiň bir özüni içmek maslahat berilmeýär bu serişdäniň ulanylmagy örän çylşyrymly saglyk kynçylyklaryna uçradyp biler hatda jana hem howp salyp biler hut şol sebäpli analginiň deregine parasetamolyň ýa da düzümi pentalginli ýa da beýleki serişdeli garyşyk analgetikleriň ulanylmagy maslahat berilýär derman serişdeleriň haýsyny saýlasaňyz da ony çenden aşa köp ulanmaly däl agyry nähili güýçli bolsa da günüň dowamynda gerdejikden artyk mukdarda kabul etmeli däl analgetikleriň keseliň sebäplerine hiç hili täsir etmeýändikleri üçin keseliň dowamlylygyny azaldyp bilmeýär munuň üçin ýörite serişdeler ulanylmaly agyrylary köşeşdirmek we aradan aýyrmak üçin derman ösümliklerden peýdalanmak maslahat berilýär köplenç radikuliti bejermek üçin melhemler ulanylýar olary hem dogry ulanmagy başarmalydyr näsagyň agyrýan ýerini melhem bilen owkalajak bolsaňyz elleriňiz ýyly bolmaly bir eliňiziň aýasyna melhemi alyp agyrýan ýeri emaý bilen minudyň dowamynda ýokarlygyna sypalap başlaň ýiti agyryda minut sypaň eliňiz gury bolmasyn oňa melhem guýup duruň soňra ol ýeri ýyly saklamak üçin dolap sowuklatmajak bolmaly bildäki arkadaky uzaga çeken agyry böwrek kesellerinde hem ýüze çykyp bilýär şol sebäpli haýal etmän lukmana ýüz tutuň fiziki maşklar oýlanyşykly ýerine ýetirilende oňurganyň biomehanikasyny we hereketleriň kadalaşmagyny dikeltmäge kömek edip biler melhemler agyryny köşeşdirse de radikulitiň sebäpleri bogunda bolany üçin radikuliti bejermeýär damarlar süýndirilse ýa da datrgynly bolsa agyry ýagyrnyňyzyň aşaky böleginde toplanýar şeýle ýagdaýlarda melhemler örän oňat peýdasyny ýetirýär adam özüni ýaramaz duýsa ýyly suwly wannada ýatasy gelýär elbetde suw oňaýly täsir edýär bedenimiz rahatlanýar damarlarymyz ýylylykdan giňeýär gan aýlanyş kadalaşýar şeýle bolsa da radikulitde gyzgyn ýa da ýyly suwly wannalary kabul etmek maslahat berilmeýär biliňizdäki agyry ilkinji gezek ýüze çykan bolsa ýyly zatlardan gaça duruň we lukmana ýüz tutuň özbaşdak bejergi geçirmäň radikulitiň halk tebipçiliginde bejerilişi asyrlar boýy adamlar derman ösümlikleri giňden ulanyp gelýärler dert bolsa dermany hem bardyr diýilýär radikulitde ýüze çykýan agyryny köşeşdirjek emleriň birnäçesini hödürleýäris gara turpy arassalap gyrgyçdan geçirmeli nah ýa da zygyr matanyň ýüzüne turpy ýukajyk edip ýazyň we üstüne ýene de bir bölek mata goýuň daňyny agyrýan ýere ýapyp ýagy hem de öl geçirmeýän kagyza dolaň da ýyly ýaglyk bilen daňyň daňyny näçe uzak wagt saklasaňyz şonça da gowy bolar siz biliňiziň ýuwaş ýuwaşdan gyzýandygyny duýarsyňyz bu em gezekden soň agyryny aýryp bilýär radikulitden ejir çekýän adamlaryň iýmitiniň köp bölegi ter ir iýmişlerden we bakja önümlerinden bolmaly hyýar pomidor kelem turp banan alma we ş m käşiri ysmanagy bugda taýýarlamak maslahat berilýär radikulitde günde diş sarymsak iýmek peýdaly limonyň şiresine biraz duz atyp günde gezek suw bilen içilse hem örän peýdalydyr ýagly gowrulan iýmitden kofeden ajy çaýdan gaça durmaly şu maslahatlara eýerseňiz sizden sagdyn adam bolmaz bu berhiz semremeklige ýol bermez siziň oňurgaňyza duz ýygnanmaz agram düşmez we ol sizi biynjalyk etmez otit gulak bu gulak sowuklamasydyr onuň birnäçe görnüşleri bolýar agyrynyň toplanýan ýerine laýyklykda daşky ortaky we içki otiti bellemek bolýar şeýle hem otitiň ýiti we dowamly görnüşleri bardyr daşky otitde gulak perdesiniň we gulagyň girelgesiniň arasynda ýerleşýän eşidiş geçelgesi çişýär ortaky otitde gulak perdesiniň aňyrsynda sesleri içki gulaga ýetirýän üç sany süňkden emele gelen boşlukda ýerleşýän ortaky gulak çişýär içki otitde içki gulak çişýär otitiň sebäpleri otit ýokançly kesel däldir ol şemaldan ýa da sowukdan döremeýär gulak perdesi ol ýere howanyň we bakteriýalaryň geçmegine ýol bermeýär ýokarky dem alyş ýollarynyň we ortaky gulagyň nemli bardasynyň goranmak ukybynyň bozulmagy ol ýerdäki mikroblaryň işjeňliginiň artmagy otitiň döremegine eltýär adam bedeniniň kesele bolan durnuklylygynyň peselmegi hem otitiň döremegine sebäp bolup bilýär bu ýagdaý sowuklamada ýiti respirator keselinde we beýleki ýokanç kesellerde ýüze çykýar ortaky gulagyň şikeslenmegi netijesinde de otitiň döremegi mümkindir burnuň we burun bokurdagyň şikesleri ýa da keselleri hem otitiň döremegine itergi berýärler burun germewiniň gyşarmagy gipertrofik rinit bokurdak mäzleriniň çişme keseli adenoidler we beýlekiler güýçli üsgülewük asgyrma hem bakteriýalaryň ortaky gulaga düşmegini tizleşdirýär otitiň alamatlary otitiň alamatlary onuň görnüşine bagly bolýar gulakdaky sorkuldaýan sanjaýan agyrylar otitiň aýdyň alamatlarydyr otitde ýüze çykýan agyry kelläniň beýleki ýerlerine hatda dişlere hem ýaýrap bilýär ol agyrylar adam ýuwdunanda üsgürende we asgyranda beterleşýär otit bilen kesellän adamyň ukusy bozulýar işdäsi kesilýär başy aýlanýar we ol ysgynsyz bolýar bedeniň gyzgyny köplenç ýetýär käte kadaly hem bolup bilýär gulaklaryň şaňlamagy we dykylmagy hem otitiň häsiýetli aýratynlygydyr otit bilen kesellän adamyň eşidişi hem peselýär gulakdan gutuň ganyň ýa da iriňiň bölünip çykmagy gulak perdesiniň deşilmesiniň alamatydyr gulak agyranda ol hökman otitdir diýmek nädogrudyr ilki göräýmäge alamatlar otitiň alamatlaryna meňzeş bolsa da käte gulagyň agyrmagy başga keseller bilen bagly bolýar mysal üçin daşky eşidiş geçelgesinde çyban çykanda diş agyryda gulakýany limfodüwünleri çişende beýni we ýüz nerwleriniň sowuklamasynda hem gulagagyry biynjalyk edýär käte adamlar otite kän bir üns bermeýärler olar gulagagyry öz özünden aýrylyp gider diýip nädogry pikir edýärler otiti sowuklamanyň ýüzleý alamatyna deňeýärler otit bilen keselläniňizde lukmana wagtynda ýüz tutmaly düýpli bejergi almaly şeýle edilmese kesele biperwaý garalsa näsag eşidiş ukybyny ýitirýär we ker bolýar ker bolmadyk ýagdaýynda hem kelle beýnisine agyr zyýan ýetýär gulagagyry köplenç kiçi çagalarda duş gelýär ene süýdüni emýän çagalaryň kesele bolan durnuklylygy berk bolýar şeýle çagalar üçin otit howply bolmaýar emma çagalarda otit keseli döremez ýaly sowuklama kesellerini wagtynda bejermelidir ýönekeň sowuklama otite öwrülip biler çagalaryň gulagy agyranda ol biynjalyk bolýar onuň ukusy bozulýar çaga gulagyny elleýär has kiçi heniz gepläp bilmeýän çagalaryň gulagy agyranda onuň sebäbini bilmek kyn bolýar şeýle çagalarda otitiň başlandygyny onuň gaty aglamagyndan we ýassyga gulagyny oýkamagyndan aňyp bolar şeýle hem çaganyň gulajygyna çalarak basyp görmeli çaga birden aglap başlasa eliňizi aýyryň çagany hökman lukmana görkeziň barlaglardan geçirip degişli bejergini alyň otitiň bejerilişi otit doly göwrümde we tapgyrlaýyn bejerilýär bejergi geçirmezden ozal otitiň agyrlygyny kesgitlemeli adatja bejergi geçirilende näsag düşekde ýatmaly sebäbi rahatlyk bedeniň kesele bolan durnuklylygyny dikeltmegiň deňi taýy bolmadyk usulydyr bejergi derman serişdeleri konserwatiw we hirurgiki ýol bilen alnyp barylýar konserwatiw bejergide gulakdan akýan iriň arassaçylyk düzgünlerini berjaý etmek arkaly aýrylýar iýmit ýeňil ýokumly we witaminlere baý bolmalydyr burun bilen dem almak dikeldilmeli munuň üçin burnuň içine damar giňeldiji damjalar ulanylmaly haftizin galazolin sanorin farmazolin bedeniň allergiki täsirlere duýujylygyny peseltmek üçin antigistamin derman serişdelerini ulanýarlar agyrylar güýjände agyrysyzlandyryjy gerdejikler içilýär otit ýerli bejerilende daşky eşidiş geçelgesi etil spirti ýa da bor turşulygy bilen yzygider ýuwlup durmalydyr pagta bilen guradylmalydyr arassalamak üçin sintomisin emulsiýasyny hem ulanmak maslahat berilýär gulakdan akýan bölünip çykmalar köpelse olary wodorodyň öteturşusynyň damjasy bilen pagta siňdirip aýyrmaly daşky eşidiş geçelgesine arassalanan wazelin ýa da beýleki ýaglar çalynmaly ýag deriniň şikeslenmegine ýol bermeýär gulakýany töwerege gyzdyryjy ýapgyny diňe lukmanyň görkezmesi bar bolsa ulanmaly şeýle ýapgyny suw bilen garylan spirtden ýa da gyzdyrylan iri duzy galyň mata dolap ýapmak bolar otiti bejermekde ultra tolkunlar uwç ultra melewşe şöhleleri kwars ulanylýar gulagy lazer bilen bejermek hem netijeli bolýar elbetde fizioemlerine lukman görkezme bermeli we onuň geçirilişine gözegçilik etmeli öý şertlerinde gök çyra hem giňden ulanylýar halk tebipçiliginde otitiň bejerilişi itburny ajy demläp oňa gyrgyçdan geçirilen käşiriň şiresini we çig gaýmagy sliwki garyň gulak iriňlände bu garyndyny gulagyň içine damdyrmaly iriňli otitde gaýnadylan sogany ýumşadyp oňa mesge ýagyny garyň we taýýarlan garyndyňyzy pagtanyň kömegi bilen gulagyňyzyň içine çalyň otitde gulagyňyzy çopantelpegiň demlemesi bilen arassalamaly lawr ýapragynyň sanysyny bir bulgur suwda gaýnadyp sagat saklaň soňra süzüp damjadan agyrýan gulagyňyza damdyryň çaý çemçesini bolsa içiň bu emi gezek gaýtalaň kesel ötüşen bolsa hirurgiki bejergi geçirilýär otit ýüze çykanda antibiotikleri içmek gerekmi ýok hemişe däl ortaky otitde antibiotikleriň hiç hili haýyr etmeýändigi barada maglumatlar hem bar antibiotikleri diňe lukmanyň görkezmesi bolan ýagdaýlarynda kabul ediň otit bejerilende eşidiş ulgamy şikeslendirýän antibiotikleri ulanmak hem bolmaýar gentamisin streptomisin amikasin otitiň öňüni almak bedeni taplanma arkaly berkidip otitiň öňüni almaga kömek edip bolar mundan başga da ýokary dem alyş ýollaryndaky çişmeleri aradan aýyrmaly ýokarky dem alyş ýollaryna burun burun bokurdak bokurdak degişlidir gulak bu agzalar bilen berk baglanyşyklydyr ýokançlyklar ýüze çykanda gulak çukurjygynyň ýagdaýyna üns beriň goýy nemiň eşidiş turbasynda galmagyna ýol bermeli däldir antiseptik damjalaryny ulanmak hem bolýar şeýle edilse suwa düşülende gulaklaryňyz arassa we gury bolup galar gulak keselleri bejerilende seresap bolmaly çagalar ulalanda otitiň döremek howpy aradan aýrylýar bu dowamly otite degişli däldir ulularda bu kesel beýle ýeňil geçmeýär käte gaýraüzülmeler hem ýüze çykyp bilýär merezýel keseli sifilis dowamly weneriki kesel bolup deriniň nemli örtükleriň içki agzalaryň süňkleriň we nerw ulgamynyň şikeslenmegi bilen häsiýetlendirilýär ýokuşma wagtyndan başlap umumy ýokançly kesele öwrülýär we bejergi alynmadyk halatlarynda gaýtalama we gowşama döwürleriniň gezekleşmegi bilen geçýär grek rowaýatyna görä bu keseliň ady sifilius atly gadymy grekçede doňuzlaryň dosty doňuz çopanynyň adyndan gelip çykypdyr rowaýatda aýdylyşy ýaly sifilius bu kesele doňuzlar bilen özara dostlukly aragatnaşygy sebäpli duçar bolupdyr merezýel keseliniň gelip çykyşy we dünýä ýaýraýşy barada esasan üç sany çaklama bardyr amerikan yewropa we afrikan ýollary bilen ýaýraýyş çaklamasy amerikan ýaýraýyş çaklamasy boýunça ýewropa bu keseli kolumbyň deňizçileri täze dünýäden amerikadan getiripdirler olara bolsa öz gezeginde bu kesel ýerli ilatdan aborigenlerden ýokuşypdyr njy ýylda epidemiýa keseliň uly göwrümde giňden ýaýramagy fransiýanyň italiýanyň germaniýanyň şwesiýanyň çäklerine ýaýrap mln dan gowrak adamynyň ölümine sebäp bolupdyr ýewropadan gelip çykma çaklamasy boýunça bu kesel bu ýerde gadymy wagtlardan bäri belli bolup gippokratyň galeniň dioskoridiň işlerinde hem beýan edilýär bu keseliň alamatlaryna meňzeş şikeslenmeler barada bibliýada hem aýdylyp geçilipdir iňlis porty bolan kingston apon halladan demirgazyk gündogarda ýerleşýän ybadathanasynyň takwa adamlarynyň hem süňkleriniň galyndylarynda merezýel keseline meňzeş şikeslenmeleriň bardygyny radiouglerod barlagy görkezdi gadymy şäher bolan pompeýiň ýaşaýjylarynyň galyndylarynyň käbirinde hem dogabitdi merezýel keseline meňzeş alamatlaryň tapylandygyny bu çaklamanyň tarapdarlary belleýärler başga bir öňe sürülýän çaklama boýunça merezýel keseliniň watany afrika hasaplanýar bu çaklama birinji gezek nji ýylda alymlar t cogburg we nji ýylda e hudson tarapyndan beýan edilipdi çaklamanyň tarapdarlarynyň düşündirşine görä merezýel keseliniň we başga tropiki keselleriň frambeziýa pinta bejel kesel döredijileriniň gelip çykyşy birdir merezyel keseli afrikadan uruşlar täjirçilik aragatnaşyklary gullaryň başga ýurtlara äkidilmegi musulmanlaryň we hristianlaryň keramatly ýerlere zyýarat etmegi netijesinde ýaýrapdyr merezýel keselini öçügsi treponema döredýändir ol aýlawly spiral görnüşde bolup bölünme netijesinde köpelýändir treponemalar c gyzgynlykda we guradylanda ölýändirler şeýle hem ol myşýagyň simabyň wismutyň birleşmeleriniň täsir etmegi netijesinde hereketjeňligini ýitirip ölýändir ýaşaýyş üçin amatsys şertler ýüze çykanda ol wagtlaýyn goragly ýagdaýy emele getirip sista görnüşe geçip bilýändir merezýel esasan jynsy gatnaşyklaryň dürli görnüşleri arkaly ýokuşyp bilýändir öý hojalyk şertlerinde keseliň geçmegi gaty seýrek bolup merezýel başy bolan näsagyň ulanan gap gaçlary diş çotkasy sakgal syrýan päkisi süpürgiç ýorgan düşek daşlyklary arkaly ýokuşyp biler näsagyň peşewiniň we deriniň üsti bilen ýokuşan ýagdaýlary ýüze çykarylmady näsagyň döli arkaly hem kesel geçip bilýändir keselli aýaldan çaga merezýel göwrelilik wagty çaga ýoldaşynyň üsti bilen dogrum wagty ene süýdüniň üsti bilen ýokuşyp biler merezýel ýokançlygy özünde saklaýan ganyň adama guýulmagy netijesinde hem adama kesel geçirip biler lukmançylyk işgärlerine näsaglary barlan halatlary bejeriş çäreleri operatiw bejergini geçirenlerinde jesetleri has hem dogabitdi merezýel keselli çagalaryň jesetleri kesilende ýokyşyp biler bejergi almadyk näsaglarda merezýel keseliniň geçişinde dört döwri tapawutlandyrýarlar inkubasion döwri keseliň ýokuşyp birinji alamaty bolan gaty şankr emele gelýänçä geçýän wagt aralygy birinji ikinji üçünji döwürleri inkubasion döwri ortaça gün dowam edýändir bu döwür güne çenli gysgalyp ýa da aýa çenli uzalyp hem bilýändir bu döwrüň gysgalmagy ýokyşma birden iki ýol bilen bolup geçende uzalmagy bolsa ýokuşma wagtynda başga sebäplere görä antibiotik serişdeleri ulanylanda bolup biler gaty şankryň dörän wagtyndan bäri keseliň birinji döwri başlanyp deride we nemli örtüklerde özboluşly örgünleriň peýda bolmagy bilen tamamlanýandyr birinji döwür hepde dowam edýändir keseliň birinji alamaty bolan gaty şankr çuň agyrsyz ganjarmaýan göni gyraly we tekiz düýpli tegelek merezýel başy höküminde häsiýetlendirilýär baş öçügsi treponemanyň ýokuşan ýerinde döräp gaty bolýar şonuň üçin gaty şankr diýip atlandyrylýar we töweregindäki nemli dokumalar bilen sepleşmeýär ölçegi boýunça ulalmaýar we köpelmeýär bu döwür başlanandan günden soň gaty şankryň ýerleşýän ýerine ýakyn limfa düwünleriniň ulalmagy we limfatik damarlaryň zeperlenmegi bolup geçýändir limfa düwünleri ulalan gaty ýöne agyrsyz we töweregindäki nemli örtükler bilen bitişmedik sowuk ýagdaýda bolýar köp sowuklama kesellerinde limfa düwünleriniň temperaturasy ýokarydyr birinji döwür adaty däl alamatlar bilen hem ýüze çykyp biler keseliň ikinji döwrüniň alamatlary öçügsi treponemanyň gan arkaly ýaýramagy netijesinde ýüze çykyp deride we nemli örtükde dürli görnüşde örgünleriň emele gelmegi we süňkleriň nerw ulgamynyň şikeslenmegi bilen häsiýetlendirilýär bu döwür gaty şankryň emele gelen wagtyndan bu döwürde derä we nemli örtüklere örgünleriň dürli görnüşleri örüp biler gögümtil gyzyl reňkli düwmejikler dürli ululykda bolup olar nemli örtükde baş görnüşde elde we dabanda gataňsy düwmejikler görnüşde artbujakda ýaýran siňňiller görnüşde bolup bilerler ondan başga da başa ýa da iriňli gabrçaklara öwrülýän dürli ululykdaky gabarçaklar hem döräp biler näsaglarda kelle derisiniň alawlama ýagdaýy ýüze çykmazdan kellede tutuş ýa da bölekleýin kelligiň döremegi hem duş gelip biler merezýel keseliniň ikinji döwri üçin boýunda tegmil görnüşde deriniň agarmagy leýkoderma häsiýetlidir bu döwürde seýrek ýagdaýlarda bolsa da bogunlaryň üýtgemegi bilen ýüze çykýan şikeslenmeler bagryň böwregiň beýniniň bardalarynyň merezýel bilen baglanşykly zeperlenmeleri hem ýüze çykyp biler gaýtalama we gowşama döwürleriň gezekleşmegi bilen geçip bejerilmedik ýagdaýlarda merezýeliň ikinji döwri ýyla çenli dowam edip biler keseliň üçünji döwri onuň nji ýylynda başlanyp bejergi alynmadyk ýagdaýynda näsagyň ömrüniň soňuna çenli dowam edýändir üçünji döwür agyr geçip näsagyň daşky keşbini betnyşan edip ony maýyplyga köplenç hem ölüme alyp barýandyr häzirki wagtda anyklama we bejerme çäreleri doly we özwagtynda geçirilýänligi sebäpli merezýeliň üçünji döwrüniň alamatlary duş gelmeýär bu döwür üçin deride we nemli örtüklerde merezýel tümmejikleriniň we düwünleriň gummalar emele gelmegi häsiýetlidir köpsanly tümmejikler gögümtil gyzyl reňkde bolup deriniň içinde ýerleşip ýarym togalak gaty emele gelmedir we ululygy boýunça ülje şäniklerini ýadyňa salýandyr bu tümmejikler hiç haçan birleşmeýärler çalt ýumşap dargaýarlar we yzlary bitenden soň reňkli tyglary galdyrýarlar merezýel düwni gummasy bolsa agyrsyz bolup deri asty gatlakda ýerleşýändir gögümtil gyzyl reňkde bolup hozuň ululygyna çenli ösýändir gaty ýarym togalak görnüşde bolup merkezi böleginden darganda az mukdarda şepbeşik suwuklyk bölünip çykyp dargama özeni emele gelýändir dargamadan soň emele gelen baş agyrsyz bolup dogry araçäkli bolýar bitenden soň merkezinde çekilen ýyldyz görnüşli gyrasy bolsa tekiz tyg yzyny emele getirýändir düwünler gummalar esasan injikde we bilekde ýerleşýändir olar köplenç burnuň bokurdagyň diliň nemli örtüginde döräp aşakdaky dokumalara hem ýaýrap bilýärler ýaýrama netijesinde näsagyň sesi üýtgeýär ýuwdunmada dem almada kynçylyklar döreýär burun germewiniň süňkli böleginiň dargamagy netijesinde onuň görnüşi üýtgäp eýer görnüşi ýadyňa salýar deriniň we nemli örtükleriň şikeslenmesinden başga da dürli agzalaryň beýniniň beterleýän yzmaz ýagdaýy oňurga ýiliginiň uly gan damarlarynyň bogunlaryň we myşsalaryň köpsanly üýtgemeleri ýüze çykýar merezýel keselini kliniki alamatlar boýunça hem anyklamak bolýar ýöne güman etmäni takyklamak üçin serologiki reaksiýalaryň toplumy geçirilýär agglýutinasiýa presipitasiýa immu nofluoressensiýa reaksiýalary merezýel keseliniň bejergisini wenerolog lukmanlary adamynyň ýaşyna keseliň görnüşine geçiş ýagdaýya gapdallaýyn bar bolan başga keselleri göz öňüne tutup belleýändir bejergi saglygy goraýyş ministrliginiň gollanmalaryna esaslanyp berilýändir antibiotiklerden penisilliniň bisillin we bisillin eritromisin giňden ulanylýar köplenç olar wismutyň dermanlary bilen biýohinol bismowerol utgaşykda ulanylýar ondan başga da umumy gurplandyryjy we bedeniň kesellere durnuklylygyny ýokarlandyryjy serişdeleri hem belleýärler dermanlaryň mukdary bejerginiň dowamlylygy keseliň döwrüne geçişine baglylykda bellenilýär näsag bejergini başlanda wenerologiki keselhana ýerleşdirilýändir bejergi tamamlanandan soň näsag uzak wagt ýyldan ýyla çenli gözegçilikde bolup doly barlagdan soň hasapdan çykarylýandyr merezýel keseliniň öňüni almakda jemgyýetçilik we hususy çäreler toplumy geçirilýändir jemgyýetçilik çärelerine aşakdakylar degişlidir hususy öňüni alyş çäreleri aşakdakylardan ybarat bolup biler adaglama ömürboýy bile ýaşajak her hili kynçylyklary bilelikde ýeňip geçjek täze dünýä injek çagalara eýe boljak oglan bilen gyzyň nikahdan öň biri birini görüp tanyşmagy häsiýetlerini öwrenmegi täze guruljak maşgalanyň berkligi üçin öpän möhümdir onuň üçin gudaçylyga barlandan soň gyz oglanyň biri birini synlamagy dini taýdan dürsdür pygamberimiz sizden haýsyňyz hem bolsaňyz biriňiz bir gyzy ýa da aýaly nikahlap aljak bolsa ony gowy synlasyn ebu dawud diýipdir hatda durmuş gurmakçy bolýan zenan maşgalanyňam äre barmakçy adamynyň aslyny soramagy ýakyndan tanaýanlar bilen maslahatlaşmagy tanaýanlaryň bolsa ol barada bilýänlerini doly aýtmagy hiç hili ilden çykma däldir bu mesele bilen baglanyşykly şu hadysy mysal getirip bileris pygamberimiziň ýanyna kaýsyň gyzy fatyma gelip ebu jehm b huzeýfe bilen muawiýe b ebu sufýanyň söz aýdyjy gelendigini we haýsyna barsa gowy boljagy barada maslahat soraýar pygamberimiz ebu jehm aýallary uragandyr muawiýe bolsa garypdyr sen gowusy usamä durmuşa çyk tirmizi diýipdir öýlenjekleriň biri birini görmegi gürleşmegi ikiçäk ýagdaýda bolup geçmeli däldir gyzyň ýanynda hökman mähremlerinden biri bolmalydyr çünki yslamda nikahdan öň ýigit bilen gyzyň hylwat ýerde ikiçäk duşuşmagy dürs däldir iki tarap hem razyçylyk bildirenden soň gyz oglan adaglanýar mundan soň başga biriniň sawçylyga baryp ara düşmegi dürs däldir ýöne iki tarap razylaşmadyk ýagdaýynda täze barjaklar öňkülerden rugsat soramalydyr pygamberimiziň bir hadysynda şeýle buýrulýar sizden hiç biri din doganynyň gudaçylyga barýan ýerine guda bolmak niýeti bilen barmasyn müslim adaglanmak öýlenmegi mejbur edýän däldir ol islendik wagt bozulyp bilner adaglanmak taraplara bile ýaşamak hukugyny hem bermeýär adaglananlaryň ýaramaz niýeti bolmasa da nikah gyýylýança olar biri biri üçin ýatdyr nämähremdir onuň üçin adaglananlaryň ikiçäk tirkeşip ýörmegi bolmaýar adaglanmagyň bozulmagy köplenç gyz tarapynyň abraýyna zeper ýetirýär onuň üçin adaglanmak wagty uzaga çekmeli däldir eger adaglanmak erkek tarapyndan bozulsa berlen sowgatlar yzyna alynmaýar eger gyz tarapyndan bozulsa sowgatlar yzyna berilmelidir gyzyň ýigitde üns bermeli esasy aýratynlygy onuň dini we ahlak arassalygydyr pygamberimiz bir hadysynda bu barada şeýle aýdypdyr eger biriniň dinini berjaý edişinden we ahlak arassalygyndan hoşal bolsaňyz ol hem gyzyňyza öýlenmek islese ony yzyna gaýtarmaň eger şeýle etmeseňiz ýer ýüzünde pitne we bozuklyk dörär diýipdir sahabalardan biriniň erkegiň aýal maşgalada üns bermeli esasy aýratynlygy onuň dini we ahlagy arassa namysyny gorap bilýän bolmalydyr pygamberimiz bu barada şeýle aýdypdyr aýal maşgala dört zady sebäpli nikahlanýar bular mal baýlygy nesebi asly owadanlygy we dindarlygydyr sen dindar bolanyny saýla parahat ýaşarsyň bereketiň artar din we ahlak arassalygy iň esasy aýratynlykdyr maşgala durmuşy diňe şu dünýä degişli durmuş däldir ol perzentler bilen dowam edýän we ahyretde hem dowam etjek durmuşdyr pygamberimiz aýaly maly we owadanlygy üçin nikahlap alan baýlykdanam owadanlykdanam mahrum ediler el heýsemi zewaid diýipdir onuň üçin dünýä we ahyret bagtynyň çeşmesi bolan ýagşy maşgala şu dünýädäki jennet köşgüdir bu meselede ýalňyşlyk goýberen iki dünýesini de berbat eder daşoguz welaýatynda gadymy horezm döwletiniň paýtagty bolan gadymy ürgenç şäheriniň galandylarynyň ýanynda gurlan şäher köneürgenç kö neürgenç daşoguz welaýatynda etrap we onuň merkezi şäheri şäheriň günorta eteginde zaratuştra dininiň kitaby bolan awestada gura görnüşinde ýatlanýan merkezi aziýanyň iň gadymy şäherleriniň biri b e öň v iv asyrlarda düýbi tutulan gürgenç şäheriniň harabalary ýerleşýär bu şähere ata babalarymyz ürgenç diýipdirler hytaý senenamalarynda onuň ady ýuýe gän görnüşinde duş gelýär i asyr nji ýylda bu sebite araplar aralaşandan soňra gürgenjiň ady jürjan döwletiň ady hem jürjaniýa görnüşinde arapçalaşdyrylýar nji ýylda gürgenjiň emiri mamun ibn muhammet bu döwletiň özbaşdaklygyny gazanyp köneürgenç türkmenleriniň soltanlarynyň nesilşalygyny ýola goýýar bu nesilşalygyň xi asyrdaky wekili mamun ibn mamunyň döwründe köneürgenç döwleti öz ösüşiniň iň ýokary derejesine çykýar ürgenç şäherinde onuň adyny göterýän ylymlar akademiýasy işläp bu ýerde biruny abu aly ibn sina ýaly görnükli alymlar zähmet çekýärler nji ýýlda bu ülke seljukly türkmen döwletiniň ygtyýaryna geçýär gürgenç şäheri nji ýylda çingiz hanyň ordalary nji ýylda hem teýmir tarapyndan düýpli ýumrulýar soňky döwürlerde bu şäheriň täzeden dikeldilmegine böwet bolan wakalar ýüze çykýar birinjiden xv asyrdan soňra şäheriň eteginden akýan amyderýanyň akymynyň ugry üýtgedilýär şäher hem suwsuz galýar köneürgenç döwletiniň şol wagtky hany abylgazy njy ýylda paýtagty bu şäherden derýanyň ýakasynda köne paýtagtdan kilometr uzaklykda gurlan täze şähere göçürýär şu wakadan soň täze paýtagta ýaňy täze ürgenç köne paýtagta hem köneürgenç diýen at dakylýar ikinjiden ýewropa bilen hytaýyň hem de hindistanyň arasynda deňiz ýoly bilen ýygjam gatnaşygyň ýola goýulmagy şeýle de amerikanyň açylmagy gadymy beýik ýüpek ýolynyň we onuň ugrunda ýerleşen şäherleriň şol sanda köneürgenjiň ähmiýetini pese gaçyrýar türkmenistan öz garaşsyzlygyna eýe bolandan soňra köneürgenç şäheri we tutuş ülke hakyky uly ösüşleri başdan geçirýär türkmenistanyň ilkinji we ömürlik prezidenti beýik saparmyrat türkmenbaşy nji ýylda ýörite karar bilen gadymy köneürgenji döwlet taryhy medeni goraghanasy diýip yglan etdi nji ýylda öň şäherçe hasap edilen köneürgenç şäher derejesine geçirildi häzir bu şäher iň köp gelim gidimli mekana öwrüldi merkezi aziýada iň beýik minara bolan boýy metre ýetýän minara törebeg hanymyň tekeş soltanyň il arslanyň atlary bilen baglanyşykly ymaratlar köneürgenji bezeýän ajaýyp taryhy ýadygärliklerdir mukaddes ruhnamada türkmen döwletleriniň ençemesi gurlan we halkymyzyň at owazasyny dünýä ýaýradýan köneürgenç şäheriniň we döwletiniň atlary öwran öwran ýatlanýar köneürgenç türkmen döwleti oguz hanyň begdili atly agtygynyň neberelerinden gaỳdỳar mälik şa annuşy köneürgenjiň hökümdary edip belleỳär onuň mirasdüşeri atsyz horezmşa derejesini alypdyr atsyz bu nesilşalykda ilkinji hökümdar bolỳar ol garaşyzlyk almak üçin nji ỳylda gozgalaň edỳär muňa soltan sanjaryň gahary gelip oňa temmi berỳär we köneürgençden kowỳar emma atsyz orän erjel hereket edip birnäçe wagtdan soň yzyna dolanỳar şondan soň köneürgenç şalygy garaşsyz hökümdarlyk bolyar beỳik serdarymyzyň aỳdyşy ỳaly atsyz öz hökümdarlygyny seỳhun derỳasynyň syrderỳa boỳunda ỳerleşen jende çenli giňeldỳär ruhnama köneürgenç türkmeniň döwleti dünỳä taryhyna medeniỳetine uly goşant goşupdyr köneürgenç türkmeniň döwletiniň dolandyryşy beỳik seljuk türkmen döwletine mahsus dolandyryşdyr sebäbi köneürgenç türkmen döwleti beỳik seljuk döwletiniň gönüden göni dowamy hasaplanylỳar köneürgenç döwletiniň hökümdarlyk alamatlary baỳdak we çadyr bolupdyr soltan edil seljuklaryň soltanlary ỳaly garalybaslary geỳipdir 	bu döwletiň taryhy barada ylmy barlaglar geçiren türk professory aỳdyň taneri hökümdarlaryň häkimiỳet alamatlarynyň simwollarynyň maddy we ruhy toparlara bölunỳändigini belleỳär hökümdarlaryň göteryän unwanlary harby derejesi we onuň adyna okalỳan hutba alamatlara teňňe tagt täç baỳdak tug kemer guşak köşk çadyr nobat hökümdar lybasy maddy alamatlara degişli bolupdyr unwanlar köneürgenç türkmenleriniň hökümdarlary ilkibada horezmşa mälik eỳe hökümdar şahanşa şalar şasy ỳaly unwanlary göteripdirler taryhy maglumatlarda atsyzyň gazy yslam dini ugrunda göreşiji unwanyny onuň ogly arslanyň mälik unwanyny göterendigi aỳdylỳar tekeşe çenli bolan hökümdarlaryň soltan unwanyny almandygyny bellemek gerek alaỳeddin muhammet şa garahytaỳlary ỳeňensoň oňa isgender säni ikinji iskender lakamy berlipdir emma ol beỳik seljuk soltany sanjaryň ỳyllyk soltanlygyny hatyralap özüne sanjar lakamyny alypdyr onuň ulug alp batyr diỳen türkmen unwanynyň bolandygy hem mälim muhammet şanyň tugrasyna zillikllah i fi l arz allanyň ỳerdäki kölgesi diỳen sözler ỳazylypdyr döwletiniň çäkleriniň giňelmegi bilen soltanlar özlerini şahan şa soltan soltan ul a zam beỳik soltan unwanlary bilen atlandyryp başlapdyrlar şazadalara esasan alaỳeddin lakamy berilipdir jelaletdin hindistanda mahaly bagdat halyfy oňa hakan beỳik han unwanyny beripdir jelaletdin azerbeỳjana gelende halyf oňa şahanşa unwanyny beripdir 	köneürgenç türkmenleriniň döwletiniň dolandyryş tejribesi şeỳleräk bolupdyr döwlet işlerinde dolandyryjy neberä degişli bolan agzalarynyň ähmiỳeti uly bolupdyr köşkde hökümdarlaryň aỳaly çagalary şazadalar nebere agzalaryny düzüpdirler eger soltany kiçi dogany doganynyň ogullary daỳysy hem ỳaşap ỳören bolsa olar hem nebere agzalary hasaplanypdyr 	hökümdarlaryň töwereginde wezipeli adamlar hajyplar hawaslar hem bolupdyr 	hajyplar köşkde düzgün nyzamy ỳöreden aỳratynda hökümdar bilen döwletiň beỳleki esasy adamlarynyň arasyndaky gatnaşyklary dogry ỳola goỳan adamlardyr bu adamlar soltanyň kabulhanasynda perdeçi gapyçy gapydan wezipesini ỳerine ỳetiripdirler olar soltanyň huzuryna kimi goỳbermeli kimi goỳbermeli däldigini kesgitläpdirler hajyplara ilçiniň wezipelerini haỳsydyr bir etraby şäheristany dolandyrmak hem ynanypdyrlar alaỳeddin muhammetşa daỳysy emir mäligi hyrada häkim belläpdir ol bu wezipäni muhammet şa aradan çykỳança ỳerine ỳetiripdir 	hawaslar köneürgenç türkmenleriniň köşgünde diwany hass da hökümdarlara degişli emläklere we mülklere seredỳän gulluk edỳän saỳlantgy gullukçylar olara hadiman i hass hem diỳlipdir we olar mälik ul hass unwanyny göteripdirler 	köneürgenç türkmenleriniň köşgünde merkezi häkimiỳete wezir baştutanlyk edipdir ol hökümdarlaryň wekili hökmünde döwlet işlerini edara edipdir eger wezir nyzam al mülk mülkleriň nyzamçysy unwanyny göterỳän bolsa soltan bile naharlanmaga hukugy bolupdyr olar ỳanynda wezirlik möhürini göteripdirler 	merkezi häkimiỳetde wezirden soňra diwan reỳsi diwanyň başlygy uly wezipe bolupdyr 	bulardan başga da köneürgenç türkmenleriniň köşgünde hajyp çawuş jansyzlaryň baştutany çomakdar soltanyň eline suw akdyrỳan sylahdar ỳaragçy jamedar baỳrançy döwletdar galamçy çaşnigir aşhana emiri ỳaly wezipeli adamlar bolupdyr 	sarpaly serdarymyz beỳik saparmyrat türkmenbaşy mukaddes ruhnamada şeỳle ỳazỳar türkmen soltanlyklarynda şalyklarynda şalaryň ejesi ỳa aỳaly uly hormata mynasyp bolupdyr olara tarhan taryhy çeşmelerde terken turkan hatyn diỳip ỳüzlenipdirler soltanyň ejesi aỳaly tutuş soltanlygyň ejesi hökmünde sylanypdyr emma näçe hormata mynasyp edilse de türkmen soltanlary ejesini ỳa aỳalyny döwlet işine aňsat aňsat gatyşdyrmandyrlar arslan alaýewblog türkmen ulgam gündeligi ýa da weblog türkmen san görkeziji ulgam internetiň soňky trendlerinden internet ulanyjylaryň gündelik edýän işleri we synlary barada beýlekiler bilen paýlaşylýan ulgam tehniki bilgi gerek bolman öz islän zatlaryny öz islän şekillerinde ýazan kişileriň emele getirýän gündelige meňzeýän web sahypalarydyr iňlis dilindäki web we log sözleriniň birleşmesinden dörän weblog düşünjesiniň wagtyň geçmegi bilen ýaýran adydyr arslan alaýew blog näme blog adatça döwrebapdan könä tarap hatarlanan ýazgy we teswirleriň neşir edilýän ulgam düýpli neşirini gönükdirýär esasan her ugradylan ýazgynyň soňunda ýazaryň adyny we ugradylan wagtyny belleýär neşir edijiniň saýlaýşyna görä okaýjylar ýazgylara teswir galdyryp bilýärler teswirleriň bloglarda örän uly täsiri bardyr bu saýada ýazar we okaýjylaryň arasynda aragatnaşyk üpjün edilýär mundan başga da yzy görme trackback guraly bilen kesgitli bir ýazgy hakynda ýazylan beýleki ýazgylaryň kesgitlenmesi hem mümkindir ilkinji bloglar el bilen ýazylyp döwrebaplaşdyrylýarka şu zamanda bu iş üçin aýratyn ýazylan programma üpjünçiligi ulanylýar bu programma üpjünçiliklerinden käbirleri blog gullugy üpjün ediji sahypanyň aşaky ýer atlary diýlip döredilýän käbirleri bolsa ulanyjynyň öz serwerine gurlup işledilmesi gerek bolan programma üpjünçilikleridir arslan alaýew arslan alaýew bloguň geçmişi bloglaryň mazmuny adaty internet mazmunyndan tapawutlulyk görkezýändigi üçin diňe bloglar üçin gurulan aýratyn san görkeziji gurallary we gözleg ulgamlaryny öz içine alýar technorati iň üstünlikli blog tehnologiýalaryndan biridir aýratyn da google blog search adynda gözleg ulgamy işledýär nji ýylda verisign tarapyndan satyn alynan weblogs com dünýäniň iň uly blog ping gullugy bolup bütin internet san görkeziji gurallaryna mümkinçilik berýär internet bilen baglanşykly düýpli ylmy taýdan barlag edarasy jupiter researchüň nji ýylda geçiren bir barlagyna görä blog sahypa eýeleriniň ýarysynyň ýyllyk girdejisi dollaryň üstünde blog okaýanlaryň y erkek we blog okama endigi bar bolanlaryň i ýyldan uzak wagtdan bäri internete eýedir blog okaýanlaryň i blog okamak üçin rss ulanýar nji ýylyň soňunda geçirilen başga bir barlaga görä hem internet ulanyjylarynyň i blog sözüniň manysyny bilýändiklerini si bolsa blog okaýandyklaryny bildirendir blogosferiň depginini gol üstünde saklama wekilhanasyndaky technorati niň hasabatyna görä günde den köp täze blog sahypasy döredilýär bloglaryň ulanylyşy nji ýylda blogger iň bu hyzmaty bermäge başlamagy we gysga wagt soňra muny mugt görnüşe geçirmegi bilen ýaýrandyr nji ýylyň fewral aýynda google blogger i satyn aldy we google uň panel guralyna girilen sahypanyň salgysyny gönimel bloga girmäge mümkinçilik berýän blog this täri ýerleşdirildi iňlisçe bilýän käbir kişi ilkinji gezek bu dügmäniň kömegi bilen bloglar bilen tanyşandyrlar blogger bilen bir döwürde gurulan livejournal diňe kesgitli kişileriň okamagyna rugsat berilýän blog sahypalary döredip meşhur bolan blog sahypasydyr şu döwürde hem iň köp blog döredilýän ulgamlardan biri livejournal ýazýan zatlaryny hemme kişi bilen paýlaşmak islemeýän we özara topar gatnaşyklaryna ähmiýet berýän kişiler tarapyndan oňat görülýär microsoft uň windows live spaces atly blog ulgamy hem msn agzalaryna hödürlenen windows live messenger hyzmaty bilen bileleşdirileninden soň düýpli ýaýraýyş görkezendir agzalaryň fotoalbom döretmesine ýol açan ulgam bloglaryň döwrebaplaşdyrylan wagtynda paýlaşylmasyna mümkinçilik berýän içki nusgasyna hem eýedir esasan höwesjeň ulanyjylar üçin hyzmat bolan windows live spaces görnüşi we nusgasy üýgeşiklige beter açyk däldir aýratyn da windows live messenger has köp söhbet maksady bilen ulanylýan hyzmat bolany sebäpli space lerde bar bolan bloglar hem has köp surat ýükleme ýeri edilip ulanylýar microsoft njy ýylyň sentýabr aýynyň sine windows live spaces hyzmatyny bes etjekdigini duýdurdy we ulanyjylaryna bloglaryny mugt görnüşde wordpress com a mümkinçiligi hödürledi çalt depginler bilen ulalýan we düýpli hyjuw halyna gelen blog dünýäsinde internetiň ulylaryndan yahoo hem nji ýylyň mart aýynda öz blog ulgamy yahoo y açandygyny yglan etdi ulanyjynyň öz mustafa çokaý njy ýylyň nji dekabrynda günorta gazagystanyň öňki ak meçet soňraky gyzyl orda şäheriniň golaýyndaky narşoky gyşlagynda gurply hem abraýly adamyň maşgalasynda dünýä indi ol üç erkek doganyň ortanjysy bolupdyr çaga wagtyna oba mekdebinde oglanlyk hem ýetginjeklik ýyllarynda daşkentdäki türküstan çagalarynyň gimnaziýasynda gowy bilim alypdyr soňra peterburg uniwersitetiniň ýuridiki fakultetini tamamlapdyr onuň gimnaziýa hem studentlik ýyllary örän dartgynly döwre syýasy çaknyşyklaryň dowam edýän wagtyna gabat gelýär şol döwürde günbatarda nji jahan urşy da barýardy aýratyn da nji ýylyň başynda bolup geçen fewral rewolýusiýasyny mustafa çokaý ýakyndan synlapdyr şol rewolýusiýanyň yz ýany orsýetde döredilen wagtlaýyn hökümete giren we soňra onuň ýolbaşçysy bolan aleksandr kerenskini ýakyndan tanapdyr öz wagtynda a f kerenskiý hem daşkent gimnaziýasynda okan ekeni şol syýasy hereketler orsýetde bolýan özgerişlikler hem onuň baknalygyndaky türküstan halkynyň agyr sosial ýagdaýy mustafa çokaýyň syýasy garaýyşlarynyň kämilleşmegine güýçli täsir edipdir ol öz döwrüniň öňdebaryjy hem tanymal şahslarynyň ençemesi bilen duşuşypdyr olar bilen pikir alşypdyr onuň esasy maksady türküstany russiýanyň kolonial zulumyndan halas etmek bolupdyr sebäbi türküstan öz dürli etniki düzümi öňki ýaşap gelen taryhy şertleri dini ynanjy hem sosial ykdysady ýagdaýy babatynda orsýetden düýpli tapawutlanypdyr mustafa çokaýyň aýtmagy boýunça türküstanda halk synpy gatlaga bölünmändir we olaryň arasynda synpy çaknaşyk bolmandyr şonuň üçin ykdysady maksat bilen geçiriljek reformalara syýasy gatlagyň arasyndaky barlyşyksyz göreş hökmünde däl de ýerli şertlere görä çemeleşmelidigini öňe sürüpdir ol bu ugurda owaly bilen rus kolonial süteminden dynmagy esasy şert saýypdyr ol bu ugurda ýaş türküstanlylar hem beýleki progressiw pikirli toparlar bilen ýakyn aragatnaşykda bolupdyr ol russiýada amala aşýan syýasy özgerişlikleriň hiç biriniň şol sanda wagtlaýyn hökümetiň hem bolşewikleriňem türküstanyň halkyna milli azatlyk bermejegine göz ýetiripdir şeýlelikde nji ýylda türküstan musulman komitetiniň agzasy soňra onuň başlygy bolupdyr mustafa çokaý nji ýylyň noýabrynda döredilen türküstan awtonomiýasynyň agzalygyna saýlanýar nji ýylyň njy dekabrynda türküstan awtonomiýasy jar edilýär wagtlaýyn hökümetiň düzümine ýerli milletleriň ählisinden wekiller şol sanda musulman däl milletlerden hem wekiller girýär hökümeti dolandyrmak işi mustafa çokaýa tabşyrylýar türküstan awtonomiýasyny merkezi aziýadaky ähli milletler goldapdyrlar türküstan awtonomiýasy bary ýogy gün ýaşap bilipdir bu awtonomiýa nji ýylyň nji fewralynda gyzyl goşun tarapyndan wagşylarça basylyp ýatyrylýar şondan soň mustafa çokaýyň durmuşynda sergezdançylykly döwür başlanýar fransiýada ýaşamaly bolýar mustafa çokaý orsýetiň dürli şäherlerinde az wagtlyk kawkazda türkiýede soňra fransiýada ýaşamaly we işlemeli bolýar njy ýylyň başynda krasnowodskide hem aşgabatda bolup görüpdir örän sowatly hem düşünjeli bu ynsan öz ene dili bilen birlikde çagataý dilini göwy özleşdiripdir türk dilinde erkin ýazmagy hem gürlemegi başarypdyr rus dili onuň ikinji ene dili ýaly bolupdyr fransuz hem iňlis dillerini bilipdir şol bilimi oňa dürli dillerde makalalar ýazmaga hem örän abraýly tribunalarda çykyş etmäge şert döredipdir mustafa çokaý fransiýada ýaşan döwründe ýaş türküstan žurnalyny esaslandyrýar mustafa çokaýyň ýiti sözi yzygiderli çykyşy hökümet başynda oturan bolşewikleri kommunistleri türküstanyň halky olaryň maddy hal ýagdaýy barada alada etmäge mejbur edipdir iňlis dilinde ýazan türküstanda basmaçylyk hereketi atly uly göwrümli maklasynda türkmen halkynyň watançy ogly jüneýit han gurbanmämmet serdar barada giňişleýin maglumat beripdir saýlawlar nji ýylyň fewral aýynyň sine geçiriler sanysy ýurt daşynda bolmak bilen jemi sany saýlaw uçastogy açyldy saýlawçylaryň sany million müň adam diýip habar berildi bulardan aşgabatdan ahal welaýatyndan balkan welaýatyndan daşoguz welaýatyndan lebap welaýatyndan we mary welaýatyndan adam saýlama hukugy bolanlar hormatly watandaşlar mähriban halkym bilşiňiz ýaly ýakynda saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky merkezi topar meni türkmenistanyň prezidentiniň saýlawlarynda dalaşgär hökmünde hasaba aldy şu gün men siziň öňüňizde çykyş edip mähriban watanymyzyň geljegini nähili göz öňüne getirýändigim baradaky öz garaýyşlarymy maslahatlaşmak garaşsyz bitarap türkmenistanyň prezidentiniň wezipesinde amala aşyrjak işlerimiň maksatnamasy bilen tanyşdyrmak isleýärin bu çykyş hemmeler üçin öz halkyna hyzmat etmegiň ýeňil bolmadyk örän jogapkärli borçlaryny üstüne alýan adam hökmünde meniň üçin hem maksatnamada göz öňünde tutulan işleriň ýerine ýetirilişine gözegçilik etmeli adamlar bolan siziň üçin hem örän möhüm diýip pikir edýärin siz meniň häzire çenli eden işlerimi gowy bilýärsiňiz şoňa görä de bu işlere baha berip bilersiňiz häzir bolsa men sizi geljek ýylda amala aşyrjak işlerimiň maksatnamasy bilen tanyşdyrmak isleýärin bilşiňiz ýaly türkmen döwletini ösdürmegiň täze tapgyrynda öňümizde duran wezipeleri biz türkmenistanyň ýaşulularynyň nobatdaky maslahatynda beýan etdik özboluşly demokratik gurama bolan ýaşulularyň maslahatyna gatnaşyjylar öňde goýlan bu wezipeleri makulladylar häzir men ilki bilen alyp barýan daşary syýasatymyz barada öz garaýyşlarymy beýan etmek isleýärin häzirki garaşsyz türkmen döwletinde durmuşa geçirilýän täzeleniş strategiýasy dünýäniň dürli ýurtlary we abraýly halkara guramalary ilkinji nobatda bolsa birleşen milletler guramasy bilen giň gerimli we netijeli hyzmatdaşlyk etmek arkaly amala aşyrylýar türkmenistan dünýädäki iň uly häzirki zamanyň ählumumy meselelerini çözmek boýunça alnyp barylýan işlerden çetde durmaýar bu ugurda biziň ýurdumyz halkara bileleşigi bilen arkalaşykly hyzmatdaşlyk edýär sebitde parahatçylygyň we abadançylygyň ygtybarly daýanjy bolmak bilen biziň ýurdumyz öňdebaryjy başlangyçlar bilen çykyş edýär bu başlangyçlar bolsa biziň alyp barýan dünýä bileleşigi tarapyndan giňden ykrar edilýän we goldanylýan ählumumy bähbitleriň hatyrasyna açyk hem de özara bähbitli hyzmatdaşlyk etmäge gönükdirilen syýasatymyzyň üýtgewsizdigini tassyklaýar biz geljekde hem ähli ýurtlar bilen deňhukukly esasda özara bähbitli hyzmatdaşlyk etmek we netijeli gatnaşyklary alyp barmak üçin açyk bolan halkara syýasatymyzy bitaraplyk ýörelgelerimizi nazara almak bilen durmuşa geçirmegi maksat edinýäris hormatly watandaşlar döwletimiziň ösüşiniň indiki tapgyrynyň düýp manysy durmuşa geçirýän özgertmelerimizi yzygiderli ösdürmekden we durnukly amala aşyrmakdan ybaratdyr döwletimizi galkyndyrmagyň we berkarar etmegiň ilkinji döwrüniň wezipelerini öňümizde goýmak we esasan üstünlikli çözmek bilen biz indiki tapgyra ösüş tapgyryna gadam basdyk biz ýurdumyzy ösdürmegiň bu tapgyrynda öňümizde durýan wezipeleri çözmäge hem taýýardyrys biziň wezipämiz xxi asyrda türkmenistany berk binýatly kuwwatly abadan ýokary derejede ösen bäsleşige ukyply döwlete öwürmekden ybaratdyr hut şonuň üçin hem agrar ýurt bolan türkmenistany senagat taýdan ösen döwlete öwürmek biziň ilkinji nobatdaky wezipelerimiziň biridir ýurdumyzda ylmy ösdürmek hem döwletimiziň alyp barýan syýasatynyň strategiýasyna öwrüler öňümizde durýan giň gerimli wezipeleri durmuşa geçirmek üçin biz elbetde iň täze tehnologiýalary ylmyň we tehnikanyň gazananlaryny durmuşa ornaşdyrmagyň hasabyna ýurdumyzyň ykdysady kuwwatyny pugtalandyrmagy netijede watanymyzda ylmy we bilimi mundan beýläk de hil taýdan ösdürmegi göz öňünde tutýarys ylym we bilim bolsa eziz diýarymyzy ösdürmegiň ileri tutulýan iň esasy ugurlarynyň biri bolupdy we geljekde hem şeýle bolmagynda galar bu wezipeler ýurdumyzyň ähli ýerlerinde diňe bir täze zawodlaryň we fabrikleriň guruljakdygyny däl de eýsem iň häzirki zaman enjamlary bilen üpjün edilen gutarnykly önümçilik tapgyry bolan ägirt uly senagat toplumlarynyň dörediljekdigini hem aňladýar men ýurdumyzyň täze taryhy döwürdäki kanunalaýyk ösüşi türkmen jemgyýetiniň durmuşyna innowasiýalary ornaşdyrmak üçin esas bolup durýar diýip hasap edýärin ýurdumyzy innowasiýalar ýoly bilen ösdürmegiň indiki tapgyry adamlaryň durmuşyny hil taýdan özgertmäge niýetlenen türkmen jemgyýetiniň ösüşiniň durnuklylygyny durmuşa ukyplylygyny we netijeliligini ýokarlandyrmaga ýardam berýän anyk maksatlara gönükdirilen toplumlaýyn işleri alyp barmakdan ybaratdyr täze döwür elbetde amala aşyrýan özgertmelerimizi kabul etmäge we goldamaga jemgyýetiň taýýar bolmagyny hem talap edýär şonuň üçin hem biz häzirki zamanyň ähli kommunikasiýa we multimedia tehnologiýalaryny ele alan işgärleriň we hünärmenleriň täze neslini taýýarlamaga aýratyn üns bereris adamzat paýhasynyň gazanan häzirki zaman ösüşiniň iň çylşyrymly wezipelerini çözmäge ukyply ösen maglumatlar jemgyýeti boljak biziň ýurdumyzyň geljegi şol adamlara bagly bolar biz öz öňümizde ykdysady strategiýamyzyň ähli tebigy geografik we durmuş psihologik aýratynlyklaryna laýyk gelýän anyk wezipeleri goýýarys biz ýurdumyzyň ähli mineral çig mal serişdelerini adamlaryň abadan durmuşda ýaşamagyna gönükdireris oba hojalyk senagat hem de nebitgaz önümleriniň doly möçberde gaýtadan işlenmegini gazanarys oba hojalyk pudagynda biz öri meýdanlarynda bakylýan maldarçylykdan ähli öňdebaryjy enjamlar awtomatlaşdyrylan tehnologiýalar bilen üpjün edilen maldarçylyk hojalyklaryna geçeris ýurdumyzda ekinleriň täze ýokary hasyl berýän görnüşlerini döretmegiň şeýle hem ýyladyşhana hojalyklaryny giňden ornaşdyrmagyň netijesinde ekerançylyk pudagy täze derejä göteriler köpugurly suwaryş ulgamynyň ornaşdyrylmagy we suwarymly ekerançylygyň köp asyrlyk tejribesi bize oba hojalyk pudagyny suw bilen üpjün etmek meselesini doly çözmäge mümkinçilik berer biz ekerançylyk pudagyny ösdürmek arkaly diňe bir ýurdumyzyň azyk garaşsyzlygyny doly üpjün etmek bilen çäklenmän eýsem ýokary hilli ekologiýa taýdan arassa miwe we gök bakja önümleriniň daşary ýurtlara köp möçberlerde iberilmegine hem garaşýarys ykdysadyýetimiziň binýatlyk pudagy bolan energetika pudagy barada aýdylanda bolsa bu ugurda iri nebitgaz ýataklaryny gözlemek we işe girizmek mawy ýangyjy dünýä bazarlaryna ibermek wezipesinden ugur alyp biz gaz geçiriji ulgamlary mundan beýläk de ösdürmegi uglewodorod serişdelerini düýpli gaýtadan işlemegi we benzin polipropilen suwuklandyrylan gaz nebit önümleri ýaly dünýäde köp isleg bildirilýän ýokary hilli dürli önümleri öndürmegi göz öňünde tutýarys men ýygy ýygydan ýurdumyzyň welaýatlarynda iş saparlarynda bolup adamlar bilen duşuşyp duramsoň olaryň ýaşaýşy we durmuşy bilen bagly iň möhüm meseleleri oňat bilýärin ýurdumyzyň her bir sebitinde her bir aýratyn etrapda şäherde we obada raýatlarymyz üçin ýokary ýaşaýyş durmuş şertlerini döretmek biziň esasy üns berýän wezipämiz bolupdy we geljekde hem şeýle bolmagynda galar bu wezipeler esasan hem biziň halkymyz maşgala we çagalara berk bedenli sagdyn we arassa ahlakly nesilleri terbiýeläp ýetişdirmäge hemaýat edýän maşgala däplerine aýratyn ähmiýet berýär şonuň üçin hem men nji ýylda her bir maşgalanyň ýaşaýyş durmuş meseleleriniň çözülmegine gönükdirilen serişdeleri has köp möçberde goýbermegi maksadalaýyk hasaplaýaryn bu bolsa maşgalany eneligi we çagalygy goramak meselesini mundan beýläk de üstünlikli çözmäge ýardam berer hormatly watandaşlar biz öz ýurdumyzy mundan beýläk de abadanlaşdyrmagy dowam ederis eziz diýarymyzda täze täze etraplar dörär ýaşaýyş toplumlary mekdepler hassahanalar muzeýler we stadionlar gurlar biziň ýurdumyz häzirki döwürde ägirt uly gurluşyk meýdançasyna öwrüldi nesip bolsa ýene de az wagtdan şäherlerimizde we obalarymyzda täze täze desgalaryň we binalaryň gurluşygy has güýçli depginler bilen alnyp barlar netijede gözel görke giren şäherlerimizde we obalarymyzda hem adamlaryň abadan we bagtyýar durmuşda ýaşamagy üçin häzirki döwrüň talaplaryna laýyk gelýän ähli oňaýly şertler dörediler biz sözüň doly manysynda medeniýetimizi ösdürmegi we jemgyýetimiziň durmuşyna giňden ornaşdyrmagy hem dowam ederis türkmeniň ýurdy ähli döwürlerde hem milli möçberdäki ýiti zehinlere baý bolan mekandyr biz hemişe halkymyzyň gözellige bolan söýgüsini we islegini hemmetaraplaýyn höweslendirmäge çalşarys ýurdumyzda syýahatçylygy ösdürmek sagaldyş şypahana ulgamyny özgertmek hem geljekde döwletimizde alnyp barylýan işleriň möhüm ugularynyň biri bolar häzirki wagtda hazaryň kenarynda awaza milli syýahatçylyk zolagyny döretmek bilen bagly iri taslamalary durmuşa geçirmek boýunça işler güýçli depginler bilen alnyp barylýar bu ýerde ajaýyp owadan myhmanhanalar ähli amatlyklary bolan sagaldyş merkezleri yzygiderli gurulýar ýurdumyza gelýän girdejileri artdyrmaga mümkinçilik berjek bu taslama daşky gurşawy we tebigaty goramak boýunça çäreleri hem öz içine alýar biz jemgyýetimiziň syýasy ulgamyny hem kämilleşdirmelidiris ýerli ýerine ýetiriji häkimiýeti pugtalandyrmalydyrys jemgyýetçilik institutlaryny mundan beýläk de demokratiýa ýoly bilen ösdürmelidiris sebäbi häzirki döwürde jemgyýetçilik guramalarynyň we birleşmeleriniň işini täzeçe guramak zerurlygy ýüze çykdy bu guramalaryň geljekde alyp barjak işleri we kabul edýän çözgütleri döwrüň talaplaryna döwletimiziň ösüşiniň täze tapgyrynyň wezipelerine we biziň alyp barýan syýasatymyza laýyk gelmelidir halkymyz bilen ýaşulularymyz bilen maslahatlaşyp dogry çözgütleri gözlemek we kabul etmek bize ata babalarymyzdan galan iň beýik demokratik mirasymyzdyr biz bu mirasy syýasy tejribämizde geljekde hem ulanarys biz ýurdumyzy demokratiýalaşdyrmak boýunça alyp barýan işlerimizde raýat jemgyýetiniň guramalaryna aýratyn ähmiýet berýäris bu guramalaryň işini talaba laýyk ýola goýmazdan döwletimizi mundan beýläk de demokratiýalaşdyrmagy göz öňüne getirmek hem kyndyr bu wezipeleri üstünlikli çözmek üçin biziň ýurdumyzda ýokary syýasy erkiň hem düýpli kadalaşdyryjy hukuk binýadynyň hem bardygyny bellemek möhümdir türkmenistanyň konstitusiýasy döwletimiziň mundan beýläk de öňe gitmegine we gülläp ösmegine ýardam bermek bilen ýurdumyzyň raýatlarynyň jemgyýetçilik birleşmelerini döretmäge bolan hukugyny amala aşyrmagynyň baş kepili bolup durýar mundan başga da esasy kanunymyzyň njy maddasynda telekeçiligiň kiçi we orta işewürligiň ösmegine döwlet tarapyndan ýardam berilýändigi bellenýär bu ugurda biz anyk işleri şol sanda milli kanunçylygymyzy kämilleşdirmek salgyt we maýa goýum şertlerini ýeňilleşdirmek boýunça zerur işleri amala aşyrdyk biz geljekde hem ykdysadyýetimiziň döwlete dahylsyz bölegini çalt depginler bilen ösdürmegi ýokary tehnologiýaly dünýä bazarynda bäsleşige ukyply hususy telekeçiligiň döremegine ýardam bermegi göz öňünde tutýarys şeýle hem oba hojalygynda hususy telekeçiligi ösdürmek üçin amatly şertleri döretmegi maksat edinýäris ýurdumyzda eýýäm öz düzüminde senagatçylary we telekeçileri birleşdirýän telekeçiligi ösdürmäge işjeň ýardam berýän jemgyýetçilik guramasy hereket edýär we onuň bu ugurda gowy tejribesi bar soňky ýyllarda senagatçylar we telekeçiler birleşmesi diňe ýurdumyzda däl de eýsem onuň çäklerinden daşarda hem uly abraýa eýe boldy bu birleşmäniň öz döwrebap işewürlik toplumy rysgal paýdarlar täjirçilik banky we üstünlikli işleýän ilkinji hususy neşiri rysgal gazeti bar raýat jemgyýetine mahsus bolan jemgyýetçilik guramalaryny döwlet gurluşynyň wezipelerini çözmekde ilkinji nobatda bolsa ýaşaýyş durmuş syýasatyny amala aşyrmakda ygtybarly hyzmatdaş hasap edýändigimizi ýene de bir gezek nygtamak isleýärin demokratik institutlary ösdürmek ýurdumyzyň jemgyýetçilik syýasy durmuşyna raýatlaryň işjeň gatnaşmagynyň möhüm şerti bolup durýar bu bolsa adamlaryň raýatlyk medeniýetiniň kemala gelmegine we ösmegine ýardam bermekde örän möhüm ähmiýete eýedir jemgyýetçilik ynamy raýatlaryň işjeňligi arkalaşykly işlemek adam hukuklaryna we azatlyklaryna hormat goýmak diňe bir raýat jemgyýetiniň jebisleşmeginiň esasy şertleri bolmak bilen çäklenmän eýsem hakyky halk häkimiýetiniň berkarar bolmagynyň hem zerur şertleri bolup durýar men şeýle hem türkmen döwletiniň demokratik ýol bilen ösüşiniň täze tapgyrynda saýlawly ýerli wekilçilikli häkimiýet edaralarynyň welaýat etrap we şäher halk maslahatlarynyň işiniň netijeliligini artdyrmagyň ýerli öz özüňi dolandyryş edaralarynyň geňeşleriň jemgyýetçilik syýasy ulgamdaky ornuny ýokarlandyrmagyň möhümdigini bellemek isleýärin ýerli häkimiýet we öz özüňi dolandyryş edaralarynyň netijeli işlemegi serişdeleriň adalatly paýlanmagyna we durnukly artdyrylmagyna telekeçiligiň ösmegine dolandyryş ulgamyna raýat jemgyýetiniň has işjeň gatnaşmagyna ýardam berýär şonuň bilen baglylykda men ýerli häkimiýet we öz özüňi dolandyryş edaralarynyň hukuk ýagdaýyny ýokarlandyrmagyň döwlete degişli ygtyýarlyklaryň bir bölegini olara bermegiň wagty ýetdi diýip hasap edýärin şeýle hem biz ýurdumyzda täze partiýalary döretmek we garaşsyz köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň işini talaba laýyk guramak ugrunda çykyş edýäris ýöne bize halkymyzy jebisleşdirjek adamlary berkarar watanymyzyň mundan beýläk de gülläp ösmegi ugrunda yhlas bilen tutanýerli zähmet çekmäge ruhlandyrjak partiýalaryň zerurdygyny bellemek isleýärin biz halkara terrorçylygyna ekstremize serhetüsti guramaçylykly jenaýatçylyga neşe serişdeleriniň bikanun dolanyşygyna korrupsiýa garşy alnyp barylýan göreşi halkara guramalary bilen ysnyşykly hyzmatdaşlyk etmek arkaly dowam ederis ýurdumyzyň harby doktrinasy goranmak häsiýetlidir ýöne bu biziň döwletimiziň harby ugurda iň täze gazanylan üstünliklerden çetde durjakdygyny aňlatmaýar biziň halkymyza mahsus bolan watançylyk watany söýmek duýgulary häzirki zaman ýörelgelerine we talaplaryna laýyklykda özgerdilýän ýaragly güýçlerimizde gulluk edýän ýurdumyzyň çäkleriniň bitewüligini we özygtyýarlylygyny goraýan harby gullukçylarymyzyň hünär endiklerine hem ornaşdyrylýar milli goşunymyz harby deňiz güýçlerimiz serhet goşunlarymyz hukuk goraýjy edaralarymyz şeýle hem olary häzirki zaman ýaraglary bilen üpjün etmek harby gullukçylaryň ýaşaýyş durmuş şertlerini has da gowulandyrmak hökümetimiziň hemişe üns berýän ugurlary bolar biziň watanymyz adamlar üçin we adamlaryň bagtyýar durmuşda ýaşamagynyň hatyrasyna berkarar edilen döwletdir şeýle ajaýyp ýurdumyzda şahsyýetiň ähli hukuklary doly berjaý edilýär we geljekde hem üýtgewsiz berjaý ediler adamyň mertebesine hormat goýlar onuň zehinine başarnygyna we hünär ussatlygyna ýokary baha berler şahsyýetiň erkin ösmegi öz ukybyny we başarnygyny amala aşyrmagy üçin ähli amatly şertler dörediler hormatly watandaşlar men öz mähriban halkymyň öňündäki borjumy ýurdumyzyň raýatlarynyň abadan we parahat durmuşda geljegine ynamly bolup ýaşamagy üçin ähli şertleri döretmekde garaşsyz watanymyzyň halkara abraýyny pugtalandyrmakda eziz diýarymyzyň gülläp ösmeginde görýärin berkarar watanymyzyň aýdyň geljegine barýan bu ýolda meniň esasy daýanjym mähriban halkym bolar biziň bilelikde agzybirlikde we jebislikde amala aşyrjak işlerimiziň netijesinde ýokary derejede ösen häzirki zaman maglumatlar jemgyýetini döretmek we kuwwatly döwleti gurmak baradaky ähli arzuwlarymyzy we maksatlarymyzy üstünlikli amala aşyryp ýurdumyzyň her bir raýatynyň abadan hem de bagtyýar durmuşda ýaşamagy üçin ähli şertleri döretjekdigimize men pugta ynanýaryn üns berip diňläniňiz üçin sag boluň sözümiň ahyrynda men ýurdumyzyň teleýaýlymlarynda we beýleki köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde maňa berlen wagty türkmenistanyň prezidenti wezipesine dalaşgär beýleki adamlara bermegi saýlawlary we sala salşyklary geçirmek baradaky merkezi topardan haýyş edýärin sag boluň türkmen halkynyň ägirt uly döredijilik mümkinçilikleri netijesinde taryhy ölçegler boýunça gysga möhletlerde türkmenistan ykdysadyýetde saglygy goraýyşda durmuş we beýleki ugurlarda ägirt uly üstünlikler gazandy onuň halkara abraýy has da ýokarlandy ýurdumyzda uly dabaralar bilen bellenip geçilen türkmenistanyň garaşsyzlygynyň ýyllygy ýurdumyzda durmuşa geçirilen beýik özgertmeleriň aýdyň beýany boldy hormatly prezidentimiziň parasatly baştutanlygynda täze galkynyş eýýamynda ýurdumyzyň her bir raýaty mähriban diýarymyzda amala aşyrylýan döwlet adam üçindir diýen ajaýyp syýasatyň iş ýüzünde amala aşyrylyşyny öz durmuşynda gördi häzirki döwürde amala aşyrylýan köpugurly maksatnamalar durmuşa geçirilýän ägirt uly özgertmeler her bir ynsanyň we tutuş jemgyýetiň bähbidini göz öňünde tutýar sebitiň binagärlik dürdänesi diýlip atlandyrylýan ajaýyp aşgabady awaza milli syýahatçylyk zolagyny durky täzelenen esenguly şäherçesini tarp ýerlerde döredilen täze altyn sähra döwletli ruhubelent etraplaryny el bilen döredilen gudraty ägirt uly altyn asyr türkmen kölüni gökderedäki çagalar sagaldyş merkezlerini ykdysady durmuş we medeni taýdan özgeren ýurdumyzyň welaýatlaryny görmäge göz gerek garaşsyz hemişelik bitarap türkmenistan döwletimiz bu gün ata babalarymyzyň agzybir parahat oňşukly ýaşamagy ündän wesýetlerine ygrarly bolup milli gymmatlyklary we bähbitleri gorap saklamagy her raýatyň hukuklaryny we azatlyklaryny kepillendirip jemgyýetiň asudalygyny hem milli agzybirligi üpjün etmäge halk häkimiýetiniň we hukuk döwletiniň esaslaryny berkarar etmekde esasy kanunyna şeýle hem halkymyzy ýokary ruhubelentlige we täze galkynyşa eýe bolmaga itergi berýän milli däplerine esaslanýar we baş ýörelge edinýär halkymyzyň ata baba dowam edip gelýän özboluşly demokratiýasy esasynda geçmişde de ata babalarymyz her bir adamyň şahsy mertebesine hukugyna sarpa goýup milli demokratiýanyň özboluşly mekdebini kemala getirip jemgyýete halka daýanyp iş tutupdyrlar täze galkynyş we beýik özgertmeler zamanasynda türkmenistanyň konstitusiýasynyň täze redaksiýasynyň kabul edilmegi milli kanunçylygyň yzygiderli kämilleşdirilmegi adam hukuklary babatdaky halkara kadalarynyň işjeň ornaşdyrylmagy döwletimizde türkmen jemgyýetiniň hukuk binýatlaryny mundan beýläk de pugtalandyrmaga we ýurdumyzyň her bir raýatynyň hukuklaryny we azatlyklaryny üpjün etmäge ýardam edýär döwletiň jemgyýetiň we her bir şahsyýetiň bähbitleriniň birleşmegi kanun esaslarynyň üpjün edilmegi gözel ýurdumyzyň has da gülläp ösmegine halkymyzyň bolelin bagtyýar durmuşda ýaşamagyna mümkinçilik döredýär şonuň üçin geljekde de türkmeniň mukaddes ýol ýörelgelerinden gözbaş alýan milli demokratiýamyzyň has da kämilleşmegi jemgyýetimiziň jebisligi ruhy gymmatlyklarymyza daýanmak bilen halkymyzyň abadançylygyny ýaşaýyş durmuş derejesini ýokarlandyrmaga milli ykdysadyýetimizi ösdürmäge ýurdumyzyň azyk howpsuzlygyny has da berkitmäge mähriban watanymyzda durnuklylygy parahatçylygy demokratik hukuk we dünýewi döwletimiziň binýadyny pugtalandyrmaga halkymyzyň agzybirligini saklamaga gönükdirilen işleri durmuşa geçirmek üçin ähli tagallalary etjekdigime saýlawçylary ynandyrýaryn garaşsyzlyk ýyllarynda türkmenistan halkara gatnaşyklarynyň erkin deňhukukly agzasyna öwrüldi ýurdumyzyň açyk gapylar syýasatynyň üstünlikli durmuşa geçirilmegi üçin halkara guramalary goňşy we daşary döwletler bilen ynsanperwer dost doganlyk daşary syýasaty üstünlikli alnyp barylýar hoşniýetli özara bähbitli gatnaşyklary we hyzmatdaşlyklary has da giňeltmek däbe öwrülen dostlukly gatnaşyklary hemmetaraplaýyn pugtalandyrmak milli bähbitlere laýyk gelýän köp ýyllyk hyzmatdaşlygy hil taýdan täze derejä çykarmak parahatçylyk söýüji ýurt hökmünde mähriban watanymyzyň halkara derejesindäki at abraýynyň mundan beýläk de has da artmagy üçin zerur çäreleri durmuşa geçirmekligi dowam etdireris häzirki döwürde obany ösdürmek möhüm mesele bolup durýar obalarda ilata hyzmat ediş nokatlarynyň gerek bolan ähli görnüşlerini açyp obada ýaşaýan we zähmet çekýän her bir maşgalany şol sanda ýaş maşgalalary alada bilen gurşap almak olaryň ýaşaýyş durmuş şertlerini gowulandyrmak ýaş çagaly eneleriň we çagalaryň saglygy hakynda hem de beýik watançylyk urşuna gatnaşan ekleýjisini ýitiren kömege mätäç ýaşuly nesliň wekillerine kömek etmek olaryň maşgalalary baradaky alada üns merkezimizde bolar her bir işde pähim parasatly gojalarymyza maslahat salyp olar bilen geňeşip iş tutarys täze galkynyş we beýik özgertmeler zamanasynda ýurdumyzyň oba hojalygy hem geçirilýän düýpli özgertmeleriň netijesinde ösüşiň täze belentliklerine gadam basdy oba hojalyk ekinleriniň bol hasylyny ösdürip ýetişdirmek üçin babadaýhanlarymyza öndürijilikli işlemäge ýokary hasyl alyp halal zähmetinden baýamaga döwletimiz tarapyndan ähli şertler döredilýär önümçilik ykdysady gatnaşyklarynyň täze görnüşleriniň ýola goýulmagy netijesinde oba hojalyk önümlerini öndürijilere ykdysady ýeňillikleriň berilmegi öňdebaryjy kärendeçileriň we ýer eýeleriniň ussat mülkdarlaryň zähmetine ýokary baha berilmegi döwlet bilen daýhanlaryň arasyndaky ykdysady gatnaşyklaryň aýdyň sazlaşykly we özara peýdaly esasda ýola goýulmagy daýhanyň hem döwletiň hem bähbitlerini goramaga gönükdirilip türkmenistanda oba hojalyk pudagyny ösdürmäge kuwwatly itergi berýär oba hojalyk pudagy durmuş gatnaşyklaryna hem de ykdysadyýete örän uly we köptaraplaýyn täsir edýär şonuň üçin obany we oba hojalyk önümçiligini ösdürmek türkmenistany durmuş ykdysady taýdan ösdürmegiň strategik wezipesi bolup durýar türkmenistanyň agrosenagat toplumynyň işi oba hojalyk ekinlerini ösdürmegiň möçberini ýokarlandyryp azyk howpsuzlygyny üpjün etmäge senagatyň çig mala bolan islegini kanagatlandyrmaga oba hojalyk önümlerini gaýtadan işlemeklige şeýle de bu ulgamda hususy bölegiň şol sanda kiçi we orta telekeçiligiň mundan beýläk hem ösdürilmegine goldaw bermeklige gönükdiriler türkmenistanyň oba hojalygyny düýpli özgertmek oba hojalygyny ösdürmegiň ylmy esaslaryny pugtalandyrmak bugdaýyň gowaçanyň we beýleki ekinleriň tohumçylygyny kämilleşdirmek ýurdumyzyň howa toprak şertlerine görä ýokary hasyl berýän sortlary önümçilige ornaşdyrmak boýunça işleriň netijeliligini ýokarlandyrmak babatda bu ugurda mundan beýläk de berk hukuk binýadyny döretmek boýunça işler durmuşa geçiriler her welaýatyň toprak howa şertlerinde ýokary hasyl berýän önüminiň hili gowy ýaramsyz şertlere aýaza gurakçylyga toprak şorlamasyna kesellere zyýankeş mör möjeklere haşal otlara durnukly sortlary döretmek gowaçadan bugdaýdan şalydan gant şugundyryndan talabalaýyk derejede ýokary hasyly almak depginli tehnologiýada oba hojalyk ekinlerini ylmy esasly ekin dolanşygy şertlerinde ösdürip ýetişdirmegiň tärleriniň düzgünleriniň tehnologik kartasyny işläp düzmek barada düýpli ylmy barlaglary geçirmek şu günün örän derwaýys we wajyp meselesidir ekinleriň aýratyn hem gowaçanyň ir ýetişýän sortlaryny döretmäge ony çalt önümçilige ornaşdyrmaga ünsi güýçlendirmek zerur bolup durýar ekin meýdanlarynyň agrotehniki kadalara laýyklykda giňeldilmegini tekizlenilmegini pagtaçylykda el zähmetiniň kemeldilmegini hasylyň esasy böleginiň maşynlaryň güýji bilen ýygylmagyny ýola goýmaly welaýatlaryň senagatynda öndürilýän önümleriň ýurdumyzyň eksport kuwwatlylygynda tutyan paýyny welaýatlaryň senagatynyň ösüşine kiçi we orta telekeçiligiň goşýan goşandyny artdyrmaly önümlerini gönüden göni bazarlara çykarýan bäsleşige ukyply kärhanalary döretmeli we olaryň kadaly ösüşini üpjün etmedi ýokary öndürijilikli enjamlary ornaşdyrmagyň esasynda hereket edýän kärhanalaryň esasy senagat önümçilik serişdeleriniň durkunyň täzelenmegini çaltlandyrmaly senagat önümçiligini düýpli diwersifikasiýalaşdyrmaly ýeňil we azyk senagatynyň önümçilik mümkinçiliklerini welaýatlaryň ilatynyň islegini doly kanagatlandyrmaga we welaýatlaryň çäginden daşyna çykarmaga niýetlenen derejelere götermeli türkmen halkynyn milli baýlygy we buýsanjy bolan ahal teke atlarynyň gadymy nusgalaryny gorap saklamak ata babalarymyzyň ýadawsyz zähmetiniň netijesinde syn sypaty asyrlarboýy kämilleşdirilip gelnen behişdi bedewlerimiziň dünýä dolan şan şöhratyny has da belende götermek ýurdumyzda oýlanyşykly alnyp barylýan ylmy seçgi tohumçylyk işleriniň netijeliligini ýokarlandyrmak behişdi bedewlerimiziň dünýädäki şöhratyny has da belende galdyrmak hem de türkmen atçylyk sportuny halkara derejelerine laýyklykda ösdürmek barada ähli tagallalary ederis türkmen döwletiniň şöhratly bäş müň ýyllyk taryhynyň dowamynda türkmen halky suwa uly sarpa goýup gelipdir ata babalarymyzyň suwa aýawly garamak ony tygşytly ulanmak baradaky sargytlary biziň günlerimize gelip ýetipdir garaşsyzlyk döwründe tebigy baýlyklara baý bolan türkmenistan döwletimiziň mukaddes baýlygy onuň gülläp ösmeginiň we abadançylygynyň egsilmez gözbaşy halkymyzyň eklenç hem ýaşaýyş çeşmesiniň gözbaşlarynyň biri bolan suwy ulanmak we ilaty suw bilen üpjün etmek meseleleri döwlet syýasatyna öwrülip milletiň durmuşynyň derejesini ýokarlandyrmakda we saglygyny berkitmekde esasy ýörelge boldy ýurdumyzyň ähli ilatly ýerlerini arassa agyz suwy bilen doly üpjün etmek üçin suwy arassalamagyň we baýlaşdyrmagyň suw geçiriji ulgamlary gurmagyň iň öňdebaryjy tehnologiýalary esasynda her şäherde we etrapda suw arassalaýjy desgalary arassa agyz suwuny öndürýän kiçi kärhanalaryň gurulmagy ata watanymyzyň rowaçlygy häzirki we geljekki nesilleriň bagtly durmuşda we abadançylykda sagdyn ýaşamaklary üçin şert döreder tebigaty goramaklygy kadalaşdyrýan degişli halkara hukuk namalary esasynda sebitiň suw energiýa problemalary bilen baglanyşykly möhüm meselelerini çözmek ýurdumyzda suw gytçylygynyň bolmazlygy üçin halkara başlangyçlaryny öňe sürmek bilen milli bähbitleri häzirki zamanyň öňe sürýän syýasaty bilen baglanyşdyryp merkezi aziýanyň suw resurslarynyň netijeli peýdalanylmagy bilen bagly meseleleri halkara hukuklarynyň ýörelgeleri esasynda çözmek barada işler durmuşa geçiriler garagum çölüni gülzarlyga öwürjek ýurdumyzyň ätiýaçlyk suwlaryny ep ýesli artdyrmaga ýerleriň şorlaşmagynyň suwa basdyrylmagynyň öňüni almaga mümkünçilik berjek ajaýyp türkmen köli suw serişdeleriniň peýdalanylyşynyň netijeliligini ýokarlandyrmaga garaşsyz hemişelik bitarap türkmenistanyň azyk garaşsyzlygyny pugtalandyrmaga ygtybarly kepil döredýär dünýäde durnukly ösüşiň esasy faktorlarynyň biri bolan azyk howpsuzlygyny üpjün etmek daşymyzy gurşap alan tebigaty goramak we suwdan peýdalanmagyň ekologiýa meselelerini çözmek ýurdumyzda azyk bolçulygyny döretmek ilaty özümizde öndürilýän azyk önümleri bilen doly üpjün etmek boýunça möhüm meselelere uly üns berip zähmetsöýer halkymyz bilen suwuň her damjasyny tygşytly peýdalanyp bereketli topragymyzdan gyzyla barabar hasyl öndürip ýurdumyzyň gülläp ösmegi halkymyzyň abadançylykda bolçulykda ýaşamagy üçin zerur işleri dowam etdireris ýurdumyzyň welaýatlarynyň senagat taýdan ösüşini düýpli ýokarlandyrmak ilatynyň ýaşaýyş durmuş şertlerini has da gowulandyrmak boýunça degişli işleri amala aşyrmak wezipesi möhüm bolup durýar täze galkynyş we beýik özgertmeler zamanasynda türkmenistanyň durmuş ykdysady ösüşiniň njy ýyllar üçin milli maksatnamasyny üstünlikli durmuşa geçirmek ýurdumyzyň sebitleriniň öndüriji güýçlerini ýokary derejede netijeli ulanmak olaryň amatly geografiki ýerleşişinden doly peýdalanmak senagatynyň pudaklaýyn ösüşini diwersifikasiýalaşdyrmak täze döwrebap enjamlaşdyrylan iş orunlaryny döretmek boýunça toplumlaýyn işler durmuşa geçiriler garaşsyz hemişelik bitarap ýurdumyzda amala aşyrylýan ägirt uly işler geljekde de uly özgertmeleri talap edýär türkmenistanyň öz taryhynyň täze tapgyryny başdan geçirýän döwründe eziz watanymyzyň we mähriban halkymyzyň abadançylygynyň hatyrasyna ýurdumyzy syýasy ykdysady we medeni taýdan ösdürmekde watanymyzyň abraýyny şöhratyny we mertebesini artdyrmakda türkmenistanyň her bir raýatyndan ägirt uly tagallalar talap edilýär asly halal sada ähmetsöýer agzybir halkymyz bilen bilelikde garaşsyzlygymyzyň ýyly içinde toplanan tejribäni öwrenmek we ony döredijilikli ulanmak bilen türkmenistanyň täze galkynyş eýýamynda mundan beýläk hem has kuwwatly ösmegi halkymyzyň abadan durmuşda ýaşamagy olaryň ýaşaýyş derejesiniň has da ýokarlanmagy türkmenistanyň prezidentiniň obalaryň şäherçeleriň etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş ýaşaýyş şertlerini düýpli özgertmek boýunça nji ýyla çenli döwür üçin milli maksatnamasyny ýerine ýetirmek türkmen halkynyň abadançylykda bolçulykda erkana ýaşamagyny we işlemegini gazanmak döwletimiziň ykdysady mümkinçiliklerini has da netijeli peýdalanmak ugrunda özümiň ähli bilimimi tejribämi gujur gaýratymy gaýgyrman ak ýürekden zähmet çekjekdigime ynandyrýaryn halyl kulyýew njy ýylda lebap welaýatynyň darganata häzirki birata et rabynyň şyharyk obasynda daýhan maşgalasynda eneden dogulýar halyl obasyndaky orta mekdebi tamamlap şol mekdep de mugallym bolup işleýär nji ýylda türkmen döwlet uniwersitetiniň türkmen filologiýasy fakultetine okuwa girýär ol talyplyk ýyllarynda nyzamy jamy nowaýy magtymguly mollanepes ýaly gündogaryň söz ussatlary bilen bir hatarda a s puşkin s ýesenin w g belinskiý n g çernyşewskiý n a dobrolýubow ýaly rus ýazyjy şa hyrlarynyň edebiýatçylarynyň eserlerini hem de beýleki halklaryň edebiýatyny ürç edip okaýar çeper döredijiligiň tebigatyna düşünmäge çalyşýar onuň özi de goşgulardyr edebi tankydy makalalary ýazmaga başlaýar halylyň goş gulary makalalary edebi eserlere ýazan synlary talyp lyk ýyllarynda gazet žurnallarda çap edilýär njy ýylda uniwersiteti üstünlikli tamamlan haly ly şol ýerde edebiýat kafedrasynda mugallym edip işe alyp galýarlar ol uniwersitetde edebiýat ylmyna giriş edebiýat teoriýasynyň esaslary derslerinden talyplara sapak berýär şahyryň ilkinji goşgular ýygyndysy daň agarýar ady bilen ý neşir edilýär säher salamy ý atly ikinji kitaby onuň dürli ýyllarda ýazan goşgularyny we akar suw atly poemasyny öz içine alýar h kulyýew uruşdan soňky türkmen drama tur gi ýasynyň meselelerini ylmy taýdan öwrenip kandidatlyk dis sertasiýasyny goraýar we dil edebiýat ylymlarynyň kandidaty diýen alymlyk derejesini alýar halyl nji ýylda aradan çykýar nji ýylda şahyryň öňki kitaplaryna giren we girmedik eserleri jemle nilip güneş ady bilen neşir edilýär h kulyýewiň ertekiniň gelip çykyşy powesti nji ýylda özbaşdak kitap görnüşinde okyjylara gowuş ýar h kulyýewiň döredijiligi ylmy taýdan öwrenildi ede biýatçy reýimberdi atakow şahyryň poeziýasy barada kan didatlyk dissertasiýasyny ýazdy edebiýatçy alymyň bu ylmy işi halyl kulyýew lirik şahyr diýen at bilen kitap görnüşinde nji ýylda neşir edildi şahyryň goşgulary ýigriminji asyryň altmyşynjy ýyl larynda g ezizow a agabaýew i nuryýew k ylýasow dagy bilen bir hatarda h kulyýew hem ýaş şahyr hökmün de adygýar halylyň gazet žurnallarda çap edilýän her bir goşgusy okyjylar tarapyndan hem edebiýat jemgyýetçiligi tarapyndan hem gyzgyn garşylanýar onuň bahar pasly ýaly gözel mylaýym çuň lirizme mähir muhapbete ýugru lan poeziýasy bar şa hyryň şygyrlarynda ynsan gözelligi bilen tebigat gözelligi täsin baglanyşykda wasp edilýär ol goşgulary okanyňda tebigatyň gözel keşbi göz öňüňde jan lanýar göwnüň açylý ar ýüregiň joşa gelýär halyl liriki poeziýanyň ussady hökmünde okyjylaryň söýgüsine mynasyp boldy şahyryň goşgularynyň formasy mazmunyna laýyk gelýär olar sada tebigy we halky mil li äheňlere ýugrulan olarda many mazmun pikir aýdyň şahyr şygyrlarynda öz döwrüniň beýan edýän wakasynyň suratlandyrýan adamynyň janly keşbini ussatlyk bilen çek megi başarýar halylyň çagalygy beýik watançylyk urşy döwrüne gabat gelýär şahyryň uruş temasyndan ýazylan ençeme goşgulary bar olarda urşuň adamzadyň kalbyna salan agyr ýarasy halkymyzyň watansöýüjilik mertlik ruhubelent lik ynsanperwerlik ýaly ajaýyp häsiýetleri hakyky durmuş wakalarynyň çuňňur pelsepäniň inçe ynsan duýgularynyň üsti bilen berilýär şahyr çuň pelsepä ýugrulan göçme manyly bu setirleriň üsti bilen indi bir uruş bol masyn diýen pikiri öňe sürýär liriki gahrymanyň ýetim oglanjygyň kalp ahwalatyny duýmazlyk tolgunmazlyk mümkin däl şygyrda uruş sözi agzalanok emma urşuň adamzadyň başyna getiren agyr kül peti iňňän göwnejaý açylyp görkezilýär halyl kulyýewiň goşgulary täsirli ýürege ýakyn ýat da galyjy sebäbi ol goşgularyň hersinde bir birine meňzemeýän durmuş wakasy aýratyn bir kalp ahwalaty başgaça aýdylanda biçak şatlanmaga ýa da gynanmaga çakyn dan artykmaç söýmäge ýa da ýigrenmäge ýa bolmasa üýtge şik bir zada geň galmaga mejbur edýän pursatlar beýan edil ýär zähmet mugallymy goşgusynda adyndan belli bolşy ýaly mekdepde mugallymyň okuwçylar bilen zähmet okuwy sapagyny geçişi barada gürrüň gidýär mugallym her gezek zähmet okuwy sapagynda okuwçylara şol bir işi tabşyrýar eliňe pil alyp ýer agdarmaly mugallym kim gowy işlese bäşlik goýýar işlemedige baha da goýanok işleseň işläbermeli işlemeseňem mugallym käýäp dura nok özi işläberýär okuwçylar ondan täze sapak geçjek dälmi mugallym diýip soraýarlar bu sowala mugallym şeýle jogap berýär şonda welin dikeler de mugallym diýer eý siz bagtly günde doglanlar şu eziz mukaddes toprakdan başga başga neneň sapak bolsun oglanlar şahyr zähmet çekiň ene topragy söýüň oňa hyzmat ediň diýip gönümel öwüt ündewler bilen okyja täsir etjek bolmaýar ýöne ynsan üçin bereket çeşmesi bolan ene topra ga hyzmat etmegiň iň uly okuw uly sapakdygy baradaky hakykaty zähmet mugallymynyň adamkärçilikli keşbiniň parasatly sözleriniň üsti bilen okyja ýetirýär halyl kulyýewiň goşgulary bahar howasy ýaly jana ýa kymly şypa beriji goşgularyň liriki gahrymany ynsanper wer mähriban ýürekdeş ynsan onuň başyndan geçirýän kalp ahwalatlary hut öz başyňdan geçiren duýgularyň ýaly bolup duýulýar halyl kulyýew özboluşly adam häsiýetlerini açyp görkezmegiň özboluşly ynsan keşplerini döretmegiň ussady mähir muhapbete eýlenen lirizm mylaýym ýumor şahyryň şygyrlaryny bezeýär türkmen halkynyň giňgöwrümlilik geçirimlilik ýaly häsiýetleriniň dünýeden öten adamy gowulykda ýatlamak ýaly däbiniň goşguda göwnejaý berilmegi milli äheň her giz ýalan sözlemegi başarmaýan gojanyň mylaýym ýylgyryş döredýän keşbi goşgyny ýatdan çykmajak esere öwürýär kon fu siý hy taý di lin de kon fu si la tyn li lin de con fucius mi la dy dan öň ki njy ýyl lar da ýa şap geç ýär ça ga ka ýe tim ga lan gel jek ki meş hur fi lo sof eje si niň elin de ter bi ýe len ýär we ata syn dan ylym öw ren ýär öm rü niň ahy ry na çen li lu hä zir ki şan dong we la ýa ty şa ly gyn da ýa şap geç ýär ýaş ly gyn da emel dar bo lup iş län kon fu siý gel jek de hy ta ýyň yl my taý dan ös mek li gi üçin öz sal dam ly go şan dy ny goş ýar kon fu si niň dü şün je le ri söh bet ler we ga ra ýyş lar di ýen ki tap da be ýan edil ýär ki tap akyl da ryň şä girt le ri we onuň yzy ny eýe ri ji ler bi len eden söh bet le ri ni we aý dan gür rüň le ri ni öz içi ne al ýar we bu ki tap hy taý nus ga wy ede bi ýa ty nyň iň meş hur ese ri niň bi ri ha sap lan ýar kon fu si niň tag ly ma tyn da yn san per wer lik mö hüm dü şün je bo lup ol adam la ryň öz ata ba ba la ry na ýaş we de re je ta ýyn dan özün den ulu la ra hor mat goý mak hö küm da ra we pa dar lyk ýa ly ah lak ýö rel ge le ri ne esas lan ýan eti ki le riň we so si al ga ra ýyş la ryň je mi dir kon fu si an çy lyk aga lyk edi ji tag ly mat hök mün de yk rar edi len ma ha ly fi lo so fyň özi hem müň nes liň mu gal ly my diý lip yg lan edil ýär akyl da ryň tag ly ma ty hy taý ýa şa ýyş ter zi niň esa sy na öw rül mek lik bi len hy taý si wi li za si ýa sy nyň köp ba bat da ösen keş be eýe bol ma gy na ge tir ýär garrygala söweşinden pursat garrygala söweşi sarahs söweşinden soň hywa goşunlary günorta türkmenistana aýaklaryny sekmedi indi bu ýerlerde eýrandaky gajar türkmenleriniň hökümdarlygynyň şasy nasreddiniň goşunlary basybalyş hereketlerini ýaýbaňlandyryp başladylar ol türkmenleri tabyn edip özüne salgyt töletmekçidi emma türkmenler xix asyryň ortalarynda goňşy döwletleriň basybalyjylykly ýörişlerine garşy gaýduwsyzlyk bilen göreşip ata watanyny ene topragyny döş gerip goradylar nji ýylyň garrygala söweşinde de hut şeyle boldy nasreddin şa türkmenleriň üstüne ýöriş guramak üçin mejlis geçirýär köşkdäki emeldarlaryň we serkerdeleriň mekirlik bilen taryna kakyp görýär şol mejlisde büjnürt welaýatynyň häkimi japarguly han türkmenleriň üstüne harby ýörişe gitmäge taýýardygyny mälim edýär şa japarguly hany nji ýylda öz goşunlaryna baş serkerde edip garrygalany soňra bolsa ahaly basyp almak üçin iberýär japarguly hanyň goşunlary ençeme gün ýol ýöräp gürgen boýunda düşleýär uruş howpunyň abanyp gelýändiginden habarly gökleň türkmenleri durdy hanyň baştutanlygynda özara maslahatlaşyp galany berkidip söweşe taýýarlyk görüp başlaýarlar olar goňşulary ahal we günbatar türkmenlerine çapar ýollap kömege çagyrmagy karar edýärler habar barandan atlanha atlan bolup derrew gökleň doganlaryna kömek bermek üçin ahaldan nurberdi hanyň baştutanlygynda müň atly günbatardan mahmyt işanyň baştutanlygynda müň atly garrygala gelýär munuň özi kyn günde birek biregi goldamagyň umumy düşmana garşy bileleşip göreşmegiň türkmenleriň ganyna siňendigini subut edýärdi bu wakany abdysetdar kazy jeňnamada şeýle beýan edýär gördi gökleň ili gerdi gubary yetip gelen on müň çapyksuwary tanadylar ony nurberdi handyr merdana il bilen bir tenu jandyr öňlerinden çykyp aldylar garşy uly kiçi aýdyp ýüz müň alkyşy ýaşyl donly eli ýaşyl hasaly köňlünde hak ýady dili senaly mahmyt işan diýrler onuň ismine gelýär ol baş bolup ýomut iline munuň özi türkmenleriň atly ýaragly saýlama edermen ýigitlerine bir tuguň baýdagyň astyna jemlenip duşmanyň öňünden çykmaga mümkinçilik beripdir japarguly hanyň goşunlary çendiriň üstünden geçip garrygalanyň golaýyna gelip düşläpdir adatça gadymdan gelýän däbe görä her tarapdan söweşden öň bir batyr urşujy pälwan ýekme ýek söweşmek üçin orta çykmaly eken bu gezek hem şeýle bolupdyr ýekme ýek söweşde esasan galkan bilen naýza gylyç ulanylýardy japarguly han öz pälwanyny öňe çykarypdyr gyzylarbatdan päli mergen diýen bir batyr türkmen ýigidi garşydaşy bilen söweşip onuň süýr depesinden gylyjy inderipdir başa baş söweşden soň garrygalanyň eteginde uruş başlanypdyr japarguly han galany top okuna tutup almakçy bolýar türkmenler bolsa ilki mergenleri soňra galan nökerlerini söweşe girizýärler söweşiň edil jygba jygbaly pursadynda günbatardan gelen ýomut atlylary hem hüjüme geçýär uruşda tekeleriň ýomutlaryň gökleňleriň birleşen güýçlerine umumy ýolbaşçylyk etmek wezipesi nurberdi hanyň paýyna düşýär duşman bilen söweş barha güýjeýärdi nurberdi han kethudalar serdarlar bilen maslahatlaşyp olara duşmanyň üstüne aýgytly hüjüme geçmek wagtynyň gelendigini mälim edýär soňra han ähli nökerlere ýüz tutup türkmen tire taýpalarynyň agzybir bolanda almajak galasynyň gaýtarmajak ýagysynyň ýokdugyny nygtap olary şir peleň kimin duşmana daramaga çagyrýar duşman bilen aýgytly söweş bolan güni tekeler nurberdi hanyň dykma serdaryň çopan batyryň kir ýolbaşçylygynda ortada ýomutlar mahmyt işanyň tuwakmyrat taraşyň baştutanlygynda çep tarapda gökleňler bolsa durdy hanyň ýagşy mergeniň baştutanlygynda sag tarapda durup söweşipdirler japarguly han ähli top tophanasyny söweş meýdanyna çykarýar bu aýgytly çaknyşykda iki tarap hem örän erjel söweşýär japarguly hanyň nökerleri türkmenleriň gazaply hüjümine çydaman yza çekilmäge mejbur bolupdyrlar kän salym geçmänkä türkmenler doly ýeňiş gazanypdyrlar olar duşmanyň tuguny çapypdyrlar nökerleriniň aglabasyny gylyçdan geçiripdirler bu gazaply söweş monjukly depäniň töwereklerinde bolupdyr umuman garrygalanyň eteginde bolan uruşda päli mergen öwezli tentek batyr çary batyr pena serdar marydan gelen gülten batyr ýaly başga da köp ýigitler uly edermenlik görkezipdirler japarguly han galan az owlak nökeri bilen ähli getiren harby enjamlaryny taşlap söweş meýdanyndan gaçyp gidipdir eýran goşunlarynyň ýeňilendigi baradaky habary eşiden nasreddin şanyň gaty gahary gelipdir we ahmyrlydygyny aýdypdyr gökleňler duşmandan olja alnan mis topy nurberdi hana sowgat beripdirler türkmenleriň garrygala söweşindäki ýeňşi eýrandaky gajar türkmenleriniň hökümdarlygyna uly urgy boldy bu söweşde üç sany uly türkmen taýpasynyň birleşip duşmana garşy göreşmeginde nurberdi hanyň durdy hanyň mahmyt işanyň şahsy goşantlary uludyr olar garrygala söweşinden has öň hem ýakyn aragatnaşyk saklapdyrlar bu hanlar biri biri bilen ýüzbe ýüz duşuşanlarynda türkmen taýpalarynyň güýç birikdirip agzybir bolmagyň zerurlygy barada söhbetdeş bolýardylar garrygala söweşi hem şonuň dogrudygyny hakykat ýüzünde subut etdi çeşme a nuryýew m moşew türkmenistanyň taryhy xvii xx asyrlar orta mekdepleriň ix synpy üçin synag okuw kitaby a türkmen döwlet neşirýat gullugy günorta sudan iňl south sudan resmi ady günorta sudan respublikasy iňl republic of south sudan afrikada ýerleşýän döwlet paýtagty juba şäheri günorta sudan demirgazykda müsür bilen araçäkleşipdir müňlerçe ýyllaryň dowamynda müsüriň medeniýeti oňa täsirini ýetiripdir efiopiýa bilen nubiýa hrestýan ýurtlary bilen müsür araplaşandan soň yslamlaşandan soň gündogar sudanda yslamlaşmak prosesi geçýär musulman arap taýpalary göçüp gonup ýöränler bu ýere araplaşyp ii müňýyllyklaryň ortasynda güýçli aralaşýar x xii asyrda iudeý çozuşlary netijesinde tozýar emma xiii asyrdan hrestýan dinini saklamak üçin xvi asyra çenli göreşýärler oňa täsirli iri ýer eýeleri aralaşyp her iri ýer eýesiniň eýeçiligi ýarymawtonom knýazlygy aňdypdyr olar daýhanlardan alynýan salgydyň hasabyna ýaşapdyrlar portugal kolonizatorlary kontingente mata aýna çüýşe monjuklar metal önümlerini spirt atyjy ýaraglary getirdiler ýewropalylar altyn çägäni pil süňküni müňlerçe gara reňkli gullary äkitdiler ilkibaşda gul alyp gitmändirler amerikanyň açylmagy bilen ýagdaý üýtgedi braziliýa portugaliýa üçin baýlygyň çeşmesine öwrüldi gwineýanyň gündogarynda ýorb etniki gelip çykyşlylar ýaşapdyrlar yslam dünýäsiniň esasy paýtagtlarynyň biri hasaplanylýan bu şöhratly şäheriň taryhy iki ýarym müň ýyldan gowrakdyr merwiň gülläp ösüş döwri xi xii asyrlara degişlidir bu döwür bolsa beýik seljuk türkmenleriniň imperiýasynyň çäkleriniň amyderýanyň aşak akymyndan ortaýer deňzine çenli aralygy öz içine alan zamanydyr şol döwürler merw dünýäniň iň owadan şäherleriniň biri bolupdyr maru şahu jahan ady bilen belli bolan bu beýik şäher murgap derýasynyň bol hasylly jülgesinde ýerleşipdir ol ýerleşişi taýdan başga şäherlrden tapawutlanýar sebäbi merwiň töwereginde dürli eýýamlara degişli şäherleriň ýerleşen ýerleri bardyr ýöne gündogarda köne şäherleriň ornunda täze şäherleri gurmak däbiniň bardygyna garamazdan bu şäheriň düýbi arassa meýdanda tutulypdyr gadymy merwiň harabalyklary bu gün müňlerçe gektary tutýar erkgala gäwürgala soltangala abdyllahangala ýaly galalaryň hersiniň arkasynda patyşalaryň we hanlaryň köp asyrlyk şöhratly we gussaly taryhy ýatyr olar gazaply uruşlaryň we täzeden döreýişleriň şäherleriň durmuş sarsgynlaryndan soň täzeden galkynyşlarynyň gözli şaýadydyr häzirki döwürde olar dünýäniň ençeme ýurtlaryndan gelýän arheologlar üçin hakyky hazynadyr şonuň üçin ýylyň ýylyna olar mary topragyna ýygy ýygydan gelýärler we xix asyryň ahyrynda gadymy merwi öwrenip başlan kärdeşleriniň yzyny dowam etdirýärler bu medeni mirasyň diňe bir türkmenistan üçin däl de dünýä taryhy üçin wajypdygyny nazara alyp döwlet ony öz howandarlygyna aldy we ol gadymy merw döwlet taryhy medeni goraghanasynyň ýüregine öwrüldi njy ýylda bahasyna ýetip bolmajak bu ýadygärlikler toplumy ýunesko nyň bütindünýä mirasy sanawyna goşuldy nusaý dünýä alymlaryny ýygnaýar dünýäniň gumanitar ylymlarynyň wekilleri bolan arheologlaryň taryhçylaryň we beýleki ylym jemgyýetçilik işgärleriniň ünsi ýene garaşsyz baky bitarap türkmenistana gönükdi ýerli ilatyň we taryhçy alymlaryň arheologlaryň köne nusaý we täze nusaý diýip atlandyrýan seleňläp duran iki sany gum depesi köpetdagyň eteginde aşgabat şäheriniň günorta günbataryndaky kilometrlik ýerde ýerleşýär orta asyryň hindi taryhçysy nesewiniň maglumatlaryna görä häzirki obaçylygyň ýerinde biziň eýýamymyzdan öňki iv asyrda serhetýaka gala bolupdyr şeýle maglumat dariýanyň behistun ýazgylarynda da parfiýana welaýaty baradaky ýatlamalar ilkinjileriň hatarynda duş gelýär ondan sähel soň bolsa nusaý galasynyň ady gabat gelip başlaýar biziň eýýamymyzdan öňki iv asyrda bu welaýat aleksandr makedonskiniň döwletiniň düzüminde bolupdyr njy ýyllaryň gyşyny aleksandr makedonskiý şol ýerde gyşlapdyr onuň goşunlary bolsa soňra aleksandropol adyny alan şol töwereklerde ýerleşipdirler täze nusaýyň çäklerinde onuň galyndylarynyň üsti açyldy aleksandr patyşa aradan çykandan az wagtdan soň parfiýana welaýaty selewkileriň hakimliginiň gol astyna geçýär biziň eýýamymyzdan öň nji ýylda günbatar türkmenistanda ýaşaýan dahparyn turan taýpalary grek häkimlikleriniň garşysyna gozgalaň turuzýarlar gozgalaňçylara aga iniler ärsak we tridat baştutanlyk edýärler nusaýy paýtagt edinip ärsak özüni şa diýip hem täze döwleti döredendigini jar edýär ol döwlet soň kuwwatly we beýik şadöwlete imperiýa öwrülýär ärsagidleriň neberesinden bolan mitridat i b e öň njy ýyllar şalyk süren döwründe parfiýa imperiýasy dünýäde kuwwatly döwletleriň birine öwrülýär mitridat i öz adyna mitridatokert köne nusaý ady bilen diňi bolan mizemez gala gurdurýar öňki aleksandropolyň ýerinde bolsa barjamlylar üçin jaýlar hem de ybadathanasy bina edilen täze şäher täze nusaý döreýär häzirki döwür toponomika ylmynda nusaý ady bolan oturymly ýerleriň täjigistanda eýranda owganystanda bardygy bellenilýär ýöne gadymy awtorlar parfiýa nusaýynyň hut häzirki bagyr obasynyň duran ýerinde bolandygyny anyk ýazypdyrlar rim taryhçysy pliniý b e i asyry şeýle ýazýar parfiýalylar barada aýdylanda ol ýerli hemişe köplenç ýatlanylýan dagyň eteginde ýerleşipdir we ol taýpalaryň ählisini öz içine alypdyr meşhur nusaý da aleksandropolyň duran ýerinde ýerleşipdir wagtyň geçmegi bilen parfiýa şalary paýtagty kiçi aziýa geçiripdirler ýöne olar nusaýa iňňän sarpaly garapdyrlar çünki ol ýerde ärsaglaryň nebere agzalarynyň guburlary galypdyr keramatly günlerde patyşalar nusaýa gelipdirler hem sadakalar beripdirler arheologlar nusaýda tegelek we diňli diýen şertli atlar berlen iki ybadathananyň şeýlede mitridatokertiň köşgüniň dörtburç zalynyň üstüni açdylar eger de köni nusaý patyşalaryň rezidensiýalary bolan bolsa täze nusaý hakyky şäher bolupdyr ol şäher beýik ýüpek ýolunyň çatrygynda ýerleşipdir hem de rim imperiýasy hindistan hytaý we beýleki döwletler bilen ysnyşykly medeni söwda gatnaşyklaryny saklapdyr biziň eýýamymyzyň njy ýylynda parfiýa şalygy öz ýaşaýşyny bes edýär ärsaklardan bolan öňki hökümdar sasanidler neberesinden bolan biriniň baştutanlygynda täze döwleti döredýär ilkinji nobatda ärsaglaryň nebere goraghanasy hökmünde hasaplanyp köne nusaý weýran edilýär parfiýa şalary bilen baglanyşykly ähli ýatlamalary adamlaryň aňyndan öçürmäge dyrjaşyp sasanidler olara dahylly ähli zatlary talapdyrlar ýykyp ýumrup harabalyklara öwrüpdirler ol ýerde durmuş diňe ençeme ýüz ýyldan soň ýagny araplar gelenden soň ýäzeden başlanypdyrlar arap geografy al maksidi onunjy asyr şeýle ýazýar ýagny nusaýda ýüpek mata ondan dürli geýimler künji we künji ýagy zerli geýimler öndürilýär nusaýda nah matadan geýimler tilki samyr sütükleri bar sen nusaýyňky ýaly badamjany başga hiç ýerde görmersiň bu azyk senagat önümleri we bürünçden küýzeden aýnadan ýasalan nepislikler nusaýdan has uzak ýurtlara alnyp gidilipdir nusaý nji ýylda gaznawileriň döwletiniň düzümine girýär nji ýylda ol ýerde togrul beg türkmeniň we çagry beg türkmeniň baştutanlygynda türkmen seljuk esgerleri peýda bolýar njy ýylda togrul beg beýik türkmen seljuk şalygynyň döredilýändigini jar edýär nusaý mülkleri nji ýylda halugu döwletiniň düzümine girýär nji ýylda bolsa ol parahatçylyk ýoly bilen teýmiriň döwletiniň hataryna goşulýar şondan soň şäher ýene harabalykdan dikelýär nji asyryň taryhçysy hafizm i abru nusaýda ädikçileriň demirçi ussalaryň küýzegärleriň netjarlaryň we beýleki hünärmenleriň ýaşaýandyklary barada ýazypdyr şeýlelikde xix asyryň başlarynda merkezi aziýanyň iň gözel şäherleriniň bolan nusaý öz ýaşaýşyny bes edipdir xv nusaý merkezi aziýanyň günortasynda iň iri şäher hasaplanylypdyr şäheriň kinamiki önümleri öz ýasalyş nepisligi we daş keşbi babatda hytaý farforyna barabar saýylypdar köne nusaý parfiýa imperiýasy dargandan soň hiç haçan öňki rowaç derejesine ýetip bilmeýär diňe arheologlar mitridatokertiň ýeten belentlikleriniň alamatlaryny pil süňklerinden ýasalan ajap şah şekilli gaplary ritonlary hojalyk resminamalarynyň arhiwini b e öňki ii i asyrlar ak mermerden ýonulyp ýasalan heýkelleri şeýle de binagärlik nusgalyklary keramikalary her dürli metal önümlerini agtaryp tapýarlar nusaýyň taryhy tutuş türkmenistanyň taryhynyň iň gyzykly we gymmatly sahypalaryndandyr arheologlar biziň günlerimizde de gazuw agtaryş işlerini dowam edýärler we parfiýa imperiýasynyň şanly paýtagtynyň medeniýetiniň we sungatynyň täze sahypalaryny açýarlar türkmen halkynyň dünýäniň köp ýurtlaryndan gelen gadyrly myhmanlary bolan alymlar öz türkmen kärdeşleri bilen hormatly prezidentimiziň karary esasynda geçirilýän bu abraýly ylmy maslahatda şol möhüm taryhy sahypalaryň sanyny has da artdyrarlar xi asyr atamyrat kerki şäherinden kilometrlikde muitasiriň türbesi ýerleşýär ýerli ilat ony alamberdaryň ýa da alamdar tugçynyň baýdak göterijiniň mazary diýip atlandyrýar rowaýata görä ol halyf alynyň harby serkerdesi bolupdyr rowaýatda şeýle diýilýär bir gezek alamberdaryň nökerleri çölde suwsuzlykdan horlanypdyr alamberdar guýy gözlemäge ugrapdyr hem de özi azaşmaz ýaly esgerlerinden gije ot ýakmagy haýyş edipdir suw tapyp alamberdar ýalňyşlyk bilen duşmanlaryň oduna barypdyr we olar tarapyndan öldürilipdir taryhy çeşmeler orta asyrlarda zemm etrabynda nji ýyllarda samany hökümdary abu ybraýym ysmaýyl muntasiriň öldürilendigine we şu ýerde jaýlanandygyna şaýatlyk edýär alamberdaryň mawzoleýi türkmenistanda xi asyr migmarlygynyň arhitekturasynyň iň oňat nusgalaryndan biridir planynda inedördül metr bolan bu uly jaý arka paruslarynyň üstünden gümmez bilen örtülen otaglydyr inedördül sm bişen kerpiçden we figuraly kerpiçden nagyşalanypdyr örüm bilen edilen öň ýüzüniň timarlanyşy aýratyn gyzyklydyr çüňkleri sekiz gyraňly sütünler bilen berkidilipdir girelgesi çaklaňrak peştag portal bilen onuň taraplary bolsa üsti arkaly nagyşly örülen tagçalar bilen haşamlanypdyr xii xvii asyrlar ýerli ilat kä ony astanababa mazary diýip kä bolsa iki dogan zeýdaly we zuweýdalynyň hem de olaryň aýallarynyň gyzlarbibi mawzoleýi diýip hem atlandyrýarlar bu mazar hakynda birnäçe rowaýatlar bolup olaryň birinde şeýle diýilýär ýyl mundan ozal balhyň hökümdary ibn aly nur ogly zuweýdanyň ýerli dolandyryja äre berlen ýalňyz gyzy aradan çykypdyr muňa gynanan kakasy gyzy üçin mawzoleý gurmagy buýruk beripdir we marydan hem de samarkantdan oňat ussalary çagyrdypdyr emma gurlup gutaran badyna mawzoleý ýykylypdyr ýene täzeden gurlan jaý şonuň ýaly bolup ýykylypdyr we üç gezek şeýle bolupdyr bu ýagdaýa gary gamgyn bolan nur oglunyň düýşünde bir goja giripdir we ol mawzoleýi mekgeden getirilen toýun bilen suwdan garyp gurmagy maslahat beripdir gyzyň gamgynlykdan halas bolmadyk kakasy şeýle hem edipdir palçygy mekgeden getirilen gumdan edipdirler suwy bolsa getirip bir guýa guýup goýupdyrlar we palçyk etmek üçin suwy şondan alypdyrlar şeýlelik bilen mawzoleý gurlupdyr we nur ogly ölende ony hem şol mawzoleýde gyzynyň mazary bilen goňşulykda jaýlapdyrlar astanababa türbesi birnäçe bölekden ybaratdyr ol açyk dälizden howlujykdan peştagdan ýapyk dälizden dört pilonly zaldan metjitden zeýdalynyň we züweýdalynyň guburhanasyndan diwanhanadan we gyzlarbibi mawzoleýi bilen birikdirýän insiz dälizden ybarat ansamblyň iň gadymy bölegi metjitdir we ony xii asyr bilen senelemek bolar diwanhana hem metjit bilen bir wagtda gurlupdyr gyzlarbibi mazoleýi ansamblyň has giçki bölegidir ol dürli ölçegdäki ähtimal ikinji gezek peýdalanylýan kerpiçlerden xix asyrda bina edilipdir dag käkiligi latynça alectoris kakelik rusça iňlisçe chukar partridge towuklar otrýadynyň sülgünler maşgalasyna degişli guş ýelekleri gögümtil goňur kelle we ganat ýelekleri gyzgylt böwründe kese gara zolaklar bolýar çüňki we aýaklary gyzyl agramy den g a ýetýär käkilik günbatarda alp daglaryndan balkan hem de sinaý ýarym adasyna gündogarda hytaýa hem de gimalaý daglaryna çenli ýaýrandyr türkmenistanda käkilik balkan daglarynda köpetdagda bathyzda garabilde köýtendagda duş gelýär käkilige ýakyn bolan görnüşler günorta ýewropada demirgazyk afrikada arabystan ýarym adasynda duş gelýär käkilik dagyň gyrymsy agaçly gaýalarynda mesgen tutýar ol galyň gar ýaganda dag etegine düşýär ýylda bir gezek köpelýär ýerde höwürtgeläp kähalatlarda ýumurtga guzlaýar ýumurtgany günläp basýar käkilik ösümlik tohumy ýaprak we mör möjekler bilen iýmitlenýär käkilik aw guşy hasaplanýar köp awlanýanlygy sebäpli onuň sany ýyl ýyldan azalýar käkilik döwlet tarapyndan goralýar ony ýylyň belli bir möhletlerinde awlamaklyga rugsat edilýär türkmen sowet ensiklopediýasy tom sah ýusup balasagunly nji ara haniylar uyghur döwletine degişli balasagun şäherinde dünýä inýär ol bilim sowadyny öz iliniň ulamalaryndan danalaryndan alýar ene dilinden daşary arap pars ýunan hytaý we hindi dillerini kemsiz özleşdirýär ol gadymy türki ynançlardan başga yslam buddizm maniheýçilik ýaly şol sebitde ýaýran beýleki dinleri hem çuňňur öwrenipdir şeýdibem alymyň ylmy gözýetimi has giňäpdir ilki balasagunly ýusup ady bilen tanalan bu akyldar kutadgu bilik bagt getiriji bilim atly ajaýyp eserini ýazanyndan soň has hajyp derejesini gazanýar we gara bugra hanyň weziri edilip bellenilýär ol alymlaryň ylmy halkyň ýoluny ýagtyldar ylym bir şem kibidir gijelerine ýanar we adamzada dogry ýoly görkezer şonuň üçin alymlary hormatlamak we olaryň ylymlaryndan peýdalanmak gerekdir diýip ýazýar bu eser türkmen dilinde ýazylan ilkinji syýasatnama eseri hasaplanýar dünýä edebiýatynda we ylmynda öçmejek yz goýan türkmen akyldary ýusup balasagunly taryhy maglumatlara görä nji ýylda dünýäden ötýär biziň döwrümizde dürli ýyllarda dürli dillerde çap edilen kutadgu bilik dünýä ýüzünde uly meşhurlyga eýedir eseriň nji ýylda daşkentde çap edilen özbekçe we köne türki dildäki nusgasy şeýle hem s n iwanow tarapyndan rus diline terjime edilip njy ýylda çap edilen nusgasy muňa mysal edip bolar mollanepes beýik söz ussady xix asyrda ýaşap geçen nusgawy şahyrymyzdyr beýleki nusgawy şahyrlarymyza garanyňda mollanepesiň terjimehalyna degişli köp maglumatlar saklanyp galypdyr adamlarda gözel duýgulary ajaýyp arzuwlary oýarýan şygyrlary bolan lirik şahyrymyz mollanepes njy ýylda häzirki sarahs etrabynda dünýä inýär onuň kakasyna molla kadyrberdi diýer ekenler kadyrberdiniň dört ogly bolupdyr oalryň iň kiçisi nepes bolupdyr örän ylymly sowatly adam bolansoň onuň adynyň öňüne molla sözi soň goşulyp mollanepes diýen at ýörgünli bolýar umuman öňki zamanlarda şahyrlara molla kemine molla zelili ýaly epitet bilen ýüzlenilipdir mollanepes ilki oba mekdebinde soňra maryda molla töre ahunyň medresesinde bilim alypdyr has soňrak buhar medresesini tamamlap ahunlyk derejesine ýetipdir gündogaryň beýik söz ussatlary nyzamynyň nowaýynyň firdewsiniň jamynyň fizuliniň magtymgulynyň eserlerini ürç edip okapdyr şahyr arap pars dillerinden gowy baş çykarypdyr şonuň üçin ol pars dili şahyrlaryň goşgularyny poemalaryny asyl nusgasyndan okapdyr şeýle hem ol musulmanlaryň hristianlaryň keramatly kitaplary bolan gurhany injili gowy öwrenipdir muny onuň özüniň ölmez ýitmez zöhre tahyr dessanda ulanan musa pygamber isa pygamber bilen baglanyşykly rowaýatlary hem tassyk edýär şahyryň gezdim buhar şährin samarkant bilen seýran edip gezdim ýakyny ýady diýen setirleri onuň köp ýerlere jahankeşdelik edendigini gözýetiminiň giň bolandygyny görkezýär ol öz döwrüniň görnükli şahsyýetleri bilen ýakyn aragatnaşykda bolupdyr şolaryň biri hem nusgawy şahyrymyz mämmetweli keminedir bu hakynda mollanepesiň çowlugy oguljahan eje şeýle gürrüň beripdir babamyň alty aý oglan okadyp alty aý kitap okamak goşgy ýazmak bilen wagt geçireni hakda kakam pahyr gürrüň edip bererdi olar üç kişi ekenler biri babam ikinjisi aman diýen adam üçünjisi molla kemine bolara çemeli olar bütin gijäni her hili kitaplar okamak goşgy düzmek we ýomak atyşmak bilen geçirer ekenler mollanepesiň nesil şejeresi şeýledir molla kadyrberdiniň dört ogly bolupdyr olaryň birisine agajyk bagşy diýer ekenler ol bu dünýäden perzentsiz ötüpdir beýleki ogly ördekberdi bolup onuň ogluna molla erçi diýer ekenler şahyryň ýene bir dogany hakberdi onuň perzentleri meşret hem ýemşik mollanepes öz obadaşy bossantäç diýen gyzy söýüp oňa öýlenýär mollanepesiň mämmetreýim hem resul atly ogullary bolupdyr mollanepesiň mämmetreýimden bolan agtygyna hojanazar diýipdirler il içinde tutulýan ady hojaş hojaşyň iki gyzy bolup birine enesi bossantäjiň ady dakylypdyr ol köp goşgy ýazar eken mollanepes teke türkmenleriniň sarahsdan mara süýşmegi netijesinde ömrüni häzirki wekilbazar etrabynda ýaşap geçipdir ol il ýurduny tüýs ýürekden söýüpdir şahyr öz ýurduny diňe bir wasp etmän eýsem daşky duşmanlardan goramaga mydam taýýar mert adam bolupdyr nasretdin şanyň goşunlary hemze mürzäniň ýolbaşçylygynda nji ýylda marynyň üstüne ýöriş edýär basybaljylara garşy şol gazaply söweşlere eli ýaragly gatnaşan şahyr şol söweşde agyr ýaralanýar şahyr şol ýarasyndan aýňalyp bilmän nji ýylda ýaşynyň içinde aradan çykýar ony marydaky hoja abdylla baba gonamçylygynda gowşut hanyň ýanynda jaýlaýarlar onuň nesilleri häzir mary murgap wekilbazar sakarçäge etrabynda ýaşaýarlar mollanepes döredijilik işine ýaşlykdan başlap halk eserleri türkmen we gündogar halklarynyň edebi ýadygärlikleri bilen içgin tanşypdyr hem de şygyr sungatynyň inçe tilsimlerini ele alypdyr ol köp sanly goşgulary hem de halkyň uly söýgüsini gazanan zöhre tahyr dessaony bilen türkmen halkynyň aňynda ebedilik orun aldy şahyryň döredijiliginiň esasy bölegi söýgi ahlak öwüt nesihat häsiýetli şygyrlardyr söýgi ahlak mollanepesiň döredijiliginde yşky ahlak häsiýetdäki şygyrlar esasy orny eýeleýär ol bu meselelere bagyşlap ýazan bäri gel haýrana galar söwdügim istäp ki gözel ýary kakar ýaly onlarça goşgularynda türkmen gelin gyzlarynyň ahlak sypatlaryny görk görmeklerini edim gylymlaryny taryplamak bilen birlikde ýaşaýşyň gönezligi söýgi diýen pikiri orta atypdyr öwüt nesihat mollannepes öwüt nesihat häsiýetdäki şygyrlarynda adamlara agzybirlikde hem de özüňe berlen az pursatlyk ömre erk edip ýaşamaklygy ündew edýär şahyryň bu ugurdan ýazan goşgularynyň içinde ner gezgin hem de aňsa goşgulary özüniň ähmiýeti taýdan has da tapawutlanýar temasy köp görnüşliligi mollanepes sözleriň süýjüsinden saýlap şygyr döretmek bilen birlikde halk rowaýatlary esasynda zöhre tahyr dessanyny da ýazýar mollanepesden öň xvi asyrda ýaşap geçen özbek şahyry saýýady hem tahyr we zuhra atly bir poema ýazýar ýöne bu poema gysga bolup wakalar anyk berilmeýär edebiýat taryhynda bu sýužeti dessançylyk tärinde işlän ýeke täk şahyr mollanepesdir şahyr bu sýužeti täzeden işlemek öz arzuw hyýallaryny oý pikirlerini dessanyň içinde goşgy görnüşinde bermek bilen ony millilik häsiýeti bilen de baýlaşdyrypdyr birleşen milletler guramasy iňlisçe united nations rusça türkçe birleşmiş milletler parahatçylygy goldamak hem de ýurtlar arasynda parahatçylykly hyzmatdaşlygy ösdürmek üçin özygtyýarly döwletleriň meýletin birleşmegi esasynda döredilen halkara gurama ilkinji gezek şeýle guramany döretmek meselesi nji ýylyň oktýabrynda moskwada soň nji ýylda dumwarton oksda abş da sssr iň abş nyň we beýik britaniýanyň wekilleriniň maslahatynda çözüldi nji ýylyň fewralynda üç beýik döwletiň ýalta krym konferensiýasynda şeýle halkara guramany döretmek meselesi gütarnykly çözüldi bu gurama ýylyň nji aprelda san fransiskoda abş da geçirilen konferensiýada döredildi njy iýunda ýurduň wekilleri biragyzdan bmg niň düzgünnamasyny kabul etdiler düzgünnama nji oktýabrda güýje gir di şondan bäri nji oktýabr bmg niň güni hökmünde bellenip geçilýär bmg niň ştab kwartirasynyň ýerleşýän ýeri nýu ýork onuň ýewropadaky merkezi ženewa şäheridir bmg niň maksady onuň öz düzgünnamasynda ýazylyşy ýaly parahatçylyga salynýan howpuň öňüni almak hem de ýok etmek we agressiýa aktlaryny ýatyrmak üçin toparlaýyn çäreler görmek bilen parahatçylygy hem de howpsuzlygy gorap saklamakda milletleriň arasynda dostlukly gatnaşyklary ýola goýmakdan ykdysady sosial medeni hem de gumanitar häsiýetdäki halkara meselelerini çözmekde hyzmatdaşlygy amala aşyrmakdan adamyň hukuklaryny we azatlygyny hormatlamagy ösdürmekden ybaratdyr uzak ýyllaryň dowamynda bmg halkara çökgünlikleriň öňüniň alynmagynda we uzaga çeken dawalaryň parahatçylyk ýoly bilen çözülmeginde uly rol oýnady ol dawalaryň öňüniň alyn magy parahatçylygyň saklanmagy we ynsanperwer kömekleriň berilmegi ýaly meselelerde toplumlaýyn çäreleri amala aşyrdy meseleler çözülende bmg niň hemme agzalary deň hukuklydyr bu gurama döwletleriň içerki işlerine gatyşmazlyk esasynda iş alyp barýar ilki başda bmg niň agzalary döwletde ýylyň nji ýanwaryna çenli olaryň sany ä ýetdi häzirki wagtda bmg niň düzüminde döwlet bar bmg bu uly forum bolup ol ýerde ähli döwletleriň wekilleri biri biri bilen duşuşmaga müm kinçilik tapýarlar soňky maglumatlara görä sekretariatyň işgärleriniň sany bütin dünýä boýunça takmynan müňe barabardyr guramanyň njy ýyllar aralygyndaky iki ýyl lyk býujeti milliard million dollara barabar boldy guramanyň resmi dilleri iňlis arap ispan hytaý rus we fransuz dilleridir bmg niň esasy organlary baş assambleýa howpsuzlyk geňeşi ykdysady we sosial geňeşi halkara kazyýet we sekretariatdyr ylym bilem we medeniýet meseleleri baradaky ýörite halkara guramasy ýunesko we başgalar bar baş assambleýa guramanyň ýokary organydyr onuň sessiýa ýygnaklaryna agza bolup durýan döwletleriň hemmesiniň wekilleri gatnaşýarlar sessiýada garalan meseleler boýunça rezolýusiýalar kabul edilýär baş assambleýa nobatdaky sessiýasyny ýylda bir gezek çagyrýar ýörite we adatdan daşary sessiýalar howpsuzlyk geňeşiniň maslahaty we teklibi boýunça çagyrylýar baş assambleýa edil forum ýaly bolup ol ýerde dünýä döwletleriniň özara gyzyklandyrýan meseleleriniň giň toplumyny ara alyp maslahatlaşmagyna mümkinçilik döredilýär şeýle hem baş assambleýa ykdysady we sosial geňeşiň howandarlyk geňeşiniň we beýleki ýöriteleşdirilen edaralaryň işlerine gözegçilik edýär howpsuzlyk geňeşi bilen bilelikde baş sekretary we halkara kazyýetiniň kazylaryny saýlaýar assambleýadaky ähli döwletler ululygyna we kiçiligine garamazdan bir ses bermäge hukugy bar howpsuzlyk geňeşi bmg niň iňňän möhüm organydyr ol halkara parahatçylygyny we howpsuzlygyny goramak baradaky meselelere seredýär we degişli kararlar kabul edýär sowete onuň sany hemişelik agzasy russiýa hytaý halk respublikasy abş angliýa fransiýa we bmg niň agzalary bolup durýan beýleki ýurtlaryň wekillerinden baş assambleýa tarapyndan iki ýyl möhleti bilen saýlanýan sany hemişelik däl agzasy girýär hemişelik däl agzalary şu sebitlerden saýlanýar afrika we aziýa gündogar ýewropa latyn amerikasy we günbatar ýewropa bmg niň bu organy üçin howpsuzlyk geňeşiniň hemişelik agzalarynyň agzybirlik esasly bolan weto hukugy iňňän möhümdir ykdysady we sosial geňeşi baş assambleýa tarapyndan agzadan ybarat düzümde saýlanýar agzalar ýyl möhlet bilen saýlanýar bu geňeş halkara ykdysady sosial medeni saglygy saklaýyş meselelerini we ş m öwrenýär hem de olar barada bmg ä teklipler taýýarlaýar halkara kazyýet ýa da bütindünýä kazyýeti niderlandlaryň gaaga şäherinde ýerleşip onda sany kazy bardyr bmg de esasy wezipeli administratiw adam baş sekretardyr ol howpsuzlyk geňeşiniň maslahat bermegi bilen baş assambleýa tarapyndan ýyllyk möhletde bellenilýär şu wagta çenli bmg niň sany baş sekretary boldy olaryň njisi häzirki baş sekretar pan gi mundur njy ýyldan bäri ilkinji baş sekretar wezipesine norwegiýaly trýugwe li saýlan ýar ol nji ýyllar aralygynda ýolbaşçylyk edýär soňra onuň ýerine nji ýylda şwesiýaly dag hammarşeld saýlanýar ol hem nji ýyla çenli guramanyň baş sekretary bolup zähmet çekýär mýanmaly u tan nji ýyllar aralygynda ýolbaşçylyk eden bol sa nji ýyllarda awstriýaly kurt waldhaým baş sekretar boldy peruly hawýer peres de kuelýer bmg niň bäşinji baş sekretary bolýar ol nji ýyl lar aralygynda gurama ýolbaşçy bolýar nji ýylda butros gali resmi taýdan baş sekretar wezipesine saýlanýar nji ýylda kofi annan baş sekretar bolup njy ýyla çenli şol wezipede işleýär türkmensähra eýran türkmenleriniň iň köp ýaşaýan sebitidir eýran türkmenleri türkmenistan bilen owganystan türkmenleriniň ýaşaýyş ýerleri bilen goňşy bolan gülistan demirgazyk horasan we rezewi horasanda ýaşaýandyrlar türkmenistanyň günbatarynda ýerleşýan türkmensähra hazar deňizinden başlap owganystan serhedine çenli dowam eder şeýlelik bilen türkmensähra sebiti de gülistan demirgazyk we rezewi horasan welaýatlarynyň bir bölegidir eýranda türkmenler iň köp gülistan welaýatynda ýaşaýar bu welaýatdan soň demirgazyk horasan bilen rezewi horasan türkmenleriň iň köp ýaşaýan sebitleridir türkmensähranyň iň köp türkmen ilatyna eýe bolan şäheri kümmet gowuz parsça gonbad kavus şäheridir türkmenleriñ we türkmensähradaky ýaşaýan türkmenleriñ milli şahyry bolan magtymguly pyragyny ýüreklerinden alan gökleñ taýpalary eýranda türkiligini iñ köp goraýan jemgyýet hökmünde tanalýar mundan daşary türkmenistan türkiýe we başga türki milletlerinini özlerine dogan hökmünde görüp ynançlaryna batyrlyklaryna buýsanyp ýaşaýan taýpadyr eýrandaky türkmenleriñ sany mln dan geçýändigi bilinýär dünýä banky ýurtlar profilindäki sana görä eýranyñ doly halkyny mln hasap edemizde onuñ türkler tutýar türkmenistanyň serhedindäki bender türkmen kümüşdepe akgala ambarolum inçeburun siminşäher daşlyburun kelala marawadepe we jergelan ýaly şäherlerde de ilatyn köpüsi türkmendir munuň bilen birlikde bojnurd we meşhed çabahar türbetjam we tahran ýaly şäherlerde de köp sanly türkmen ýaşaýar türkmenleriñ eýranda bolmalary miladynyñ başlaryna çenli daýanýar eýrandaky ilkinji taýpalaryñ gyzyl we ak han türkmenleridigi aýdylýar njy ýylda eýran topraklaryna höküm eden gaznalylar bilen seljuklaryñ arasynda geçen dañdanakan urşynda gaznalylaryñ ýeñilmesi bilen eýranyñ gapysy türkmenlere doly açyldy şu ýyldan soñ türkmenler ýyllap eýranda agalygyny gorap gezdi şo wagtyñ içinde eýrany seljuklar timurlar ilhanlylar ak goýunlylar we gara goýunlylar dolandyrdy asyrlar boýunça türkmenleriñ elinde galan parslar nji ýylda medeniýeti doly eýeledi şundan soñra olar türkmenleri özlerine biraz howp hökmünde görip olara garşy taýynlyklar düzüp ugradylar eýranda ýaşaýan azerilerden soñra türkmenlerin iñ köp ýaşaýan ýeri türkmensähradaky sünni türkmenler bolupdyr bu ýer eýrança deşt e gorgan diýilsede türkmenleriñ arasynda türkmensähra diýip atlandyrylýar bu ýer türkmenistanyñ çäginden başlap hazar deñzine çenli uzaýar we bu ýer gülistan welaýatynda ýerleşýar eýranda türkmenler salyr teke ýomut gökleñ taýpalaryndandyr eýranda ýaşaýan türkmenler özleriniñ azatlygy üçin njy ýyldan garşy gelip başladylar nji ýylyñ nji maýynda türkmenler eýran topragyndan aýrylyp garaşsyz türkmen respublikasy ny döretdiler türkmenler özleriniñ asyrlardyr ýaşaýan topraklarynyñ azatlygy üçin göreşýärdiler türkmenler eýran bilen başa çykmak üçin güýçli serkerdelere mätäçdi şo sebäpli harby okuw açmak gerekdi türkmenler türkiýedäki serkerdeleri mugallym hökmünde çagyrdy ryza han tagta geçip türkmenleriñ herekedini doly ýatyrandan soñra ýene türkmenleriñ aýaga galmazlygy üçin birtopar işler geçirip ugrady bu işleriñ başynda ilki bilen türkmenleriñ ýaragyny ýygnady soñra türkmenleriñ köp bolýan her ýerine eýran gözegçilerini goýdy bu zatlaryñ daşynda iñ erbedi bolsa türkmen jemgyýetini doly ýatyrmak türkmenleri eýranlaşdyrmak parslaşdyrmak üçin türkmen mekdepleriniñ ýapylmasydy muña derek pars dili öwredýan okuwlar açylyp ugrady şuwagtam okuwlarda türkmenler parsça okaýarlar we parsçany gowy bilýärler muny türkmensähra diýlende ilkinji ýada gelen emin rasen gardaşymyz hem aýdypdy bu zatlar has ulaldy we soñra türkmenleriñ milli eşiklerini geýmesi milli tagamlaryny iýmesi däp dessurlaryny etmeleri hem gadagan edildi eýran hökümedi türkmenleri has beter syndyrmak üçin gaty uly ýola baş goşdy eýranda ýaşaýan kürtleri türkmenleriñ ýaşaýan ýerine göçürip kürtleri türkmenlere garşy ýarag hökmünde ulanjak boldy ýöne hökümediñ bu islegi başa barman türkmen kürt doganlygy peýda boldy we aralarynda hiç bir oñuşmazlyk bolmady türkmenler eýranlylardan ýaragda yza galmalary bilen birlikde syýasetdede yza galypdyrlar şuwagtky ýagdaýlary unudylan hökmünde diýip bileris türkiýe hem eýrandaky ýaşaýan türki halklaryndan ýekejede habar tutanok hatda olarda o barada ýekejede maglumatam ýok atatürk döwründe atatürk eýrandaky türkmenlere başardygyça kömek edipdir ýöne ol ölenden soñra türkmenler unudyldy we şo unudylanlygy nji ýüz ýylyñ soñuna çenli dowam etdi eýranda ýaşaýan türkmenler özleriniñ asudalygyny atlaryny gorap saklamak üçin ýekeje özleri öz başyna hereket etýärler türkmensähradaky türkmenler nji ýylda döredilen dünýä türkmenleri ynsanperwer birligi ýygnaklarynda şo döwrüñ hökümeti saparmyrat nyýazow tarapyndan ýatlanypdyr soñra syýasy işler maslahatlar ýüzünden eýrandaky türkmenler ýene ýalñyzlyga itildi mark zukerberg amerikan programmisti we facebook jemgyýetçilik torunyň döredijisidir ol nji ýylda garward uniwersitetindäki kursdaşlary dastin moşkowiç dustin moskowitz eduardo sawerin eduardo sawerin we kris hýugs kris hughes bilen bilelikde häzirki wagtda milýondan gowrak ulanyjysy bolan facebook jemgyýetçilik toruny döredip dünýäniň iň ýaş baý adamy hökmünde tanalýar nji ýylda onuň hususy eýeçiliginde mlrd baýlygy bar diýip hasaba alyndy ol dünýäniň in ýaş milýarderidir şeýle hem mark zukerberg njy ýylda times žurnalynyň pikiri boýunça ýylyň adamy diýip saýlandy ol nji ýylyň maý aýynyň ne abş nyň nýu ýork şäherinde eneden bolýar kakasy diş lukmany ejesi psiholog onuň üç sany uýasy bar olar nýu ýork şäherinde birlikde önüp ösýärler nji ýylda haçanda ol uniwersitetiň ikinji ýylynda okap ýörkä hytaý asylly amerikan gyz priska han bilen tanyşyp onuň bilen birlikde ýaşamaga başlaýar njy ýyldan bäri zukerberg öz söygülisi bolan priskila han bilen kaliforniýada palo alto ýaşaýarlar ol ýewreý hökmünde ýetişdirilmegine garamazdan ýaşyndan bäri özüni ateist diýip yglan edýär zukerberg iňlis dilinden başga da fransuz iwrit latyn we gadymy grek dillerinde ýazmany we okamany başarýar zukerberg kiçilikden bäri kompýuter ulanmagy we onda birnäçe programmalardan baş alyp çykýagy başarýar ny ýyllarda ýagny ýaşyndaka kakasy oňa kompýuterde atari basic programmasyny öwretdi soňra kakasy kompýuter programisti bolan deýwid nýumany hususy mugallymy hökmunde hakyna tutdy mekdep okuwçysy wagty ol eýýäm kompýuterde taze programalary we oýunlary döretmäge başlady orta mekdepde fizika matematika we astronomiýa dersleri boýunça birnäçe baýraklara mynasyp bolan zukerberg mekdebini tamamlanyndan soňra abş niň iň abraýly ýokary okuw mekdebi bolan garward uniwersitetininiň informatika bölümine girmegi başardy eýýäm uniwersitetiň birinji ýylynda okuwyň iň owadan we ökde talyplaryny saýlaýan www facemash com saýtyny döretdi saýtda zukerberg garwardyň ähli talyplarynyň suratlary ýerleşdiripdir bu suratlary bolsa ýaş programmist uniwersitetiň serweriniň ýörite kody döwüp birugsat alýar şol sebäpli hem uniwersitetden kowulýar okuwy taşlanyndan soňra bütin garward uniwersitetini internediň üsti bilen duşuşdyrmak maksady bilen nji ýylda öz ikinji saýty bolan facebook saýtyny döretdi aýyň icinde facebook abş niň iň uly jemgyýetçilik saýtlarynyň birine öwrüldi facebook bu dostlaryň bilen aragatnaşyk saklamak maksady bilen döredilen saýtdyr dazzarkel latynça gyps fulvus başgaça ady gummaý ýyrtyjy guşlar otrýadyna degişli guş dazzarkel günorta ýewropada günorta we merkezi aziýada we afrikada giňden ýaýrandyr ol öňki sowet döwletleriniň çäginde krymda kawkazda orta aziýada şol sanda türkmenistanda duşýar dazzarkeliň ganatynyň ýazgyn uzynlygy metre agramy kg a ýetýär reňki esasan goňrumtyl ganatlary we guýruk ýelekleri goňrumtyl garadyr boýnundaky sütük ýelek bilen iri ýelekleriň araçäginde ösgün ak ýelekden halka bolýar dazzarkel esasan türkmenistanyň daglyk raýonlarynda köpetdag balkan köýten bathyz gabat gelýär dazzarkel daglaryň uçut gaýalarynda höwürtgeläp sany käte ýumurtga guzlaýar ýumurtgany gün çemesi iki jynsy hem basýar jüýjeleri aýdan soň uçurym bolýar dazzarkel iri haýwanlaryň maslygy bilen iýmitlenýär atajan tagan türkmenistanly ýazyjy ussat ýazyjy atajan tagan njy ýylyň nji maýynda türkmenistanyň mary welaýatynyň murgap etrabynda daýhan maşgalasynda dünýä indi kakasy tagan öwez nji ýylda beýik watançylyk urşynda orýol şäherinde wepat boldy geljekki ýazyjy mary şäherindäki njy orta mekdebi tamamlady okuwynyň arasynda iki ýyl sowet goşunynyň hatarynda gulluk etmek bilen nji ýylda moskwanyň edebiýat institutyny tamamlady şol ýyl hem türkmenistan ýazyjylar guramasy ony sssr ýazyjylar birleşigine türkmen edebiýaty boýunça geňeşçi wezipesine moskwa şäherine işe ýollady we şol ýerde ol nji ýyla çenli türkmenistana gaýdyp gelýänçä işleýär atajan tagan türkmen rus bolgar täjik gyrgyz dillerinde jemi ekz tiraž bilen çap bolan den gowrak kitabyň awtory onuň iň gowy powestleri we hekaýalary družba narodow ogonýok znamýa oktýabr ýaly meşhur jurnallarda çap edildi hekaýalarynyň birnäçesi esasanam uruş haçan gutarýar hekaýasy dünýä dilleriniň onlarçasyna terjime edildi hekaýa janrynyň ussady hökmünde a taganyň berlinde budapeştde ýörite hekaýa agşamy geçirildi a taganyň eserleriniň esasynda babagambaryň gaýdyp gelmegi takdyr tentek ogul ak maýanyň ýoly çeper filmleri surata düşürildi söýgüniň haky üçin uruşdan soňky söweş padymanyň tallary gaýnene gaýnene gyrgyzystanda hem oýnaldy iň owadan gyz spektakllary teatrlaryň sahnasynda goýuldy onuň keseki pereňli ýesiriň ýatlamasy taryhy romany esasynda döredilen spektakl köp ýyllar bäri aşgabadyň a s puşkin adyndaky rus döwlet drama teatrynda sahnadan düşmän gelýär atajan tagan jek londonyň e hemingueýiň ç aýtmatowyň w rasputiniň i turgenewiň m lukoniniň w şukşiniň hem başga da birnäçe rus ýazyjylarynyň eserleri bilen türkmen okyjylaryny tanyşdyrdy a tagan halkara ýazyjylar birleşiginiň agzasy ol türkmen rus medeni gatnaşygynyň ösmegine goşan goşandy üçin russiýa federasiýasynyň prezidentiniň permany bilen russiýa federasiýasynyň at gazanan medeniýet işgäri diýen hormatly at berilen ilkinji türkmenistanlydyr kino hem teatr suhgaty ugrunda bitiren işleri üçin tükmenistanyň prezidentiiň permany bilen a tagana türkmenistanyň sungatda at gazanan işgäri diýen hormatly at berildi häzirki wagtda ýazyjy dünýä edebiýaty žurnalynda işleýär bu ýerde häli şindi onuň dünýä edebiýatynyň dürdäne eserlerinden eden terjimeleri çap edilýär ýakyn wagtda ýazyjy özbegistanyň johon edebiýoty žurnalynda özüniň keseki atly täze döreden taryhy dokumental eserini çap etdirdi bahym bu eser kitap bolup türkmen okyjylaryna da ýetiriljekdigi şübhesiz ondan daşary hem garagum žurnalynda ýazyjynyň ýylda ýazylan kitap atly gündelik essesinden parçalar çap edilýär hekaýalar tirkiş jumageldiýew ussat ýazyjy tirkiş jumageldiýew türkmen edebiýatynyň iň meşhur we zehinli kyssaçylarynyň biridir ol nji ýylda dünýä inipdir ýazyjynyň ilkinji eserleri nji ýylda ol entek student wagty çap edilip ugrapdyr şehitli atly hekaýasy ýaş kommunist gazetinde ajaýyp duýgynyň tolkuny hekaýasy türkmen uniwersiteti gazetinde goşa şarpyk hekaýasy bolsa sowet edebiýaty häzirki garagum žurnalynda çykýar emma diňe nji ýylda kitap bolup çykan çaknyşyk powesti ýazyjynyň adyna üns çekdirýär nji ýylda onuň çagalar üçin ýazan howsalaly tomus powesti nji ýylda bolsa içinde gelneje hem ökünç powesti we hekaýalary ýerleşdirilen gelneje kitabyy çap edilýär nji ýylda ýazyjynyň ömür dawasy powesti hem çap edilip dessine okyjylaryň gyzgyn söýgüsine mynasyp bolýar emma soňra çap edilen başagaý ýylda ýaylyp nji ýylda kitap bolup çykdy powesti tirkiş jumageldiniň adyny türkmen edebiýatynyň iň öňdebäryjy ussat ýazyjylarynyň hataryna goşýar bu powestiň esasynda ajaýyp film hem düşürildi bu döwürde ýazyjy edebiýat we sungat gazetinde redaktor bolup işleýär jumageldiýew bu neşiriň örän ygtybarly we öňdebaryjy gazete öwrülmegi üçin örän uly işler amala aşyrdy t jumageldiýew bagrymyzyň badaşany janserek daşrabat mähekdaş gara ýyldyrym ýaly meşhur romanlaryň başagaý ömür dawasy gelneje ýanan gelinler ýaly birnäçe ajaýyp powestleriň hem de tragediýa komediýa kişiniň pikiri ýaly onlarça ajaýyp hekaýalaryň we esseleriň awtorydyr ýazyjynyň soňky merwden mekgä çenli kitaby nji ýylda çap edilipdi bu kitabynda t jumageldiýew türkmençilik halkymyzyň milli aýratynlygy hem özboluşlylygy jemgyýetimiziň aktual problemalary din ynanç ýurdumyzyň taryhy ilimiziň däp dessury adamlaryň durmuşy duýgylary ýaly pelsepewi temalar dogrusynda söz açýar jumageldiýewiň başagaý ömür dawasy we ýanan gelinler powestleri hem de janserek romany türkmen kyssasynyň iň meşhur eserleriniň hataryndadyr ýazyjy häzir hem çuňňur pelsepä ýugrulan eserleri bilen türkmen edebiýatyny baýlaşdyrmagyny dowam edýär nji ýylda družba narodow žurnalynyň nji sanynda onuň gorky belasy romany rus dilinde çap edildi nji ýylda bolsa onuň gorky belasy romany bilen ömürzaýa powesti we milli oýun romany aýratyn kitap bolup çykdy tirkiş jumageldiýew magtymguly baýragynyň hem de birnäçe halkara baýraklarynyň eýesidir afrikanyň edebiýaty halk döredijiligi afrika ýurtlarynyň edebiýaty halk döredijiliginiň we dürli afrikan halklarynyň arasyndaky medeni gatnaşyklaryň netijesinde kemala geldi afrika ýurtlarynyň köpüsinde dürli halklar ýaşaýar olaryň hersiniň dili de aýry aýrydyr şonuň üçin bu halklaryň edebiýatlary da özüniň mazmuny we žanry boýunça diýseň tapawutlanýar bu ýerde ertekilere de mifdir rowaýatlara da mataldyr basnýalara da aýdymlara epiki eserlere de duş gelmek bolýar olaryň ählisi hem afrikaly halklarynyň milli aýratynlygyna däp dessurlaryna dini ynançlaryna animalizm tebigy güýçler fetişizm ata babalara çokunmak we ş m hem yrymlaryna ýugrulandyr esasan hem günorta afrika respublikasynda zuluslar gottentotlar buşmenler gambiýada zimbabwede beninde ýaşaýan halklar milli folklorynyň žanr aýratynlyklary bilen tapawutlanýar sudanlylar afar hem issa halklary bolsa täsin ertekileri bilen bellidir afrikalylaryň haýwanlar baradaky gadymy ertekileri hasam gyzyklydyr olarda köplenç pyşbaga ibo ýoruba edo halklarynda towşan bantu dilli we günbatar afrika halklarynda syrtlan ýa şagal somali gottentot halklarynda möý aşanti malinke halklarynda ýaly haýwanlarydyr mör möjekler barada gürrüň berilýär nusgawy ertekilerde öwüt nesihatyň azdygy ýa da asla ýokdugy olary beýleki halklaryň ertekilerinden göz görtele tapawutlandyrýar afrika edebiýatynyň esasynda birnäçe gahrymançylyk eposlary da durandyr bu eposlaryň köpüsi hyýaly mazmunda ýazylandyr olaryň iň esasylary silamaka hem pullori fulbe we sundiata mandingo mali mwindo nianga hakda hekaýat merkezi afrika eposlarydyr gadymy mali döwletiniň sundiata atly eposyny nji ýylda iňlis afrikanisti gordon innes iki dilde iňlisçe hem mandinka dilinde neşir etdiripdir şol wagtlarda sudan edebiýatynyň hem x asyra degişli bolan şygyr bilen ýazylan birnäçe dessanlary kitap bolup çykdy bu eserleriň ählisiniň biziň döwrümize gelip ýetmeginde griotlaryň hyzmaty örän ulydyr griot rawylaryň hem sazanda bagşylaryň günbatar afrikadaky umumy ady afrikanyň beýleki döwletlerinde olary başgaça atlandyrýarlar meselem gambiýada mandingo halkynda jali fulbelerde gaulo woloflarda gewel biziň döwrümizde mansura sek senegal kelefa senen gambiýa dana gurmun nigeriýa ýaly tanymal griotlaryň çykyşlary audio we wideo ýazga geçirilýär hat ýazuwyň peýda bolmagy afrikanyň ýurtlaryndaky birentek halklaryň milli elipbiýi diňe garaşsyzlyk alnanyndan soň peýda boldy meselem togoda nji ýyla çenli hat ýazuw diňe ewe halkynda bardy gambiýadaky fulbe halkynyň arap hem latyn elipbiýinden düzülen ýazuwy bolsa beýleki halklarynyňkydan has ir döredi emma afrika yklymynyň ýurtlarynyň käbirinde hat ýazuwyň taryhy gadymy döwürlere uzap gidýär mysal üçin efiopiýanyň edebiýaty gadymy efioplaryň geez dilinde iv vii asyr aralygynda aksum şalygynyň ösen döwürlerinden gözbaş alyp gaýdýar maliniň gao jenne şäherlerinde songaý döwletiniň tombuktu şäherinde edebiýatda has uly öňegidişlik gazanylypdyr meşhur syýahatçy al hasan muhammet al wazzan az zaýýati al fasi özüniň afrikanyň hem de onuň gözellikleriniň beýany atly eserinde tombuktu şäheri barada bu şäherde kitap satyjylaryndan kän gazanç edýän ýok diýip belleýär sudanda xvi xix asyrlarda gülläp ösen sennar soltanlygy barada ýazylan sennar senenamalary atly edebi ýadygärlik hem uly ähmiýete eýedir onuň iň bir meşhur nusgalarynyň biriniň ýazary ahmet kätib aş şun bolupdyr yslam dininiň gelmegi afrikanyň birnäçe ýurtlarynda hat ýazuwyň hem edebiýatyň ösmegine itergi berdi bu öňegidişlik diňe bir demirgazyk afrika müsür alžir tunis marokko ýurtlary babatda gazanylmady meselem tanzaniýada xix asyryň ahyryna çenli suahili dilinde arap elipbiýi peýdalanylýardy sudan edebiýaty bolsa esasanam şygryýetde arap edebiýatynyň bir bölegi hasaplanýardy onuň kämilleşmeginde müsür edebiýatynyň täsiri örän uly bolupdyr çad döwletiniň edebiýaty hem tabynlyk ýyllary arap dilinde döräpdir madagaskaryň hem malagasiýa dilinde ýazylan ilkinji ýazuw ýadygärlikleri taryhy ýylýazgylary surabe hem arap elipbiýiniň üsti bilen ýazga geçirilipdir ýöne afrikan döwletleriniň aglabasynda hat ýazuw tabynlyk döwründe peýda boldy sowatlylyk artdy dürli dilli afrikan halklarynyň sowatly gatlagy öz aralarynda ýewropa dillerinde düşünişip ugradylar günorta afrika respublikasynda ýazuw xix asyryň ikinji ýarymynda latyn elipbiýi esasynda döredildi afrika ýewropalylaryň hem de hristianlaryň gelmegi dini eserleriň hem giňden ýaýramagyna ýol açdy namibiýanyň milli edebiýatynyň döreýiş taryhynda hristian missioneri m rautaneniň ady agzalyp geçilýär ol ndonga diliniň ýazuwyny döredip ilki bilen oňa injili terjime edipdir zimbabwe mali ýaly ýurtlarda milli edebiýat latyn elipbiýiniň esasynda xx asyryň ortalarynda ýüze çykdy ilkinji romanlar ilkinji afrikan romanlary günorta afrika ýurtlarynda xix asyryň ahyrlarynda neşir edildi zenan ýazyjy oliw şraýneriň nji ýylda çap etdiren afrikan fermasy romany ilkinji uly eserleriň biri hasaplanylýar zimbabwede xx asyryň başynda döredilen eserlerden a ş kripsiň gussaly toprak hem kenarýaka agaçlarynyň ýurdy atly romanlary uly meşhurlyk gazandy ýazyjy özüniň bu eserlerinde ýerli halkyň hak hukugyny dikeltmek meselesini gozgaýar zenan ýazyjy doris lessing zimbabwe özüniň ot hiňlenýär marta kwest we beýleki eserleri bilen dünýä edebiýatyna ýaň salmagy başardy altyn depder we bäşinji çaga romanlary onuň iň esasy eserleri hasaplanýar nji ýylda lessinge edebiýat ugry boýunça nobel baýragy berilýär nigeriýanyň kyssada döredilen ilkinji uly eserlerinden siprian ekwensiniň şäherliler romany bellidir bu eser öz döwründe yklymda edebiýatyň ösmegine uly goşant goşdy afrikanyň beýleki ýurtlarynda ilkinji romanlar garaşsyzlyk alnandan soň gana zambiýa keniýa tanzaniýa we beýlekilerde iňlis dilinde döredildi njy ýyllarda tanzaniýada p pallançionyň günüň astynda ölmek we g ruhumbikiniň azatlyga sary barýan obada romanlary okyjylara ýetirildi zambiýada nji ýylda ýerli ýazyjylar andrea masiýeniň ümüş tamyşda gideon piriň barmagyň ujundaky titreme eserleri hem de griw sibaleniň iki dünýäniň arasy atly ilkinji taryhy romany neşir edildi ýazyjy at taýib salihiň demirgazyga zyýaratyň möwsümi atly eseri sudan edebiýatynda ilkinji roman hasaplanýar günbatar afrika ýurtlarynda ilkinji romanlar fransuz dilinde nji ýyllarda döräp ugrady senegal ýazyjysy usman d soseniň kerim atly eseri nji ýylda neşir edilip ýazyja uly meşhurlyk getirdi şol bir wagtda nji ýylda benin ýazyjysy p hazumeniň dogisimi atly taryhy romany benin edebiýatynda roman žanrynyň düýbüni tutdy kot d iwuarly ýazyjy amadu kuruma garaşsyzlygyň güni hem taňry borçly däl romanlary bilen okyjylaryň söýgüsine mynasyp boldy garaşsyzlygyň güni romany birnäçe afrikan ýurtlarynyň okuw maksatnamalaryna girizildi bu roman amerikanyň hem ýewropanyň ýokary okuw mekdeplerinde de öwrenilýär malili ýazyjylar mali döwleti garaşsyz bolanyndan soň ybraýym mamadu uanyň balykgulak monjugy we s dembeleniň dereksizler romanlary çad döwletinde de ž seýidiň çadly çaga romany neşir edildi günorta afrikaly häzirki zaman ýazyjy uilbur smit taryhy romanlary bilen diňe bir afrikada däl eýsem bütin ýewropa ýurtlarynda da meşhurlyk gazandy afrika yklymynyň portugal dilli ýurtlarynda romanlar xx asyryň başlarynda peýda boldy mozambik döwletinden portugal žurnalisti r žunior seura ak we motase omar ali romanlary bilen kabo werde respublikasyndan b lopeş şikinýo romany bilen ilkinji romançy ýazyjy hökmünde tanaldy angola san tome prinsipi döwletlerinde romanlar ýaňy ýaňy xxi asyryň başlarynda peýda boldy ýazyjy karluş du eşpiritu santunyň nji ýylda neşir etdiren şu wagt hakda ýatlama romany san tome hem prinsipi döwletlerinde bu görnüşde döredilen ilkinji eser hasaplanýar powestler hem hekaýalar nigeriýada senegalda we käbir beýleki ýurtlarda ilkinji çap edilen çeper eserler kyssa görnüşinde ýazylypdyr senegal ýazyjysy bakari diallonyň güýç ýagşylyk powesti munuň aýdyň mysalydyr nigeriýaly ýazyjy amos tutuolanyň nji ýylda londonda çap etdiren palma şerabynyň aşygy hem de onuň sakysy ölüleriň ýurdunda powesti bu ugurda döredilen ilkinji eser bolmak bilen çäklenmän şindem bütin afrikan edebiýatynyň iň ajaýyp eserleriniň biri hasaplanýar amos tutuola bilen siprian ekwensi afrikan edebiýatynyň kerwenbaşysydyr muhammed ahmet mahjubyň hem abd al halim muhammediň njy ýylda ýazan dünýäniň ölüşi powesti sudanda neşir edilen ilkinji kyssa görnüşli eserdir köp halatda afrikan ýazyjylary öz edebi döredijilik ýoluny hekaýa ýazmak bilen başlaýardylar bu ugurda gambiýaly ýazyjy piter lenri uly üstünlikler gazandy nji ýylda onuň ikinji otag atly ilkinji hekaýalar ýygyndysy neşir edildi häzirki zaman afrikan ýazyjylarynyň arasynda da kyssa ýazmak bilen döredijilik ýoluna gadam basanlar ýok däl muňa mysal hökmünde nigeriýaly ýazyjy akaçi adimoru ezeigbonyň durmuşyň depgini atly hekaýalar ýygyndysyny jibutili ýazyjy abdyrahman waberiň hekaýalaryny görkezip bolar şygryýet senegalyň milli edebiýatynyň kemala gelmeginde ýurduň ilkinji prezidentiniň şahyr leopold sedar sengoryň bitiren işi örän uludyr ol njy ýylda negritýud atly edebi hereketi esaslandyryjylaryň biridir hereketiň wekilleri halkyň milliligini özboluşlygyny saklamagy özlerine parz bilýärdiler sengor özüniň ilkinji goşgulary bilen nji ýylda parižiň ýerli metbugatynda çykyş edip ugrady onuň ilkinji şygyrlar ýygyndysy tümlükdäki aýdym ady bilen nji ýylda neşir edildi efiop äheňleri güýz hatlary atly goşgular ýygyndylary şemallara elegiýa poemasy senegal edebiýatynyň nusgawy eserleri hasaplanýar sengoryň eserleri dünýäniň birnäçe dillerine terjime edildi nji ýylda sengoryň adyna halkara edebiýat baýragy hem döredildi afrikanlylar öz şahyrlaryny ruhy öňbaşçylary hasaplaýarlar özleriniň döredijilik ýoly bilen halka ýol görkezen şahyrlaryň arasynda sengordan başga angolanyň prezidenti bolan şahyr agostinýo neto kongo demokratik respublikasynyň premýer ministri patris lumumba hem bar günorta afrika respublikasynyň öňki prezidenti nelson mandela bolsa nji ýylda azatlyga uzak ýol atly terjimehal powestini neşir etdiripdir tanzaniýada şygryýet has hem suahili dilinde ösüpdir bu ýurduň şahyrlary arap musulman şygryýetiniň däplerini dowam etdirýärler amri abedi m e mnýampalu ýaly şahyrlar tanzaniýa şygryýetiniň esasy ýyldyzlary hasaplanylýar edebi tankytçylar gambiýaly şahyr hem romançy piter lenrini afrikanyň iň ussat şahyrlarynyň biri diýip ykrar etdiler kongo döwletiniň premýer ministri patris lumumbanyň jibutili şahyr a waisiň günorta afrikaly şahyr kristofer okigbonyň şygryýet döredijiligi de afrikan edebiýatynyň agramly bölegini düzýär günorta afrikaly afrikaans hem iňlis dilinde ýazýan şahyr ýazyjy zenan antýie kroga bolsa afrikanyň pablo nerudasy hasaplanýar dramaturgiýa afrika yklymynyň kot d iwuar we gabon ýaly döwletlerinde edebiýatyň kemala gelmeginde dramaturgiýanyň täsiri uly bolupdyr günbatar afrikada kot d iwuarly dramaturg bernar dadýeniň ady uly meşhurlyga eýedir ýöne bu ýazyjy diňe sahna eserlerini ýazmak bilen oňman özüniň fransuz dilinde ýazan klembýe romany bilen hem meşhurdyr gabonda bolsa njy ýyllaryň ortalarynda ž r aýýune g anşuýe we kowe desminu ýaly dramaturglaryň ýazan sahna eserlerinden soň okyjylarda edebiýata gyzyklanma döreýär ganaly ýazyjy ata aýdonyň janserek arwah sahna eseri dramaturgiýanyň bu ýurtda da kemala gelendigine güwä geçýär günorta afrikaly şahyr hem galamgär eýs kriheniň iňlisleriň hem burlaryň arasyndaky uruş hakynda ýazan ak diwar sahna eseri hem afrikada xx asyryň ortalarynda döredilen iň meşhur sahna eserleriniň biridir mundan başga kongoly ýazyjy soni labu tansi nigeriýaly dramaturg tolu adžaýi malili dramaturgy musa konate we madagaskarly ýaş ýazyjy mişel rakutusonyň döreden sahna eserlerini hem agzap geçmek hökmanydyr emma afrikada iň ussat dramaturg hökmünde nigeriýaly ýazyjy wole soýinka ykrar edilýär onuň ýolbars we hazyna batgalykda ýaşaýanlar tokaý tansy we ägirtler oýny sahna eserleri afrikan edebiýatynyň altyn hazynasyna girizildi soýinkanyň sahna eserleri diňe bir afrikada däl iňlis teatrlarynda da sahnalaşdyrylypdyr njy ýylda soýinka edebiýat ugry boýunça nobel baýragy berlen ilkinji afrikan ýazyjysy boldy afrikanyň ýyldyzlary afrikan edebiýatynyň iň ajaýyp eserleri garaşsyzlyk döwründe döredilendir bu döwrüň ilkinji eserlerinde milli däp dessurlary goramaga watany söýmeklige çagyrylyp afrikan halklarynyň azat bagtly täze durmuşy wasp edilýärdi emma nji ýyllaryň ahyrlarynda edebiýatda eýýäm lapykeçlik duýgusy mese mälim göze batýar muňa ýurtlarda bolýan eden etdilikler hem zulumkärlikler sebäp bolupdyr halkyň çekýän jebirleri adalatsyzlyk açlyk garyplyk bularyň ählisi afrikan ýazyjylarynyň iň esasy mowzugyna öwrülýär emma bu ýagdaý afrikada edebiýatyň has hem ösmegine dünýä edebiýat meýdanyna çykmagyna itergi berýär şeýlelikde dünýä belli afrikaly ýazarlary peýda bolýar çinua açebe jon makswell kutzeýe piter abrahams nadin gordimer wole soýinka ngugi wa thiongo ýaly ýazyjylar diňe bir afrika edebiýatynyň däl eýsem dünýä edebiýatynyň hem göz guwanjyna öwrülýär bu ýazyjylaryň ählisi şu gün hem aýatda diri gezip ýörler olaryň arasynda iň tanymaly günorta afrikaly ýazyjy piter abrahamsdyr piter abrahams ý d günorta afrikaly ýazyjy aparteide hem rasizme garşy galamy bilen göreşýär onuň gümmürdiniň ýodasy bilen maýkl udoma bogulan çemen tümlükde ýaşaýanlar romanlary dünýä bellidir mundan başga da abrahams ada bu günler atly syýasy garaşsyzlyk üçin göreşýän ada döwletleri hakdaky romanyň hasratly ýeňiş atly taryhy romanyň birnäçe hekaýalaryň hem goşgular ýygyndysynyň ýazarydyr abrahamsyň magdançylar romany günorta afrika edebiýatynyň ilkinji tankydy realistik eseridir aparteide garşy bolany sebäpli abrahamsyň eserleri öz watanynda neşir edilmändir muňa garamazdan afrikaly kitap söýüjileriniň arasynda ýazyjynyň gümmürdiniň ýodasy bilen romanyny okamadyk ýok bolsa gerek wole soýinka ý d edebiýat ugry boýunça nobel baýragyna mynasyp bolan ilkinji afrikan ýazyjydyr baýragy oňa esasan sahna eserleri üçin beripdirler emma soýinka ýoruba dilinde ýazylan birnäçe ajaýyp goşgularyň iňlis dilinde ýazylan kyssa eserleriniň hem ýazarydyr onuň düşündirijiler romany nowellalary birnäçe dillere terjime edilip meşhurlyk gazandy nadin gordimer ý d iňlis dilinde ýazýan günorta afrikaly zenan ýazyjy ajaýyp döredijiligi bilen bütin adamzada uly peýda getireni üçin nji ýylda oňa edebiýat ugry boýunça nobel baýragy berilýär nadin gordimer hem öz eserlerinde aparteide hem jynsparazlyga garşy çykyş edýär onuň gadyrly myhman goragçy buker baýragy julaýyň halky oglumyň hekaýaty ahmal galma romanlary alty ädim ýer saýlanan hekaýalar we beýleki birnäçe hekaýalar ýygyndysy bütin dünýä okyjylary tarapyndan gyzgyn garşy alyndy çinua açebe ý d iňlis dilnde ýazýan nigeriýaly ussat ýazyjy şahyr edebi tankytçy afrikaly ýazyjylaryň arasynda iň dünýä bellileriniň biridir edebiýaty öwrenijileriň köpüsi şol sanda da ýazyjy nadin gordimer açebeni afrikan edebiýatynda realizm akymyny esaslandyryjy hasap edýär nji ýylda neşir edilen ähli zatlar pytraýar romany ýazyjynyň adyny dessine dünýä ýaýdy kitap den gowrak dile terjime edildi million nusgalyk bilen satuwa çykaryldy ýazyjy bu romandan soň hem hudaýyň oky halkdan bir adam atly romanlary ýazypdyr nji ýylda açebä halkara buker baýragy berilýär ngugi wa thiongo ý d keniýaly meşhur ýazyjy hem dramaturg ol öz eserlerini iňlisçe hem kukuýýu dilinde ýazýar aglama balam atly ilkinji romanynda ýazyjynyň öz ömür ýoly yzarlanýar bu roman şol bada ýazyja üstünlik getirdi ganly ýaprak bugdaý dänesi haçlanan şeýtan eserleri ýazyjynyň adyny dünýä belli etdi jon makswell kutzeýe ý d iňlis dilinde ýazýan günorta afrikaly asly ýewropaly ýazyjy nji ýylda edebiýat boýunça nobel baýragyna mynasyp bolýar ol iki gezek buker baýragyna eýe bolan ilkinji ýazyjydyr kutzeýeni bütin dünýäde döwrümiziň iň beýik ýazyjylarynyň biri hasaplaýarlar käbir tankytçylar ony afrikaly dostoýewskiý diýip atlandyrýarlar nji ýylda kutzeýe garaňky ülke atly ilkinji romanyny neşir etdirýär ýazyjynyň wagşylaryň geler çagy mihael k nyň ömri we döwri peterburgyň eýesi biabraýçylyk romanlary eýýäm dünýä edebiýatynyň nusgawy eserleriniň hatarynda orun eýeledi kutzeýe öz eserlerinde diňe bir afrikany däl de bütin adamzady gyzyklandyrýan sowallara jogap gözleýär xx asyryň aýaklarynda şeýle ussat ýazyjylary bilen dünýä adygan afrika yklymynyň geljekde ýene birentek ussat ýazyjylary bilen dünýäni haýran galdyrjakdygy şübhesizdir olar özleriniň milli aýratynlyklaryny açyp görkezýän hem de bütin adamzat gymmatlyklaryna goşant goşýan ajaýyp eserleri bilen dünýä ýüzündäki edebiýaty söýýän okyjylaryň söýgüsini gazandylar afrikanyň ussat edebiýatçylary öz ýeňil bolmadyk durmuş şertlerinde şeýle naýbaşy eserleri döretmek bilen dünýä halklaryna edermenligiň batyrgaýlygyň adamkärçiligiň nusgasyny görkezdiler nemes edebiýaty merkezi ýewropa ýurtlarynda ýaşaýan we nemes dilinde gürleýän halklaryň edebiýatydyr germaniýada awstriýada şweýsariýada we bu ýurtlaryň goňşy serhetleri fransiýa döwletiniň elzas lotaringiýa çehiýa respublikasynyň bogemiýa hem de polşanyň silziýa welaýatlary ýaly sebitlerde dörän çeper eserler bu edebiýata degişli hasaplanýar nemes edebiýatynyň kemala gelen örüsi ýewropanyň beýleki edebiýatlary bilen deňeşdireniňde has giňdir munuň sebäpleriniň biri hem xix asyryň başlarynda berlin şäheriniň düýbi tutulýança nemes dilinde gürleýän halklaryň belli bir paýtagtynyň bolmandygydyr has dogrusy nemes halky köp asyrlap agzalalygyň we bölünişikleriň pidasy bolupdyr şular ýaly agzalalyklar xvii asyrda dini uruşlarda da xx asyryň ortalarynda başlan sowuk uruşda da ýowuzlyk bilen gaýtalanypdyr germaniýa döwleti reform atly dini hereketiň merkezi bolany üçin nji ýyllarda protestantlyk hem şu ýurtda döräpdir reform adamyň ruhunyň azatdygyny nygtapdyr nemes edebiýatynyň özenini emele getirýän pelsepede ýa da bu edebiýatyň hakykata akyl ýetirmäge ymtylyşlarynda reform hereketiniň täsirleri saklanyp galypdyr x asyrda german taýpalary demirgazyk ýewropanyň üsti bilen häzirki germaniýa aralaşypdyrlar bu taýpalar öz rowaýatlaryny we tymsallaryny nesilden nesle geçirip gelipdirler o döwürlerde kiliseler bilimiň hem edebiýatyň merkezi bolupdyr ruhanylar injilden we hristian rowaýatlaryndan täsirlenip ýazan goşgularyny il arasynda ýaýradýardylar halasgär njy ýyllaryň arasynda döräpdir diýip çaklanylýar atly eposda hezreti isa sakslaryň gadymy nemes taýpalarynyň biri baştutany bolup çykyş edýär otfrid fon waýsenburg atly ruhany ilkinji nemes ýazyjysy hasaplanýar ol şygyr görnüşinde dört injiliň biri nji ýyllar atly uly göwrümli eser ýazypdyr galyberse de ruhanylar köne gahrymançylykly eposlary dikeltmäge we wagtyň geçmegi bilen feodal lordlaryny wasp edýän täze täze eposlary ýazmaga girişipdirler hildebrande hakda aýdym nemes dilinde ýazylan şular ýaly gahrymançylykly eposlaryň ilkinjisi hem de häzirki günümize gelip ýetenidir bu eposda ata bilen ogluň arasyndaky oňşuksyzlyk beýan edilýär ix asyrda gaýduwsyz elli water atly nemes eposy latyn rowaýaty bolan walteriuse öwrülipdir sankt gallenli şweýsariýanyň kentony ruhany notker labeo rimli pelsepeçi boesiniň we gadymy grek pelsepeçisi aristoteliň käbir eserlerini nemes diline terjime edipdir eposlar nemes edebiýatynyň birinji altyn döwrüniň esasy edebi eserleridir olaryň iň bir meşhury passau şäherinde awstriýanyň serhet ýakasynda ýerleşýän bawariýanyň bir şäheri ýazylypdyr diýlip çaklanylýan setirlik nibelunglar hakda aýdymlar atly epiki poemadyr irki nemes edebiýatynda yz galdyran akymlaryň biri hem rysarlar edebiýatydyr rysar diýlende ilki bilen jeňparaz keşp göz öňüne gelýär emma rysarlar hem döredijilik bilen meşgullanyp bilýärdiler edebiýata we sungata düşünýärdiler nemes edebiýatyny öwrenijiler orta asyrlarda rysarlaryň söýgüsini gaýduwsyzlygyny pähim parsatlylygyny beýan edýän nemes lirik şahyrlaryna minnezengler diýip at berýärler olaryň aglabasy söýgini hem de mertligiň wasp edýän fransuz trubadurlara ozanlara öýkünipdirler minnezengleriň eserlerinde esasan köşk zenanlaryna aşyk bolýan rysarlaryň hekaýatlary gürrüň berilýär iň meşhur trubadur walter fon der fogelwiýdedir bu şahyr adaty trubadurlaryň harsal goşgularynyň tersine söýgini sada hem ýokary duýguçyllyk tewsirleýän goşgulary ýazypdyr walter şol döwürde papa hökümeti bilen uzak wagtlap söweş eden merkezi ýewropadaky asly nemes bolan rim imperatoryny taryplap hem goşgy ýazypdyr bagban werneriniň täze göçüp gelen gelmbreht takmynan nji ýyllarda ýazylan eposy rysarlyk döwrüniň yzda galandygyny tassyklaýar şondan soň esasan da öwüt ündew terbiýeçilik ähmiýetli basnýalar uly ähmiýete eýe bolýar muňa mysal hökmünde reýnard tilki ý atly satiriki eposy sebastýan brantyň akmaklaryň gämisi ý atly ahlaky hem satiriki poemasyny we till ulenşpigeliň ý gülküli hekaýalaryny görkezip bolar nýürnbergli köwüş ussasy gans saks antik aýdymçylara öýkünip ýüzlerçe aýdym hem sahna oýunlaryny ýazypdyr redentiniň pashasynyň aýdymy ý we oberammergau şäheriniň joşgunly aýdymy ý ýaly dini aýdymlarda dini düşünjeler degişmeleriň üsti bilen halka ýetirilýär renessans täzeden döreýiş bilen nemes ýazyjylary daşky gurşawy we adamyň tebigatyny öwrenmäge ymtyldylar şu intellektual akymy gumanizm diýip atlandyrýarlar nemes renessansynyň gumanizmi ýewropanyň taryhyndaky iň wajyp täzeçillik hereketleriniň biri bolan reformyň örç almagyna getirdi barokko ýewropada xvi xviii asyrlar aralygynda ýaýran sungatyň bir görnüşidir xvii asyrda nemes edebiýaty mowzuk hem galyp babatda öz ýoluny tapman kösenýär bu babatda barokko döwrüniň nemes edebiýatçylary uly işler bitirýärler olar hakyky çeper eseriň döremegi nemes diliniň edebi diliň ölçeglerine gabat gelmegi beýleki halklaryň edebiýatyna öýkünmezden hakyky milli ruhly eserleriň ýüze çykmagy üçin uly zähmet çekýärler barokko döwrüniň goşgulary ynanjyň we çäresizligiň materializmiň we ylahylygyň ýagşylygyň we ýamanlygyň arasynda mäki ýasaýar andreas grifius barokko döwrüniň iň beýik lirik şahyry hasaplanýar nemes edebiýatynda çeperçilik hem mazmun taýdan iň kämil dini goşgular hem şol döwürde ýazylypdyr gans ýakob kristoffel fon grimmelsgauzeniň simplisissimus ý atly eseri janly we juda ynandyryjy dilde ýazylan romandyr bu roman nemes ilatynyň üçden biriniň ömür tanapyny kesen otuz ýyllyk uruş ý baradadyr romanyň gahrymany simplisissimus ilki başda gögeledir ýöne gowgaly durmuş onuň ruhuny taplaýar soňunda bolsa baş gahryman dünýäniň eşretlerinden el üzýär de ruhany bolup ýaşaberýär xviii asyryň ahyry bilen xix asyryň başlaryny öz içine alýan döwür nemeslerde alymlaryň zamanasy hasaplanýar bolfgang amadeý mosart we lýudwig wan bethowen ýaly kompozitorlar immanuel kant we georg wilgelm fridrih gegel ýaly pelsepeçiler nemes sungatyna bimöçber goşant goşýarlar ýewropaly beýleki ýazyjylardan tapawutlylykda nemes ýazyjylary sungaty bilime eltýän ýol saýýardylar beýik dramaturg fridrih şiller adamyň estetikasynyň okuwy ý atly hatlarynda sungatyň adamy we jemgyýeti özgerdýändigini nygtady immanuel kant hem özüniň derňewiň seljerilmesi ý atly eserinde bu pikiri doly goldaýar bu döwürde nemes ýazyjylary hakykata barmagyň iň ygtybarly ýoly sebäpleri çuňňur öwrenmekdir diýen garaýşa gulluk edipdirler bu garaýşyň ömri germaniýada fransiýa bilen anlgliýa garanyňda has gysga boldy xviii ortalaryna çenli sowatly reformaçylaryň emele getiren edebi ruhy nemes edebiýatynyň milli öwüşginini ýiteldip ony fransuzlaryň täsirinden hem doly saplady germaniýanyň ady belli edebiýat tankytçylarynyň ilkinjisi gothold efraim lessing xviii asyryň ahyrlarynda çalt depginde ösüp başlan nemes milli edebiýatynyň düýbüni tutujylaryň biridir lessing owal başdan antik grek hem rim nusgawy edebiýatlaryna öýkünýän fransuz neoklasizm akymyny inkär etdi ol bu akyma yňdarylmagyň ýerine iňlis dramaturgy wilýam şekspiriň sahna oýunlaryny nusga edinip mill sahna oýunlaryny ýazdy paýhasly natan ý onuň iň belli sahna eseridir fridrih şiller we iogann wolfgang gýote şu akymyň esasy iki dramaturgydyr şilleriň ilkinji romany talaňçy ý iki doganyň başdan geçiren wakalaryny gürrüň berýär şilleriň özüniň ähli romanlarynda jemgyýeti ezýän kanunlary zulumlary we syýasy göýdükligi ýazgarýar söýgi we höwes ý don karlos ý ýaly romanlary hem şu mowzukda ýazylandyr gýotanyň ilkinji gussaly romany aşyk werteriň hasratlary bütin ýewropany lerzana getirdi roman esasan werteriň bir aýala ýazan gussaly söýgi hatlaryndan durýar şu akymyň pelsepewi ylham çeşmesi gýotanyň halypasy meşhur pelsepeçi hem taryhçy iogann gotfrid gerderdir gerder nemes ýazyjylaryny gadymy grek tragediýalaryna öýkünýän fransuz neoklasistleriniň täsirinden çykarmaga çalyşdy şekspir onuň üçin tebigatyň kanunlaryna düşünýän alymdy gerder dünýäniň dürli halklarynyň şygyrlaryny jemläp nemes diline terjime edipdir we her halkyň öz milli gözelliginiň bardygyny subut edipdir gýote şiller we germaniýanyň iň beýik lirik şahyry iogann hristian fridrih gýolderlin nemes klassisizminiň kerwenbaşylarydyr gýotäniň wilgelm meýsteriň şägirtleri ý romanynda wilgelm atly bir artistiň dünýä akyl ýetirmek ugrundaky çeken mähnetleri gürrüň berilýär wilgelm özüni tanajak bolýar adamyň bütin adamzadyň öňünde nähili borçlarynyň bardygyny anyklajak bolýar şiller nemes edebiýatynyň şekspiri hasaplanýar ol özüniň sahna eserleri bilen nemes klassisizimine uly goşant goşdy şilleriň sahna eserlerinden pelsepe taryh we edebiýat eriş argaç bolup geçýär onuň iň meşhur taryhy sahna eserleri şulardyr şotland patyşasy meri bilen şotland şa gyzy barada meri sýuart ý we fransuz gahrymany žanna darkyň ajy ykbalyny gürrüň berýän orleanly gyz ý gýolderliniň goşgularynyň inçeligi pelsepäniň çuňluklaryndan gözbaş alyp gaýdýar çörek we şerap ý we patmos ý ýaly elegiýalarynda we mynajatlarynda ol gadymy grek edebi tärlerini ulanypdyr romantizm nemes edebiýatyna njy ýyllaryň ahyrlarynda aralaşyp başlaýar romantikler hyýalbentligi hem de güýçli duýgulary ulanyp edebi beýan edişiň has erkin görnüşlerine çemeleşdiler fridrih fon gardenbergi edebi lakamy nowalis nemes romantikleriniň iň bellisi hasaplasa bolar nowalis öz şägirdi fridrih şlegel bilen birlikde ynsana mahsus bolan hyýaly dünýäniň çägini kesgitlemäge çalyşdy gijä bagyşlanan namalar ý atly goşgular çemeninde şahyr garaňky gijäni bakylyk gapysynyň bosagasy bolan ölüme meňzedýär şu döwrüň nemes ýazyjylarynyň köpüsi romantiki liriki goşgular ýazdylar nowalisden soň romantik şahyrlaryň iň bir adygany iozef karl benedikt baron fon eýhendorfdyr onuň goşgulary göräýmäge juda sada ýaly emma üns bilen okanyňda olar giden ummandyr nemes romantizminiň esasy aýratynlygy hem ýazyjylaryň ählisinde de juda köp gabat gelýän milletçilikdir xix asyryň başlarynda ýakob grimm bilen wilgelm grimm tarapyndan ýazga geçirilen nemes rowaýatlary diňe bir nemes milletçiligini däl de şol bir wagtyň özünde romantikleriň rowaýatlardyr halk döredijilikleri bilen hem gyzyklanýandyklaryny görkezdi bu iki doganlar nemes edebiýatynyň taryhynda ilkinji lingwist alymlar hökmünde galýar xix asyryň başlarynda nemes ýazarlary döredijilige şeýle bir erkin çemeleşipdirler welin olary belli bir toparlara bölmegem hyllalladyr şu zeýilli ýazyjylaryň arasynda gýote genrih fon kleýst we georg býuhner dagy bar nji ýylda gýote özüniň dünýä belli faust eseriniň birinji bölümini ikinji bölümini bolsa nji ýylda tamamlaýar faustyň özeninde xvi asyrda il arasynda ýoň bolan jadygöýlikde şeýtany halypa tutunyp oňa öz erkine aldyran bir dindar hakdaky rowaýat ýatýar gýotede nemes milletçiligi ýokary derejede ösdirilen hem bolsa ömrüniň soňky ýyllarynda ol aziýa edebiýatyna ýüzüni öwrüpdir hytaý romanlaryny gowy görüp okapdyr pars şahyry hafyzyň goşgularyna öýkünip ençeme şygyrlar ýazypdyr ýewropanyň beýleki ýerlerinde realizm esasanam şäher halkynyň durmuşyna gönükdirilendi nemes realizmi bolsa öz çägini giňden tutup öri meýdanlarda çetki obalarda ýaşaýan adamlaryň durmuşyna çenli syrygypdyr belli realist ýazyjy adalbert ştifter gadymy golýazma ý atly romanynda alym bolmagy arzuw edýän ýigidiň başdan geçirmelerini gürrüň berýär impressionizm neoromantizm täze romantizm we simwolizm esasan suratkeşlik sungatynda has ýaýbaňlanan adalgalar bolsa da olar çeper eserlere dürli öwüşgin bermekde hem ulanylypdyr impressionistler bir zady bolşy ýaly suratlandyrmagyň ýerine onuň ynsanda oýarýan duýgularyny öwrenýärler neoromantikler adamyň duýgularyny hem de hyjuwlaryny wasp eden romantiki akymy täzeden oýardylar simwolistler bolsa realizmi ret edip hakykaty logiki pikirlenme esasynda ýüze çykaryp bolmajakdygyny onuň diňe nyşanlar arkaly halka ýetirilýändigini nygtadylar bu döwürde akymlar baş başdyklyk edeni üçin ýazyjylaryň pikirlerini biri birinden tapawutlandyrmak juda kyndyr gugo fon gofmanstal we raýner mariýa rilke şygyrlarynyň ruhy howasy zerarly impressionist hasaplanýar üstesine gofmanstal neoromantikdir sebäbi ol naturalizme garşy çykýar gofmanstal esasanam dünýä belli nemes kompozitory rihard ştrausyň bägülleriň kawalerasy ý atly operasy üçin ýazan librettolary bilen meşhurlyk gazanýar tomas mannyň romanlary giň möçberli tärlere hem mowzuklara baýdyr jemgyýetçilik mowzukdaky ilkinji romany buddenbroklar ý söwdagär maşgalanyň durmuşyny gürrüň berýäni üçin başdan aýak realistik eserdir mannyň jadyly dag ý romany hasam pelsepewidir bu romanyny ol impressionist hem de simwolist ýazyjy hökmünde ýazypdyr romanda inçekesellileri sagaldyş merkezindäki hassalar xx asyryň başlaryndaky ýewropa halklarynyň syýasy bolsadylary bilen olaryň özlerini alyp baryşlarynyň çapraz gelýändiginiň simwoliki meňzetmeleridir artur şnisler wenada ýazan impressionist sahna eserlerinde we düýş hekaýaty ý ýaly romanlarynda jynsy gabanjaňlygyny öňe sürýär ol adama mahsus bolan duýgularyň tebigatyny açmaga synanyşýar ekspressionizm sungatyň ähli ugurlarynyň gözbaşy hasaplanýar ekspressionist ýazyjy öz içki dünýäsini sözüň üsti bilen adamzada açyp görkezýär ol öz duýgularyny has aýdyň beýan etmek üçin adaty edebi tärleri inkär edýär we hakykaty öz görşi ýaly düşündirýär ekspressionizm birinji jahan urşuna ý garşy çykmak netijesinde ýüze çykan akymdyr bu akymyň wekilleri ählumumy jemgyýetçilik we syýasy gurluşlaryň dagamagy netijesinde möwç alan bulaşyklyga haosa garşy göreşipdir frans kafkany ekspressionist ýazyjylaryň iň beýigi hasaplasa bolar onuň gahrymanlary hyýalbent ruhy taýdan jebir çekýän adamlar manysyz absurd dünýäsi hem geň taň gahrymanlary bilen kafka edebiýat taryhynda uly yz goýdy onuň ady sory eşidilmedik bir kazyýet tarapyndan tussag edilýän adam hakynda gürrüň berýän proses ý romany dünýä edebiýatynyň taryhyna ägirt uly täsir ýetirdi bertolt breht ekspressionist dramaturglarynyň iň beýigidir otuz ýyllyk uruşlaryň taryhy wakalary esasynda ýazan gaýduwsyz ene we onuň çagalary atly pýesasy onuň iň meşhur eseridir gitleriň üçünji reýhliginde ý nasistler germaniýany şeýle diýip atlandyrýardylar diňe nasist düşünjesini wagyz edýän kitaplar neşir edilýärdi şonuň üçinem bu döwürde edebi eserler juda az ýazyldy leo waýsgerber nasistleriň arşa göteren ýazyjysydyr tomas mann genrih mann bertold breht we stefan zwaýg ýaly beýik ýazyjylar göçüp gidýärler olar göçen ýerlerinde de öz eserlerini nemes dilinde ýazýarlar ýurtda galan ýazyjylar bolsa ele düşüp jeza beriş lagerlerine sürgün edilýär ikinji jahan urşundan soň ý nemes edebiýaty uruş zerarly ýer bilen ýegsan bolan germaniýanyň sussupes ruhy taýdan şikesli halkynyň durmuşy bilen gyzyklanyp başlady uruşdan soň germaniýa ikä sssr tarapyndan gözegçilik edilýän gündogar germaniýa we amerikanyň ýoluny tutýan günbatar germaniýa bölünýär bu döwrüň iň meşhur nemes ýazyjylary henrih teodor böll bilen günter grassdyr böllüň suratda aýal hem bardy ý we katerina blumyň basgylanan mertebesi ý ýaly romanlarynda halkyň arasynda abraýdan gaçan aýallaryň ykballary dogrusynda gürrüň açylýar uruşdan soňky nemes edebiýaty nasizmiň eden etdiligini ýazgardy tomas mann faust baradaky rowaýat esasynda faustus hekim ý romanyny ýazdy romanda bir kompozitor sungatyň hatyrasyna söýgi hem ahlak ýörelgelerini büs bütin inkär edilýär mann özüniň eserlerinde nasistleriň ýüze çykmagynda nemes edebiýatynyň taryhynyň günäkärdigini düşündirmäge çalyşdy karl sukmaýeriň şeýtanyň serkerdesi ý atly pýesasynda nasist häkimiýeti tarapyndan jezalandyrylan nemes serkerdesi ernes udetiň durmuşy sahnalaşdyrylýar gündogar germaniýanyň edebiýaty günbatar germaniýanyňkydan bütinleý tapawutlanýardy gündogar germaniýanyň ýazyjylary sosialist garaýşa eýediler we olar günbatar germaniýanyň edebiýatyny tankytlaýardylar krista wolfuň kassandra romany ý uruşdan halys ýadan bir şäheri gündogar germaniýa meňzedip troýanyň basylyp alnyşyny täzeden gürrüň berýär fýodor mihaýlowiç dostoýewskiý dünýä edebiýatynyň iň belli kyssaçylarynyň biri beýik rus ýazyjysy we akyldary fýodor dostoýewskiý nji ýylda moskwada dünýä indi ol nji ýylda imperator nikolaýyň adyny göterýän inženerçilik orta hünärmenlik mekdebine okuwa girip ony nji ýylda tamamlaýar nji ýylda fýodor meşhur fransuz ýazyjysy o balzagyň ýewgeniýa grande romanyny terjime edýär nji ýylda bolsa özüniň ilkinji eserini garyp biçäreler romanyny ýazyp gutarýar roman eýýäm çap edilmänkä rus edebiýatynyň iň meşhur tankytçysy w belinskiýniň öwgüsine mynasyp bolýar şahyr n nekrasow bolsa njy ýylda eseri özüniň redaktirleýän peterburg ýygyndysy almanahynda çap etdirýär njy ýylda ak gijeler powestiniň çap edilmeginden biraz wagt geçeninden soň dostoýewskiý syýasy sebäpler boýunça tussag edilýär we omska sürgüne ýollanylýar nji ýylda ol azat edilýär we harby gulluga çagyrylýar njy ýylda ýazyjy gulluk borjyndan boşadylýar şol ýylyň özünde hem stepançikowo obasy we onuň ýaşaýjylary powestini çap etdirýär nji ýylda ýazyjy dogany mihail bilen birlikde wremýa žurnalyny ol ýapylanyndan soň epoha žurnalyny çykarýarlar bu žurnallarda ýazyjynyň kemsidilenler we ýekirilenler zyndan hakda ýazgylar tomusky täsirler hakda gyşky bellikler garasöýmeziň ýazgylary ýaly meşhur eserleri çap edilýär emma nji ýylda epoha ýapylýar ýazyjy agyr ýagdaýa düşýär howlukmaçlyk bilen iň belli eserleriniň birini jenaýat hem jeza romanyny döredýär humarbaz romanyny bolsa günde ýazyp ýetişmeli bolýar bu eserleri okyjylar örän gyzgyn garşylapdyrlar alan gazanjyna ýazyjy aýaly bilen ýewropa syýahat edýär ol ýerden özüniň tentek atly ajaýyp romanyny tamamlap getirýär ömrüniň soňky sekiz ýylyny ýazyjy staraýa russa şäherinde ýaşaýar bu ýerde ol birnäçe ajaýyp eserleri döredýär olardan melgunlar ýetginjek doganlar karamazowlar romanlaryny birnäçe powestdir hekaýalary we ýazyjynyň gündeligi atly essedir hekaýalar ýygyndysyny agzaman geçip bolmaz fýodor dostoýewskiý nji ýylda aradan çykýar çarlz dikkens iňlis hem dünýä edebiýatynyň iň beýik ýazyjylarynyň biri çarlz dikkens nji ýylyň nji fewralynda angliýanyň portsmut şäherinde dünýä inipdir onuň ene atasy juda gurply ýaşaýan ekenler çagany mähir muhabbet bilen terbiýeläpdirler çarlz eýýäm çagalykdan akyly hem ugurtapyjylygy bilen özüniň ýaşdaşlaryndan saýlanypdyr emma dikkensiň kakasy bahym bergä batyp ol döwrüň kanunyna görä bergidarlaryň türmesine salynýar maşgalanyň ýagdaýy agyrlaşýar şonuň üçin geljekki ýazyjy çaga halyna agyr işlerde işläp gazanç etmeli bolýar emma boş wagtyny ýitirmän diňe okuwa kitaba sarp edipdir bu agyr ýyllar barada ýatlamalar soň soňlar ýazyjynyň birnäçe ajaýyp eserleriniň gözbaşyny tutupdyr döredijilik ýoluna dikkens juwan ýaşlarynda aýak basypdyr ilki ol parlament stenografy soňra birnäçe gazetlerde habarçy bolup işlemeli bolýar emma diliniň baýlygy wäşiligi hem de adam häsiýetlerini açyp görkezmekde ýeten ussatlygy ýaş habarça derrew meşhurlyk getirýär njy ýylda bozuň oçerkleri atly ilkinji kitaby çap edilende onuň ýazarynyň ady okyjylaryň köpüsine bellidi emma hakyky şöhrat dikkense pikwik klubynyň miras galan ýazgylary kitaby çap edileninden soň gelýär dünýä edebiýatynyň iň göwün galkyndyryjy eserleriniň biri hasaplanýan bu eserde dikkens birnäçe ýatdan çykmajak keşpler döretmegi başarypdyr ondan soňky döreden eserleri şol sanda da oliwer twistiň başdan geçirmeleri nikolas niklbi martin çezlwit dombi we ogly dewid kopperfild iki şäher hakda hekaýat uly umytlar romanlary we beýleki birentek eserleri dikkens aýatda diri gezip ýören wagty hem dünýä edebiýatynyň altyn hazynasy hasaplanylýardy ömrüniň soňky ýyllarynda ýazyjy edwin drudyň syry atly romanyň üstünde işleýärdi ol bu eserini tamamlap ýetişmän nji ýylyň njy iýunynda ýaşynda aradan çykýar edwin drudyň syry romanyny käbir tankytçylar ýazyjynyň iň kämil eseri hasaplaýarlar dikkensden soň ýaşan iňlis ýazyjylarynyň hiçisi hem onuň täsirini inkär edip bilmändirler hatda dostoýewskiý we lew tolstoý ýaly beýik ýazyjylar hem çarlz dikkensi özüniň halypasy hasaplapdyrlar daniel defo doglandaky ady daniel foe töweregi london aprel london londonda söwdagäriň maşgalasynda dünýä inipdir oňa ilki dini bilim berlipdir emma daniel çagalykdan çeper edebiýaty okamagy halaýan eken ol nýuington akademiýasynda grek latyn dillerini nusgawy edebiýaty öwrenipdir okuwy tamamlanyndan soň daniel ilki birnäçe ýyllap söwda edýär soňra ep esli wagtlap galamgär neşirýatçy içaly we başga da dürli dürli kärlerde işleýär üstesine de döwrüň ähli syýasy çarelerine işjeň gatnaşyp syýasatçy hökmünde de tanalypdyr has hem galamgär hökmünde uly meşhurlyk gazanypdyr onuň häli şindi çap edilýän makalalary ýurduň syýasaty jemgyýetçilik durmuşyna uly täsir edipdir ýazyjy diňe ýaşanynda çeper edebiýat bilen ymykly meşgullanyp ugraýar defo uzak wagtlap galamgär bolup işlänsoň onuň ýazyş usuly çeper eserlerine de öz täsirini ýetiripdir eserler sada hem düşnükli dogruçyl dilde ýazylypdyr ýazyjynyň ilkinji döreden romanlary gaty bir uly üstünlik gazanmandyr diňe njy ýylda robinzon kruzo romany çap edileninden soň defo diňe bir angliýada däl bütindünýä meşhurlygyna eýe bolýar üstünlige başyny aldyran ýazyjy derrew eseriň dowamyny ýazypdyr emma olar zehini bilen hem şöhraty bilen hem romanyň birinji kitabynyň derejesine ýetip bilmändir defonyň başga da birnäçe belli eserleri bardyr olaryň arasynda has hem meşhur moll flendersiň begenji hem hasraty gyrgynly ýylyň gündeligi roksana deňiz galtamançylygynyň taryhy romanlary jonatan waýldyň ömri we etmişleri atly öz döwrüniň belli jenaýatçysy baradaky kitaby hem üns berilmäge mynasypdyr bu eserler häzir hem özüniň gymmatyny ýitirmediler emma bu eserleriň hiçisi de bütin adamzat medeniýetinde yz galdyran robinzon kruzo romany bilen bäsleşip bilmez daniel defo umuman e golaý kitap çap etdiripdir ol nji ýylda ýaşynda londonda aradan çykypdyr onore de balzak beýik fransuz ýazyjysy onore de balzak njy ýylda tur şäherinde daýhan maşgalasynda dünýä inýär kakasy ogluny aklawjy edip ýetişdirmekçi eken şonuň üçin balzak ilki wandom kolležinde soňra parižiň hukuk mekdebinde bilim alýar emma özdiýenli balzak eýýäm ýetginjeňlik döwründen ömrüni edebiýata bagş etmek kararyna gelýär onore de balzagyň döwürdeşlerine ýetiren täsiri örän ulydyr stendal gýugo lew tolstoý ýaly ýazyjylar onuň ägirtligini ykrar edipdirler f m dostoýewskiý ýaş wagty balzagyň ýewgeniýa grande romanyny rus diline terjime edipdir balzak nji ýylda parižda aradan çykýar edebiýatda balzak iň bir zähmetsöýer ýazyjylaryň biri hasaplanylýar ol eserleriniň üstünde günde sagat işleýän eken her ýyl azyndan üç dört käwagtlar bolsa bäş alty kitap dagy çykarýan eken ol adamzat komediýasy üçin sany roman ýazmakçy eken emma diňe sanysyny doly tamamlap ýetişipdir gýustaw flober meşhur fransuz ýazyjysy gýustaw flober fransiýanyň demirgazygynda ýerleşýän ruan şäherinde dünýä inipdir we çagalyk hem ýetginjeklik ýyllaryny şonuň ýaly kiçeňräk şäherçelerde geçiripdir njy ýylda ol pariž uniwersitetiniň hukuk hünärine okuwa girýär emma nji ýylda okuwy taşlaýar nji ýylda flober özüniň ilkinji romanyny ýazyp başlaýar bu eseri njy ýylda hanym bowari ady bilen çap edileninden soň ýazyja uly şöhrat getirýär üstünlik gazanan ýazyjy indiki eserini ýazmak üçin demirgazyk afrika syýahat edýär gadymy karfageniň taryhyny öwrenýär netijede ol salambo atly taryhy romanyny döredipdir gýustaw flober birnäçe zehinli ýazyjylara şol sanda da gi de mopassan edmon abu ýaly belli kyssaçylara halypalyk edipdir ol wiktor gýugo žorž sand iwan turgenew ýaly dünýä belli ýazyjylar bilen ýakyn aragatnaşyk saklapdyr gýustaw floberiň döredijiligi ýewropa edebiýatynyň ösüş ýoluna örän uly täsir ýetirdi edebiýatçylar gýustaw floberi edebiýatyň modernizm we naturalizm akymlarynyň atasy hasaplaýarlar horhe luis borhes xx asyr dünýä edebiýatynyň iň beýik ýazyjylarynyň biri hasaplanýan argentin kyssaçy şahyry horhe luis borhes njy ýylyň nji awgustynda buenos aýresde dünýä inýär özüniň aýtmagyna görä ýazyjynyň damarynda ispan irland portugal bask andaluz ýewreý iňlis norman ganlary aýlanýar borhesiň atasy da ýazyjy eken emma gözi gapylanyndan soň ol hiç zat döredip bilmändir şonuň üçin kiçijik horhe onuň kesbini dowam etmek kararyna gelipdir geljekki ýazyjy eýýäm alty ýaşynda goşgy ýazyp ugraýar on ýaşyndaka oskar uaýldyň bagtly şazada ertekisini terjime edýär bu terjimesi pais gazetinde çap edilipdir horhe luis borhes dünýä edebiýatyna örän uly täsir etdi hulio kortasar umberto eko žoze saramago orhan pamuk ýaly ussat ýazyjylar borhesi özleriniň halypasy hasap edýärler ýazyjy njy ýylda ženewa şäherinde dünýeden ötdi karel çapek çehiýanyň iň meşhur ýazyjylarynyň biri karel çapek njy ýylyň njy ýanwarynda mala swatonowitz şäherçesinde lukmanyň maşgalasynda dünýä inýär ilki grades kralow şäherindäki gimnaziýada soňra pragada bilim alýar nji ýylda karl uniwersitetiniň filosofiýa hünäriniň doktorlyk derejesini gazanýar soňra berliniň hem parižiň uniwersitetlerinde de filosofiýany öwrenýär nji ýylda narodni listy gazetinde žurnalist bolup işe başlaýar nji ýyllar aralygynda praganyň winogradeh teatrynda dramaturg bolup işleýär mundan ötri karel çapek ussat fotosuratçy hem jemgyýetçilik işgäri hökmünde de bellidir ýazyjy öz döwrüniň iň bir erjel antifaşisti hökmünde de tanalýar ol eýýäm nji ýylda ýazan eserlerinde faşizmiň dünýä halklaryna nähili jebir ýetirjekdigini duýdurypdyr faşistik režimine garşy hususan da gitleriň hut özüne ýazan awuly tankytlary sebäpli fýurer ýazyjyny özüniň şahsy duşmany diýip yglan edipdir karel çapek nji ýylyň nji dekabrynda faşistleriň çehoslowakiýany basyp almagynyň öňüsyrasy dünýeden ötdi jeýms joýs irlandiýanyň beýik ýazyjysy xx asyryň iň täsirli ýazyjylarynyň biri jeýms joýs nji ýylda dublin şäherinde dünýä indi maşgalasynyň agyr ýagdaýyna garamazdan jeýms örän gowy bilim alypdyr nji ýylda ol dublin uniwersitetini tamamlapdyr nji ýylda dubliniň iki hepdelik maglumatlar gazetinde joýsyň ilkinji eseri ibseniň biz ölenler oýananymyzda atly pýesasyna bagyşlanan esse çap edildi şol wagtlar hem joýs liriki goşgylar ýazyp başlapdyr nji ýyldan başlap ýazyjy little review atly amerikan žurnalynda çykyş edýär ýaşynda joýs pariža göçýär ol ýerde žurnalist mugallym we başga da birnäçe kärlerde işläp görýär ýazyjynyň bu eseri biziň döwrümizde de edebiýatçy alymlaryň arasynda gyzgyn jedeller döredýär ömrüniň soňunda batyl bolan ýazyjy keseli sebäpli gaty bir öndümli işläp bilmändir ikinji jahan urşy başlananyndan soň joýs fransiýadan sürihe göçüp şol ýerde hem nji ýylda dünýäden ötýär alberto morawia xx asyr italýan edebiýatynyň iň tanymal ýazyjylarynyň biri alberto morawia nji ýylda rimde dünýä inýär onuň hakyky familiýasy pinkerle morawia bolsa ýazyjynyň edebi lakamydyr ýaşyndaka morawia erbet keselläpdir diňe ýaşynda düzelipdir geljekki ýazyjy şol ýarawsyz wagty örän köp kitap okapdyr has hem xvii xviii asyr ýazyjylaryny goldoni şekspir molýer ýaly ýazyjylary ürç edip okapdyr dilleri hem öwrenipdir italýan fransuz nemes iňlis dilini suwara bilýär eken ol ýaşyndaka ýazyjylyk senedine baş goşupdyr hassahanadan çykarylandan soň morawia bressanon atly şäherçede ýaşap şol ýerde biperwaýlar atly ilkinji romanyny ýazmaga girişipdir bu eser nji ýylda çap edilip döwrüň syýasy gapma garşylyklaryna garamazdan ýazaryna derrew şöhrat getirýär mundan soň ýazyjy özüniň pikirdeş italýan ýazyjylary korrado alwaro we massimo bontempelli bilen dostlaşýar xx asyr žurnalyna işe girip ol ýerde ýadan kortijiana atly nowellasyny çap edýär ol wagtky italiýada häkimýetlik eden faşistler biperwaýlar romanynda özlerine garşy pikirleri tapyp ýazyja garşy göreşip başlaýarlar şonuň üçin ýazyjy uzak wagtlap syýahat edýär ýol ýazgylarydyr makalalaryny la stampa gazetinde çap etdirýär morawia gresiýada hytaýda abş da fransiýada meksikada bolýar ol ýerleriň ýokary okuw jaýlarynda i niewo a mandzoni j werga ýaly ýazyjylar baradaky leksiýalar bilen çykyş edýär alberto morawianyň uruşdan soňky döwürlerde ýazan eserlerinden rimli konformist ýigrenç gam gussa üns men we ol içki durmuş romanlary boýunegmezlik är aýalyň durmuşyndan powestleri rim hekaýalary täze rim hekaýalary atom jennet başga durmuş bäh zat atly hekaýalar ýygyndylary bütin dünýäde meşhurlyk gazanyp okyjylar tarapyndan söýülip okalýan eserlere öwrülýär morawia täze deliller atly žurnal açýar onda sartr wittorini italo kalwino ýaly ýazyjylar öz eserlerini çap etdirýärler nji ýylda ýazyjyny nobel baýragyna dalaşgär saýlaýarlar ol iň mynasyby hasaplansa da baýrak döwrüň ýagdaýy sebäpli pasternaga gowşurylýar morawia njy ýylda aradan çykýar ol dünýeden öteninden soň hem täze hekaýalar ýygyndylary çap edilýär ernest hemingueý beýik amerikan ýazyjysy ernest miller hemingueý xx asyr dünýä edebiýatyna iň uly täsir ýetiren ýazyjylaryň biridir onuň ömri dartgynly we tolgundyryjy wakalardan doly şonuň üçin ýazyjynyň ömri onuň iň esasy eseri diýse bolar ernest hemingueý illinoýs ştatynyň ouk park şäherçesinde dogulypdyr ol örän zehinli çaga bolupdyr tebigaty söýüpdir eýýäm sekiz ýaşyndaka ähli ösümlikleriň haýwandyr guşlaryň atlaryny ýatdan bilipdir ýöne esasy ünsüni edebiýata gönükdiripdir okaýan wagty ernest mekdep žurnallarynda hekaýalary we makalalary bilen häli şindi çykyş edipdir şol wagt eýýäm ýazyjy bolmagy göwnüne berk düwüpdir orta bilimini alanyndan soň ene atasynyň talap etmegine garamazdan uniwersitete girmändir kanzas şäherine göçüp star gazetine işe giripdir ýazyjylyk ussatlygyny kämilleşdirmek üçin birnäçe wagt galamgär bolup işläpdir hemingueý birinji jahan urşuna gatnaşmak üçin gyzyl ýarymaý birleşigine ýazylyp italiýa barýar uruşdan ýaralanyp gaýdýar amerikada gahryman kibi garşylanýar bu uruş baradaky ýatlamalara hemingueý soň döreden birnäçe hekaýalarynda we ýarag bilen hoşlaşyk atly meşhur romanynda ýüzlenýär watanyna dolananyndan soň toronto star gazetinde we cooperative commonwealth žurnalynda işleýär nji ýylda ýazyjy birwagtky arzuwyny amala aşyrýar pariže gidýär bu ýerde hemingueýiň ylhamy joşýar ol her hepde toronto star gazetine täze hekaýa iberýär parižde ol f s fitzjerald jeýms joýs g staýn ýaly ýazyjylar bilen tanyşýar ömrüniň bu döwri barada birnäçe ýyl geçeninden soň hemingueý mydam ýanyňda galýan şagalaň kitabynda gürrüň beripdir ýazyjy asyr bilen deň aýak basýar eken ispaniýada raýatlyk urşy başlanynda hemingueý ol ýere barypdyr da respublikanlaryň tarapyny tutup faşistlere garşy göreşmäge kömek edipdir ikinji jahan urşy döwründe de ýazyjy çetde durmandyr karib deňzinde özüniň gämisinde nemesleriň suwasty gämilerini gözlemäge kömekleşipdir fransiýany belgiýany elzasy azat etmek üçin söweşlere gatnaşypdyr başga wagt bolsa afrikada haýwanlary awlap kubada balyk tutup ýaşapdyr njy ýylda ol kuba göçýär goja we deňiz powesti üçin nji ýylda pulitzer baýragyna nji ýylda bolsa nobel baýragyna mynasyp bolýar gomeriň hakykatdan da ýaşap geçen şahs bolandygy barada biziň döwrümize anyk maglumat gelip ýetmändir şonda da onuň gadymy döwürde ýazylan birnäçe terjimehaly bar olardan gerodotyň plutarhyň pawsaniniň we beýleki taryhçylaryň ýazanlary biziň zamanymyza çenli saklanyp galypdyr ýöne olar hem köplenç rowaýata çalym edýär gadymyýetde gomer miladydan öňki xii troýa urşy döwri vii asyrlar aralykda ýaşapdyr diýlip hasaplanypdyr alymlaryň soňky döwürde geçiren dürli seljermeleri gomer miladydan öňki viii asyrda ýaşan bolmaly diýip çaklamaga esas berýär şol döwürde ýedi şäher smirna hios kolofon salamin rodos argos we afiny gomeriň dogduk mekany diýen hormatly ady götermek ugrunda öz arasynda bäsdeşlik edipdir gerodot bilen pawsaniniň ýazmagyna görä gomer ios adasynda dünýäden ötüpdir has irki döwürlerde gomeri kör hasap edipdirler emma bu maglumat şübheli hasaplanýar şu ýerde adamzadyň ýene de bir geň aýratynlygy barada aýdyp geçmäge esas bar ýagny antik döwürde dana akyldar şahyr adamlar köplenç kör edilip şekillendiriler eken eposlaryň döreýşi babatda edebiýat dünýäsinde birnäçe asyr bäri jedel dowam edýär nemes alymy fridrih wolfuň pikirine görä bular ýaly uly eserleriň heniz ýazuwyň oýlanyp tapylmadyk döwründe ýüze çykmagy mümkin däl olar dürli döwürlerde dürli şahyrlar tarapyndan döredilip dilden dile geçip pisistrat döwründe ýagny miladydan öňki vii asyrda bitewi eser görnüşde jemlenilip ýazylyp alnan aýry aýry eserlerden ybarat bolmaly bu alymyň tarapdarlaryna analitikler grekçe analysis parçalara bölmek diýilýär olaryň garşydaşlary unitariler latynça unitas bitewülik bolsa eposlaryň diňe ýeke täk ýazarynyň bolandygyny subut etmek üçin eserleriň bir bitewüligine beýan ediş aýratynlygyna salgylanýar unitarileriň arasynda gýote foss şiller gegel puşkin žukowskiý gnediç we beýleki beýik ýazyjy şahyrlar we alymlar bar eposyň başy gadymy greklerde ylham ylahysy hasaplanan muza mynajat etmek we ahillesiň gazaby beýan edilýän sözler bilen başlanyp gektoryň jaýlanmagy bilen tamamlanýar bu ikarada ýyldyrym tizliginde birentek dartgynly waka bolup geçýär gomer olaryň ählisini ýokary çeperçilik we taýsyz ussatlyk bilen beýan edýär xix asyryň ortalaryna çenli troýa baradaky ähli maglumatlar rowaýat hasaplanýardy emma arheolog genrih şlimanyň türkiýede gyssarlyk atly baýyrlykda geçiren gazuw agtaryş işleriniň netijesinde bu gadymy şäheriň haraba galyndylary tapyldy gomeriň iliadasyny karta hökmünde peýdalanmagy şlimanyň tagallalarynyň rowaç almagyna köp ýardam edipdir tanymal rus kinorežissýory a mihalkow konçalowskiniň nji ýylda surata düşüren çeper telewizion filmi örän köp adama odisseýanyň özüne çekiji wakalary bilen tanyşmaga mümkinçilik berdi iliada eposy esasynda bolsa troýa atly belli film surata düşürildi we dünýäniň ähli künjeklerinde ýaşlaryň söýgüsini gazandy gomeriň beýik eserleri bu gün bütin dünýäde dürli derejeli mekdepleriň okuw meýilnamalaryna goşuldy ýöne okuwçylaryň we talyplaryň köpüsi setirden ybarat iliadany we ondan sähelçe gysga odisseýany okamaga ýaltanyp agzalan filmleri görüp oňaýýar ýöne eşiden deň bolmaz gören göz bilen diýlişi ýaly olar bu ajaýyp eserleri okanlara miýesser bolan ýatdan çykmajak lezzetden özleriniň mahrum bolýandygyny bilmeýän bolsalar gerek bu poemalardan başga gomer birnäçe gimniň we margit poemasynyň hem ýazary hasaplanýardy emma alymlaryň köpüsi bu eserler has soň döräpdir diýen takyk netijä gelenden soň bu mesele öz çözgüdini tapdy gomeriň täsirini tutuş dünýä edebiýatynyň taryhynda görmek bolýar wergiliý öz eneida poemasyny döredende gomeriň eserlerinden ugur alypdyr dante aligýeri ylahy komediýasynda gomeri dowzahyň birinji aýlawynda ýagny hristianlyk heniz ýaýylmanka ýaşan oňat adamlaryň arasynda görkezipdir mundan başga da owidiý katull gorasiý lýudowiko ariosto torkwato tasso milton lessing gýote şiller žukowskiý puşkin lew tolstoý uliss romanyny ýazan jeýms joýs we ençeme beýleki ýazyjylaryň eserlerinde gomeriň täsiri has äşgär duýulýar gýote hatda iliadanyň wakalar ýordumyndan peýdalanyp ahillaida atly eposy ýazmak küýünde hem bolupdyr awtor maksat bäşimow aleksandr iwanowiç kuprin meşhur rus ýazyjysy kuprin nji ýylda penzen guberniýasynyň narowçat obasynda dünýä inýär kakasy çaga bir ýaşyndaka aradan çykanyndan soň ejesi aleksandry alyp moskwa göçýär geljekki ýazyjynyň çagalyk hem ýetginjeklik ýyllary bu şäherde geçýär ol moskwanyň harby gimnaziýasyny tamamlaýar soňra aleksandr harby uçilişesine okuwa girýär özüniň harby okuw jaýlarynda geçen ýaşlygyny ýatlap birnäçe ýyl geçeninden soň ýazyjy kadetler powestini we ýunkerler romanyny döredýär eýýäm şol döwürde kuprin şahyr ýa da ýazyjy bolmagy arzuw edýän eken kuprin ilki şygyr ýazypdyr emma olar çap edilmän galýar ilkinji çap edilen eseri iň soňky debýut hekaýasy njy ýylda okyjylara ýetirilýär okuwyny gutaranyndan soň kuprin dört ýyllap harby gullukda bolýar ol esger durmuşy baradaky eserleri bilen şol sanda hem garaňkylykda powesti aýly gijede derňew düşelge hekaýalary bilen gazet žurnallarda çykyş edip ugraýar nji ýylda kuprin gullukdan boşaýar ol russiýanyň dürli şäherlerinde ýaşaýar dürli kärlerde işläp görýär eserleri üçin maglumat ýygnaýar njy ýyllarda onuň olesýa aldajy ket powestleri çap edilýär bu ýyllar kuprin peterburga göçýär çehow bunin gorkiý ýaly ýazyjylar bilen tanyşýar ýazyjy rewolýusiýany kabul etmeýär njy ýylda fransiýa göçýär ýöne watanyndan uzakda ol öňki eserleriniň derejesinde hiç zat döredip bilmändir nji ýylda agyr halda russiýa dolanyp barýar nji ýylda hem aradan çykýar ony beýik rus ýazyjysy iwanturgenewiň ýanynda jaýlaýarlar boleslaw prus polşanyň nusgawy ýazyjysy dünýä belli kyssaçy boleslaw prus hakyky ady aleksander glowaskiý nji ýylda polşanyň lýublin şäheriniň golaýyndaky hrubeşuw obasynda garyp galan begzadanyň maşgalasynda dünýä inipdir çaga ir ýetim galypdyr onuň yzygiderli bilim almaga mümkinçiligi bolmandyr nji ýylda ol polşa halkynyň russiýa imperiýasynyň agalygyna garşy turzan gozgalaňyna gatnaşypdyr ýaralanypdyr boleslaw lýublinde ýörite orta okuw jaýy tamamlanyndan soň njy ýylda warşawanyň esasy mekdebiniň häzirki warşawa uniwersitetiniň fizika matematika hünärine okuwa girýär emma iki ýyldan soň pul ýagdaýy sebäpli okuwyny taşlamaga mejbur bolýar ýazyjy gazetler üçin müňe golaý felýeton döredipdir ýüze golaý hekaýalar ýazypdyr bu hekaýalaryň ählisinde prus öz iliniň agyr ýaşaýyş şertini suratlandyrypdyr iň wajyp jemgyýetçilik meselelerini orta atypdyr nälet siňen bagt ýetim haky antek çagalygymyzyň günäleri ýalňyşlyk dünýä zeňi saýa düýş we beýleki nowelladyr hekaýalary boleslaw prusy ýewropanyň iň ussat ýazyjylaryň hataryna goşupdyr emma powestleri hem romanlary ýazyja hakyky şöhraty getiripdir forpost atly ajaýyp powestinden soň ýazyjy özüniň dünýä belli eserlerini gurjak erkinleşen zenanlar faraon çagalar romanlaryny döredýär beýleki iri eserleriniň ählisini öz döwrüniň ahlak hem jemgyýetçilik meselesine bagyşlan ýazyjy faraon romanynda gadymy müsüriň taryhyna ýüzlenipdir ýazyjynyň soňky ýazan özgerişler romany tamamlanman galypdyr ol nji ýylda warşawada aradan çykypdyr boleslaw prusyň eserleri birnäçe dillere terjime edilip dünýä edebiýatynyň altyn hazynasyna girizildi lew tolstoý emil zolýa genrik senkewiç iosif stalin ýaly şahsyýetler ýazyjynyň eserlerini ürç edip okapdyrlar romen gari hakyky ady roman kasew xx asyr fransuz edebiýatynyň iň meşhur ýazyjylarynyň biridir ol russiýa imperiýasynyň wilno şäherinde häzirki wilnýus litwa söwdagär bilen aktrisanyň maşgalasynda dünýä inipdir nji ýylda ol ejesi bilen fransiýa nissa şäherine göçüpdir roman eks an prowans şäherinde we parižde hukuk hünärini öwrenipdir ýaşlyk ýyllary ol uçarman bolmagy arzuw edipdir bu ugurdan ýörite okapdyr ikinji jahan urşy başlanyndan soň roman beýik britaniýa göçmeli bolýar bu ýerde şarl de gollyň goşunyna goşulyp ýewropadaky we afrikadaky birnäçe söweşlere gatnaşýar uruşdan soň fransiýa dolanyp ilçihana işe girýär romen gari döwrüň iň bir möhüm meselelerini aýny wagtynda duýup gozgap we olaryň hakyky realistik çözgütlerini orta atyp zaman bilen aýakdaş gidip bilýändigini subut eden ýazyjydyr onuň döredijiligini başga bir ýazyjynyň döredijiligi bilen garyşdyrjak gümanyň ýok ýazyjynyň ähli eserleri özüniň labyzlylygy ýeňil okalyşy hem de galdyrýan täsiri bilen okyjynyň ýüreginde aýrylmaz yz galdyrýar ýazyjy nji ýylda parižde aradan çykypdyr leonid andreýew xx asyr rus edebiýatynyň görnükli wekili ekspressionizm akymynyň gözbaşynda duran meşhur ýazyjy leonid nikolaýewiç andreýew nji ýylda rus imperiýasynyň orýol şäherinde dünýä inýär leonid orýol şäheriniň klassiki gimnaziýasyny tamamlaýar eýýäm çagalyk ýyllaryndan kitap okamaga höweslenýär onuň juwan kalbyny artur şopengauer hem eduard fon gartman ýaly nemes pelsepeçileriň eserleri bendi edýär pessimizm we panpsihizm ýaly taglymatlara eýeren bu pelsepeçiler geljekki ýazyjynyň häsiýetine hem dünýägaraýşyna döredijiligine örän uly täsir ýetiripdirler leonid andreýew moskwadaky hukukçylyk uniwersitetini nji ýylda tamamlaýar soňra nji ýyla çenli aklawçy bolup işleýär emma bu işini taşlap žurnalist hem ýazyjy bolmak kararyna gelýär nji ýylda onuň ilkinji hekaýasy bargamot we karaska çap edileninden soň ýazyja maksim gorkiý üns berýär ony ýaş ýazyjylar birleşigine çagyrýar emma diňe nji ýylda bir bar eken bir ýok eken atly hekaýasy çap edileninden soň andreýew okyjylaryň söýgüsine mynasyp bolýar nji ýylda kurýer gazetine redaktor bellenýär watanynyň jemgyýetçilik çärelerine işjeň gatnaşýar leonid andreýewiň eserleri çuňňur gumanizme pasifizme hem watansöýüjilige şol bir wagtda da skeptisizme hem pessimizme ýugrulandyr ýazyjy özüniň diwar pikir gyrmyzy gülki gubernator ýedi sany asylanlar hakynda atly hekaýalary wasiliý fiweýskiýniň ömri iuda iskariot powestleri bilen rus edebiýatynyň altyn hazynasyna girmegi başardy andreýew özüni f m dostoýewskiýniň şägirdi hasaplaýardy ol öz döwründe l n tolstoý a p çehow a s blok d s merežkowskiý ýaly ýazyjylaryň öwgüsine mynasyp bolupdy bolşewistik rewolýusiýasyny kabul etmänligi sebäpli andreýew ömrüniň soňky ýyllaryny finlýandiýada ýaşapdy şol ýerde hem njy ýylda dünýeden ötýär ýazyjynyň soňky eseri bolan şeýtanyň gündeligi powesti tamamlanman galýar mihail zoşenko russiýanyň meşhur satirik ýazyjysy mihail mihaýlowiç zoşenko nji ýylda suratkeşiň maşgalasynda dünýä inipdir nji ýylda mihail gimnaziýany tamamlapdyr soňra sankt peterburgyň döwlet uniwersitetiniň hukuk hünärinde bir ýyl okapdyr birinji jahan urşuna nji ýylyň raýatlyk urşuna gatnaşypdyr njy ýylda harby gullukdan boşap nji ýyllar aralygynda dürli kärleri çalyşýar hatda milisiýa işgäri we aýakgap ussasy bolup hem işleýär üstesine de korneý çukowskiýniň alyp barýan edebi sapaklaryna gatnaşýar nji ýylda zoşenko ilkinji eserini çap etdirýär ýazyjy w kawerin w şklowskiý k fedin n tihonow wsewolod iwanow ýaly ýaş kyssaçylar bilen bilelikde serapionyň doganlary atly edebi birleşigi esaslandyrýar bu döwür ýazyjy özüniň gülküli hem satiriki hekaýalaryny döredýär zoşenko hekaýalarynyň özeninde adatdan daşary üýtgeşik waka goýup ony halky dilde dürli şiwe sözleri ulanyp eseriň ýeňil okalmagyny hem de gülkünç bolmagyny şol bir wagtda da çuňňur oýlandyrmagyny gazanýar onuň asylzada gyz söýgi adamyň göwnüne degdiler jenap sinebrýuhow nazar ilýiçiň hekaýalary limonad elhenç tümlük ýaly onlarça hekaýalary bu žanryň nusgawy eserleri hasaplanylýar ýazyjynyň durmuş ýagdaýy agyrlaşýar ol esasan hem terjimeçilik bilen käwagtlar hem köwüş ussasy bolup gazanç edýär terjime eden eserlerinde hem terjimeçiniň ady görkezilmeýär mihail zoşenko nji ýylda leningradda dünýeden ötdi onuň nji ýylda çap edilip başlanan günüň dogmagyndan ozal powesti ilkinji gezek diňe ýyl öteninden soň nji ýylda abş da dolulygyna çap edildi per lagerkwist dünýä belli şwed ýazyjysy edebiýat boýunça nobel baýragynyň eýesi per fabian lagerkwist nji ýylyň nji maýynda smoland prowinsiýasynyň wekşö şäherinde dünýä indi onuň ene atasy edebiýaty halamaýan ekenler şonuň üçin geljekki ýazyjy çaga wagty ilkinji eserlerini bukulyp ýazar eken onuň ene söýgüsi atly ilkinji hekaýasy ýaşyndaka çap edilipdir gimnaziýada okaýan wagty lagerkwist biologiýa hem edebiýat has hem a strindbergiň we neoromantik ýazyjylaryň eserleri bilen gyzyklanyp ugraýar okuwyny upsala şäheriniň uniwersitetinde dowam edýär edebiýatyň we sungatyň taryhyny öwrenýär bu döwürde ýazyjy adamlar atly eksperimental powestini durmuş hakda iki erteki mukamlar kitaplaryny çap etdirýär nji ýylda ýazyjy pariže syýahat edýär bu ýerde ol kubist nakgaşlarynyň eserlerinden täsirlenýär demir we adamlar we gorky kitabynda lagerkwist kubizmi edebiýatda ilkinji gezek edebi tär hökmünde ulanmagy başarypdyr bu usulda döreden goşgydyr nowellalary lagerkwisti şwesiýanyň iň öňdebaryjy ýazyjylarynyň hataryna goşýar munuň daşyndan lagerkwistiň birnäçe belli pýesalary dünýäniň iň öňdebaryjy teatrlarynda sahnalaşdyrylýar ýazyjy nji ýylda ýaşynda dünýeden ötýär onuň hiç bir ýazyjynyňka meňzemeýän özboluşly döredijiligi bu gün dünýä edebiýatynyň altyn fonduna girizildi ýozef fon aýhendorf nemes romantizminiň beýik ýazyjy şahyry ýozef karl benedikt fon aýhendorf dworýanlaryň maşgalasynda lýubowitz galasynda dünýä inipdir nji ýyllarda ol breslau şäheriniň katoliki gimnaziýasynda okaýar soňra galle şäheriniň uniwersitetinde geýdelberg uniwersitetinde wena uniwersitetinde hukugy öwrenýär nji ýyllarda aýhendorf watan goragyna çykyp napoleona garşy söweşlere gatnaşýar uruşdan soň ol birnäçe ýyllap harby guramalarda işleýär ýurduň jemgyýetçilik we syýasy meselelerine işjeň gatnaşýar emma ýaşlykdan ömrüni edebiýata bagyş etmek kararyna gelen aýhendorf ýazyjylygy özüniň esasy borjy hasaplapdyr onuň güýz jadysy atly ilkinji iri eseri nji ýylda çap edilipdir ýazyjynyň syzgy we hakykat we mermer heýkel ýaly kyssa eserleri okyjylar we tankytçylar tarapyndan örän gyzgyn garşy alnypdyr emma hakyky şöhraty ýazyja diňe ýaltanyň ýatlamalary nowellasy getiripdir aýhendorfyň ýok ýerden turan galmagal şahyr we onuň ýoldaşlary dürande galasy garamaňlaý talaň garadan gaýtmaz ýaly powestdir nowellalaryny eýýäm bütin dünýä okyjylary uly gyzyklanma bilen garşylaýarlar aýhendorfyň bu kyssa eserleri häzir hem özüniň döwrebaplygyny ýitirmän elden düşürilmän okalýar mundan ötri ýazyjy şygryýet dünýäsinde hem ägirt uly miras goýupdyr onuň ýulian we lusiý eposlary romantizm žanrynda döredilen iň ajaýyp eserleriň hatarynda bolup xix asyr nemes ýazyjylaryna uly täsir ýetiripdir şygyrlary bolsa f mendelson r ştrauss r şuman h wolf ýaly beýik kompozitorlar tarapyndan saza goýulypdyr öz döwrüniň iň şöhratly ýazyjylarynyň biri bolan aýhendorf nji ýylda ýokarky sileziýanyň naýse şäherinde aradan çykypdyr waşington irwing meşhur amerikan ýazyjysy waşington irwing nýu ýork şäherinde baý söwdagäriň maşgalasynda dünýä inýär ol çagalyk ýyllary hem kitap okamagy gowy görýän eken hukukçylyk boýunça bilim alyp aklawçy bolmagy niýet edinipdir emma bahym ýazyjy bolmak kararyna gelýär nji ýylda ol morning kronikl gazetinde ilkinji eserleri şol sanda hem jonatan oldstaýlyň hatlary atly degişmeli oçerkleri bilen çykyş edip başlaýar njy ýyllarda ýewropada syýahat edýär abş na dolanyp baranyndan soň salmagundi atly almanahda esselerini hem oçerklerini neşir etdirýär njy ýylda irwingiň ilkinji kitaby didrih nikerbokerden nýu ýorkuň taryhy atly romany çap edilýär roman walter skottyň öwgüsine mynasyp bolýar we irwingi amerikan edebiýatynyň iň öňdebaryjy ýazyjylarynyň hatarynda goýýar emma şöhrat ýazyja şatlyk getirmeýär sebäbi şol ýyl onuň gelinligi aradan çykýar mundan soň irwing hiç haçan öýlenmändir waşington irwingiň iň belli eserleri onuň rip wan winkl hem ukuly köw hakda rowaýat hekaýalarydyr olaryň esasynda dürli döwürlerde birnäçe kinofilmler düşürildi ýazyjynyň breýsbrij holl syýahatçynyň hekaýalary hristofor kolumbuň ömri we syýahaty algambra oliwer goldsmit muhammediň we onuň mirasdüşerleriniň taryhy kitaplary şu gün hem elden düşürilmän okalýar irwing öz döwründe täze zehinlere şol sanda nataniel hotorn we edgar allen po ýaly ýazyjylaryň eserlerine okyjylaryň ünsüni çekipdir ýaş ýazyjylara elinden gelen kömegini ýetiripdir onuň soňky kitaby jorj waşingtonyň ömür beýany tamamlanman galypdyr ýazyjy njy ýylyň nji noýabrynda aradan çykýar biziň döwrümizde ýazyjyny amerikan edebiýatynyň atasy hasaplaýarlar oskar waýld irland ýazyjysy oskar waýld öz döwrüniň iň meşhur ýazyjylarynyň biridir ol irlandiýanyň paýtagty dublinde lukman wilýam waýldyň maşgalasynda dünýä inipdir oskaryň ene atasy sungata berlen adamlar eken olaryň täsiri bilen oskar eýýäm çaga wagty köp kitap okap şahyr ýazyjy bolmak kararyna gelýär dokuz ýaşaýança ol bilimi öýünde alýar fransuz nemes dillerini öwrenýär soňra enniskillen şäherindäki portor mekdebinde okaýar mekdebi altyn medal bilen tamamlap dubliniň triniti kollejine okuwa girýär bu ýerde ol antik edebiýatyny medeniýetini we taryhy öwrenýär nji ýylda bolsa okuwyny oksford uniwersitetinde dowam edýär şol döwürde oskar özüniň ilkinji eserlerini ýazyp başlaýar nji ýylda oňa rawenna poemasy üçin nýudigeýt baýragy berilýär şol ýyl hem ol uniwersiteti tamamlap londona göçýär bu ýerde oskar waýld özüniň dilewarlygy ugurtapyjylygy bezemen geýinjeňligi hem de geň häsiýeti bilen uly ile özüni tanadypdyr şahyryň ilkinji şygyrlar kitaby nji ýylda çap edilýär waýldyň irki eserleri prerafaelitleriň we impressionistleriň täsirinde döredilipdir angliýa gaýdyp baranyndan soň waýld öýlenýär onuň iki ogly bolýar bagtly şazada we nar jaýy ertekiler ýygyndysyny waýld ogullaryna bagyşlapdyr waýld diňe bir şygryýetde hem kyssada däl eýsem dramaturgiýada hem uly kämillige ýetipdir onuň salomeýa dramasy komediýalary häzir hem tomaşaçylaryň göwnüni galkyndyrýar oskar waýld özüniň ahlaksyzlygy sebäpli durmuşynda birentek görgüler görmeli bolupdyr ahyrsoňy ýazyjy nji ýylda parižde dünýeden ötýär roald dal welsiň iň meşhur ýazyjysy roald dal njy ýylda ýurduň paýtagty kardiff şäherinde dünýä inipdir onuň ene atasynyň asly norweg bolupdyr çaga üç ýaşyndaka ilki uýasy soňra kakasy aradan çykypdyr mundan soň ejesi roaldy alyp angliýa göçüpdir roald ýöriteleşdirilen ýapyk okuw terbiýe jaýynda bilim alypdyr emma ony tamamlanyndan soň okuwyny dowam etdirjek hem bolmandyr nji ýylda şell kompaniýasyna işe giripdir ýigrimi ýaşyndaka ol tanzaniýa gidýär ikinji jahan urşy başlanynda roald keniýanyň paýtagty naýrobide harby gulluga ýazylyp birnäçe uly söweşlere gatnaşýar uruş döwri roald dal gremlinler atly ilkinji powestini çap etdirýär bu eser oňa şol bada şöhrat getiripdir şonuň üçin uruşdan soň ýazyjy ömrüni edebiýata bagyş etmek kararyna gelýär uly hem kiçi ýaşly okyjylar üçin hekaýadyr powestler pýesalar döredýär bahym tankytçylar oňa paradoksal hekaýanyň ussady diýen derejäni berýärler roald dal jeýms we äpet şetdaly kitabyny öz çagalary üçin ýazypdyr ilki ony çap etdirjek bolmandyr emma maşgalasy bu eseri okyjylara ýetirmeli diýip ýazyjyny kynlyk bilen ynandyrypdyrlar eser nji ýylda kitap bolup çykanyndan soň ýazyjynyň ady dünýä belli bolýar ýazyjynyň ylhamy joşýar ol yzly yzyna nusgawy eserlerini döredip başlaýar çarli we şokolad kärhanasy täsin jenap foks ägirt krokodil matilda päk ýürekli äpet adam twit maşgalasy denni dünýä çempiony jorj marwelusyň saglygynyň bejerilşi ýaly romandyr powestler okyjylary özüne bendi edýär olar boýunça filmler düşürilýär roald dal xx asyryň iň meşhur we özboluşly zehinli ýazyjylarynyň biri hasaplanylýar onuň kitaplary häzir hem okyjylaryň elinden düşmeýär ýazyjy njy ýylda angliýanyň oksford şäherinde aradan çykypdyr o genri amerikan ýazyjysy o genri hakyky ady wilýam sidni porter nji ýylyň sentýabrynda demirgazyk karolina ştatynyň grinsboro şäherinde dünýä inýär üç ýaşynda enesi ýogalýar daýzasynyň elinde terbiýelenýär mekdebi tamamlanyndan soň farmasewtika hünärine okaýar daýysynyň dermanhanasynda işleýär üç ýyldan tehasa göçýär ol ýerde ştatyň ýer dolandyryş edarasynda işleýär soňra ostin şäherinde bankda gaznaçy hem hasapçy bolup işe girýär nji ýyllaryň ahyrlarynda edebiýat bilen meşgullanyp başlaýar nji ýylda rolling stoun atly žurnal esaslandyryp ony tutuşlygyna diýen ýaly özüniň oçerkleri oýunlary goşgulary hem de çeken suratlary bilen doldurýar bir ýyldan žurnal ýapylýar ýazyjy bolsa işden çykarylyp bankyň kemçilikleri sebäpli kazyýet jogapkärçiligine çekilýär ilki ýarym ýyllap gondurasda bukulyp ýaşaýar soňra ogaýo ştatynyň kolumbus türmesinde üç ýylyny geçirýär türmäniň keselhanasynda işläp şol ýerde hekaýalaryny döredip ugraýar özüne o genri edebi lakamyny alýar bu ady bilen njy ýylda çap etdiren dik sykylykçynyň täze ýyl sowgady atly ilkinji hekaýasyny hem türmedekä döredipdir o genriniň şalar hem kelemler atly birinji romany nji ýylda neşir edilýär we derrew ýazaryna meşhurlyk getirýär mundan soň ýazyjynyň jomart galamyndan tiz wagtyň içinden dört million ýakylgy çyra günbataryň ýüregi şäheriň sesi wyždanly kezzap ykbal ýollary saýlananlar takyk hasaplar pyrlawaçlar ýaly hekaýalar ýygyndylary çykýar we ýazyjynyň adyny dünýä belli edýär bu hekaýalaryň hemmesi degişme äheňinde satiriki žanrda ýazylan o genriniň gahrymanlarynyň arasynda ähli kärdäki adamlara diýen ýaly duş gelse bolýar ýazyjy amerikan edebiýatynda gysga hekaýany kämilletmekde biçak uly iş bitiren ýazyjy hökmünde tanalýar onuň wyždanly kezzap saýlaýan ýollarymyz gyzyl tenlileriň serdary söýgüniň sowgady ýaly den gowrak hekaýalary şalar hem kelemler romany ýazyjy eýýäm aýatda diri gezip ýörkä dünýä edebiýatynyň altyn hazynasyna girizildi o genri nýu ýork şäherinde njy ýylyň nji iýunynda bagryň sirrozy hem süýjikeseli sebäpli aradan çykýar bu gün o genriniň hekaýalary bütin dünýäde ýokary okuw jaýlaryň okuw maksatnamasyna girizilen astrid lindgren şwed ýazyjysy astrid anna emiliýa lindgren nji ýylyň nji noýabrynda şwesiýanyň günortasyndaky wimmerbýu atly kiçeňräk şäherçede fermeriň maşgalasynda dünýä inipdir ýazyjynyň meniň toslamalarym atly awtobiografik oçerkler ýygyndysynda ýatlap geçişi ýaly ol bagtly çagalyk ýyllaryny agzybir maşgalasy bilen wimmerbýunyň gözel tebigatynyň içinde ýaşap geçiripdir we bu ýerler baradaky ýatlamalar onuň döredijiligine bütin ömür ylham çeşmesi bolup galypdyr çaga wagty gyzjagaza halk döredijiliginden dürli eserler ertekiler okap beripdirler ertekileriň jadyly dünýäsi gyzjagazy özüne ömürlik bendi edipdir ol eýýäm mekdepde okap ýören wagty öz zehinini görkezmegi başarypdyr bu ýerde ony wimmerbýunyň selma lagerlöfi diýip atlandyrypdyrlar astrid lindgreniň ilkinji belli eseri peppi uzynjorap nji ýylda birnäçe çaphanalar golýazmany yzyna gaýtaranlaryndan soň raben we şögren neşirýatynda çap edilýär we dessine ýazyja meşhurlyk getirýär şol ýyl hem bu neşirýat lindgrene çagalar edebiýatynyň redaktory wezipesini hödürleýär ýazyjy nji ýyla tä pensiýa çykýança bu wezipede işläpdir agyr redaktorlyk işine garamazdan astrid lindgren döredijilik öndümligini togtatmaýar kalle blümkwistiň başdan geçirmeleri trilogiýasy mio meniň miom körpe we üçekde ýaşaýan karlson trilogiýasy ýolbars ýürekli doganlar we beýleki powestleri hem ertekileri yzly yzyna peýda bolup ýazyjynyň adyny bütin dünýä meşhur edýär astrid lindgreni şwesiýada örän hormatlapdyrlar çünki ýazyjy halkyň asuda ýaşaýşy üçin çagalaryň dogry terbiýesi üçin tebigaty goramak üçin irginsiz göreşipdir ol öz döredijiligi we haýyr sogap edijiligi bilen hans kristian andersen medalyna russiýanyň lew tolstoý medalyna çiliniň gabriela mistral we şwesiýanyň selma lagerlöf premiýalaryna şwesiýanyň edebiýat boýunça döwlet premiýasyna nemes çaphanalarynyň parahatçylyk premiýasyna we başga da birnäçe uly sylaglara mynasyp boldy bütin ömrüni parahatçylyk üçin göreşip mätäçlere ýardam berip geçiren astrid lindgren nji ýylyň nji ýanwarynda stokgolmda aradan çykdy onuň ertekileri den gowrak dillere terjime edilip bütin dünýäde iň söýülip okalýan eserleriň hataryna goşuldy premçand ussat hindi ýazyjysy premçand nji ýylda benares şäheriniň golaýyndaky lamhi obasynda dünýä inýär onuň hakyky ady dhanpatraý şriwastaw ýaş wagty premçand mugallym hem mekdep jaýlarynyň gözegçisi bolup işledi ýazyjy sany powestdir romanlaryň a golaý hekaýalar ýygyndylarynyň birnäçe publisistik eserleriniň ýazary hökmünde meşhurdyr hindistanyň milli azat edijilik hereketi ýazyja örän uly täsir etdi premçandyň watana bolan söýgi atly ilkinji hekaýalar ýygyndysy nji ýylda çap edildi emma iňlis basybalyjylarynyň häkimýeti bu neşiri gadagan edip otda ýakdylar premçandyň söýgi aramgähi meýdança uruş meýdany gurbanlyk sygyr romanlarynda ýedi lotos söweş ýoly hekaýalar ýygyndylarynda hindi halkynyň azatlyk üçin alyp baran göreşi syýasy gapma garşylyklar barada gürrüň berilýär ýazyjy öz eserlerinde gahrymanlarynyň çuňňur psihologiki häsiýetnamalarynyň üsti bilen ýönekeý halkyň agyr durmuşyny ussatlarça açyp görkezmegi başarypdyr premçand eserlerini hindi hem urdu dilinde döredipdir ol njy ýyllarda hans žurnalyna nji ýyllarda jagaran žurnalyna baştutanlyk edýär premçandyň publisistik eserleri hem hindistanda realistik we demokratik edebiýatyň ösmegine güýçli itergi beripdir njy ýylda ýazyjy hindistanyň progressiw ýazyjylar birleşiginiň döredilmegini gazandy şol ýyl hem benares şäherinde aradan çykdy wasiliý ýan meşhur rus ýazyjysy wasiliý grigorýewiç ýan hakyky familiýasy ýançeweskiý nji ýylda kiýew şäherinde dünýä inipdir onuň kakasy latyn hem grek dili mugallymy bolup işleýän eken wasiliý hem onuň okadýan gimnaziýasynda bilim alypdyr nji ýylda geljekki ýazyjy peterburg uniwersitetiniň taryh filologiýa fakultetini tamamlapdyr wasiliý ýan syýahat etmegi halapdyr ol uniwersitetden soň iki ýyllap russiýada syýahat edip başyndan geçirenleri barada pyýadanyň ýazgylary atly ilkinji kitabynda gürrüň beripdir soňra ýazyjy bir ýyllap angliýada ýaşaýar syýahat edýär britaniýa muzeýiniň kitaphanasynda işleýär wasiliý ýan soňra ýene birnäçe ýerleri syýahat edýär sankt peterburgda daşkentde türkiýede birinji jahan urşy döwri rumyniýada soňra sibirde minusinskde samarkandda işleýär ahyryn nji ýylda moskwa dolanyp taryhy hekaýlaryny we powestlerini ýazmaga girişýär wasiliý ýanyň iň esasy we iň meşhur eserleri mongollaryň çozuşy trilogiýasydyr onuň birinji bölümi çingiz han romany njy ýylda çap edildi ýazyjy bu eserinde rehimsiz mongollaryň serdary çingiz handan ötri birnäçe edermen türkmen gerçekleriniň şol sanda jelaleddin meňburnuň ýatda galyjy keşpini döredipdir trilogiýanyň ikinji kitaby baty han nji ýylda okyjylara ýetirildi bu eserleriň ikisi hem türkmen diline terjime edildi iň soňky deňze sary atly üçinji kitap wasiliý ýan aradan çykanyndan soň nji ýylda okyjylara gowuşdy uruş döwri ýazyjy watan goragyna gitjek bolupdyr emma ýaşy gartaşan ýazyja ýol bermändirler ol wagt ýazyjy daşkentde ýaşapdyr nji ýylda ýazyja çingiz han romany üçin birinji derejeli stalin baýragy berildi uruşdan soň ýan birnäçe hekaýalar ýygyndysyny powestlerini aziýanyň mawy alyslyklary ýol ýazgylaryny çap etdirýär emma soňky ýazan eserleriniň hiçisi hem kämilligi boýunça çingiz han romany bilen bäsleşip bilmez wasiliý ýan nji ýylda moskwada aradan çykypdyr ömer seýfettin meşhur ýazyjy ömer seýfettin nji ýylda türkiýäniň balykesir welaýatynyň gönen şäherinde dünýä inipdir ilki ol gönende ýönekeý mekdepde okapdyr emma soň harby wezipede işleýän kakasynyň iş ýeriniň üýtgedilmegi bilen maşgala stambula gelýär bu ýerde ömeri ilki osmany mekdebine soňra nji ýylda harby lukmançylyk rüştiýesine ýöriteleşdirilen orta okuw mekdebine ýerleşdirýärler geljekki ýazyja harby bilim berlipdir nji ýylda okuwyny tamamlanyndan soň seýfettin izmirde gulluk edipdir bu ýerde nji ýylda onuň täze dil atly ilkinji makalasy çap edilýär balkan uruşlaryndan soň seýfettin harby gullugyny taşlaýar nji ýyldan başlap stambulyň ýöriteleşdirilen kabataş orta okuw jaýynda edebiýat mugallymy bolup işleýär ol ömrüniň ahyryna çenli bu wezipede işläpdir üstesine de hekaýadyr makalalaryny döredipdir onuň eserleri yeni mecmua şair donanma büyük mecmua yeni dünya diken türk kadini ýaly žurnallarda vakit zaman we ifham gazetlerinde çap edilipdir ömer seýfettiniň döredijiligi türk edebiýatynda realistik nowellanyň döremegine uly itergi berdi ol edebiýatda türkçülük akymynyň gözbaşynda durýar onuň eserleri şäher we oba durmuşyndan jemgyýetiň dürli synpynyň wekilleri dürli kärdäki adamlar hakda söz açýar olaryň ählisi sada dil hem de joşgunly şahandaz wäşilik bilen ýazylan seýfettiniň gysga ömründe döreden eserleri türk edebiýaty üçin ägirt uly goşant bolandyr ýazyjy aýatda diri wagty onuň diňe eremhana atly hekaýalar ýygyndysy we efruz beý romany kitap bolup çykdy beýik ökjeliler gizlin ybadathana ak çigildem asylzadalar bahar we kebelekler ýaly hekaýalar kitabynyň ýalňyz batyr romanynyň çap edilendigini görmek ýazyja miýesser etmedi ol nji ýylda agyr kesele sezewar bolup aradan çykdy paul ýohan ludwig fon heýs dünýä belli nemes ýazyjysy paul heýs berlinde mugallymlaryň maşgalasynda dünýä indi italýan edebiýaty boýunça ýokary bilim alyp doktorlyk işini gorapdyr heýzeniň ilkinji hekaýasy nji ýylda çap edilipdir onuň garalama kitaby aýdymlar hem suratlar italiýadan goşgular atly goşgy ýygyndylary soňky kentawr powesti dünýä çagalary jennetde hem de merlin romanlary öz döwründe uly meşhurlyga eýe boldy emma dünýä edebiýatynyň taryhyna heýs özüniň ajaýyp nowellalary bilen girmegi başardy bulardan ötri heýs italýan hem de ispan dilindäki eserlerden eden şowly terjimeleri bilen hem bellidir bütin ömrüniň dowamynda heýs altmyşa golaý sahna eseri bilen bir ýüz ýetmişden gowrak nowella döredipdir njy ýylda oňa nobel baýragy berildi nobel baýragyny gowşuryjy toparyň şol wagtky ýolbaşçysy wirsel ol hakda germaniýada gýoteden soň bular ýaly zehin döremändi diýip belleýär onuň ýazan soňky nowellasy nji ýylda çapdan çykýar şol ýylyň hem nji aprelinde paul heýs mýünhen şäherinde ýaşynda aradan çykýar şolom aleýhem dünýä belli ýewreý ýazyjysy idiş dilindäki edebiýatynyň kerwenbaşysy şolom aleýhem hakyky ady solomon naumowiç rabinowiç njy ýylda russiýa imperiýasynyň pereýaslaw şäherçesinde dünýä inýär oglanjyk ýaşyndaka ejesi dünýeden ötýär ýaşynda ol robinzon kruzo romanyny okap onuň ýewreý görnüşini döretmek küýüne düşýär we ýazyjy bolmak kararyna gelýär njy ýylda mekdebi tamamlanyndan soňra şolom aleýhem birentek kärlerde işläp görýär üstesine de idiş dilinde birnäçe žurnal esaslandyryp olarda ýaş ýazyjylar bilen bilelikde öz eserlerini hem çap etdirýär ýazyjy bütin dünýäde syýahat edip häli şindi adamlaryň öňünde çykyş edip ýöreni üçin bahym bütin dünýä meşhur bolýar tankytçylar ýazyjyny ýewreýleriň mark tweni diýip atlandyrypdyrlar mark twen bolsa özüne amerikanlaryň şolom aleýhemi diýer eken ýuriý oleşa tanymal rus ýazyjysy ýuriý oleşa rus imperiýasynyň ýelisawedgrad şäherinde belorus dworýanlaryň maşgalasynda dünýä inipdir onuň kakasy salgytçy bolup işleýän eken nji ýylda maşgala odessa göçýär bu ýerde ýuriý gimnaziýa okuwa girýär eýýäm ýaşyndaka onuň klarimonda atly goşgusy çap edilipdir nji ýylda oleşa odessa uniwersitetine kabul edilýär okuwynyň daşyndan gälämgär bolup işleýär goşgy ýazýar nji ýylda ýazyjy moskwa göçýär bu ýerde ol ilkibada felýeton hem makalalary bilen çykyş edip ugraýar beýik watançylyk urşy döwri oleşa aşgabatda ýaşapdyr soň ýene moskwa dolanypdyr halkymyz uruş döwri görkezen ruhy berkligi gujur gaýraty hem tutanýerliligi bilen ýazyjyny haýran galdyrypdyr bu ýerde ol türkmen atly hekaýasyny döredýär ömrüniň ahyrynda oleşa özüniň ömri barada döwri barada kitap ýazyp ugrapdyr ol ýazyjynyň ýogalmagyndan bir ýyl geçeninden soň nji ýylda setirsiz günüm geçmez ady bilen çap edilipdir oleşanyň ussatlyk bilen döredilen metaforadan we allegoriýadan doly eserleri soňky dörän hem indiki dörejek ýazyjylara özboluşly mekdep bolup galdy zigfrid lens meşhur nemes ýazyjysy zigfrid lens njy ýylyň nji martynda germaniýanyň elk şäherçesinde dünýä indi nji ýylda okuwyny tamamlanyndan soň harby gulluga çagyrylýar uruşdan soň ol gamburg uniwersitetiniň pelsepe iňlis dili we edebiýat fakultetini tamamlaýar asmandaky çaýkeller atly ilkinji romanyndan gazanan galamhakyna ýazyjy keniýa syýahat edýär günter grass genrih böll günter aýh ýaly belli ýazyjylar bilen birlikde zigfrid lenz hem germaniýanyň ýazyjylar bileleşigine goşulypdyr nji ýylda çap etdiren nemes sapaklary romany lense bütindünýä meşhurlygyny getirýär bu eser tiz wagtyň içinde takmynan dile terjime edilip nemes diliniň iň meşhur eserleriniň hataryna goşulýar ülkäni öwreniş muzeýi we arneniň mirasy romanlary hem okyjylar tarapyndan gyzgyn garşylanypdyr ýazyjy gýöte baýragyna frankfurt çaphanaçylarynyň baýragyna halkara nonino baýragyna mynasyp bolýar ýazyjy biziň döwrümizde hem okyjylary häli şindi täze kitaplary bilen begendirýär izabel alýende häzirkizaman latinamerikan edebiýatynyň iň şöhratly zenan ýazyjylarynyň biri çili edebiýatynyň guwanjy izabel alýende lima şäherinde nji ýylda dünýä inipdir onuň kakasy çiliniň prezidenti salwador alýendeniň garyndaşy eken ene atasy ilçihanada işlänsoňlar izabel çaga wagty peru wenesuela liwan ýaly ýurtlarda ýaşapdyr bilimini çiliniň paýtagty santiago şäherinde alypdyr njy ýyldan başlap žurnalist bolup işleýär bmg nyň habar beriş gullugynda çiliniň gazet žurnallarynda telewideniýesinde çykyş edip meşhurlyk gazanýar nji ýylda alýende ilçi atly pýesasyny döredýär nji ýylda ýazyjy wenesuela göçmeli bolýar ol ýerde mekdepde mugallym bolup işleýär el nasional gazetinde publisistik makalalary bilen çykyş edýär ýazyjy öz eserlerinde öz halkynyň milli özboluşlygyny medeniýetini halkynyň çeken jebir jepasyny ussatlyk bilen suratlandyrmagy başarypdyr şonuň üçin ýewropada ony zenan garsia markes diýip atlandyrýarlar alýendeniň soňky döwürde döreden eserlerinden has hem toslanan ýurdum günleriň jemi deňiz astyndaky ada romanlary okyjylaryň uly söýgüsine mynasyp boldylar durdy haldurdy türkmen ýazyjysy şahyr terjimeçi haldurdy durdyýew hakyky ady njy ýylda marynyň etegindäki goňur obasynda daýhan maşgalasynda dünýä indi ol ilki magtymguly internatynda soň türkmenabadyň mugallymçylyk tehnikumynda okaýar tehnikumy tamamlanyndan soň gazetde işleýär goşun hatarynda gulluk edýär uruş başlanmazynyň öň ýanlarynda sowet türkmenistany häzirki türkmenistan gazetinde jogapkär kätip edebiýat bölüminiň müdiri wezipelerinde işleýär urşa da şol ýerden gidýär nji ýylda haldurdy durdyýew hereket edýän goşuna çagyrylýar pulemýotçylar mekdebinde okan leýtenant h durdyýew öz serkerdelik edýän wzwody bilen aldym berdimli söweşleriň ençemesine gatnaşýar onuň noworossiýsk şäherinden başlanan söweş ýoly nji ýylyň baharynda krasnodaryň eteginde tamamlanýar injikden degen mina bölegi zerarly sag aýagy dyzynyň aşak ýanyndan kesilen esger söweş meýdanyndan gaýtmaly bolýar durdy haldurdynyň xx asyryň kyrkynjy ýyllarynyň ortalarynda gazet žurnallarda ýygyndylarda çap edilen goşgulary onuň adyny özboluşly şahyrlaryň biri hökmünde okyjylara tanadýar şahyryň nji ýylda meniň ýaragym ady bilen neşir edilen ilkinji goşgular ýygyndysynyň özeni beýik watançylyk urşy baradaky eserlerden ybaratdyr şahyryň döredijiliginde häzire çenli iň gowy eserler hasaplanýan garry saýlawça gaçgak maşat gijesi dnepr dostumyň ýadygärligine ýaly belli goşgulary şol kitapda jemlenipdir şahyr döredijiliginiň esasy ugry bolan harby watançylyk mowzugyna ömürboýy wepalylygyna galdy muny onuň goja soldat edermenlik ýoly ömür ýoly dorja ýaby atly kitaplaryndaky goşgularydyr poemalary hem subut edýär şahyr türkmen edebiýatynda diňe bir döredijiligi bilen däl eýsem çeper terjimeleri bilen hem uly yz goýdy uzak ýyllaryň dowamynda terjime bilen iş salyşmagy saýlap terjime eden nusgawy eserleri ýokary talapkärçilik duýgusy d haldurdynyň ýurdumyzyň iň ussat terjimeçileriniň biri hökmünde ykrar edilmegine getirdi nji ýylda onuň terjimeler kitaby çap edildi bu kitabyň sahypalarynda d haldurdynyň rus ýazyjylary aleksandr puşkinden nikolaý nekrasowdan iwan krylowdan ermeni ýazyjylary ýegişe çarensden awetik isaakýandan ukrain ýazyjylary agata turçinskaýadan maksim rylskden hamyt alymjandan azerbaýjan samat wurgundan belorus ýanka kupaladan gazak şahyry jambyldan hem gyrgyz şahyry togtoguldan eden terjimeleri ýerleşdirildi onuň şu hili dürli halklaryň şahyrlarynyň goşgularydyr poemalaryny terjime etmekden başlanan ýoly kem kemden has uly göwrümli eserlere tarap uzaýar d haldurdy beýik rus şahyry wladimir maýakowskiýniň goşgularynyň iň ökde terjimeçileriniň biri hasaplanylýar aleksandr puşkiniň poltawa poemasynyň terjimesi d haldurdynyň bu ugurda bitiren işleriniň esasylarynyň biridir şahyr segsen ýedi ýaşynyň içinde njy ýylda aradan çykdy wiktor gýugo fransuz ýazyjysy şahyr kyssaçy dramaturg fransuz edebiýatynda romantizm akymynyň düýbüni tutujy fransuz akademiýasynyň agzasy beýik fransuz ýazyjysy wiktor gýugo bezansonda dünýä inipdir kakasy napoleonyň serkerdesi žozef leopold sigisber gýugo we ejesi hanym gýugo gyz ady sofi fransuaz trebýuşe de la renodýe ene atasy aýrylyşan körpe wiktor iki sany uly agasy bilen kä kakasynyň kä ejesiniň ýanynda ýaşady olar bir şäherden beýlekä fransiýadan kä italiýa kä ispaniýa göçüp gonýardy wiktor bäş ýaşynda kakasynyň harby polkuna ýazylypdyr ýetginjekkä wiktor gýugo goşgulary hem de latyn şahyrlaryndan eden terjimeleri bilen on sany depderi doldurypdyr emma olary ýakypdyr ol wagtlar wiktor parižde keramatly margarita köçesindäki pansionda okaýardy fransuz akademiýasy tarapyndan yglan edilen bäsleşikde ýaş gýugo üç ýüz otuz dört setirden ybarat poemasy üçin hormat hatyna mynasyp boldy tuluz akademiýasy genrih iv heýkeliniň dikeldilmegi atly odasy üçin ony altyn liliýa baýragy bilen sylaglapdyr tizara wiktor gýugo agasy abel bilen bile edebiýat konserwatory ady bilen edebi žurnal neşir etmäge synanyşdy bir ýarym ýylyň dowamynda wiktor bu žurnalda on bir tahallus bilen sany makala sany goşgy çap etdirdi abel öz hasabyna wiktoryň ilkinji kitabyny neşir etdirdi ol odalar we başga goşgular diýlip atlandyrylýardy ömrüniň otuzynjy ýylynda gýugo eýýäm gündogar äheňleri güýz ýapraklary atly goşgular ýygyndylarynyň islandiýaly gan w skottuň usulynda we iňlis gotiki romanynyň täsirinde romanynyň ölüme höküm edileniň iň ahyrky güni powestiniň kromwel marion delorm çap etmäge rugsat berilmedik we ernani atly dramalarynyň ýazarydy otwil hausdaky öýünde ol ýekirilenler romanyny ýazyp tamamlady asyrlaryň rowaýaty atly göwrümli epopeýasy üçin birgiden goşgulary we poemalary ýazdy şeýle hem deňziň zähmetkeşleri jersiniň balykçylary hakynda we gülýän adam atly romanlaryny döretdi şol wagt onuň aýaly da ogullary da uly gyzy da aradan çykypdy onuň körpe gyzy bolsa akyl taýdan näsaglaryň hassahanasyna ýerleşdirilipdi gýugo agtyklary žoržy hem žannany diýseň eý görerdi we olara ata bolmak sungaty atly goşgular toplumyny bagyşlapdy ýakynlarynyň güwä geçmegine görä wiktor gýugo ölüm ýassygynda ýatyrka şeýle diýipdir günüň ýagtylygy bilen gijäniň tümlüginiň arasynda tutluşyk gidýär en garaňkyda ýagtylygy görýärin bu ýazyjynyň iň ahyrky sözleri bolupdyr reý bredberi amerikan ýazyjysy şahyry reý bredberi häzirki döwrüň iň meşhur ýazyjylarynyň biridir ol nji ýylyň nji awgustynda abş nyň illinoýs ştatynyň uokigan şäherinde dünýä indi ýazyjynyň doly ady reýmond duglas bredberi mundan soň ýazyjy ir säherden agşama çenli kitaphanada oturyp täze eseriň üstünde işleýär netijede nji ýylda playboy žurnalynda onuň farengeýt antiutopik romany çap edilip ýazyja bütindünýä meşhurlygyny getirýär ýazyjynyň ýiti öňdengörüjilik welilik bilen ýazylan bu eseri nji ýylda döreden tozga şeraby powesti bilen bilelikde dünýä edebiýatynyň nusgawy eseri hasaplanylýar emma ýazyjyny esasan hem hekaýalary üçin söýýärler bredberiniň jemi e golaý hekaýasy bar günüň altyn almalary tukatlykdan derman şatlyk mehanizmleri ýary gijeden esli wagt geçensoň toýnbi konwektor körüň sürşi tomus sabasy tomus gijesi ýaly onlarça ýygyndyda ýerleşdirilen hekaýalar özüniň pelsepewi dünýägaraýşy bilen okyjylaryň köp nesline ahlak terbiýesini berdi olaryň esasynda e golaý çeper film surata düşürildi geçen ýyl ýaşan reý bredberiniň bir eli ysmaz bolandygyna garamazdan häzir hem galamyny taşlanok njy ýylda onuň biziň mydama parižimiz bolar atly täze hekaýalar ýygyndysy çap edildi bredberi öz eserleri arkaly adamzadyň ahlak arassalygy gözel tebigatyň goragy sungata bolan söýgi ugrunda göreşýär onuň eserleri birnäçe ýurtlaryň okuw mekdeplerinde öwrenilýär annamuhammet kirşenow nji ýylyň njy awgustynda tejen şäherinde edebiýat mugallymynyň maşgalasynda dünýä indi nji ýylda ol tejeniň garaja burunow adyndaky nji orta mekdebiniň nji synpyny tamamlap agşamky işçi ýaşlar mekdebinde orta bilim alýar eýýäm nji klasda okaýan wagty edebiýat bilen gyzyklanyp ugraýar inžener gurluşukçy hünäri boýunça gaýybana ýokary bilim alýar bu döwürde şahyr öz goşgulary bilen türkmenistanyň etrap welaýat merkezi gazetlerinde çykyş edýär türkmen radiosynda birnäçe gezek goşgylary okalýar emma nji ýyllar aralygynda şahyryň döredijiligine böwşenlik düşýär ol hiç zat ýazmaýar ýazan zatlaryny hem çap etdirmeýär kirşenow lirik şahyrdyr den gowrak goşgylaryň awtory häzir şahyryň dürli eserleri watan nesil edebiýat we sungat türkmen dünýäsi ýaly gazetlerde diýar garagum zenan kalby žurnallarynda çap edilýär türkmen radioýaýlymlarynda yzygiderli okalýar häzirki wagtda şahyr dünýä edebiýaty žurnalynda kyssa bölüminiň müdiri bolup zähmet çekýär nji ýylda türkmenistanyň prezidentiniň yglan eden türkmeniň altyn asyry bäsleşiginiň ýeňijisi şa serpaýynyň eýesi mundan ötri ýazyjy terjimeçilik bilen hem meşgullanýar ol ýeseniniň blogyň ruben darionyň goşgylaryny belli ýapon ýazyjysy kobe abäniň keseki ýüz romanyny karel çapegiň alberto morawianyň zigfrid lensiň hekaýalaryny türkmen diline geçirdi a kirşeniň şygyrlary özüniň çuňňur pelsepewiligi durmuşylygy akgynlygy hem de metafora baýlygy bilen okyjylaryň uly söýgüsine mynasyp boldy n saryhanow türkmen prozasynyň taryhyna şirin kitap arzuw soňky öý ak tam giýew ýaly hekaýalary şükür bagşy ýagtylyga çykanlar gyzgyn günler ýaly powesleriň hossarlygy aýjemal garaş aga ene ýaly oçerklerini goşmak bilen özüne müdümi ýadygärlik galdyrdy olar çuň ideýaly joşgunly watançylyk dostluk gumanistik internalistik ideýalary duýgulara ýugrulan eserlerdir n saryhanowyň eserleri türkmen dilinde we goňşy halklaryň birnäçesiniň dilinde ençeme gezek neşir edildi we edilýär ýazyjynyň döreden powestleriniň arasynda onuň adyna şöhrat getireni şükür bagşy powestidir bu eseri n saryhanow urşa gitmeziniň öň ýanynda ýazyp gutarýar bu powest türkmen halkynyň milli saz sungatyna onuň at owazasyny ýokary derejä göteren belli sazanda şükür bagşy barada eserde suratlandyrylýan waka hakyky durmuşdan ýagny xix asyryň ahyrlarynda nji ýyl töwereginde duşak sebitinde bolup geçipdir halkyň arasynda ady belli bolan sazanda şükür bagşy şol ýyllar otuz ýaşlary töweregindedi şükür bagşy sazandady ol obama oba aýlanyp halka hezil bererdi ýaryşda şükür bagşy hem gulamyň başlan heňini çalyp başlaýar gulam kowýar birnäçe heň çalynýar gulam hem elde baryny edýär asla galar ýaly däl soňky heň çalynýar bu heňi şükür şu jedelli ýaryş edip otyrka döredipdir ol ellerini başynyň üstünden aýlap aýlap çalýar şunuň ýaly edip gulam bagşyny eýerdip barýarka birden elini ýöne dutaryň ýüzünde aýlap aýlap göýberdi de çalyp barýan heňiňiň soňuny perdelerden çykýan ses bilen doldurdy gulam bu sesiň nirelerden çykýandygyny duýman galýar ol hyrçyny dişläp başyny ýaýkady da ah ah myhmanyň pylly pyllysy çohdy diýip ýüzüni aşak salýar şükür bagşy üstün çykýar doganyny azat edip obasyna dolanyp gelýär powestiň baş gahrymany şükür bagşy ýaşap nji ýylda aradan çykan tanymal saz ussady din taňry tarapyndan esaslandyrylýandygyna ynanylýan kanundyr ol ynsana ýaradylyş maksadyny barlygynyň hikmetini bildirýär taňrynyň öňünde nähili ybadat etmelidigini öwredýär din ynsanyň men kim nireden gelip nirä barýaryn diýen sowallaryna jogap berýän çeşmedir din adalat ýagşylyk fazylet dogrulyk pidägärlik ýaly duýgularyň çeşmesi ynsan wyždanyndaky ynanç mätäçligini kanagatlandyryjydyr din kişilere ýaradylyş maksadyny bildirýän olary öz erk eradasy bilen taňrynyň ilçisiniň dogry ýol görkezmegi esasynda ýagşylyga rahatlyga kämillige ösüşe ugrukdyrýan şeýle hem olaryň maddy we ruhy zerurlyklaryny üpjün edýän ylahy kanunlaryň kodeksi diýmekdir başgaça aýdylanda din erk erada eýesi bolan baýlyklaryň magnewi sosial dolandyryş ykdysady we duýgy taýdan tutuş durmuşlaryny düzgüne salmak üçin ynsanyň bilip we isläp tabyn bolan düzgünleriniň toplumydyr iman bir zada ynanmak bir zady tassyklamak bir kişiniň aýdanlaryny kabul etmek diýmekdir iman sözi ygtykat bilen manydaş bolup teslim bolmak boýun egmek manysyny hem öz içine alýar iman ynsanyň ýaradylmagynyň sebäbidir ýagny ynsan allahy imany bilen tanamak we oňa ybadat etmek üçin ýaradylypdyr ynsan ýaradylyş maksadyna laýyklykda ýaşasa ahyrýetde ebedi sagadata ýeter jennete girer tersine ýaşan ýagdaýynda jähenneme atylar ebedi şowsuzlyga betbagtçylyga uçrar bu nukdaýnazardan iman ynsan ebedi sagadaty gazandyrjak sebäpdir we jennetiň açarydyr jennete imansyz girilmeýär bu jahetden insanyň iman getirmegi we şol imanyny soňky demine çenli ýitirmän pese gaçyrman goramagy gerekdir ol ýagny iman älem jahandan we onuň içindäki ähli zatdan has wajyp we gymmatly nygmatdyr mowzuk gresiýa b e öň iii ii müňýyllyklarda m e ý i l n a m a gadymy gresiýanyň taryhy üç sany uly döwre bölünyär ilkinji döwletler kritde döräpdir olaryň ösüşi gadymy gündogar ýurtlarynyňka meňzeş bolupdyr kritiň ilkinji ilaty grekler bolmandyr olara esasy orun degişlidir balkan ýarym adasyndaky gresiýada esasy ilat demirgazykdan dunaý töwereginden b e oň iii müňýyllygyň ahyrynda göçüp gelen grek aheýlar bolupdyr krit aheý döwri hem öz içinde e bölünyär krit üçin onda hökümdarlyk eden patyşa minasyň ady boýunça bu döwürler şeýle atlandyrylýar balkan gresiýanyň esasy üç döwri şulardyr b e öň ii i müňýyllyklaryň sepgidinde balkan gresiýasynda durmuş ykdysady syýasy we etniki özgerişlikler bolup geçýär b e öň xii asyrda demirgazykdan grekleriň döri taýpalary günorta tarap çozup girýärler olar entek ilkidurmuş gurluşynda ýaşaýan ekenler aheý döwletleri pese düşüp heläk bolýarlar ykdysady syýasy taýdan jemgyýetiň ösüş derejesi pese düşýär şeýlelikde gadymy gresiýanyň taryhynyň şäher döwletler döwri döriler gelensoň aheý döwletleriniň hem heläk bolanyndan soň ugur taýpa gatnaşyklarynyň dargamagy bilen başlaýar ol hem öz gezeginde e bölünýär b e öň iv asyrda gadymy grekleriň şäher döwlet gurluşynyň we gadymy gündogar jemgyýetiniň gurluşynyň görnuşlerini özünde jemleýän ellinçilik döwletler emele gelipdir olar aleksandr makedonskiniň imperiýasy dargansoň döräpdirler gadymy grekleriň taryhynyň ellinçilik döwri hem üçe bölünýär gadymy gresiýanyň taryynyň çeşmeleriniň dürli görnüşleri bar ýazuw maddy etnografik we ş m krit we aheý döwletleriniň b e öň ii m ý taryhyna degişli çeşmeleriň esasan görnuşi bar b çyzykly ýazuwynda ýazylan hat kritde arheologik barlaglar wagtynda a ewans tarapyndan nji ýylda tapyldy ony nji ýylda iňlis alymy m wentris okady b ýazuwynda ýazylan ýazgylaryň müňlerçesi kritdäki knoss köşgünde pilosda mikenyda fiwyda tirinfde tapyldy olaryň köpüsi b e öň xiv xii asyrlara degişlidir olaryň mazmuny köplenç hojalyk hasabatlary bilen baglanyşykly arheologik barlaglar netijesinde knossda festde krit adasy mikenyda we pilosda peloponnes köşk toplumlary we dürli zatlar tapyldy olarda başga da arheologlar tarapyndan birnäçe şäherçeler obalar we olaryň ilatynyň durmuşy öwrenildi aheý we krit patyşalyklary barada gomeriň polmalarynda gerodotyň fukididiň aristoteliň strabonyň plutarhyň pawsaniniň eserlerinde gadymy gündogar ýadygärliklerinde hem maglumatlar bar arhaiki we nusgawy gresiýanyň taryhy boýunça çeşmeler has köpdür ýazuw çeşmeleriniň dürligörnuşleri bolup olardan möhüm orun gomeriň odisseýa we iliada polmalaryna degişlidir onda aheý patyşalyklarynyň durmuşy we däpleri gomerçilik döwrüniň b e öň xi ix a jemgyýetçilik gatnaşyklary we palmalaryň düzülen wagty b e öň ix viii a barada maglumatlar bar gesiodyň zähmetler we günler diýen polmasynda ekerançylyk we oba durmuşy teogoniýa polmasynda bolsa grekleriň dini duşünjeleri beýan edilipdir ilkinji grek taryhçylaryna logograflar diýlipdir has meşhur logograflar milletden bolan gekateý b e öň ý we mitilenadan bolan gellanik b e öň bolupdyr logograflar öz şäherleriniň iň gadymy taryhyny beýan edipdirler ýöne bularyň işlerinde rowaýatlar bilen hakykatyň tapawudy güýçli bolmandygy üçin ähmiýetini peseldipdir ilkinji hakyky taryhy işi galikarnasdan bolan gerodot b e öň ý ýazypdyr gadymyýetde ony taryhyň atasy diýip hasap edipdirler ol barly maşgalada doglup gowy bilim alypdyr syýasy göreşe gatnaşyp üstün çykan garşydaşlary tarapyndan şäherden kowulýar şeýdip ol köp syýahat edýär ol orta ýaşlarynda afinyda ýaşap perikl bilen dostlaşýar gerodot işini grek pars uruşlaryna bagyşlapdyr ol dokuz kitapdan ybarat bolan b e oň iii asyrda muzanyň ady boýunça atlandyrylýar ilkinji dört kitapda aýry aýry halklarynyň ýurtlaryň kiçi aziýanyň şäherleriniň wawilonyň midiýanyň müsüriň şkifleriň balkan gresiýasynyň şäherleriniň taryhy soňky bäş kitapda bolsa uruşlaryň taryhy b e öň njy ýyla çenli beýan edilýär ilkinji grek taryhçylarynyň birem fukidid bolupdyr ol bilimleri wezipeli adam bolup öz döwrüniň syýasatyna gowy duşünipdir ol afinyda strateg bolup b e öň nji ýylda şowsuz uruş alyp barandygy üçin sürgün edilýär ol frakiýada ýaşap ömrüni taryh işini ýazmaga bagyşlaýar fukididiň b e öň ý işi sekiz kitapdan durup peloponnes urşuna bagyşlanypdyr fukididiň özünden kiçi döwürdeşi ksenofont afinyly b e öň ý hem ýokakylara meňzeş ykbaly başdan geçiripdir ol grek taryhy atly işinde fukididiň işini dowam edýär onuň beýleki taryhy işleri dürli mowzuklara bagyşlanypdyr bu taryhçylaryň işlerinden başga da b e öň v iv asyrlarda ýaşan belli we näbelli taryhçylaryň işleri oratorlaryň çykyşlary ylmy we pelsepewi häsiýetdäki işler möhüm taryhy çeşmeleridir pelsepeçi platon b e öň ý döwlet we kanunlar diýen işlerinde öz döwrüniň durmuş syýasy gatnaşyklaryny seljerip grek jegyýetini täze adalatly esaslarda gaytadan gurmagy teklip edipdir aristotel hem ylmyň dürli ugurlary boýunça işler ýazypdyr ol syýasat diýen işinde sany grek şäher döwletiniň syýasy taryhyny umumylaşdyrypdyr başga da ol taryhy ähmiýeti uly bolan afinynyň döwlet gurluşy diýen işini ýazypdyr b e öň v iv asyrlaryň taryhy hakykaty eskiliň sofoklyň ýewripidiň aristoanyň çeper eserlerinde de beýanyny tapypdyr b e öň viii iv asyrlaryň grek taryhy ellinçilik we rim döwrüniň ýazyjylary tarapyndan hem öwrenilipdir olara diodor sisiliýaly taryhy kitaphana tezeý likurg solon femestokl perikl alkiwiad kimon nikiý pawsaniý elladanyň beýany plutarh degişlidir epigrafiki ýazgylar hem möhüm çeşmedirler ýazgylaryn bütin gresiýa boýunça müňden gowrak ýazgynyň üsti açylyp olar köptomly ýygyndy görnüşinde gaýtadan işlenilip çap edildi taryhy mazmunly ýazgylary iňlis alymy m tod ýygnap çapdan çykardy grek taryhy ýazgylaryn ýygyndysy t numizmatiki tapyndylaryň her ýyl ençemesi tapylýar nji ýylda amerikan numizmatika jemgyýeti britan muzeýiniň we ähli grek kanunlarynyň teňňeleriniň maglumatlaryny çap ediler arheologiki çeşmeler hem gitdigiçe köpelyär ençeme şäheriniň üsti açyldy her ýyl ýüzlerçe arheologiki ekspedisiýalar işläp dürli görnüşli tapyndylardan ençeme maglumatlar alynýar gresiýanyň ellinçilik döwrüniň taryhy boýunça çeşmeleriň sany barha köpelip olaryň täze görnuşleri de peýda bolýar taryhy işlerden polibiniň we diodoryň işleri möhüm çeşmelerdir polibiý b e öň ý ajaýyp grek taryhçylarynyň biri bolup ýaşlykda syýasy iş bilen meşgullanýar b e öň nji ýylda ýesir bolup rime duşýär we ömrüniň ahyryna çenli şol ýerde ýaşaýar ol rimde iri döwlet işgäri ssipion emilian we beýlekiler bilen ýakynlaşypdyr köp syýahat edipdir müsürde rimiň afrika ýerlerinde ispaniýada bolupdyr onuň işinde ortaýer deňziniň harby syýasy taryhy b e öň njy ýyllar aralygynda beýan edilýär diodoryň taryhy kitaphana diýen işi kitapdan ybarat bolup onuň xviii xx kitaplary doly saklanyp galypdyr onda nusgawy gresiýanyň we ellinçilik döwletleriň harby syýasy taryhyndan başga da ykdysady ýagdaýlary hem görkezilipdir strabonyň geografiýa işinde hem baý maglumatlar berilýär plutarh öz işlerinde b e öň iii i asyrlarda ýaşan meşhur grek we rim syýasy işgärleriniň terjimehallaryny beýan edipdir pawsaniý b e ii a elladanyň beýany diýen işini balkan gresiýasynyň medeni ýadygärliklerine bagyşlapdyr onuň beýan eden ýadygärlikleri arheologik işler netijesinde tassyklanylýar bulardan başga da makedoniýanyň taryhy barada pompeý troguň kitapdan ybarat filippiň taryhy işi kursiý rufiň aleksandr makedonskiniň taryhy flawiý arrianyň aleksandryň anabasisi diýen işleri möhüm çeşmelerdir gadymy gresiýanyň taryhynda çeşmelrini ilkinjiler bolup iňlis alymy r bentli nemes alymlary f wolt we g b nibur dagylar öwrenip başladylar xix asyrda gadymy gresiýanyň taryhyny öwrenmek germaniýada has çalt ösýär gadymy sungatyň taryhynyň ylmy esaslarynyň düýbi nemes alymy i winkelman tarapyndan tutulýar nemes alymlary a býok k mýuller i droýzen e kursius dagylar öňkileriň işlerini dowam edipdirler xviii asyryň ahyrlarynda xix asyryň i ýarymynda angliýada gadymy gresiýanyň taryhy boýunça u mitfordyň we j grotuň köptomly işleri çap edilipdir xix asyryň ii ýarymda troýada mikenyda tirinfde g şlimanyň we w dýorpfeldiň kritde a ewansyň arheologik barlaglary netijesinde b e öň ii müňýyllyga degişli ýadygärlikler açyldy xix asyryn ii ýarymynda fransuz alymy fýustel de kulanjyň antik raýat jemagaty antik dünýäde gulçulygyň taryhy diýen işleri çykýar gresiýanyň ellinçilik döwrüniň taryhyny b nize ýu krest j magaffi a buse leklerk u wilken e biwen ýaly alymlar öwrendiler xx asyrda gadymy gresiýada taryhyny öwrenmekde g glots h bolkenşteýn g mitsell e will m finli u uesterman ý fogt j haksli w forrest dž sen krua p kartlej w s sergeýew s i kowalýow o o krýuger k k zelin ýa a zensman m k trofimowa n n pikus a s şofman a g bokşanin we beýleki alymlar uly işler bitirdiler demirgazyk gresiýa orta gresiýadan darajyk fermopil geçelgesi bilen baglanyşýar orta gresiýa attika beotiýa fokida dorida lokrida etoliýa akarnaniýa degişlidir embeýa adasy hem oňa degişlidir pelopennese ahaýýa elida argolida arkadiýa messeniýa lakoniýa degişlidir balkan gresiýasynyň göterimi jülgeler we düzlükler bolup galan ýerleri daglyklardyr jülgelrin deňze çykalgalary köp eken gresiýada mermer demir mis kümüş toýun ýaly gazma baýlyklar köp duş gelipdir gresiýanyň topragy daşly hasyllylygy pesräk ýene gün şöhleleriniň köp duşmegi we subtropiki howa şertleri üzüm we zeýtun agaçlaryny ösürmäge mümkinçilik beripdir iň möhüm ekerançylyk jülgeleri beotiýada lakoniýada we fessaliýada ýerleşipdir ilaty gresiýada aheý doriý ioniý ioliýa taypalary ýaşapdyr bularyn bir birinden tapawudy uly bolmandyr olar özleriniň bir halka we siwilizasiýa degişlidiklerini aňladypdyrlar iň gadymy taýpa toparlary aheýler bolup olar günorta gresiýa b e öň iii müňýyllygyň ahyrlarynda gelipdirler olar ii müňýyllygyň ahyrlarynda demirgazykdan gelen dorileriň zor salmagy bilen bir bölegi olara siňipdir galany bolsa daglyk ýerlere çekilipdir doriler lakanikada messeniýada argolidada efidada egeý deňziniň günorta adalarynda krit rodos kiçi aziýadaky kariýada ýaşapdyrlar ioniýa taypalary attikada ewbeýada egeý deňziniň merkezindäki adalarda samos hios lemnos kiçi aziýanyň kenaryndaky toniýada ýaşapdyrlar greklerden başga da bu ýerlerde öňden ýaşaýan lelegler pelasgalar kariler ýaly taýpalar bolupdyr grek döwletlerine günorta frakiýanyň ýaşaýjylary hem uly täsir edipdirler ýewropada siwilizasiýanyň iň gadymy ojagy krit bolupdyr juda ir zamanlarda bu ýerde balkan ýarym adasyny we egeydäki adalary kiçi aziýa siriýa we demirgazyk afrika bilen baglanyşdyrýan deňiz ýollary kesişipdir olar kritiň medeniýetine öz täsirini ýetiripdirler minoý siwilizasiýasy iii ii müňýyllyklaryň sepgidinde ýüze çykypdyr bu döwürde bürünçden ýasalan zähmet gurallary we ýaraglar daş daş gurallary gysyp çykarypdyrlar oba hojalygynda ekerançylyk esasy orun tutupdyr kritde ortaýer deňiz üçlügi esasan arpa üzüm zeýtun ekilipdir kritde hünärmentçilik we söwda hem ösüpdir ykdysadyýetiň ösmegi bilen adanyň hasylly ýerlerinde ilaty çalt köpelipdir aýry aýry jemagatlarda esasan serdarlardan we žserlerden ybarat barly gatlak döräpdir şol döwürde kritde syýasy gatnaşyklaryň hem täze görnüşleri döräpdir has iri taýpa bileleşmeleri emele gelip onuň netijesinde bolsa b e öň iii ii müňýyllyklaryň sepgidinde birnäçe köşk döwletleri emele gelipdir oba jemagatlarynyň onlarçasy arheologlara mälim bolan sany koşgüň knossyň festiň malliniň köşkleriniň we kato zakro köşgüniň töweregine jemlenipdir olar köne köşkler bolup soňky gurluşyklar zerarly yzlary ýitipdir diňe festiň koşgüniň günbatar howlusynyň bir bölegi saklanypdyr bu döwürde piktografik ýazuw hem ýüze çykypdyr ol kem kemden çyzykly hat bolan a ýazuwyna geçipdir b e öň nji ýyl töwereginde uly ýertitremesi we ýangyn sebäpli köne köşgler ýykylypdyr ýöne soňra olaryn ýerinde öňküsi ýaly koşkler gaýtadan salnypdyr bu döwür taryhda täze koşkleriň döwri ýa da giçki minoý döwri diýip atlandyrylýar bu dörüň iň ajaýyp ýadygärligi a ewans tarapyndan açylan knossdaky minosyň köşgüdir ony grekler labirint diýip atlandyrypdyrlar onuň meýdany m bolup den gowrak hem otaglary bar eken köşk birnäçe gezek gaýtadan gurlupdyr kritliler köp hudaýlara çokunypdyrlar kritde ýer titremeler we deňiz tutanlary köp bolupdyr tebigy betbagtçylyklardan açlykdan we kesellerden goranmak üçin köp hudaýlara sadakalar beripdirler esasy hudaýy hökümdar aýal diýip atlandyrypdyrlar onuň tersine tebigatyň weýran ediji güýçlerini özünde jemleyän hudaýa hem ynanypdyrlar köp alymlaryň hasap etmegine görä kritde patyşa häkimiýetiniň aýratyn görnuşi bolupdyr ylymda ony teokratiýa dünýewi we dini häkimiýetiň bir adama degişli bolmagy diýip atlandyrýarlar patyşanyň şahsyýeti keramatly we eldegrilmesiz hasaplanypdyr onuň ýüzüne seretmek ýönekeý adamalr uçin gadagan ekeni patyşanyň tagtynyň durýan diwarlary grifonlaryň guş kelleli we ýolbars göwreli mahluk şekilleri bilen bezelipdir kritiň zähmetkeş halky kiçiräk obalarda ýaşapdyrlar jaýlary pagsadan salnyp köçeleri egri hem dar bolupdyr käbir öýleriň hojalyk jaýlary bolup olarda pifoslar azyk önümlerini saklamak üçin gaplar üzüm sykmak we zeýtun ýagyny almak üçin pressler saklanypdyr gazuw agtaryş işlerinde misden we bürünçden ýasalan köpsanly zähmet gurallary tapylypdyr kritdäki ekerançylyk bilen meşgullanýan ilat köşklere salgytlar töläpdirler we borçlary ýerine ýetiripdirler koşge getirilen däne mal ýag çakyr we beýleki önümler toýun kerpiçjiklere ýazylyp hasaba alynypdyr minoý siwilizasiýasynyň iň ýokary derejede gülläp ösen döwri b e öň xvi asyra xv asyryň i ýarymyna gabat gelýär bu döwürde koşkler öň görlüp eşidilmedik derejede owadan hem ajaýyp görnuşde gaýtadan gurulýar bu döwürde bütin krit knossyň patyşalarynyň golastynda birleşdirilipdir owadan hem giň köçeleriň ulgamynyň guralmagy we knossyň adadaky iň uzak ýerler bilen hem ýollar arkaly birleşdirilmegi muňa şaýatlyk edýär şu döwürde knossda we beýleki köşklerde goranyň berkitmeleri hem gurulmandyr kritde bitewi ölçeg birligi hem bolupdyr alyş çalyş uçin ýüzünde osminog şekillendirilen daşlar krit talanty diýilýän öküz dersi görnüşindäki bürünç tokgalary ulanylypdyr bularyň agramy kg bolupdyr kritiň döwletlerini birleşdirýän patyşanyň minos bolan bolmagy hem mümkin minosyň uly harby deňiz goşunyny döredendigi garakçylygy ýok edendigi egeý deňzinde onuň adalarynda we kenarlarynda öz agalygyny ýola goýandygy barada rowaýatlar aýdylypdyr b e öň xvi asyrda kritiň egeý deňziniň adalarynda kikladlarda rodosda kiçi aziýanyň kenarlarynda minoý koloniýalarynyň bolandygyny arheologik barlaglar subut edyärler mifleriň birinde minosyň sisiliýa eden ýörişleriniň birinde heläk bolandygy we onuň şo taýda ajaýyp guburhanada jaýlanandygy habar berilýär şol döwürlerde krit bilenmüsür we siriýa finikiýa kenarlarynyň döwletleriniň arasynda söwda we diplomatik gatnaşyklarynyň bolandygyny arheologik tapyndylar subut edýär b e öň xv asyryň ortasynda kritde elhenç heläkçilik bolupdyr knoss köşgünde başga ähli binalar weýran bolupdyr krit pese düşüp öz ähmiýetini ýitiripdir heläkçiligiň sebäbini grek arheology s marinatos fera adasynda wulkan atylmagy bilen düşündirýär alymlaryň bir topary bolsa krite peloponnesden grek aheýler çozup girip ony weýran edipdirler diýip çaklaýarlar bu iki pikiriň utgaşan bolmagy da ahmal wulkan atylyp adada weýrançylyk bolansoň aheýleriň ony garşylyksyz eýelan bolmagy hem mümkin diýipçaklanylýar bu döwürde minoý küýze gaplarynyň ösümlikler güller deňiz jandarlary ýaly şekilleriň ýerine çyzykly şekiller köşk stili peýda bolýar mundan başga da knossyň töwereklerinde minoý guburlaryna mahsusu bolmadyk gylyçlar gamalar tuwulgalar oklaryň we naýzalaryň uçlary goýlan mazarlar tapylýar b e öň xv asyrlaryndan başlap kritde minoý däl de grek aheý dilinde ýazyp başlanandygyny arheologik tapyndylar subut edyär arheologlara minoý sungatynyň eserleriniň diňe ujypsyz bölegini dikeltmek başrtdy b e öň xv asyryň ahyrlarynda xiv asyryň başlarynda minoý siwilizasiýasy heläk bolansoň ol ýyllyk ösüşiň yzyndan boşap galan yzagalak welaýata öwrülýär indi medeni ösüşiň ojagy materik gresiýadaky mikeny bolupdyr mikeny medeniýetini grek aheýler döredipdirler olar b e öň iii ii müňýyllyklaryň sepgidinde demirgazykdan dunaý çöketliklerinden günorta tarapa hereket edip ýerli ilat pelasgalaryň moniýlylara garyndaş halk bir bölegini ýok edipdirler beýleki bölegini özüne siňdiripdirler pelasgalaryň medeniýeti grekleriňkiden pes bolmadyk hem bolsa grekler olara wagşylar diýipdirler baryp b e öň iii müňýyllygyň başlarynda balkan gresiýasynyň ilatynyň häzirki balgariýanyň rumyniýanyň irki ekerançylyk ilaty we tripoli medeniýeti bilen ýakyn arabaglanyşygy bolupdyr bürünç eýýamynyň başlanmagy bilen b e öň iii müňýyllygyň ortalarynda gresiýanyň medeniýeti günorta gündogar ýewropanyň beýleki medeniýetlerinden has çalt ösüp başlapdyr irki ellada döwrüne degişli olatly ýerlerden lernadaky argolidanyň g o kenary baýyrlykda ýerleşen goranyş diwarly göniburçly ymarat arheologlar tarapyndan öwrenildi onda urug taýpa begzadalary ýaşapdyrlar ilatly ýerleriň ýene bir görnuşi bolsa rafina attikanyň g d kenary we ziguriýes d g g d peloponnes obalary görnüşinde bolup olarda ekerançy dayhanlar ýaşapdyrlar obalar gür ýerleşip öýleriň arasynda darajyk geçelgeler köçeler bolupdyr olaryň käbiri berkidilipdir beýlekileriniň bolsa hiç hili goranyş desgalary bolmandyr öýleriň köpüsinde däne saklamak üçin işi toýun bilen suwalan çukurlar we dürli önümleri saklamak üçin ullakan toýun gaplar tapylypdyr irki ellada medeniýeti hakyky siwilizasiýa ösüp ýetişmändir onuň ösüşi aheýleriň hereketi bilen kesilipdir b e öň nji ýyl töwereginde lernadaky berketme we beýleki obalar ýangynda ýok bolýarlar birnäçe ýerlerde täze obalar ýüze çykypdyr aheýleriň peýda bolmagy bilen ilkinji gezek küýzegärlik stanogynda ýasalan önümler atlar peýda bolupdyr grekler bilen pelasgalaryň we lelegleriň medeniýetleri özara täsir edipdirler meselem grek diline ösümlikleriň atlaryndan kapiris giasint narsiss ýaly sözler pelasgalaryň we lelegleriň dilinden geçipdir küýzegärlik stanogynyň ýa da arabanyň peýda bolmagyna garamazdan orta ellada döwründe medeniýet pese düşüpdir metal önümler juda seýrek duş gelip daşdan we süňkden ýasalan gurallar köpelipdir iri binalara derek pagta jaýlar peýda bolan obalar berkidilipdirler we kert belentliklerde ýerleşipdirler orta ellada döwrüniň ahyrynda ykdysady we medeni ýokary göteriliş başlanypdyr peloponnesiň orta we demirgazyk gresiýanyň dürli ýerlerinde ilkinji döwlet birleşmeleri döräp başlapdyr b e öň xvi asyrda gresiýa öz taryhynyň mikeny döwrüne gadam basypdyr mikeny medeniýetiniň ösüşiniň ilkinji döwürlerine minoý siwilizasiýasynyň täsiri uly bolupdyr aheýler kritden käbir dini dessurlary köşklerdäki şekillendiriş sungatyny suwgeçirijileri aýal we erkek eşikleriniň görnüşlerini ýaraglaryn käbir görnüşlerini çyzykly bogunlaýyn haty kabul edipdirler mikeny medeniýetiniň gülläp ösen döwri b e öň xv xiii asyrlar bolup ol peloponnesi orta gresiýany demirgazyk gresiýadan hem fessaliýany öz işine alypdyr egeý deňziniň birnäçe adalary hem oňa degişli bolupdyr bu ýerleriň medeniýeti umumy görnüşde bolupdyr mikeny medeniýetiniň hem esasy merkezleri köşkler bolupdyrlar iň esasy köşkler mikenyda tirinfde argolida pilosda messeniýa afinyda attika fiwyda we orhomende beotiýa iolkada fessaliýa tapylypdyr mikeny köşkleriniň berkitmeli bolup olar ýylmanylmadyk ägirt uly daş böleklerinden tonna çenli gurlupdyrlar gala diwarlarynyň galyňlygy beyikligi metre ýetipdir tirinf galasynyň gurluşygy islendik ýagdaýda howpdan goranar ýaly oýlanyşykly ýerine ýetirilipdir pilosdaky nestoryň köşgünde hammamlar suwgeçirijiler arhiw hem bolupdyr pilos köşgi zeýtun ýagyny köp mukdarda daşary ýurtlara çykayrpdyr mikeny döwrüniň binalarynyň biri de toloslar ýa da patyşalaryň gümmesli guburhanalary bolupdyr olar köşge golaýda ýerleşdiripdirler pilos arhiwiniň resminamalarynda gullar we gurnaklar barada maglumatlar berilýär ýöne gullaryň sany az bolupdyr mikeny döwletlerinde esasy ilat daýhanlar we hünärmentler bolupdyr olaryň köşge zähmet we önüm görnüşinde borçlary bar eken köşkde köpsanly günärmentler işläpdirler pilos patyşalygynda köşk ýa da döwlet ýerleri aýry aýry ýerleriň jemagatyna degişli ýerler bolupdyr döwlet ýerleri harby we ruhany begzadalara şertli peýdalanmaga berlipdir olar hem alan ýerlerini beýleki adamlara kärendesine beripdirler oba jemagatynda ýerler girdejililigine görä deň paýlanypdyr galan ýerleri kärendä beripdirler hünärmentçiligiň möhüm pudaklary döwletiň monopoliýasynda bolupdyr pilos patyşalygy sany salgyt etraplaryna bölünip olara koreterler häkimler baştutanlyk edipdirler olar özüne degişli ýerlerden salgytlaryň patyşa köşgüne iberilişine gözegçilik edipdirler koreteriň golastynda aýry aýry obalary dolandyrýan basileýler bolupdyrlar olar önümçilige gözegçilik edipdirler koreterlere we basileýlere hem merkezi häkimiýet dyngysyz gözegçilik edipdir köşk döwletiň baştutanyna wanoka grekçe w anakt jenap hökümdar patyşa sözüne gabat gelýär diýlipdir pilosda harby baştutana lowaget diýlipdir aheý döwletleriniň arasynda dartgynly ýagdaý dowam edipdir grek miflerinde olaryň öz aralarynda alyp baran ganly çaknyşyklary barada gürrüň edilipdir her bir mikeny köşgüniň kuwwatly gala bilen gurşalmagy ýöne ýerden bolmandyr öz aralarynda hasylly argos düzlügini miken we tirinf köşkleriniň diwarlary bularyň dyngysyz duşmançylykda bolandygynyň şaýadydyr mifleriň birinde bolsa patyşanyň fiwa garşy ýöriş endikleri barada aýdylýar käwagtlar bilelikde ýöriş etmek üçin aheý döwletleri özaralarynda birleşip hem hereket edipdirler troýa garşy uruşmak üçin demirgazykdaky fessaliýada günortadaky krit we rodosa çenli aralygyň esasy aheý welaýatlary gatnaşyp umumy baştutan miken patyşasy agamemnon bolupdyr b e öň xiv xiii asyrlarda aheý obalary ortaýer we egeý denizleriniň dürli kenarlarynda peýda bolupdyr aheý gresiýasynda b e öň xiii asyryň ahyrlary galagoly bolupdyr makedinoýada we epirde ugur taýpa gurluşynda ýaşaýan halklar yzagalak bolsalar da ýaraglary grekleriňkiden hem bolmandyr b e öň xiii asyrda demirgazyk balkanda ýaşaýan taýpalar şol sanda doriler hem günorta tarap hereket edipdirler olar öz ýolunda köp obalary ýakypdyrlar pilos köşgi ýangynda weýran bolan şeýlelikde b e öň xiii xii asyrlaryň sepgidinde mikeny medeniýeti pese düşýär we aýňalmaýar ýöne näme üçin aheý döwletleri basybalyjylaryň öňünde durup bilmediler onuň sebäpleri aheý döwletleriniň agzalalygy içerki gazanylýan serişdeleriň bolsa köşge we uzaga çeken troýa urşuna sarp edilendigi bilen baglanyşyklydyr şondan soňraky ýagdaýlar doly anyk däl ýöne basybalyjylaryň sanynyň köp bolmagy sebäpli olaryň köpüsiniň yzyna dolanan bolmagy mümkin dorileriň we olara ýakyn günbatar grek halklarynyň toparlary peloponnesde ornaşypdyrlar mikeny medeniýetiniň iň soňky adajyklary b e öň xii asyryň ahyryna çenli dowam edipdirler mowzuk gresiýa b e öň xi ix asyrlarda m e ý i l n a m a dorileriň çozup görmegi gresiýany birnäçe asyr yza çekdi mikeny eýýamynyň gazananlaryndan az sanly önümçilik endikleri we tehniki enjamlar galypdyr olara küýzegärçilik stanogy metal işläp bejeriş usullary ýelkenli gämi zeýtun we üzüm ösdürip ýetişdirilişi degişlidir bu döwürde mikeny köşklerinde ýaşalmandyr olar harabalyga öwrülipdirler bu döwrüň binalary agaçdan ýa da çig kerpiçden salnypdyr hünärmentçilik we söwda pese duşüpdir gresiýany ýakyn gündogar we ortaýer deňziniň galan ýerleri bilen birleşdirýän deňiz söwda ýollary kesilipdir keramika önümlerinde geometrik şekiller agdaklyk edipdir ilkinji we ýönekeý adam hem haýwan şekilli b e öň ix asyryň ahyrynda duş gelýär bu döwürde medeniýet pese duşen de bolsa öňegidişlikler hem bolupdyr eger mikeny döwründe demir gymmatbaha metal hökmünde bolup ondan bezeg şaý sepler ýasalan bolsa b e öň xii xi asyrlarda demir ýaraglaryň iň gadymy görnüsleri peýda bolýar b e öň x ix asyrlarda bolsa ilkinji demir zähmet gurallary ýasalypdyr demiriň peýdalanylmagy tehniki öňegidişlik bolupdyr umuman alanda gomer döwrüniň medeniýeti krit miken döwründen has pes bolupdyr muny diňe bir arheologik tapyndylar däl de gomeriň poemalarynda hojalygyň ýaşaýyş durmuşynyň beýan edilişi hem tassyklaýar gomerçilik döwrüniň ykdysadyýetinde maldarçylyk esasy orun tutupdyr malynyň baş sanyna görä köplenç adamyň jemgyýetindäki orny kesgitlenipdir odisseý itakanyň gahrymanlarynyň içinde ilkinji hasaplanypdyr sebäbi onuň süri iri şahly maly şonça da goýundyr geçişi doňuzy bolupdyr mal alyş çalyş birligi hökmünde de ulanylypdyr gomeriň eserlerinden gelip çykýan netijeleri arheologiýa hem tassyklaýar b e öň xi ix asyrlarda gresiýada söwda we hünärmentçilik juda pes derejede bolupdyr her maşgala ýaşaýyş üçin zerur zatlary özünde öndüripdir hünärmentler az sanly bolup gomer olary demiurglar halk üçin işleýänler diýip atlandyrypdyrlar grekler gomerçilik eýýamynda özlerine gerek bolan kese ýerli zatlary edinmek uçin talaňçylykly ýörişler gurapdyrlar deňizok galtamanlar köp bolupdyr garakçylyk gatlamançylyk özüňi görkezmek üçin mümkinçilik gahrymana we aristokrata mynasyp iş hökmünde görlüpdir gomer hakyky söwdagärlerden finikiýalylary agzap geçipdir bu döwürde patyşalar hem ýönekeý agaç oýlerde ýaşapdyrlar olar işden hem gaçmandyrlar gomerçilik döwründe gullaryň sany az bolupdyr hojaýynlar öz gullary bilen bile işläp bile ýaşapdyrlar gulçulygyň esasy çeşmeleri uruşlar we galtamançylyk bolupdyr wepaly gullaryň gadyryny bilipdirler gulak asmaýan hojaýyna dönüklik edýän gullary jezalandyrypdyrlar bu döwürde erkek adamlary uruşda kän ýesir almandyrlar sebäbi olary boýun egdirmek kyn bolupdyr aýallary bolsa höwes bilen alypdyrlar owadan we işine ezber gyrnagyň bahasy öküzli sürä deň bolupdyr b e oň xi ix asyrlara degişli ýazuw çeşmeleri ýok diýen ýalydyr mikeny medeniýeti heläk bolansoň ylymda belli bolan ilkinji ýazgylar b e oňki viii asyryn ii ýarymynda degişlidir ýöne bu ýazuw çyzykly b ýazuwy däl de täze döräp başlan elipbiýi ýazuwydyr gomeriň polmalarynda hem hat ýazuw barada agzalmaýar mikeny medeniýeti heläk bolansoň ýazuwyň ýok bolmagy ýöne ýerden däl kritde we mikenyda merkezleşen döwletde ähli maddy we adam serişdelerini hasaba almak zerurlygy netijesinde hat ýazuw ulanylypdyr emma b e öňki xi ix asyrlarda bolsa aýry aýry jemagatlar ykdysady we syýasy taýdan özbaşdak ösüpdirler olarda dolandyryş ulgamy bolmansoň ýazuwa mätäçlik bolmandyr we ol ýatdan çykarylypdyr gomeriň maglumatlary esasynda b e öň xi ix asyrlarda gresiýada jemgyýetiň syýasy gurluşy ýönekeý oba jemagatlary görnuşinde bolupdyr olaryn ýerleşen ýerleri uly bolman bir birinden üzňe bolupdyrlar jemagatyň syýasy we ykdysady merkezine polis şäher diýlipdir bu dowrüň polisi hem şäher hem oba ýaly bolupdyr onuň esasy ilaty daýhanlar we maldarlar bolupdyrlar aýry aýry jemagatlaryň arasynda dartgynly gatnaşyklar bolupdyr goňşulara duşman hökmünde garapdyrlar gomerçilik döwründe ýerler bütin jemagatyň eýeçiligi hasaplanypdyr jemagatdake erkin adamlaryň paý ýerlerine klerler bijeler diýlipdir jemagatyň içinde köpýerli we ýersiz adamlar hem bolupdyr uly bolmadyk paý ýerinde hojalyk ýöretmäge serişde tapmadyk adamlar ýerini beý goňşularyna beripdirler özleri bolsa ýetrsiz fetlere batraklara öwrülipdirler gomeriň eserlerinde urug begzadalary gowylar aristo diýlip atlandyrylýar b e öňki xi ix asyryň grek patyşalary bu sözüň dowaly manysyna eýe däldirler uruglaryň baştutanlary basileýler bolup olar urug kethudalary bilen wagtal wagtal şäher meydançasynda agorada halkyň gatnaşmagynda dowalary cözüpdirler uruş wagtynda basileýleriň birini ýa da ikisini harby serkerde saýlapdyrlar ýöriş wagty basileýler gorkaklara we gulak asmaýanlara ölüm jezasyna çenli çäre görüp bilipdirler kä ýagdaýlarda basileýiň harby wezipelerine ýokary ruhany we baş kazy wezipeleri hem goşulyp patyşa bolan ýagdaýlary da duşýar olara feak basileýleriň arasynda alkinoý itaka basileýleriň arasynda odisseý troýanyň etegindäki akeý goşun serkerdeleriniň arasynda agamamhon mysal bolup biler gomerçilik döwrüniň özbaşdak jemagatlaryndan soňra ilkinji şäher döwletler ýa da polisler emele gelipdir umuman alanda gomerçilik döwri medeni taýdan pese gaçan hem bolsa bu döwürde geljekki batly ösüş üçin güýçler jemlenipdir grek jemgyýetiniň mundan beýläk ösmegi üçin demiriň giň ýaýramagy we önümçilige girizilmegi möhüm ähmiýete eýedir aheýler kritiň daglarynda kiprde pamfiliýada özbaşdaklygyny saklapdyrlar orta gresiýada aheýler attikany elde saklap galypdyrlar afinynylaryň dorilere garşy tutan ýerlilik bilen göreşendigini xx asyryň njy ýyllarynda geçirilen arheologik barlaglar subut edýärler afinyda b e öň xi asyrda kuwwatly goranyň diwarlary gurulýar bu ýere peloponneden hem aheý bosgunlery gaçyp gelipdirler ähli günorta gresiýadan gaçyp gelen bosgunlara attikada eklenmek mümkin bolmandyr olaryň patyşa ionyň ady boýunça ioniler diýen bir bölegi egeý arhipelagynyň merkezi adalaryna we kiçi aziýanyň günbatar kenarlaryna göçüpdirler miletde efesde kolafonda samosda we hiosda gülläp ösýän ioniý obalary döräpdir tizden bu ýerlerde grek medeniýeti gaytadan ýokary göterilipdir kiçi aziýanyň egeý kenarynyň demirgazyk bölegi ýagny eolida lesbos adasy fessaliýadan göçüp gelenler tarapyndan ilatlaşypdyr rowaýatlara görä eolida pilosyň legendar patyşasy nestoryň nesilleri gidipdirler mowzuk gadymy gresiýa b e öň viii vi asyrlarda m e ý i l n a m a gadymy gresiýanyň taryhynda b e öňki ix viii asyrlaryň sepgitlerinde çuňňur özgerişlikler bolup geçýär bu döwürde ownuk biri birinden üzňe urug we oba jemgatlarynyň içinde ykdysadyýet çalt ösüp başlaýar döwlet organlarynyň ulgamy ösen medeniýet döräp başlaýar bu täze durmuş syýasy gurluşa polisler diýilýär polisler öňki jemagatlardan täze ilatly ýerleriň döredilmeginden koloniýalardan emele gelipdirler polisleriň içerki düzümi birnäçe asyrlaryň dowamynda kemele gelip b e öňki vi asyrda köp şäherlerde esasan tamamlanýar şäher döwlet görnuşinde irki döwletleriň emele gelmegi b e öňki viii vi asyrlarda bolup oň arhaik döwür diýip at berilýär b e öň viii vi asyrlarda ykdysady özgerişlikler oba hojalygynda önümçilik tilsimatynda hünärmentçilikde we söwdada bolup gecýär oba hojalygynda önümçilik we zeýtun ösdürmek üçin has köp serişde we işçi güýjüniň sarp edilmegi hojalykda gereginden artyk bazarda satar ýaly önüm öndürmäge mümkinçilik beripdir oba hojalygynda esasy orun daýhan hojalyklaryna we urug begzadalarynyň iri hojalyklaryna degişli bolupdyr oba hojalygyndan hünärmentçilik bölünip aýrylypdyr hünärmentçilik şäherlerde jemlenipdir onuň esasy pudaklary metal işläp bejermeklik keramika önümçiligi gämi gurluşygy bolupdyr demriň we poladyň öndürilişiniň özleşdirilmegi ekerançylygyň ösdürilmegine ýardam edipdir harby işde hem öwrülişige getiripdir öňkibegzadalaryň atly goşunynyň ähmiýeti pese duşüp agyr ýaraglanan pyýada goşun goplitler uly orun tutup başlapdyr grek küýzegärleri kermaika önümleri ýasamakda uly ussatlyga ýetipdirler olaryň küýze önümleri bütin ortaýer deňzinde meşhur bolupdyr grek ussalary gaplaryň daşyny gara lak bilen örtüp olarda dürli sahna we bezeg şekillerini şekillendiripdirler korinfiň we afinynyň keramikasy aýratyn şöhrat gazanyp egeýden has uzak ýerlere de ýaýrapdyr b e öň viii vi asyrlarda gämi gurluşygy möhüm ähmiýete eýe bolýar bu döwürde gresiýada uly harby flot bolmandyr sebabi olar deňiz uruşlaryny entek alyp barmandyrlar gurulýan gämiler esasan ýolagçylar we söwda üçin niýetlenipdir gämileriň dürli görnuşleri bolupdyr pentekonterlerde kürekçi triýerlerde kürekçi bolup olar gäminiň tizligini sagatda deňiz miline ýetiripdirler döwda hem ösüp ugraýar haryt alyş çalşygyny b e öň vii asyrda lidiýada we gresiýanyň egina adasynda ilkinji teňňeleriň ýüze çykmagy has ýeňilleşdiripdir gresiýada teňňeler belli bir agramy bolan tegelek görnüşli kümüş bölejigi bolup olaryň bir ýüzünde haýsy da bolsa bir hudaýy beýleki tarapynda onuň bilen baglanyşykly simwollary şekillendiripdirler hünärmentçiligiň we söwdanyň ösmegi şäherleriň dolandyryş we dini merkez hökmünde hem ösmegine ýardam edipdir b e öň viii vi asyrda gresiýada şäher öwrülişigi bolup geçýär ýagny köp şäherler dolandyryş dini we söwda hünärmentçilik merkezleri hökmünde esaslandyrylýarlar we berkidilýärler şäherlerde hünärmentçilik ussahanalary işläpdir agorada gyzgalaňly sowda bolupdyr gämi duralgalarynda uzakdan gelen gämiler durupdyr ilatyň arasynda hünärmentleriň söwdagärleriň deňizçileriň kürekçileriň ussahana we gämi eýeleriniň sany artýar ýagny söwda hünärmentçilik gatlagy emele gelýär şäherlerde ýer eýeleri we ýönekeý daýhanlar hem ýaşapdyrlar olar ýerlerini gidip işläpdirler obada ýaşaýan daýhanlar hem şäher bilen ýakyn gatnaşykda bolupdyrlar olar şäherdäki ýygnaklara baýramçylyklara gatnaşypdyrlar başgaça aýdylanda şäher bütin polisiň durmuş ykdysady syýasy we medeni ösuşiniň möhüm merkezine öwrülýär grek polisleriň ykdysadyýeti öz düzümi boýunça gadymy gündogar we aheý döwletlerindäkiden tapawutlanypdyr ol has hereketjeň söwdanyň we hünärmentçiligiň haryt önümçiliginiň uly orny hususy hojalyklaryň köplügi hojalyk durmuşyna döwlet häkimiýetiniň gowşak täsiri bilen möhümdir öň hem belläp geçişimiz ýaly b e öň vii asyryň ortalarynda atly we arabaly goşunyň ähmiýeti pese duşüp pyýada agyr ýaraglanan goşun esasy harby güýje öwrülipdir gaplitleriň goşuny ortaça ýaşaýan daýhanlardan düzülipdir bu bolsa olaryň jemgyýetde syýasy täsiriniň artmagyna ýardam edipdir demosyň esasy ýeňişleriniň birem adat hukuklarynyň we dowam edýän hukuk düzgünleriniň kadalaşdyrylmagy we ýazga geçirilemgi bolupdyr bu bolsa birnäçe eden etdilikleriň öňüni alypdyr kanunlarda ýere we emläge hususy eýeçilik berkidilipdir esasy ähmiýete eýe bolan zat hem raýatlarybergidarlygy uçin gul etmegiň gadagan edilmegi bolupdyr bergidar bolan garyp şahsy taýdan azat bolupdyr jemgyýetiň aňynda kem kemden grekleriň gul bolmaly däldigi baradaky duşünje kemala gelipdir b e öň vii vi asyrlarda gresiýanyň syýasy ösüşinde polisleriň köpüsinde urug begzadalaryny häkimiýetden çetleşdirmek we söwda hünärmentçilik toparyň häkimiýetde berkleşmegi bolup gecýär şäher döwletlerde häkimiýeti güýç bilen eýelän we dolandyryş organlaryny özüne tabyn eden adamlara tiranlar diýipdirler b e öň vii asyryň ii ýarymynda tiranlyklar ilki bilen karinfde sikionda berkarar bolupdyrlar b e öň vi asyrda bolsa tiranlyk düzgüni miletde afinyda samos we beýleki adalarda günorta italiýanyň birnäçe polisinde we sisiliýada bolupdyr tiranlaryn ýöredýän syýasaty esasan köne urug begzadalarynyň agalygyna garşy bolupdyr tiranlar olary häkimiýetden çetleşdiripdirler emlägini we ýerini alypdyrlar polisden kowupdyrlar we olara garşly adamlary erkinlige goýberipdirler olar söwda hünärmentçilik toparlary we ownuk daýhanlary goldapdyrlar hünärmentçiligi söwdany gämi gurluşygyny ösdüripdirler gämiduralgalaryny abadanlaşdyryp deňiz ýollaryny howpdan goramaga çalşypdyrlar teňňe zikgeläpdirler şu işleri geçiryän wagtlary olary halk goldapdyr ýöne tiz wagtdan öz bähbitlerini arap zorluk edip başlapdyrlar ilat olary goldamagyny bes edipdir tiranlar kowlupdyrlar ýa da göreşde ölüpdirler b e öň vi asyryň ahyryna çenli ähli grek şäherlerinde diýen ýaly tiranlyklar ýok ediplipdir b e öň viii vi asyrlarda grek jemgyýetiniň durmuş ykdysady syýasy we medeni ösüşi netijesinde beýik koloniýalaşdyryş herketi emele gelipdir grekler egeý deňziniň we onuň töwregindäki ýerleşen şäherlerinden ortaýer deňziniň we gara deňziň kenarlarynda köpsanly koloniýalary grekçe apoýkiýalary döredip göçüp barypdyrlar grekler ortaýer deňziniň we garadeňziň kenarlarynda giň ýerleri özleşdiripdirler we ýerli ilatlar bilen ykdysady medeni aragatnaşyklary ýola goýupdyrlar koloniýalara esasan ýersiz halan garyplar syýasy göreşde ýeňlen toparlar ýagny närazylar we syýasy garşydaşlar gidipdirler olar täze ýerlerde şowlulyk we bagt gözläpdirler metropoliýalar ene şäherler üçin koloniýalar bilen aragatnaşyk saklamak amatly bolupdyr b e öň viii vi asyrlarda gresiýada ilatyň sany juda artypdyr beýik grek koloniýalaşdyryş hereketinde üç ugur tapawutlanýar günbatar ugurda bu hereket has güýçli bolupdyr grekleriň günbatar ilkinji koloniýasy pitekussa adasyndaky oba we kumy şäheri bolupdyr soňra iň iri we ösen polisler bolan sirakuzy zankla regiý tarent sibaris kroton gela silimint akragant we beýleki koloniýalar esaslandyryplypdyr günorta italiýada we sisiliýada grekler şeýle bir köp ornaşypdyrlar welin ol ýerleri beýik gresiýa diýip atlandyryp başlapdyrlar fransiýanyň günorta kenarynda massaliýa esaslandyrylypdyr onuň üsti bilen galliýa we häzirki pariže çenli grek harytlary äkidilipdir günbatarda koloniýalar döretmekde korint şäheri aýratyn orun tutupdyr ikinji ugurda milet şäheri uly ähmiýete eýe bolupdyr ol den gowrak koloniýa esaslandyrypdyr propontidada kizik halkedon wizantiý gara deňziň günorta kenarynda sinop we gerakleýa günbatar kenarynda istriýa pont apollaniýasy odessos tomy kallatiýa demirgazyk kenarynda tawrika pantikapeý fanagoriýa tira bospor feodosiýa hersanes gorgippiýa esasy grek şäher döwletleri bolupdyrlar üçünji ugur boýunça koloniýalaşdyryş herketi has gowşak bolan sebäbi grekler bu toýda finikiýa söwdagärleriň güýçli garşylygyna duş gelipdirler şonuň üçinem diňe siriýada al mina finikiýada sukas müsürde nawkratis we dafta şäherleri esaslandyrylypdyr diňe b e öň njy ýylda esaslandyrylan kirena şäheri has ösen grek polisi bolupdyr grek koloniýalary ýaşamak üçin amatly bol hasylly gowy göni duralgaly tebigy taýdan berkidilen we agyz suwy bilen üpjün bolan kenarýakalarda esaslandyrypdyrlar olar ilki ornaşjak ýerlerini öwrenipdirler ýer tapylansoň metropoliýadan oňa göçüp gitmek işleýänleri hasaba alypdyrlar olara şäher häkimiýetleri tarapyndan baştutan oýkis bellenipdir ilkinji koliniýalarda ilat az bolupdyr olar ýerli halklar bilen aragatnaşyga giripdirler täze ýurtlar we täze taýpalar bilen tabyşlyk grekleriň medeni dünyägaraýşyny giňeldipdir täze şaherleri guramak ýerleri özleşdirmek zerurlygy binagärligiň we şekillendiriş sungatynyň ösmegine itergi beripdir grek medeniýeti beýleki ýurtlaryň täsirinde täze pikirleri bilimler bilen baýlaşypdyr grek polisleriniň emele gelmegi täze medeniýetiň ruhy gymmatlyklarynyň täze ulgamynyň döremegi bilen bolup geçipdir grek medeniýetiniň esaslarynyň kemala gelmegi boş ýerden döremändir sebäbi oňa b e öň ii müňýyllykdaky krit we aheý medeniýetleriniň we gadymy gündogar siwilizasiýasynyň täsiri ýetipdir grekler bu mirasy başarjaň peýdalanypdyrlar we gaýtadan işläpdirler umuman alanda b e öňki viii vi asyrlardaky grek medeniýeti özboluşly täze taryhy hadysa bolupdyr her bir halkyň medeniýeti özüne ýazuwy we edebiýaty şekillendiriş sungatyny we binagärligi dini ulgamyny filosofiýany pelsepäni we ylmy öz içine alýan çylşyrymly we köptaraplaýyn toplum bolup durýar grekler özboluşly dini ulgam döredipdirler olaryň düşünjelerine görä hudaý bu kuwwatly barlyk bolup ol ähli zady başaryp bilmeýär we ýokary guýç bolan ykbala tabyn bolýar grekler hudaýy adama meňzeş hasaplapdyrlar olaryň wezipesine bolsa adamlara kömek bermek diýip duşünipdirler olaryň duşünjelerine görä adamlar bilen hudaýlaryň nikasyndan gahrymanlar ýarymhudaý adamlar emele gelip olar ajaýyp edermenlikler görkezipdirler grekleriň hudaýlar we olaryň dünýewi işlere goşulyşy baradaky gürrüňlerine mifler diýilýär grek duşünjelerine görä adamlaryň we hudaýlaryň dünýäleri göze görünmeyän birnäçe sapaklar arkaly baglanyşýar olar hudaýlary ajaýyp ybadathanalarda ýaşaýan owadan adamlaryň keşbinde göz öňüne getiripdirler we aýal hem erkek heýkellerinde beýan edipdirler gadymy gresiýada b e öňki ix viii asyrlaryň sepgidinde harpdan ybarat elipbiý döräpdir onda çekimli we çekimsiz sesler bolupdyr b e öň viii vi asyrlarda grek edebiýaty hem döräpdir ilki bilen epiki poeziýa emele gelipdir olar aýdymçy aetler tarapyndan ýerine ýetirilipdirler ýazuwyň döremegi bilen olary ýazga geçiripdirler epiki poeziýanyň iň gowy nusgalary iliada we odisseýa polmalarydyr bularyň b e öň viii asyrda mazmuny gutarnykly görnuşe gelip b e öň vi asyrda bolsa ýazga geçirilipdir ilkinji awtory belli bolan eserler gesiodyň zähmetler we günler teogoniýa poemalarydyr liriki poeziýanyň ilkinji wekilleriniň biri paros adasynda bolan arhiloh b e vii a bolupdyr başgada alheý we lesbosa anakreont teos şäh ýaly şahyrlary mysal getirmek bolar liriki eserlerde söýgüni tebigaty durmuşyň şatlyklaryny beýan edipdirler syýasy liriki eserlerde bolsa içerki göreş syýasy wakalar beýan edilip oňa solonyň afinydan feognidiň megaradan eserlerini mysal görkezmek bolar spartaly tirteý öz eserlerinde watançylyk mowzugyna ýüzlenip edermenligi batyrlygy wasp edipdir poeziýanyň beýleki görnüşlerine gimnler odalar ýarym epiki ýarym kyssa görnuşindäki ahlak terbiýe beriji hekeýatlar basnýalar degişli bolupdyr gresiýada şäher gurluşygy we binagärlik anyk meýilnama esasynda alnyp barlypdyr grek şäher gurujylary şäheriň agyz suwy bilen üpjünçiligine uly üns beripdirler b e öň vii asyryň ortalarynda megarada soňra korinfde afinyda we beýlekiýerlerde guralypdyr iň ajaýyp suw geçirijisi samos adasynda gurlup dagyň içinden km uzynlykda nagym tonnel gecirilipdir grek binagärliginde ybadathanalara esasy üns beriplipdir olar belent ýerde akropolda gurlup süntünler bilen gurşalypdyr relýefler we heýkeller bilen bezelipdir binagärlikde ybadathanalaryn gurluşygynda meşhur order ulgamy diýilýän binagärlik usuly öz beýanyny tapypdyr ol gresiýada ösdürilip soňra rimde hem ýaýrapdyr sütünleriň orderleriň doriý ioniýa korinf görnüşleri bolupdyr heýkeltaraşlykda mifiki gahrymanlaryň hudaýlaryň olimpiýa oýunlarynyň ýeňijileriniň aýal hudaý şekilleriniň heýkellerini ýasapdyrlar irki grek filosoflaryna pelsepeçilerine naturfilosoflar natur tebigat diýipdirler sebäbi şol wagtlar ylym we pelsepe bitewi ekeni naturfilosoflara fales anaksimandr anaksimen geraklit pifagor degişlidir gadymy sparta doriler lakoniýany basyp alansoň öz aralygyny ykrar eden ilaty lakedemon döwletiniň düzüminde periekler töwerekde ýaşaýanlar hukugy bilen girizipdirler periekler ilatlardan tapawutlylykda şahsy taýdan azat bolup öz ýaşaýan jemgatyndaky ýa da polisindäki raýat hukuklaryndan peýdalanypdyrlar spartanyň döwlet gurluşynyň esaslary b e öňki viii asyrda goýlupdyr onuň irki taryhynda messeniýa uruşlary uly orun tutýar b e oň viii asyryň ortalarynda beýleki grek döwletlerinde bolşy ýaly spartada hem ýer ýetmezçiligi bolupdyr spartalylar bu meseläni özleriçe çözüpdirler olar uzaklarda täze ýerleri özleşdirmän goňşularyň ýerlerini basyp alypdyrlar esasy basylyp alnan ýerem peloponnesiň günorta gündogar bölegindäki baý we giň messeniýa welaýaty bolupdyr i messiniýa urşy b e oň viii asyryň ii ýarymynda bolup ýyl töweregi dowam edipdir uruşda spartalylar ýeňip messeniýanyň ilatyny ýyllyk hasylyň ýaryşyny paç görnuşinde tölemäge mejbur edipdir b e öň vii asyryň ii ýarymynda messeniýalylar gozgalaň turzup öňkiçeräk uzaga çeken we gazaply bolan ii messeniýa urşy nolupdyr messeniýalylar ýene de ýeňlip ilotlara öwrülipdirler messeniýa basylyp alansoň sparta demosy harby goplitleriň ýapyk gatlagyna öwrülipdir olar ýaragyň güýji bilen ilatlaryň üstünden agalyk edipdirler spartalylar döwlet we harby iş bilen meşgullanypdyrlar messeniýalylar we beýleki ilotlar spartalylar garşy gozgalaňlar turzupdyrlar ilotlaryň sany spartalylardan köp ekeni plutarhyň maglumatlaryna görä sparta hökümeti wagtal wagtal ilotlaryň üstüne duýdansyz dökülipdirler ony kriptiýalar kroptos gizlin diýip atlandyrypdyrlar gysga gylyçlar bilen ýaraglanan ýaş spartalylar iň güýçli ilotlary duýdansyzlykda öldüripdirler sportada likurgyň kanunlary adyny alan möhüm durmuş özgerdişleri geçirilipdir onuň netijesinde sporta döwleti bitewi harby lagere öwrülýär diňe likurgyň kanunlaryny berjaý edyän adamlar spartanyň doly hukukly raýatlary bolupdyrlar kanun boýunça her bir spartaly öz ogluny ýaşyna ýetirende ýörite agel süri diýilýän lagerlere bermeli bolupdyr soň olary şol ýerlerde terbiýeläpdirler ähli uly ýaşly spartalylar bile naharlanypdyrlar sissistiýalar sparta döwletiniň doladyryjy toparlaryna ageller we sissistiýalar ýönekeý raýatlara gözegçilik etmäge mümkinçilik beripdirler spartada döwlet raýatlarynyň şahsy durmuşyna da goşulypdyrlar spartada iň ýokary häkimiýet organy halk ýygnagy apella bolupdyr halk ýygnagy ýaraşyk we uruş kanuny mirasdaryň bolmadyk ýagdaýynda mirasdar bellemek ilotlary azat etmek wezipeli adamlary we harby baştutanlary bellemek ýaly meseleleri çözüpdir kanunlardaky üýtgeşmeler hem apella tarapyndan ylalaşylypdyr spartanyň döwlet dolandyrylyşynda ýaşulularyň maslahaty ýa da gerusiýa möhüm orun tutupdyr gerusiýada adam bolup şolaryň i ýaşdan geçen we saýlananlar bolupdyr gerusiýada saýlananlar bu wezipede ömürlik galypdyrlar gerusiýadaky beýleki ikisi spartanyň patyşalary bolupdyrlar halk ýygnagynyň kenarlaryny ýatyrmaga haky bolupdyr hakykatda gerusiýa ähli meseleleri cözüp diňe kämahal tassyklamak uçin apella hödürläpdirler gerusiýanyň maslahaty her gün bolupdyr döwlet dolandyrylyşygynyň ähli sapaklary gerontlaryň ýaşulularyň elinde jemlanipdir eforlar hem öz wezipesiniň möhleti geçensoň olara hasabat bermeli eken spartada efordan ybarat topar hem täsirli bolupdyr olar bir ýyl möhlet bilen saýlanypdyrlar iň uly eforyň ady bilen spartada şol ýyly atlandyrylypdyrlar eforlaryň topary apella we gerusiýa garaşly bolmandyr olar sparta kanunlarynyň berkligine we durnuklylygyna gözegçilik edipdirler sparta kanunlary boýunça eforlar patyşalara hem gözegçilik edipdirler olar her aýda bir gezek patyşalaryň kanunlary ýerine ýetirjekdigi baradaky berýän kasamyny kabul edipdirler iki sany efor harby ýöriş wagtynda patyşalaryň ýanynda bolupdyr eforlar patyşany gerusiýanyň suduna çekip bilipdirler olar beýleki döwletleriň ilçileri bilen gepleşikler geçirip apellany we gerusiýany çagyryp we mejlislerine başlyklyk edip bilipdirler eforlar sparta terbiýesine spartalylaryň durmuşyna we özüni alyp barşyna hem gözegçilik edipdirler sportada üýtgeşik syýasy guramalaryň biri de patyşa wezipesi bolupdyr spartada agiadlar we ewripontidler nesilşalyklaryndan bolan iki patyşa dolandyrypdyr olaryň gelip çykyşy juda gadymy ekeni patyşalaryň häkimiýeti çäklendirilýän hem bolsa olaryň esasy wezipeleri harby we dini baştutanlyk bolupdyr patyşalar gerusiýanyň agzasy bolmak bilen möhüm döwlet işlerini çözmekde möhüm orun tutupdyrlar olaryň harby baştutan hökmünde uruş ýok wagty hem goşunda täsiri uly bolupdyr patyşanyň köp ýer almaga nahary iki esse köp almaga käbir belli günlerde saýlama mal we arpa uny bilen çakyr almaga mirasdar gyzlary durmuşa çykarmaga baky bolupdyr şeýle ýagdaýdaky patyşanyň häkimiýetiniň manarhiýa öwrülmezligi üçin olara aýratyn üns berilipdir sparta jemgyýeti harbylaşan jemgyýet bolupdyr ýokary harby wezipeleriň birine nawarha diýlip ol sparta deňiz goşunlaryna baştutanlyk edipdir aristotel nawarha wezipesini ilkinji patyşa hökümiýeti ýaly hasaplap nawarhlary bolsa patyşanyň bäsdeşleri hasap edipdir ýöne nawarhlar hem eforlaryň gözegçiliginde bolup olaryň buýruklaryny berk ýerine ýetiripdirler spartada guryýer goşunlarynyň düzüminde esgerli topara mora diýlip oňa polemarh baştutanlyk edipdir adamly harby topara logah diýlip oňa loh esgerli topara pentekostiýa diýlip oňa pentokosterler esgerli topara enomotiýa diýlip oňa enomotarhlar baştutanlyk edipdirler polemarhlar patyşanyň töweregindäki we harby maslahaty emele getiripdirler patyşanyň ýanynda harbylardan başga da gomeýler palçylar tebipler fleýtaçy sazandalar pafiýalar hakynatutmalaryň harby baştutanlary goşun uçin ýukleriň baştutanlary bolupdyrlar patyşany ýaş spartalydan ybarat atly goşun gorapdyr harby ýolbaşçylaryň kimtarapyndan saýlanylýandygy barada maglumat az ýöne olary ilki patyşanyň hödürlemeginde apellada saýlan bolmaklary mümkin ilotlar bilen bolan ii messeniýa urşundan soň spartada lakaniýanyň we messeniýanyň bol hasylly ýerlerini sany meňzeş bölege bölüp şonça da spartala paýlanypdyrlar bu ýerler üýtgewsiz galmaly ekeni ony böleklere bölüp satyp sowgat berip bolmandyr ýer bilen bilelikde ilotlar hem ýerlere berkidilip paýlanypdyr ilotlar şol ýeri işläp bejerip hojaýyny we öz maşgalasyny eklemeli ekenler öndüren önüminiň takmynan ýaryşyny ilot spartala töläpdir beýleki grek ýerlerindäki gullar bilen deňeşdirende ilotlar hojalyk taýdan has özbaşdak bolupdyrlar eger olar tölegini töleseler spartalylar olaryň işine goşulmandyrlar b e öň vii asyrda vi asyryň i ýarymynda spartada çeper hünärmentçiligiň esasy merkezi ýerleşipdir lakoniýaly hünärmentçiligiň önümleri ýokary derejede bolupdyrlar spartalylaryň özleri işlemändirler we söwda etmändirler olar boş wagtynda döwlet işleri we harby türgenleşik bilen meşgullanypdyrlar ähli spartalylar ýönekeý we gödek geýnipdirler bile iýip içipdirler spartada bezeg we owadanlyk uçin ýasalan zatlary ulanmak we öndürmek gadagan edilipdir perieklerden ybarat bolan ýerli hünärmentler iň zerur we ýönekeý zatlary zähmet gurallaryny ýaraglary ýasapdyrlar sparta kese ýerli önümleri getirmek gadagan edilipdir sporta terbiýesi ç basgançakdan durupdyr birinji basgançakda ýaşly oglanlar agelalarda terbiýelenipdirler plutarhy ýazmagyna görä ýaşan çagalar bilen oýnapdyrlar we okapdyrlar 	i ýiti we batyr oglany agelany baştutany edip belläpdirler çagalar terbiçiden görelde alyp buýruklaryny ýerine ýetiripdirler jezasyny çekipdirler terbiýäni maksady boýun egmegi öwretmek bolupdyr garrylar olary oýnuna tomaşa edip hemişe olary uruşdyrypdyrlar her bir oglany batyrlygyny we ukybyny öwrenipdirler 	çagalara die zerur bolan sowady öwredipdirler çagalary terbiýesine umumy gözegçi we baştutan pedonom bolupdyr 	 ýaşlaryndaky ýetginjekler ii basgançakda terbiýelenipdirler bu döwrde terbiýe has gazaply bolupdyr we harby häsiýete eýe bolan olary ulaldygyça gazaply terbiýeläp saçlaryny gysga kesdirip aýakýala we ýalaaç gezmegi gezmegi öwredipdirler ýaşdan son hiton grekleri guşakly ý eşigi geýmegi bes hapa gezipdirler die ýyly kä wagtlary ýuwunmaga geýinmäge rugsat berlipdir hemme ýetginjekler bilelikde ewroty kenaryndan öz elleri bilen ýolup getiren gazmyslaryny stnde ýatmaly bolupdyrlar ikinji basgançakda harby okuw özleşdirilipdir ilotlara bolan ýigrenç terbiýelenipdir uly ýaşly ýetginjeklere kriptiýleri ilotlary öldrmek geçirmek tabşyrylypdyr terbiýeçileri pikiriçe bu çäre ýaş spartalylary çakganlygyny mekirligini gulak asyjylygyny we harby taýýarlygyny görkezipdir çnji basgançak ýaş aralygynda bolup ol ýaş spartala sissistiýalara girmäge rugsat bermekden başlapdyr ýagny ýaş spartaly ýer paýyny we ilatlary alypdyr ol öz girdejisinden bellenen mukdarda arpa we bugdaý ununy çakyr ýag peýnir we gök önleri sisristiýalara getiripdir her sissistiýada töweregi adam bolup olar harby bölm ýaly bolupdyr oa girýänler bile iýmitlenip köp wagtyny özara söhbetlerde harby trgenleşiklerde geçiripdirler agşamyna öýe dolanypdyrlar eger spartaly sissistiýa tölemeli önleri töläp bilmese onda oa gatnaşmak hukugyndan we ähli raýatlyk hukuklaryndan kesilipdir ýaşda spartaly sissistiýalara gatnaşsada käbir zatlary entek gadagan edipdirler ýaşda olar öýlenipdirler öý gurupdyrlar so bulary önde drli wezipeleri eýelemek çin ýöl açylypdyr 	bular özara garşydaşlara bolupdyrlar peloponnes bileleşmesi b e ö vi asyry ii ýarymynda emele gelipdir ilkibaşda oa lakonika arkadiýa elida giripdir 	b e v asyry ortalaryna çeli peloponnes bileleşigine argasdan başga gnorta gresiýany köp polisleri giripdir oa girýän polisleri köpsi hnärmentçiligi gowşak ösen ekerançylyk ýerleri bolupdyr olary içinde korinf megary sikon ýaly ykdysadyýeti we gulçulygy ösen ýerleri de bolupdyr olar pelannoes bileleşigini harby syýasy kuwwatyny ýokarlandyrypdyrlar 	bileleşmä giryänler özbaşdaklygyny uruş ýagdaýyna çenli saklapdyrlar 	bileleşmä girýänleri esasy borky ugurdaş daşary sysyýasat ýöretmek we harby hereketleride billelikde çykyş etmek çin urşujylary atlt goşuny gämileri we pul töleglerini bermek bolupdyr her goşun özni azyk ýarag we beýleki zatlar bilen pjn edip olara öz serkerdeleri baştutanlyk edipdir 	peloponnes bileleşigini ýokary organy ähli oa girýäleri ýygnagy bolupdyr her pilisi bir sesi bolupdyr ýygnagy kararlary sporta apellasy tarapyndan tassyklanypdyr pelopannes bilelşmesine girmek we çykman erkin bolupdyr 	bileleşmäni agzalaryny özbaşdaklygyny hormatlanmagy içerki işlerine beylekileri goşulmazlygy maliýe taýdan gysylmazlygy peloponnes bileleşmesinin berkligini pjn edipdir ol öweregi dowam edipdir mowzuk attika biziň eramyzdan öň viii vi asyrlarda meýilnama 	gomerçilik döwründe bu ýerde birnäçe urug jemagatlary bolup olar basileýler we ýaşulularyň maslahatlary tarapyndan dolandyrylypdyr ilat taýpa her taýpa tirä her tire hem onlarça uruglara bölünipdir 	b e öň ix viii asyrlarda attikada säherler we döwletiň ilkinji alamatlary peýda bolup başlapdyr hasylly jülgäniň merkezinde ýerleşen afiny çalt ösüp ugrapdyr bu ýerde keramika önümçiligi üçin gowy hilli toýun bolupdyr 	afiny deňiz kenaryndan km uzaklykda ýerleşip akropalda kuwwatly berkitmeleri bolupdyr afinynyň töweregine kä meýletin käte güýç bilen beýleki attikadaky şäherler we urug jemagatlary birleşdirilipdir attikanyň birleşdirilmegini tezeý bilen baglanyşdyrýarlar döwletiň syýasy gurluşynda hem özgerişikler bolup geçýär taýpa baştutany basileý arhontlar bilen çalyşýar ilki bir arkont bolup soňra olaryň sany dokuza ýetipdir iň köp häkimiýet i arkonta eponime degişli bolupdyr ii arhont patyşa basileý bolup ol ruhany wezipesini ýerine ýetiripdir iii arhont polemark bolsa goşuna we afinynyň beýleki döwletler bilen aragatnaşyklaryna ýolbaşçylyk edipdir soňra alty besofetler kanunlary saklaýjylar bolup dürli ýygnaklara başlyklyk edipdirler 	ýaşulularyň maslahaty areopaga öwrülipdir möhleti gutaran arkontlar areopaga geçipdirler 	afinyda agalyk ediji ýagdaýy eýeläp urug begzadalaryna ewpatridler diýipdirler olar köplenç arhont wezipesini eýeläpdirler 	biziň eramyzdan öň nji ýylda afinyda öňden hereket edýän kanunlar ilkinji gezek ýazga geçirilipdir bu işi amala aşyrmak arhont drakonta tabşyrylypdyr şonuň üçinem oňa drakonyň kanunlary diýipdirler kanunlar biziň günlerimize doly gelip ýetmändir bu kanunlara drakont täze durmuş we ykdysady ýagdaýlary beýan edýän bir näçe düzgünleri hem girizipdir öňki gan almak hukugy ýatyrylypdyr kazyýet işiniň yäze düzgünleri girizilipdir bilkastlaýyn we bilkastlaýyn däl adam öldurmeleriň arasynda tapawut goýulupdyr drakonyň kanunlaryna görä jenaýatlaryň aglabasy üçin adam öldürmek ýa da gök önüm ogurlamak bolsun tapawut goýmazdan ölüm jezasy girizilipdir plutarkyň berýän maglumatlaryna görä drakditdan näme üçin jenaýatlaryň köpüsüne ölüm jezasyny berendigini soranlarynda ol ownuk jenaýatlaryň şoňa mynasypdygyny iri jenaýatlar üçin bolsa ondan artyk jeza tapmandygyny aýdypdyr 	afinyda drakonyň kanunlarynyň kabul edilmegi ewpatridleriň ezýän ýönekeý raýatlary üçin has möhüm bolupdyr sebäbi ewpatridler döwlet tarapyndan köneden gelýän düzgünleri öz bähbitleri üçin ulanypdyrlar 	ýöne ilatyň köpüsiniň ýagdaýy agyrlygyna galypdyr ýerleriň esasy bölegi ewpotridlere degişli bolupdyr 	aristoteliň berýän maglumatlaryna görä kärende tölegini töläp bilmedik we bergidar adamlar tä şolaryň özgerdişlerine çenli şahsy baknalykda bolupdyrlar 	şolaryň özgerdişleri afiny jemgyýetine hemme taraplaýyn ykdysady we durmuş gatnaşyklaryna harby işe we döwlet dolandyrylşyna täsir edipdir 	ykdysady babatda solon attikanyň aba hojalygynda suw üpjünçiligini gowulandyrmak zeýtun ösdürmekligi giňeltmek we zeýtun ýagyny daşary döwletlere satmak ýaly işlere üns beripdir 	solon hünärmentçiligi giňeltmäge biderek çykdaýjylaryň edilmeginiň öňündi almaga jaýlaýyş dessurlary sadakalar üçin çykdaýjylary azaltmaga hem üns beripdir 	solon ýerden alýan girdejisine görä afinynyň erkin ilatyny bölege bölüpdir i ii topara girýänler atly goşunda zewfgitler agyr ýaraglanan tyýada goşunda gulluk edipdirler fetleriň bolsa halk ýygnagynda ses bermäge hukugy bolupdyr 	solon bergidarlygy we bergidarçylyk gulçulygyny ýtyrypdyr karz üçin göterimleri peseldipdir 	solonyň durmuş özgertmeleriniň ýene biri de gösgöni mirasdaryň bolmadyk ýagdaýynda emlägiňi birine wesýet edip galdyrmaga rugsat berilmegidir öň şeýle ýagdaýda emläk we ýer urgugda galýan ekini kanunda bellenen möçberinden artyk ýer edinmek hem gadagan edilýär 	öň goşun urug toparlary boýunça düzülen bolsa indi jemgyýetiň topara bölünişi esasynda düzülipgir solonyň döwründe halk ýygnagy hem ähmiýetini güýçlendiripdir onda möhüm döwlet işleri çözülipdir solonyň özgerşlerini hem halk ýygnagynda hem tassyklapdyrlar halk ýygnagynyň işini has gowy guramak üçin solon her taýpadan adam girýän adamdan ybarat täze maslahat döredipdir leriň maslahaty halk ýygnagynda seredilmeli işleri taýýarlamaga baştutanlyk edipdir käbir dolandyryş işlerini alyp barypdyr 	täze döwlet organy gelieýeýa dörwdilipdir ol ähli raýatlaryň arasyndan saýlanan kazylar topary bolup wezipeli adamlaryň hasabatlaryny barlapdyr raýatlaryň arasyndaky dawalary seljerilipdir ol iň demokratik gurama bolupdyr polisiň mali işlerine ýolbaşçylyk eder ýaly gaznaçylaryň politleriň döwlet emlägini kärendesine beripdirler kollaketleriň sadakalaryň maliýe wezipelerine gözegçilik edipdirler wezipeleri we polisiýa wezipelerini ýerine ýetirýän adamdan ybarat topar döredilipdir solonyň girizen syýasy täzelikleri döwlet dolandyrşyna halk köpgünlüginiň gatnaşmagyna mümkinçilik beripdir şeýle gurluşa demokratiýa diýipdirler solonyň özgerdijilik işi netijesinde atinyda polis demokratiýasynyň esaslary goýulypdyr bu bolsa nusgawy klassyk döwürde atiýanyň gülläp ösmegine getiripdir bularyň syýasy göreşi netijesinde pisitrat üstün çykyp b e öň njy ýylda özüni tiran diýip yglan edýär ol öz düzgün ler ini ila tyň ähli gatnaşyklarynyň göwünden turar ýaly edip guramak isläpdir pisistrat ekerançylygy we hünärmentligi ösdürmek üçin çäreler gör ýär ol gazna üçin hasylyň göterimi möçberinde sal gyt hem girizýär gurluşyk işlerini hem alyp barýar akropolda afinanyň ybadathanasy gurulýar zewsiň we apallonyň ybadathanala rynyň gurluşygyny hem başlaýar agyz ybadathanalarynyň gurluşygyny hem başlaýar agyz suwy bilen afinany üpjün eder ýaly gurluşygyny ösdürýär küýzegärleriň ýasaýan ýeri bolan keramikada täze ussahanalar açylýar gara şekilli wazalar indi has owadan gyzyl şekilli wazalar bilen çalyşýar pisistrat panafineý we dionisiý baýramçylyklaryny aýratyn dabara bilen bellemegi ýola goýyar afiny tiranlarynyň daşary syýasaty üstünlikli bolupdyr olaryň esasy maksady bogazlara we ondan aňry gara deňiz kenarlaryna barýan esasy ýerleri eýelemekbolupdyr pisistrat frakiýanyň kenaryndaky baý magdan känlerini lemnos we imbros adalaryny aziýa kenarlarda sideň şäherini e ýeläpdir pisistratyň garşydaşy afinaly ewpatrid miltiad frakiýadaky hersonesi eýeläp bu ýerde afiny bähbitlerini öňe sürüpdir 	pisistrat samsyň tiranlary fessaliýanyň begzadalary argos we korint şäherleri bilen dostlukly gatnaşyklar saklapdyr pisistratyň we onuň ogullarynyň döwründe afinynyň üstünlikli daşary syýasaty ony grek dünýäsiniň halkara gatnaşyklarynda möhüm orun tutan güýçli polise öwrüpdir pisistratyň ogullary gippiý we gippark biziň eramyzdan öň nji ýylda häkimiýeti miras alyp kakasynyň işini dowam edipdirler biziň eramyzdan öň nji ýylda dildüwüşik netijesinde gippark öldürilipdir gippiý bolsa düzgüni gazaplandyrypdyr şu döwürde afinynyň daşary syýasaty hem ýaramazlaşypdyr eýran döwleti kiçi aziýadaky grek şäherlerini egeýdäki adalaryň bir bölegini basyp alypdyr afinylylar frakiýadaky hersonesden hem çykyp gitmeli bolupdyrlar daşary syýasatyň şowsuzlygyndan alkmeonidler urugy peýdalanypdyr olar delfy bilgijini we sparta döwletini öz tarapyna çekip bilipdirler sporta patyşasy kleomen uly goşun bilen attika giripdir we akropoly gabapdyr gippiý boýun egipdir we eýrana sürgünlige gidipdir biziň eramyzdan öň njy ýylda afinyda tiranlyk ýykylypdyr ol attikany administratiw taýdan welaýata bölüpdir her welaýatda etrap bolup olaryň hem hersinde birnäçe dem iň kiçi administratiw birlik bolan welaýatlar bitewi bolan olaryň ýerleri attikanyň dürli ýerlerinde bir etraby afinyda beýlekisideňiz ýakasynda üçünji attikanyň içerki böleginde bolandyr netijede taýpadyr uruglar garym gatym bolup gidipdir urug gatnaşyklary ýok bolupdyr we olar syýasy ähmiýetini ýitiripdir biziň eramyzdan öň vi asyrda afiny köp ilatly iri şäher merkezine öwrülýär afinyda dürli hünärdäki we kärdäki adamlar bilen beýleki şäherlerden göçüp gelen metekler hem ýaşapdyrlar olaryň raýatlyk hukuklary bolmandyr 	biziň eramyzdan öň vi asyryň ahyrynda afinyda ýer meselesi ýüze çykypdyr öz ýerli daýhanlaryň sany artypdyr klisten afiny raýatlarynyň hataryna metekleri hem goşupdyr attikanyň ähli ýerlerini gaýtadan paýlamaga klisten ýürek edip bilmändir ýöne başga çykalga tapylypdyr biziň eramyzdan öň njy ýylda afiny çozup gelen halkidalary derbi dagan edipdir we halkidanyň bir bölegini basyp alypdyr ol ýere sany garyp afinylyny göçürip eltipdirler olar zewgitleriňki ýaly girdeji alypdyrlar 	klisfen leriň naslakatyny ýatyryp onuň ýerine täze leriň maslahatyny döredipdir oňa her welaýatdan adam giripdir saýlawly wezipeleriň köpüsinde indi adam bolupdyr täze wezipeler girizilipdir olara apadektiň maliýe wezipesi we strategiň harby baştutanlar wezipeleri degişlidir leriň maslahatynyň mejlisi hemişelik bolupdyr ol halk ýygnagy üçin işleri taýýarlapdyr we dolandyryş işleri bilen meşgullanypdyr 	areopagyň syýasy täsiri pese düşüpdir ol kem kemden kazyýet edarasyna öwrülmäge başlapdyr 	tertip düzgüni goramak üçin häkimýeti basyp almak howpuny salýan adamy ýüze çykarmak ostrakizm girizilipdir halk ýygnagynda güýze döwüklerine howply hasaplanýan adamyň adyny ýzyp ses beripdirler eger küýze döwüginde bir adamyň ady ýazylan bolsa ony afinydan ýyllyk kowupdyrlar 	klisfeniň özgerdişleri solonyň başlan işlerini tamamlapdyr attikada gulçulyk jemgyýeti we döwleti demokratik polis görnüşinde emele gelipdir 
