xitsonga tsonga xitonga thonga i ririmi ra vatsonga leri vulavuriwaka edzongeni wa tiko ra mozambique en walungwini na le vuxeni bya tiko ra afrika dzonga eswazini xikan we na le ka xiphemu xin wana xa tiko ra zimbabwe junod u hlamusela leswaku hi malembe ya va ku fika en walungwini wa mozambiki ku sukela esaint lucia ni le tikweni hinkwaro a ku vulavuriwa ririmi leri ku nga huma xitsonga xa hina eka rona hi marhavi lamanyingi ya xona matimu ya ririmi leri ya komba leswaku ririmi leri namuntlha hi ri tivaka tani hi xitsonga khale a ri tiveka hi vito ra tonga kumbe thonga leswi na junod a nga swi seketela eka vulavisisi bya yena loko a tsala hi xinghezi a ku vatsonga a va ri na mavulavulele yo hambana ku ya hi tindhawu leti a va tshama eka tona henri junod u hlamusela leswaku tindzimi ta vatsonga ti nga avanyisiwa hi tindzin wana dialects leti landzelaka namuntlha xitsonga xi vulavuriwa hi vanhu lavo tala emozambiki eafrika dzonga ni le zimbabwe mhaka yo biha hi leswaku ririmi ra xitsonga ri le ku kuceteriweni hi tindzimi tin wana milavisiso yi komba leswaku nkucetelo wa tindzimi wu humelela emisaveni hinkwayo na kona eka tinxaka to tala leswi swi vangiwa hikuva vanhu va hlangana na tinxaka tin wana emisaveni hinkwayo a ti kona tinxaka ta vanhu leti nga hlanganiki na tinxaka tin wana nkarhi wo tala vanhu va hlangana na vanhu van wana va mindhavuko yo hambana hi ntsako kumbe hi nyimpi ku hlangana ka tinxaka to hambana hi ku tekana kumbe ku xaviselana nhundzu swi endla leswaku tindzimi ta vona ti kucetelana xitsonga xi vulavuriwa hi kwalomu ka wa vanhu eswifundzenikulu swa limpopo joni na mpumalanga eafrika dzonga ku hlanganisa na kwalomu ka wa timiliyoni ta vanhu e mozambhiki na wa vanhu eswaziland ku ni wa vanhu lava va vulavulaka xitsonga kumbe rin we ra marhavi ya kona ezimbabwe xitsonga i rin wana ra tindzimiximfumo ta afrika dzonga marhavi ya ririmi ra xitsonga ma vulavuriwa kuya fikela en walungwini wa nambu wa risavi ezimbabwe ku hlanganisa na kuya fika edzongeni ra kwazulu natal hambi leswi marhavi lawa ma twisisanaka ku ni ku hambana loku twalaka hi kuya hi vumbangu na nhlohlotelo wa vukoloni xitsonga xi ni maxaka ya le kusuhi ngopfu lawa ku nga xitonga thonga xirhonga ronga lexi vulavuriwaka emaputo mozambiki na xitshwa tswa lexi vulavuriwaka enyembane na xihlengwe lexi kumekaka kuya ezimbabwe marhavi lawa ma hambana hi mavulavulele xikombiso eka xitsonga xa le afrika dzonga u nga ku xikwembu ezimbabwe va ku chikwembu marhavi lawa hinkwawo ma kume nhlohlotelo lowu nga ringaniki wa ririmi ra xizulu naswona ezimbabwe hi ririmi ra xindevele leswi swi hoxe marito lawa a ya nga ri kona eka xitsonga xa khale swikombiso swa marito lama lombiweke ngqondo gqoka ricingo qamba mugqivela na swin wana swin wana swa leswi hlawulekisaka ririmi ra xitsonga hi leswi landzelaka spaniya xipaniya espaa ipa es paa i tiko ra le dzongeni ka yuropa laha ku vulavuriwaka xipaniya tiko leri ri hlanganisa xipaniya xa le ribuweni exikarhi ka lwandle ra atlantiki na ra meditera swihlala ntsongo swi mbirhi eka malwandle lama angarheke kuhlanganisa na swi mutana leswi tiyimeleke e nwalungwini wa afrika tiko ra xipaniya ri le xikarhi ka lwandle ra meditera e dzongeni na vuxa lwandle ra kantabrika enwalungu na lwandle ra atlantika e vupela dyambu xipaniya xihleriwe hi phalamende ya xi demokrasi naswona itiko leri tifumaka xipaniya xile ka ntlawa wa nhlangano wa matiko ya yuropa ku sukela hi lembe ra naswona i tiko leri hluvukeke leri nga ra vunkaye hi kufuwa e misaveni hinkwayo kasi riri ra vunthlanu e yuropa xipaniya portugal na andora i matiko lama vumbaka ribuwa nkulu ra iberiya naswona ma hlanganisa vu anamo bya kwalomu ka km hi rona tiko leri anameke ngopfu e vupela dyambu bya yuropa kulandzela furhwa xipaniya xi hlakarherile e hansi ka mfumo wa rhoma hispaniya hikwalaho xi va ri nwana ra matiko ya nkoka e nkarhini wolowo e minkarhini leyi landzeleke xipaniya ri fumiwile hi jarimani endhzaku ri ta fumiwa hi mufumi wa mu islamu xipaniya ri hlaserile furhwa hi loko mafurhwa ma dlayile hosi ya wona luwi wa vu khume ntsevu kambe ri hluriwa kufika laha ri kondleteleke kurhula na furhwa hi yuropa i rinwana ra matiko nkulu hi xiyenge xa politiki ya nkombo naswona rivumba ribuwa ra tiko nkulu hi xiyenge xa mbangu ra yuraxiya yuropa ri angarhiwe enwalungwini hi lwandle ra akthika e vupela dyambu hi lwandle ra atlanthika e dzongeni hi lwandle ra meditera na le vuxeni bya le dzongeni hi tintshava ta khakhasu lwandle ra ntima na mati ndlela lama hlanganisaka lwandle ra ntima na meditera e vuxeni yuropa ri avanyisiwa na axiya hi mati ya tintshava ta ura nambu wa ura na hi lwandle ra kaspa yuropa yi funengeta kwalomu ka km hi ku anama kumbe wa misava hinkwayo yuropa yina matiko ya laha rhaxiya ringa rona tiko leri kulu ngopfu hi ku anama naswona rithlela riva na vaakatiko vutala kutlula matiko man wana ya tiko nkulu leri ntsengo wa vaaka tiko va tiko nkulu leri wu kumbeteriwa kwalomu ka wa timiliyoni ntshamelo ma xelo wa tiko nkulu leri ma hlohloteriwa hi lwandle ra atlanthika laha tinguva ti cincacincaka kutlurisa mpimo ngopfungopfu ekusuhi na ribuwa ra lwandle leri tiko ra griki ra khale rivoniwa tani hi xihlovo xa nhluvuko wale vupela dyambu naswona endzaku ka mfumo wa xigriki ku landzerile mfumo wa ma rhoma ivi kulandzela nguva ya mpfuxelelo na rivoningo eka tiko nkulu leri kusukela eka nguva ya kutsumbula ku hlanganisa na nguva ya tinkomponi yuropa yi rhangerile matiko ya misava eka minhluvuko yo tala exikarhi ka malembe xidzana ya kuya eka tihulumendhe ta matiko ya yuropa ti lawule matiko ya amerikha wa le n walungu na le dzongeni matiko ya afrika hi kutala oxeniya na matiko yo tala ya le axiya kusunguriwa ka nguva wa tinkomponi luku sunguleke e tikweni ra brithani eku heleni ka lembe xidzana ra vu kutisile nhluvuko lowukulu eka timhaka ta ikhonomi ndzhavuko na mahanyele ya vanhu hivumbirhi bya tinyimpi ta misava ti lweriwile etikweni nkulu leri naswona tihoxe xandla eku hungutekeni ka matimba ya tiko nkulu leri emisaveni naswona rihambukela matiko ya amerikha na rhaxiya hi nguva wa nyimpi yo titimela yuropa ayi tsemiwe exikarhi ka nato evupela dyambu na xipfumelelwano xa warsaw evuxeni kufikela eka nguva ya kulwela ntshuxeko ka malembe ya na kuwisiwa ka khumbi ra berlin hilembe ra huvo ya yuropa yi simekiwile endzaku ka nkulumo ya nkul winston churchill leswaku yihlanganisa yuropa eka tipakani leti fanaka huvo leyi yihlanganise matiko hinkwawo ya tiko nkulu leri handle ka belarus kazakhstan na dorobha ra vatikhani kuhlanganisiwa ka matiko man wana eka huvo leyi ku tise ku simekiwa ka nhlangano wa matiko ya yuropa mali leyi tirhisiwaka etikweni nkulu leri yi vuriwa yuro riphabliki ya afrika dzonga leyi tiviwaka na mavito ximfumo manwana i tiko leri nge dzongeni ra tiko nkulu ra afrika ribuwa ra afrika dzonga ri fikela kwalomu ka km hi kuleha naswona ri hambanisa malwandle ya atlantic na indian ocean kuya e nwalungu wa afrika dzonga kuni namibia botswana zimbabwe mozambhiki na swaziland kasi mfumo wa lesotho i tiko leri ti yimeleka leri rhendzeriweke hi afrika dzonga tiko ra afrika dzonga ri na swifundza swa nkaye kunga limpopo mpumalanga gauteng n walungu vupela dyambu kapa n walungu kapa vupela dyambu kapa vuxa dyambu kwazulu natala na frestata vanhu va ake e afrika dzonga ku ringana kwalomu ka malembe ya dzana ra magidi yamalembe hambiswiritano ku thumbhiwa ka ntila wa le lwandle lowu hundzaka hi le kapa nkomponi ya madachi na le vuxeni bya indiya ma akile xitichi xo wisa endzhawini leyi nga hetelela yi vitiwa kapa cape town hi lembe ra kapa rivile e hansi ka vukolonyi bya manghezi hi lembe ra vu vutla tiko by matiko ya yuropa byi sungule ku ndlandlamuka kwalomu ka malembe ya loko mabunu na manghezi vavutli va va koxa tiko ra le nwalungu na le vuxa dyambu by tiko minkwetlembetano e xikarhi ka vaakatiko vosungula maxhosa na mazulu na va vutla tiko va yuropa hi loko yi sungula hambiswiritano ku thumbhiwa ka dayimani endzhaku nsuku hiswona leswi sunguleke nyimpi ya mabunu na manghezi laha va lweleke ku lawula mfuwo wa swi celwa swa tiko ra afrika dzonga hambileswi mabunu ma hluriweke afrika dzonga yi kumile vutiyimeri byo ringanisela e hansi ka britaniya hi lembe ra mafambisele ya mfumo lawa ama ala manghezi ma tiyisise vonele ra ku ti yimela loku heleleke loku fikeleriweke hi lembe ra loko afrika dzonga yi endliwa rhiphabliki ntlawa lowu rhangeleke wa national party wu yimise nawu wo yisa emahlweni ku hlawula hi rixaka lowu sunguriweke hi ma dachi lowu tiviweke hi ra apartheid e henhla ka nkaneto lowu veke kona endzeni na le handle ka tiko hilembe ra phresidenti ya nkarhi wolowo f w de klerk yi sungule ku herisa nawu lowu naswona hi lembe ra nhlawulo wo sungula wa xi demokrasi wu endliwile e afrika dzonga nhlawulo wolowo wu nyikile nelson mandela na ntlawa lowu fumaka african national congress matimba yo fuma afrika dzonga yi tiveka hi ku hambana hambana ka tinxaka tindzimi ta khume nwe ta ximfumo leti tivekaka na nawu nkulu wa tiko xinghezi xi vulavuriwa ngopfu e afrika dzonga eka timhaka ta ximfumo na mabinzu hambiswiri tano i ririmi ra vunthlanu leri vulavuriwaka e mindyangwini afrika dzonga ri ni ku hambana hambana ka tinxaka laha kungani miganga yo tala ya vanhu va nhlonge ya ntima yo basa makula na makhaladi e afrika hinkwayo hambi leswi kwalomu ka wa xithsungu xa vanhu e afrika dzonga kunga vanhu va ntima exikarhi ka lembe ra nstengo wa xitshungu xa afrika dzonga a wuri kwalomu ka wa timilliyoni axiya i tiko nkulu leri kulukumba emisaveni naswona leri ngana vanhu votala kutlula matiko nkulu hinkwawo ya misava tiko nkulu leri ri kumeka e n walungu na dzonga ramisava axiya yi hlanganisa wati skwe khilomitara hi ku anama naswona ri ringana ntsengo wa ya misava hiku angarha ritiveka tani hi kaya ra vanhu vanhluvuko wo sungula wa misava naswona ritshamela kuva nanhlayo wa vanhu lavo tala himpfuka ka ku sungula ka nkarhi rithlela riva xihlovo xa minhluvuko ya vanhu hiku angarhela axiya yi rhendzeriwe evuxeni hi lwandle ra phasifiki edzongeni hi lwandle ra indiya na le n walungu hi lwandle ra arkthiki ndzelakano wale vupela dyambu na yuropa iwa matimu na ndzhavuko ntsena hikuva akuna lexi hambanisaka matikonkulu lawa hixiviri ndzelakano lowu amukeriwaka hivanhu votala wa matiko nkulu lawa hilowu hoxaka axiya evuxeni bya ndlela ya mati yale suez nambu wa urali tintshava ta urali na le dzongeni bya tintshava ta khawukhasa na lwandle ra khaspiani na lwandle ra ntima chayina na indiya amaphikizana ekuveni matiko lama ngana ikhonomi leyi kulu emisaveni exikarhi ka malembe ya kuya eka ce chayina akuri tiko leringana matimba ya ikhonomi nkarhi wo leha naswona yi kokele votala ku ya evuxeni ku yakuma vufuwi na kuhumelela ka ndzhavuko wa khale ka indiya axiya yive nstindza wa vukhongeri byo tala bya misava ku hlanganisa na vukreste vusurumani vuyuda vuhindu vubhudha vukhonfusiyani vutawo vujayini vusikhi vuzorowastrani na byin wana vukhongeri ntivo mbangu i dyondzo ya mbangu ku anama kumanyana kuhambeta na ku akelana loku nga kona exikarhi ka vanhu na ndhzawu la ha misaveni ngopfu ngopfu swi hlawulekisi ku hlanganisa na ku hangalaka ka swivumbiwa leswi hanyaka laha misaveni kuhlanganisa vanhu na mbuyelo wa migingiriko ya vona e ka ndhzawu leyi va akeke eka yona riviti geography ri tekiwa e ka xigiriki ge kumbe gaia misava na graphein mbhonya mbangu vu ako byi langutisa ntivo vuthlarhi hi misava leswi nkarhi wu nwana swi vuriwaka ntivo vuthllarhi hi ntumbuluko wa misava leswi swi nyika vutivi hi maxelo na vuako bya misava ntivo mbangu wa vanhu wu hlanganisa vufuwi tipolotiki na mindhzavuko hi ku yelana na mbangu naswona byi langutisa ntivo vuthlarhi hi mahanyele ya vanhu kumba swi hlawulekisi leswingariki swa vu ako bya misava byi hlahluva ndlela leyi vanhu va tolovelaka no tirhisa mbangu vuako hayona vativi mbangu va thlela va dyondza hi misava kuyelana na ndzendzeleko wa misava na vuako hinkwabyo na leswi misava yi khumbekake hakona kufana na maxelo mimoya ya le lwandle na mabhubhutsa ntivo mbangu i dyondzo ya mbangu ku anama kumanyana kuhambeta na ku akelana loku nga kona exikarhi ka vanhu na ndhzawu la ha misaveni ngopfu ngopfu swi hlawulekisi ku hlanganisa na ku hangalaka ka swivumbiwa leswi hanyaka laha misaveni kuhlanganisa vanhu na mbuyelo wa migingiriko ya vona e ka ndhzawu leyi va akeke eka yona riviti geography ri tekiwa e ka ge kumbe gaia misava na graphein mbhonya mbangu vu ako byi langutisa ntivo vuthlarhi hi misava leswi nkarhi wu nwana swi vuriwaka ntivo vuthllarhi hi ntumbuluko wa misava leswi swi nyika vutivi hi maxelo na vuako bya misava ntivo mbangu wa vanhu wu hlanganisa vufuwi tipolotiki na mindhzavuko hi ku yelana na mbangu naswona byi langutisa ntivo vuthlarhi hi mahanyele ya vanhu kumba swi hlawulekisi leswingariki swa vu ako bya misava byi hlahluva ndlela leyi vanhu va tolovelaka no tirhisa mbangu vuako hayona vativi mbangu va thlela va dyondza hi misava kuyelana na ndzendzeleko wa misava na vuako hinkwabyo na leswi misava yi khumbekake hakona kufana na maxelo mimoya ya le lwandle na mabhubhutsa hlaya leswi engetelekeke tsalwavutomi biography ri suka eka maviti bios leswi vulaka vutomi na graphein leswi vulaka ku tsala i xiyenge xa vutsari kumbe tifilimi lexi nyikelaka matimu lama heleleke hi swiendleko leswi hlawulekeke evuton wini bya munhu loyi a tiviwaka swinene hambileswi matimu lawa ma nga ha vulavulaka hi marungula yo tumbuluxiwa fiction ya munhu vito leri ri tirhisiwa ngopfu eka vanhu lava hanyeke hanyaka ku hambana na mikomiso ya matimu ya vutomi bya munhu lama fanaka na vuxokoxoko bya munhu kumbe papilanhlavutelocurriculum vitae tsalwavutomi i rungula leri yaka emahlweni ri xiyisisa vumunhu swihlawulekisi na xiyimo xa yena emugangeni lowu a hanyaka hanyeke eka wona hlaya leswi engetelekeke vusini composition i mpaluxo wa vuswikoti kumbe nyiko ya miehleketo yo tumbuluxa vu xongi vito art ritekiwa e ka ars leri hundzuluxeriwaka hiku kongoma kuri kuhleleka vuqambhi byi twisisiwa kuri ku endla mintirho leyi lavaka vuswikoti bya munhu lebyi yeke hala ka mhlamuselo hambi lewsi vuqambhi byi hambanisiwaka na vuswikoti craft na vuti olori recreation ndzelakano lowu wa byiharile viti vusini vuxongi creative arts i nhlengeleto wa vuleteri byo yelana na leswi endleriweke ku tsakisa va hlaleri kumbe vayingiseri leswaku va anakanyisisa haswona hikwalaho vuqambi byi hlanganisa swilo leswi tsariwaka swithopo vutsari na vuthlokovetseri leswi tlangiwaka kucina mintlango na vuyimbeleri leswi hlaleriwaka mpfapfarhuto vuvatli ku teka swinepe vufanisi kuya eka vuswikoti lebyi tirhisiwaka siku na siku ku hlanganisa na vuaki byo sasekisa na ku rhunga swi ambalo vuqambhi bya ha ye lana nakambe na kunyikiwa vuxongi na ku pfuxa switwi emotions hlaya leswi engetelekeke ntivo vuthlarhi hiku angarha i xiyimiso xo hlengeleta vutivi hindlela leyi hlahluvekaka hi ku kongoma ntivo vuthlarhi i ndlela yo hlengeleta vutivi hi ku pima kuringeta na hi ku dyondza ntumbuluko ku hlanganisa na marungula ya vu tivi lebyi hlengeletiweke hi vanhu hi ku hlahluva va nwa vuthlarhi seketela ku ti thsega hi tindlela ta ntivo vuthlarhi leswaku va vumba no hlela tinhlamuselo to ntumbuluko hi ku tirhisa ku pima no tiyisekisa mbuyelo wa kuhlahluva no ringeta hikwalaho ntivo vuthlarhi science byi ringeta ku papalata tinhlamuselo leti sekeriweke aka mimoya kufekela laha tinhlamuselo hinkwato ti hlahluviwa no tiyisekisiwa naswona byi ala tinhlamuselo ta vukhale bya ma endlelo marhavi ya ntivo vuthlarhi ma hambanisiwa hi mintlawa yimbirhi ntivo ntumbuluko natural sciences vu kambisisi bya mafamisele ya ntumbuluko ntivo ntumbuluko social sciences vukambisisi bya ma hanyele ya vanhu leswaku dyondzo ya tinhlayo yi tekiwa tani hi rhavi ra ntivo vuthlarhi swi le eka loyi a swi bumabumelaka hlaya leswi engetelekeke spaniya spanish espaa ipa es paa i tiko ra le dzongeni ka yuropa laha ku vulavuriwaka xipaniya tiko leri ri hlanganisa xipaniya xa le ribuweni exikarhi ka lwandle ra atlantiki na ra meditera swihlala ntsongo swi mbirhi eka malwandle lama angarheke kuhlanganisa na swi mutana leswi tiyimeleke e nwalungwini wa afrika tiko ra xipaniya ri le xikarhi ka lwandle ra meditera e dzongeni na vuxa lwandle ra kantabrika enwalungu na lwandle ra atlantika e vupela dyambu xipaniya xihleriwe hi phalamende ya xi demokrasi naswona itiko leri tifumaka xipaniya xile ka ntlawa wa nhlangano wa matiko ya yuropa ku sukela hi lembe ra naswona i tiko leri hluvukeke leri nga ra vunkaye hi kufuwa e misaveni hinkwayo kasi riri ra vunthlanu e yuropa xipaniya portugal na andora i matiko lama vumbaka ribuwa nkulu ra iberiya naswona ma hlanganisa vu anamo bya kwalomu ka km hi rona tiko leri anameke ngopfu e vupela dyambu bya yuropa kulandzela furhwa xipaniya xi hlakarherile e hansi ka mfumo wa rhoma hispaniya hikwalaho xi va ri nwana ra matiko ya nkoka e nkarhini wolowo e minkarhini leyi landzeleke xipaniya ri fumiwile hi jarimani endhzaku ri ta fumiwa hi mufumi wa mu islamu xipaniya ri hlaserile furhwa hi loko mafurhwa ma dlayile hosi ya wona luwi wa vu khume ntsevu kambe ri hluriwa kufika laha ri kondleteleke kurhula na furhwa hi muti waka xillenge i muti lowu vulavulaka xitsonga ku hava vumbhoni lebyi seketelaka leswi kambe kuvuriwa leswaku vakaxillenge vave tihosi ta ndzhawu leyi vuriwaka leswaku hile xillengeni chillengeni kuni swimutana swo hlaya e hansi ka muti wa xillenge kambe swi hlangana eka kokwani xindhuwe loyi a vuriwaka khwembe nxaxamelo lowu tiviwaka wa vakwokwa wa vakwokwani vaka xilenge wu sungula eka khwembe ivi wu ta haleno xi thopo lexi landzelaka i xa muti wa ka xillenge naswona xitiveka ngopfu le ka xibhabhele e muzambhiki zindhe siyendha s bonge sihle mthovokazi khwembe kwembe ra ku hiwa arina murhu nhongo mzaya lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu kuni ku hambana nyana eka swi mutana swa ka xillenge loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi kambe hinkwaswo swo thlelela eka khwembe hi ku ya hi henri junod va ka xillenge va hlayiwa eka rhavi ra va hlengwe e ka rixaka ra vatsonga leri i rhavi leri kulu eka ma rhavi ya ntsevu lawa junod a tsaleke ha wona wikipediya i nghula ya vutivi ya mahala tindzimi to hambana hambana naswona phurojeki leyi yikongomisiwa hi nhlangano lowu nga hakeleriwiki e amerika kunga wikimedia foundation vito rayona i nkatsakano wa maviti wiki thekinologi yo tumbuluxa matluka ya inthaneti hiku hlanyela ka vanhu na encyclopediya yi sunguriwe hi lembe ra hi jimmy wales na larry sanger yi ringeta ku hlengeleta no komisa vutivi hinkwabyo bya vanhu hi tindzimi nkulu hinkwato kusukela hi hukuri wikipediya yi ve ni matsalwa yo hundza wa ti miliyoni hi tindzimi ta laha kutluya xiyenge xa tona tinga tsariwa hi xinghezi matsalwa ya wikipediya ya tsariwe hi kuhlengela hi vupfuneti emisaveni hinkwayo naswona matsalwa hinkawo malulamisiwa himani na mani loyi angani inthaneti leswi yi kuleke kusukela loko yi sunguriwa i yo sungula naswona hi yona leyi kulu ngopfu eka ntirho wo sekela e inthanetini nelson rolihlahla mandela loyi a tswariweke hi mawuwani i khale ka presidenti ya afrika dzonga i wo sungula ku hlawuriwa eka nhlawulo wa xidemokirasi lowu yimeleka vanhu hinkwavo loko nga si hlawuriwa mandela a a lwisana na mfumo wa xihlawuhlawu apartheid tanihi murhangeri wa african national congress na vuthu ra nyimpi leri tiviweke hi ra umkhonto we sizwe u hete wa malembe ekhotsweni yo tala ya wona exihlaleni xa robben ehenhla ko voniwa milandzu leyi hlanganisaka ku kavanyeta matirhele ya mfumo wa xihlawuhlawu exikarhi ka lava a va lwisana na mfumo wa xihlawuhlawu eafrika dzonga na le misaveni hinkwayo u vile mfungo wa ntshuxeko na ringana ka vanhu hala tlhelo mfumo wa xihlawuhlawu na matiko lawa a ma wu seketela va nwi voneke yena na anc tanihi mukhomanisi na mutherorisi endzhaku ko tshunxiwa ekhotsweni hi nyenyenyani ku cinca ka yena eku tirhiseni ndlela yo vuyelelana na burisana swi pfune ku hundzula afrika dzonga leswaku yi va tiko ra tinxaka to hambanahambana ku sukela loko mfumo wa xihlawuhlawu wu herile u bumabumeriwe ngopfu hi vanhu vo tala ku hlanganisa na valala vakwe va nkarhi lowu hundzeke mandela u amukele masagwadi lama tlulaka dzana endzeni ka makume mune wa malembe leyi tivekaka ngopfu eka tona i mbuyelo wa kurhula wa nobel nobel peace prize hi lembe ra enkarhini wa sweswi u tlangeriwa tanihi mufumi loyi a dyuhaleke loyi a ha riki na rito etimhakeni to tala eafrika dzonga u tiveka ngopfu hi ra madiba vito ro hlawuleka leri nyikiwaka vakulu tihosi ta rixaka ra va ka mandela vito leri ri sungule ku tirhisiwa ngopfu ku vulavula hi nelson mandela mandela u kombe mahatma gandhi tanihi munhu loyi a veke na nhlohlotelo ngopfu evutonwini bya yena hi ta filosofi ya ku tirhisa kurhula no langutana na vuxanisi hi ndlela leyi xiximekaka mandela uvelekiwa eka ri xaka ra vathembu leri hintolovelo fumeka e migangeni ya transkayi e hansi ka phurovinci ya kapa e ka nhlangano wa afrika dzonga u bebuleriwe eka muganga lowu tsonga wa mvezo e xifundzeni xa umtata nstindza wa transkayi kokwa wa yena akuri ngubengcuka loyi a lovekeka hi lembe ra hosi leyi fumaka ya vathembu lava eku heteleleni va hluriweke mfumo wa vukolonyi wa manghezi unwe wa majaha ya hosi leyi a yi tiviwa hi ra mandela u ve kokwana wa nelson loyi a veke xihlovo xa xivongo leswi a veke nwana wa hosi hi nsati wa le ximatsini wa rixaka ra vaka ixhiba swi hluke swa rhavi ra yena a swi nga faneleki ku teka vuhosi bya vathembu tata wa kwe gadla henry mphakanyiswa hambiswiritano u vekiwile tani hi ndhuna ya ximutana xa mvezo endzaku ko papalata mfumo wa vukolonyi u tekeriwe mfumo naswona a rhurisiwa aya e qunu na muti wakwe hambiswiritano gadla a a hari unwana wa vandla ra hosi naswona u hoxe xandla eku vekiweni ka jongintaba dalindyebo e vuhosini bya vathembu loyi a nwi hakeleke hi ku teka mandela ehansi ka timpapa takwe endzaku ka rifu ra gadla tata wa mandela a a ri na vasati va mune lava va nwi velekeleke vana va khume nharhu mjaha ya mune na tintombhi ta nkaye mandela u tswariwe hi nsati wa wa vunharhu wa gadla wa vunharhu hi kuya hi mpimo wa rixaka ra vuhosi nosekeni fanny nwana wa nhwana wa nkedama loyi a a ri wa vampemvu va rixaka ra ma xhosa yindlu ya xinene laha mandela a kuleleke e ximutanini xa kona vito ro nyikiwa ra yena rolihlahla ri vula leswaku kukoka rhavi ra murhi kumbe hi laha kutolovelekeke nwa timholova va ka maluleke i vatsonga van wanati i vantukulu va malenga wa hosinkulu gunyule a va tshama kusuhi ni lwandle laha a va ku vitana ku hi le nyembani inhambane na le kusuhi na nambu lowukulu va nge n wampfhukwe va sukile kona na hosi malenga hi vo va luleka va ta a vupela dyambu bya mozambique kambe van wani va fikela e xai xai va tshama va longoloka na nambu wa limpopo va hlota tindlopfu va xavisa timhondzo madzovo malapi mbewu ya mihandzu na switirhisiwa swa risinda nxaxameto lowu wu tiviwaka wa vakwokwa wa vakwokwani vaka maluleke wu sungula eka malenga ivi wu ta haleno kambe kokwani lonkulu a tivekaka wa van wanati hinkwavo i hosinkulu gunyule nwana waka maluleke caleb hi van wanati hi va dyi va bhangu hina hi va ka nkala na visi bya yona va ka tindlopfu a ti luvani ti luvana hi minxakwa va ka macimba ya tihuku ya lema rihlelo hi va ka xinyela babeni hina hi va ka xikandzaxive xi kandza magego va ka betsa ra matsala tsala va mafula hi xivuri hi tshika nyundzu va ka timamba a ti luvani ti luvana hi mincila gunyule mn wanati lexi hi xona xithopo lexi tivekaka xa muti lowu kuni ku hambana nyana eka swi mutana swa ka maluleke loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi kambe hinkwaswo swi tlhelela eka malenga na tatana wakwe gunyule van wanati va ti themendela hi swiharhi leswi landzelaka kokwana kumbe tatana lonkulu va n wu thopaka ngopfu eka xitlhokovetselo xa ndyangu i xikandzaxive van wani va ri xixangaxile kambe matimu ya va ka maluleke ya tiveka hi vuenti ku sukela eka hosinkulu gunyule wa xikandzaxive gunyule a ri hosinkulu ya van wanati xikanwe na vacopi vacopi a va ri vahloti na masocha ya rixaka leri khale a ri tiveka kuri vatonga lava a va vulavula xitonga xa le nyembani mozambique xitonga lexi xa le mozambique xa yelana na lexi xa le zambia swo hambana ntsena hi laha xa le zambia xi nga tekela swintsongo eka xikalanga na xishona namuntlha van wanati va vulavula xitsonga xa le afrika dzonga lexi xi nga hlanganisiwa hi xirhonga na xitswa xikan we na tindzin wana to hambana hambana vito leri ra tonga i ra khale ngopfu va ka maluleke va ri hlaya riri na malembe ho hundza kutani hi laha va nga ta na rona ku suka e central africa laha marhavi ya va beja tonga ya nga hangalaka na vudzonga bya afrika ku ta fika e malawi zambia na mozambique ku suka e central afrika hi vo ad vatonga ku katsa vacopi na vanyembane va fikile e vuxa bya mozambique laha va nge hi le nyembane inhambane hi nkarhi wa vo vatonga na vacopi va nyembane va fikile laha va nga rhangela hi vuhosinkulu bya gunyule gunyule a ti vula xinyela babeni hi kuva a nga chavanga ku nghena laha van wani a va chava kuya siya thyaka loko a huma lahaya a ku eka vona hi mina xinyela babeni mina gunyule u velekile malenga loyi a nga suka na muti wakwe e xayi xayi va lulekela e nambyeni wa n wanati limpopo river vito ra maluleke ri huma eka malenga ri vula ku longoloka ni ku rhula malenga u velekile ncelwa muswana na maxakadzi maxakadzi u tekile nsati eka manganyi ivi a suka na muti wakwe hi va ya tshama e nandweni e afrika dzonga va ka baloyi na vona a va fambisana na vacopi a va wela eka nseketelo wun we loko va ka maluleke va rhurha va longolokile na muti wa gwambe lava a va tiveka hi mavito yo fana na vagwambe magwamba valozyi valoyi kumbe vanyayi vanhu lava i khale ngopfu va karhi va tshama swin we va cina swigubu swa xincayincayi cinxayinxayi va endla swichayachayani na ku tekana hala tlhelo a va heleketana e tindzhawini na ku xaviselana switirhisiwa na swakudya hi kuya ka nkarhi maxakadzi u kotile ku fuma ndzhawu leyi namuntlha yi tivakaka ku hi le kruger national park va ka maluleke a va tiveka ngopfu e libombo tani hi leswi a va kota ku hlota na ku endla switirhisiwa swa risinda na ku xavisa mihandzu na timhondzo va hangalakile hi ku famba ka malembe van wani va fikela eka malamulele ivi van wani va wela endzeni ka tiko ra mozambique va fike laha a va ti themendela ku va macimba ya tihuku ya lema rihlelo hikuva nyimpi ya vona a yi kota ku suka nkarhi wun wani na wun wani tani hi huku loko yi karhi yi famba va ka maluleke i vamakwavo na va ka makwakwa va ka mabota na va ka mondlani va ka makwakwa na mondlani va salerile endzhaku e xai xai loko maxakadzi a rhurhela e afrika dzonga va ka makwakwa na mondlani va sarile endzhaku tani hi xiyenge xa vacopi hi va ka makwakwa va hluriwile e nyimpini hi vangoni va ka ndwandwe kambe vangoni va tsandzekile ku hlula vacopi hi kokwalano a va nga pfumeli ku rhangeriwa hi va gaza mbingwana a ri hosinkulu ya vacopi a veleka xipenenyana xipenenyana hi yena a nga lwa na masocha ya nghunghunyane a va hlula e nyimpini ya manjakazi hi tinyimpi ta va ka maluleke va khomile vuhosi na kwalano ka nkarhi wa le hansi ka loko va ha rhangela hi hosinkulu malenga na tatana wakwe hosinkulu gunyule va ka maluleke va tiveke ngopfu e afrika dzonga hi minkarhi ya loko se va rhangela hi hosinkulu maxakadzi tani hi leswi a nga pfuna ku fuma tinxaka to hambana hambana ku fana na valozyi vanyai balobedu na varhonga hi ndlela ya ku vumba ku hlota ni vacopi na maendlelo ya switirhisiwa swo hambana hambana n wana wakwe dlhamani na yena u fikile laha a nga tiveka ngopfu hi ku yisa emahlweni na leswi tatani wa yena va nga n wu siya na swona laha se vanghezi va nga va vitana ku i maluleke dynasty eka matsalwa yo hambana hambana van wanati va na ti hosi ivi va va na hosinkulu ndyangu na vuhosinkulu bya van wanati maluleke byi famba hi ndlela leyi hosi nkulu ya vanwanati i mayimisi mativula ya guyu kambe aswivanga hindlela ya leyo mayimimisi u nyikile makwavo xihimu leswaku hlaniki hiyena hosinkulu ya ka maluleke tanihi loko ari wa layeni ya ka xihimu ari karhi a seketela hi va mahosi valayeni ya ka mayimisi king hlaniki kokwa wayena xihimu utswariwa ka yindlu leyinkulu ya ka guyu king guyu utswariwa ka yindlu leyinkulu ya ka maxakadzi xikandza xive gunyule malenga malenga muswana guyu mayiymisi xilungwa mhinga ii sunduza ii sunduza i mhinga i u lovile hi guyu mayimisi xihimu dlhamani makahlule ti s malenga maluleke ti s s gunyule n wanati ti s xikandzaxive xixandza mahlwehle zavana zavala e afrika dzonga va ka maluleke i tihosi eka tindhawu leti xikundu mhinga muyexe nhlaniki malamulele nkurhi xigalo makuleke mulamula na tin wani e mozambique ka matsilele ku fika ka hosi mapai na le vudzonga vuxa bya le zimbabwe va na vuhosi ndzhavuko kusuka ekaxilatini cultura ri tekiwa e ka colere leswi vulaka ku hlakulela hi ku angarha ri hlamusela maendlele ya swilo ya vanhu na nkonka wa swiendlo sweleswo mindzhavuko yinga twisisiwa ta ni hi nhlengelo wa mimfungo na tinhlamuselo ta mafambisele ya swilo kumbe swi enldo leswi tolovelekeke ndzhavuko wu nga ha hlamuseriwa tanihi ndlela ya vutomi kuhlanganisa vuqambhi kupfumela na tindzhawu ta vuleteri ta rixaka kunga swilo leswi hundziseriwaka kusuka eka xitukulwana na xitukulwana ndzhavuko wu vuriwa ndlela ya vutomi ya vanhu hi xitalo tanihileswi sweleswo swi hlanganisaka matikhomele swi ambalo ririmi vukhongeri swi henwa na mikhuva leyi tolovelekeke matirhiselo ya masiku lawa ya riviti ndzhavuko matshegeriwe eka riviti leri ari tirhisiwa hi murhoma wa khale kunga cicero eka matsalwa ya yena lamange tusculanae disputationes laha atsaleke hi ku hlakulela muya xiviri kumbe cultura animi hi kutirhisa xifananisi xa vurimi leswaku a hlamusela ku akeka ka moya xiviri hi nhlamusela ya filosofi naswona u twisese leswaku ndhzavuko inhluvuko wa le henhla wa vanhu samuel pufendorf uyise xifananisi lexi emahlweni a xitirhisa e mahanyelweni ya namunthla laha mongo wa nhlamusela wa yena hi ta ndzhavuko wuyelanaka kambe wunga ha xongeteli leswaku filosofi iku helela ka munhu ka ntumbuluko matirhisele ya yena na ya lava vateke endzhaku ka yena makombetela eka tindlela hinkwato leti vanhu va koteke ha tona ku hluvuka eka mahanyele ya khale ya vuharhi ivi vatirhisa vuthlarhi bya vona leswaku vava vanhu hikuhelela n wa ta filosofi edward s casey wahlamusela rito ndzhavuko rivula ndzhawu leyi hlakuriweke hikuya hi xinghezi xale xikarhi naswona rito leri rikumeka nale ka xilatini colere kutikhoma kukhatalela kuhlakula kugandzela na cultus ntsombano ngopfungopfu wa vukhongeri kulandza ndzhavuko iku teka vundhzawu lebyi hlohloteriwaka ngopfu hi ndhzavuko leswaku uwu khatalela ubyarha vutihlamuleri hi wona naswona uwu khatalela hahombe velkley uhlamusela ndzhavuko aku ekusunguleni awu hlamusela kuhlakulela moya xiviri kumbe miehleketo kambe wu kume hlamuselo wa sweswi eka matsalwa ya lembe xidzana ra khume nhungu ya vatsari va ma jarimani lava ava xopaxopa matsalwa ya rousseau lawa ama sola ximanje manje vutshunxeki na malembe ya rivoningo hiswona leswi vangelaka kuhambana exikarhi ka ndhzavuko na nhluvuko na hambiloko kuhambana loku kunga hlamuseriwi hi kukongoma afrika i tiko nkulu ra vumbirhi hi vukulu naswona i ro sungula hi ntalo wa va aki ku landzela axiya ku fikela kwalomu ka wa timiliyoni ta km kuhlanganisa na swihlala leswi rhendzeleke ri funengeta kwalomu ka wa misava na wa vundhzawu hinkwabyo bya misava kwalomu ka wa timiliyoni ta vanhu kusukela hi lembe ra e tindhzawini ta ri yimila kwalomu ka wa nthsungu wa misava tiko nkulu leri ri rhendzeriwe hi lwandle ra meditera e nwalungwini suez canal na lwandle ro tshuka enwalungwini bya vuxa lwandle ra indiya u dzongeni ra vuxa na lwandle ra atlantiki e vupela dyambu kuni wa matiko kuhlanganisa na madagascar na swihlala leswi tsongo ntsengo wa malembe ya vaaka tiko ra afrika wukomba leswaku kuna vantshwa votala etikweni nkulu leri kutlula amtiko nkulu man wana malembe ya vukhale eka hafu ya vaaka tiko hilembe ra akuri kasi ntsengo lowu awuri loku kulangutiwa vanhu va misava hinkwayo algeria hi rona tiku leri kulu eafrika kuya hi kuanama kasi nayjeriya hiyona yingana vaaka tiko votal kutlula matiko man wana ya afrika tiko nkulu leri ra afrika ngopfungopfu nkava ya afrika hiyona leyi ku pfumeriwaka leswaku vanhu vu tumbuluke ku suka kona naswona ku kumeke marhambu yotala ya vanhu vakhale endzhawini leyi lama tikombaka mari na malembe ya kwalomu ka hivukhale afrika yi tsemiwa hi ntila wa equator naswona tiko nkulu leri ri hlanganisa tinguva hinkwato kusukela e dzongeni kuya a n walungu afrika yina switikwana swo tala mindzhavuko na tindzimi to tala eka nguva ya vukolonyi matiko ya yuropa ma kwetlembetanile mahlurisana ku phanga na kufuma kwalomu ka matiko hinkwawo ya afrika afrika rina tindzhawu ti ikhonomi vuxaka bya matimu na swiyimso swa tihulumendhe swo hambana hambana hambiswiritano matiko yo tala ya afrika wa manguva lawa maha tinyanga ma fidzula ya vukolonyi bya lembe xidzana ra vu matiko ya afrika ma ringete ku tirhisiana hi ku simeka nhlangano wa matiko ya afrika leyi ngana ntsindza wa yona eaddis ababa hosi mdungazwe nghunghunyana nxumalo hosi yo hetelela ya mfumo wa le kagaza e mozambhiki laha a fumeke kusukela hi lembe ra kuya e ka lembe ra mdungazwe i hosana ya muti wa ka dlamini nghonyama ya gaza tani hi leswi a a tivewa ha kona yi yi kote ku tiyisa mfumo wa kagaza hi ku tirhisa mano na vutsila bya vuthu rakwe ra nyimpi nkarhi wo ringana malembe yo tlulanyana makume nkombo nthlanu a nga si khotsiwa hi ka ntsikelelo wa maphutukezi kutani eku heteleleni u hluriwile naswona u bohiwile a yisiwa e tikweni ra maphutukezi e ntsindza wa kona kunga lisbon u tekiwe na vasati vakwe va nkombo n wana malume wakwe na swirho swin wana swa vuthu rakwe endzhaku ko tshama xinkadyana e lisbon u rhurhiseriwe e xihlaleni xa azore laha a tshameke kona kufikela loko a khinsama ra makumu endzhaku ka malembe ya khume nw e a ri mubohiwa e azore mdungazwe kumbe mudungazi loyi a tlakuseriwe e xiluvelweni xa vukosi bya le kagaza hi lembe ra u tswariwile e vukosini hi lembe ra kun wana e xikarhi ka nambu wa zambhezi na nambu wa nkomati naswona swinga endleka leswaku u tswaleriwe kunwana kusuhi na ribuwa ra limpopo laha ntsindza wa mfumo wale kagaza a wu simekiwe kona mdungazi i n wana wa hosi mzila nxumalo loyi a fumeke kusukela hi lembe ra kuya e ka lembe ra na yosiwo loyi a tshuriweke vito ra umpebekecana endzhaku ka rifu rakwe kokwa wakwe a a ri n wana wa hosi soshangane manukosi nxumalo murhangheri wa vangoni lava va tsutsumeke nyimpi e tikweni ra kazulu hi nkarhi wa matiwana kumbe mfecane naswona a aka mfumo wa le kagaza mdungazwe u kule enkarhini lowu madzolonga na ku chava a ku hlasele tiko hinkwaru kokwa wakwe manukosi a a ha ku rhurhela en walungu wa tiko ku suka etikweni ra kazulu a a rhangele vuthu leri chavekaka ra vangoni va angune kumbe vatuwa hikuya hi maphutukezi hinkarhi wa tinyimpi ta mpisana kwalomu ka lembe ra manukosi u simeke mfumo wa le kagaza vito ra kokwa wakwe gaza lowu a wu aname hi km naswona u lange muganga wa chayimeti tani hi ntsindza wa mfumo hi xona xiyimo lexi mdungazi loyi a a tava nghunghunyani nghonyama ya gaza a tswaleriweke e hansi ka xona n wana wa hosi mzila waka nxumalo hosana ya muti wa ka dlamini u kule a dyondza nyimpi naswona a a hoxa xandla eka tinyimpi leti ntsongo to ndlandlamuxa mfumo leti a ti lulamisiwa hi kokwa wakwe ndzhaku tata wakwe lembe ni lembe nghunghunyani a a akekele kulwa naswona a nga hlwelanga ku twisisa ndlela ya nyimpi leyi sunguriweke hi kokwa wakwe manukosi na hosi shaka endzhaku ka ku khinsama ka soshangane ra makumu ku sung ule nyimpi yo lwela vukosi e xikarhi ka mamewe na mzila naswona hambi leswi manukosi a a lange mzila tani hi mudyandzhaka wa yena mawewe u tekile vukosi mzila u hlurile makwavo hi ku pfuniwa hi maphutukezi hi lembe ra naswona u sungurile ku kurisa vukosi bya kwe e mfun weni hinkwawo wa tiko ra le ka gaza hi nkarhi lowu mdungazwe a a sungula ku tolovela ehubyeni ya mzila loko tata wa kwe a khinsama ra makumu mafemani a ari yena mudyanzhaka tani hi leswi mana wakwe a kuri yena nsati nkulu nkosikazi kambe mdungazi u sungele nyimpi yo lwela vukosi naswona u dlayile mafemani leswaku a kuma xiluvelo xa vukosi bya le kagaza leswi swi bohe hanyani na mafabazi leswaku va ya e vuchavela hwahwa hikwalaho hi lembe ra mdungazwe u hlambanyisiwe tani hi mufumi wa le kagaza naswona a ti tshula vito ra nghunghunyana n wana wa mzila wa ka nxumalo nghonyama ya gaza u ku sunguleni ka ku fuma kakwe mfumo wa le kagaza a nase wu ndlandlamuke kufikela kwalomu ka km hi ku anama naswona a wuri na va aka tiko va kwalomu ka nthanu wa madzana dzana nghunghunyani a rhurherise ntsindza wa mfumo wakwe ku suka e chayimeti naswona a wusimeka e mandhlakazi manjacaze hi rona lembe rero a ri na ma lembe ya makume nharhu mune u sungule ku fuma e nkarhini lowu kotlaneke na ntsombano wa le berlin hi nhlangula october ku ya ka nhlangula laha afrika yi aviweke hi matiko lamakulu ya yuropa xikan we kan we huvo ya hosi nghunghunyani yi rhumerile pfhumba hi n hweti ya sunguti e ka muyimeri wa mfumo wa ma phutukezi e dorobeni ra ka xiluvani leswaku va yisa nyiko ya vunghana no tivisa mufumi lontshwa murhangeri wa rhavi agostinho coelho e ka xiluvani narona ri hlamule hi ku rhumela muyimeri wa rona eka huvo ya nghunghunyana e xikarhi ka lembe ra muyimeri loyi a langiweke a ku ri casaleiro jose de alegria rodrigues loyi a hatleke a xiximeka e hubyeni leyi ku hlawuriwa ka casaleiro ku haxe mbewu ya makwanga e xikarhi ka vayimeri va maphutukezi lava a va ri eka xiluvani naswona leswi swi vange ma dzolonga lama landzeleke casaleiro u nyikiwe ntirho wo tsundzuxa hosi nghunghunyana hi ta ntwanano wa lembe ra lowu a wu ri kona e xikarhi ka maputukezi na tata wa kwe hosi mzila wa ka nxumalo lowu a nase a wu rivariwile nghunghunyana u pfumerile ntwanano wolowo ivi ku vumbiwa phfumba ra vukosi leswaku ri ya yimela hosi nghunghunyana hikwalaho kaswiyilana leswi a swi sivela vanhu vale vukosini ku tluta lwandle hale ka malwadle e tikweni ra maphutukezi e mahlweni ka hosi louis wosungula pfhumba leri a ri akiwa hi vavanuna vambirhi lava a vari e hubweni ya hosi nghunghunyana kunga mathanda konke wamalembe hi vu khale na maphinda wamalembe hi vu khale pfhumba leri ri fike edorobeni ra lisbon naswona vahlangana na hoi hi september hambileswi pfhumba leri ari kanakanisa e mahlweni ka huvo ya hosi louis vasayinile ntwanano wa vunghana e xikarhi ka hosi nghunghunyana wa mfumo wa le kagaza na hosi louis wosungula wa mfumo wa maphutukezi hi siku ra october leswi kandziyisiweke eka gazzete ya xifundza xa mozambhiki hi siku ra sunguti ntwanano a wu tiyisekisa vukona bya maphutukezi e tikweni ra mfumo wa le kagaza nawona wu pfumelela ku famba famba na ku fambisa mabindzu hi hala thlelo wu nyika hoi nghunghunyani mfanelo ya ku rhangela ntlawa wa vumbhirhi wa vuthu ra maphutukezi naswona yena navuthu rakwe va nyikiwa unifomo ya mavuthu ya maphutukezi ntwanano lowu a wu amukeriwanga kahle hikwalaho ka ku kanakanisa ka pfhumba leri rhumeriweke na nhlohlotelo lowu casaleiro a a hleketeriwa ku va nawona pfhumba ra vumbirhi ri rhumiwile hi hosi nghunghunyani kuya e ka hosi louis wo sungula hi lembe ra laha ku rhumiweke n tonga wa yindlu ya mandlakazi na udaka wa yindlu ya udengo pfhumba leri ri antswine ngopfu ku tlula lero sungula ri amukeriwe hi hosi louis na nghamu yakwe naswona va memeriwe eka rendzo ra ximfumo ro hlahluva mavuthu na swibalesa swa mfumo hambiswiritano xiboho xa ntsombano wa berlin wo aviwa ka afrika xi vule leswaku maphutukezi a ma boheka ku tiyisisa vukolongi bya mfumo wa vona e mozambhiki nghunghunyana u sungule ku xunghetiwa hi vafiki lava kunga maphutukezi na maghezi tanihileswi a a swivona leswaku va lwetana hi ku lava ku lawula tiko ra yena leswi swi sungule ku byala mano yobiha hi huvo ya yena na hi vamakwavo lava a va rile vuchavela whawha mfumo wa le kagaza a wu simekiwe laha namunthla ku nga mozambhiki na zimbabwe kusukela e ka nambu wa nkomathi kuya e ka nambu wa phungwe mfumo wale kagaza wu sungule hi lembe ra hinkarhi ma lembeya matiwani loko soshangana manukosi manukuza a tsutsumela e n walungu wa afrika dzonga endzhaku ka ku hluriwa ka mavuthu ya ka ndwandwe hi mavuthu ya shaka e hansi ka vurhangeri bya zwide enambyeni wa mhlathuzi hi soshangana u fikile a aka e ribuweni ra nambu wa tembe e ku suhi a tiko ra swaziland shaka u rhumele phfumba ra hakelo kuya hlasela vatsuvuki lava hikwalaho soshangana na machangana lawa a amarhangela marhurhele e xifundzeni xa limpopo ma kongoma enwalungu ku kondza vaya fika enambyeni wa zambezi hilaha va fikeke va hlangana na vasuvuki va va ngoni lava rhangeke zwangendaba na xaba endzaku ka tinyimpi timbirhi laha soshangana a hluleke kona u rhurhele e musapa e tikweni ra zimbabwe laha va akeke kona hiloko kusungula mfumo wa gaza lowu ntsindza wa wona wosungula wuveke musapa mfumo lowu soshangana a wusimekeke u wu chule vito ra gaza leria kuri vito ra kokwa xindhue wakwe hi lembe ra mfumo wa kagaza wu lahlekeriwe hi mavuthu yo tala lawa ma dlaweke hi ntungu wa mpondzo lowu hlaseleke tiko hinkwaro leswi endleke leswaku soshangana a rhurhisa mfumo wakwe a thlelela e limpopo laha a fikeke a aka e chayimeti e massurize lowu veke ntsidza wa mfumo wa ka gaza hi tiko ra kagaza anase ri aname kwalomu ka km eku fambafambeni loku soshangana u hoxe tinxaka nxaka ta vanhu lava a vahluleke e hansi ka mfumo wakwe votalavavanhu lava a vari matsonga lava a va kumeka e limpopo vaboheke ku amukela ndlela yo hanya ya xizulu kumbe xingoni majaha ya matsonga ama tirhisiwa e mavuthwiniya soshangana tani hi mabulandlela kumbe lava pfulaka ndlela matsonga machangana tanihileswi mfumo wa kagaza anase wu ndlandlamuke kusukel e n walungwini wa swaziland kuya fikela e dzonge wa nyembane leyi akuri ndhzawu ya maphutukezi wusungule kuva mfumo wavumbirhi hivukulu kulandzela mfumo wa shaka mfumo wa maphutukezi wu rhumele phfumba rakurhula eka soshangana hi siku ra vu e n whetini ya mhawurihi lembe ra pfhumba leri a ri rhangeriwe hi caetano pinto dos santos loyi a a lerisiwe ku endla ntwanano wa kurhula na soshangan hikakunene u amukeriwile e hubyweni ya soshangana e chayimeti laha a nyikeleke hi nyiko ya banga na bandi naswona soshangana u nyikele hi zagiya na xivhiko xayena kambe kuhava ntwanano lowu fungiweke exikarhi kavona henri alexandre junod kumbe henri a junod mudyaxihi dzivamusoko a ari murhumiwa wa vukhongeri bya vuphurostentanti bya le furwa naswona u tiveka ngopfu hi ntirho wa yena e xikarhi ka va vatsonga na ririmi ra xitsonga e n walungu wa afrika dzonga na le muzambhiki e xikarhi ka varhonga hambi leswi a loveke ari e geneva xileriso xa yena xo hetelela a kuri ku ya vekiwa e kaya rakwe ra makumo e rikatla e tikweni ra muzambhiki junod u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya xitsonga evuton wini byakwe ku fikela loko ata hundza emisaveni henri junod u velekiwe e ximutanini xa val de ruz chzard saint martin e tikweni ra switzerland hi mudyaxihi sonto laha tata wakwe mufundhisi henri junod na mana wakwe marie dubied junod a va ake kona henri na vamakwovo daniel na samuel vakurisiwile e hansi ka ndyangu wa vukhongeri bya vuswiss laha tata wa vona a a ri mufundhisi kona kusukela e ma lembeni ya vutsongwana henri u kombe mboyamelo eka tidyondzo ta ntivo vuthlari science ngopfu ngopfu eka ta ntivo vutomi biology leswi swi tsakise mudyondzisi wa yena nkul billeter kambe nhlohlotelo lowukulu a wu kumeka e kaya hi tata wa yena hiswona leswi endleke henri ku tsakela vukhongeri swonghasi switsariwe hi xinghezi switsariwe hi ti ndzimi timbe kurw i muganga lowu kumekaka e dzongeni wa vuxa dyambu bya poland wu kumeka e xikarhi ka puawy na lublin e ribuweni ra nambu wa kurwka i ntsindza wa gmina maspala lowutivekaka hira gmina kurw muganga lowu wuni kwalomu ka wa va aka tiko kusukela hi kurw yi simekiwe hi kwalomu ka ma lembe ya na muganga lowu wu sungule ku tiyimela woxe hi kuya hi nawu wa magdeburg tani hi xidorobana lexi tiyimeleke wu sungule ku va ntsindza wa swa mabindzu eka miganga leyi rhendzeleke endzhaku ka malembe ya doroba ri hlanganyele matimu ya miganga leyi rhendzeleke hi kurw yi wele e hansi ka austria hi yi wela ehansi ka warsaw hi kurw yi sungule kuwela ehansi ka mfumo wa poland hi nyenyenyani wa e nyimpini ya le kurw ma vuthu ya mapoli e hansi ka murhangeri jzef dwernicki ma hlule mavuthu ya marhaxiya kusukela hi kurw yi thlelele ehansi ka tiko ra poland va ka baloyi kumbe varodzwi va tumbuluka etikweni ra zimbabwe i vatukulu va changameri dombo hosi ya varodzwi lowu i muti lowu tivekaka eka miti ya vatsonga namuntlha kuna miti mimbiri yaka makhuva na nwamitwa lava nga miti leyintsongo eka lowu wa vatukulu va changamire vanga tinhloko ta muti wa vuhosi lowu yimeleke hi madanci xidlavuta changamire baloyi munyayi vanyayi vaka mthondholovhana vaka ncila a va ololi loko va wu lola wa tshoveka va ka baloyi va huma eka n wa hlongeni a xihaheni vatekeriwe vukosi bya vona hileswi vakokwa xinuna wa vona va nyikeke mabhunu swibhamu leswi a vaswikume hinkarhi wa nyimpi ya mabhunu na manghezi va aka tiko va le ka bhungeni va ale ku fumiwa hi n wa xivambu hi leswi a ari hosi ya n wansati xiyenge lexi axi hetisekanga hikuva varodzwi ava zanga va tekeriwa vuhosi va longoloke kuya fika emozambique laha ku nga huma nyimba ya makhuva na nwamitwa namuntlha vatukulu va changamire va kumeka epitori vanga ndyanngu ya vukosi leswi va nga hangalaka afrika dzonga zimbabwe malawi botswana na mozambique avana hosi kanmbe nhloko ya muti wa barodzwi loya nga ntukulu wa changamire na gulukhulu wa nyimba ya magulasavi hi hala kava mana wakwe i ntukulu wa gwamba mativula ya munyayi vakulela eka vakokwa wa vona mbeleka manana loyi aari ntombhi ya mhlengwe yaka cawuke nhloko ya muti lowu i xidlavuta madanci changamire baloyi loyi anga muyimeri kuya hi tidyondzo ta yena hi ku ya hi henri junod va ka baloyi va hlayiwa eka rhavi ra va n walungu eka rixaka ra vatsonga leri i rhavi leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa junod a tsaleke ha wona vaka baloyi ahi machangana i vatsonga henri junod hi nkarhi lowu anga tsala aanga switivi leswaku vatsonga ni machangana ahi nyimba yin we swivongo leswi fambisanaka na xivongo lexi i mathebula mkansi makaringe magoveni munyai matjokana xilowa lowani na mkhalangana hileswi vanga vakalanga va tumbuluka eka nyimba ya changamire cangamela loyi aa a fuma etolo andzhawini ya mapungubwe namuntlha baloyi makaringe xilowa ndzi mthondolovhana wa gwamba wa madanci wa nengwani wa magulasavi wa makhuva wa nkami wa phangweni wa ghulukhulu wa changamire ndzi ncila ava ololi loko wo olola wu ta tshoveka wu oloriwa hi mbita ya nyama ndzi mudyi wa swipame mudyi wa mihandzu ndzi khandziya nsinya ndzi chika hi marhavi ahee khalanga ahee murodzwi ahee ntukulu wa gwamba na dzavani xivongo xi hlayiwa tanihi vito nkulu ra munhu xivongo nakambe xi thlela xi voniwa tanihi vito ra muti kumbe ndyangu xi tirhisiwa ku paluxa muti lowu munhu a humaka eka wona swivongo swi tirhisiwa ngopfu ku vulavula na hi munhu wo karhi eka mindhavuko yo tala ndhavuko wun wana na wun wana wu ni swinawana swa wona swa matirhiselo ya xivongo xikongomelo xa phurojeki leyi i ku lavisisa nxaxamelo wa swivongo swa xitsonga xitshwa xirhonga ni swa xicopi ku ya emahlweni yi ta lavisisa ku hangalaka ka swivongo leswi hi vundhawu ni ririmi swivongo swo tala leswi kumekaka eka xitsonga swi kona ni le ka tindzimi tin wana to fana ni xizulu ni xiswazi yindlu yasatyagraha leyi tivekaka ngopfu hi yindlu yagandhi i muti wa mahatma gandhi lowu akiweke e joni naswona hi laha a tshameke no tirhela kona eka maleme ya na yi tsarisiwe eka nxaxamelo wa matimu na ndhavuko wa joni sweswi wui tirhisiwa tani hi yindlu yo rhurhela va yeni naswona wu thlela wu tirhisiwa tanihi myuziyamu rito satyagraha rivula kukhoma ntiyiso yindlu leyi yi mpfapfarhutiweriwe gandi hi hermann kallenbach gandhi uhete makume mbirhi n we wamalambe e afrika dzonga kusukela hi lembe ra kuya eka hambileswi a khomeke maendzo yoya e indiya na bhrithani kuvuriwa leswaku gandhi dyondze hi xihlawuhlawu ro sungula loko ata khomiwa exitichini xa xitimela xa dorobha ra pietermaritzburg hikwalaho ka ku kumeka a khandziye eka kalichi ra valungu ntsena hi lembe ra gandhi u hlangane na herman kallenbach mupfapfarhuli wa swiako loyi a ari mujarimani wa mujuda naswona a fikeke laha afrika dzonga hi lembe ra hi lembe ra kallenbach u pfapfarhute yindlu leyi a yisekeriwe eka ma akele ya rhontavula kambe yi akiwe hi maekele yale yuropa yindlu leyi yityiwe tshanga yindlu leyi ayirini mavala ya ti hanci na rivala rotlanga thenisi hambiswiritano havumbirhi byavona a va hanya vutomi byo titsona no encisa gandhi a atlela e lawuni rale henhla laha a anghena hi ku gonya xitepisi hambiswiritano havambirhi a va hlanganela kutirhisa xitiko naswona a ava amukela vayeni a lawini rohumula yindlu a yiri hava minyangwa ya lendzeni leswi aswi endla leswaku vaboheke kuhumela ehandle leswaku vakota ku nghena e lawini rin wana kallenbach u hundzuriwe swinene hivutomi lebyi a va byi hanya kufikela laha mali leyi a tihanyisa hi yona yi hungutekeke kuya aka vukhume bya leyi a yitirhisa vahetelele va rhurhile hi lembe ra naswona yindlu yindlu yive na vinyi vohlayanyana kufikela hi lembe ra loko yi ta xaviwa khampani ya mafurhwa voyageurs du monde leswi endleke mfumo wa le indiya gome tani hileswi a va tiyimisele kuxava yindlu leyi va xavela ku yiendla ndzaka ya matimu khampani ya mafurhwa yi pfuxelele yindlu leyi naswona yi yi endla miyuziyamu leyi pfumelelaka ku endzeriwa hi mani na mani naswona yitlela yiva yindlu yo rhurhela va endzi hi lembe ra miyuziyamu leyi yirhangeriwa no hlayisiwa hilauren segal loyi a hlayisaka timiyuziyamu tin wana kuhlanganisa na miyuziyamu ya khale ka mfumo wa xihlawuhlawu apartheid rito satyagraha ri hunduluxeriwa kuvula matimba ya ntiyiso naswona ri hlamusela mahanyelo vusihalari byo kala nyimpi lebyi sunguriweke hi gandhi loko a ha tshama laha e afrika dzonga joni rithlela ritiviwa hi ra jozi kumbe doroba ra nsuku i doroba leri kulukumba etikweni ra afrika dzonga naswona i rin wana ra madoroba ya khume nthlanu lama kulukumba e misaveni joni i doroba nkulu rithlela ri va ntsindza wa xifundza xa gauteng kunga xifundza lexi fumeke ngopfu e afrika dzonga joni rithlela riva vutshamo bya huvo nkulu ya vumbiwa kunga huvo ya le henhla henhla ya tiko ra afrika dzonga tikomponi to tala ta le afrika dzonga ku hlanganisa na tibangi ti na ti ofisi nkulu ta tona e joni doroba leri ri kumeka eka xitshabyana xa witwatersrand lexi ngalo moo hi swicelwa na nxaviso wa nsuku na dayimani doroba leri akuri rin we ra madoroba la ma rhurheleke xidlodlo xa misava xa fifa xa lembe ra doroba nkulu leri i ri wana ra madoroba nkulu ya misava hi laha ri xaxametiweke ha kona hi nhlangano ya vulavisisi hi ta kuhangalaka ka mabindzu na madoroba ya misava hinkwayo hi vaaki va doroba ra joni a va ri leswi endleke leswaku doroba leri ri va doroba lerikulu eafrika dzonga hi lembe rero nhlayo ya vaaki va le madorobeni ya le joni yi vekiwe eka vundzhawu bya doroba byi aname ngopfu loko byi ringanisiwa ni bya madoroba man wana lamakulu lama endlaka nhlayo leyi ringaniseriweke ya ku tlimbana ka vaaka tiko va eka swikwere khilomitara sq mi doroba leri ri simekiwe hi endzhaku ka loko ku kumiwe nsuku endzhawini leyi a yi ri purasi hikwalaho ka mphakelo lowukulu wa nsuku lowu kumiweke etlhelo ka witwatersrand ku nga si hela malembe ya khume vaaka tiko a va andze va fika eka doroba leri hambaneke ku sukela eku heleni ka va ku fikela hi kunga soweto leri sweswi ri nga xiyenge xa joni eku sunguleni a ku ri ni ndhawu leyi vanhu va le afrika a va tshama eka yona leyi eka yona a ku tshama vatirhi vo tala va le afrika lava humaka emugodini wa nsuku hambileswi eku heteleleni soweto yi hlanganisiweke e hansi ka doroba ra joni kambe se a ku tshama vantima lava a va nga pfumeleriwi ku tshama le joni lenaxiya ixidorobana lexi ngana vanhu vo tala va le afrika dzonga lava vulavulaka xinghezi lava humaka eindiya tindhawu leti a ti tiviwa tanihi tindhawu ta vanhu vantima hi ku pfumelelana ni milawu ya xihlawuhlawu ya hulumendhe ya afrika dzonga ku vuriwa leswaku xivongo xa ka mabunda xi ni ti nyimba to hlaya tin wana ta tona i nyimba ya ka nyavani kumbe nyabane na nyimba ya ka hlayuki kumbe hlaluki nyimba yaka hlaluki hi yona hinga ta hlaya hi yona vuenti laha hansi muti waka hlayuki mabunda i muti lowu vulavulaka xitsonga naswona iva ndyangu waka patson manhegwane mzilikazi mgodzo xilawuli kwaxulu hlayuku kutshembewi leswaku vaka mabunda hlayuku ava ake e st lucia bay kusuhi swinene na tiko ra ka zulu leri tivekaka namunthla hi vito ra kwazulu natal kumbe zululand ava tiveka ngopfu hi xivongo xaka mazibuko kwalomu ka malembe ya kuya ka naswona ava akelane na vaka maswanganyi va sukile kwalomu ka kumbe vakongoma e delagoa bay maputsuland e tikweni ra muzambhiki thlelo ra nambu wa savi wale henhla laha vanga ncica xivongo xaka mazibuko xiva xaka mabunda vahlavi ava chava leswaku loko mazulu vo va kuma ava ta va dlaya kutani va ncica xivongo mazulu i rixaka ro loko vanhu vava balekela va swi kota ku va sala endzaku kutani vava dlaya vanhu hinkwavo loko va baleka va suka etikweni ra mazulu ava fanele va ncica xivongo leswaku vata pona ku dlayiwa hi mazulu vatsonga vo tala va ncice swivongo swa vona eafrika dzonga hikokwalaho ku chava ku dlayiwa hi mazulu eku sunguleni ka malembe ya vo ku fikile tinyimpi etikweni ra mozambiki tinyimpi leti ati tiveka hi tinyimpi ta soshangane laha vaka mabunda va nga hluriwa hi soshangane kutani va balekela etikweni ra vhavenda laha va nga fika va aka kona hi malembe ya to fika hi kuya ka minkarhi va ka mabunda va vile na vuxaka bya kahle swinene na hosi ya vhavenda leyi ayi tiveka hi vito ra davhani tshimbufhe hosi yaka mabunda leyi nga endla vunghana bya kahle na hosi davhani wa vavhenda i loyi a tivekaka namunthla hi vito ra hosi bungeni loyi ari mu akelani wa hosi davhani vanwani vaka mabunda hangalake na matiko yo hambana hambana vanwani vayile vaya aka a xivhalwini ka hosi mutshumukulu mabunda laha namuthla kutiviwaka kuri hile mbebule jokweni bolobedi van wana va sukile a xivalwini hi lembe ra vaya aka e muswanama river kufikela hi hi lembe rero van wana va rhurhele ka mnghoghoma ka mark mdzadzameri vanwana ka mageba hi lembe ra van wana va sukile vaya tshama ka mbhendle ka shilowa lawa hi wona matimu ya swi phemu swa muti wa ka hlayuku mabunda miti yaka mgondzo wa hlayuki leyinga kona hile ka manhegwane mabunda eka mbhendle bekwa mabunda ka mghoghoma phosa mabunda ka mageba masocha mabunda ka mageba famanda mabunda ka mageba benson mabunda ka mageba vaka mthini mabunda ka mageba nale phalawubeni galela mabunda ka nkomo muganu mabunda a babheni mafiri mabunda ka mushiyani jim mabunda ka mageba mabunda ka mhanegwani ka mzilikazi ka mgodzo ka xilawuli ka kwaxulu ka hlayuki ka sono ra mavundza lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu kuni ku hambana nyana eka swi mutana swa ka mabunda loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi hi ku ya hi henri junod va ka mabunda va hlayiwa eka rhavi ra va djonga va vahlavi e ka rixaka ra vatsonga matimba elliot miyambo i mutsari wa tibuku vutlhokovetseri mitlangu ya tiyetarha mitlangu ya swiyanimoya ni ya thelevhixini hi lembe ra i khomile xiyimo xa ndzhangelo eka vutsari bya tlangu wa xiyanimoya phofula express yourself competition enzhaku ka swona uthlele a tsala tlangu wa xiyanimoya lowu wunga haxiwa emoyeni eka safm hi lembe ra miyambo i n wana wa vumbirhi wa hasani na martha miyambo u velekiwile emugangeni wa ka makahlule hi lembe ra miyambo u thwasele tidyondzo ta vu dyondzisi e yunivhesiti ya venda miyambo u tsarile fihlo wa swiyila kunga tsalwa ra vutlhokovetseri naswona tsalwa leri ri humelerisiwe no gandlisiwa hi va via afrika hi lembe ra loloka block e is a small larger beautiful village under dzumeri tribal authority in greater giyani municipality mopani district in limpopo province loloka block e yi wela eka ward laha ehansi ka vurhangeri bya giyani naswona ku fumaka vandla ra anc na ti n wani ti phurojete to tala to hambana hambana eka ti phurojete hinkwato ti sunguriwile hi vamanana va muganga wa loloka it has a small larger population muti waka cuma i muti lowu kumekaka eka tindzimi ta ku tala emisaveni laha hi ta hlamusela muti wa ka cuma lowu kumekaka eka ririmi ra xitsonga eka xitsonga muti lowu wu tiveka hi swi vongo swimbirhi kunga cuma na moyane xithopo lexi xi tirhisiwa ngopfu hi va tsonga va ka cuma lava tumbulukaka le ka mabalani e musambiki kunga vona va cuma vo sungula eka vatsonga cuma mpahleni nghunyulu moyane huchuza va xwexwexwe va mpanamana va basa mahlo va le vuxeni ka misinya ya ku tswala byala na nyama lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu e ka ririmi ra xitsonga muti wa ka cuma wu tumbuluka e n wa lungu wa afrika aku na vumbhoni lebyi kombaka tiko ro sungula kwale n wa lungu va hangalake na matiko ya afrika hi tindzimi to hambana hambana vo tala va tsala xivongo lexi hi ndlela leyi yi pfumelelanaka na ririmi leri va ri vulavulaka kambe vo tala va ha xi hlayisa xi ri chuma cuma va tsonga va ka cuma vona va huma eka ntshinani le musambiki hi lomu va cuma vo sungula loko va huma n wa lungu wa afrika va nga fikela kona ivi va pela nambu wa lipompo miminthi va ya tshama eka mangende leri i tiko ra vanhu va ka cuma ntsena xi vongo xin wana lexi kumekaka eka tiko leri xi lo luvela tiko ra ntshinani na mangende ma le hansi ka xi fundza xa ka mabalani hi ko kwalaho ka tinyimpi na ku famba va handza ndlala va cuma chuma va hangalake na matiko van wana hi va kuma eka maputsu maputo va n wana eka xokwe afrika dzonga malamulele giyani bushbuckridge elim na joni kuna va wana va chuma lava hi va vonaka va huma nigeria malawi mali na matiko ma n wana lava hi vona va cuma vo rhanga eka tinxaka ta ka cuma e misaveni va tsonga va muti wa ka cuma va vuriwa va le vuxeni ka misinya ya kutswala byala na nyama hi kwalaho ka ku xonga ka tiko ra vona leri nga na minala leyi humesaka vucema palm wine mikanyi leyi humesaka vukanyi marula mimova leyi humesaka thonthontho na makalavatla lama humesaka xikalavatlani kasi misinya leyi tswalaka nyama i magungu mixanatsi leyi tswalaka matomani maxonje hi ku ya hi henri junod va ka cuma va hlayiwa eka rhavi ra va vandau eka rixaka ra vatsonga leri i rhavi leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa junod a tsaleke ha wona xitsongwatsongwana xa vuvabyi bya ebola evd kumbe dari ya ku humesa ngati ehf i vuvabyi bya vanhu lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa ebola swikombiso hi ntolovelo swi sungula ku tikomba masiku mambirhi ku ya eka mavhiki yanharhu endzhaku ko khomiwa hi xitsongwatsongwana hi dari swirhumbana enkolweni ku vava ka tinyama na ku pandza ka tihloko swikombiso ku hlamba timbilu ku hlanta na ku chuluka ku landzela swirhumbana ku fambisana na xivindzi na tiyinswo eka nkarhi lowu vanhu van wana va sungula ku va na swiphiqoswo huma ngati xitsongwatsongwana xi nga kumeka hi ku hlangana na ngati kumbe swixihalaki swa miri wa xiharhi lexi khomiweke hi xitalo tinkawa kumbe timangadyana ta mihandzu ku hangalasiwa hi moya a swi si tsariwa eka tindhawu ta ntumbuluko timangadyana ta mihandzu ku pfumeriwa leswaku ti rhwala na ku hangalasa xitsongwatsongwana handle ko khumbeka xikan wekan we loko ku va na ku tluleriwa ka vanhu vuvabyi byi nga ha hangalasiwa na le exikarhi ka vanhu vaxinuna lava ponaka va nga swi kota ku tluleta vuvabyi hixipeme ku tshinela eka tin hweti timbirhi ku kota ku hlahluva vuvabyi hi ntolovelo mavabyi man wana lawa ya nga na swikombiso swo fana na malariya kholera na xitsongwatsongwana xa dari ro huma ngatiku tiyisisa ku hlahluva vuvabyi swikombiso swa ngati swi kamberiwa switsongwatsongwana masocha ya miri switsongwatsongwana rna kumbe xitsongwatsongwana ha xoxe ku sivela ku katsa ku hunguta ku hangalaka ka vuvabyi ku sukela eka tinkawa leti tluletiweke na tinguluve ku ya eka vanhu leswi swi nga endliwa hi ku kambela swihari swoleswo eka ku tluleta na ku dlaya na ku cukumetiwa kahle ka mintsumbu loko vuvabyi byi kumiwile ku sweka nyama yi vupfa hi ku hetiseka na ku ambala swiambalo swo sirhelela loko u khoma nyama naswona swi nga pfuna tanihi loko hi ambala swiambalo swo ti sirhelela na ku hlamba swandla loko u ri kusuhi na munhu loyi a nga na vuvabyi swikambelo swa swihalaki swa miri na misiha leyintsongo kusuka eka vanhu lava nga ni vuvabyi swi fanele ku hlayisiwa hi vukheta a ku na vutshunguri byo kongoma eka vuvabyi lebyi matshalatshala yo pfuna vanhu lava tluletiweke ya katsa ku nyika ku nga ha va matshungulelo yo nyika mati mati yo nyanganya na ku va na munyu ku va va nwa kumbe swihalaki leswi nghenisiwaka hi tidiripi vuvabyi byi na nhlayo ya le henhla ya rifu hi xitalo byi tala ku dlaya exikarhi ka na ta lava va tluletiweke xitsongwatsongwana evd yi boxiwe ro sungula e sudan na le democratic republic of the congo vuvabyi hi ntalo byi humelela hi ntungu hi xihatla eka swifundza hisa swa sub saharan afrika kusukela loko byi boxiwile ro sungula ku fika vanhu va le hansi ka va tluletiwile hi lembe ntungu lowukulu ku fika sweswi wu ya emahlweni ntungu wa ebola wa le vupeladyambu bya afrika wa lowu khumbaka guinea siera leone liberia ku nga va na le nigeria ku sukela hi mhawuri ku tlula wa swiviko swi boxiwile matshalatshala yo nsawutiso ya ya emahlweni hambiswiritano a ku si kumeka na wun we muti waka hlachwayo i muti lowu vulavulaka xichangana xitsonga xiswati na xizulu lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu kuni ku hambana nyana eka swi mutana swa ka hlatshwayo loko swiri karhi swi thopa xivongo hi va ka risenga joni mahlekisi biyoko mxayixa wa mukhomazi wa xikhutu wa bingwana wa kaneti kaneti wa mhaka hi va ka rimani hi mimbhanyi hi tshika swikomu wi nga at helela swikomu hi ta lovola hi swona vavansati hi va ka mhandzi ya nkonono va ku hlachwayo va ku ntlhavani xivongo lexi i xona lexi mina wisani moses hlatywayo xiluke xa sirha gezani jemson hlachwayo na nghozi nyanisi hletswayo loyi a velekiweke eka mtititi lombard ndzi nga kula ndzi karhi ndzi dyondzisiwa xona inkomu muti wa ka hlachwayo hlatswayo hlatshwayo i muti wa tihosi lowu a wu rhangele hi hosi zwangendaba wa rixaka ra ka ka jele jele clan lava a va ri hansikumbe ku tirhisana na vuhosi bya ka ndwandwe hosi zwangendaba u hlanganile na soshangane hi malembe ya va kutani va vumba nhlangano kambe a wu yanga ekule hikuva soshangane a lava ku va hosinkulu kutani va hambanile laha a ku suke dzolonga exikarhi ka soshangane na makwavo wa yena mhlaba laha soshangana a nga kongoma emocambique kutani zwangendaba na mhlava va ya tlhama evenda limpopo vembe and livubu rivubye laha vakokwani va rhwariweke hi ti g g kusuka ebwerhani ku ya aka eka mtititi va n wana va rhule eka mdavula gandlanani mavambe phungwani na tin wana tindhawu nsinya i muxaka wa ximilana lexi ngana magaja lama kulaka ku ya e henhla kumbe e mathlelo minsinya yi tirha ku khoma misava leswaku yi nga kukuriwi hi mati ya mpfula naswona yithlela yiva na xandla eka maxelo minsinya ya nhova i kaya ra swihari swa mixakaxaka na swimilana swo hambana hambana minsinya yi endla ndhzuti wo sirhelela dyambu naswona yithlela yi tirhiseriwa ti ku endla ndzilo wa sweka na ku kufumela minsinya yo tala yi tswala mihandzu leyi dyiwaka hi vanhu na swihari lowu i nxaxamelo wa minsinya leyi tivekaka eka matsonga na vatshami vale matiko xikaya ya la dzongeni bya tiko nkulu wa afrika nxaxamelo lowu wu tshegiwe eka ntirho wa henri junod loyi a tsaleke kuya hi vutivi lebyi a byikumeke eka va aki va le rikatla minkongomiso yo tshuka yikomba matsalwa lawa mahalavaka ku engeteriwa loko uni vuxoko xoko byo karhi unga tumbuluxa tsalwa leri yelanaka ivi u sungula ku tsala kumbe unga langutisa tsalwa leri yelanaka eka nkanyi sclerocarya birrea hi kuya hi xi griki i nsinya lowu kumekaka e khwatini ra miombo e dzongeni ra afrika e vupela dyambu bya afrika na le madagascar nsinya lowu wu kula wu anamisa marhavi ya wona mihandzu ya wona yi tirhisiwa ku endla byala bya xitsonga lebyi vuriwaka vukanyi na bya xilungu lebyi vuriwaka amarula nsinya lowu wu rhandziwa ngopfu hi vanhu lava a va ake e tinzhawini ta le kusuhi ni mati mihandzu ya wona yi vupfa exikarhi ka nwendzamhala na nyenyankulu yi na muvala wa xitshopana naswona wu tele vitamin c kwalomu ka tlandla ka nhungu ka ntengo wa vitamin c leyi kumekaka eka lamula endzeni ka makanyi kuna nyunge leyi khomeke mongo timongo ti fananyana na timanga naswona ti rhanziwa ngopfu hi makondlo na timbeva nkanyi wa dorobha ra magudu kumbe magude emozambique inkanyi lowu tiviwaka ngopfu hi vatsonga nkanyi lowu a wuri e rivaleni ra khale ka ntsindza wa vukosi bya hosi magudzu khosa kuvuriwa leswaku hi nkarhi wa vukolonyi maphutukezi ma ringetile ku tsema nkanyi lowu leswaku vadlaya nhlohlotelo wa vuhosi bya vatsonga maphutukezi maringetile kotala ku dlaya nkanyi lowu kambe vatsandzeka nkanyi a wuhluka wuthlela wu leha kutlurisa laha ava wutsema kona van wana va vula leswaku nkanyi awu tsemiwa namunthla mundzuku wupfuka wu hlukile ekuheteleleni maphutukezi ma amukele kuhluriwa hi nkanyi ivi vahumesa nawu waleswaku kusukela kwalano navona vatahlanganela eku xiximeni kankanyi lowu hi ku nwa vukanyi na tihosi ta tiko kan we enkhubyeni wo luma vukanyi kuta fikiela na namunthla xirhapa xakona xa ha tiviwa hileswaku hile magudu nkanyini timongo ta makanyi ti tele hi ti phurotheyini na mafurha naswona ti tirhisiwa ngopfu e swakudyeni rhavi leri omeke ra nkanyi ri tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya tinsuna malariya no antswisa vuxungu bya swipamu na tinyoka matluka ya nkanyi wona matirhisiwa ku chucha a ndzeni na xianghulela ntsutsu wamakanyi wuhlanganisiwe na mati swi tirhisiwa ku susa swigalana eka tihomu mihandzu ya nkanyi yi vuriwa makanyi loko makanyi ma nga si vupfa i ya rihlaza kasi loko ma vupfile i ya muhlovo wa xitshopana makanyi ma na mati endzeni ka wona lama ma tirhisiwaka ku endla vukanyi vukanyi byi va kona ku sukela hi n hweti ya sunguti ku ya fika nyenyankulu eka lembe rin wana na rin wana makanyi ya rholeriwa hi vavasati va cheletela emasakeni va rhwala va muka na wona ekaya ku ya rhumbula vukanyi hi foroko kumbe mhandzi leyi nga vatliwa tanihi foroko endzhaku ku cheriwa mati yo ringanela leswaku byi ta tala endzhaku ka swona bya kukumuka leswaku byi ta tala vukanyi byi na khuvi ro basa makanyi ma tlhela ma va na comela ra wona rantumbuluko loko byi nga si nwiwa ku wunguriwa khuvi leri ro basa kutani se byi nwiwa murhi wa nkanyi wu tirhisiwa tanihi murhi wo tshungula nchuluko eka munhu makanyi ma na vhithamini c yo tala swinene makanyi i mihandzu leyi yi rhandziwaka hi swiharhi swo fana na timfenhe endzhaku ka loko makanyi ma rhumburiwile ku sala mbewu ya kona leyi vanhu va yi vitanaka hi vito ra timongo leti ti tlhelaka ti tirhisiwa ku kandzela muroho loko vavasati va sweka mahanti ya nkanyi ya cakunhiwa ya mitiwa hi xikongomelo xa leswaku ya ta pfuna eka mpfuvelo wa swakudya mati lama ma humaka etimitswini loko ya swekiwile ya pfuna ku horisa vuvabyi bya malariya na ku pandza ka nhloko leyi nga yimeki mati lama ma tlhela ma pfuna ku pfula mbeleko eka vamanana loko va pfalekile mbeleko kasi hala tlhelo mati lama ma tlhela ma pfuneta ku hanyisa vuvabyi bya masangu mahanti ya nkanyi ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya malaria na ku tlhela ma tirha ntirho lowukulu eka loko swa vukati swi nga fambi kahle waxisati a nga tswali swihlangi ku tirhisiwa mahanti ya murhi lowu ku tshungula wansati lowo tani mahanti ya murhi wa nkanyi ya omisiwa ya kandziwa hi tshuri muhlovo wa wona i wo tshwuka loko ku kandziwile ku tlhela ku sefiwa mapa lama ma cheriwa emukapini ku dyiwa ya tlhela ya tirhisiwa ku hangalasa ku tlhaviwa hi ngati mati ya matluka ya nkanyi ma tshungula vuvabyi bya chukela eka munhu loyi a vabyaka byona mati lama ya matluka ma swekiwa ma nga hlanganisiwi na nchumu kutani ya nwiwa kunene timitsu ta nkanyi na tona ta swekiwa kutani mati ya kona ya tirhisiwa ku horisa mukhuhlwana na muthundangazi tin anga ti wu tirhisa ngopfu ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana murhi lowu wu tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya chukele eka matiko man wana ya afrika dzonga marhavi ya nkanyi ma tirhisiwa ku tshungula swirhumbana leswi humaka ematihlweni loko ma swekiwa ku huma ximusi lexi ku orheliwaka nkahelo wa kona loko munhu a va orhelile nkahelo lowu u kumeka a tshungulekile eka vuvabyi bya yena bya matihlo nthsovelo wa mihandzu yo sungula ya nguva wufambelana na swiyalana swa wona eka vatsonga hi kuya hi ndhavuko wa vatsonga mihandzu yo sungula ya makanyi yi fanele ku lumiwa kuya hi swiyenge swa rixaka leswaku ntshovelo wu ta katekisiwa mulumulo wa makanyi kumbe ku luma vukanyi inkuvo low yelanaka na kuwa ka makanyi e xikarhi ka tin wheti ta n wendzamhala na sunguti eka nguva leyi yo nwa vukanyi kuhava ntirho lowu endliwaka e tikweni hinkwaswo swilo swa yimisiwa kuni swiyenge swa mune swa nkuvo wo luma vukanyi hi laha kulandzelaka makanyi yo sungula kuwa ma hlengeletiwa ivi ma yisiwa entsindzeni wa hosi ta ni hi magandzelo yo endla vukanyi byo sungula e tikweni swikwembu na hosi hi makanyi lawa mahlengeletiweke e ntsindzeni boxiwa ivi makamiwa ntsutsu wo basa lowu humaka hibyona byala bya vukanyi byala lebyi byi ta cheriwa halateriwa swikwembu egandzelweni ra hosi leyi loveke byala lebyi byi cheriwa halateriwa eka nsinya wa swikwembu naswona swivitiwa kuta katekisa nguva leyintswa ya nkhuvo wo luma vukanyi hi kuya hi xiviko xa henri junod ndhuna nkolele wa le libombo a a katekisa nkuvo lowu hi xikhongelo lexi nga e xineneni ndlela yinwana yo katekisa vukanyi lebyi he leyinge vukanyi lebyi byi a byi pfumali vuxungu byinga hi pyopyi hi dlayana byinga vangi tinyimpi loko swikwembu swi heta kuluma vukanyi marhambu ma ta hlahluviwa loko mawa kahle hosi hi yona leyi nga ta landzela ku luma vukanyi naswona yi hetisekisa ku pfuriwa ka nkuvo endhzaku ka ku luma ka swikwembu na hosi vantswa va va hlenegeltiwa leswaku va basisa ntsindza na mapatu ya tiko leswaku ku sungula nkhuvo wo luma vukanyi vavasiti va le ntsindzeni wa tiko vapfuka namixo va ba minkulungungwana swibubutana naswona va ta hlengeleta makanyi etikweni naswona va matisa e rivaleni ra ntsindza watiko ntirho woboxa makanyi wa sunguriwa makanyi maboxiwa hi rimhandzana rototswa naswona ntsutsu wakona wu hlengeletiwa jomeleni byala byavukanyi byi teka masiku manharhu kuvila kwalomu ka khume wa miphongolo yita hlengeletiwa leswaku yikhoma byala lebyi talaka loko byi virile mavuthu ya nyimpi mahlengeletiwa kuta luma vukanyi lavangata fika kusungula e ntsindzeni wa tiko i tinhenha ta nyimpi leti dlayeke enyimpini n wexemo tinhenha ti fika ti ambale tinjhovo naswona va khome swithlangu swavona leswi tsongo swo tlanga muphongolo wunwe wu ta hlawuriwa ivi ku cheriwa vuhlungu byi milurhu leswaku lava va dlayeke valala vanga hetiwi matimba hi mimoya yavalala kumbe va xengiwa mahlo vavanuna va ta hi kulandzelelana ku katsa na hosi loki a dlele munhu enyimpini ivi va nyikiwa ndzheko wa vukanyi lebyi nga ni vuxungu un wana na un wana a nwaka vukanyi u fanele ku tsutsumela e nyangweni wa ntsindza ivi a tshutela vukanyi lebyi nga e nonweni ivi aku tatana na whee manana a ndzi hanye ndzikhoma ndzheko lowu na mundzuku hi laha kunga heriki mavuthu kulori lava hlaleleke va hleka ivi va yimbelela nghoma ya nyimpi vaku hi nwa nkanyi lomu ntswa a hi nga vuli leswaku hi ta nwa ndzheko lowu na kambe enzhaku ka loko tinhenha leti dlayeke n wexemo ti hetile kunwa miphongolo leyi saleke ya pfuriwa ivi mavuthu hinkwawo ya nyimpi matiphina hi byala bya vukanyi tindhuna ta nyimpi ti ta vitana nhlangano wa nyimpi ivi mavuthu ya nyimpi ma nyikiwa nawu lowu landzelaka minwa ha hombe minga onhi vukanyi lebwi hi ku thlava vamakwenu hi mathlarhi fambani miya nwa e migangeni yan wina naswona minga pfuki tinyimpi nalava va tsemakanyaka emigangeni ya n wina ku herisa sweleswo ku luma ka mavuthu ya nyimpi ntirho wo pfula nkhuvo wo luma vukanyi wu hetisekile sweswi i nkarhi wo sungula nguva ya vukanyi e migangeni hinkwayo ya tiko vavasati lava a vasele emakaya loko vavanuna na tinhenha ta nyimpi va hete ku hlengeleta makanyi yo tala leswi nsinya lowu wu teleke e tikweni nkhuvu lowu wu fanele wukatekisiwa hi ndhuna ya muganga hi ku sungula yinwa vukanyi emahlweni ka va akatiko endzhaku kaswona un wana na un wana u thsunxekiwe ku n wa vukanyi lebyi kamiweke e mugangeni nale muntini wa yena hi kurhandza va aka tiko va ta nwa vukanyi hikuya hi makotele ya vona vusiku na nhlikanhi ku kondza nguva ya vukanyi yi hela loko vu kanyi byihela e mutini vanhu vata famba va byi lava eka va akelani vavona kumbe eka muganga un wana vukanyi lebyi endliwaka hi nkanyi wa nunge hi byona lebyi bhavaka kutlurisa hi kuya hi kuxiyaxiya ka henri junod hi nguva ya vukanyi nawu wa tiko a wutiyi hambi swiritano xibhalo xa hosi a xirivariwi va akatiko va yisa vukanyi e hosini e ka nguva ya vukanyi naswon swivuriwa ku lumisa hosi ntirho wo lumisa hosi wu endliwa hi kuya hi miganga vavasati va tisa majomela lama teleke maku ni tshiki hi vukanyi e hosini ti ndhuna leti amukelaka kotala ti tekela majomela yo karhi hambi swiritano byala byiva byitele le kamkhulu hosi yi ta thlerisela majomela mangari mangani eka vu pfhimba lava tiseke vukanyi vavasati lava rhurheriwa naswona va tiphina hi vukanyi lebyi va byitiseke hi xa mundzuku va ta pfuka va thlelela e migangeni ya vona lowu intirho wo hetelela wo katekisa nguva ya vukanyi e kuheleni ka nguva ya vukanyi ma byanyi masungule ku leha tani hi leswi tiko a riri e nkhuveni naswona kuri hava loyi a hlakulaka makanyi ma sungula ku vupfa ngopfu naswona amaha talanga nwheti ya hela na swona nweti lowutswa wu tshinele naswona wuvuriwa sivandlela hi kuva ndlela yo ya eka minkanyi yi mile byanyi e tikweni ra ka nkuna sivandlela yi landzeriwa hi nkhuvo wo tsema lembe kumbe kudya nwaka nkhuvo lowu wu tlangeriwa hi ku sweka kwembe leri swekiweke e nstindzeni wa tiko ra yena kwembe ri swekiwe na mirhi yo nisa mpfula naswona hosi yi ta dya kwembe leri na madyambu loko yi hetile yi tsala xihambano eka xighubhu endzhaku ka swona vanhu vata vitaniwa hi nghoma ya xighubu vavanuna va ta na swinangana leswi va hlayisaka kona murhu wo nisa mpfula swinangana naswona swifanela ku dyisiwa nwaka ku katekisa nsthovelo loyi a kumekaka a rhangele hosi kudya mihandzu yo sungula uta vabya kumbe afa kumbe a tekeriwa nkavi yin we masiku lawa makanyi wa tirhisiwa hixitalo ku endla byala bya xilungu lebyi vitiwaka amarula lebyi nga eka xiyimo xavumbirhi e misaveni eka byala lebyi katsiweke na meleke nkomponi ya mimrma leyi nga ephalaborwa yihlengeleta kwalomu ka magidi ya mune wa tithani ta makanyi hi lembe eka va aka tiko vale matiko xi kaya byala lebyi va byi kamelaka kusuka eka makanyi byi yisiwa eka nkomponi leyi vitiwaka distel ekapa vupela dyambu laha byi fikaka byihlanganisiwa na maleke ivi byi virisiwa kusuka kona byi cheriwa e mabhodleleni ivi byi xavisiwa misava hinkwayo nkuhlu trichilia dregeana hi kuya hi xi griki i nsinya lowu kumekaka e dzongeni ra afrika e vupela dyambu bya afrika na le madagascar nsinya lowu wu tirhisiwa ngopfu ku endla mafurha nsinya lowu wu rhandziwa ngopfu hi vanhu lava a va ake e tinzhawini ta le kusuhi ni mati mbhanzu wa nkuhlu wuvuriwa huhlu naswona wuna rikampfi ra muvala warihlaza rozwihala naswona rabhava rithlela ripfelela mafurha mbhazu lowu vupfeke wuna bululu ramuvala wobhasa lerirhendeleke rikampfi naswona rinadzika ngopfu bululu leri ri funengetiwe hi xikhumba xa muvala wamulamula mbhanzu lowu wutshoveriwa hitinhweti ta hukuri na n wendzamhala eka buku yayena henri junoid uhlamale leswilandzelaka hintshovelo watihuhlu emozambhiki walter sisulu square i ndhawu leyi kumekaka exifundzheni nkulu xa  gauteng johannesburg a soweto exikarhi ka xitikwana xa kliptown hi ntlawa wa vanhu lava ava lwisana na nfumo wa avanyiso apartheid va hlanganile ekliptown ku twa mavonelo ya vanhu hi kungu ra papila ra tinfanelo freedom charter leri kunguhatiweke hi rusty bernstein hi ti khotavuxika kwalomu ka magidi nharhu wa varhangeri va maafrika dzonga va hlanganile eka walter sisulu square ku ta tsala papila ra tinfanelo ndhawo leyi yi vitaniwa hi vito ra nwatipolitiki loyi na yena a lwela ntshuxeko wa maafrika dzonga walter sisulu a ri wun wana wa varhangeri va african national congress anc walter sisulu square of dedication mavumbelo ya xona ya vile saqwadi eka vaaki va xona va stuidio mas hi ti khotavuxika ku vuriwa leswaku kwalomu ka magidi nharhu wa vanhu va afrika dzonga ngopfu ngopfu vanwatipolitiki va hlanganile eka  square xo thyaka xa ritshuri ku ta kunguhata hi goza leri va nga ta ri teka ku lwela tinfanelo ta maafrika dzonga laha hi kona la vanwatipolitiki kun we ni vaaka tiko va afrika dzonga va nga tsala papila ra tinfanelo freedom charter papila leri a ri nga lweli tinfanelo ntsena kambe ari  lwela tiko leri nga ta fumiwa hi vanhu va tihlonge to hambana hambana papila ra tinfanelo ri na nkoka swinene eka ntlawa wa anc naswona ndhawu leyi yi pfulrile tindlela to akiwa ka yindlu leyikulu ya afrika dzonga ya nawu ndhawu leyi a va hlangana ka yona a yi thyakile no va na ritshuri kambe namuntlha yi vitaniwa hi vito ro xiximeka swinene naswona yi hlayiwa eka ntlawa wa tindhawu ta ndhavuko hi ti khotavuxika khale ka murhangeri wa afrika dzonga thabo mbeki u lumekile ndzilo wo kombisa ntshuxeko hi ndlela yo tlangela makume ntlhanu wa malembe ya papila ra timfanelo freedom charter walter sisulu square xi rhendzeriwile hi tindhawu to hambana hambana le ti hlanganisaka hodela ya soweto mavhengele ndhawu yo oxa nyama ndhawu yo hlayisa tibuku naswona yi na rivala le ri nga na swifanekiso swa vo nwatipolitiki rivala ra walter sisulu square ri ni makhumbi ya khume lawa ma tsariweke swikoxo swa timfanelo leswi tsariweke eka papila ra timfanelo leswi landzelaka hodela ya soweto hi yona ntsena leyi kumekaka esoweto naswona yi hlawuriwa hi tinyeleti ta mune makamu i xivongo xa vatsonga machangani va ndyangu wa shikweni ngamba hlomani twala manyongotela makamu i muti wa machangana lowu ku valavuriwaka xitsonga xichangana xivongo xaka makamu xisuka ekule swinene laha vanhu vaku tala vale muzambiki vanwani vale afrika dzonga va makamu na va n wa makamu i vanhu va rirhandzu ntwela vusiwana no hlonipha ni xichavo hi chava ku tsongola swava n wani hi nantswa munyu hi etlela xivongo xaka makamu xi kurile swinene nahiku hambana kati ndhawu van wa makamu leswi vulaku ku i n wana wa makamu va tele swinene xivongo lexi xa kumeka eka tindhawu to fana na va na tinwani to ndhawu hiku hambana ka vanhu lomu vanga kona xivongo xaka makamu hi tshova rumbulu hi makani mambisi hi va nambyana wa ringelengela waku ku heta vanhu hi riolovela hi va xi wa hi mahosi a nyangweni hi chaya mahlwelela hi mancela hi natswa munyu hi etlela hi vatsonga va xiviri hi chava ku tsongola swava n wanyani bvuma i xikolo xa mfumo xale hansi lexi seketelaka xi tlhela xi nyika no phakela dyondzo ya le hansi ya vana ya mahala eka vana hinkwavo va tiko ra loloka block e na manwani matiko ya le kusuhi edorobeni nkulu ra giyani eafrika dzonga xikolo xa bvuma xi sungurile khale malembe ndzhaku hi va ma s ka muganga wa loloka e hansi ka vulavuri bya hosi dzumeri vito ra bvuma ri huma eka ndhuna xivongo xa bvuma laha vukosi byi nyikeke xikolo vito ra bvuma lexi namuntlha xi tivekaka hi vito ra bvuma primary school xikolo xa bvuma xi le hansi ka vulawuri bya nhloko ya xikolo manana mninsi mm loyi a anga nyikiya ximhandzana loko tanana mabunda magwaza aya e pecenini xikolo lexi xina vadyondzi vo hlaya swinene ku tlula madzana mambiri na vadyondzisi vo ringana nhungu xikolo xa bvuma xi fambisiwa hi ndzawulo ya dyondzo ya xifundzha nkulu xa limpopo malamulele swi nga vula doroba ra ka malamulele kumbe ndhawu ya ka malamulele havumbirhi bya doroba kwalomu ka le xivindzini xa ndhawu na ndhawu swi le limpopo province xifundzakulu xa limpopo xa south africa afrika dzonga naswona ku tshama ngopfungopfu tsonga people vatsonga doroba ra ka malamulele ri na gondzo ra xifundzakulu rin we na gondzo ra xifundza rin we r yo ya egiyani na r yo ya ethohoyandou na punda maria gate na gede ya punda maria hi ku hambanahambana malamulele yi angarheliwile hi milambu yimbirhi levubu river rivhubye kuya evupeladyambu na letaba river ritavi kuya evuhumadyambu shingwedzi river shingwedzi lowu khulukaka kusuka emalamulele vupeladyambu kuya emalamulele vuhumadyambu wu ya khoma limpopo river vembe emozambique endleleni yo ya eindian ocean lwandlekulu ra indian malamulele i ntsindza wa collins chabane local municipality masipala wa miganga wa collins chabane swihluvi swa mbulavulo wa ririmi ra xitsonga i nxaxamelo wa milawu leyi fumaka ndlela yo vulavula ririmi swihluvi swa mbulavulo swi ni swihlawulekisi leswi katsaka mahlanganisi mafuwi mabumabumeri maendli ni maencisi rihlanganisi i rito leri hlanganisaka swivulwa swimbirhi leswaku swi vumba xivulwa xin we lexi vulaka mhaka yo karhi rihlanganisi i rito rin we leri khomaneke i swa nkoka ku ri tsala ri khomana hikuva loko ri kala ri hambana nhlamuselo ya cinca naswona a ra ha vi rihlanganisi swikombiso swa mahlanganisi rihlanganisi ri nga kumeka eku sunguleni kumbe exikarhi ka xivulwa swikombiso a u ta ya entirhweni hambiloko swi vava b hambiloko swi vava u ta ya entirhweni ribumabumeri i xiphemu xa xivulwa lexi hi byelaka swin wana hi riviti kumbe risivi ri nga hi byela vukulu muhlovo nkoka xiyimo kumbe leswi ri nga ku swi endleni ribumabumeri ri aviwile hi mintlawa yinharhu ku nga leyi landzelaka a rihlawuri b rifuwi c riengetelo rihlawuri ri hi byela swo karhi hi riviti kumbe risivi hi ku hi komba leswi landzelaka rihlawuri ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi ku nga xitwananisi xa rihlawuri ni nsinya wa rihlawuri hi xikombiso swimbirhi leswimbirhi vanene lavanene rifuwi i muxaka wa ribumabumeri lowu bumabumelaka riviti kumbe risivi hi ku hi komba vun wini ntirho wa xanchumu leswi nchumu wu endliweke hi swona muhlovo na ku landzelelana ka swilo rifuwi ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi leswi nga khomanangiki swiphemu leswi swi vuriwa xitwananisi xa mfuwo na nsinya wa rifuwi xik vana va wena va rhandza byalwa riengetelo i muxaka wa ribumabumeri lowu na wona wu hi byelaka swin wana hi riviti kumbe risivi riengetelo ri vumbiwa hi swiphemu swimbirhi kumbe ku tlula xik vanhu lava va tirhaka emugodini va tele xik nhwanyana loyi a rilaka i wa ka hina ntirho wa riengetelo wu lawuriwa hi nhlamuselo ya rona exivulweni kumbe eka hungu ro karhi riendli i xiphemu xa xivulwa lexi hi kombaka leswi endliwaka hi xona xi paluxaka mhaka leyi nga eku humeleleni eka ririmi ra xitsonga riendli ri tsariwa ri nga khomanangi hi xi kombiso wa dyondza va n wi navela a va hlamusela kasi eka xinchangana xa le mozambique riendli ri tsariwa ri khomana hi xi kombiso wajondza vamunavela avahlamuxela mapfuna maendli i swiphemu leswi pfunaka maendli hi ku hi komba minkarhi yo hambanahambana na ma endlelo ya swilo xik magezi u famba hi ku nonoka riendli ri nga ha va eka tlhelo ra mpfumelo kumbe ra nandzulo leswi swi vula leswaku ri nga pfumela kumbe ri kaneta mayelana ni mhaka leyi nga eku humeleleni xik teleni wa hlaya swinene nkarhi wa sweswi xik teleni a a hlaya swinene nkarhi lowu nga hundza xik teleni u ta hlaya swinene nkarhi lowu taka xik teleni a nga hlayi swinene xik teleni a a nga hlayi swinene xik teleni a nge hlayi swinene marhavi ya maendli i swiphemi swa riendli leswi kombaka ndlela leyi swilo swi endliwaka humelelaka hi yona a rhavi ra xitwisiwo b rhavi ra xivangelo c rhavi ra xikongomelo d rhavi ra xitlhelelo e rhavi ra xivuyevuye rhavi ra xitwisiwo ri kombisa leswaku nchumu wo karhi wu twisiwa swin wana wu nga va wu twisiwa ku vava kumbe ku nandzika nkarhi wun wana rhavi leri a ri kombi ku twisiwa ku vava kambe ro komba leswaku swilo swa humelela rhavi leri ri tihlawula hi xiphemu xa iw lexi nga xilandzi xa nsinya wa riendli hi xi kombiso vana va rhumiwa u ta biwa loko u delela rhavi leri ri komba leswaku munhu nchumu wu vangeriwa swo karhi wu endlisiwa swo karhi rhavi leri ri tihlawula hi xilandzi xa is eka minsinya ya maendli xik vatsotsi va chavisa vanhu xik ndzi ta n wi rimisa nsimu hinkwayo a ta khawula rhavi leri ri nga ha komba ku pfuna xik ndzi ta n wi rimisa nsimu leswaku a ta hatla a heta ri nga komba ku va swilo swo karhi swi suka eka munhu swi ya eka un wana xik mufana u gangisa nhwana xik ndzi ta ku dzahisa fole rhavi leri ri tikomba hi xilandzi el eka nsinya wa riendli rhavi leri rikomba leswi landzelaka leri i rhavi ri ri roxe leri tihlawulaka hi xirhangi ri tikomba hi xirhangi xa ti eku sunguleni ka nsinya wa riendli rhavi leri ri komba leswaku timhaka ti tlhelela eka n wini wa tona xik hi n wi kume a ri karhi a tikama misisi xik teleni wa tihlawula masiku lawa rhavi leri ri nga tirha tanihi xivulavulelo xik amu wa tidya masiku lawa ri nga ha komba ku tiputa xik ndzi ta tifambela ndzexe nakambe ri nga komba swiendlo swo pfumala xikongomelo maendlelo xik o tivulavulela leswi a a vulavula swona a swi nga twali xik mizaya o tifambela a a nga switivi na leswaku u ya kwihi rhavi ra xihlamulano ri komba leswaku mhaka yi humelela hi ku ringana eka matlhelo mambirhi rhavi leri ri tihlawula hi xilandzi xa an xik timbyana ta lumana hikokwlaho ka rhambu xik vafana va banana hi mhaka ya ntombhi riengeteri i xiphemu lexi hi byelaka swo tala swin wana hi riendli ri paluxa ndlela leyi swilo swo karhi swi endliwaka hi yona riengeteri ri na vuxaka swinene na riendli hikuva ri seketela tshikelela kumbe ndlandlamuxa mhaka leyi boxiweke hi riendli hileswaku riengetela nhlamuselo ya riendli riengeteri ri tala ku va rito rin we kambe minkarhi yin wana ra swi kota ku va na swiphemu swo tlula xin we xik u tshame ehansi xik u lo endla hi vomu ku komba ndhawu riengeteri ra ndhawu xik loyi u humaa eka mhinga xik tamatisi ri wele ehansi ku komba mukhuva maendlelo riengeteri ra mukhuva xik tshama kahle xik a a tsakile swinene ngopfu xik u dya njhani ku komba nkarhi riengeteri ra nkarhi xik u biwile tolo xik vata vuya rini xik nan waka ku hava mpfula riencisi i xiphemu lexi hlamuselaka leswi nga eku endliweni hi ndlela yo encenyeta kunene loko ri tsariwile ri ri roxe kumbe riri emakumu ka xivulwa ri vekeriwa xihlamari loko ri tsariwile emasunguleni kumbe exikarhi ka xivulwa ri vekeriwa hefemulo xik tiko hinkwaro ri lo hlazaa endzhaku ka mpfula xik mpahla ya yena yi tshukile yi lo juu xik a ambale hembe ya ntima dzwi xik u lo na nghena holo hinkwayo yo hiyaa xik tlilasi hinkwayo a yi lo mpoti hi huwa xik hilo twa ku dlomu hi swi vona xikan we ku foni yi wele ematini xik hilo na fika o kakatsuku a ya hi kela mati xik u lo na ku ga majaha yo tlaku ya n wi rhwalela mindzhwalo xik sokisi ra wena mbvee xik nyama leyi yo nkhulee maencisi ya mapeletwana n we maencisi ya mapeletwana mbirhi maencisi ya mapeletwana nyingi kakatsuku muvala wo basa i muvala wo vonikela kutlula mihlovo yin wana hikwalaho ka leswi wu thleriselaka miseve hinkwayo ya rivoningo muvala lowu wutiyimela woxe  naswona eka tidyondzo ta sayensi wu yimela kuhambana hi ku kongoma eka muvala wa ntima  i muvala wa switsari swale xikolweni na maphepha lowa manga hava muvala hikuya hi swivutisa mani ematikweni nkulu ya yuropa na amerikha wa le n walungu muvala wo basa lowu yalenisiwaka na kuhelela vunene masungulo na vunthswa  muvala wo basa iwa nkoka eka vukhongeri hinkwabyo bya misava mupapa nhloko ya vukhongeri bya vukatolika umbala sw ambalo swa muvala wo basa kusukela hi lembe ra  kunga mfungo wa vutengi na kutinyiketela eka vukhongeri bya vusurumani na bya vuxinto e japani muvala wo basa wu mbariwa hi va valangi va vukhongeri na hi va brahimi e indiya eka mindzhavuko ya le vupela dyambu nale tikweni ra japani muvala wo basa hi wona muvala wa rhoko ya mucato naswona wu hlamusela vutengi na vukhomba kasi eka mindzhavuko ya le tikweni nkulu ra axiya muvala wo basa i muvala wa vakhandli va nhlonge eka mfumo ya khale ya gibhita na rhoma vaprista vaxisati a va ambala tinguvu to basa tani hi mfungo wa vutengi kasi varhoma a va ambala x ambalo xa nguvu yo basa tani hi mfungo wa vuaka tiko eka malembe ya le xikarhi hanci yo basa ayifanisa vutengi kasi xinyempfana xo basa a xifanisa kutinyiketela na vutengi muvala wo basa awuri muvala lowu awu mbariwa hi tihosi ta le furhwa na vafumi va le tikweni ra rhaxiya hi nkarhi wa vu bholxevi eka nyimpi ya xin wana manana ya le rhaxiya titempele ta vagriki na varhoma ati sasekisiwa hi maribye yo basa naswona hi kusungula ka lembe xidzana ra vu muvala wo basa wutirhisiwe eka swi akiwo swa vukhongeri mfumo na mintsindza ya matiko yo tala ngopfu ngopfu e tikweni ra amerikha awuthela wu tirhisiwa tani hi mfungo wa swa vuthsila bya manguva lawa kusukela hi lembe xidzana ra vu dyondzo tinhlayo mathematics kusuka exigrikini mthma vutivi kuhlahluva kudyondza idyondzo ya tinhloko mhaka to fana ni ntsengo tinomboro vuhleri vundhawu na macincele kuni kuhambanahabana ka mavonele exikarhi kavan wa tinhlayo na van wa filisofi mayelana na nhlamuselo ya dyondzo tinhlayo dyondzo tinhlayo iyankoka ngopfu eswiyengeni swamitirho kuhlanganisa na ntivo ntumbuluko enjhiniyeringi mirhi yavuongori swatima kuhlanganisa na ntivo vutomi kuhava ndzilakano lowuvonakalaka exikarhi ka ntivo tinhlayo lowu tengeke na ntivo tinhlayo lowu tirhisiwaka matimu ya dyondzo tinhlayo yingahavoniwa tani hi tinhlamuselo tamavonele mavonele yosungula mafana namavonelo yaswiharhi kungava kuri tinomboro kutwisisa leswaku maapula mambirhi maringana hintsengo namaswira mambirhi ehenhleni kokota ku hlaya swilo leswivonakaka vanhu vakhale avaswikota kuhlaya naleswi vangaswivoniki kufana na nkarhi masiku tinguva namalembe kuhava vumboni bya dyondzo tinhlayo kufikela eka lembe ra bc loko va aki vababilona na va aki va gibhita vasungula to tirhisa aritimatiki nhlayo vunyingi aljebra nhlayo vuringanisi na jiyometiri nhlayo vuaki leswaku vahlengeleta xibhalo kuhlaya mali naku aka kuhlanganisa na ntivo tinyeleti thekinoloji ntivovuthlarhi hita kuvumba risuka eka viti ra xigriki techne vupfapfarhuti kumbe vutshila kuhlanganisa na i nhlengelo wa vutshila vuswikoti na maendlele yo tumbuluxa switirhisiwa kumbe vukorhokeri kumbe kuhetisisa vukambisisi bya sayensi thekinoloji yinga thlela yi hlamuseriwa tanihi vutivi bya maendlelo ya mintirho kutirhisiwa ka thekinoloji kusungule hi kutumbuluxa switirhisiwa swo tirha hiswona kusukela eka mbango kusukela eku dyondzeni tindlela to tirhisa ndzilo kurima na tindlela to vevukisa maendzo hikutirhisa vilwa kuhluvuka ka manguva lawa kuhlanganisa kuganglisa ka tibuku tinqingo na inthaneti swi vevukise tindlela to vulavurisana namabulu kuhluvuka ka malwelo yatinyipi namathlarhi switise kuonha lokukulu lokuvangeriwaka hi mathlarhi yanyutliya thekinoloji yithlele yupfuna kuhluvukisa tamabindzu yamisava naku kurisa rifuwo hambiswiritano swin wana switandzhaku swo biha naswona leswi onhaka mbangu vanhu vakhale vatidyondzise vutivi byovumba mathulusi yo tirha hiwona katsongo katsongo hikuya hi swilaveko swavutomi kutshembiwa leswaku kuvumba ririmi na mbalavuriswano hi yona thekinoloji yosungula vanhu vakhale vasungule kulota maribye leswaku vakota kuvumba mathulusi yofana na bewula swikomu na mathlarhi yohlota kwalomu ka malembe ya lamahundzeke vanhu vasungule malotele yo vevuka leswaku vavumba mathulusi yo antswa matirhisele ya ndzilo macince maendlelo ya swilo swonghasi   kutshembiwa leswaku vanhu vasungule kutirhisa ndzilo kwalomu ka bc vativi vatidyondzo vatwanana leswaku vanhu vakhale vangava vasungule kutirhisa ndzilo kwalomu ka bc na bc ndzilo watihunyi namakhala swipfune vanhu kusweka swakudya leswaku va antswisa magayelo yaswona naswona vaengetela swimilana na tinyama leti dyekaka vutivi na vutshila byo endla swiambalo ithekinoloji leyi landzeleke tiyindlu tavanhu vakhale tisungule kuantswisiwa naswona kwalomu ka malembe ya bc vanhu vakhale vasungule ku aka tiyindlu hitimhadzi swiambalo swa swikhumba swa swiharhi swipfune vanhu leswaku va ya aka etindzawini totitimela hiswona leswivangeleke leswaku vanhu vasungula ku valanga vahangalaka na tiko nkulu ro afrika kwalomu ka malembe ya bc thekinoloji yavanhu yisungule kuhluvuka no antswa swoghasi eka malembe yohetelela yakhale kuta haleno ka nguva leyitolovelekeke ano domini kutirhisiwa ka mathulusi yamaribye lamachukuchuweke swipfune vanhu leswaku vaendla mathulusi lama lotiweke kahle leswaku makota kutsema kahle swihloka swamaribye leswi chukuchiweke swi endle leswaku vanhu vakota to tsema misinya leyikulu no endla swirhapa swo rima vurimi byi cince mahanyele no antswisa vutomi bya vanhu swonghasi vurimi byi endle swikoteka to hlengeleta vanhu endzawini leyitsonga naswona vakota ku tihanyisa hiswakudya leswi vaswirimaka kuantswisiwa kaxihiso swi tswale vutshila byo tirha hitinsimbhi nsuku koporo nasiliva itinsimbhi leti vatihiseleke leswaku va endla mathulusi lamatiyeke no karhiha swinene kutumbuluxiwa ka vilwa ku tise ku cinca loku kulu eka mahanyelo na vutomi bya vanhu aswitekanga nkarhi kutsumbula leswaku vilwa ringa pfuna ku endla golonyi leyinga tithisiwaka kurhwala swilo leswitikaka na kulwa tinyimpi thlandla kambirhi vilwa risungule kutirhisiwa kuphehla matimba kusuka eka matimba ya mati kuya eka matimba ya moya thekinoloji yamanhuva lawa yihluvuke swonghasi loko hi ringanisa na tithekinoloji ta vanhu vakhale kutumbuluxiwa ka swilo leswi fanaka na bandhi ra hanci swifambo swa timbongolo naswin wana swi antswise ndlela yotleketla vanhu na mpahla kutumbuluxiwa ka swipirhi swipanera mabharha yo susumeta na tiwachi naswona swi antswise vutomi na mahanyele nhluvuko wa thekinoloji wu endla leswaku swakudya na swa mabindzi swi olova ku tleketliwa no xavisiwa hi kuolova kusukela hi lembe xidzana ra kupfuriwa katinkomponi kupfune no hlohlotela kuantswisiwa ka tithekinoloji to tala   ngopfungopfu eka vurimi vuaki timayini swiceriwa na vutleketli thekinoloji yitlele yi antswisiwa hiku tsumburiwa ka kuphehla gezi leswaku kuvumbiwa motoro malambhu yagezi naswina swohambana hambana kuhluvuka ka vutivi bya sayensi kutise nhluvuko wa swihaha mpfuka vutshunguri tikhemikhali kuhlanganisa na vunjiniyeri nhluvuko wa thekinoloji wu tise miako yo leha leswi endleke leswaku vanhu vakuma tindzawu to tshama tindlela to vulaula namabulo swi antswisiwe ngopfu hi kufika ka thelegrafi riqingo xiyanimoya na thelevixini lembe xidzana ra vu nakusungula ka ravu kutsumburiwe tindlela to antswisa vutleketli hi kutirhisa swihaha mphfuka na timovha i munhu wosugula ku kuma masagwati mambirhi ya nobel fiziksi hi na khemistri hi sayensi indlela yotumbuluxa kuaka no hlela vutivi byi andlaleka hindlela yo hlamusela no vhumba hi ta mbangu sayensi yihambanisiwa hi swiphemeu leswilandzelaka sayensi yantumbuluko leyi nga dyondzo hi ta misava leyivonakaka sayensi ya mahanyele ya vanhu leyi  dyondzo ya vanhu na switshungu naswona kuva na sayensi yaximfumo yo fana na dyondzo tinhlayo alhazen hi yena loyi a simekeke ndlela ya kambisisa swilo ya sayensi ematikweni ya vuxa vukarhi kuvhumba vhumba indlela yin wana ya sayensi yo hlanganiso switandzaku eka swivangelo loko vuvhumbi byi hambana naswutandzaku bya thsikiwa ivikuvhumbiwa ndlela yinwana dyondzo tinhlayo iyankoka ngopfu eka sayensi dyondzo tinlhayo yifana na ririmi leri kotaka kuhlamusela sayensi kuxopaxopa naku hlengeleta mimpimo kuhlanganisa na ku vhumba switandzaku swa vutivi bya sayensi hakanyingi swilava kutirhisiwa ka dyondzo tinhlayo sayensi hakanyingi yitale ku dyondziwa notirhisiwa hi vaxinuna kambe ahinkarhi hinkwawo vavasati khale nakhaleni avatshamele ku langutana na xihlawuhlawu e mintirweni nale tidyondzweni ta sayensi ta vutshila ti yimela kutiphofula ka matitwele naswona hakanyingi ti hlohloteriwa hi ndhavuko ivi tithlela ti hlohlotela ku cinca ka ndhavuko mintlawa nkulu ya ta vutshila yi hlanganisa matsalwa lama hlanganisaka vuthlokovetseri tinovhele na mintlangu yo koma mintlangu vutshila exikarhi ka yona kuna vuyimbeleri ncino na mintlango ya le rivaleni vutshila bya vusweki byi hlanganisa kubhaka ku sweka vulombe na ku vhuvela wayini vutshila bya mahungu tani hi kuteka swinepe na ku rhekhoda filimi ivi ku hetelela hi ntlawa wa vutshila bya leswi voniwaka byi hlanganisa kupfapfarhuta na vuvatli hikukomisa ta vutshila ti nga hlamuseriwa tanihi tindlela to phofula matitwele na vuswikoti leswaku byivoniwa himani na mani ndlela yophofula na yona yinga vuriwa vutshila hiyoxe xihlamusela mariti xa xinghezi lexi gandlisiweke hi collins xihlamusela vutshila kuri rhavi ra vutivi leri havaka sayensi naswona ri tirhisaka mihleketo yo tumbuluxa swilo swintshwa ngopfu ngopfu loko rhavi leri ra vutivi ri dyondzeriwa kunene riviti vutshila rihlamuseriwa eka insayclophediya ya xi ayrishi hindlela leyi landzelaka vutshila byivumbiwa loko muvatli kumbe n wa tavutshila a vumba xilo xosaseka kumbe a endla xiendlo lexi khumbaka vahlaleri kumbe vayingiseri naswona xiendlo lexi xi endliwe hivutshila kuengetela kwalaho xihlamusela marito lexi xiri vutshila imugingiriko lowu khumbaka mintlawa yo tala naswona leswi switikomba hi marito lamahlayeke lama hlamuselaka minxakaxaka ya ta vutshila swikombiso swihlanganisa vutshila bya vupfapfarhuti vutshila bya leswivoniwaka vutshila bya swavukhavisi na swin wana leswi yelanaka kusukela eka griki ya khale kuya eka varhoma va khale vutshila abyinga hambanisiwi hi mintlawa leyi hlayiweke ehenhla vutshila bya pfapfarhuta kumbe ku vatla a byi tekeriwa enhlokweni loko byi kombisa xiyimo xa xiharhi kumbe munhu hi ndlela yo saseka hambi leswi vutshila lebyi amukeriweke byi tale kuva bya matiko nkulu ya amerika na yuropa matiko nkulu ya afrika na axiya na wona ma na tinxakanxaka ta vutshila lebyi hambaneke naswona lebyi sasekeke hintolovelo ta vutshila ti hambanisiwa hi swiyenge swa knombo leswi landzelaka vutshila byo aka vuvatli vupfapfarhuti vuyimbeleri vuthlokovetseri ncino tifilimi ririmi ivuswikoti byo tirhisa tindlela to vulavula ngopfungopfu vuswikoti byo vulavula exikarhi ka vanhu tidyondzo ta sayensi to vulavula ti vuriwa dyondzo ririmi tindzimi leti vulavuriwaka emisaveni hinkwayo tihlayiwa kwalomu ka magidi nthlanu kuya eka magidi nkombo hambi swiritano nhlayo leyi yinga hambana hikuya hi ku hlawula exikarhi xa tindzimi na tindzin wana leti humaka eka tindzimi naswona ti yelana tindzimi ta ndhavuko tavulavuriwa naswona tithlela ti fungiwa hambiswiritano swakoteka to hundzuluxa ririmi riyisiwa eka tindlela tin wana to hundzisa marungula tani hi swifaniso kumbe brayili kumbe noti hikuya himalangutele ya munhu nhlamuselo ya ririmi yinga hlanganisa na vuswikoti byo dyondza no tirhisa maendlelo yo hundzisa marungula kumbe kuvulavula exikarhi ka vanhu tindzimi hiknwato to tisimekiwa eka ndlela yo hlanganisa mifungo na nhlamuselo yokarhi tindzimi kuhlanganisa na ririmi ra mavoko ti fuma ndlela leyi marito ma hleriwaka hayona kuvumba swivulwa kumbe marungula tindzimi ta vanhu tina tinhlamuselo ta migingiriko kuvuyelela na vundhzawu naswona ti titshege eka vanhu lava tivulavulaka na lava ti dyondzaka ndlela leyi ririmi leri vulavuriwaka hi vanhu ri hleriweke hayona ri hlanganisa swivulwa swo tala ngopfu kutlula leswisinga kona eka tindzimi ta swiharhi ku ehleketiwa leswaku ririmi ringava risungerile loko vanhu vakhale va sungula ku antswisa tindlela ta vona to hundziselana marungula naswona vasungula ku vhumba mihleketo na swikongomelo swa van wana kuhluvuka loku kungava ku hatlane na ku kula ka mabyongo naswona ku anerisa xilaveko xa kuhanya swin we tani hi rixaka vanhu vadyondza kuvulavula hi ku ringisa van wana loko vahari vana naswona tincece hakanyingi tidyondza kuvulavula loku twalaka loko tiri namalembe manharhu hivukhale ririmi i rankoka ngopfu eka mahanyele ya vanhu hikwalaho ehenhleni ka ku tirhisiwa kuvulavula rithlela ri tirha kuhlawulekisa vanhu hirixaka naswona rithlela ritirhisiwa ku hungasa ririmi rakula naswona rithlela ti anama hikuhundza ka nkarhi naswona matimu ya ku cinca ka ririmi manga landzeleriwa hiku ringanisa tindzimi leti vulavulriwaka namunthla na takhale leswaku ku twisisiwa swiyenge leswi tindzimi ti akiweke no kurisiwa eka swona nxaxamelo wa tindzimi leti humaka eka ririmi rokarhi wuvitiwa ndyangu wa ririmi ndyangu wa indo yuropa hiwona lowu nga na tindzimi leti vulavuriwaka ngopfu naswona wuhlanganisa xinghezi xirhaxiya na xi hindi ndyangu wa sino tibhethi wuhlanganisa ximandarini an tindzimi tin wana ta xichayina na xitibhethi ndyangu wa afro axiya wu hlanganisa xiarabhu xisomali na xiheveru tindzimi ta vanhu va nkava wa afrika ti hlanganisa xiswahili xizulu na madzana ya tindzimi leti vulavuriwa e afrika kasi ndyangu wa malayi polinexiya wuhlanganisa xi indonexiya ximaleyi xitagalo na madzana ya tindzimi leti vulavuriwaka e phasifiki ndyangu wa dravidiyani wona wuhlanganisa xithamili na xithelugu van wa tidyondzo va vhumba leswaku kwalomu ka ku ya eka ya tindzimi leti a tivulavuriwa ekusunguleni ka lembe xidzana ra makume mbirhi n we manga manyamalarile hi lembe ra matimu ya misava inhlamuselo ya  matimu ya vanhu hi kuya hi tidyondzo ta kucela tindzhawu ta khale kulanganisa na matsalwa lamahlayisiweke matimu ya khale ka khaleni masungula hi tsumbula ndlela yo tsala hambiswiritano timintsu ta nhluvuko tiente kuya endzhaku ngopfu kufikela eka thekinoloji ya khale na ndhzavuko wakona nguva ya kusungula ka matimu yi sunguriwa eka nguva yosungula ya maribye leyi landzeriwaka hi nguva ya vumbirhi ya maribye naswona yihlanganisa na nguva ya vurimi exikarhi ka na bce nguva leyi yitise ku cinca loku kulu eka matimu ya vanhu hikuva vanhu va sungule ku khatalela no hlakulela swibyariwa swimilana na swiharhi vurimi byi antswisiwile naswona leswi swi endle leswaku vanhu va cinca eka mahanyele ya ku valanga ku ya eka mahanyele ya vurimi naswona va tshama endhzawini yin we kuvalanga kuyile emahlweni  e tindzhawini tin wana ta misava ngopfu ngopfu etinzhawini leti tumbeleke naswona tirina swimilana switsongo leswi dyekaka kambe vusirheleleki na ntshovelo lowu tlakukeke wa vurimi swi endle leswaku mintlawa ya va akatiko va ndlandlamuxa miganga naswona va pfuniwak hi ku antswisiwa ka swa vutleketli ku antswisiwa ka vurimi ku tise tindlela letinthswa ta ku hlayisa mavele na tinyunge tin wana leti tisaka ntsovelo lowunene naswona leswi swi endle leswaku nkavelo wa mintirho wu sunguriwa na ku hlayisa mavele exikarhi ka tinguva to byala nkavelo wa ntirho wu simeke swiyenge swa vanhu naswona wu tumbuluxa madorobha kurharhangana loku kulaka ka miganga ya vanhu ku tswale tindlela to tsala na tinhlayo madorobha yotala masimekiwe emabuweni ya milambu kusungula hi bce tindhzawu to tshama leti sasekeke ti akiwile e tikweni ra mesopotamiya e ribuweni ra nambu wa nayli e gibita ribuwa ra nambu wa indusi na milambu leyi kulu ya chayina matimu ya misava ya khale ngopfu ngopfu yuropa na meditera ma hambanisiwa hi matimu yaxikhale kufika eka ce malembe yale xikarhi kusukela eka lembe xidzana ravunthlanu kuya eka ravu khume na ntlhanu kuhlanganisa na nguva ya nsuku ya vuislamu c ce c ce ku hlanganisa na malembe ya kupfuxelela ka ithali kusungula kwalomu ka ce nguva yo sungula kusukela eka lembe xidzana ra vukhume nthlanu kuya eka khume nhungu laha ku hlanganisiwa na nguva ya kuvoningeriwa kusuka eka nguva ya tinkomponi kuta fika sweswi exikarhi ka lembe xidzana ra khume nthlanu kutsumburiwa ka vugandlisi bya tibuku ku hluvukise tindlela ko hundzisa marungula naswona ku hetisa nguva ya malembe yale xikarhi ivi kusungula nguva ya migingiriko sayensi hikwalomu ka lembe xidzana ra vu khume nhungu kuhlengeletiwa ka vutivi na thekinoloji ngopfo ngopfu e yuropa swifikile e manembeleleni naswona swi sungula nguva ya tinkomponi ehandle ka misava yakhale kuhlanganisa na chayina wakhale na indiya yakhale matimu ya ololoke hi kuhambana lokukulu hambi swiritano hi lembe xidzana ra makhume nhungu matimu ya minhluvuko ya vanhu leyi hamba hambaneke yisungule ke hlangana hikwalaho ka swamabindzu ya misava na vukolonyi eka kotara yo hetelela ya lembe xidzana kukula ka nhlayo ya vanhu vutivi thekinoloji swamabindzu mathlarhi ya tinyimpi na ku thyakisiwa ka mbangu ku ye mahlweni hirivilo lerikulu swonghasi vanhu vamanguva lawa homo sapiens hikuya hi sayensi imuxaka wa rhavi ra swiharhi ra hominina  vanhu leri riyelanaka na ntlawa wa timfenhe riviti ra xilatini hom rivula munhu kumbe munhu wa laha misaveni naswona sapiens  yivula kuthlariha vanhu vahlawulekisiwa eka timfenhe hi mafambele na mayimele ya vona kuhlanganisa na vuswikoti byo tirhisa mathulusi ku endla mintirho yo hambana hambana naswona va na mabyongo lama kulukumba loko maringanisiwa na swiharhi swimunhwana swo sungula hakanyingi a swi hlayiwi swiri vanhu ngopfungopfu australopithecines leswi a swiri namabyongo na kuakeka ka miri loku yelanaka na timfenhe  swotala eka swimunhwana leswi aswiiswikota ku tirhisa ndzilo naswona aswi ake no tshama eka tindhzawu totala ta tiko nkulu ra yuraxiya naswona hiswona swi tswaleke muxaka wa vanhu va manguva lawa homo sapiens e afrika kwalomu ka wa malembe lamahundzeke  swisungule ku kombisa mahanyelo yohluvuka kwalomu ka  wa malembe lamahundzeke vanhu vamanguva lawa vasungule ku valanga na tiko nkulu ra afrika ivi va hangalaka na misava hinkwayo kuhangalaka ka vanhu na ku andza ka nhlayo yavona  kavanyete mbangu na swimilana kuhlanganisa na swiharhi switala emisaveni ku humelala ka vanhu ku suka eka mabyongo ya vona lamakulu lama endleke leswaku vaswikota ku anakanya mianakanyo leyi rharhanganeke tindzimi kuthlanthla swiphiqo ku vumba rixaka na ndhzavuko hi kuya hi ku ringisa van wana vanhu vana switirhisiwa swotala leswi va switirhisaka kutlula swiharhi naswona hi vona ntsena vakotaka ku tshivela ndzilo no sweka swakudya swa vona nakambe hivona ntsena va ambalaka swi ambalo vathlela va tumbuluxa no tirhisa thekinoloji na vutshila   vanhu vana vuswikoti lebyi kulu byo tirhisa mimfungo ku hundzisa marungula tani hi ririmi na vutshila leswaku vatiphofula na avelana miehleketo naswona vathlela va ti hlawula hi swiyenge leswi ngana xikongomela xokarhi vanhu va tumbuluxe swiyimiso swa mahanyele leswi rharhanganeke leswi akiwaka hi mintlawa leyi tirhisanaka kumbe leyi luthanaka kusukela eka ndyangu vuxaka na politiki   kunavela vutivi na ku navela kutwisisa na hlohlotela mbangu naswona vathlela va navela ku kongomisa swiendlakalo swi tumbuluxe vutivi bya sayensi filosofi swiyilana na man wana marhavi ya vutivi hambi leswi vutomi bya vanhu vo tala abyi titshega eka vuhloti na mintlawa ya vavalangi   nhlayo leyikulaka ya vanhu yi sungule to tihanyisa hi vurimi na swifuwo kwalomu ka  wa malembe lamahundzeke  naswova leswi va endle leswaku va kota ku simeka nhluvuko mintlawa leyi ya va aka tiko yi yemahlweni yi ndlandlamuka leswi endleke leswaku yi simeka mfumo vukhongeri na ndhzavuko emisaveni hinkwayo hiku endla tano swi hlanganisa vanhu hi miganga leswaku va aka matiko na mimfumo nhluvuko lowu tisiweke hi ta sayensi na vutshunguri eka malembe xidzana ya khume nkaye na makume mbirhi swi tise tithekinoloji ta mafurha ya mimovha na ku antswisiwa ka swa tarihanyo leswi endleke nhlayo ya vanhu yikula hirivilo leri kulu hi lembe ra nhlayo ya vanhu ya misava hikwayo ayi ringanisawa kwalomu ka  watibhiliyoni na kutlula vutomi ixihlawurisi exikarhi ka swivumbiwa leswi hanyaka na leswi feke kuna mihlovo yo hambana hambana ya vutomi yin wana yakona i swimilana swiharhi na tibhaktheriya ntivo vutomi biology isayensi ya swivumbiwa leswi hanyaka kutafikela na namunthla van wa sayensi na van wa tifilosofi va swikuma switika ku nyikela nhlamuselo ya riviti vutomi swivumbiwa swikota kudya no gayela swakudya swikota ku twa swikota ku tswala naswona swikota ku hluvuka swithlela swikota ko tolovela mbangu lowu switshamaka eka wona kuya hi kulandzelelana ka switukulwana kuna mixaka xaka ya swivumbiwa laha emisaveni naswona hinkwaswo swi yelana hi kuva na nkuma wa khaboni na mati ya miri van wa sayensi va ehleketa leswaku vutomi byingava byi sungurile kusuka eka swivumbiwa leswinga hanyiki vutomi byo sungula bya laha misaveni byi ngava byi sungule kwalomu ka biliyoni wa malembe loko misava yisungule ku vumba maribye kumbe sava leri omeke mihleketo yin wana iya leswaku vutomi byingava byi sungule hikwalaho ka hlangana ka swiaki swavutomi kwalomu ka biliyoni wa malembe lamahundzeke   ndlela leyi vutomi byingavaka byi tumbulixiwe hayona ayitiveki hambi leswi kunga tala mavonele hi mhaka leyi kusukela loko vutomi byi tumbulukile vutomi byi cinca cincile kuya  hi mihlovo yo hambana hambana hmabi leswi vutomi byi kumekaka himixaka yotala kuringanyetiwa leswaka wa tiphesenti ta swivumbiwa leswi hanyaka eka biliyoni wa swivumbiwa leswi tshameke swi hanya laha misaveni aswahari kona kuringanyetiwa leswaku kana kwalomu ka kuya wa timiliyoni taswivumbiwa leswi hanyaka hambileswi vutomi byi vonakaka laha misaveni ntsena vanhu votala va ehleketa leswaku kuna mihlovo ya swivumbiwa leswi hanyaka ehandle ka misa misava hixigriki gaia hikuya hi vulavisisi bya rhadiyo misava yingava yitumbulukile kwalomu ka wa tibhiliyoni ta malembe lamahundzeke eka ndhendzeleko wun wa eka dyambu misava viva yirhendzeleke hiyoxe kwalomu ka masiku ya   kwalomu ka watiphesenti ta misava imati kasi matiko nkulu na swihlala swi helerisa misava vuxaka exikarhi ka mpfhuka exikarhi ka misava na dyambu naswihlawulekisi swa misava swiendla leswaku misava yikota kuhlayisa vutomi kuna kwalomu ka kuya ka wa timiliyoni ta swivumbiwa leswi hanyaka laha emisaveni naswoona kuna vanhu lava ringanaka kwalomu ka wa tibiliyoni kuna matiku ya kwalomu ka madzana mbirhi na makume nharhu laha emisaveni felix alois thuketana n wendzamhala nhlangula a ari mutsari na muhundzuluxeri wa ririmi ra xitsonga loyi a xiximiwaka ngopfu hi lembe ra thuketana u hlurile no nyikiwa sagwadi ra h p junod literary prize eka xiyenge xa matsalwa ya ndhavuko hi tsalwa rakwe leri nge n wambilu makokorho hambiswiritano xisomisana i buku leyi nga endla leswaku a va mutsari wa ndhuma swinene etikweni ra afrika dzonga na le matikweni man wana hi lembe ra u xiximiwe hi sagwadi ra lifetime achievement literary award leri a nyikiweke hi va ka south african literary awards lava va seketeriwaka hi ndzawulo ya vutshila ni mfuwo phephahungu ra sowetan na nutrend publishing thuketana u hoxe xandla eku tsariweni ka matsalwa ya xitsonga evuton wini byakwe ku fikela loko a ta hundza emisaveni thuketana i n wana wa vumbirhi na swona a tlhela a va xiguma ndzeni xa mufundhisi j w thuketana loyi a a ri mufundhisi wa kereke ya swiss mission u velekiwile hi siku ra n wendzamhala eburgersdorp shiluvane letaba district hikwalaho ka vutihlamuleri bya vufundhisi ndyangu waka thuketana a wu tshamela ku rhurha thuketana u kulele eladyselborne le pitori laha tatana wa yena a tirhela kona ntirho wa vufundhisi u pasile tidyondzo ta yena ta purayimari na ta le sekondari kwale ladyselborne muti wa ka vona wu tlhele wu ya tshama edoornfontein ejoni u pasile tidyondzo ta yena ta vudyondzisi elemana institute hikokwalaho ka ku pfumeleka ka poso ya vudyondzisi endzhaku ka loko a hetile elemana institute u xambirile ku tirha efemeni ya pretoria light industry hi lembe ra endzhaku ka nkarinyana u kumile poso ya vudyondzisi exikolweni xa bordeaux kwale makaya hi lembe ra u hlanganisile khwayere ya vuyimbeleri ya xikolo naswona u humelele ngopfu na khwaya ya yena leswi endleke leswaku a xiximiwa ngopfu eka miphikizano ya vuyimbeleri bya tikhwayere thuketana u dyondzisile eswikolweni swo hambanahambana ku kondza a ya kuma ntirho wo va nhloko ya xikolo egavaza combined school laha a nga hetelela a huma pecheni a ri kona hi lembe ra hi thuketana na kokwa wakwe dzj mathebule va simekile phepha hungu ra pusela leri a risekeriwa hi masonia products leyi akuri khampani yo xavisa mirhi ya vutshunguri etzaneen xikongomelo xa phepha hungu leri akuri ku tivisa vanhu hileswi endlekaka e xifundzeni xavona mphakelo wa vona awufikelele na le sibasa thuketana a a tirha tani hi muteki mahungu naswona a thlela ava mupfapfarhuti wa phephe hungu leri kufikela laha rithyiweke vito rintshwa ra marungula hi lembe ra mufundhisi theo schneider wa kerke ya swiss mission u tsakele ntirho wa thuketa naswona a n wirhumela e xikolweni xa vufundhisi xa mindolo e kitwe e tikweni ra zambiya thuketa u kumile diploma ya yena eka matsalwa ya xikreste nhlohlotelo lowu wu tikombe hi kuhetelela eka tsalwa ra yena ra xisomisana thuketana uve xirho xa christian writers fellowship of afrika athlela ava xirho xa xitsonga writers association kukota a hundza emisaveni thuketana u cate na manana louisa thuketana naswona va katekisiwe hi vana va nthlanu majaha manharhu na tintombhi timbirhi thuketana u tikombile ku va mutsari wa ntokoto hi ku hamba a tsala swihungwahungwana swa mafenya leswi loko a ri karhi a swi hlayela vanghana xikan we ni tintangha takwe a vo dzumbela ro dlawa hi ku hleka u xambirile ku humesa tsalwa ra yena ro sungula loko ku kandzisiwile buku ya kheleni ra tihele leyi a yi lo hundzuluxiwa ku suka eka ririmi ra xisuthu buku ya sekoting sa lihele ku ya eka xitsonga u tsarile tibuku leti landzelaka thuketana u yile emahlweni a hundzuluxa tibuku leti landzelaka ku ta eka xitsonga thuketana u vile un wana wa ntlawa lowu nga hundzuluxa tsalwa ra deuterocanonical apocrypha ku ta eka ririmi ra xitsonga ehansi ka vulawuri bya south african council of bishops laha athleleke a endzela tiko ra israyele tani himurhumiwa wa huvo leyi thuketana u thlomiwile tinsiva naswona anyikiwa masagwati lama landzelaka etienne penyisi ndhambi hukuri ndzhati a ari mutsari wa tibuku ta xitsonga leti hlanganisaka swiphato swithlokovetselo na tinovele to hlaya naswona utiveka ngopfu hi novhele ya yena leyi ayitsheke mambuxu u tlakusile ta ririmi ra xitsonga hi ku va xirho xa huvo ya ririmi ra xitsonga ku sukela hi ku fikela u tekiwa tani hi un wana wa vatswari va matsalwa ya xitsonga naswona u gingirikele matswalwa ya xitsonga kuya fikela emakumu ka vutomi bya yena laha misaveni ndhambi u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya xitsonga evuton wini byakwe ku fikela loko ata hundza emisaveni ndhambi u velekiwile hi ti ta hukuri hi e tlangelani etikweni ra ka mudabula u dyondzile exikolweni xa valdezia emelembeni ya va makume nharhu hi leswaku hi va s ku suka evaldezia u yisile tidyondzo takwe ekhale ka lemana training institution ku ya dyondzela ku va mudyondzisi xikolo lexi a xi fambisiwa hi kereke ya swiss mission eafrika dzonga u hetile ku dyondzela vudyondzisi hi lembe ra u dyondzisile exikolweni xa valdezia nkarhinyana u tlakusiwile ku va nhloko ya xikolo xa tlangelani eka mudabula hi u yisiwile hi valawuri va swa dyondzo nkarhi wolowo ku ya va nhloko ya xikolo eka mashamba ku sukela ku fikela ku sukela ku fikela u vile nhloko ya xikolo xa ribolla hi u tlakusiwile a va mukamberi wa swikolo kumbe wa dyondzo hi u vile mukamberi ku sukela nkarhi walowo ku fikela loko a khumuka entirhweni hi tatana ndhambi a a tekanile na hendrika n wa abel makaukau naswona vukati bya vona byi katekisiwile hi majaha ya ntlhanu isaiah penyisi etienne ndhambi oscar mahuntsi ndhambi amos ndhambi shisiwana frank ndhambi shibule raymond ndhambi na tintombhi timbirhi bihamhirhi kate ndhambi na mihloti marlene mabasa u hundzile emisaveni hi to ta ndzati tatana ndhambi tlakusile ta ririmi ra xitsonga hi ku va xirho xa xitsonga langauge board ku sukela hi ku fikela a thlela a va mutsari wa tibuku ta ririmi ra xitsonga leti landzelaka bennet keats mpilele mtombeni kumbe mthombheni n wendzamhala mudyaxihi a ari mutsari wa tibuku na maphepha hungu ya xitsonga naswona a ari murhangeri na mugingirikeri wa ririmi ra xitsonga leswi swi n wi thyiseke vito ra nhlalala ya madoroba uvile xirho xa ndzawulo ya ririmi na ndhavuko wa xitsonga bureau for tsonga language and culture kusukela loko yisimekiwa hi lembe ra ku fiko loko a lova mthombeni a a tiveka ngopfu hi ndlela ya yena yo tsala xitsonga xo tenga xo hlantsweka xi khuluka hi ku olova hi swigaririmi leswo hlawuleka mtombeni u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya xitsonga evuton wini byakwe ku fikela loko ata hundza emisaveni bennet keats mpilele mtombeni imativula ya nyavana mthombheni n wana mugimeti mthombeni naswona u tswariwile hi nw endzamhala hi eburgersdorp exifundzeni xa tzaneen e limpopo usungurile xikolo hi lembe ra exikolweni xale hansi eshiluvana primary laha a paseke ntanga ya kusuka kona uyile ejoni aya lava ntirho anga wukumi uyisile tidyondzo takwe emahlweni naswona a kala a kuma junior certificate naswona endzaku ka nkarhinyana apasa matriki ya yena leswi n wi pfuleleke tindlela takuya emahleni hi tidyondzo takwe ta b a degree leti a ari karhi atihetisisa loko ata lova hi lembe ra laha a ari na malembe ya khume mbirhi mune wamalembe mpilele uthoriwile esouth african railways and harbours tani hi phorisa hi uthoriwile e university of south africa laha a tirheke kona malembe mabirhi tani hi murhumiwa kusukela hi kuya eka uthoriwile eka south african milk board hikwalaho ka migingiriko ya yena eka rixaka ra matsonga na ku chivirikela ku antswisa vutomi na mayimele ya vatsonga emadorobheni uthoriwile hi mfumo wa gazankulu tani hi muyimeri wosungula wa le madorobheni wa vatsonga leswi ekusunguleni mfumo wa gazankulu awuri hava ofisi mpilele u tirhele e kaya rakwe ra le atteridgeville naswona endzaku a rhurheriwa e saulsville kusuhi na masirha laha mfumo wa gazankulu wusimekeke ofisi kona hi lembe ra usungurile ku tsala eka phepha hungu ra ndzawulo ya vutisi leri ari vitiwa nhluvuko u tsarile hi kuhambeta ku fikela loko a talova hi xivangelo nkulu xo tsala eka phephe hungu ra nhluvuko a kuri ku pfuxa matsonga yarikwavo emadorobheni leswaku vatimila no tivonakarisa exikarhi tinxaka tin wana hikwalaho ku vurhangeri byakwe usungule kutiviwa hi ra nhlalala ya madoroba mtombeni a ari xirho xo xiximeka xa ndzawulo ya swa ndzhavuko na ririmi ra xitsonga bureau for tsonga language and culture uvile mutshami xitulu wa komiti ya tibuku naswona athlela ava xirho xavulawuri bya yona mtombeni a a tekane na josephine thokozile nkosi naswona a va katekisiwe hi majaha mambirhi na ntombhi yin we kunga floyd mandia mthombeni leslie marhule mtombeni na lauretta thandiwe mtombeni tatana mtombeni u tsarile tibuku leti landzelaka exikarhi ka malembe ya ku ya eka lembe ra mtombeni u hundzile emisaveni exibhedlele ya tembisa endzhaku ka vuvabyi byokoma hi siku ra vu eka mudyaxihi hilembe ra ari na malembe ya hivukhale ulovile endzhaku ka masiku ya khume na mune loko ku lovile mativula yakwe floyd loyi a nweleke e nambyini wa crocodile river havambirhi va vekiwe hisiku rin we endzhaku ka ntirhu wa rifu lowuveke e atteridgeville community hall rifu rakwe rindzinginisile vanhu votala egazankulu naswona mfumo wa gazankulu awu yimeriwe hi nkulukumba h w e ntsan wisi tani hi mukhandli wa nhlonge nkulukumba uvekile nkulumo leyi landzelaka eka ntirho wa rifu ra tatan mtombeni e atteridgeville community hall nhenha ya tinhenha laha madorobeni yi hi siyile nhlalala leyi a yi hlengeleta rixaka ra hina haleno madorobeni yi timekile xihontlovila xa ririmi ra vatsonga xi fambile mutsari wa mavala ya yingwe u hundzile mutsari wa mihizo ya kayivela u fambile mutsari wa vuhlangi bya vuhlangi u lovile mutsari wa ndzi tshikeni u chupukile mutsari wa ndzhaka ya vusiwana u nyamalarile mutsari wa mibya ya nyekanyeka u porokile mutsari wa malangavi ya mbilu u timekile ririmi ra vatsonga ri lahlekeriwile rixaka ra vatsonga ri lahlekeriwile muhandzi wa tindzalama ta ririmi ra hina eku enteni ka rona ni le ku anameni ka rona u fambile h w e ntsan wisi ntsan wisi u tirhisile nkarhi lowu ku tsundzuxa rixaka leswaku ndzhaka leyi siyiweke hi mtombeni ya vutsari yi fanele kuhlayisiwa no yisiwa emahlweni a hi rileni mpilele wa mtombeni hi ri karhi hi tsundzuka leswaku wa hanya hikuva u hi siyele ndzhaka leyi hi nga ta sala hi n wi vona ha yona hi matsalwa lawa a ya siyeke a nga yanga na vutlhari bya yena emasirheni u hi siyerile byona tindzalama ta ririmi ra hina leswaku hi sala na swona swi va ndzhaka ya hina h w e ntsan wisi muhleri wa phepha hungu ra nhluvuko u engetele rito rakwe eka marito ya vakhandli va nhlonge hi marito lama landzelaka mpilele a a ri mutsari wa vatsari ndzi nga engeta ndzi vula leswaku a a ri egondzweni ra vatsari va vatsari exikarhi ka malembe mo ringana khume voko ra yena ri tsarile ku ringana nhungu wa tibuku nhluvuko vol no ya dokodela maluleke utsarile eleji vutsari bya matimu ya mufi naswona unyikele nxaxamelo lowu hlelekeke wa vutsari byakwe eleji yakwe hi leyi landzelaka leswo u etlele ndzi mbhoni leswo hikwalaho ka yini u late rimbambu swi tiva hi tatana u te ndzi tshikeni u chukuvanya bya hlampfi exinjoveni u chukuvanyisa hi malangavi ya mbilu mbilu ya wena a yi pfurha yi oxa hi malangavi yi rhukurha ku vona mibya ya nyekanyeka mbilu yaku yi khahla tiko ro dadavala tiko ri dadavala bya phunjavunja mihizo ya kayivela yi kayivele wonge i mali ya xisiwana vusweti bya rixaka byi ku dzudze vuhlangi bya vuhlangi vusweti byi ku dlokodla mbilu u ka u mila ntshiva u teka vunghwazi u mila mavala ya yingwe mavala ya yingwe ya ku tikirheta enhlohlorhini ya everest moya wo kwetsima wu ku tlhoma xidlodlo wu ku rhuma ku ya hlikih a vutsonga khamba ri ku sivile ri ku khina u nga si heta ku haxa evhangeli ya wena a wu vanga na makwanga u haxile ndzhaka ya vusiwana u phamele rixaka a wu sweka hi byongo u phama hi penisele u phamela ebukwini voko raku i nkombe wa nsuku byongo byaku i nambu wa nile ririmi raku ematsalweni ri olova wonge i nhluvi ririmi raku a ri gogonyi marita yaku ya gemba ya hlakah a byongo ya kucete a ya titimeta torha ra vutivi ya tshunxa mapindzi mafundzu ya nyekanyeka tintlharhi ti aneka vut harhi byaku erivaleni ntokoto waku wu andlariwa tani hi sangu ntokoto waku wa mameka a wu pundzulanga vutlharhi byaku byi phapha byongo bya vah ayi vaku u nombhela eka novhele u nyanganya bya vulombe nghimeto u hava eka swihungwana u tlanga xinave nave a wu kongomi wo khovolela timhaka wo thya u thya swange i ncuva marita yaku ya hakuta ntlhaveko mbilu yi sa yi pfempfa hi ku nave a leswo phata u swi nyenyile u vona ya ri matshopetana ya tindzumulo xa wena i ku boxa tshumba u komba mhaka hi rintiho u honokela mhaka u nga copeti u monya leswi phewaka ntivo vuhleketi waku wu hi hlantswe mahlo nkunghwa wu sukile hi ta jikula hi chela eka ndzheko wa ndzhaka ya vusiwana wu ta ka wu khapa hi vutivi d r maluleke in nkuzana thomas howard khosa khotavuxika i mutsari wa tibuku ta xitsonga a thlela a tiveka ngopfu tani hi muvulavuleri wa mfumo wa xifundza xa nw alungu limpopo ehenhla ka kuva muvulavuleri wa mfumo loyi angana ntokoto uthlela a tiviwa ngopfu hi tinovhele ta yena ta xitsonga to fana na mulunguntima khosa u hoxe xandla ekutsariweni ka matsalwa ya xitsonga evuton wini byakwe thomas howard khosa u tswariwile hi eka khotavuxika hi a pfukani misssion station etikweni ra ka mtititi leri namunthla ritiviwaka hi ra vuwani e xifundzeni xa n walungu limpopo u hetile tidyondzo ta le hansi e pfukani lower primary na le schiel higher primary naswona tidyondzo tale henlha u tihetise e douglas laing smit laha a thlomiweke risiva ra xitifiketi xa matriki hi lembe ra u yisile tidyondzo ta yena e mahlweni laha kumeke digri yakwe eka tidyondzo ta vutshila batchelor of arts eka dyondzo ya mihleketo na mahanyelo psychology and sociology e yunivhesithi ya n walungu uthlele a dyondzela vuvulavuri filosofi na xizulu e yunivhesithi ya afrika dzonga unisa kusukela hi lembe ra utirhele mfumo wa gazankulu a sungala a tirha tani hi muhundzuluxeri wa ririmi kwalomu ka malembe ya mune ivi a ta thoriwa nakambe tani hi muvulavuleri wa mfumo ku ya fika hi lembe ra endzhaku ka u yisiwile eka mfumo wa xifundza xa n walungu laha a yeke mahlweni na ntirho wa yena wavuvulavuleri hi nkarhi wa kutirhela mfumo wa gazankulu usungurile phepha hungu ra xitsonga leri nge mhalamhala leri a rikongomisiwa hi mfumo wa tiko naswona hi yena loyi a sunguleke ku tsala dayari na buku ya lembe ya gazankulu naswona a thlela ava mutsalri nkulu wa tinkulumo ta tinhloko ta mfumo hi ta xipolotiki ka mfumo wa gazankulu u tlhele a tirha eka gateway international aiport tanihi mulawuri thomas khosa i n wa mabindzu eka nkarhi wa sweswi e henla kakuva muvulavuleri wa ntokoto naswona loyi a xiximiwaka khosa uthele a tivonakarisa eka matsalwa ya xitsonga u tsarile tinovheli na swithlokovetselo swo hlaya nyana ku katsa na matsonga kumbe machangana i rixaka ra vanhu lava akeke e afrika dzonga mozambhiki na le zimbabwe rixaka leri ri hambanisiwa hi swi yenge swa tindzimi swo hlayanyana leswi hlanganisaka vahlanganu vadjonga vabila van walungu na vahlengwe hikuya hi henry junod varhonga vacopi na vathswa ava hlayiwi eka vatsonga hambi leswi tindzimi tavona tiyelanaka ku ve na njheka njhekiswano exikarhi ka machangana na matsonga kusukela khale ka tinyimpi ta manukosi kambe kuta fikela sweswi machangana na matsonga ma hlayiwa eka rixaka rin we ehansi ka mfumo wa afrika dzonga khale ka khaleni vatsonga a va kumeka edzongeni ra tiko ra mozambiki junod junod u hlamusela leswaku vatsonga a va tshama est lucia bay emozambiki hi malembe ya va junod kambe hi ku famba ka mikarhi va hangalakile ni tindhawu to hambanahambana va ala ku va ehansi ka soshangana tindhawu leti va nga balekela eka tona hi leti na namuntlha ta ha riki na swikombiso swa tindlu ta vatsonga ni ndhavuko wa vona hi lembe ra hosi ya le portugal yena dom manuel u rhumerile tinhenha ta yena hi tingalava ku ya pfula tindlela letintswha ta ku fika ematikweni lama nga si tiviwaka ku hlawuriwile vasco da gama ku va mufambisi wa vona loko vasco da gama a fikile emozambiki u hlanganile na tihosi ta vatsonga endhawini leyi vuriwaka nyarimi inharime a vumba vuxaka lebyinene na vona junod vasco da gama u kumile leswaku vanhu lava a va kumeka kona vona vatsonga a va ri na tintswalo swinene na kona a va tsakela vanhu van wana loko vanhu lava va tsakile a va phokotela mandla ku komba ku tsaka ka vona hikwalaho ka tintswalo ta vatsonga eka tiko leri a va ri ka rona swi endlile leswaku va thya tiko leriya vito ro sungula ra mozambiki leswi vulaka tiko ra vanhu lavanene eku sunguleni vatsonga a va tshamile ku suka e st lucia bay en walungu wa kwazulu natal ku ya fika enambyeni wa save emozambiki ndhawu ya vatsonga a yi katsa tindhawu ta n walungu wa kwazulu natal swaziland mpumalanga kruger national park na dzonga n walungu wa zimbabwe matsalwa ya perestrello santa bento diogo de couto santa thome na lavanha santa alberto ya hlamusela leswaku a ku ri na mitlawa yo hambana ya vatsonga emozambiki yo fana na varonga vanyayi vakalanga valenge vangoni na vandzawu vatonga vahlanganu vacopi na vahlengwe ntlawa wa varonga a va tshama exikarhi ka maputo na st lucia bay hi lembe xidzana ra vu varonga a va fumiwa hi tihosi to fana na va ngomane nyaka mpfumo lebombo livombo manyisa na tembe swivongo leswi swa ha ri kona na namuntlha ku vuriwa leswaku tihosi to fana na nyaka na tembe a va ri tihosi ta matimba swinene ku sukela edelagoa bay en walungu ku ya est lucia bay edzongeni ku ya fika etintshaveni ta lebombo evupeladyambu hi nkarhi wa mfecane hi lembe xidzana ra vukaye vatsonga vo tala a va akile exikarhi ka tiko ra mozambiki jenkins soshangana loyi a ri ndhuna ya tshaka eka zulu u hlaserile vatsonga a vumba vuhosi bya ka gaza endzhaku ka soshangane n wana wa yena muzila u tekile vuhosi muzila u landzeriwile hi nghunghunyane loyi a nga khomiwa a pfaleriwa ekhotsweni hi maputukezi emandlakazi hi hi malembe ya va va ka nkuna valoyi mavundza na rikhotso va sukile mozambiki va kongoma etransvaal esouth africa va ala ku va hansi ka soshangane va ka maluleke vona va sukile mozambiki hi ku chava soshangane va ya tshama laha sweswi ku nga kruger national park van wana vatsonga va sukile mozambiki na muhloti wa muputukezi juwawa va kongoma etransvaal eafrika dzonga ealbasini kusuhani na laha ku nga na doroba ra makhado sweswi va akile mfumo wa xipilongo lowu a wu ri wa magwamba hi lembe ra muzila n wana soshangane u balekele exipilongo hikwalaho ka nyimpi ya yena na makwavo mawewe hi lembe ra muzila u tlhelele emozambiki ku ya lwa na makwavo mawewe loyi a nga nwi hlula a balekela swaziland junod muzila u fumile ku fika lembe ra loko a lova n wana wa yena nghunghunyane u tekile vuhosi kutani a ya tshama ebileni hi hi lembe ra ku vile na nyimpi exikarhi ka muzila na maputukezi kutani va n wi khoma ndhuna ya yena ya nyimpi magigwana khosa u yisile nyimpi emahlweni ku fika hi lembe ra loko a dlayiwa emapulangweni hi lembe leri landzelaka muzila u sukile emozambiki na vanhu va yena a kongoma eafrika dzonga ebushbuckridge loko va fika va kumile vatsonga van wana lava se a va tshama eafrika dzonga vo fana na va ka mnisi hosi yale ebushbuckridge nkuna valoyi na magwamba lava a va tshama etzaneen giyani na malamulele matimu ya afrika masungula hi ku tumbuluka ka swimun wana swa khale homo sapiens e vuxa bya afrika naswona maya emahlweni kufikela namunthla tani hi swirhundzu swa matiko lama hluvukaka matimu lama tsariweke ya minhluvuko ya khale ma sungula egibita leyi sunguleke tani hi xiphemu xa mfumo wa khushi lowu nga wa khlale ngopfu ku nagsi tsarima matimmu enzhaku ka wona ku vile na mfumo wa nubiya saheli na maghreb e rimhondzeni ra afrika hi malembe ya le xikarhi vukhongeri bya vusurumani byi sungule ku ndlandlamuka kuya e vupela dyambu bya arabhiya kuya e gibhita naswona byi tsemakanya mahgreb na sahel swun wana swa switikwana na mifumo ya nkarhi wa khale ku ngasi fika vukolonyi swi hlanganisa na ndhzavuko wa va nok mfumo wa mali mfumo wa songhai mfumo wa ashanti mfumo wa mossi mfumo wa mutapa mfumo wa mapungubye mfumo wa sine mfumo wa sennar mfumo wa saloum mfumo wa baoli mfumo wa khayori mfumo wa zimbabwe mfumo wa khongo mfumo wa kaabu mfumo wa khale ka khathage mfumo wa numidiya muritaniya mfumo wa aksumita mfumo wa ajurani na mfumo wa adali mukhuhlwana wa zika lowu tivekaka kambe tanihi vuvabyi bya xitsongwatsongwana xa zika i vuvabyi lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa zika timhangu to tala a ti na swikombiso kambe loko byi ri kona hi xitalo byi ringana na ku fana na mukhuhlwana wa dengue swikombiso swi nga katsa mukhuhlwana mahlo yo tshuka swivavi swa mahlangano ku pandza hi nhloko na swirhumbarhumbana swa makhulophaphula swikombiso swi nga va kona ehansi ka kombo wa masiku a ku vikiwangi mafu lawa ya vangiweke hi nkarhi wo sungula wa ntlulelo ntluleto wu hlanganisiwa na sidirome ya guillain barr gbs mukkhuhlwana wa zika wu hangalasiwa ngopfungopfu hi ku lumiwa hi tinsuna ta muxaka wa ayedesi nakambe byi nga hangalasiwa hi timhaka ta masungu kusuka eka wanuna ku ya eka murhandziwa wa yena na ku va na vuswikoti byo hangalasiwa hi ku hundzisela tingati eka vanhu van wana ntluleto eka vamanana lava yimeke nakambe ku nga tluleta na ricece na ku hlanganela na ku onhakeriwa hi vuyimani na xihlokwana mfembo wo kambela ngati mitsakamiso kumbe marhi ku kambela vukona bya xitsongwatsongwana xa zika rna loko munhu a vabya ku sivela ku katsa ku hunguta ku lumiwa hi vusuna eka tindhawu leti vuvabyi byi nga kona na ku tirhisa hi fanelo tikhondomu matshalatshala yo sivela ku lumiwa ya katsa ku tirhisa swilwisani na switsongwatsongwani ku pfala miri wa wena hi swiambalo tinete ta tinsuna na ku susa mati lawa ya yimeke laha tinsuna titswalaka kona a ku na ntlhavelo lowu tirhisiwaka vatirhi va swa rihanyu va bumabumela leswaku vamanana eka tindhawu leti khumbekaka hi ntungu wa zika va fanele ku anakanya ku herisa vuyimani bya vona na ku nga yi eka tindhawu teleto hambi leswi ku nga riki na vutshunguri lebyi kongomeke pharasetamoli acetaminophen yi nga pfuna hi swikombiso ku amukeriwa exibendhele a swi na nkoka xitsongwatsongwana lexi vangeke vuvabyi xi kumiwe rosungula hi matsalwa yo sungula ya ntungu exikarhi ka vanhu ya vile kona hi e federated states of micronesia vuvabyi a byi ri kona eka makumemambirhi ya swifundza swa amerika byi tiveka na ku va kona eafrika asia na le pacific hikokwalaho ka ntungu lowu sunguleke ebrazil hi nhlangano wa rihanyu wa misava wu tivise ximfumo leswakukhombo ra rihanyu ra swa vaaki ra vilerisa misava hinkwayo hi nyenyanyani schistosomiyasisi lebyi tivekaka kambe tanihi mukhuhlwana wa tihumba i vuvabyi lebyi vangiwaka hixitsongwatsongwana swa fuletiwemeleswi vuriwaka tischistosome ndlela ya mitsakamiso kumbe marhumbu ya nga tlulewiwa swikombiso swi nga katsa ku vava ka xifuva nchuluko mahambuka ya ngati kumbe ngati eka mitsakamiso lava khomiweke hi xiyimo eka vana swi nga va nga ku nga kuli kahlena ku tikeriwa ku dyondza vuvabyi byi hangalasiwa hi ku hlangana na mati yo tenga lawa ya nga na switsongwatsongwana switsongwatsongana leswi swi huma eka mati lawa ya tluletiweke hi tihumba ta mati yo tenga vuvabyi byi kumeka ngopfu eka vana va le ka matiko lawa ya ha hluvukaka tanihi loko va ri ku tlangela ematini lawa ya tshakisiweke yin wana mixungeto ya le henhla yi katsa varimi vaphasi va tinhlampfi na vanhu lava tirhisaka mati yo ka ya nga tengangi esikwini i ya ntlawa wa ku khomiwa hi helimithi ku kuma leswi u twaka swona i ku kuma mandza ya xitsongwatsongwana eka mitsakamiso kumbe mahambuka ya munhu swi nga tiyisisiwa kambe hi ku kuma tiantibodi ta ku lwisana na vuvabyi engatini tindlela to sivela vuvabyi ti katsa ku antshwisa mfikelelo wa mati yo tenga na ku hunguta nhlayo ya ti humba eka tindhawu leti vuvabyi byi kumekaka eka kona vutshunguri praziquantel byi nga nyikiwa kan we hi lembe eka ntlawa hinkwawo leswi swi endleriwa ku hunguta nhlayo ya vanhu lava tluletiweke naswona na ku hangalasa vuvabyi praziquantel i vutshunguri lebyi bumabumeriwaka hi nhlangano wa rihanyu wa misava who eka lava tiviwaka ku va va tluletiwile schistosomiyasisi yi khoma kwalomu ka wa timiliyoni ta vanhu misava hinkwayo kusukela va kwalomu ka ku ya eka wa vanhu va fa hi byona lembe na lembe vuvabyi byi kumeka hi xitalo eafrika tanihi le asia na afrika dzonga kwalomu ka wa timiliyoni ta vanhu eka ku tlula wa matiko va tshama laha vuvabyi byi kumekaka eka matiko lawa byi kumekaka eka wona schistosomiyasisi i bya vumbirhi eka malaria exikarhi ka vuvabyi bya switsongwatsongwana lebyi khumbaka swinene ikhonomi schistosomiyasisi wu longoloxiwile tanihi vuvabyi byo kumeka ko karhi vuvabyi bya rihuhu i xitsongwatsongwana xa vuvabyi lebyi vangaka ku pfimba ka byongo eka vanhu na swin wana swiharhi swa ngati yo kufumela swikombiso swo rhanga swi nga katsa mukhuhlwana na vonaka xi lumiwile swikombiso leswi swi landzeriwa hi xin we kumbe ku tlula xa swikombiso leswi landzelaka ku famba hi madzolonga nyanyuko wo ka wu nga lawuleki ku chava mati ku hluleka ku fambisa swirho swin wana swa miri ku hlanganahlangana na ku titivala endzhaku ko vonakala ka swikombiso vuvabyi bya rihuhu mikarhi yo tala byi yisa eku feni nkarhi lowu nga kona exikarhi ka ku kuma vuvabyi na ku sungula swikombisa hi xitalo i n hweti ku ya eka tin hweti tinharhu hambiswiritano nkarhi lowu wu hambana ku suka ehansi ka vhiki ku ya eka ku tlula lembe nkarhi wu ya hi mpfhuka lowu xitsongwatsongwana xi faneleke ku wu famba ku fikelela sisiteme ya misiha yo lawula vuvabyi bya rihuhu byi hundziseriwa eka vanhu kusuka eka swiharhi swin wana vuvabyi bya rihuhu byi hundziseriwa loko xihari lexi tluletiweke xi khuhlana kumbe luma xihari xin wana kumbe munhu marhi ya xiharhi lexi tluletiweke nakambe ya nga hundzisela emahlweni vuvabyi bya rihuhu loko marhi ya hlangana na xiharhi xin wana kumbe munhu timhangu ta vuvabyi bya rihuhu to tala eka vanhu ti vangiwa hi ku lumiwa hi timbyana ku tluala wa timhangu ta vuvabyi bya rihuhu eka matiko lawa timbyana ti nga na vuvabyi bya rihuhu byi vangiwa hi ku lumiwa hi timbyana eka maamerika ku lumiwa hi timangadyana hi swona hi xitalo swi vangaka ntluleto wa vuvabyi bya rihuhu eka vanhu naswona ehansi ka ya timhangu ti huma eka timbyana makondlo a ya tali ku khomiwa hi vuvabyi bya rihuhu xitsongwatsongwana xa vuvabyi bya rihuhu xi ya ebyongweni hi ku landzelerisa misiha ya periferali vuvabyi byi nga fembiwa endzhaku ka ku sungula ka swikombiso ku lawula swiharhi na minongonoko ya ntlhavelo swi hungutile xungeto wa vuvabyi bya rihuhu kusuka eka timbyana eka swifundza swo tala ntlhavelo wa vanhu va nga si va na byona ku bumabumeriwile eka vanhu lava nga le ka xungeto ntlawa lowu nga le ka xungeto wa le henhla wu katsa vanhu lava tirhaka hi timangadyana kumbe lava tshamaka nkarhi wo leha eka tindhawu leti vuvabyi bya rihuhu byi nga kona eka vanhu lava nga tivaka vuvabyi bya rihuhu ntlhavelo wa vuvabyi bya rihuhu na immunoglobulin ya vuvabyi bya rihuhu swi tirha ku sivela vuvabyi loko munhu a amukela vutshunguri ku nga si sungula swikombiso swa vuvabyi bya rihuhu hlantshwa laha u lumiweke na laha u khwayekeke ku ringana wa timinete hi xisiphi na mati povidone iodine swibasisi tanihilaha swi nga dlayaka xitsongwatsongwana na ku vonaka swi tirha eka ku sivela ku hundziseriwa emahlweni ka vuvabyi bya riruhu kova nhlayo yintsongo leyi nga pona eka vuvabyi bya rihuhu endzhaku ka ku komba swikombiso leswi swi endliwa hi vutshunguri bya tindhawu to tala lowu tivekaka tanihi ntwanano wa milwaukee ntlhavelo wa vuvabyi bya rihuhu i ntlhavelolowu tirhisiwaka ku sivela vuvabyi bya rihuhu ku na yo hlaya leyi nga kona leyi ha yimbirhi yi nga hlayiseka na ku tirheka yi nga tirhisiwa ku sivela vuvabyi bya rihuhu byi nga si naswona nkari wo leha endzhaku ku khomiwa hi xitsongwatsongwana xo tanihi ku lumiwa hi mbyana kumbe mhangadyana nsawuto lowu nga kona wu teka nkarhi wo leha endzhaku ka mimpimo yinharhu ya mirhi hi xitalo yi nyikiwa hi jekixeni edzobyeni kumbe nyameni endzhaku ko va na byona ntlhavelo wu tirhisiwa xikan we na immunoglobulin ya vuvabyi bya rihuhu ku bumabumeriwa leswaku lava nga le ka xungeto wo kuma vuvabyi va tlhaveriwa va nga se byi kuma ntlhavelo wu tirha eka vanhu na swin wana swiharhi nsawutiso wa timbyana wa tirha eka ku sivela vuvabyi eka vanhu timiliyoni ta vanhu misava hinkwayo va tlhaveriwile na ku kumbetela leswaku leswi swi hlayisa ku tlula wa vanhu hi lembe wu nga tirhisiwa hi vuhlayiseki eka mitlawa ya malembe hinkwawo kwalomu ka wa tiphesente ta vanhu va huma nkarhinyana ku tshukela na ku twa ku vava laha va tlhaviveko kona hi jekixini kwalomu ka na wa tiphesente ta vanhu va nga va na mukhuhlwana ku pandziwa hi nhloko kumbe ku nhlanta endzhaku ka ku khomiwa hi vuvabyi bya rihuhu a ku na leswi lwisanaka na leswi kombisiweke ntlhavelo wunyingi a wu na thimerosali ntlhavelo lowu endliweke kusuka eka misiha wu tirhisiwa ntsena eka matiko yatsongo ngopfungopfu easia na le latini amerika kambe a wu tirhi kahle naswona wu na swivuyelandzhaku swinyingi ku tirhisa yona a swi bumabumeriwanga hi nhlanganu wa rihanyu wa misava nxavo wa le holisele wu le xikarhi ka na usd eka khoso ya vutshunguri kusukela hi eka united states khoso ya ntlhavelo wa vuvabyi bya rihuhu yi tlula usd vuvabyi bya rihuhu byi vanga kwalomu ka wa mafu misava hinkwayo lembe hinkwaro ku tlula wa mafu lawa ya humelela e asia na le afrika vuvabyi bya rihuhu byi kona eka ku tlula wa matiko na matikonkulu ya antartika ku tlula tibiliyoni tinharhu ta vanhu ti tshama eka swifundza swa misava laha vuvabyi bya rihuhu byi nga kona eyuropa na le australia vuvabyi bya rihuhu byi kona ntsena eka timangadyana swihlala swinyingi leswitsongo a swi na vuvabyi bya rihuhu na switsanana onchosesiyasisi lebyi tivekaka kambe tanihi vuvabyi bya vubofu bya le nambyeni na vuvabyi bya vubofu i vuvabyi lebyi vangiwaka hi ntluleto na xivungwana xo hanya eka swin wana onchocerca volvulus swikombiso swikatsa ku nwayisa ko vava swinene swibudzwabudzwana enghoheni na vubofu i ku tlulela hi xitalo ka vumbirhi loku vangaka vubofu hi mhaka ya ku tluletiwa endzhaku ka thirachoma xivungu xo hanya eka swivumbiwa swin wana xi hangalasiwa hi ku lumiwa hibuleki fulayi xa rixaka rasimuliyamu hi xitalo ku lumiwa kanyingi ku va kona ntluleto wu nga si va kona switsotswana leswi swi tshama kusuhana na milambu hi mhaka vito ra vuvabyi ri tshyiwile hi ndlela leyi loko swi nghenile endzeni ka munhu swivungwana swi ntumbuluxa swivungu leswi humaka hi le nghoheni laha swi nga tlulela eka buleki fulayi leyi landzelaka leyi nga lumaka munhu ku na tindlela to tala ta mfembo ku katsa na ku veka ebayosipi ya nghohe ekamati ya munyuna ku yimela xivungwana xi huma na ku languta emirini wa swivungwanankulu entlhavelo wo lwisana na vuvabyi a wu kona ku sivela i ku papalata ku lumiwa hi switsotswana leswi swi nga katsa ku tirhisiwa ka swilwisani na switsotswana na ku ambala kahle matshalatshala yan wana ya katsa ku hunguta nhlayo ya switsotswana hi ku fufuthela chefu ya switsotswana matshalatshala yo herisa vuvabyi hi ku tshungula ntlawa wa vanhu kambirhi hi lembe ku le kuyeni emahlweni eka tindhawu to hlaya ta le misaveni ku tshunguriwa ka lava tluletiweke hi murhi wa ivhamekitini tinhweti ta ntsevu ku ya eka lembe vutshunguri lebyi byi dlaya xivungu kambe ku nga ri swivungunkulu murhi wa dokisisayiklilayini lowu dlayaka na swo yelana na bakitheriyamu leyi vuriwakawolibachiya yi endla leswaku swivungwana swi tsana naswona yi bumabumeriwa hi van wana vanhu ku susiwa ka matshumba enyameni hi vutshunguri swi nga endliwa naswona kwalomu ku ya eka wa timiliyoni ta vanhu va tluletiwile vuvabyi bya vubofu bya le nambyeni na kwalomu ka wa timiliyoni a va ha voni ntluletonkulu wu humelela eka matiko ya le dzongeni wa afrika hambileswi timhangu ti nga vikiwa na le yemeni na tindhawu titsongo ta le xikarhi ka amerika na dzongeni wa america hi dokodela rodolfo robles u kume rosungula vuxaka bya xivungu na vuvabyi swi longoloxiwile hi nhlangano wa rihanyu wa misava tanihi vuvabyi byo kumeka ko karhi nhokonho kambe lowu tiviwaka tanihi vuvabyi bya hansen hd i bya nkarhi wo leha ntluleto wa byona wu vangiwa hi bakitheriya ya mayikhobakitheriyamu lepiraye na mayikhobakitheriyamu lepiramathosisi emasungulweni ntluleto a wu na swikombiso na ku va kona kusuka eka ku ya eka malembe ya swikombiso leswi vonakalaka swi katsa ku pfimba ka misiha tiphayiphi ya moya nghohe na mahlo leswi swi nga hetelela eka ku lahlekeriwa hi vuswikoti byo twa ku vava na swiphemu swa mahelo hi mhaka ya ku vaviseka kambe hi ku vuyelela kumbe ku tlulela hi mhaka ya mbanga leyi nga tekeriwangiki enhlokweni ku tsana na ku vona switsongo swi nga va kona nhlokonho wu hangalaxiwa exikarhi ka vanhu wu va kona hi ku khohlola kumbe ku hlangana na swihalaki swo huma enhompfini ya munhu loyi a tluletiweke nhlokonho wu va kona hi xitalo exikarhi ka lava hanyaka evusiwaneni na ku pfumeriwa leswaku wu hundziseriwa emahlweni hi swmatana leswi hefemuleriwaka ehandle ku hambana na leswi ku pfumeriwaka eka swona a wu tluleli tinxaka timbrhi letikulu ta vuvabyi ti kumeka eka nhlayo ya tibakitheriya leti nga kona pawusibasillari na basillarinyingi tinxaka letimbirhi ti hambaniseka hi nhlayo ya nhlonge yo ka yi ngari kahle ku van a nhlonge feke mfembo wu tiyisisiwa hi ku kumiwa ka bakisili ya asidifasiti eka bayopisi ya nghohe hi ku kambela dna leyi tirhisaka angulo wo landzelelana wa polimerase nhlokonho wa tshunguleka hi vutshunguri lebyi vuriwaka vutshunguri bya swidzidziharisinyingi mdt vutshunguri bya nhlokonho ya pausibasillari dapsone na rifampisini ku ringana wa tin hweti vutshunguri bya nhlokonho ya bakisilarinyingi byi na rifampisini dapsone na tlilofazimine ku ringana wa tin hweti vutshunguri lebyi byi nyikiwa mahala hi nhlangano wa rihanyu wa misava nhlayo ya swin wanyana swilwanaswitsongwatsongwana swi nga tirhisiwa misava hinkwayo hi timhangu ta vuvabyi lebyi nga tshungulekiki bya nhlokonho a ti ri ehansi ku suka eka wa timiliyoni hi va nhlayo ta timhangu tintshwa a yi ri timhangu tintshwa ti humelela eka wa matiko laha india yi vikaka ku tlula hafu kwalomu ka wa timhangu ta vikiwa hi lembe eunited states kwalomu ka ya timhangu ta vikiwa lembe na lembe eunited kingdom nhlokonho wu khomile vanhu ku ringana gidi ra malembe vuvabyi byi kume vito leri kusuka eka rito ra xilatini lepra leswi vulaka magegetsu loko rito vuvabyi bya hansen ri tshyiwile endzhaku ka dokodela gerhard armauer hansen ku hambanisa vanhu hi ku va veka eka tikholoni ta nhlokonho swa ha humelela eka tindhawu to fana na india china na le afrika hambiswiritano tikholoni tinyingi ti pfarile kusukela loko nhlokonho wu nga ha tluleri xinyumiso ka vanhu a ku fambelana na nhlokonho eka matimu yotala leswi yisaka emahlweni ku va xirhalanganyi eka ku vika hi wexe na ku tshunguriwa ka ha ri na nkarhi van wana va teka rito wanhlokonho ri ri xikhunguvanyiso ku tsakeriwa marito vanhu lava tluletiweke nhlokonho siku ra misava ra nhlokonho ri sunguriwe hi ku vitanisa ku lemukisa eka lava khumbekaka hi nhlokonho leyiximeniyasisi leyi tsariwaka kambe leyiximaniyosi ivuvabyi lebyi vangiwaka hiphurotozowenii xitsongwatsongwanaxa muxaka waleyiximaniyana ku hangalasiwa hi ku lumiwa hi tinxaka tin wana tasendifulayi vuvabyi byi nga hangalaka hi tindlela tinharhu nhlonge marhimila kumbe leximeniyasisi ya le marhumbyini ya xivumbeko xa nhlonge yi vonaka hi tialisa ta nhlonge kasi ya xivumbeko xa marhimila yi vonaka hi tialisa ta nhlonge nomu na tinhompfu na ya le marhumbyini yi sungula hi tialisa ta nhlonge na ku tivonakisa hi mukhuhlwana ngati yi tsongo eka tisele ta ngati yo tshuka na ku kula ka rivengo na xivindzi ku tlulela eka vanhu swi vangiwa hi ku tlula wa tinxaka ta leyiximeniya timhaka ta xungeto ti katsa vusiwana ku nga dyi kahle ku tsemiwa ka mirhi na ku rhurhela emadoropeni tinxaka ha tinharhu hinkwato ti nga fembiwa hi ku vona xitsongwatsogwana eka mayikhirosikopi ku tatisela vuvabyi bya le marhumbyini byi nga voniwa hi ku endla swikambelwana swa ngati leyiximeniyasisi yi nga tsunguleka hi ku etlela ehansi ka tinete leti nga ni vutshunguri bya switsotswana magoza yan wana ya katsa ku fufuthela chefu ya switsotswana ku dlaya tisendifulayi na ku tshungula vanhu lava khomiweke hi vuvabyi ka ha ri na nkarhi ku sivela ku hangalaka ku ya emahlweni vutshunguri lebyi lavekaka byi ya hi leswaku u byi kume kwihi vuvabyi tinxaka ta leyiximeniya na muxaka wa ntluleto mirhi yin wana leyi tirhisiwaka eka vuvabyi bya le marhumbyini yi katsa liposomali amphotheriyasini b ku hlangana ka phentavheleti antimoniyalisina pharomosini na miltefosine eka vuvabyi bya nhlonge pharomosin fulukunazolephenitamidini yi nga tirhiseka kwalomu ka wa timiliyoni ta vanhu sweswi va tluletiwile eka matiko yan wana ya kwalomu ka wa timiliyoni wa timhangu letintshwa na le xikarhi ka na wa magidi ya mafu ya va kona lembe na lembe kwalomu ka na miliyoni wa vanhu easia afrika dzongeni na le xikarhi ka america na dzonga wa europe ti tshama eka tindhawu laha vuvabyi byi nga kona nhlangano wa rihanyu wa misava wu kumile ku tsemeriwa eka mirhi yin wana ya ku tshungula vuvabyi vuvabyi byi nga kumeka eka nhlayo ya swiharhi swin wana ku katsa na timbyana na makondlo vuvabyi i xiyimo xo kavanyeta rihanyo lerinene eka swivumbiwa leswi hanyaka tidyondzo ta swivangelo swa mavabyi ti vuriwa patholoji mavabyi ma fambisana na swikombiso leswi hlawulekeke mangaha vangeriwa hi switsongwatsongwana kumbe ku karhala ka masocha ya miri mavabyi makhumba vanhu enyameni mathlela makhumba matitwele ya vona hikuva kukhomiwa hi mavabyi kungacinca mavonele ya munhu hi vutomi na mahanyele rifu leri vangiwaka hi mavabyi ri tala ku vuriwa rifu ra ntumbuluko kuna swiyenge swa mune swa mavabyi mavabyi laya tlelelaka mavabyi yotsona mavabyi ya xitswariwa na mavabyi ya mihleketo mavabyi manga thlela ma hambanisiwa hi xitlulela na kupfumala xitlulela mavabyi laya ngana nhlayo yalehenhla yo dlaya i mavabyi ya kusiveka ka misiha yangati malandzeriwa hi mavabyi ya misiha yangati ya nhloko na mavabyi ya xifuva timbhoni ta yehovha i vukhongeri bya xikreste lebyi nga pfumeriki e ka vunharhu vun we ku hambana na vukhongeri bya vukreste lebyi tolovelekeke ntlawa lowu wu vika vulandzeri bya misava hinkwayo bya kwalomu ka miliyoni ta vahuweleri kwalomu ka wa timiliyoni wa lava kumekaka e mitsombanweni na kwalomu ka wa timiliyoni ta vanhu lava veke kona e xitsundzuxweni timbhoni ta yehovha ti rhangeriwa hi huvo leyi fumaka kunga ntlawa wa vakulu e warwick lowu simekaka tidyondzo hikwato ta vona kuya hi tinhlamuselo ta bhibhele vatirhisa ngopfu bhibhele ya vona leyi tiviwaka hi vuhundzuluxeri bya matsalwa bya misava leyintshwa hambi leswi tibuku tavona ti tshahaka vuhundzuluxeri byin wana vupfumela leswaku kuherisiwa ka mafambiselo ya sweswi ya misava e armageddon kutshinele naswona leswaku ku simekiwa ka mfumo wa xikwembu laha misaveni hi xona ntsena xintshuxo xa swirhalanganya hikwaswo leswi languteke vanhu hikwavo ntlawa lowu wusukela eka swichudeni swa bhibhele kunga ntlawa lowu simekiweke kwalomu ka malembe ya hi charles taze russell loyi a sunguleke zion s watch tower tract society naswona vathlela va cinca mafambisele na tidyondzo ta vona e hansi ka vurhangeri bya joseph franklin rutherford vito ra timbhoni ta yehovha riamukeriwile hi ntlawa lowu hi lembe ra leswaku wutihambanisa na mintlawa yin wana ya swichudeni swa bhibhele leswi sukaka e tidyondzweni ta  russell timbhoni ta yehovha titiveka ngopfu hi kuchumayela ka muti hi muti kuhangalasa tibuku tavona leti vuriwaka xihondzo xo rindza na xalamuka ku ala vusocha na kucheriwa ka ngati vatshemba leswaku iswa nkoka ku tirhisa vito ra yehova eku khongeleni va ala vunharhu vun we kupona ka moyaxiviri na ndzilo wa tihele leswi va vulaka swi hambana na matsalwa ava tlangeri khisimusi gudu masiku yo tswariwa kumbe tiholide na swihenwa leswi va vulaka swi huma eka vukhongeri bya vujagana naswona swihambana na vukreste valandzeri vantlawa lowu va vula tidyondzo ta vona ntiyiso naswona vativona vari entiyisweni va vona vanhu van wana lava naga ehandle ku vupfumeri lebyi tani hi lava hombolokeke naswona vari e hansi ka nhlohlotelo wa sathana naswona va hunguta ku tihlanganisa na vona vuxupuri bya nhlengeletano vandla byi hlanganisa kususiwa kunga rito ravona leri hlamuselaka ku hlongoriwa no bakanyiwa vanhu lava susiweke vanga ha thleriseriwa loko va voniwa va hundzukile vuyimo bya vukhongeri leyi mayelana na ku ala vusocha na ku hlonipha mujeko byi va vangele madzolonga na mifumo ya matiko yo hlaya hiswona leswi vangeleke leswaku van wana va timbhoni ta yehovha va xanisiwa naswona vukhongeri byavona byi arisiwa ematikweni man wana kuphikelela ka vona e tihuveni ta milawu swi hlohlotele timfanelo ta ximunhu ematikweni yohlaya nhlangano lowu wu thlele wu soriwa ngopfu eka timhaka leti hlanganisaka vuhundzuluxeri bya vona bya bhibhele tidyondzo ta vona makhomele ya ti mhaka taku xanisa himasangu na kuhlohlotela no chavisa valandzeri vavona mixungeto leyi yi ariwile hi varhangeri vavona naswona yinwana yi kanetiwile etihuveni ta milawu xiyenge xa vumbirhi xa vumbiwa ra afrika dzonga xi hlanganisa timfanelo ta ximunhu vumbiwa leri sirhelelaka timfanelo leti hlanganisaka vumunhu vupolitiki ku hlanganisa timfanelo ta rihanyo na manindzu timfanelo leti nga eka vumbiwa to tirhisiwa eka milawu hinkawyo naswona ti boha marhavi hinkwawo ya mfumo kuhlanganisa vurhangeri bya tiko phalamende na tihuvo tanawu vumbiwa ro sungula ra timfanelo ta ximunhu laha afrika dzonga a tikumeka eka xiyenge xa vunharhu xa vumbiwa ra xinkarhana ra lembe ra leri simekiweke tani hi xiphemu xa mbulavuriswano wo herisa mfumo wa xihlawuhlawu vumbiwa ra sweswi risimekiwe hi nyenyankulu a ku nge vi na xi hlawuhlawu ehenhla ka wena kambe pfhumba ro ringananisa emintirhweni affirmative action na xihlawuhlawu xo twala swa pfumeleriwa hinkwerhu ha ringana emahlweni ka nawu naswona a ku nge vi na xihlawuhlawu ehenhla ka hina xindzhuti xa wena xi fanele ku hloniphiwa no sirheleriwa hinkwerhu hi na xindzhuti xa ximunhu lexi faneleke ku hloniphiwa u na mfanelo ya vutomi hinkwerhu hi na mfanelo wa vutomi a wu nge pfaleriwi u nga tengisiwi u xanisiwa kumbe ku tshinyiwa hi ndlela leyi nga riki kahle madzolonga ya le mindyangwini a ya pfumeleriwi a wu nge khomiwi u pfaleriwa kuri hava ku tengisiwa kumbe ku xanisiwa hi ndlela yin wana vuhlonga na nsindziso wa ntirho a swi pfumeleriwi a wu nge tshikileriwi hi vuhlonga kumbe nsindziso wa ntirho a wu nge sechiwi kumbe kaya ra wena ri sechiwa kumbe ku sechiwa nhundzu ya wena mfanelo ya wena ya xihundla yi katsa miri wa wena ndyangu na nhundzu u nga tshembhela no ehleketa swihi na swihi leswi u swi lavaka naswona u nga landzelela vukhongeri lebyi u byi tsakelaka u na mfanelo ku ehleketa ku tshembha no khongela hi ndlela yihi na yihi leyi u yi tsakelaka vanhu hinkwawo ku katsa na vamahungu va nga vula leswi va swi tsakelaka u na mfanelo wo vula ku hlaya no dyondza swin wana na swin wana leswi va swi hlawulaka kambe mbhulavulo wa rivengo a wu pfumeleriwi u nga kombisa ku vilela phiketa no yisa xivilelo kambe u fanele ku endla leswi hi ku rhula u na mfanelo wo hlengeletana hi ku rhula ku kombisa ku vilela u nga va na xinghana na mani namani kuya hi leswi u swi lavisaka xiswona u na mfanelo wo va na xinghana na mani na mani u nga seketela nhlangano wa tipoliti lowu u wu tsakelaka loko u ri muaka tiko no va na kwalomu ka wa malembe u nga vhota u nga vumba nhlangano wa tipolitiki u va na hofisi no vhotela nhlangano wihi na wihi eka minhlawulo leyi ntshuxekeke no va kahle vuaka tiko bya wena a byi nge susiwi eka wena ku hava muaka tiko loyi a nga tsoniwa vuaka tiko u nga ya no tshama kwihi na kwihi laha riphabliki ra afrika dzonga u na mfanelo yo nghena no huma laha riphabliki hi ku tsakela ka wena unga endla ntirho wihi na wihi lowu u wu tsakelaka u na mfanelo yo hlawula ntirho wihi na wihi wa swa nawu kumbe ntirho hi ndlela yo ntshuxeka u nga joyina minhlangano ya vatirhi no tereka mutirhi un wana na un wana na muthori u na mfanelo wo kondletela no kanerisana ku yisa emahlweni swikongomelo swa vona u na mfanelo ya mbango lowu tengeke u na mfanelo to yo sirheleriwa mbango lowu tengeke nhundzu ya wena yi nga tekiwa ntsena eka wena loko ku landzeleriwe milawu leyi faneleke ku hava munhu loyi a nga tsoniwaka nhundzu handle ka loko ku landzeleriwe nawu wa mani na mani mfumo wu fanele ku vona leswaku vanhu va kuma tindlu ta kahle u na mfanelo yo kuma yindlu leyi faneleke mfumo wu fanele ku vona leswaku u kuma swakudya na mati nhlayiso wa rihanyo na nsirhelelo wa vaaki u na mfanelo ya rihanyo ra kahle swakudya leswi eneleke na mati na nsirhelelo wa vaaki vana va malembe ya le hansi ka va na timfanelo to hlawuleka ku fana na mfanelo wova va nga xanisiwi n wana un wana na un wana u na mfanelo yo va na vito etikweni na nsirhelelo eka ku xanisiwa no va ku tlangiwa hi yena u na mfanelo ya dyondzo ya mani na mani ku katsa dyondzo ya lavakulu hi ririmi ra wena loko leswi swi koteka u na mfanelo yo kuma dyondzoya mani na mani hi ririmi ra ximfumo leri u ri tsakelaka u nga tirhisa ririmi ra wena ku na kulandzelela ndzhavuko lowu u wutsakela u na mfanelo yo tirhisa ririmi leri u ri tsakelaka no tlangela ndzhavuko wa wena miganga yi nga tiphina hi mindzhavuko ya yona va landzelela vukhongeri bya vona no tirhisa ririmi ra vona u na mfanelo yo vumba joyina no hlayisa mintlawa ya swa vona ya ndzhavuko lingwisitiki na vukhongeri lebyi va byi tsakelaka u na mfanelo yo fikelela mahungu wahi na wahi lawa mfumo wunga na wona u nga fikelela mahungu lawa yanga na mfumo ku sirhelela timfanelo ta wena magoza hi mfumo ya faneleku twala u na mfanelo ya goza ra mafambiselo leri nga le nawini ro twala no va kahle u nga va na xiphiqo xa swa nawu lexi bohiweke hi khoto kumbe xiyenge lexi fanaka u na mfanelo yo o loloxa minkwetlembetano ya swa nawu ekhoto kumbe eka ku tengiwa kun wana loku nga voyamiki mfanelo yo sirhelela vanhu lava khomiweke khotsiweke kumbe ku hehliwa loko u khomiwa u na mfanelo yo miyela ku yisiwa ekhoto ku nga si hela wa tiawara na mfanelo wo va na muyimeri wa swa na nawu hinkwayo milawu leyi yi landza nawu wa misava naswon yi tirha eka hinkwavo lava tshamaka e rhiphabliki ya afrika dzonga hinkwato timfanelo leti ti nga pimiwa loko swi twala ku endla tano xikwembu xitekiwa kuri xivumbiwa xale henhla henhla naswona vanhu va veka ripfumelo ra vona eka xona   vukwembu byi hlamuseriwa hi vadyondzi va swa taripfumelo byi hlanganisa lexi tivaka hinkwaswo xa matimba hinkwawo lexi nga kona hinkwako naswona lexi veke kona kusukela e kusunguleni xikwembu hakanyingi xi vona xi ri hava miri wa nyama xithlela xiri hava vununa kumbe vusati  hambiswiritano nhlamuselo ya ku tumbuluxa misava  yi vangele leswaku xikwembu xihlamuseriwa hi vununa xikwembu xina mavito yo tala kuya hi ku hambana hambana ka vukhongeri e gibita ya khale xikwembu a xi vitiwa aten  loyi a a tshembiwa leswaku i mutumbuluxi lonkulu  e bhibheleni ra xiyuda xivuriwa loyi anga yena naswona hi tetragrammaton yhwh yaweh   xiheberu mavonele yo hambana hambana ya tumbuluxe vukhongeri lebyi pfumelaka leswaku vukhongeri hinkwabyo byi khongela xikwembu xin we hambi leswi byin wana na byin wana byi xi twisisaka hi ndlela yo hambana vukreste i vukhongeri lebyi tshegiweke eka vutomi na tidyondzo ta yesu kreste kuya hi testamente leyintshwa vukreste i vukhongeri lebyi kulu kutlula mixaka hinkwayo ya vukhongeri emisaveni  naswona byi na malandza yo tlula vukhongeri bya vukreste byi nga hlamuseriwa hi kukomisa eka ku pfumela leswi landzelaka leswaku yesu u xanisekile a lova a vekiwa e sirheni a chikela e tiheleni naswona a pfuka eku feni leswaku a nyika lava va pfumelaka eka yena nkutsulo wa swidyoho swa vona vathlela va pfumela leswaku yesu u thlandlukele e matilweni laha a fumaka na xikwembu tatana swin we na moya lowo kwetsima naswona leswaku u ta vuya a ta avanyisa lava hanyaka na vafi athlela a nyika valandzeri vakwe vutomi lebyi nga heriki ku tswariwa ka yena ku chumayela ka yena ku vambiwa ka yena na ku pfuxiwa swi vuriwa evhangeli kumbe mahungu lamanene  rito evhangeli rithlela ri hlamusela matsalwa ya vutomi bya yena na tidyondzo ta yena leti tivekaka ngopfu hi leti tsariweke hi matewu mareka luka na yohani vukreste byi sungule hi lembe xidzana ro sungula  byisimekiwe ku suka e yudeya naswona byi hangalake ku xika e yuropa siriya bhabhilona ashiya gibhita topiya na indiya naswona hi lembe xidzana ra vumune byi vile vukhongeri bya ximfumo bya le rhoma  byi yile emahlweni byi hangalaka na misava ku fika e amerika ostraliya na afrika wale dzongeni   kuphahla swikwembu kumbe kuphahla vafi swi tshegiwe eka rirhandzu na ku xixima vafi eka mindzhavuko yin wana swi yelana na ku pfumela leswaku ku na vutomi endhzaku ka rifu naswona vafi vahundzuka swikwembu naswona va swikota ku pfuna kumbe ku kavanyeta njombo ya lava hanyaka mintlawa yin wana yi xixima varikwavo va ngati lava loveke vukhongeri byin wana ngopfu ngopfu vukhongeri bya vukatolika byi xixima vakwetsimi tani hi va vulavuleri emahlwenika xikwembu e yuropa axiya oxiyeniya na le matikweni man wana ya afrika xikongomelo xo phahla swikwembu i ku tsakisa swikembu leswaku swi katekisa lava hanyaka kuphala swikwembu swithlela swi tirhisiwa ku aka muti na xivongo kutshembeka emutini na ku ku kurisa rixaka kuphahla swikwembu ku kumeka eka tinxaka hinkwato ta vanhu hi ku hambana hambana ka ma phahle kuphahla swikwembu swa hambana na ku khongela xikwembu eka mindzhavuko yin wana ya xi afrika swikwembu swi voniwa tani hi vahlanganisi kumbe vayimeri va lava vahanyaka naswona swikwembu swikota ku ngenelela tani hi varhumiwa exikarhi ka xikwembu na vanhu lava hanyaka tani hi mimoya leyi ayiri vanhu swikota ku twisisa swi laveko swa vanhu ku antswa ku tlula swivumbiwa swa moya mindzhavuko yin wana yi pfumela leswaku swikwembu swi fanela ku hlayisiwa hi switukulwana leswi hanyaka naswona leswi swi katsa ku nyikela hi swakudya na swi laveko swin wana van wana vatshemba leswka ku phahla kova vutihlamuleri bya vumunhu hambi loko swikwembu swinga twi kumbe ku vona leswi endliweke mindzhavuko yin wna leyi xiximaka swikwembu a yi swiviti ku phahla hiyona mhaka leyi kungana ku hambana exikarhi ka ku phahla swikwembu na ku khongela xikwembu ku phahla indlela yo xixima no hlayisa swikwembu eka vutomi bya swona bya vumoya hiswona leswi endlaka leswaku mindzhavuko na vukhongeri byo tala byi yelana emhakeni ya maphahlele van wana va vhakela masirha ya vinyi va vona kumbe swikwembu swin wana swa vona naswona va siya swiluva no basisa sirha kambe leswi a swi fani na ku gandzela ku phahla swikwembu ku tolovelekile e afrika naswona i xiphemu xa vukhongeri byo tala by ndhzavuko swi tatisiwa hi ku pfumela eka xikwembu hambiswiritano swikhongelo kumbe swikombelo na magandzelo swi nyikeriwa eka swikwembu kuphahla swikwembu i xiendlo lexi tolovelekeke eka ma afrika yotala naswona hakanyingi va hlanganisa ku phahla swikwembu na vukhongeri lebyi va byi amukeleke bya manguva lawa vukhongeri i nxaxamela wa mindzhavuko ya matikhomele swi endlo mavonele matsalwa yo kwetsima tindzhawu to kwetsima  na mafambisele ya vutomi ya vanhu vukhongeri byo hambana hambana byi nga katsa ku mbe ku pfumala swiyenge leswi hlanganisaka vukwembu swilo leswi kwetsimaka ripfumelo xivumbiwa kumbe swivumbiwa swa matimba swa moya kumbe muxaka wokarhi wa ku nga heli naswona swi tisa matimba eka vutomi swiendlo swa vukhongeri swinga katsa switoloveto kuchumayela switsundzuxo na vugandzeri bya xikwembu swikwembu maganzelo minkhuvo kuthwasa mintirho ya rifu mintorho ya micato kukhongela vunanga kuhlanganisa na mindzhavuko ya vanhu vukhongeri byi na matimu yo kwetsima na swiviko leswi hlayisiweke eka matsalwa yo kwetsima na swifungo na tindzhawu leswi swi ringetaka ku nyika xivangelo xa vutomi vukhongeri byi nga thlela byi va na switori swa xikombiso leswi van wana va malandza va tshembaka leswaku  swa ntiyiso leswi nga na xikongomelo xo hlamusela masungulo ya vutomi ntumbuluko na swin wana ripfumelo ehenla ka swivangelo rivoniwa tani hi xivangelo xa tidyondzo ta vukhongeri kwalomu ka wa va aki va misava va pfumela eka yin we ya nthlanu wa vukhongeri kunga vukreste vusurumani vuhindu vubhudha na vukhongeri bya ndzhavuko kuya emahlweni ka nhluvuko na sayensi ku vangele leswaku vukhongeri byi soriwa ngopfu e manguveni lawa hambileswi vanhu van wana vanga pfuleki eka vukhongeri tidyondzo ta vukhongeri ti hlanganisa vufundhisi tidyondzo ta sayensi ni vukhongeri tidyondzo leti ti hlamusela matumbulukelo na matirhele ya vukhongeri bibele kusuka eka xigriki t bibla ti buku i nxaxamelo wa matsalwa yo kwetsima ya xiyuda na vukreste i nxaxamelo ya matsalwa la ma tsariweke hi minkarhi yo hambana hambana hi vatsari vo hambana hambana e ti ndzhawini to hambana hambana mayuda na vakreste vateka tibuku leti nge bibeleni tani hi rhekhodo ya nkoka leyi sukaka eka xikwembu leyi hlamuselaka vuxaka exikarhi ka vanhu na xikwembu ti bibele leti kandziyisiweke ta hambana nyana hi kuya hi vuhundzuluxeri testamende ya khale ya xikreste yi yelana na bibele ya xiheveru kasi testamende leyintshwa yi yelana na septuagint ya xigriki bibele ya xiheveru eka vukhongeri bya xiyuda yi vitiwa tanakh kuna mavonele na matitwele yo hambana hambana exikarhi ka mintlawa ya vukreste mayelana na bibele varhoma katolika va anglikani na va vuotodoksi va tshikelela ku twanana na ntikelo wa bibele ku ri mukhuva wo kwetsima kasi maphrotestanti ma tshikelela leswaku bibele yiri yoxe ntsena hi yona yinga ya nkoka eka vukhoneri bya vukreste ku ringanisiwa leswaku ku xavisiwe kwalomu ka wa tibiliyoni ta ti bibele leswi endlaka yiva buku leyi xaviweke ngopfu ya nkarhi hinkwawo  ku xavisiwa kwalomu ka tikhopi ta wa timiliyoni hi lembe naswona yi na nhlohlotelo lowu kulu eka vutsari na matimu ngopfu ngopfu e vupela dyambu laha bibele ya gutenberg yi veke buku buku yo sungula ku gandlisiwa hi xitalo nkwakwa strychnos madagascariensis hi kuya hi xi griki i nsinya lowu kumekaka e dzongeni ra afrika e vupela dyambu bya afrika na le madagascar hambileswi nsinya lowu wu nga kuriki wu leha kambe wu anamisa magaca ya wona lama hlayeke mihandzu ya wona wu nandzika ngopfu naswona tinyunge ta muhandzu lowu tinga tirhisiwa ku basisi mati yi na muvala wa xitshopana naswona wu tele vitamin c na citric acid naswona wu rhandziwa ngopfu hi vanhu na timfenhe hi swona leswi endlaka wu toloveleka ku vitiwa hi xinghezi leswaku i monkey orange endzeni ka makwakwa kuna tinyunge leyi khomeke timongo timongo ta makwakwa ti na vufungu na swona ta dlaya tinyunge ta makwakwa a titirhisiwa ku ringela tihlampfi hikwalaho ka leswi tinga na vuxungu vanhu a va gayela tinyunge ivi va ti haxa e matini laha ku ngana tihlampfi endzhaku ka nkarhi tihlampfu leti feke ti sungula ku tlakuka ti ta ehenhla ka mati ndlela leyi yo ringela yi yirisiwile e matikweni yo tala hi kwalaho ka vuxungu lebyi dlayaka swiharhi swotala ematini tihlampfi leti khomiwaka hi ndlela leyi ti fanele ku swekiwa leswaku vuxungu byi hela junod u ya e mahlweni a hlamusela swiyilana leswi a swi fambisana na malayisele ya makwakwa tinyunge ta makwakwa ti tiviwa ti vitana rihati hi kuvula ka vakhegula va tiko loko ku endliwa mfuma tinyunge ta makwakwa a ti fanelanga ku tshikiwa e rivaleni hi kuva ti ta vanga tilo na rihati bushbuckridge xibunu tindhawu ta malokixi na switandi leswi nga edzongeni wa bushbuckridge swi vumba doroba ra xiyimo xa le henhla leri vitaniwaka bushbuckridge nu ku ya maavelo ya tindhawu eka ku hlayiwa ka vanhu hi population of vuandlalo bya  square kilometres sq mi sweswi xidorobana lexi xi na mavhengele ya xiyimo xa la henhla ya swiambalo swingolongondzwana swa le ndlwini swakudya na swin wana na swin wana tibangi letikulu ta afrika dzonga swofamba tithekisi na mabazi leswi lawuriwaka hi mfanelo na tikamara ta madokodela ya meno ya mahlo na ya vutshunguri bya mavabyi yan wana hi ku angarhela hikwalaho ka migingiriko ya masipala wa ndhawu mapatu ya antswisiwile leswi swi hungutile na nhlayo ya tinghozi ta mimovha kumbe swofamba leti a ti koxa vutomi bya vanhu kwangalatilo i xiendlakala xa le mpfhukeni xa maxele lexi endlekaka loko mathonsi ya mati ma kavanyeta miseve ya dyambu na swona ma hambanisa mivala ya miseve leyi nkwangalatilo wu vumbeka wu va xiphemu xa xirhendzevutana e mpfhukeni was tilo nkwangalatilo wu voneka ntsena loko u langutisa u fularhele dyambu minkwangalatilo yingava xirhendzevutana kambe hi kota ku vona xiphemu ntsena kuya hi mathonsi ya mati lawa mange mpfhukeni was tilo eka nkwangalatilo wo sungula xiphemu xa xirhendzevutana xi na muvala wa wasi endzeni naswona muvala wale handle wuva wotshwuka eka mikwangalatilo yimbirhi leyi thlandlamanaka nkwangalatilo wa vumbirhi wukumeka ehenhla ka lowosungula naswona mivala yawona yi hundzulukile lowo tshwuka wule ndzeni ka xirhendzevutana ivi lowa wasi wuva le henhla handle khisimusi i nkhuvo wo tlangela ku tswariwa ka yesu kreste ka lembe na lembe naswona nkhuvo lowu wu khomiwa hi siku ra vu eka n wendzamhala naswona wu tlangeriwa hi kwalomu ka tibiliyoni ta vanhu emisaveni hinkwayo evu pela dyambu nkhuvo lowu wu tlangeriwa masiku ya kunga si fika siku ravu naswona siku ra khisimusi i siku rohumula e matikweni yo tala naswona ritlangeriwa na hi vanhu votala lava vangariki vakreste hambi leswi swiyenge swin wana swa vukreste swi nga fambisaniki na nkhuvo lowu e matikweni man wana siku leri thlandlamiwaka hi ra khisimusi ri tlangeriwa hi ku nyikana tinyikona ku tsakela swakudya swa ndyangu hambileswi siku na n weti ya tswariwa ka yesu yinga tiviwiki hi lembe xidzana ra vumune kereke ya vukreste ya vupela dyambu yi simekile siku ra ti ta n wendzamhala tani hi siku ro tswariwa siku leri rivuye ri amukeriwa nale vuxa dyambu namunthla vakreste votala va tlangela siku leri hambiswiritano tikereke tin wana tale vuxa dyambu byi tlangela siku leri hikuya hi alimanaka ya khale naswona kunga siku ravu eka sunguti kuhambana loku ku vangiwa hi kutirisa ti alimanaka to hambana siku leri swinga endleka leswaku ri yelana na kuhela ka tin weti ra nkaye kusuka eka siku leri vakreste vakhale va tshembeke leswaku angava a xurhiwile harona pfillu vangueria infausta kumbe africanmedlar i muhlovo wa nsinya lowu tswalaka muhandzu wo fana na mu apula naswona wu kumeka e dzongeni wa tiko nkulu ra afrika muhandzu wa nsinya owu wu dyeka swayila ku tirhisa tihunyi ta pfilu ku endla ndzilo eka tinxaka ta le afrika dzonga nsinya lowu wukomile loko wu ringanisiwa na misinya yin wana hambi leswi wukulaka ku fika eka wa timitara hi kuleha naswona wu na marhavi yo devyela e hansi mu handzu wa nsinya lowu wuvitiwa pfilwa naswona i wa ri hlaza loko wa hari mbisi pfilu i ra xirhendzevutana naswona ira vuhlaza bya nsuku loko rivupfile hinkarhi wa ximumu nsinya lowu wu kumeka hixitalo emakwhatini ya nyaka makhwati ya tihunyi na ndzawu  ya swinkovana e dzongeni na vuxa dyambu bya tiko nkulu ra afrika e uganda kenya tanzania malawi mozambhiki zimbambwe namibia botswana na afrika dzonga nsinya lowu i xihlovo xa swakudya ematikweni xikaya ya afrika dzonga mapfilwa madyeka manga swekiwanga kumbe manga omisiwa naswona maswekiwa kasi timongo tawona ta katingeka naswona ta dyeka matluka ya kona ma rhandziwa ngopfu hi timbuti na swiharhi swin wana matluka na timintsu ta wona ti tirhisiwa ngopfu hi tin ganga rihati ri vangiwa hi ku chika ka ndzilo wa gezi lowu kumekaka loko marifu mambirhi ma hlangana mpfumawulo wa rihati wa hlwela ku fika loko wu ringanisiwa na rivilo ra rivoningo ra rihati rihati ti ba misava kwalomu ka marhengu ya sekondo yin wana na yin wana leswi vulaka leswaku ri ba misava kwalomu ka wa tibiliyoni hi lembe kuna swivangelo swo tala leswi nga vangaka rihati naswona swi vangelo leswi swa hambana kuya hi tindzhawu ta misava swi vangelo leswi swi nga ha hlanganisa magonyele ya ndzhawu mahungele ya moya mberha na mpfhuka exikarhi ka ndzhawu na nambu kumbe mati rihati hakanyingi ri vangiwa hi loko moya wo kufumela wu himana na moya wo titimela naswona swi vanga ku dzolongana ka xibhakabhaka  rihati ringa ha vangina na hi ximbhembhe kumbe ximusi xa mindzilo ya nhova hambi ku ri vuxika   milala kumbe ncindzu raphia australis i nsinya lowu tiviwaka hi ku humesa vusurha byala byo basa naswona wu kumekaka e ribuweni ra kosi e mozambhiki na afrika dzonga nsinya lowu wu le nghozini yo nyamalala leswi wu tsemiweke ngopfu hiswona leswi vangeleke ribuwa ra kosi ri sirheleriwa hikuya hi henri junod vatsonga a va teka nkarhi wavona ku pfelerisa byala bya vusurha eka minsinya ya milala ngopfungopfu a pessene e komati poort laha a tshameke nkarhinyana kona junod uhlamusele ndlela leyi byala lebyi abyi hlengeletiwa hayona khwati a ri tsemewa hi kuya hi tindhuna ta tiko naswona ndhuna yin wana na yin wana yi hlengeleta vusurha eka milala leyi nga e khwatini ra yona nsinya wa mulala wuvatliwa hi le henhla ivi andzhaku ka masiku yamune wu ta vatliwa wu byekela ivi ku tsimbiwa xikhudya xankwakwa leswaku xi hlengeleta vusurha bya milala loko xikhudya xitele n wini wa xona u xiteka axihalatela eka jomela ra yena ri kala ritala vuxurha lebyi abyi hlayisiwa eka jomela leri a ri vitiwa gandzelo swa yila ku khoma xikhudya unwa hi xona munhu loyi a kumekaka ari kunweni eka xikhudya a a hlamuriwa hindlela leyi landzelaka loko a kumeka hindlela leyi a a bohiwa mavoko na milenge ivi a tshikiwa e handle vusiku hinkwabyo rikala rixa leswaku a khatisiwa matluka ya milala yi vitiwa tinhlamalala naswona ma tirhisiwa ngopfu ku rhunga tingula to hambana hambana junod uhlamusele ndlela leyi tinhlamalala ti omisiwaka naswona tithlela ti lovekiwa eka mivala yo hambana hambana nkuwa kumbe nkuwa wa le kapa ficus sur i nsinya lowu kumekaka ngopfu e tikweni nkulu ra afrika ninya lowu wu tshamaka wu tsakile lembe hinkwaro naswona wu kula hi xihatla ku fikelela kwalomu ka timitara ta ku ya fika eka naswona yin wana ya yona yinga kula ku fikela eka kya eka wa timitara hi kuleha nsinya lowu kula ivi wu endla ndzhuti wo anama nsinya lowu wu tswala makuwa yohlaya eka rhavi rin we hiswona leswi endlaka leswaku nsinya lowu wu fambisana na mbeleko naswona wuthlela wu tirhisiwa tani hi gandzelo   nkuwa wu kumeka ngopfu e matikweni yo hlanganisa cape verde senegambia evupela dyambu bya afrika kufika e cameroon wakumeka nale vuxa dyambu e eritrea n walungu wa somalia na le yemen kasi wuthlela wukumeka ematikweni hinkwayo ya le dzongeni bya afrika ehandle ka  lesotho na mananga ya botswana namibia na afrika dzonga nsinya lowu wukumeka e makhwatini na tindzhawu ta mabyasi nsala strychnos spinosa kumbe bambara nsinya lowu wu kumeka ngopfu e misaveni leyi ngana mati wa kumeka e makhwatini ya mananga naswona wuthlela wukumeka e ribuweni ra kapa ra vuxa dyambu kufikela e natala kuya e nwalungwini e mzambhiki e swazini zimbabwe botswana namibiya na angola nsawona wa kumeka nale xihlaleni xa madagaska nsinya lowu ixihlovo xa swakudya e afrika naswona mbhandzu wa kona wu ngapfuneta mphakelo wa swakudya ngopfungopfu e matikweni xikaya akani simbine utswariwe hi ndzhati i n wa majatu wa afrika dzonga  u tsutsume mujaho wa timitara ta  eka mphikizano wa misava wa tamajatu wa  naswona a thlela a tsutsuma eka ti olimpiki ta   u hetelele eka xiyimo xa vu nthlanu hi ti sekondi ta  eka mpfhuka wa m eka mphikizano wa ti olimpiki ta e rio de janeiro hi siku ra vu mhawuri whilst an information science student at university of pretoria simbine ufikelele rhekhodi ya tiko naswona a thlela a veka rhekhodi ya mphikizano hi siku ravu mawuwani loko ata fikilela mendhlele ya nsuku e yunivhesithi ya gwangju e south korea hambileswi a a hari mu dyondzi wa yunivhesithi ya pitori simbine u tshovile rhekhodi ya tiko eka mujaho wa magwa wa m hi nkarhi wa ti sekondi ta eka gyulai istvn memorial e szkesfehrvr hi siku ravu mawuwani huvo leyi fumaka ya timbhoni ta yehovha i ntlawa lowu rhangelaka wa timbhoni ta yehovha wu kumeka brooklyn new york huvo leyi wu humesa tidyondzo wu vonelela ku humesiwa ka minkandziyiso ni tinhlengeletano ni ku rhangela mintlawa hinkwayo emisaveni hinkwayo minkandziyiso ya timbhoni yi vulavula hi huvo leyi fumaka tanihi hi valandzeri va kreste ku nga ri varhangeri va vukhongeri hlayo ya vona yi hambanahambanilie ku sukela ka nkombo sweswi ku ya nhungu wa swirho swirho swintshwa swa huvo leyi fumaka swi hlawuriwa hi leswi swi vaka na swi ri kona ku sukela loko yi simekiwa the watch tower bible and tract society of pennsylvania yi fambisiwe hi presidente ni ntlawa wa vafambisi ku ta fika sunguti presidente a ku ri yena vuyimeri byasamora machel  khale ka wanaheda constituency i vuyimeri bya windhoek ekhomas region exikarhi ka namibia vuyimeri lebyi byi kumeka loko u hundze swimitna swa mune swa windhoek wanaheda greenwell matongo goreangab ni ndhawu ya havana hi a ku ri ni wa vaaki lava tshamaka eka vuyimeri lebyi a va na ntirho wo kongoma va kuma swo tihanyisa  hi switirhwantirhwani swo kota  ti shebeens ni ku hlantswa timovha a nhlayo ya lava nga na hiv aids yi le henhla vuxaka exikarhi ka mozambhiki na afrika dzonga ku vuriwa  ntirhisano exikarhi ka mozambhiki na afrika dzonga a vuxaka bya ximfumo byi sungulu hi enguveni ya vukolonyi loko nhlangano wa afrika dzonga wu endle ntwanano ni mfumo wa muputukezi eka koloni ya portuguese east africa mozambhiki malunghana ni ntirho ntleketlo ni timhaka ta mabindzu graca machel   nkosikazi yo sungula emozambhiki ku sukela hi ku ya ka endzhaku u tekane na nelson mandela presidente yo sungula eafrika dzonga endhaku ka apartheid hi july loko mandela a ri ya malembe va tshame va tekanile ku fikela loko mandela a fa hi december na a ri ni malembe ya  hi vukhale emahweni ka sweswo a a tekane ni presidente yo sungula ya mozambhiki samora machel loyi a feke hi hi ku wa ka xihahampfuka hi october na a ri ni malembe ya hi vukhale valungu va afrika dzonga ni va maputukezi va lawule mozambhiki va ri karhi va tiphina hi vuxaka bya le kusuhi hi enguveni ya vukolonyi loko maafrika dzonga ma sungule ku tirhisa nawu wa apartheid emaputo ku nga ntsindza nkulu wa mozambhiki ku hundzuke ndhawu yo ya ponela kona eka valungu lava a va tsutsuma lava a va lwisana ni fumelo ra apartheid loko mozambhiki yi kume ku ntshuxeka emavokweni ya portugal hi valungu lava tswaleriweke emozambhiki va tsemakanye ndzilakano va ya afrika dzonga lava namuntlha ku nga xitukulwana  xa mapotukezi eafrika dzonga mashangaan kumbe vatsonga va kumeka eka matlhelo ha mambirhi mozambhiki ni afrika dzonga a mphesamphesa ya vantima exikarhi ka mimfumo leyi mbirhi yi ve kona hi ntalo hikwalaho ka ku kumeka ka ntirho eka lava mozambhiki emigodini ya afrika dzonga ku nghena ka mali yo tsemakanya ndzilakano gede swi na xiyenge lexikulu eka  ikhonomi ya mozambhiki afrika dzonga yi ve ni xiave nkulu hi ku seketela renamo eka  nyimpi ya xin wanamamani ya mozambhiki ku lwisana ni mfumo wa frelimo   afrika dzonga na mozambhiki va sayine   ntwanano wa nkomati  hi lowu yimiseke ximfumo xiave xa afrika dzonga eka nyimpi hambileswi yi  yeke emahlweni ku kondza ku fika xidemokrasi eafrika dzonga hi  nhlangano wa vanhu i ntlwawa wa vanhu lowu tirhisanaka no hanyisana kumbe ntlawa wa vanhu lowu tshamaka a dzhawini yin we naswona wuri ehansi ka ndzawulo yinwe ya politiki na dhavuko nhlangano wa vunhu wu kombisa vuxaka exikarhi ka vanhu lava ngana ndzhavuko na vukorhokeri byo fana hiswona leswi nhlangano wa vanhu wu nga ha hlamuseriwaka tani hi vuxaka exikarhi ka swirho swa wona kuya hi ntirhiswano lowu nga kona e ntlwaweni wa vhanhu vokarhi leswi swi nga pfuna swirho swa ntlawa leswaku swi bindzula hi tindlela to tala leti nga kotekiku loko xirho xiri xoxe nhlangano wa vanhu wu nga thlela wu akiwa hi vanhu lava twananaka naswona vafumiwa hi maendele ya swilo hambi loko kuri hava ntlawa lowu fumaka wun wana riviti nhlangano wa vanhu risuka eka riviti ra xilana  leri lombiweke eka riviti socius mughana kumbe  nakulori leri tirhisiwaka ku hlamusela vuxaka exikarhi ka vanghana rito leri ri yelana ngopfu na rito vumunhu hambiswiritano mutivi wa swamabinzu adam smith ulerhisa leswaku ntlwaw wa vanhu wunga kumeka exikarhi ka vanhu lava hambaneke kumbe van wamabindzu lava hambaneke hi kuya hi kutirhisana hambi loko vangari vaghana ntsena loko vanga lwi binzu kumbe komponi inhlangeletano lowu xavisaka tinhundzu kumbe mpahla na vukorhokeri eka vaxavi mabindzu ma hlanganela eka mafambisele ya ikhonomi naswona makumeka ngopfu ematikweni lama tirhisaka ikhonomi ya vukhapitali laha makumekaka malawuriwa hi vanhu kungari mfumo naswona ma xavisa nhundzu na vukorhokeri byokarhi eka makete leswaku vakuma mali kumbe ku cincana nhundzu yo hambana leyi ngana nkoka woyelana wa ikhonomi binzu ringahava ropfuna naswona ririhava mbuyelo kumbe riri bindzu leri kongomisiwaka himfumo matiko yohambana hambana matirhisa milawu yohambana yo lawula mafambiselo ya mabindzu xikongomelo xamabinzu iku kurisa nxaviso na hakelo yatinhundzu kumbe vukorhokeri leswaku rikuma mbuyelo kumbe kubindzula kuni tinxakaxaka ta mabindzu hikuya hi mafambisele ya tiko na ndhawu kambe tinxaka leti tolovelekeke hileti nyimpi i mholovo himathlarhi exikarhi ka nhlangano wa vanhu nyimpi yi hlanganisa vukarhi ku onha nhundzu na kudlaya hi ku tirhisa masocha kupfumaleka ka nyimpi ku vuriwa kurhula kulwa nyimpi swi hlanganisa swilo leswi endliwaka no tirhisiwa ku lwa eka minxaka ya tinyimpi hambileswi swidyondzeki swo karhi swi vonaka nyimpi yiri xiyenge xa vumunhu van wana va vona nyimpi yiri xitandzhaku xa mahanyele na swi yimo swa vutomi ku  hlanganisa na mbangu nyimpi leyi dlayeke vanhu hi xitalo kuve nyimpi ya vumbirhi ya misava leyi sunguleke hi lembe ra kuya fika eka lembe ra naswona kudlayiwe kawalomu ka wa timiliyoni ivi yi landzeriwa hi nyimpi ya kuvutla ya mamongholi leyi dlayeke kwalomu ka wa timiliyoni hi lembe ra nyimpi yivangile kwalomu ka wa mafu leswi kombeke ku hunguteka kusuka eka wa mafu hi lembe ra hi lembe ra richard smalley u xungetile nyimpi tani hi xi rhanganya xa vuntsevu eka khume eka swirhalanganya leswi langutaneke na vunhu va misava eka malembe ya makume nthlanu lama taka tinyimpi ti siya ku onheka ka mbangu na tindzhawu kuhunguteka ka mali ya midende ya swisiwana tindlala ku engeteleka ka vachavela whawha lava tsutsumaka tinyimpi kuhkanganisa na kuxanisiwa ka vabohiwa vanyimpi kumbe va akatiko mati imuxaka wa khemikhali liyi ngahava muvala naswona mati ixiyenge ya swinambyana milambu maqhivi na malwandle yamisava na vumati lebyikumeka eka swivumbiwa leswi hanyaka xihlawulekisi xa khemikhali leyi i  ho leswi vulaka leswaku mati ma vumbiwa hi ti athomu timbirhi ta hydrogen na athomu yin we ya moya wa oxygen mati ma naswivumbeko swinharhu kunga vumati mati vutiyela gwitsi na vumoya ripumele mati mafunengeta kwalomu ka ta misava mati iyankoka eka swivumbiwa hinkwaswo leswi hanyaka laha misaveni kwalomu ka wa mati makumeka emaqhivini na malwandle kuva mati yo boxiwa kumbe kuceriwa eka misava kasi wa mati makumeka emagwitsini ya tinhlohlorhi ta misava eantarctica na greenland ntsengo lowu saleka wa mati wukumeka eka ripumele na marifu mati lamatengeke yonwa iyankoka eka vanhu na swivumbiwa swinwana mfikelelo wa mati lamabhaseke wu antswisiwile eka malembe lamahundzeka emisaveni hinkwayo hambiswiritano kwalomu ka bhiliyoni ra vanhu emisavani vapfumala mati lama bhaseke kuna vuxaka exikarhi ka vuswikoti bya fikelela mati lamabhaseke na rifuwo ra vanhu kuya hi tiko vahlahluvi va komba leswku hi lembe ra kwalomu ka hafu ya vanhu vamisava vata langutana na kupfumaleka ka mati mati matlanga xiyenge xo hlawuleka eka ikhonomi ya misava kwalomu ka wa mati lama tengeke ma tirhiseriwa swa tavurimi vutshevi bya tinhlampfi emaqhivini na malwande byi wundla swiyenge swotala swa vanhu emisaveni tnhundzu to tala ti fambisiwa hi swikepe ku suka no ya etindhawini tale kule hi milambu na malwandle mati magwitsi na ripumele switirhisiwa ngopfu ku timula no kufumeta tikhomponi na makaya ya vanhu mati mathlela ma tirhisiwa ku olovisa tikhemikhali to tala naswona mathlela matirhisiwa ku sweka na hlantswa byala i muxaka wa xitimula torha lexingana xihoko xa khale lexi tivekaka emisaveni naswona lexi nwiwaka ngopfu xithela xi va xitimula torha xavunharhu hi kurhandziwa kulandzela mati na tiye kusweka ka byala swihlanganisa kuvirisa hi comela na chukela hi kutirhisa vudangwana bya mavele kumbe rhayisi byala bya manguva lawa bya nadzihisiwa hi kutirhisa matsavu yo karhi kumbe muhandzu matsalwa yakhale lama tiviwaka mahlamusela maswekele na vuphakeri bya byala xikhongelo xa xikwembu xa byala xa vamesopotamiya axitirhisiwa kuhlayisa maswekele ya byala eka ndhzavuko wa vona maswekele ya byala masukela kwalomu ka malembe ya  bc loko vanhu va sungula ku byala mavele naswona a byi tiviwa kuya hi matimu ya iraki na gibita va hlahluvi va swityelwa swa matimu va pfumela leswaku byala byi ngava na xandla eku simekeni ka mindzhavuko ya vanhu kwalomu ka wa malembe lamahundzeke vatirhi va dorobha ra uruk leringa iraki namunthla avahakeriwa hi majomela ya byala hinkarhi wa ku akiwa ka tiphiramidi ta giza e gibita mutirhi un wana na un wana a a hakeriwa hi mindzheko ya nthlanu ya byala hi siku muqombhoti i byalwa bya ndhavuko wa vatsonga lebyi a byi swekiwa hi ku hlanganisa mati mugayo na comela byalwa lebyi loko byi vupfile i bya muhlovo wo basa wo rhomba byi nwiwa hi vakhegula na va khalabye byalwa lebyi byi kombiwa vini va muti tanihi nsumo va hlengeletana ehubyeni vanwa muqombhoti a wu vabyisi muqombhoti wu swekiwa hi ku sungula u tlhokola mavele u tshivela ndzilo kutani u tseleka poto ra mati ri khihlanyana loko mati ya vila musweki u nusa mugayo hi xiphaho a chela endzeni ka xirhundzu xi tala kutani a ya chela endzeni ka xihari diromu kutani a nusa comela hi xiphaho a chela endzeni ka xihari diromu musweki u ka mati yo vila a cheletela endzeni ka diromu leri anga chela mugayo na comela kutani musweki a teka mhandze a hakasela musweki u cheletela mati lawa a ri karhi a hakasa ku kondza swi vevuka ku fana na bilila dini loko swi vevukile u swi tshika nkarhiwo ringana awara yin we swi hola loko swi horile musweki u nusa comela hi ntewana a chela endzeni ka diromu ivi a hakasela ku kondza swi hlangana loko swi hlanganile u funengeta a swi veka siku hinkwaro loko ri xa siku leri landzelaka u ta funungula a languta loko swi kukumukile kutani a ringeta loko swi dzunga loko swi dzunga swi ta vula leswaku swi ta va swi virile kasi loko swi nga dzungi swi ta va swi vula leswaku a swi vilangi kutani swi ta fanela ku vekiwa nakambe ku fikela loko u swi ringeta swi twala swi dzunga loko swi virile muswekiu ta tseleka poto exitikweni kutani a teka ndzheko a ka mati endzeni ka diromu reriya hi nga chela mugayo comela na mati eka rona musweki u fanele ku vona leswaku u ka mati ntsena a nga tshuki a ka na swindlingi mati lawa u ya chela endzeni ka poto leri nga xitikweni loko mati ya vila u teka swidlingi leswi saleke endzeni ka diromu a cheletela endzeni ka poto a ri karhi u hakasela hi mhandze leswaku swi nga tshweli musweki u fanele ku hakasa ku kondza swi phyaphyarha ku fana na mukapu loko swi vupfile u ta vona hi loko swi veka rikoko epotweni mukapu lowu wu vitaniwa leswaku i phiriva musweki u teka ndzheko a ka mukapu wutsongo endzeni ka poto a wu tota endzeni ka diromu leri a ri ri na ntsuvi ku endlela leswaku ntsuvi lowu nga salela wu suka musweki u fanele ku kelela phiriva endzeni ka poto a cheletela endzeni ka makhuwana kutani a ya veka ya hola ku ringana siku loko rixa hi xamundzuku musweki u ta teka phiriva emakhuwaneni a chela endzeni ka diromu kutani a chela ntewana wa comela a hakasela ku kondza swi hlangana loko swi hlanganile a funengeta a veka ku ringana siku loko ri xa mundzuku swi ta vonaka hi ku huma khuvi leswaku swi virile loko swi virile a teka sefo ya byalwa a veka ehenhla ka poto ivi a chela byalwa lebyi nga endzeni ka diromu kutani a kandza endzeni ka sefo hi mavoko loko musweki a ri karhi a kandza byalwa byi ta wela endzeni ka poto kutani ku sala masiha endzeni ka sefo masiha lawa u ta ma kama ivi a ma chela etlhelo leswaku a ta nyika tinguluve ti dya endlelo leri ro kandza endzeni ka sefo hi mavoko ri vuriwa leswaku i ku hluta byalwa lebyi nga hlutiwa byi pangeteriwa emakhuwanini ivi byi nwiwa ku tirhisiwa mindzheko ku ka ivi byi cheriwa endzeni ka jomela byi nwiwa mukhubi i byalwa lebyi byi swekiwaka hi ku hlanganisa vudyangwana chukele ro tshwuka na mati mukhubi iwo basa wu ku paa byalwa lebyi a byi rhandziwa hi vafana na majahantiyela byalwa lebya mukhubi hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa loko u lava ku sweka mukhubi u fanele ku rhanga u tlhokola mavele leswaku ku ta huma vudyangwana lebyi u nga ta sweka mukhubi wa wena hi byona musweki u teka vudyangwana a chela endzeni ka khuwana ivi a chela mati a swi veka swi vila loko a vona swi huma khuvi swi ta vula leswaku swi virile loko swi virile ateka poto a tseleka exitikweni ivi a ya ka mati ntsena le ndzeni ka khuwana leri a nga hlanganisa vudyangwana na mati mati lawa u ya chela endzeni ka poto ya vila loko ya virile musweki a nusa chukele ro tshwuka hi xinkambani a chela epotweni swi vila musweki u fanele ku hakasela leswaku swi ta kota ku hlangana loko swi hlanganile swi ta sungula ku phyaphyarha musweki u ta swi tshika swi phyaphyarha ku kondza swi vupfa kutani a phula a swi veka swi hola loko ri xa mundzuku a chela swicomelana switsongo hi xandla ivi a hakasa loko swi hlanganile musweki u ta teka sefo u veka ehenhla ka poto loko ari karhi a chela mati ya ta wela endzeni ka poto ivi ku sala vudyangwana endzeni ka sefo ku ta va kona loko mukhubi wu vupfile mukhubi na wona wu pangeriwa endzeni ka makhuwana ivi wu keleriwa hi ndzheko wu cheriwa endzeni ka majomela leswaku vanhu va tinwela thothotho i byalwa lebyi swekiwaka hi ku hlanganisa comela mati na chukele ro tshwuka thothotho yi fananisiwa ni byalwa lebyi hi xilungu vange i brendi byalwa lebyi a byi rhandza hi tinghamula na magayisa byalwa lebyi a byi ri na muhlovo wonge i mati thothotho yi swekiwa hi ku loveka mati comela na chukele ro tshwuka endzeni ka mbita ivi u funengeta leswi swi hambanile na muqombhoti na mukhubi hikuva swi vekiwa nkarhi wo ringana mavhiki mambirhi leswaku swi vila kasi leswin wana a swo vekiwa siku rin we ntsena endzhaku ka mavhiki mambirhi u ta teka xidiron wana u tseleka endzilweni kutani u chela leswi nga ndzeni ka mbita u lava xindzhenghana u pfala ivi u teka vulongo bya tihomu kumbe misava u lema xipfalo leswaku ku nga humi moya na wutsongo musweki u ta boxa xidiron wana etsheveni ximbhovana lexitsongo xo ringana rihlanga kutani u teka rihlanga u hoxa endzeni ka ximbhovana rihlanga leri ri fanele ku humela na le handle hi ximbhovana ehansi ka rihlanga u kangatela hi ximbitana loko swi vila ku ta dzuka nyuku le ndzeni ka xidiron wana kutani wu ta khuluka hi rihlanga wu thonela embiteni loko swi sungula ku nthona vanhu va fanele ku suka va ya tshama ekule hikuva va ri ni ku tshemba ka leswaku thothotho a yi lavi pongo swi nga nthona dyambu hinkwaro hikuva swo nthona hi rithonsi rin werin we thothotho yi nwiwa hi xipfalo xa bodhlela lexi hlamarisaka hileswaku hambi leswi ku nga cheriwa chukele a swi tsokombeli thothotho yi bava ngopfu swinene loko thothotho yi vupfile yi va yi basile yi lo paa loko thothotho yi xavisiwa yi cheriwa endzeni ka mabodhlela ya tinipi kumbe tihafujeke ku vuriwa leswaku ku nwa xipfalo xin we ntsena u ta va u lunghile ku tlula kwalaho u ta xurha nkarhi wo leha mbhambha i byalwa bya xintu lebyi swekiwaka hi ku hlanganisiwa mati chukele ro tshwuka xinkwa na xihenge byalwa lebyi a byi bhava swinene na swona lava a va byi nwa ngopfu a va vonaka hi ku tshukuluka milomu muhlovo wa byalwa lebyi i wo tshuka wu ku juu byalwa lebyi a byi nwa hi vakhalabye na vakhegula mbhambha yi swekiwa hi ku tseleka mati endzeni ka poto kutani ku cheriwa xihenge na chukele ro tshwuka musweki u fanele ku swi tshika swi vila swinene leswaku swi nga pandzisi vanhu tinhloko loko swi virile musweki u fanele a pfula a swi veka leswaku swi hola loko swi horile musweki u ta teka malofo yambirhi ya swinkwa swa buraweni u pfuvapfuva a chela endzeni ka poto kutani a nusa comela hi xinkambana a chela kutani u funengeta loko swi virile u ta vona hiloko swi huma khuvi swi sungula ku phukula musweki ata teka sefo ya byalwa kutani a hluta a chela ekhuwanini mbhambha yi cheriwa exikalweni hi ndzheko yi nwiwa byalwa vucema byihambanile na byalwa lebyin wana hinkwabyo hikuva i byalwa lebyi kumekaka enhoveni ensinyeni lowu vuriwaka leswaku i ncindzu nsinya lowu wu fana na xiluva kambe wa rhumbuka ku fana na nsinya wa tibanana vakhegula na vakhalabye a va hamba va ya byi tshamela kwale nhoveni va nwa kona byalwa vucema byi endliwa ekhwatini vaendli va byona va ya ekhwatini va ya lava ncindzu loko wu rhumbukile ku fana na murhi wa mubanana va teka rithlongwa va tsema ivi va tlhoma ribyanyi va vekela mukhelo ehansi ka ribyanyi laha va nga tsema kona leswaku ku ta halaka mati ya tsutsuma hi ribyanyi ya halakela endzeni ka mukhelo loko mukhelo wu nga talangi vafanele varhendzeleka na nhova va lava yin wana misinya kutani va tsema na yona va hlengeleta mati ya kona va fanele ku endlisa sweswo ku kondza mukhelo wu tala kutani va tshama ehansi va tinwela xifenukani i byalwa lebyi endliwaka hi madleke yo bava ngopfu i byalwa lebyi endliweke hi ku pfuva vuswa byi swekiwa byi pyapyara muhlovo wu fana na muqombhoti ku hambana ka wona na muqombhoti hileswaku xifenukani xi endliwa namuntlha mundzuku wu nwiwa kasi muqombhoti wu heta vhiki wa ha swekiwa xifenukani xi rhandza hi vakhalabye na vakhegula xifenukani xi endliwa hi ku pfuva vuswa u kandzela hi comela kutani swi vila swi vuriwa leswaku i madleke madleke lawa ya tshikiwa ya vila ku kondza ya bava ya nga ha nweki hikuva ya hetile masikunyana ku suka kona musweki a tshivela ndzilo u tseleka madleke hi poto ya vila loko ya sungula ku phyaphyarha u ta ma phula leswaku ya ta hola loko swi horile musweki a chela comela a hakasela swi kondza swi hlangana loko swi hanganile kahle a swi veka swi etlela ku fika mundzuku ka kona hi siku leri landzelaka musweki u teka sefo ya byalwa ahluta a cheletela emakhuwanini ku suka kona byi cheriwa emajomeleni hi ndzheko ivi byi nwiwa vito leri ra xifenukani ri tumbuluke eka ku va byalwa lebyi byi hundzukile ku suka eka madleke byi hundzuka byalwa badama badama va ku secha i byalwa lebyi endliwaka hi ku hlanganisa mugayo na vudyangwana byalwa lebyi byi fana na muqombhoti xikongomelo xa kona a kuri ku loko u nwile u ta tsandzeka ku famba kutani u vumbuluka kunene hansi vanhu va ku secha u nga twi nchumu mihlovo wa kona wu fana na muqombhoti byalwa lebyi byi rhandza hi vakhegula na vakhalabye byalwa lebyi byi swekiwa hi ku loveka vudyangwana vhiki hinkwaro endzhaku ka vhiki swi ta va swi virile loko swi virile musweki a ta swi twa swi bava loko a swi ringeta kutani musweki u ta swi chela endzeni ka poto a tseleka swi vila ku kondza swi phyaphyarha loko swi vupifile musweki u ta phula a swi veka swi hola ivi a teka comela hi xinkambana a kandzela ivi a hlanganisela kahle swi hlangana kutani a swi veka swi vila loko swi virile swi ta phuphuma khuvi kutani musweki a teka sefo ya byalwa a hluta a cheletela emakhuwanini kutani byi keleriwa hi mindzheko byi cheleteriwa emikhelweni byi nwiwa byalwa lebyi byi thyiwe vito leri ra badama va ku secha hikuva ku vuriwa leswaku loko byi ku bile a wa ha koti no yima u to badama ehansi va ku secha hi ku rhandza u nga twi nchumu nghwevu i byalwa lebyi endliwaka hi ku hlanganisa chukele ro tshwuka swivirisi na muqombhoti nghwevu iwo basa wu ku paa byalwa lebyi a byi a byi rhandza hi vavhana na majahantiyela vanhu lava a va ku a va nwi muqombhoti hikuva wu nunhwisa milomo byalwa lebya nghwevu hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa nghwevu wu swekiwa hi ku ka mati u chela endzeni ka khuwana ri kihlanya kutani u teka xinkambana xa chukele ro tshwuka u chela na swivirisi kumbe khuvi ra muqombhoti musweki u tlhela a teka comela a chela a hakasela hi mhandze ku kondza swi hlangana kahle loko swi hlanganile a swi veka swi vila nkarhinyana endzhaku ka nkarhi swi ta va swi virile leswi a swi teki nkarhi wo leha hikuva swi endliwa namuntlha swi tlhela swi nwiwa namuntlha byalwa lebyi byi tala ku endliwa loko ko tshika ku fike vayeni hi xihatla va nga languteriwangi hikuva na byona byi endliwa hi xihatla ncayoni i byalwa lebyi endliwaka hi chukele ro tshwuka mati comela na swivirisi ncayoni iwo basa wu ku paa byalwa lebyi na byo a byi rhandza hi vavhana na majaha ntiyela ku fana na nghwevu ncayoni na yona hi nga yi fananisa na tibiya masiku lawa ncayoni yi swekiwa hi ku chela mati endzeni ka khuwana kutani u teka chukele ro tshwuka u chela loko u cherile u ta ya lava khuvi ra muqombhoti u chela u teka na comela xitsongo u chela kutani u swi hakasela swi hlanganana loko swi hlanganile u ta swi tshika xinkadyana endzhaku u ya languta loko ku nga humi khuvi loko ku tlhutlha khuvi swi vula leswaku swa vila kutani u teka comela hi xandla u chela u hakasela u tlhela u swi veka ncayoni na yona ya yelana na nghwevu hikuva na yona yi endliwa namuntlha yi tlhela yi nwiwa namuntlha ximpharamele i byalwa lebyi endliwaka hi mugayo chukele na comela ximpharamele i xo basa xi ku paa byalwa lebyi a byi rhandza hi vavhana na majahantiyela vanhu lava a va ku a va nwi muqombhoti hikuva wu nunhwisa milomo byalwa lebya xipharamele hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa ximpharamele xi swekiwa hi ku loveka hi mugayo endzeni ka mbita ku fana na loko u endla bilila dini loko ri xa hi xamundzuku bilila yi ta va yi bava loko swi bava swi vuriwa leswaku swi virile kutani u sweka mukapu mukapu lowu wu fanele ku phyaphyarha ku kondza ku vonaka rikoko epotweni leswi swi ta va swi vula leswaku wu vupfile kutani u nusa comela hi xandla u chela u hakasela ku kondza swi hlangana xikhalavatlana i byalwa lebyi swekiwaka hi nkarhi wa ntshovelo emasin wini hi ku hlanganisa khalavatla chukele ro tshwuka na swivirisi muhlovo wa byalwa lebyi i wo tswhuka byalwa lebyi a byi vevukile ku fana na mati byalwa lebyi a byi rhandza hi vavhana na majaha ntiyela xikhalavatlani xi swekiwa hi ku pandzelela makhalavatla lawa ya nga vupfa kutani u teka mahlobyi ya kona u cheletela ekhuwanini u ta nusa chukele ro tshwuka hi xinkambana u chela endzeni ka khuwana kutani u hakasela hi nkombe tlhela u chela swivirisi endzeni ka khuwana u hakasela loko swi hlanganile u ta funengeta u swi veka ku fikela mundzuku loko ri xa u ta kuma swi ri karhi swi tlhutlha khuvi kutani u teka sefo u hluta byalwa bya kona hi lebyo tshwuka byi ku juu kwalaho byi ta cheleteriwa endzeni ka majomela byi nwiwa dzova i muxaka wa byala bya vukanyi lebyi nga baviki vukanyi lebyi bya tsokombela naswona ku vuriwa leswaku a wu xurhi loko u nwa byona vanhwanyana va byi rhandza ngopfu vukanyi lebyi loko u endla dzova u rhwalela makanyi u ya hlengeletela kutani loko ya vuphile u rhumbula u chela endzeni ka khuwana u chela mati u ri karhi u chela na tinyungu endzeni ka khuwana loko u hetile ku rhumbula u fanele u lava khuwana rin wana kutani u kama tinyungu endzeni ka rona ku suka kwalaho u teka rifetho u dludla endzeni ka khuwana u ri karhi u cheletela na mati yo ringanela endzhaku u veka rifetho kutani u phosa hi mavoko ku fikela loko tinyungu ti sala ti basile muendli wa dzova u fanele ku kama tinyungu u veka etlhelo u funengeta khuwana ku fika mundzuku loko rixa byi ta va byi hume khuvi kutani u wungula khuvi u halata ku sala dzova ro tsokombela vanhu va tinwela nyatshani i muxaka wa byala bya vukanyi vukanyi lebyi bya bavanyana loko u endla nyatshani u rhwalela makanyi u ya hlengeleta ya vupfa loko ya vupfile u teka foroko u ya rhumbula u chela endzeni ka khuwana u ta chela nhlowa na tinyungu endzeni ka khuwana kutani loko u hetile ku rhumbula u ta teka khuwana rin wana u kama tinyungu leti nga ndzeni ka khuwana ro sungula u kamela endzeni ka khuwana ra vumbirhi endzhaku u ta chela mati na nhlowa u teka rifetho u dludla ku suka kwalaho u phosa hi mavoko endzeni ka khuwana loko tinyungu ti basile u ti kama u ti veka etlhelo kutani u funengeta khuwana u ri veka ku fikela mundzuku loko ri xa khuwana ri ta va ri tale hi khuvi laha henhla kutani u ta wungula khuvi u cukumeta kutani u funengeta nakambe ku fikela siku ra vumbirhi hi siku leri vukanyi byi ta va byi bavanyana kutani byi keriwa hi swinkambana byi nwiwa mpahlwa i muxaka wa byala bya vukanyi lebyo bava ngopfu ku kuma swinkambana swimbirhi u to twa munhu a suma risimu ku komba leswaku u swi twile muendli wa mpalwa u sugula a rhwalela makanyi u ya hlengeleta ya vupfa kutani u teka foroko u ya rhumbula u cheletela endzeni ka khuwana cheletela nhlowa na tinyungu endzeni ka khuwana rin we loko u hetile ku rhumbula kama tinyungu u ti chela endzeni ka khuwana rin wana u teka rifetho u dludla endzhaku u chela mati na nhlowa u phosa hi mavoko ku kala tinyungu ti basa kwalaho u ta funengeta u veka ku fikela mundzuku loko ri xa u ta susa khuvi leri nga ta va ri ri henhla ka khuwana u ri cukumeta kutani u funengeta ku ringana masiku mambirhi loko u byi pfula byi ta va byi basile byi lo paa lebyi vukanyi loko wo byi welawela byi ta ku ba byi ku lata hansi a byi bavi i tanani mi ta vona na byona byi keriwa hi swinkambana byi nwiwa a hi tinsimu ti nga ta yimbeleriwa no ciniwa loko se va byi twile vukanyi i muxaka wa byala bya xintu lebyi endliwaka hi makanyi kuna tinxaka ta mune ta vukanyi kunga dzova nyatshani mpahlwa na phipha muendli wa vukanyi u fanele a rhwalela makanyi kutani u ma hlengeleta ya vupfa loko ya vupfile u ta teka mbita u teka na foroko a tlhava kanyi hi rin werin we a cheletela embiteni loko u ri karhi u chela embiteni u kama mati lawa ya vuriwaka leswaku i nhlowa u kamela kwale mbiteni u ri karhi u chela na tinyungu kwale ndzeni ka mbita loko a hetile u ta teka khuwana u susa tinyungu endzeni ka mbita u ti chela endzeni ka khuwana u siya nhlowa ntsena endzeni ka mbita muendli wa vukanyi u teka rifetho u dludla endzeni ka khuwana leri nga ni tinyungu kutani a chela mati hi katsongotsongo qa dludla endzhaku u hoxa mavoko endzeni ka khuwana u pfuvapfuva tinyungu leswi vuriwaka leswaku i ku phosa phosa ku kondza tinyungu ti sala ti nga ha ri na nchumu leswi swi ta va swi vula leswaku se ti vupfile loko byi vupfile kama tinyungu u ti veka etlhelo ku sala mati kutani muendli wa vukanyi a teka nhlowa luwa le ndzeni ka mbita a chela endzeni ka khuwana kutani u funengeta u swi veka ku fikela mundzuku loko ri xa u ta kuma swi humese khuvi kutani u ri wungula laha henhla u cukumeta ku sala vukanyi byo tsokombela lebyi vuriwaka dzova loko vukanyi lebyi byi nga vekiwa ku fikela mundzuku byi sungula ku bava vukanyi lebyi bavaka byi vuriwa nyatshani kasi hi siku ra vunharhu vukanyi byi va byi bava ngopfu kutani byona lebyi byi vitaniwa leswaku i mpahlwa ximuwu i nsinya lowu kumekaka ngopfu ngopfu e ndzhawini yo hisa ya mananga ku kula ka nsinya lowu ku fambisana na vukona bya mati ya le hansi ka misava kumbe vukona bya timpfula naswona nsinya lowu wunga hanya malembe ya kwalomu ka magidi ya malembe nsinya lowu wu tshembiwa ngopfu tani hi xihlovo xa swakudya mati vutshunguri na vundzhawu byo tsama kona wu thlela wu va na swiyilana swo hambana hambana nsinya wa ximuwu wu kumeka hi xitalo eka xifundzankulu xa limpopo na mpumalanga nsinya lowu wa kula swinene na ku tlhela wu va na vutomi byo leha swinene kumbe ku hanya malembe lamo tala swinene ximuwu xi tswala mihandzu leyi vuriwaka swimuwu mihandzu ya murhi lowu yi na muhlovo wa ribungu ehandle ka yona yi tlhela yi va na voya mihandzu ya ximuwu a yi fayeki hi ku olova handle ko tirhisa ribye kumbe nchumu wo tsindzihela ximuwu xi na mapa yo basa na tinyungu na tintambu to lala to basa endzeni ka xikhwakhwa xa kona vanhu va dya mapa ya mihandzu ya murhi wa ximuwu na ku munyunga tinyungu ta kona na ku kampfunya kunene vanhu va teka masi ya homu loko ma ha ku sengiwa va chela eka mihandzu ya ximuwu va dya swilo leswi swi nandziyela vanhu lava va swi dyaka swinene mapa lawa ya kumekaka eka mbewu ya kona na wona ma nandziha swinene kambe a ya twali chukele ro dzungelanyana murhi wa ximuwu wu hlawulekile eka misinya yo tala swinene hikokwalaho wu fanekerile ku hlayisiwa swinene matluka marhavi na mahanti ya kona swi tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana eka vanhu ku swekiwa matluka ya xitshopana na mihandzu ya kona kutani ku nwiwa matluka na mihandzu leyi loko swi swekiwile swi tshungula vuvabyi bya mukhuflwana nchuluko na ku hisaka miri vanhu va levupeladyambu va tirhisa matluka na mahanti ku tshungula vuvabyi bya mitsakamiso na nchuluko matluka va ma tirhisa ku tshungula mukhuhlwana kasi vanhu va le tlhelo ra dzonga va omisa mihandzu kutani va yi kandza ku endla mapa va chela eka mukapu wa vana va dya mahanti ya nsinya lowu ya omisiwa ma rhumeriwa etindhawini to fana na yuropa ku kota ku tshungula vuvabyi loko swi tikile laha va swi vulaka hi vito ra cortex to cinchona bark murhi lowu wu tirhisiwa ngopfu eka ku tshungula vana lavantsongo va ku fana na lavo velekiwa va biwile kumbe va ri na xa le nhlokweni kutani va ondza hikokwalaho ko xanisiwa hi vuvabyi lebyi ku phaphiwa mahanti ma hlanganisiwa na makhambakutani ma lovekiwa ma heta masikunyana ematini endzhaku ka masiku mambirhi kumbemanharhu mati yalawa ma va ma cincile muhlovo ma va yo tshwuka kutani manana wa muti u pfuka na mixo swinene a humesa xikhuwana lexi a nga lovekela mahanti na matluka a xi veka enyangweni laha a humaka hi kona kutani a hluvula nwana loyi a vabyaka tinguvu hinkwato nwana u hlambisiwa miri hinkwawo a langutisisiwe evuxeni bya nyangwa wa yindlu loko nwana a hlambisiwa a nga fanelanga ku khoma nhloko kumbe ku hlambisiwa ni nhloko hikuva u ta va na nhloko leyikulu loko a kula nsinya wa ximuwu a wu tirhisiwi ku tshivela ndzilo hi wona swa yila mahanti na matluka swi tshungula vuvabyi bya malariya nchuluko na mitsakamisi yo hisa valavisisi vo tala va vula leswaku murhi lowu wu tshungula vuvabyi byo tala hi ku hambana ka byona mondzo wu mila enhoveni laha ku nga tala misinya swinene murhi lowu wa kala swinene hikuva vanhu va wu tirhisa mitirho yo tala swinene wu tlhela wu tsindzihela vanhu va wu tirhisa ku aka hi wona tindlu ta vona ku tshivela ndzilo ku vatla tifanichara na swinwana na swinwana ndzilo wo tshiveriwa hi murhi wa mondzo wa pfurha swinene wu tlhela wu va na makala yo tala swinene hi mikarhi liya ya khale vanhu a va tirhisa makala ya mondzo eka ayini ya malahla ku ayina hi yona xigodo xa mondzo xi tirhisiwa ku endla matshuri na misi yo kandza mavele murhi lowu a wu dyiwi hi muhlwa hambi u aka darata hi wona a wu dyiwi hi muhlwa vanhu va tala ku vatla tindyelo to dyela ka tona swakudya murhi lowu a wu olovi ku wu kuma enhoveni hikuva vanhu va wu tirhisa swinene loko vanhu va wu kuma va tsema va wu pulanela swilo swo hambanahambana mahanti ya mondzo ma tirhisiwa ku tshungula munhu loko a ttshwile hi ndzilo mahanti ya murhi lowu ma phaphiwa ma omisiwa ma tlhela ma kandziwa hi tshuri kutani ma sefiwa xilondzo xi hola hi ku olova loko ku cheriwa mapa ya murhi lowu tikereke tinwana ti tirhisa nkuma wa mondzo ku vat i tshungula vanhu eka mavabyi ya vona vanhu lava va olela nkuma va chela exibyeni na mati va endla xiwacho xo hanyisa vanhu hi xona va tlhela va tshemba leswaku loko va hlamba hi mati ya mondzo va ta suka mabadi lama va nga na wona emirini matluka ya mondzo ya omisiwa ya tsondzeriwa hi nyuziphepha va yi lumeka endzilweni va dzaha ku endlela ku tshungula mukhuhlwana loko ku swekiwa timitsu ta murhi lowu mati lama humaka ma tirhisiwa ku pfula mbeleko eka vavasati lava va nga velekeki vana mati lama ma tlhela ma tsungula vuvabyi bya nchuluko na muthundagazi loko u wu nwa nkuma wa kona wu tirhisiwa ku hlantswa meno ma basa ma ku paa murhi wa mukhuhlwana wu endliwa hi matluka vanhu va teka swiluva swa wona murhi lowu swi virisiwa kutani swi nwiwa leswaku swi tshungula mukhuhlwana swiluva swa nsinya wa mondzo swi pfuna munhu loko a khomiwile hi vuvabyi by mukhuhlwana a tlhela a hisa matluka ya kona a dzaha a kokela endzeni kutani munhu yoloye u ta kuma ku tshunguleka eka vuvabyi bya mukhuhlwana munhu loyi u ta sungula ku hefemula kahle ntoma i nsinya lowu talaka ku mila enhoveni wu tlhela wu kula swinene murhi lowu wu na marhavi yo tala swinene na ndzhuti wo titimela swinene mihandzu ya kona yi vuriwa tintoma loko mihandzu leyi yi nga vupfanga yi na muhlovo wa rihlaza yi tlhela yi va na mahla loko u yi dya kasi loko yi vupfile i ya xitshopana mihandzu leyi yi rhandziwa swinene hi varisi misinya na swiharhi swo fana na timfenhe tinyungu ta tintoma i ta muhlovo wa ribungu varisi va dya tintoma va tlhela va nwa mati va xurha tintoma timbisi ti dlaya tindleve loko munhu a ti dya hikokwalaho ka mahla ya tona khale ka khaleni a ku tirhisiwa tintoma to ka ti nga vupfanga ku namarheta maphepha ya tibuku kumbe ku namarheta swifanisi emaphepheni hikuva khale a hi nga ri naswona swa xilungu nkoka wa mahanti ya ntoma eka vanhu ya tshungula ku vava kale khwirini hikuva ku phaphiwa mahanti ya ntoma ma katsiwa na mahanti ya nkanyi u sweka kumbe ma lovekiwa kutani ma nwiwa na mati ya kona matluka mahanti na marhavi swi tshungula vuvabyi bya matshasi switshetshela ku hisa ka misiha nchuluko lowu katsaka ngati na swilondzo swilo leswi swa lovekiwa ematini kutani ku nwiwa mati ya kona timintsu ta ntoma ti tirha ku tshungula nwana loko a ha ri ntsongo loko nwana a ha ku velekiwa enhlokweni ya yena ka tlulatlula kutani vakhegula va ku u na xa le nhlokweni ku tirhisiwa timitsu na swin wana ku tshungula vana nkonono i nsinya lowu talaka ku mila enhoveni laha ku tlhumeke matluka ya nsinya lowu i ya silivhere murhi lowu a wu na ndzhuti wo nyawula wu tlhela wu nga tswali mihandzu murhi lowu wa nkonola wa tirhisiwa ku tshivela ndzilo kambe nsinya lowu a wu na makala naswona tihunyi ta wona a wu tiyiseli mahanti ma tlhela ma tshungula nchuluko na xilumi eka vavasati mapa wa mahanti ma tshungula vuvabyi bya chukele loko murhi lowu wu tsemiwile mhandzi ya kona ya lovekiwa ku nwiwa mati ya kona kutani ma horisa vuvabyi bya mahahu na ku orhela musi wa tihunyi ta wona swi hlantswa mahlo lama vavaka timitsu na mahanti ya nsinya wa nkonola swi hanyisa vuvabyi bya ku vava endzeni ka khwiri timitsu ta nsinya lowu ti tlhela ti tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya muthundakazi kasi mapa ya timitsu ta nsinya lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo lumalumiwa endzen ka khwiri hikuva ku omisiwa timitsu kutani swi sefiwa mapa ya kona ya tlhela ya tshungula ku pfula mbeleko eka vamanana loko va nga bebuli vana mapa ma kandziwa ma cheriwa evusikwini bya v aka manana ku ndlandlamuxa mbhovo wa xivelekelo xa vamanana ku tlhela ma tshungula ku pfimberiwa na ku tshungula vuvabyi bya xa le nhlokweni xa nwana loko a ha rintsongo hi ku va ku cheriwa mapa lama emukapini wa nwana timitsu ta nsinya lowu ti tirhisiwa ku tshungula nchuluko na vuvabyi bya le ndzeni ka khwiri timitsu ta nsinya lowu tirhisiwaka nakambe xikandza kumbe matihlo mahanti ya nsinya lowu ya tshungula vuvabyi bya chukele na swilondzo loko munhu a ri na vuvabyi bya chukele ku omisiwa mahanti ku kandziwa kutani ku cheriwa emphungwini ku dyiwa nhlampfurha murhi wa nhlampfurha i wa muhlovo wa rihlaza nakambe murhi lowu a wu kuli ngopfu naswona a wu lehanga loko moya wu ba murhi lowu wa tshoveka hi ku olova hikuva wu larile nsinya lowu wu na matluka lamakulu ya swiphepherete wu tlhela wu mila enhoveni na le makaya laha ku nga na tshanga ra tihomu nhlampfura i murhi wa nkoka eka vanhu vo fana na tin anga hikuva va wu tirhisa ku tshungula vanhu lava va vabyaka mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlampfurha marhavi ya nhlampfurha i yo tshwuka mihandzu ya nhlampfurha a yi dyiwi hi vanhu vana lavantsongo va fanele ku lemukisiwa hi murhi lowu leswaku a wu dyiwi hikuva wu ni khombo lerikulu eka vutomi bya vanhu loko tinhlampfurha ti swekiwile ti humesa mafurha lama tirhisiwaka hi tin anga mihandzu ya nhlampfurha yi tswariwa yi ri hi xichocho mihandzu ya kona yi na muhlovo wa rihlaza loko yi nga si vupfa kasi loko yi vupfile yi cinca muhlovo wa rihlaza yi va ya ribungu loko tin anga ti lava ku endla mafurha ya nhlampfurha ti tshova ntshetsho wa kona ti wu sweka loko ku swekiwa tinhlampfurha vanhu va fanele ku songa masangu hikuva loko swo ka swi nga ri tano mafurha ya tinhlampfurha a ma nga humi tinhlampfurha ti cheriwa embiteni ti bambateriwa leswaku ti ta kukumuka naswona ti fanerile ku heta mavhiki mambirhi kumbe ku tlula ti nga si swekiwa loko tikukumukile ku cheriwa mati epotweni lerikulu kutani ti swekiwa dyambu hinkwaro ku ri karhi ku tshiveleriwa ndzilo swinene mafurha ya kona ma ya ehenhla kasi tinhlampfurha ti sala ehansi loko ku endliwa mafurha mafurha lama ma swekiwa eka siku ra vumbirhi ku ri karhi ku minyiwa mafurha epotweni loko ku ri karhi ku swekiwa ku sefiwa mati ku sala mafurha ntsena mafurha ya kona ya cheriwa emabodhleni laha ma swi kotaka ku tshama malembe yo tala ma nga onhaki ma tlhela ma xavisiwa mafurha lama ma nga tirhisiwa ku orha misisi na ku tirhisiwa eka vana loko va ha ri vantsongo ku sivela vuvabyi bya swirhumbana na ku tlhela ma nwiwa ku tshungula nchuluko eka vana na ku tlhela ma horisa silondzo kasi mati ya matluka ya kona loko ma nwiwa ma horisa ku vava endzeni mati ya timitsu ma horisa ku vava ka meno kasi matluka ya kona ma nga tlhela ma tirhisiwa ku thova munhu loko a vavisekile kumbe a pfimbile loko ti swekiwa ku tshiveriwa ndzilo lowukulu ti cheriwa kona ti katingiwa ti kala ti cinca na muhlovo ti va ta ntima loko tinhlampfurha ti katingiwile ta hlantswiwa ti tlhela ti anekiwa leswaku ti ta kandzeka na ku sileka kahle nhlowa i muxaka wa byala bya xintu lebyi endliwaka hi makanyi ku hambana na vukanyi byala lebyi a byi cheriwi mati byi endliwa hi mati ya makanyi ntsena loko ku rhumburiwa nhlowa ku cheriwa mati ku humesiwa tinyungu ti kamiwa kutani ti humesa mati ya makanyi ntsena a ku cheriwi mati eka nhlowa ku cheriwa ntsena mati ya makanyi emakhuwanini kutani eka siku leri landzelaka ku rhumburiwa makanyi ku kondza ku tatiwa khuwana nhlowa wu vekiwa ekhuwanini ku ringana vhiki ra ha vila muhlovo wa nhlowa loko wu virile i wa muhlovo wo tshwuka juu ku vunguriwa hi mitshetsho ya mavele kumbe hi nsefo byi sala byi nga ha ri na khuvi leswaku byi nwiwa kahle hi vanhu nhlowa a wu boli wu tlhela wu dakwisana swinene loko nhlowa wu rhumburiwile wu cheriwa ekhuwanini wu tlhela wu celeriwa emisaveni wu pfariwa hi ndhichi mbita ya kona yi va yi celeriwile ehansi ka nsinya khuwana ra kona ri va ri pfariwile hi ndyelo leyi yi lemiwaka hi vulongo bya tihomu vukanyi bya nhlowa bya heta lembe ku kondza byi ya humesiwa hi khisimusi endzhakuka loko magayisa ma vuyile hi le xilungwini muringa muringa i nsinya wo saseka swinene lowu loko u wu languta ongeti i xiluva nsinya lowu i ndzhuti hi tlhelo wu pfuna vanhu ku kuma ko wisela kona ku fana na murhi wa mkhanyakude nsinya lowu nga ni switlukana leswintsongo ku lava ku fana na ximuwu ndzhuti wa kona wu vangiwa hi marhavinyana ya kona yo kala nsinya lowu wa muringa wu tshungula mavabyi hi ku hambana ka wona loko muringa u wu swi tsakela u nga wu dya kunene u nga wu swekangi kumbe u wu sweka u nwa mati ya kona matluka ya muringa hi wona ma tirhisiwaka ku tlula leswinwana u khayiwa matluka ya muringa u ma omisa endzhaku u ma sila ma endla mapa kutani u nga nantswa kumbe u chela eka mukapa u dya matluka ya muringa u nga tlhela u ma dya ma nga endliwangi nchumu mahanti ya muringa ma phaphiwa ma lovekiwa kumbe ma swekiwa ma thoveriwa eka milenge kumbe miri loko wu vava timitsu ta muringa ti tirhisiwa ku hanyisa munhu loko swi n wi luma endzeni kumbe a chuluka nhlangula i nsinya lowu milaka etlhelo ka milambu laha ku kumekaka mati hixitalo mihandzu ya murhi lowu yi khiwa hi ku olova hi varisi hikuva a wu kuli wu ya ehenhla naswona a wu na mitwa yo tlhava mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlangula yi tlhela yi kumeka hi xichocho loko mihandzu leyi yi ri yimbisi yi na muhlovo wa rihlaza kasi loko yi vupfile yi na muhlovo wa ntima bya tintshuguri mihlangula yi rhandziwa ngopfu hi varisi vana lavantsongo na misinya swa nhova hikuva ya nandziha swinene kasi matluka ma dyiwa hi swiharhi swa nhova na swifuwo swa le kaya murhi lowu a wu byariwi ekaya hikuva a wu na ndzhuti mihlangula ya hambana ku ya hi tindhawu leti yi kumekaka kona ku na nhlangula lowukulu na nhlangula lowuntsongo marhavi ya kona ma rhandziwa ngopfu hi vavasati hikuva ma pfurha swinene loko va tshivela ndzilo matluka ya nhlangula ma lovekiwa ematini ma cheriwa exipeyitini kutani ku peyitiwa munhu loyi a nga dyiwa hi xikuna timitsu ta nhlangula ti horisa vuvabyi bya chukela switshetshela ku boheka endzeni na vuvabyi bya swimungwamungwana mapa ya timitsu loko ma kandziwile ma tshungula vuvabyi bya meno loko ma vava kasi timitsu ti tirhisiwa ku hlantswa meno na ku tshungula vuvabyi bya maxinini marhavi ya kona loko ma swekiwile ma tshungula vuvabyi bya marhambu mukhuhlwana na muthundagazi nthunduluka wu tala ku mila laha ku omeke swinene laha misava ya kona yi nga ya ntima ku fana ni le xidakeni misava ya kona yi tlhela yi va ya vumba murhi lowu wu na mitwa yo ka yi nga talanga yi tlhela mitwa ya kona yi nga tontswanga mihandzu ya murhi wa nthunduluka yi vuriwa tinthundluka mihandzu ya murhi lowu yi na muhlovo wa rihlaza loko yi nga vupfanga kasi loko yi vupfile yi ni muhlovo wo tshwuka matluka ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mahlo na mukhuhlwana timitsu tona ti tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya lendzeni ku vava ka khwiri na swilondzo emirini wa munhu nakambe murhi lowu wu tshungula vuvabyi bya ku tsakamisa na vusiku vanwana vanhu va tirhisa murhi lowu eka ku ti sirhelela eka timhaka to tika vanhu va teka mahanti va endla ntsambu kutani va tsimba exisutini ndzhenga wu tala ku mila enhoveni laha wu vangaka khwati ra mitwa swinene murhi lowu wu taleriwile hi mitwa swinene hikokwalaho vanhu a va wu rhandzi ku wu byala emakaya murhi lowu a wu kuli ngopfu wu ya ehenhla kambe wu tala ku kula wu andlala wu khomana na mindzhenga leyinwana yi endla khwati lero tlhuma swinene mihandzu ya ndzhenga a yi dyiwi hi vanhu hi nguva ya vuxika ndzhenga wu dzudza matluka kasi loko ku fika nguva ya ximumu wa hluka matluka lamantsongo hi xivumbeko xa wona tihunyi ta ndzhenga ti rhandziwa swinene hi vamanana hikuva ta pfurha swinene loko u tshivela ndzilo hi tona swiharhi swo fana na mimpfundla na timhunti swi tala ku endla swikhundla swa swona kona ku endlela leswaku swi nga hlaseriwi hi ku olova hi valala va swona murhi wa ndzhenga wu tshungula vuvabyi bya nchuluko ku vava ka meno mukhuhlwana na swirhumbana leswi kumekaka emikolweni matluka ya kona ya siriwa ma cheriwa laha munhu a lumiweke kona hi nyoka kumbe xipamu leswaku ku ta hola mati lama humaka ematlukeni loko ma siriwile ma tshungula ndleve leyi vavaka ku hlanganisiwa kamatluka mahanti na timitsu swi pfula mbeleko eka vaxisati na ku sivela ku vava ekhwirini mapa lama humaka loko ku kandziwile timitsu ma tshungula vuvabyi bya mongolo vuvabyi bya xiongolela na ku horisa swirhumbana leswi humaka evusikwini matluka ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mahlo na mukhuhlwana timitsu ta nsinya lowu wu tshungula vuvabyi bya nhlana nhloko ku vavisa ka miri na byinwana vuvabyi timitsu ta ndzhenga ti hlanganisiwa ni misinya yinwana swi tshungula eka vanhu lava pfumalaka vana mafurha ma horisa swirhumbana swo nwayisa leswi vuriwaka rhwemburhwembu na vuvabyi bya nhlonge loko murhi lowu wu omisiwile wu tlhela wu kandziwa ku huma mapa wu tirhisiwa ku sivela ku kuma khwiri na ku nyuhelisa nwana loko wu cheriwa emukapeni leswaku nwana a dya mihandzu ya nsinya lowu na mahanti ya kona swi omisisiwa kutani swi tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya swirhumbana leswintsongo na ku tshungula miri wa munhu matluka ma ncakunhiwa kunene ku sivela nchuluko ematikweni yo fana na namibia muvhangazi murhi lowu wu tala ku kumeka enkoveni wu hava mitwa na ku tlhela wu leha mahanti ya wona i yo tshwuka bya ngati loko ma phaphiwile murhi lowu a wu tswali mihandzu mapa ya mahanti loko ma kandziwile ma hlanganisiwa na mukapu swi tshungula vuvabyi bya mongolo ku halaka ngati yo tala vuvabyi bya muthundagazi na xilumi eka vamanana mahanti yo tata voko ya lovekiwa ematini ku ringana siku hinkwaro ku kala mati ma cinca ma va ya muhlovo wo tshwuka kutani ma nwisiwa munhu loyi a vabyaka hi vuvabyi bya nhlana loko mapa ya mahanti ma cheriwa eswakudyeni ma horisa vuvabyi bya nhloko ku lumiwa endzeni ku pfula mbeleko swilondzo swa nhloko na nomo mati ya kona ma tirhisiwa ku horisa vuvabyi bya tindleve loko ma kameriwa etindleveni loko mahanti ma lovekiwile ku hlambisiwa vanhu mabadi loko nkuma wa timitsu wu siriwile wu tshungula vuvabyi bya rifuva vuvabyi bya tingana na malariya tihunyi ta kona a ti tshiveriwi hikuva tin anga ti tala ku phapha mahanti yo tshwuka ti endla murhi ti chela ematini kutani ti hlambisa vanhu mabadi mpopowanhova i nsinya lowu fanaka na mpopowa kambe wu hava muhandzu nsinya lowu wu tala ku kumeka enhoveni laha mati makumekaka hixitalo wu hava mitwa na ku tlhela wu leha nsinya lowu wu kumeka ngopfu ematikweni ya dzonga wa afrika naswona yi rhandziwa ngopfu hi tindlopfu mati ya mahanti ya tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya malariya vuvabyi bya swa masangu xiongolelo ku hisaka miri ku hlamba timbilu na ku tshikisa nwana vele leswaku a nga ha mami timintu ta murhi lowu ta dyeka papawa wa nhova wu mila enhoveni laha ku nga tlhuma swinene murhi lowu a wu tswali mihandzu matluka ya wona ma fana na matluka ya khavichi kasi mhandzi ya kona ya rhetemuka murhi lowu wu dzudza matluka hi nkarhi wa xixika wu tlhela wu hluka hi ximunwana timitsu ta nsinya lowu a ti dyiwi hikuva ti na chefu matluka ya papawa wa nhova ya hambana na matluka ya mpopo wa le kaya hikuva ya mpopo wa le kaya i ya xiphepherete kasi papawa wa nhova wu na matluka yo tala murhi lowu a wu byariwi ekaya hikuva a wu tswali mihandzu yi tlhela yi nga dyiwi mahanti ya kona a ma nonohi naswona ma tirhisiwa tanihi xipeyiti mkhanyakude wu tala ku kumeka enhoveni ngopfu etikweni ra natal murhi lowu wu tala ku mila ekusuhi na milambu wu tlhela wu taleriwa hi mitwa swinene nsinya lowu wa vangama swinene murhi lowu wu tala ku byariwa emakaya madorobeni tindhawini ta vuwiselo na kunwana hikuva wu endla ndzhuti wa kahle vanhu va kumeka va kuma vuwiselo bya kahle eka murhi lowu mahanti na timitsu ta murhi lowu swi tshungula vuvabyi byo hambanahambana loko vanhu va lava ku kuma nhlanhla va hlamba hi wona na ku phalaza leswaku va ta hlongola mabadi loko munhu a twa ku vava endzeni ka khwiri wa nwa leswaku ku ta hola ku vava endzeni mahanti ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula mukhuhlwana na mahlo kasi hi tlhelo murhi lowu wu tirhisiwa tanihi tihunyi to tshivela ndzilo raymond chikapa enock phiri nyenyankulu mudyaxihi a kuri nqmbhi na chayi wa vunanga bya jazz na mbaqanga wa laha afrika dzonga loyi a tswariweke empumalanga naswona tata wakwe a kuri mutirhi wo suka e tikweni ra malawi loyi a a tiviwa hi ra  just now phiri u sungule ntlawa wa vunanga lowu a wu tiviwa hi ra cannibals eka malembe ya ma loko ntlawa wa cannibals wu hangalaka ray u sungule ntlawa wa vunanga lowu a wuvuriwa stimela naswona va thlomiwe risiva ra nsuku na platinamu hileswi va xaviseke ti albamu to tala leti hlanganisaka fire passion and ecstacy look listen and decide na people don t talk so let s talk ray phiri u velekiwe ekusuhi na nelspruit khale ka vuxa bya transvaal leyi nga xifundza xa mpumalanga e africa dzonga hi lembe ra paul simon u kombele ray ku hlanganisa na ladysmith black mambazo leswaku va hlanganela eka pfumba ra yena ra graceland leri humeleleke naswona ri kote ku pfuna tinqambi to tala ta afrika dzionga ku tiveka eminsungeni ya malwandle ray uthlele a tirhisana na paul simon ekuhumeleriseni albamu ya rhythm of the saints leyi vangeke leswaku vaya chaya emahlweni ka xitshungu e central park na madison square garden vathlela va vonakala eka nongonoko wa thelevixini e tikweni ra amerika hi lembe ra paul simon u lulamise pfumba ro heta malembe ra graceland nakambe laha ray atheleke a hlanganela eke pfumba leri phiri uvile eka tinghozi ta mimovha to hlaya leti khumbeke vutomi bya yena na vuqambhi bya yena phiri uvaviseke ngopfu hi lembe ra eka nghozi ya movha leyi hundzeke na vutomi bya vachayi kulori va yena va ntsevu kuhlanganisa na manejara wakwe hi lembe ra nsati ulovile eka nghozi ya movha laha ray a vavisekeke ngopfu ray phiri u love hi ti ta mudyaxihi a ri na malembe ya exibhedlele xa nelspruit hi vuvabyi bya mfukuzana phiri uthlomiwe tinsiva to tala hikwalaho ka vuqambhi na vunanga bya yena rin wana ra risiva leri kuve order of ikhamanga ra silvere leri a rithlomiweke hi presidenti ya tiko ra afrika dzonga risiva leri urikume hikwalaho ka ntirho wayena eka vunanga na kutirhisa vuyimbeleri ku hlohlotela nhluvuko e van whini mbhandzu wu tala ku mila etindhawini etlhelo ka nambu kumbe enhoveni laha murhi lowu wu milaka kona ku kumeka ku ri na mati ya le hansi hi xitalo nsinya lowu wu na matluka lamakulu nsinya lowu wu sirheleriwile e tikweni ra afrika dzonga murhi lowu wa mbhandzu wu tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana matluka na mahanti swa swekiwa kutani swi nwiwa ku endlela ku horisa mukhuhlwana loko swi swekiwile swi nga si hola swi funengetiwa hi nkumba leswaku ku ta huma nkahelo wa kona munhu loyi a vabyaka u funengetiwa hi nkumba lowu leswaku a ta dzuka nyuku ku ta huma mukhuhlwana lowu nsinya lowu wu hi pfuna ku endla timhandzi to aka hi tona na ku pfuna ngopfu ku hlanganisa na misinya yinwana ku aka muti murhi lowu a wu tirhisiwi ku tshivela ndzilo hi wona hikuva vanhu va khale a va wu tirhisa ku biya miti hi wona tihunyi ta murhi lowu ti talele hi nkuma swinene nsinya lowu wa dzudzeka matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na misinya yinwana timhandzi ta mbhandzu va biya hi tona miti ya vona hikuva a ti teka nkari wo leha ku dyiwa hi muhlwa mbvuva i murhi lowu milaka kunwana na kunwana murhi lowu loko wu byariwile ekaya wu tirha tanihi ndzhuti na ku sivela mabubutsa loko ma ba hi matimba mihandzu ya mbvuva a yi dyiwi hikuva ya dlaya vamanana va rhandza ku tshivela tihunyi ta murhi lowu hikuva a wu na mitwa naswona wa pfurha na ku va na makala swinene nsinya lowu wu tshungula vuvabyi byo hambanahambana mahanti na timitsu swi horisa vuvabyi bya tingana loko swi swekiwile swi nwiwa mati ya kona ma horisa vuvabyi byinwana nab yinwana eka munhu matluka ya murhi lowu ma horisa vuvabyi bya mukhuhlwana na ku vava ka le ndzeni ka khwiri matluka lama ma khiwa ma swekiwa kutani ma nwiwa mugwava wu kumeka enhoveni na le kaya murhi lowu wu mila hi ku olova swinene naswona mihandzu ya wona yi dyiwa hi vanhu na swihari swa nhova yi tlhela yi xavisiwa etimakete ta mihandzu murhi lowu wu mila hi ku olova swinene ku fana na loko munhu a dyile mihandzu leyi kutani a ya tirhuma emakhwatini wu sala wu mila loko mpfula yi na mugwava wa byariwa na le kaya hikuva na wona i wunwana wa misinya ya mihandzu ku fana na misinya ya milamula manghozi na yinwana misinya mihandzu yi dyiwa hi vanhu na misinya swa nhova yi tlhela yi xavisiwa etimakete ta mihandzu loko murhi lowu wu byariwile ekaya wu endla ndzhuti wa kahle lowu dzudzekaka matluka hi nguva ya xixika ku fana na misinya yinwana kasi hi ximunwana wa hluka matluka na wona matluka ya mugwava ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana ku swekiwa matluka ku nwiwa mati ya kona ma hlanganisiwile na matluka ya mugamugamu ku tekiwa xuka u tikhumbumeta hi rona kutani u koka nkahelo wa kona u dzuka nyuku loko munhu u huma kwalani u ta va a tshungulekile eka mukhuhlwana lowu a wu n wi khomile matluka ma tirhisiwa ku tshungula mikarhi yinwana ku tirhisiwa mahanti na timitsu matluka ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya nchuluko matluka ya murhi lowu nakambe ma nga pfuneta ku tshungula vuvabyi byi fana na vuvabyi bya chukele mukhuhlwana tialisa swilondzo na malariya matluka ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya chukele etikweni ra kapa ntshuguri wu mila etlhelo ka nkova na tindhawu to tlhuma swinene murhi lowu a wu kuli swinene kambe wu endla khwati ro tlhuma swinene marhavi ya kona ya nembelela ehenhla ka misinya yinwana mihandzu ya ntshuguri yi vuriwa tintshuguri tintshuguri ti na muhlovo wa rihlaza loko ti ri timbisi kasi loko ti vupfile i ta muhlovo wa ntima wo hatima bya khwezu loko ntshuguri wu tsemiwa wu humesa mafi yo basa ku fana na loko tintshuguri ti nga si vupfa mafi ya ntshuguri ma namarhela murhi lowu wu taleriwile hi mitwa yo tsindzihela swinene nsinya lowu a wu khandziyeki hi ku olova hikokwalaho ka mitwa wa wona hi nguva ya vuxika murhi lowu wu dzudza matluka tintshuguri i swakudya swa varisi misinya na switsotswana swa nhova mihandzu leyi yi dyiwa loko yi vupfile na loko yi nga vupfanga kambe yi va yi ri na mahla yi tlhela yi namarhela onge i chapisi yi tlhela yi tshapuka timitsu ta ntshuguri ti tshungula vuvabyi bya rifuva ku khohlola vuvabyi bya masangu mati ya timitsu ya lovekiwa kutani ma cinca muhlovo ma va yo tshwuka kutani va n wi nwisa mati ya kona mati lama ma tlhela ma cheriwa emukapeni va nyika nwana leswaku a ta tsunguleka eka vuvabyi ya xinyama na ku pfula mbeleko wa va ka manana mati lama ma tlhela ma tiyisa timayisele ta munhu loyi a tikeke na ku horis mavabyi ya mahahu siku leri wansati a bebulaka a nga hlweli naswona xivelekelo xa yena xa pfuleka hi ku hatlisa loko u lava ku endla murhi hi timitsu ta ntshuguri va ti tseleka endzilweni kutani ti humesiwa ti ri karhi ti hisa ku thoveriwa rhumba leri ri nga boxekeki kutani ri boxeka ku huma thyaka hinkwaro ri hola na ku tsungula vuvabyi bya ku pandza ka nhloko mihandzu ya kona yi tirhisia ku tshungula vuvabyi bya swivungwana endzeni ka khwiri xikaya mbafa murhi wo hlawuleka eka vanhu va vantima hikuva va tirhisa rhavi ra murhi lowu ku tlhandleka ehenhla ka sirha ra munhu ku va xitshundzuxo tihunyi ta xikaya a ti ngheni ekaya hikuva swa yila naswona a ti tshiveriwi hi vavasati tintshuguri ti na muhlovo wa rihlaza loko ti ri timbisi kasi loko ti vupfile i ta muhlovo wa ntima wo hatima bya khwezu loko ntshuguri wu tsemiwa wu humesa mafi yo basa ku fana na loko tintshuguri ti nga si vupfa mafi ya ntshuguri ma namarhela murhi lowu wu taleriwile hi mitwa yo tsindzihela swinene nsinya lowu a wu khandziyeki hi ku olova hikokwalaho ka mitwa wa wona hi nguva ya vuxika murhi lowu wu dzudza matluka murhi lowu a wu tali ku kumeka emakaya hi xitalo hikuva wu mitwa yo tlhava swinene handle k ova xikaya xi va na mitwa a xi rhoteriwi hi vamanana hikuva vanhu va tshemba leswaku i xikombiso xa leswaku xi tlhandlekiwa ehenhla ka sirha loko munhu a lovile varisi na vatsongwana a va swi rhandzi ku kandziya va kha mihandzu ya kona hikuva wu na mitwa vanhu va khale a va kholwa leswaku loko ku tlhandlekiwa richacha kumbe rhavi ra murhi lowu ehenhla ka sirha mufi a nga ka a nga ha ha vuyi ekaya a ta va xanisa mufi u fanele ku etlela a nga beriwi huwa hi vanhu a etlelela makumu vanhu va cela timitsu ta murhi lowu vati sweka hi mati kutani ti nwiwa leswaku ti ta tshungula vuvabyi bya switshetshela vuvabyi bya swtshetshela byi tala ku vabya munhu kan we loko n weti wu huma kumbe wu ri xikarhi naloko n weti wu pela vanhu vo fanela ku yirisa loko a nyika munhu murhi hi nkarhi wolow a nga tikatsi eka timhaka ta masangu xikhavi xi tala ku mila enhoveni etlhelo ka nambu xikhavi a xi na ndzhuti hikuva marhavi na matluka ya kona ma hangalakile mbewu ya xikhavi i yo tshwuka yi tlhela yi tirhisiwa ku endla tiya nsinya lowu a wu kumeki hi xitalo enhoveni tanihi leswi vatatana vahloti xikan we na varisi va tsemaka marhavi ya kona va endla mikhavi yo khayima swifuwo swa vona enhoveni vatatana va tsema marhavi ya murhi lowu va ya biya miti ya vona mhandze ya xikhavi ya hlwela ku bola loko yi celeriwile xikhavi na xona xi tirhisiwa ku vatla matshuri mikombe misi na swinwana mahanti ya murhi lowu ya tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo ba hi timbilu xiongolelo vuvabyi bya mahawu na ku pfula mbeleko eka vamanana mbewu kumbe mahanti ya swekiwa kutani ma nwiwa matluka ma tshungula vuvabyi bya nhloko loko u orhela na ku herisa swivavi hinkwaswo swa miri nkahelo wa matluka loko ma swekiwa wu tshungula switlhavi swa miri timitsu ti tshungula switlhavi swa miri vuvabyi bya le ndzeni ku lumalumiwa kumbe ku twa ku vava endzeni timitsu ta swekiwa kutani ta nwiwa ximapana xi mila enhoveni eka tindhawu leti ku nga na mati swinene mihandzu ya kona yi vuriwa swimapana murhi lowu a wu kuli ku ya ehenhla kambe wu kula ku fana na ndzhenga wu endla khwati wu tlhela wu duvuka swiluva swa xitshopana na ku tlhela wu tswala mihandzu yo tshwuka yo ka yi nga dyiwi hi vanhu kambe yi dyiwa hi misinya na switsotswana swinwana swa nhova murhi lowu wu dzudza matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na yinwana misinya kasi loko ku fika nkarhi wa ximunwana wu hluka matluka na wona timitsu na mahanti swi lovekiwa embiteni swi nwiwa leswaku swi ta tshungula vuvabyi bya xilumi ku pandza ka nhloko hi matimba vuvabyi bya rifuva na switshetshela murhi lowu wu tlhela wu horisa vuvabyi bya vana loko va ha ri vantsongo loko va nga si wisa nkava ku siriwa mahanti ya chigwana ma nantswisiwa nwana va tlhela va bohelela nwana lapi enhan wini leswaku a nga chuhi loko ku tshuka ku nghena vanhu vo ka va nga basanga mihandzu ya murhi lowu yi horisa vuvabyi bya tindleve xipalatsa xi mila enhoveni laha ku nga tlhuma swinene nsinya lowu wu mitwa yo tiyela kumbe ku tsindzihela swinene loko vavasati va tshivela tihunyi ta murhi lowu ti humesa makala yo tala lama tirhisiwaka ku ayina swiambalo hi ayini ya malahla emikarhini liya ya khale ku nga si va na gezi vanhu a va tirhisa ayini ya malahla ku ayina tinguvu ta vona malahla lama a va ma kuma eka ndzilo lowu a wu tshiveriwile hi tihunyi ta misinya leyo tshindzihela tanihi xipalatsa mondzo na yinwana misinya yo tsindzihela nsinya wa xipalatsa wu na tihunyi to sweka hi tona leti vatshiveri va tilavaka swinene timitsu ta nsinya wa xipalatsa ti tshungula vuvabyi bya nhloko na meno loko munhu a ri na vuvabyi bya nhloko kumbe meno u loveka timitsu kutani a nwa a va a tshungulekile eka vuvabyi bya yena nsinya wa xipalatsa va wu tirhisa ku endla matshuri mikombe misi yo kandza hi yona mavele tindyelo na swinwana xirhomberhombe ma xi hambanangi ngopfu na nkuwa hikuva na xona xi mila enhoveni nsinya lowu na wona wu na mafi yo basa yo tala swinene mihandzu ya xirhomberhombe i matatana naswona yi hambanile ni ya makuwa hi muhlovo hikuva yona yi na muhlovo wo tshwuka mihandzu ya murhi lowu yi rhandziwa swinene hi misinya timfenhe timbuti na swiharhi swinwana swa nhova mihandzu ya kona a yi kulanga ku fana na makuwa murhi lowu wu kula ku fana na misinya yinwana marhavi ya kona ma rhetemuka ku fana na ya nkuwa mihandzu ya kona yi rhandziwa na hi varisi loko va twa ndlala enhoveni tanihi hiloko na yona yi ri yinwana ya mihandzu ya nhova mahanti ya xirhomberhombe ma humesa mati lama vuriwaka mafi yo basa lama ma tirhisiwaka ku tatisa mafi eka vamanana lava mamisaka ku phaphiwa mahanti lawa ma swekiwa kutani ku nwisiwa manana loyi a pfumalaka mafi yo mamisa nwana wa yena mapa ya mahanti ya thoniseriwa eka xirhumbana kutani xi va xi horile mati ya timitsu loko ma swekiwile ma tshungula swilondzo swa le nhlokweni ku vava loku humelelaka loko munhu a heta ku tsakamisa ku sivela ku humela hi khwirhi na ku pfula mbeleko eka vamanana mati ya timitsu ya horisa vuvabyi bya rifuva tb na nchuluko mati ya murhi lowu ma tshungula mahlo na ku yimisa ku hlanta mahanti na timitsu swa kandziwa swi hlanganisiwa na matatana swi tirhisiwa ku horisa mukhuhlwana murhi lowu wu tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana wu pfuna na leswaku loko wansati a tikile a sirhelela leswaku ri nga humi loko munhu a nwa murhi wo endliwa hi timitsu ta nsinya lowu swi yimisa ku humaka ngati hi tinhompfu xithlangwa xi mila enhoveni xi tlhela xi tala ku kumeka emikoveni ni le tindhawini leti tlhumeke murhi lowu wu na mitwa wu tlhela wu tirhisiwa tanihi tihunyi matluka ya murhi wa xitlhangwa wu tshungula vuvabyi byo fana ni loko munhu a chiwile endzhaku ka yena kumbe nkuzi loko nwana a chuluka a nga yimi ku kandziwa matluka ma lovekiwa kutani ku nwiwa mati ya kona loko munhu a ri na nkuzi u kandza matluka kutani a n wisiwa ku sivela ku vava loku timhandzi ta nsinya lowu ti tiyile swinene timhandzi ta kona ti endla swichayachayana nsyinya lowu wu tshungula vuvabyi byo hambanahambana mahanti ya nsinya lowu ma tshungula vuvabyi bya nchuluko timitsu na mitwa ya nsinya lowu swi tshungula mukhuhlwana nakambe nsinya lowu wu pfuna ku tshungula munhu loko a lumiwile hi nyoka zavazava i nsinya wo komile naswona a wukuli wuya e henhla nsinya wa zavazava wu tswala mihandzu ya ribungu naswona a wu dyiwi hi vanhu hikuva wu na mitwa vanhu ngopfu varimi a va wu rhandzi nsinya wa zavazava hikuva wu endla nhova leyikulu emasin wini nsinya wa zavazava wu vangela vahlakuri ntirho lowukulu hikokwalaho ka nhova murhi lowu wu na chefu eka vanhu mbewu ya wona loko vana vo tlanga hi wona yi nga va vangela ku kula ka ndzololo ematihlweni ku hisa ka miri ku oma ka nomo mbilu yi bela ehenhla vana va fanele ku lemukisiwa leswaku a va fanelangi ku tlanga hi murhi lowu mbewu kumbe mihandzu ya zavazava loko wu tsakama kumbe wu omile wa phutseriwa hi phepha wu lumekiwa ndzilo va dzaha musi wa kona wu hanyisa vuvabyi bya matino na rifuva matluka ya murhi lowu ma horisa swilondzo ku vava ka miri vuvabyi byo tlulela tanihi mukhuhlwana marhumba ku tshoveka ka marhambu marhambu yo ka ma nga tiyelanga ku hundzuluka ka misiha na ku tshungula ku tshamela ku ya exiyindlwanini ku ya ba mati loko munhu a dya matluka ya ku tsakama kumbe yo oma ma ta n wi etlerisa kumbe ku n wi hlanganisa nhloko nsinya lowu wu na mitwa leyi damarhelaka loko munhu a tshuka a hundza hi le kusuhi na wona timbuti na tinyimpfu ta damarheliwa loko ti tshuka ti fambela kusuhi na murhi lowu mbewu ya murhi lowu yi byaleka hi ku olova hikuva yi phatsama eka munhu kumbe xiharhi xo karhi kutani laha yi fikaka yi wela kona yo mila nsinya lowu wu tshungula vuvabyi bya asthma na ku herisa ku vava ka miri nsinya wa zavazava wu tshungula swilondzo na ku chuluka na ku tlhela wu tshungula meno na swirhumbana nakambe murhi lowu wu tshungula vuvabyi bya mahlo mbangi ya nhova a yi kuli ku fana na misinya yinwana kambe yona yi komile swinene naswona yi na swimitwana swo tlhava na le mbewini ya yona loko yi kula yi va yi ri nsinya wo pfumala marhavi ko va matluka ntsena na ndzhuti ku ri hava murhi lowu wa khiwa ku endliwa tiya yo nandziha swinene hi nguva ya vuxika wa fa wu dzudzeka mbewu ya wona leyi nga ta mila hi nguva ya ximunwana matluka ya kona ma fananisiwa na tindleve ta nghala matluka ya mbangi ya nhova ma tirhisiwa ku sweka tiya yo nandziha swinene mati ya kona ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana vuvabyi bya nhlonge swilondzo leswi humaka emirini vuvabyi bya xifuva na xivindzi vuvabyi bya xilumi ku sivela ku onhaka ka khwiri eka wansati na ku tatisa ngati loko yi halakile ngopfu endzhaku ko bebula nwana na ku karhala ka miri xihlahla xa mbangi xi tshoviwa xi omisiwa xi tlhela xi kandziwa kutani xihlahla lexi xi boheleriwa hi nyuziphepha xi dzahiwa tanihi fole ku tshungula vuvabyi bya switshetshela timitsu ta mbangi ya nhova ti hlanganisiwa na swiluva loko swi swekiwile mati ya kona ma tshungula ku hlantswa swilondza kumbe maphokolo ya munhu loyi a vavisekeke manuhana i wa muhlovo wa xitshopana wu na marhavi yo tala wu tlhela wu nuha swinene murhi lowu a wu kuli ku fana na misinya yinwana matluka ya murhi lowu i ya rihlaza hi nguvu ya xixika wa dzudzeka mbewu leyi nga ta mila hi nguva ya ximunwana loko timpfula ti sewula xi fa murhi lowu wu na swiluva swo basa leswi kokaka rinoko eka maphaphatana na switsotswana na swinwana murhi lowu wuna sema ro nuha swinene swikokovi na switsotswana swinwana a swi swi rhandzi ku tshama eka murhi lowu hikuva wa nuha swinene swiharhi swo tala a swi wu dyi murhi lowu vamanana a va xirhandzi ximilana murhi lowu hikuva xi engetela nhova emasinwini murhi wa manuhana wu pfuna eka vuvabyi byo tala loko wu swekiwi matluka ya kona ma tshungula nwana loko a khomile hi nkuzi kumbe xikuna matluka lama ma gandliwa ma lemiwa hale ndzhaku ka nwana kumbe munhu loyi a twaka vuvabyi lebyi ma tlhela ma dlaya na tshungunyana matluka ma tlhela ma horisa hi ku va ma ncakunhiwa kunene marhavi ya manuhana ma horisa ku vava ka meno mikolo leyi nga na swirhumbana na swilondzo hikuva ya ncakuniwa kunene mahanti ya manuhana ya tshungula vuvabyi bya switshetshela loko ma swekiwile kasi timitsu ti tshungula vuvabyi bya vamanana byo humela hi makhwiri hikuva ku ceriwa timitsu swiharhi i swivumbiwa leswi hanyaka naswona leswi kotaka ku famba famba haswoxe kuya hi vukulu bya swona miri wa xiharhi wa cinca cinca kuya hi makulele ya xona na xivumbeko xa xona xa ntumbuluko swiharhi swin wana na swin wana swi hanya hi kudya swi vumbiwa swi wana kufana na swiharhi swin wana kumbe swimilana swiharhi swi hlawulekisiwa hi marhambu ya swona kumbe ku pfumala marhambu swiharhi leswi ngana marhambu kumbe nhlana swi hlanganisa tinhlampfi machela swikokovi swinyenyana na swiharhi leswi mamisaka kasi swiharhi leswi pfumalaka nhlana kumbe marhambu swi hlanganisa tihumba makhongoloti na swivungwana swiharhi swina swihlawulekisi leswi swi hambanisaka eka swivumbiwa swin wana swa swivumbiwa swiharhi swina swivumbi leswi kotaka ku andzisa nhlayo ya swona leswi endlaka swi hambana na tibhaktheriya swiharhi swithlela swi kota kudya swivumbiwa swin wana leswkau swi kuma matimba yo kula naswona leswi swi hambanisa swiharhi eka swimilana swiharhi hinkwaswo swi kota ku famba famba hambiloko swifanela ku kula kusungula ku kondza loko swi kota ku famba kuna mixaka yimbirhi ya swiharhi swihanrhi leswingana marhambu na leswinga hava marhambu vona nxaxamela lowu landzelaka matimu yo sungula mahlanganisa nkarhi wa migingiriko ya vanhu exikarhi ka loko vasungule kutirhisa switirhisiwa swa maribye kwalomu ka wa timiliyoni ta malembe laya hundzeke kufikela loko vanhu va tsumbula ndlela yo tsala marito leswi endlekeke kwalomu ka wa malembe lama hundzeke sumertiya e mesopotamiya ribuwa ra nhluvuko wa indus na gibita wa khale hiyona minhluvuko ya vanhu yo sungula ku tsala no hlayisa matimu kusungula ka switsariwa ku hambanile kuya hi mindzhavuko naswona swi rhangeriwa hi kuvutla hi tinyimpi naswona matimu ya munhluvuko leyi nga kotiki kutsala makumeka eka va akelani lava avakota kutsala kuya hi hlamusela matimu yosungula mayelana na kupfumaleka ka vuswikoti byo tsala hikwalaho matimu lawa ya kumeka hi ku lavisisa masungula ya swingolongotswana leswi seleteriweke hambileswi vulavisisi lebyi abyi nga si tiviwa kufikela eka malembe xidzana ya vu khume nkaye vutshunguri ivutivi byo hlahluva kuhorisa na ku sivela mavabyi rito vutshunguri rithlela ri hlamusela n yanga vutshunguri byi angarhela tinxaka ta migingiriko yo kondlotela rihanyo leri nene vutshunguri imukhuva wa khale ngopfu wa vanhu naswona abyi hlanganisiwa na vukhongeri na mindzavuko ya vanhu kuya hindzhawu hixikombiso n yanga a yi bohela mintsembyana eka muvabyi ivi yikhongela leswaku a hola eka masiku ya manguva lawa na ku humelela ka sayensi vutshunguri byo tala by hlanganisa vutshila na sayensi vutshunguri bya khale byi tala ku vuriwa vungoma kumbe vutshunguri bya xintu hambiswiritano vutshunguri lebyi bya horisa loko byi endliwa hi n yanga leyi ngana ntokoto rihanyo i xikombiso xa leswaku swi yenge swa miri wa xivumbiwa switirha hi ndlela leyi faneleke eka vanhu i vuswikoti byo tikongomisa loko valangutane na swi yimo leswitikaka swa miehleketo kumbe swa mbangu nhlangano ya misava wa tarihanyo who yi hlamusela rihanyo eka vumbiwa ra yona ra hi ndlela leyi landzelaka  xiyimo xa miri miehleketo na vuxaka lebyi nene kungari kupfumaleka ka vuvabyi ntsena kuna tihlamuselo tin wana leti yelanisaka rihanyo na ntsako wa munhu hi ku angarhela ndlela leyi munhu a hanyaka hayona yi na xandla eka rihanyo rakwe na muxaka wa vutomi kupfumeriwa leswaku rihanyo ri antswisiwa hi kuyamahlweni ka ntivo rihanyo na migingiriko yo hanya vutomi lebyi nene e vanhwini hi kuya hi nhlangano wa misava wa swa tarihanyo swihlawulekisi swa rihanyo lerinene swi hlanganisa mbangu na rifuwo naswona swi hlanganisa na matikhomele ya munhu nomboro i xiga xa dyondzo ya tinhlayo lexi tirhisiwaka ku hlaya kupima na ku hlawulekisa ntsengo ehenhleni ko tirhisiwa ku hlaya tinomboro ti thlela ti tirhisiwa ku hlawulekisa swilo swo karhi ku fana na tinomboro ta riqingo ku chavisa khodi ya nhundzu ya vhengele kumbe ti thlela ti tirhisiwa tani hi mfungo rito kumbe nhlamuseleyo ya dyondzo ya tinhlayo eka dyondzo ya tinhlayo nhlamuselo ya nomboro yindlandlamuxiwile hi ku hundza ka malembe leswaku yi hlanganisa nomboro ya tandza kumbe ziro tinomboro leti kayivelaka tinomboro leti ringanisaka kufana na  and na tin wana tinomboro ku hlaya tinomboro ku endliwa hi kuhlanganisa kuhunguta kuthlandleka kuavanyisa na swin wana tinhlayo vupimi kumbe jiyometri yi tekiweke eka rito ra xigriki misava ku pima i rhavi ra dyondzo ya tinhlayo leyi letelaka hi ta xivumbeko vukulu vuakelani na mpimo wa ndzhawu tidyondzo ta hlayo vupimi ti sunguriwe khale loko vanhu valava ku twisisa kuleha kuanama na vutalo bya swilo kwalomu ka malembe xidzana ya vunharhu dyondzo leyi ya nhlayo vupimi yi tikirhetiwe yithlela yi hleriwa hi euclid naswona yi sungula ku tirhisiwa hi dyondzo ya nkoka eka tinhlayo kusukela kwalano hlayo vupimi i dyondzo leyi a yitiviwa kusukela kwalomu ka malembe xidzana ya vunharhu e tikweni nkulu ra indiya naswona a yitirhisiwa ngopfu eku akeni van wa vutivi va maislamu va yisile emahlweni vutivi bya vagriki eka tidyondzo ta hlayo vupimi tinhlayo vuringanisi kumbe alijebra ley tekiweke eka rito ra xiarabhu  al jabr leswingo kuhlanganiso swiyenge leswi tshovekeke i rhavi ra tidyondzo ta tinhlayo hiku angarhela nhlayo vuriganisi i dyondzo ya mimfungo ya tinhlayo na matirhisele ya mimfungo leyi ku kuma nhalmulo wa nomboro hiyona dyondzo leyi hlanganisaka tidyondzo hinkwato ta tinhlayo   tidyondo leti ta nhlayo vuringanisi i tankoka ngopfu eka tidyondzo ta lehenhla ta tinhlayo sayensi na vunjiniyera ku hlanganisa na vutshunguri na tidyondzo ta vuxavisi hlayo vuringanisi yi hambana na nhlayo ya tinomboro hi matirhisele ya maletere ku yimela nomboro leyi nga tiviwiki hixikombiso  letere aritiviwi kambe nawu wo hundzuluxa wu tirhisiwa ku tsumbula leswaku ntsengo wa yona i sayensi ya maxele i rhavi ra sayensi leri lavisisaka timhaka ta maxele na kuvhumba maxele sayensi leyi i ya khale ngopfu hambi leswi mavhumbele ya maxele amanga tshembeki kuta fika hi lembe xidzana ravu mavhumbele ya maxele ma antswisiwile hi ku tumbuluxiwa ka tikhompuyuta leswi endleka swi olova ku tirhisa mintsengo ya matimu ya maxele na tinhlayo ku vhumba maxele ya siku rin wana na rin wana swiendlakalo swa maxele swi nga ha vhumbiwa hi kuya hi xibhakabhaka kuhisa ntsikelelo wa moya hunguva na ndzendzeleko rito leri hlamuselaka maxele ya dyambu hi xigriki i  metros henhla xibhakabhaka leri tekiweke eka  henhla na aeiro ku thlandlusa ku hlanganisa na leringa ndzavisiso wa swilo leswinga e moyeni gezi i matimba ya ntumbuluko lama vonakaka hi tindlela to hambana hambana ku fana na ku endla rihati ndzilo naswin wana gezi hirona xihlovo xa tithekinoloji hinkwato ta manguva lawa vanhu ikhale va lavisisa matimba ya gezi hambi leswi switekeke nkarhi wo leha kutwisisa maendlele na mphakelo wa gezi ku kala ku fika malembe xidzana ya vu khume nkaye loko tinjiniyera ti kota ku tirhisa matimba lawa ku ndlandlamuxa mabhindzu na tinkomponi to aka tinhundzu ku olova ko fambisa no phakela gezi swi endle leswaku ku tala tindlela ti tirhisa gezi ku fana na swa vutleketli ndzilo wo kufumeta timboni vuhaxi na tikhompuyuta rivoningo i matimba ya ntumbuluko lama endlaka leswaku hikota ku vona matihlo ya hina makota kuvona ntsengo wokarhi wa rivoningo kasi kuna magandlati ya matimba ya rivoningo lawa hi kotiki ku mavona xihlovo xa rivoningo laha misaveni i dyambu rivoningo ra dyambu ri haxa matimba eka swimilana leswkau swi kota to sweka chukele ra ntumbuluko leri nyikaka matimba eka swiharhi na vanhu lava dyaka swimilana sweswo ndzilo wa tihunyi na wona ixinwana xa swholovo swa rivoningo kasi manguva lawa hi tirhisa ngopfu matimba ya gezi ku layitha timboni ta gezi swiharhi swin wana swikota ku endla rivoningo hi xirho xa karhi xa miri wa swona demokhrasi kumbe dmokrata hi xigriki leswivulaka mfumo wa vanhu i xiyimiso xa hulumendhe laha va akatiko va hlawulaka vayimeri vavona leswaku va aka mfumo na phalamendhe mfumo wa xidhemokhrasi wu tiviwa tani hi mfumo wa ntalo wa vanhu hindlela yin wana mfumo wa xidemokhrasi i xiyimiso xofuma lava mintlimbo naku ololoxiwa ka yona swititshege eka leswi vanhu vaswi endlaka kambe kuri hava loyi anga na matimba kumbe mbuyelo yakona leswi endla leswaku mintlawa hinkwayo yi phikizana ku fuma hikuya hi n wa tipolitiki larry diamond demokhrasi yina swiyenge swa mune a xiyimiso xatipolitiki xo langha no cinca hulumendhe hi ku tirhisa nhlawulo lowu ntshuxekeke b kunghenelela ka va akatiko eka swatipoliki na vutomi bya vanhu c kusirhelela timfanelo ta ximunhu ta vaakatiko hinkwavo kuhlanganisa na d mfumo wa nawu laha nawu na vulandzeleri bya wona byi endliwaka hi ku ringana eka vanhu hinkwavo vusocha i ntlawa wa tinyimpi wa tiko ro karhi naswona wu thlela wu rina mpfumelelo wo tirhisa matimba yo dlaya na mathlarhi ya nyimpi ku seketela swilaveko swa hulumendhe ya tiko ro karhi na va akatiko va rona ntirho wa masocha iku sirhelela tiko na va aki va rona mathlela ma lwa nyimpi na tiko rin wana masocha manga thlela mava na mintirho yin wana yo fana na kuhlohlotela vupolitiki kusirhelela swa mabhindzu kulawula va aka tiko ku aka vukorhokeri bya nkarhi wa xihantla vathlela va sirhelela tindzhawu tin wana ta mfumo matiko la ma hlanganeke i nhlangano ya tihulumendhe ta misava leti byarhisiweke pfumba ro kondletela ntwanano naswona tithlela ti kodletela nawu na vululami nhlangano lowu wu simekiwe hi nhlangula endzhaku ka nyimpi ya misava ya vumbirhi loku wu simekiwa nhlangano lowu a wuri na wa matiko kasi sweswi kuna wa matiko eka nhlangano lowu ntsindza wa nhlangano lowu wu kumeka emanhattan e dorobheni ra new york e amerikha ti ofisi tin wana ta nhlangano ti kumeka egeneva nairobi na vienna nhlangano lowu wu fambisiwa hi minyikelo ya timali leyi humaka e ma tikwein lama nga malandza ya nhlangano nawu i mafambisele ya milawu leyi vekiweke naswona yi landzelerisiwa hi kutirhisa mindzawulo ya ximunhu kumbe hulumendhe leswaku ku lawuli mahanyele nawu tani hi xiyimiso wu pfuna ku lawula no tiyisisa leswaku va aka tiko va komba ku xiximana naswona ku kondloteriwa kuringana eka vanhu hinkwavo milawu leyi landzelerisiwaka hi mfumo yi nga vekiwa hi huvo leyi hlanganeke kumbe muveki nawu ku ya hi xitiviso xa mfumo mavekele ya milawu manga hlohloteriwa hi vumbiwa leri tsariweke ku hlanganisa na ti mfanelo leti nga endzeni ka vumbiwa nawu wu vumba swa tipolitiki ku xaviselana matimu na nhlangano wa vanhu hi tindela to hambana na swona wu thelal wutirha tani hi mulamuleri exikarhi ka vuxaka bya vanhu kuna ku hambana exikarhi ka a milawu ya ximfumo leyi landzeleriwaka hi tindzawulo to karhi ta ximfumo naswona b nawu wa xintu lowu landzelelaka ku avanyisa ka huvo kuya hi matimu milawu ya vukhongeri a yilandzelerisiwa ngopfu ku tlula milawu yin wana ngopfu ngopfu eka vukhongeri bya xiyuda na xisurumani nawu wa xisurumani wa xariya wutirhisiwa ngopfu e misaveni naswona wutekiwa tani hi nawu wa tiko ematikweni yo fana na irani na arabhiya ya le dzongeni nawu wu thlela wu pfuxa mintlimbo leyi rharhanganeke loko swita eka ti mhaka ta kuringana vunene na vululami kuna xivulavuri lexi nge vanhu hinkwavo va ringana emahlweni ka nawu hambi leswi jonathan swift a anguleke leswaku milawu yixana na mapume lama phasaka switsotswana kambe ma pfumela timimpfi ti hundza hi lembe ra matsalana anatole france u tsarile hiku monya leswaku enhlohlorhini ya vuringani bya wona nawu wu sivela vafumi na swisiwana hi ku ringana leswaku vanga tshuki va etlela e handle va kombela e mapatwini na ku yiva xinkwa loko a tsala hi malembe ya bc n wa filosofi wa mugriki aristoka u hlamusele leswaku mfumo wa nawu wu antswa ngopfu kutlula nawu wa munhu un we mikhail bakunin uteri milawu hinkwayo leyi simekiweke i ya ku tikirheta na ku tlakusela eka xiyimiso kutshikeleriwa ka vatirhi hi ntlawa lowu fumaka kasi cicero yena ute ku tala ka milawu iku tsongahala ka vululami tidyondzo ta vumaksi ti hlamusela leswaku nawu wu ngehe laveki loko mfumo wu herisiwile kunga khatariseki mavonele ya vanhu nawu hi wona xihlovo ya mindzawulo hinkwayo ya ximfumo mali i nchumu kumbe rhekhodo leyi pfumeriwaka tani hi hakelo ya tinhundzu kumbe vukorhokeri na hakelo ya milandzu ntirho wa mali i ku ndlela yo xaviselana ntsengo wa xikoloto ntsengo wa hakelo leyi hlwerisiweke nchumu wun wana na un wana lowu endlaka mintirho leyi wu vitiwa mali hikuya hi matimu mali yi sukela eka mukhuva wo xaviselana kumbe ku cincana ka tinhundzu kambe hinkwaswo swiyimiso swa timali swi simekiwe eka mfungo wa mali ya ximfumo mali ya ximfumo yi endliwa hi swilo leswi nga hava ntikelo kambe yi nyikiwa ntikelo hi mfumo loko wu veka nawu leswaku mali yitirhisiwa ku xavisela tinhundzuna ku hakela milandzu hinkwayo tamintlangu ti hlanganisa minxaka hikwayo ya mintlangu ya ku phikizana ka vanhu laha hi kutirhisa kululamisa kutirhisa na ku lota vuswikoti bya miri naswona va tsakisa vahlaleri hakanyingi ntlangu wuva exikarhi ka mathlelo ma mbirhi naswona thlelo rin wana ri ringeta ku hlula rin wana kuna mintlangu yotala leyi hlanganisaka vatlangi votala hinkarhi wun we mintlangu yi lawuriwa hi milawu yo hambana hambana kumbe swikholwa kholwana leswi endliweke ku kondlotela mphikizano lowu lulameke naswona yi kondlotela ku avanyisa muhluri un we eka ntlangu hi kuya hi a t kearney yi hlamusela leswaku ntlawa wa tamintlangu wu endla kwalomu ka wa tibhiliyonihi lembe ra ntlangu wa ta majatu hiwona ntlangu lowu tolovelekeke ngopfu wu landzelriwa hi ntlangu wa bolo ntlangu ivuhungasi lebyi hleriweke naswona minkarhi yin wana wu tirhisiwa ku dyondzisa mintlangu yithlela yiva mintirho leyi hakelaka naswona yiva muxaka wa vuthsila hambileswi kunga hava kuhambana kambe mintlangu ya manguva lawa iminthirho kufana na ntlangu wa majatu kumbe bholo kumbe vuhungasi kufana na ntlangu wa swiyenge tikhadi kumbe tivhidiyo mintlangu i ya kuhungasa naswona yingava na mbuyelo eka muhluri unga tlanga wexe miri xipani kumbe eka inthaneti hakanyingi vatlangi vana vahlaleri lava vanga tlangiki kambe vatsakela ntlangu wokarhi vatlangi vanga thlela vava vahlaleri loko varikarhi va cincana kutlanga vana vatsekala ku langa vatlangi kumbe vahlaleri eka mintlangu ya vona swiyenge swa nkoka swa mintlangu i minkutlunya milawu mphikizano na minjhekanjhekisano mintlangu yi hlanganisa ku hlohlotela mihleketo na miri wa mutlnangi mintlangu yo tala yi pfuna ku antswisa vuswikoti naswona yithlela yi va muxaku wa vutiolori kusukela hi bc mintlangu i xiyenge lexikulu xa vutomi bya vanhu na mindzhavuko ntlangu wa vuhosi bya le uri seneti na mankala i yin wana ya mintlangu yakhale leyi tsundzukiwaka vusurumani i vukhongeri lebyi pfumelaka leswaku kuna xikwembu xin we ntsena lexinga ringanisiwiku na swikwembu swin wana kunga allah naswona muhammad i murhumiwa wo hetelela wa xikwembu vukhongeri lebyi i ba vumbirhi emisaveni hikuya hi mandlandlamukele ya vukhongeri naswona hibyona lebyi kulaka ku tlula vukhongeri byin wana hi kwalomu ka wa tibhiliyoni ta valandzeri emisaveni lava vuriwaka masurumani masurumani ma tata vunyingi bya nhlayo wa vakatiko ematikweni ya kwalomu ka emisaveni vusurumani bydyondzisa leswaku xikwembu xina ntwela vusiwana xina matimba hinkwawo xihlawulekile naswona xikongomisa vanhu hi kutirhisa vaprofeta hlavutelo wa matsalwa na swikombiso swa ntumbuluko matsalwa ya vukhongeri lebyi i kurani leyi tekiwaka tani hi rito raxikwembu na tidyondzo to fanisa leti vuriwaka sunnah kuhlanganisa na mintokoto leyi tsariweke kunga hadith ta muhammad exikarhi ka xixika ce masurumani ma pfumela leswaku vusurumani ivukhongeri lebyi heleleke lebyi hlavuteriweke eka vaprofeta vofana na adamu abrahama moxe na yesu kasi kurani yona vatshemba leswaku i hlavutelo lowu heteleleke wa xikwembu vukhongeri lebyi nabyona byi dyondzisa leswaku kutava na kuavanyisa kamakumu laha lavo lulama vangata ya e paradeyisini kasi vadyohi vona vaya e tiheleni minsiya ya vukhongeri lebyi yihlanganisa minsinya ya nthlanu ya vusurumani leyi nga mfanelo wa vukhongeri   na kulandzelerisa nawu wa vusurumani lowu khumbaka swiyenge hinkwaso swa vutomi na nhlangano wa vanhu kusukela eka kuveka mali na swa tarihanyo kuya eka vavasati na mbangu madorobha ya mecca medina na jerusalema i madorobha yo kwetsima eka vusurumani vuyuda i vukhongeri byakhale swinene lebyi simekiweke eka matsalwa ya torah leyinga xiyenge xa tanakh kumbe bibhele ya xiheveru kuhlanganisa na mindzhavuko leyi kumekaka eka matsalwa lama landzeleke ya midrash na talmud vuyuda i vukhongeri filosofi ndzhavuko na mahanyele ya mayuda vuyuda byi voniwa hi vakhongeri va mayuda tanihi vuxaka bya xipfumelwano lebyi xikwembu xiveke nabyona na vana va israyele vuyuda i vukhongeri bya vu khume hi vunyingi bya valandzeri emisaveni naswona byina kwalomu ka kuya eka wa timiliyoni ta valandzeri vuyuda byina matsalwa yo hlaya maendlele ya swilo nama mixaka ya tinhlangano eka vuyuda kuna mintlawa yo hambana hambana leyi sukeke eka vufundhisi bya vuyuda laha va pfumelaka leswaku xikwembu xi hlavutele milawu ya xona eka moxe entshaveni ya sinayi hi ku tirhisa tora leyi tsariweke naswona yitlela yi vulavuriwa hi nomo hikuya hi matimu dyondzo leyi yikanetiwile ngopfu hi mintlawa ya mayuda ya va sadusi na vahelena hinkarhi wa tempele ya vumbirhi nakambe yithlela yi kanetiwa hi mintlawa ya va karayiti na va sabatewu   namunthla ntlawa lowu kulu wa vuyuda ivuyuda ntiyela kunga vaharedi na vayuda ntiyela va manguva lawa vuyuda bya xikhale na vuyuda lebyi pfuxetiweke kuhambana loku kulu eka mintlawa leyi i ndlela leyi mintlawa leyi yi landzelerisaka nawu wa xiyuda matimba ya vafundhisi vaxiyuda na kuxixima tiko ximfumo ra israyele vuyuda ntiyela byi pfumela leswaku tora na nawu wa xiyuda swa kwetsima iswa hilaha kunga heriki naswona aswi cinceki naswona swi fanela ku landzeleriwa hilaha ku heleleke vuyuda bya xikhale byi pfumela eka ku landzelela vuyuda bya ndzhavuko kasi vuyuda lebyi pfuxetiweke byi pfumela leswaku nawu wa xiyuda ahi xikolokolo hikuya hi matimu akuri na tihuvo ta nawu wa xiyuda kambe masku lawa ku pfumeriwa leswaku vuyuda imhaka yo tilangela vayuda byi ya hi ntlawa wa rixaka naswona byi hlanganisa na lava hundzukelaka eka vukhongeri lebyi hi lembe ra ntsengo wa mayuda emisaveni awu kombeteriwa kwalomu ka wa timiliyoni emisaveni kwalomu ka wa mayuda makumeka e tikweni ra israyeli kasi ti n wana tiphesenti ta ta mayuda makumela e amerikha na khanada kasi lava saleke vakumeka eka matiko nkulu man wana vuhindu i vukhongeri kumbe ndlela ya vutomi leyi landzeleriwaka etikweni nkulu ra indiya vuhindi byi vuriwa vukhongeri bya khale kutlula hinkwabyo emisaveni naswona vadyondzeki van wana va byi vula santana dharma ndzhavuko wa hilaha kunga heriki kumbe ndlela ya hilaha kunga heriki kumbe hala ka matimu ya vanhu van wana vadyondzeki va vona vuhindu byiri mfanganyo wa mindzhavuko yo hambana hambana ya xi indiya leyi ngana timintsu leti rharhanganeke hambileswi vuhindi byi ngana tifilosofi to hambana hambana byi hlanganisiwa hi tindlela to fana minkhuvo yo fana ntivo tinyeleti mapfumba yo ya eka tindhawu to kwetsima matsalwa ya vuhindu mahleriwe hi shruti lama twiwaka na smriti lama tsundzukiwaka matsalwa lawa ma hlahluva vukhongeri filosofi switori swa khale vutiolori ku encisa na ku aka titempele ta vukhongeri matsalwa lama kulu mahlanganisa vedas na upanishads bhagavad gita na agamas swihlovo swa vulawuri na mintiyiso ya laha kunga heriki matlanga xiyenge lexi hlawulekeke hambileswi kungana ndzavuko lowu tiyeke wo kanetana na vulawuri leswaku va entisa kutwisisa mintiyiso no dnlandlamuxa ndzhavuko tidyondzo nkulu eka vupfumeri bya vuhindu byi hlanganisa ma pururthas ya mune minkutlunya ya vutomi kunga dharma matikhomele vutihlamuleri artha kuhumelela ntirho kama kunavela kunyanyuka na moksha ku kutsula ntshuxeko kuponisiwa karma swiendlo xikongomelo na mbuyelo samsara ndzendzeleko wa ku tswariwa nakambe na yoga tindlela kumbe maendlelo yo kuma moksha minkhuvo ya vuhindi yi hlanganisa puja vugandzeri na swivulavuleri kuehleketisisa mindzhavuko ya muti yo kurisa vana minkhuvo ya lembe na mapfumba yo hambana hambana vahindu van wana va sukela vutomi bya vona na swilo swavona leswku va sungula eka sannyasa vugandzeri bya ximunhu bya vutomi bya vona hinkwabyo leswaku va kuma moksha vuhindu byi lava vutihlamuleri bya hilaha kunga heriki kufana na kuvulavula ntiyiso kunga vavisi swilo leswi hanyaka ahimsa kulehisa mbilu kutikhoma na ntwela vusiwana eka vanhu van wana vuhindu ivukhongeri bya vunharhu hi vukulu emisaveni naswona byina kwalomu ka biliyoni ya valandzeri lava tiviwaka hi vahindi vahindi va tata nhlayo ya va aka tiko va le matikweni ya indiya nepal morixiyasi na xihlala xa bali e indonexiya vubhuda i vukhongeri na ndlela yavutomi leyi hlanganisaka mindzhavuko vupfumeri na vumoya lebyi tshegeriweke eka tidyondzo ta bhuda vubhuda byi sukela eka indiya wa khale exikarhi ka malembe xidzana ya vuntsevu na vumnune laha byi hangalakeke eka tiko nkulu ra axiya endzhaku ku swona byi hungukeke e indiya marhavi lama kulu ya vubhuda i theravada pali xikolo xa vakulu na mahayana sanskrit golonyi leyi kulu vubhuda i vukhongeri bya vumune lebyi kulu emisaveni naswona byina kwalomu ka watimiliyoni ta valandzeri lava tiviwaka hi mabhuda swikolo swa fipfumelo ra vubhuda swi hambana hi tinhlamuselo ka ndlela yo ya enkutsulweni nkoka wa matsalwa yo kwetsima na magandzelele ya kona magandzelele ya vubhuda mahlanganisa ku tumbela eka bhuda dharma na sangha ku hlahluva matswalwa kulandzelela kutikhoma lokunene ku ala ku navela ku tidyondzisa ku encisa kuhlakulela vuthlarhi vunene rirhandzu na ntwela vusiwana swiendlo swa vamahayana swa bodhicitta na vajrayana swa masungulo kumbe kuhetiseka eka theravada nkutlunya lowu kulu iku hetisisa kleshas na kufikelela ndzhawu leyi nene ya nirvana leswi kumekaka hi ku landzelela ndlela leyi nene ya swiyenge swa nhungu leyi thlelaka yitiviwa tani hi ndlela yale xikarhi hindlela yeleyo vakota ku papalata ndzendzeleko wa ku xaniseka theravada yina valandzeri votala exrilanka na axiya wale dzongeni mahayana lebyi hlanganisaka mindzhavuko yale tikweni ra pure zen nichireni xinghoni na tayitayi byi kumeka e vuxeni bya axiya kuhambana na nivhana vumahayana byi lava ku fikelela ndlela ya bodhisattva vuyimo lebyi munhu a tsamaka eka ndzendzeleko wa kutswariwa leswaku vapfuna van wana ku fikelela kuxalamuka vuvajrayana i tidyondzo leti landzeleriwaka hi va indiya vale sidha naswona byi voniwa tani hi rhavi ravunharhu bya vubhuda vubhuda bya le thibheti lebyi landzelelaka tidyondzo ta vajrayana naswona byi landzeleriwa ngopfu e tindzhawini ta himalaya mongholiya na kalmykiya ntivo vuhleketi kusuka eka xigriki philosophia leswi vulaka kurhandza vuthlarhi i tidyondzo ta mintlimbo leyi yelanaka na vutomi vutivi miehleketo na tindzimi rito leri ringava risimekiwe hi pythagoras c bce maendlele ya filosofi mahlanganisa kuvutisa kuvulavurisana loku enteke minjekanjekiswano yo vulavula na mavekele ya timhaka hi ku ololoka swivutiso swa filosofi swakhale swi hlanganisa xana swakoteka ku tiva nchumu wokarhi uthlela usekela vutivi byebyo incini lexi ngakona hakunene hambi swiritano vafilosofa vanga ha vutisa swivutiso lesw khomekaka swofana na xana hiyona ndlela leyi nene yo hanya xana swa antswa ku lulama kumbe ku homboloka xana vanhu vana kuti langela loku ntsuxekeke hikuya himatimu ntivo vuhleketi yi hlanganisa vutivi hinkwabyo kusukela eka nkarhi wa khale ka n wa ntivo vuhleketi wa mugriki aristotle ku fikela eka lembe xidzana ra vu ntivo vuhleketi ya ntumbuluko yihlanganise ntivo tinyeleti vutshunguri na fiziksi vutivi i ku twisisa munhu kumbe xilo xo karhi kufana na timhaka vuxokoxoko nhlamuselo kumbe vutshila lebyi kumekaka hi kutokota kubye kudyondza hi ku vona kutsumbula kumbe kulerha vutivi byi nga hlamusela kutwisisa ko ehleketa kumbe ko endla eka mhaka yokarhi byi nga va vutivi byo khomeka kufana na vutshila byokarhi kumbe bya miehleketo byi ngava byo yelana kumbe byo kongoma eka filosofi ku dyondziwa tindlela to hlahluva vutivi ka mufilosofa plato yena uhlamusele vutivi kuri ripfumelo leri ngana xisekelo hambileswi kungana ku hambana ka mavonele eka nhlamuselo leyi ku hlengeleta vutivi swihlanganisa matirhisele ya mihleketo lama rharhanganeke kutwisisa kuvulavula na ku hlamusela hihala thlelo vutivi byithlela byi vuriwa kukota ku twisisa eka vanhu mihleketo inxaxamelo wa vuswikoti byo twisisa bya mabyongo kuhlanganisa na kutitiva ku anakanya ku avanyisa na kutsundzuka mihleketo yi kota kutswisisa kulorha ku tlangela naswona yithlela yi kota ku tiva matitwele ya hina lama yisaka eku endleni swilo swokarhi kuna ndzhavuko woleha eka filosofi vukhongeri na sayensi ya kutwisisa mayelana na leswi akaka miehleketo ku hlanganisa na swihlawulekisi swa yona xivutiso lexi saleke hi ta mihleketo i xivutiso xa miri na miehleketo lexi kambisisaka vuxaka eka mihleketo na byongo bya munhu eka nguva ya khale kunga si sungula sayensi aku tshembiwa leswaku vumbirhi bya munhu laha aku pfumeriwa leswaku mihleketo ahi ya nyama masiku lawa kupfumeriwa leswaku mihleketo yi yelana na matshamele ya byongo xin wana xivutiso hileswaku xana swi vumbiwa swin wana naswona swina mihleketo kumbe kova vanhu ntsena vanga vuswikoti lebyi kunga khatariseki ntumbuluko wa mihleketo ku pfumeriwa leswaku imihleketo leyi endlaka leswaku xivumbiwa xi titiva no tiva mbangu wa xona kutwisisa no hlamula eka switwi leswi rhendzeleke kuhlanganisa na kutwisisa na kutwa vunjhiniyera i ndlela yo tirhisa tinhlayo ku hlanganisa na vutivi bya sayensi ikhonomi nhlangano wa vanhu na vutivi bya vutomi bya siku na siku ku tsumbula ku aka ku hlayisa kulavisisa na antswisa mathulusi michini swiyimiso na mihlangano tidyondzo ta vunjhiniyera ti aname ngopfu naswona tikhumba swiyenge swa tidyondzo leti hlawulekeke ta vunjhiniyera na sayensi hi ku angarhela rito vunjhiniyera ritekiwa risuka eka rito ra xilatini ingenium leswivulaka kuthlariha na ingeniare leswivulaka ku vumba swilo huvo ya tinjhiniyera ta le amerikha ecpd yi hlamusela vunjhiniyera hindlela leyi ndlela yo thlariha ya ku tirhisa mikhuva na maendlela ya sayensi ku hlela na ku kunguhata swi ako michini switirhisiwa na maendlel ya minchumu kuya hi kutirhisa ndlela yin we kumbe mpfangano wa tindlela na minchumu kumbe ku aka na kutirhisa nchumu kuya hi makunguhatelo yo karhi kumbe ku vhumba matirhele ya nchumu kumbe xiyimiso xokarhi hikwaswo kuya hi makungahatele na swilaveko swa matirhisele ya kona kikuya hi chicha swilaveko swa matirhisele naswona ku sirheleriwa vutomi na nhundzu inthaneti i xiyimiso xa nxaxamelo wa tikhompuyuta leti khwekelaneke emisaveni hinkwayo naswona tikarhi titirhisa ririmi ra tikhomuyuta leri fanaka ra tcp ip ku hlangana no phakela marungula inhlangano wa swiyimiso leswi hlanganisaka tihulumnendhe tindzawulo ta lerivaleni tikhampani ta xihundla tindzhawu ta vuleteri emisaveni hinkwayo leti hlanganisiwaka hi tingoti ta gezi kumbe thekinoloji ya vuhaxi bya moya kumbe vuhaxi bya rivoningo inthaneti yi rhwele swisaka swa vuxokoxoko na vukorhokeri tani hi matswalwa lama hlanganisiweke eka inthaneti vulwembu bya inthaneti bya misava www poso ya inthaneti rinqingo ra inthaneti na kuavelana hi tifayili eka inthaneti masungulo ya inthaneti mathlelela eka ndzavisiso lowu simekiweke hi hulumendhe ya amerikha eka malembe ya va leswaku ku akiwa ndlela yo avelana vuxokoxoko no vulavurisana hikutirhisa nhlangano lowu rharhanganeke wa tikhompuyuta ku khwekerisiwa ka tikhompuyuta ta van wamabinzu hi malembe ya swi sungule pfumba ro ndlandlamuxa inthaneti ya masiku lawa naswona swi thlonthle kundlandlamuka ka yona laha tindzawulo tin wana na vanhu lava tolovelekeke na tikhompuyuta leti khomekaka ti khwekerisiweke eka inthaneti kute loko ku fika malembe ya tithekinoloji na vukorhokeri bya inthaneti anase byi nghenisiwile eka swiyenge hinkwaswo swa vutomi bya namunhtla khompuyuta i muchini lowu leteriwaka to endla tinhlayo na swileriso hixinkarhana vuswikoti bya tikhomupyuta ku landzelela ndzayo na swileriso swo karhi hi ku longoloka swi vuriwa phurogiramu tikhompuyuta teleto titirhisiwa tanihi swiyimiso swa vulawuri eka mintirho yotala eti nkomponini to tala nale ka michini leyi tirhisiwaka hi mani namani leswi swi hlanganisa michini yo toloveleka tani hi yo kufumeta swakudya tirhimoti tirhobhoto tale tinkomponi kukunguhata hi ku tirhisa tikhompuyuta na tifoni tale phakidini kasi na inthaneti nayona yi fambisiwa hi ti khompuyuta leti khwekelaka na vulavurisana na timiliyoni ta tikhompuyuta tin wana emisaveni kusukela khale ka khaleni michini yo toloveleka ayitirhisiwa kufana na vuhlalu leswaku ku hlayeleriwa habyona ekusunguleni ka nguva ya tinkomponi michini ya tinsimbhi a yitirhisiwa ku endla mintirho yo rharhangana ku fana na ku kongomisa neyithi leyi rhungaka michini leyi rharhanganeke ya gezi yi akiwile na swona yi pfunete ku endla tinhlayo to hambana hambana eka lembe xidzana ra vu michini yo sungula ya gezi leyi thlariheke yi sungule ku tirhisiwa hinkarhi wa nyimpi ya misava ya vumbirhi rivilo matimba na ku olova ka matirhisele ya tikhompuyuta leti ma kurile hi ku hatlisa loku kulu kusukela kwalano hakanyingi khompuyuta yina mbilu yin we leyi kotaka ku endla tinhlayo cpu yithlela yiva na ndlela yo vekisa vuxokoxoko no byi tsundzuka mbilu ya khompuyuta yi kota ku endla tinhlayo to lova yikota ku langa eka switandzaku swimbirhi yithlela yi kota ku longoloxa no lawula mafambisele na matirhele yo karhi hikuya hi vuxokoxoko lebyi vekisiweke michumu yin wana leyi tirhisiwaka na mbilu ya khompuyuta yi fana na minchumu yo letela bhodo yo thlava marito kondlo ro kongomisa naswin wana minchumu yo kombisa mbuyelo xikrini xa khompuyuta na michini yo gandlisa michumu leyi tirhisiwaka na khompuyuta yo endla leswaku vuxokoxoko byi kota ku nghenisiwa eka khompuyuta no hlantiwa hilaha ku fanaka hikuya hi oxford dictionary matirhisele yo sungula ya rito khompuyuta akuri hi lembe ra eka buku ya xinghezi leyinge the yong mans gleanings leyi tsariweke hi richard braithwait ndzi vile khompuyuta leyinene ya minkarhi na n watinhlayo lonkulu naswona ndzi chiche masiku ya wena mava nomboro ntsena leswi aswi hlamusela munhu loyi a a tirha ku hlaya tinomboro rito leri riyile emahlweni ri tirhisiwa hi nhlamuselo leyi ku kondza eka malembe xidzana ya vu kusukela eka malembe xidzana ya vu rito khompuyuta a ritirhiseriwa kuvula muchini lowu kotaka ku bha tinhlayo online etymology dictionary yi pfumelana na matirhisele ya rito leringe khu ompuyuta hi malembe ya kuhlamusela loyi a bhaka tinhlayo naswona yihlamusela leswaku matirhisele ya rito raku muchini wabha tinhlayo risukela eka malembe ya kasi yithlela yihlamusela leswaku matirhisele ya manguva lawa ya rito khompuyuta masukela eka malembe ya naswona ama kongomisiwa eka muchini wa turing vutleketli i kufambafamba ka vanhu swiharhi na tinhundzu kusuka endzhawini yokarhi kuya eka yin wana mixaka ya swavutleketli yihlanganisa swihahampfhuka switimela mimovha naswin wana na swin wana tavutleketli tinga hambanisiwa hikuya hi maakele ya swilo swo famba hiswona na vukorhokeri lebyi yelanaka vutleketli ibyankoka swinene hikuva byi endla leswaku vanhu vakota ku xaviselana tinhundzu leswinga swa nkoka eka nhluvuko wa vanhu swiakiwo swa vutleketli swihlanganisa magondzo tinjhanjhi vuphatsami bya swihahampfhuka ribuwa ra switimela swa mati switchi swa mabhazi tindzhawu to hlayisa nhundzu tindzawu to xavisa mafurha ya movha na tin wana tindzhawu leti yelanaka switichi leswi swingaha thlela switirhisiwa ku cinca vakhandziyi nhundzu kumbe ku lunghisa swifambo kasi vukorhokeri byi hlanganisa tindlela to fambisa swifambo swa vutleketli milawu leyi faneke ku landzeleriwa na vulawuri bya swa vutleketli vurimi kumbe kurima i kuhlakula swimilana na ku fuwa swiharhi leswkau switadyiwa kutirhisiwa eka swiambalo mafurha vutshunguri naswin wana swilo leswitirhisiwaka ku hlayisa vutomi bya vanhu vurimi tlange xiyege xa nkoka swinene eku humeleriseni nhlangano na nhluvuko wa vanhu laha ku fuwa swiharhi ku vangeke ntalo wa swakudya hithlelo swi hlohlotela nhluvuko wa vanhu tidyondzo ta vurimi titiviwa hi sayensi ya vurimi matimu ya vutivi bya vurimi ya sukela ekule ngopfu naswona vutivi lebyi byi khumbiwe ngopfu hi tinguva leti hambaneke mindzhavuko leyi hambaneke na tithekinoloji leti hambaneke vurimi bya manguva lawa byi katsa kurima hikuya hintalo wa swimilana kuhlanganisa ka timbewu kutirhisiwa ka mirhi yo kurisa swimilana mirhi yo tshungula swifuwo na kuya mahlweni ka tithekinoloji tin wana swi pfune ku tlakusa ntshovelo kambe hila thlelo swivanga mavambyi na ku onha mbangu kutirhisa mbewu leyi khotsiweke swisungula ku tala ngopfu hambi leswi swinga yirisiwa ematikweni man wana ntshovelo wa swakudya na matirhisele ya mati iswin wana swiphiqo leswikulu emisaveni kwalomu ka un we eka vanhu vanharhu emisaveni vathoriwe no tirha eka vukorhokeri bya vurimi naswona kulandzela ntirho wa vukorhokeri hambi leswi kungana ku hunguteka ka vatirhi va tavurimi ematikweni ya vupela dyambu rito vurimi agriculture impfangayo ma marito ya xilatina agricultra kusuka eka ager nsimu na cultra kuhlakula kumbe kukurisa vurimi hakanyingi byi hlamusela ntirho lowu endliwaka hi vanhu hambileswi ntirho lowu wuxiyiweke eka swiharhi swofana na vusokoti muhlwa na swin wana kurima swivula kutirhisa switirhisiwa swa ntumbuluko ku hlakula no kurisa minchumu leyi hlayisaka vutomi kuhlanganisa swakudya vungoti timhadzi na swin wana leswi thsoveriwaka hlamuselo lowu wu hlanganisa ku rima na ku fuma swiharhi na ku kurisa mirhi minkarhi yin wana kuhambanisiwa vurimi na ku byala mirhi ya timhadzi hikwalaho ka leswi mirhi yatimhadzi yitekaka malembe ku kula hambiswiritano kupfumerowa leswaku kuna kufana kokarhi eka mintirho leyi nkomponi itindzhawu to endla tinhundzu na vukorhokeri lebyi yelanaka hixitalo endzeni ka ikhonomi ya tiko swihlovo swotala swa mbuyelo eka mabhinzu hi laha tikomponi tavona tisimekiweke kona na tinhudzu leti ti endliwaka nkomponi yo edla tinhundzu hi yona komponi leyi vaka ya nkoka eku endleni mintirho yo tala etikweni nkulu ra yuropa na amerikha ya n walungu hi tinguva ta kusungula ka tinkomponi leswi swi fambisane na ku antswisiwa ka tithekinoloji to fana na ku ceriwa ka nsimbhi na makhala kusukela eka nguva ya kuakiwa ka tinkomponi kwalomu ka vunharhu bya mbuyelo wa mabindzu ya misava wusekeriwe eka tinkomponi matiko yo tala lama hluvukeke matitshege ngopfu eka vukorhokeri na mabindzu ya tinkomponi ta wona vutsari hiku angarhela mpahla ya matsalwa hikukongoma vutsari i matsalwa lama voniwaka tanihi vutshila naswona mari yankoka ngopfungopfu hi kutirhisa ririmi leri hambanaka na matirhisele ya siku na siku rimitsu ra rito vutsari risuka eka rito raxilatini literatura litteratura leri tekiweke eka rito littera letere kumbe matsalele ritirhisiwa ku hlamusela matsalwa hinkwawo hambi leswi tinhlamusela totala ti hlanganisaka na matsalwa lama vulavuriwaka kumbe kuyimbeleriwa vutsari byi hambanisiwa hikuya hi switori leswi ngariki swa xiviri kumbe switori swaxiviri naswona hi kuya hi vuthlokovetseri kumbe vuthemenderi byinga thlela byi hambanisiwa hikuya hi swiyenge leswikulu kufana na tinovhele switori swo koma kumbe dirama naswona mintirho leyi ya vutsari yithlela yi hambanisiwa hi tinguva ta matimu kumbe mboyamelo wa matsalwa ikhale vanhu varingeta ku hlamusela vutsari simon na delyse ryan varingeta kuhlamula xivutiso lexinge  vutsari iyini hi ku xiya leswilandzelaka pfhumba ro twisisa nhlamuselo wa vutsari indlela leyi kandziyiweke ngopfu hambileswi vugima musi bya kona abyi anetisi tinhlamuselo to tala ito angarhela naswona ticincacinca kuya hi minkarhi kahle kahle nchumu lowu nga tiyiseka hi nhlamusela wa vutsari hileswaku hlamuselo yeloyo yi ta cinca nhlamuselo wa vutsari wu hambana hambana hi kuya hi minkarhi i nhlamuselo leyi fambisanaka na ndzhavuko kufikela eka malembe xidzana ya vu e vupela dyambu bya yuropa vutsari abyi hlanganisa tibuku hinkwati na matsalwa hinkwawo varhoma hivona va koteke ku tumbuluxa nhlamuselo leyi kongomeke laha va sunguleke ku hambanisa vutsari elbyi tumbuluxiweke emiehleketweni kumbe milorho vunanga ivutshila bya ndzhavuko lebyi hlanganisaka ku chaya naku yimbelela swiyenge swa vunanga swihlanganisa vuenti kuvuyelela na ku cincacinca ka marito na mpfumawulo muxaka wa vunanga wunga kandziyisa xiyenge xin we kumbe swin wana vunanga byi tlangiwa hi swichayachayana swo hambana na ku yimbelela leswaku ku sumiwa nghoma rito vunanga hi xigriki i mousike kumbe vutshila bya vayimbeleri hi ku angarhela nhlamuselo wa vunanga byi hlanganisa na tindlela to endla vunanga tinsimu tinghoma na mpfumawulo wa vunanga kuxopaxopa vunanga na tidyondzo ta vunanga bya khale vagriki vakhale na va indiya ava hlawula mafambisele ya vunanga hikuya hi mimpfumawulo ya swichayachayana kumbe marito vunanga byi fanela ku nadziha e tindleveni loko byi yingiseriwa hambiswiritano n wavunanga john cage u ehlekete leswaku mpfumawulo wun wana na wun wana wu nga va vunanga xikombiso ute kuhava pongo kova mpfumawulo ntsena ku endla ku tlanga nkoka na nhlamuselo wa vunanga swa hambana hambana ku ya hi ndzhavuko kusuka ka khale vunanga byin wana a byi nga voniwi tani hi vunanga lebyinene kufana na vunanga bya beethoven hi vunanga byo sungula bya jazz hi malembe ya kuna tinxakanxaka ta vunanga ku hlanganisa na vunanga byo duma vunanga vutshila vunanga bya vukhongeri na vunanga bya ntirho eka mindzhavuko yo tala vunanga i bya nkoka eka vutomi bya vanhu byi tlanga xiphemu xo hlawuleka eka vukhongeri mintirho ya xintu michato mincino na yin wana mintirho ya makhwaya van wana vanhu va tlanga vunanga tani hi xilo xo titsakisa no hundzisa nkarhi kasi van wana vatlanga vunanga tani hi ntirho wo tihanyisa nkomponi ya vunanga yinhlanganisa vatsari vahumelerisi na vatlangi va vunanga kuhlanganisa na vaxavisi va vunanga lebyi rhekhodiweke dorobha indzhawu leyi kulu leyi akiweke naswona ku tshamaka vanhu  madorobha hiku angarhela mana swiyimiso leswi kulu swa tiyindlu vutleketli mahosi mphakelo wa mati na gezi vuhaxi na matirhisele ya misava ntalo wa dorobha wu hlohlotela vuxaka bya vanhu na mabidzu naswona wuthlela wu vuyerisa mintlawa hayimbirhi hikuya himatimu vatshami va le madorobheni avanga talanga ngopfu kambe namunthla endzhaku ka malembe xidzana mambirhi ya kurhurha kavanhu vaya tshama emadorobheni kuvuriwa leswaku hafu ya vanhu laha misaveni vatshama emadorobheni dorobha leri kulu naswona leri taleke vanhu kutlula man wana emisaveni i dorobha ra xanghayi echayina rilandzeriwa hi thokiyo ejapani na jabodetabek kumbe jakarta eindonexiya kasi madorobha yakhale ngopfu matshamiwa hi vanhu i fayiyumi damaska na varanasi amerikha ya le nwalungu amerikha ya le nwalungu itiko nkulu leri kumekaka eka halufu ya misava ya vupela dyambu bya n walungu rirhendzeriwe en walungwini hi lwandle ra arkthiki evuxeni hi lwandle ra atlanthiki evupela dyambu na le dzongeni hi lwandle ra phasifiki nale dyongeni bya vuxa hi tiko nkulu ra amerikha ya le dzongeni na lwandle ra le kharibhiyeni amerikha yale nwalungu i tiko nkulu ra vunharhu hi vukulu kulandzela matiko nkulu ya axiya na afrika naswona iravumune kuya hi ntalo wa vanhu kulandzela axiya afrika na yuropa hi lembe ra ntsengo wa vanhu va rona awukumbeteriwa kwalomu ka watimiliyoni tavanhu amerikha yale nwalungu rifikeleriwe hi vanhu vosungula loko vata tsemakanya buluho ra misava ra beringi kwalomu ka kuya eka wa malembe lamahundzeke nguva yotoloveleka eka tiko nkulu leri yisungula kwalomu ka malembe xidzana ya vu kuya eka kasi nguva ya vanhu va kholombiya yi hele loko vanhu va sungula ku tluta lwandle ra atlanthiki na ku fika ka vakolonyi va le yuropa mindzhavuko ya manguva lawa ya kombisa vuxaka byo hambana eka vakolonyi va le yuropa vanhu vo sungula va amerikha mahlonga yo suka e afrika na switukulwana swa vona nhlohlotelo wa va yuropa wu tikomba ngopfu e n walungwini wa tiko nkulu leri kasi nhlohlotelo wa vanhu vosungula va tiko nkulu leri na ma afrika wu vonaka ngopfu e dzongeni ra tiko nkulu leri hikwalaho ka matimu ya vukolonyi e tikweni nkulu leri vanhu varona votala va vulavula xinghezi xipanichi kumbe xifurhwa naswona matiko ya kona mana mindhavuko yale vupela dyambu amerikha ya le dzongeni amerikha ya le dzongeni i tiko nkulu leri kumekaka eka halufu ya misava ya vupela dyambu bya le dzongeni naswona ringa vonaiwa tani hi tiko nkulu ra switikwana swa amerikha wa ririmi ra xilatina matirhisele ya rito tiko nkulu ra amerikha yale dzongeni masungule ku andza kutlula rito matiko ya amarikha wa xilatina naswona leswi swi endliwe hi nhluvuko wa tiko ra brazil tiko nkulu leri ri angarheliwa evupela dyambu hi lwandle ra phasifiki na lwandle ra atlanthiki e n walungu nale vuxeni kasi e n walungu ri angarheliwa hi tiko nkulu ra amerikha wa le n walungu na lwandle ra kharibhiyeni tiko nkulu leri rina matiko ya khume mbirhi amerikha ya le dzongeni yina ku anama ka kwalomu ka wa ti skwemitara ntsengo wa vaaka tiko va rona a wu kumbeteriwa kwalomu ka hi lembe ra tiko nkulu leri ira vumune hi ku anama kulandzela axiya afrika na amerika wa le n walungu naswona i ravunthlanu hi ntalo wa vaaka tiko endzhaku ka axiya afrika yuropa na amerikha wa le n walungu tiko ra brazil hirona leri teleke vaaka tiko kutlula man wana eka tiko nkulu leri rilandzeriwa hi colombiya argentina venezuwela na peru eka ma lembe lama hakuhundzaka brazil yi kote ku teka vurhangeri eka ta mabindzu na ikhonomi eka tiko nkulu leri mindzhavuko na mahanyele ya vaaka tiko varona masukela eka vanhu vosungula varona na minjhekanjhekisano leyiveke kona exikarhi ka vona na vakolonyi vale yuropa kuhlanganisa na mahlonga lama fikeke kusuka e afrika hikwalaho ka malembe yotala ya mimfumo ya vukolonyi bya yuropa vaaka tiko va tiko nkulu leri va vulavula xiphutukezi na xipanichi vuxa dyambu bya le xikarhi vuxa dyambu bya le xikarhi i ndzhawu leyi ngexikarhi ka matiko nkulu naswona yinga evupela dyambu bya axiya na gibhita rito vuxa dyambu bya le xikarhi risungule ku tirhisiwa ngopfu hi lembe xidzana ra vu va arabhi vuthaki vaperesiya vakhudi na vaazeri hitona tinxaka ra vanhu lava teleke exifundzeni lexi xamisava mintlawa leyi tsongo ya tinxaka ta xifundza lexi yihlanganisa vayuda vasiriya na varami kasi ku thlela kukumeka vatirhi vavaluvelri votala endzhawini leyi matimu ya vuxa dyambu bya le xikarhi yithlelela eka nkarhi wa khale ngopfu vukhongeri byo hlaya byi simekiwe kusuka eka ndzawu leyi ya misava kuhlaganisa vuyuda vukreste na vusurumani ntshamelo maxele ya ndzhawu leyi ya hisa ngopfu nothlela yiva mananga naswona yipfumala milambu yo tala kova yona milambu ya nile a gibhita thayigrisi na yufrata e mesopotamiya laha misava yakona yifuweke ngopfu matiko yotala lawa mnge kusuhi na lwandle ya indiya mativiwa ngopfu hikuva na oyili yimbisi leswi fuwiseke tihosi ta matiko yakona oxiyeniya i tiko nkulu kumbe xifundza xa ndzawu leyi hlanganisaka ostraliya na swihlala leswinge lwandle ra phasifiki oxiyeniya yi funengeta kwalomu ka wa tiskwe mitara naswona yina vaakatiko va oxiyeniya itiko nkulu leritsongo kutlula matiko nkulu hinkwawo ya misava oxiyeniya yina mpfangano wa ti ikhonomi kusukela eka ikhonomi leyi hluvukeke ngopfu ya ostraliya na nyuzilendi leti hlayiwaka eka matiko ya khume ya misava lama hluvukeke kuya hi vutomi lebyinene kuya eka matiko lama ha kasaka kufana na kiribati na tuvalu ostraliya hirona tiko leru kulu eka matiko ya oxiyeniya naswona sidni hirona dorobha leri kulu eka madorobha ya matiko ya oxiyeniya vanhu vosungula kufika e ostraliya gineya leyintshwa na swihlala swa ndzhawu leyi vangava vafikile kona kwalomu ka malembe ya na lama hundzeke oxiyeniya yivalangiwile rosungula hi vayuropa hi lembe xidzana ravu kuya emahlweni vavalangi va maphutukezi va fikile e swihlaleni swa tanimbari carolina na papuwa nyugini exikarhi ka malembe ya na eka riendzo rayena rosungula hilembexidzana ravu james cook ufikile e tahiti ivi alandzelela swihlala akala a fika eribuweni rale vuxeni bya ostraliya ndzhawu leyi ya phasifiki yivone minjhekanjhekiswano yihlaya exikarhi ka amarikha na japani hinkarhi wa nyimpi ya misava yavumbirhi kufika ka vakolonyi vale yuropa eka malembexidzana lama landzeleke kutisile kucinca loku kulu eka vutomi bya siku na siku kuhlanganisa na swa tipolitiki ta ndzhawu leyi ya misava eka manguva lawa matiko yotala ya oxiyeniya masungula kuvulavula hi xikongomelo xo cinca mujeko ya matiko ya wona leswaku makombisa mifungo ya wona mpfapfarhuto wale maribweni wa le ostraliya ivutshila byakhale ngopfu lebyi ngakavanyetiwangiku kusukela khale na swona ixiyenge xankoka xandzhavuko wa vanhu vosungula va ostraliya ntshava ya puncak jaya e papuwa hiyona nhlohlorhi leyi leheke ngopfu e oxiyeniya matiko yotala ya oxiyeniya mana xiyimiso xavu demokhrasi na phalamendhe leyi akiwaka hi mintlawa yohambana hambana ya swa tipolitiki naswona vuvhaki hiyona nkomponi leyi nga xihlovo xa mintirho yotala ematikweni lawa antakthika i tiko nkulu leri nge dzongeni wa misava mhandzi nkokelo ya le dzongeni bya misava yikumeka eka tiko nkulu leri naswona rirhendzeriwe hi lwandle ra le dzongeni tiko nkulu leri ri funengeta wati skwemitara hi ku anama naswona it ravunthlanu hi kuanama eka matiko nkulu hi ku ringanisa anthakthika yi aname kambirhi kutlula tiko ra ostraliya kwalomu ka ya tiko nkulu leri yi funengetiwe hi gwitsi leri enteke kwalomu ka km naswona gwitsi leri rindlandlamukela kufikela eribuweni ra tiko nkulu leri antakthika hiku angarhela hirona tiko nkulu leri titimelaka leri omeke naswona leri ngana moya kutlula matiko nkulu hinkwawo naswona ritlakukile kutlula matiko nkulu man wana antakthika i tiko ra mananga naswona rihava mpfula kwalomu ka kuya eka wa vanhu vatshama eka tiyindlu ta vulavisisi leti akiweke atikweni nkulu leri swivumbiwa leswi hanyaka eka tiko nkulu leri swihlanganisa vulwembu bya lwandle swimilana swiharhi swo fana na swinyenyana swa lwandle na swin wana antakthika i tiko nkulu ro hetelela leri tsumburiweke hi vanhu naswona ku tsumburiwa ko sungula loku tsariweke kuve hi lembe ra hi pfumba ra vavalangi va rhaxiya fabian gottlieb von bellingshausen na mikhail lazarev eka swikepe swa vostok na mirny hambiswiritano tiko nkulu leri ri sarile ririhava vaaka tiko hikwalaho ka matshemelo ya rona lama nonohaka ku aka no hanya kona antakthika yihava hulumendhe kumbe mfumo kambe kova na mintwanano ya matiko lamahlayeke lawa ma endlaka vulavisisi eka ndzhawu leyi kwalomu ka khume mbirhi wa matiko ma tikirhetile ntwanano wa antakthika hi naswona makume nharhu nhungu man wana ma tikirhetile ntwanano lowu kusukela lembe rero ntwanano lowu wu alela kuceriwa ka migodi ya timayini vusocha na switichi swa masocha kubalesa tibhomu ta nyukliya naswona wu seketela vulavisisi bya sayensi naku sirhelela vumbango bya yona japani nippon kumbe nihon hixi japani nihongo kumbe nihon koku leswinge tiko ximfumo ra japani i tiko ra swiihlala leswi kumekeke e vuxeni bya axiya tiko leri rikumeka elwandle ra phasifiki naswona rile dzongeni bya tiko nkulu ra axiya naswona ri navalaka kusukela elwandle ra okhotsk e n walungu bya lwandle ra le vuxeni bya chayina na thayiwani e vudzongeni bya vupela dyambu maletere ya xijapani ma hlamusela vito ra tiko leri leswaku i xihlovo xa dyambu yi yimela ni naswona yi vula dyambu kasi yi yimela hon kumbe pon naswona yivula xihlovo japani hakanyingi yivuriwa tiko kutsivuka ka dyambu japani inhlangano wa kwalomu ka swihlala swa leswi nge henhla ka swiyenge swa misava leswinge henhla ka ridaka ro hisa swihlala leswikulu i honshu hokkaido kyushu na shikoku leswi hlanganisaka ya kuanama ka tiko ra japani ntsengo wa vaaka tiko i nhlangono wa matiko ya yuropa ntwanono wa yuropa eu i ntwanano lowu ngana swirho swa matiko ya lama kumekaka e tikweni nkulu ra yuropa lama tirhisanaka eka swa tipolitiki na ikhonomi ntwanano lowu wu simeke makete yin we hi ku tirhisa milawu leyi fanaka e yuropa milawu ya eu yi kondlotela ntsuxeko wa kufamba famba ka vanhu tinhundzu vukorhokeri na mali eka makete lowu ku veka milawu eka vululami na vutiko xikaya na ku tirhisiwa ka milawu leyi fanaka eka timhaka ta mabindzu vurimi vutshevi na nhluvuko wa swifundza swa matiko ya wona endzeni ka ndzhawu ya schengen kuhava vulawuri bya tipasipoti nhlangano wa timali eka ntwanano lowu wu simekiwile hi naswona wusungule kutirha hi lembe ra naswona wu akiwa hi swirho swa matiko ya ya ntwanano wa yuropa leswi tirhisaka mali ya yuro ntwanano wa yuro wu sukela eka nhlangano wa vaceri va makhala na nsimbhi va yuropa na nhlangano wa swa ti ikhonomi ta yuropa leti simekiweke hi malembe ya e pharisi na e rhoma hikulandzelelana matiko yo sungula ku vumba ntwanano lowu akuri belgium furhwa ithali lukzenbheki netherlands na germany ya n walungu matiko man wana ma nghenelele ntwanano lowu laha kuhlanganisiweke mafambisele ya ti ikhonomi mindzhavuko vululami leswaku ma entisa ntwanano na kutirhisana hambileswi kunga hava xirho lexi tshikeke ntwanano lowu ngilandhi yi leku tiyisiseni mbuyelo wa nhlawulo laha vaaka tiko varona va vhoteke ku huma eka ntwanano lowu hi khotavuxika bya ntwanano wa le maastricht wu simeke vuakatiko bya yuropa hi matiko ya ntwanano wa yuropa mana vukorhokeri bya aka tinhundzu kutlula matiko man wana ya misava hambileswi vaaka tiko va rona va ringanaka na wa vanhu vamisava kambe va voniwa vari lava fumeke ngopfu thlandlakwalano wa matiko ya wona eka mana nhlayo leyi kulu ya nhluvuko na mahanyele ya vanhu hikuya hi vulavisisi bya nhlangano ya misava hi kutirhisa milawu ya matiko xikaya leyi fanaka ntwanano lowu wukota ku tiyimela eka timhaka ta misava ntwanano lowu wuna ti ofisi ta wona e matikweni yotala ya misava naswona wuthlela wu tiyimela eka nhlangano ya matiko ya misava nhlangano wa mabindzu ya misava na mintlawa ya matiko lamakulu ya na hikwalaho ka matimba yawona yo hlohlotela ntwanonao lowu wovoniwa tanhi hi mfumo wa matimba wa misava file hj p png right thumb vavasati va le xipilongo va thlokola leswaku vata sweka swakudya swa namadyambu tindlu ta vatsonga a ti akiwa ku suka eka switirhisiwa swa ntumbuluko swo fana na timhandzi byanyi maribye misava na swin wana a va aka tindlu ta vona ti va ta xivumbeko xa xirhendzevutana ti rhendzela jarata ra muti tindlu leti a ti tlhela ti va na mahlayiselo ya tona loko ti hlakarile malwangu kumbe makhumbi ya tona hambi ehansi laha a ti tlhela ti kuma ku fuleriwa ku phamiwa no sindziwa leswaku ti tshama ti languteka ti hlayisekile hi mikarhi hinkwayo tindlu a ti kuma mitirho ku ya hi ku hambana ka tona laha tin wana a ku etleriwa ka tona ku swekela eka tona ku hlayisela swingolongodzwana swa muti na swin wana kambe tindlu leti ti ya ti ri karhi ti nyamalala hikwalaho ka ku cinca ka swilo ni hi mikucetelo leyi vangiwaka hi vanhu vo huma ematikweni ya lehandle junod u hlamusela leswaku khale vatsonga a va ri na tinxaka timbirhi ta tindlu tindlu ta ndhavuko wa vatsonga a ti fana na tindlu leti valungu va ti akelaka tinyoxi tindlu ta khale ta vatsonga a ti akiwa hi timhandzi na tinhlanga ti endla khumbi ehenhla ka rona a ku tlhandlekiwa lwangu ra timhandzi ni byanyi tindlu to tala ta vatsonga a tiri ta xirhendzevutana ku ya hi matimu lawa ya nga boxiwa laha henhla hinkwako lomu va nga famba va ya kona vatsonga lava a va ri na maakelo matshamelo ya tindlu ku ya hi ndhavuko wa vona matsalwa ya da sive ira ya kombisa leswi vatsonga a va tshama eka tinxaka timbirhi ta tindlu a va tshama eka tindlu ta ku fana na tindlu ta tinxaka leti valungu va ti akaka tindlu tin wana a ku ri tindlu to akiwa hi timhandze na tinhlanga ti endla makhumbi kutani ehenhla ka tona ku tlhandlekiwa lwangu ra timhandze na byanyi tindlu to tala a ku ri ta xirhendzevutani khale ku aka tindlu a swi nga va durheli nchumu a swo lava ntamu wa munhu hikuva hinkwaswo swa switirhisiwa a ku ri swa ntumbuluko tindlu ta vatsonga a ti akiwa hi switirhisiwa swa ntumbuluko a ti akiwa hi timhandzi leti a ti ri tona a ti rhanga ti endla rimba frame kutani ti phamiwa lomu xikarhi hi misava ya tshuka mhinga tindlu leti hlamuseriwaka a ta ha talangi exikarhi ka vatsonga leswi swi va swi vangiwa hi ku chava ku tekeriwa ehansi na hi mikucetelo leyi vangiweke hi valungu ehenhla ka vantima ku vile na ku cinca lokukulu loku vangiweke hi ku landzelela mikhuva ya xilungu ku sukeriwa maendlelo ya ndhavuko wa xikhale hikuva ematshan weni ya tindlu to tala ku akiwa yin we yi hambanyisiwa hi makamara ku fika ka maswisa eafrika ku endlile leswaku maakelo ni mahlayiselo ya tindlu ta ndhavuko swi suka matihlweni ya wantima ku langutiwa ntsena eka maakelo ya tindlu ta xilungu laha eka switirhisiwa hinkwaswo swi ngo xavisiwa ku sukeriwa swa ntumbuluko nturuka i yindlu ya vatsonga laha a va hlayisela kona mavele ni timbewu tin wana ta vona nturuka a wu kuma mitirho yo hlaya a wu kuma ntirho wo hlayisela mavele ku tshivelela ndzilo va swekela kona kumbe ku orha mavele lama a ya tshama enturukeni a ya nga dyiwi hi swidozi kumbe ku hehliwa hi kuva a ya tshama ya ri karhi ya mbulukela hi musi nturuka a wu tlhela nakambe wu kuma ntirho wo hlayisela swibye swo fana na timbita makhuwana majomela ni swin wana swingolongondzwana swa muti muaki wa nturuka u sungula a tshala xirhendzevutana lexikulu endzhaku ku ceriwa magoji yo enta ku tekiwa timhandzi to leha ta swiphandzi ti celeriwa ku laviwa to lala ti famba ti xoxela khumbi exikarhi ka yindlu leyi a ku tlhela ku tsariwa xirhendzevutana xo ringana nturuka na swona ku ta ceriwa magoji ya ku ringana nturuka ku hoxeteriwa timhandzi ta swiphandzi ta nxanatsi to kwamuleriwa laha swiphandzi swi fikaka kona ku tekiwa leto bumbula ti hingakanyiwa ro sungula swi tiya ku petsiwa rimbalelo ra le hansi endzhaku ka swona ku tekiwa leto yima kwale henhla ti tlhomela endzeni ka rimbalelo ra kona ku tlhela ku siyiwa nyangwa wo nghena hi wona nturuka a wu ri na tinyangwa timbirhi wa yindlu leyi nga ta fuleriwa na wa nturuka endzeni ka yindlu nturuka a wu xoxeriwa hi timhandzi to kwamuleriwa byewu leswaku wu ta teka nkarhi wo leha loko timhandzi to kwamuleriwa ti xoxeriwile ku petsiwa rimbalelo ra le xikarhi ivi ri khomiwa hi byewu byo tsakama ku sahiwa timhandzi ti ringanana kwale henhla nturuka a wu va endzeni ka yindlu leyi nga akiwa exikarhi a ku sala ndhawu mafulelelo ya yindlu ya nturuka a ya fana na ya tiyindlu tin wana lama a ya tirhisa tipala timbalelo byewu na byanyi bya makenya ku tekiwa byanyi byi ndlaleriwa ka timhandzi to lala leti nga ndlalela etshakwini leswaku mavele hambi timhandzi to tshuka ti hlekahleka ya nga weli ehansi ku sunguriwa hi ku vekiwa tipala ehenhla kutani ti hlanganisiwa hi tinhloko lomu ti nga vatliwa hi kona hi byewu byo tsakama ti bohiwa swi tiya swinene endzhaku ku tekiwa timbalelo leto vaveriwa no kwamuriwa byewu ti tlhela ti pandziwa hi le xikarhi ti ya sungula ehansi ka lwangu ti ri karhi ti petsiwa ti bohiwa na pala swi tiya ku kondza timbalelo ti ya fika exihlungwaneni loko ku betsa swi fike makumu ku laviwa makenya yo fulela hi wona ivi ma lukiwa loko makenya ya herile ku lukiwa ku sunguriwa erimbalelweni ra le hansi ku tsondzela swi tiya kutani makenya ya fambisiwa ehenhla ka rimbalelo rin wana ni rin wana ku kondza ya ya fika exinhlungwanini ivi ku tsondzeleriwa tipala hi makenya swi tiya leswaku swi nga pfuti swi nga borisa mbewu loko nturuka wu herile ku akiwa no fuleriwa ku laviwa swimhandzani swo kwamuriwa byewu swo koma ku endliwa nyangwa hi swona hi ku swi xoxela swi khoma hi rimbalelo ra le hansi na ra le xikarhi kambe swona a swi petsiwi swo tlhometeriwa kunene leswaku swi olovisa ku pfula na ku pfala nturuka a wu phamiwi dulu kumbe xitlati i yindlu ya vatsonga laha a va hlayisela kona swakudya swa muti dulu a ku ri wona muako lowu a wu khome muti handle ka dulu muti a wu nga ta swi kota ku hanya dulu a ri tirha ku hlayisa mavele lawa a ya dyiwa emutini na swin wana swakudya a swi hlayisiwa edulwini swo fana na mariwa makwembe na swin wana dulu a ku ri muako wuntsongo lowu a wu ri na xihlawulekiso xa wona muaki wa dulu u sungula a ya tsema timhandzi to bumbula na to lala swiphandzi a tsema timbalelo byewu a kutla na byanyi loko switirhisiwa swi kumekile hi kona a ta tsala dulu ra yena vatsonga a va ri na ntolovelo wo tsala xirhendzevutana hi nenge ku kombisa laha muako va lavaka leswaku wu ta hi kona kutani ku ceriwa makhele yo celela timhandzi hixitalo aku ceriwa nhungu wa magoji loko ti celeriwile timhandzi ku tlhela ku laviwa timhandzi to bumbula ta swiphandze to koma eka leto leha kutani ku tekiwa tin wana to bumbula ti hingakanyiwa ehenhla ka swiphandzi kutani ku tekiwa timbalelo na byewu ti betsiwa rimbalelo ra le hansi ku ri karhi ku khomiwa timhandzi to yima na swiphandzi ti bohiwa hi byewu leswaku swi tiya loko timhandzi ti hlanganisiwile ti xoxelana leto lala exikarhi ka leto bumbula ku tlhela ku bohiwa rimbalelo ra le xikarhi na ro hetelela ra le henhla ivi tikomiwa le henhla hi byewu leswaku swi ta tiya swinene loko ntirho wo koma wu herile ku xoxeriwa timhandzi to lala etshakwini ra dulu leswaku ku ndlaleriwa byanyi leswaku mavele na timbewu tin wana swi nga wi madulu ku fana na tindlu ya endleriwa malwangu no fuleriwa hi makenya swi tiya ku sivela leswaku timbewu na swirimiwa swin wana swi nga tsakami endzhaku ko fulela dulu a ri ta endleriwa rivanti ra swimhandzani swo koma leswi a swi nga ta betsiwa kambe a swi to xoxeriwa kunene exikarhi ka rimbalelo ra le xikarhi na ra le henhla madulu a ya hambanile na mituruka hikuva wona loko ya hete ku akiwa a ya tlhela ya phamiwa makhumbi hi misava ya tshuka xitendze i yindlu ya vatsonga laha a va hlayisela kona timbewu xitendze a xi ri ni ntirho lowu kulu eka vatsonga va khale ntirho wa xona a ku ri ku hlayisela timbewu to fana na n wahuva tinwhembe ta tinyawa makalavatla mariwa maxalani tinwhembe ta makwembe na tin wana muhlayisi wa timbewu a hlayisa timbewu ta yena hi ku hambana ka tona tin wana a ti cheriwa eswiphaphanini leswintsongo leswaku ti nga hlanganani endzhaku a swi cheleteriwa endzeni ka xitendze loko ti tele muhlayisi wa timbewu a teka xitewani a khubumeta ehenhla ka xitendze a pfala hi xona endzhaku a teka vulongo bya tihomu a lemela hi byona leswaku timbewu ta yena ti nga ngheneli hi swindodzi na swihehli swin wana maendlelo lawa a va ya tirhisa ni loko va cheletele timbewu ta vona etimbiteni a va cheletela loko mbita yi tele a va lava nkambani va pfala nomo wa mbita va tlhela va lema hi vulongo leswaku mbewu yi ta hlayiseka xitendze na xona xi akiwa hi switirhisiwa swo huma eka ntumbuluko swo fana na timhandzi byewu timbalelo tipala na byanyi byo fulela hi byona xitendze a xi nga ri na ntirho wo tala ku endla xona a xo lava timhandzi ta nhungu kumbe khume to kota ku khoma lwangu muaki wa xitendze u sungula a tsala xirhendzevutana a ringanisa ku kula ka xitendze lexi a lavaka xona endzhaku ehenhla ka xirhendzevutani a famba a cela makhele ku nga makhele ya nhungu kumbe khume ya enta swinene leswaku loko a hoxa timhandzi a paletela swi ta tiya hi kuva ti ya rhwala lwangu loko a celerile a lava mhandzi yo bumbula nyana leyi nga celeriwa exikarhi ka leta khume yo khoma tipala leti nga ta endla lwangu ra xitendze ku fana na loko ku fuleriwa malwangu laman wana tipala a ti ta bohiwa hi byewu leti hlanganaka kona endzhaku ti betsiwa hi timbalelo na byewu ku suka ehansi ka lwangu ku kondza ku ya fika exihlungwanini le tipala ti nga hlangana kona loko xitendze xi herile ku betsiwa hi timbalelo a ku lukiwa makenya hi byanyi lebyi nga sungula byi phuphuteriwa leswaku byi nga tshoveleleki lawa na wona a ya ta tsondzeriwa ku suka eka rimbalelo ra le hansi ku ya fika exihlungwaneni laha a va ta fika va tsondzela makenya ko hlayanyana leswaku lwangu ri nga pfuti va tlhela va tiyisa hi byewu va boha makenya na timbalelo leswaku hambi moya wu ba swi nga hahluki exikarhi ka muako lowu ehansi a ku tekiwa byanyi ku lukiwa xitendze byi ri karhi byi vumba nchumu wonge i tandza hi xivumbeko va ri karhi va khotsa hi byanyi xi kondza xi ya hela laha va hetelelaka kona a va boha hi ngoti leswaku xi nga phurumuki kumbe ku tlhantlheka loko xi ri karhi xi tirha loko va hetile ku aka xitendze a va tlhela va teka timhandzi ta tsevu to ka ti nga bumbulangi ngopfu to koma ti tlhela ti kwamuriwa byewu va ti celela exikarhi ka lwangu leri nga fuleriwa leswaku ri ta khoma xitendze hala matlhelo ka xona loko va celerile a va tlhela va xi betsa hi timbalelo hala hansi exikarhi na le henhla va tiyisisa hi byewu loko va nga lavi ku tirhisa xitendze a va vumba yinkho mbita leyikulu va veka yona kwala xikarhi ka muako lowo fuleriwa yi yimela xitendze xivava i ndhawu yo hlawuleka leyi vatsonga a va tshivelela ndzilo ku swekela kona swakudya swa vona no xuxela kona hi mikarhi ya vuxika laha i ndhawu leyi vakheghula a va tala ku tshama kona va tsheketela vatukulu va vona mitsheketo xivava na xona a xi endliwa hi switirhisiwa swo huma eka ntumbuluko vatsonga va khale a va ri na tinxaka tinharhu ta swivava a va ri na xivava xa timhandzi to yimisiwa xo endliwa hi timhandzi na tinhlanga na xivava xa timhandzi to hingakanyiwa loko vatsonga va khale va lava ku aka swivava swa vona a va sungula va kuma switirhisiwa leswi enhoveni ehandle ko swi xava loko va hlengeletile a va fika va tsala xirhendzevutana tani hi ntolovelo ni muxaka wa tiyindlu leti a va aka tona maendelo ya xivava xa timhandzi ya sungula hi ku tsala xirhendzevutani hi nenge kutani va famba va cela makhele ehenhla ka xona lomu a va ta hoxetela timhandzi to bumbula timhandzi to bumbula timbirhi a va ta tlhela va ya ti celela enyangweni ti langutana laha a va ta ya endla nyangwa wa vona kona loko va heta ku celela timhandzi a va sungula ku betsa rimbalelo ra le ndzeni ku sukela ehansi ku kondza va ya fika enyangweni ya xivava kutani va famba va xoxela timhandzi to lala ku sukela enyangweni va hlanganyisa xivava loko va hlanganyisile a va humela ehandle ka xivava va boha rimbalelo ra le hansi va ri karhi va tiyisa hi byewu lebyo tsakama swi tiya swinene loko rimbalelo ra le handle ri fike emakumu a va ta sungula ku boha rimbalelo ra le xikarhi endzeni ni le handle na swona va ri karhi va tiyisa hi byewu byo tsakama rimbalelo ro hetelela a va ta ya ri boha ehenhla laha na kona a va ta boha endzeni ni le handle va hetelela va tsema timhandzi le henhla ti ringanana va tlhela va koma hi byewu swi tiya kasi handle ka xivava xo endliwa hi timhandzi ntsena a va tlhela va ri na xo endliwa hi timhandzi na tinhlanga laha na kona ematshanweni yo xoxela timhandzi to lala a ku xoxeriwa tinhlanga exikarhi ka timhandzi to bumbula va tlhela va betsa timbalelo ehansi exikarhi ni le henhla va tiyisa hi byewu byo tsakama maendlelo ya xivava xo hingakanya timhandzi ya hambanile swintsongo na maendlelo lama mbirhi ya ha ku boxiwaka laha henhla hikuva eka lawa ku celeriwa timhandzi ehenhla ka xirhendzevutana kambe tona ti famba hi timbirhi mbirhi endzeni ni le handle ku kondza ti ya fika enyangweni ya xivava laha na kona ku nga celeriwa timhandzi timbirhi to bumbula ti langutana ti endla rimba xivava xa muxaka lowu a xi betsiwi hikuva timhandzi letiya ti nga celeriwa hi timbirhimbirhi ti va ti fambe kusuhi na kusuhi ku kota ku khoma timhandzi kumbe tihunyi leti nga ta hingakanyiwa exikarhi ku endla xivava a swi nga ri na ntirho wo tala hikuva a xi nga fuleriwi hambi ku phamiwa khumbhi hi misava ku fana na miako leyi n wana swivava a swi cheleteriwa misava laha ehansi swi endleriwa switiko exikarhi laha a ku ta tshiveriwa ndzilo kona swi chayiwa swi sindziwa hi misava yo tshuka no rhideriwa hi misava yo ntima hi xirhidelo yi tlhela yi sindziwa hi vulongo bya tihomu ku fana na tiyindlu tinene xihahlu a xi ri na mintirho yo hlawuleka tani hi muako wa le kaya ku hlayisa tihuku ti nga dyiwi hi swihadyana swo fana na vamanghovo magama na swiharhi swin wana matandza ya tihuku na wona a ya hlayiseka swinene exihahlwini hikuva timbyana na swihadyana swin wana a swi nga ya fikeleli muaki wa xihahlu u sungula a cela makhele ya khumembirhi ya enta nyana leswaku timhandzi leti nga ta hoxeteriwa emakheleni ti ta tiya loko ti gandiwa hi misava loko makhele ya lulamisiwile ku ya hoxeteriwa timhandzi ta swiphandzi hi yin we yin we ti ri karhi ti gandliwa ti tiya endzhaku u teka timhandzi ta ntsevu to bumbula nyana a ti hingakanyela eka leta swiphandzi loko a heta a teka leto lala to ka ti nga kwamuleriwangi byewu a nanekela kwale henhla etshakweni ra xihahlu loko a hetile u teka rimbalelo a boha timhandzi ta swiphandzi na leto nanekela hi byewu byo tsakama swi tiya a tlhela a boha rimbalelo ra le xikarhi na ro hetelela a koma le henhla kutani a saha timhandzi kwale henhla ti ringanana mufuleri wa xihahlu u sungula a teka tipala a ti hlanganisa hi tinhloko hi hala ku nga vatliwa a boha hi byewu swi tiya swinene endzhaku a teka timbalelo to betsa a sungula ku betsa a sungula ehansi ka lwangu ku ya fika exinhlungwanini a ri karhi a boha hi byewu swi tiya naswona loko a fika exihlungwanini u tsondzela byewu a vuyavuyisa leswaku swi ta tiya loko a heta ku betsa timbalelo u phuphutela byanyi leswaku a ta luka makenya ku ringana xihahlu lexi a lavaka ku fulela xona loko ya herile ku lukiwa u famba a ya tsondzela ehenhla ka timbalelo a ri karhi a lulama na tona ku kondza a ya fika exinhlungwanini a tsondzela hi makenya a vuyavuyisa leswaku mati ya nga ngheni loko ku na mpfula a tlhela a tiyisa hi byewu xihahlu a xi ri xa nkoka ngopfu hikuva tihuku leti tshamaka exihahlwini hambi ti nga funghiwangi a ti lahleki ti hlayisekile tihuku leti a ti tshama exihahlwini a ti nga dyi xin wana ni xin wana a ti dya leswi a ti nyikiwa swona tihuku a ta ha endleriwi swihahlu swa xivumbeko xa xintu xa vatsonga lexi xa ku akiwa emoyeni xi yimisiwa ehenhla ka timhandzi ku sivela tihuku ku va ti fikeriwa hi swihadyana leswi dyaka tihuku mhinga xiluvelo a ku ri vuwiselo bya nhloko ya muti naswona a xi hlayisa tinhonga ta n wini wa muti xikan we na swingolongondzwana swa yena swo fana na tinhonga to tihlayisa hi tona mitundzwana leyi a yi tirha tani hi tibege to longela mpahla loko va tshuka va teke maendzo na swin wana xiluvelo a xithlela xiva ndzhawu yo amukela vayeni emutini xiluvelo a ku ri vuwiselo bya nhloko ya muti loko wanuna wa muti a nga lavi ku vonana na wansati wo karhi hi nkarhi wolowo a ta kumeka exiluvelweni laha a ta kumeka a ri yexe swa nkarhinyana wo lowo a ti hlawuleleke wona xiluvelo a xi tlhela xi va na tinyangwa timbirhi leti na tona a ti ri na ntirho lowukulu swinene laha nyangwa wo sungula a ku ri wo nghena hi wona kasi wa vumbirhi a ku ri wo baleka hi wona loko to tshuka ti bihile handle ka minyangwa leyi a hi tlhela hi kuma khona leyi xiluvelo a xi ri na yona kwala handle ka xona leyi na yona a yi khome ntirho wa kahle swinene ku nga ku tumbela kona loko a lwa tinyimpi leti a tshuka a hlangana na tona kwala kaya xitanga a ku ri yindlu leyi tirhisiwaka ku swekela eka yona ngopfungopfu loko kuna mpfula vatsonga vakhale a va tala ku swekela swakudya swa vona ehandle handle ka masiku lawa a ku kumeka ku ri na mpfula tindlu ta vatsonga a ti tirhiseriwa ngopfungopfu ku etlela eka tona no hlayisa swingolongondzwana swa muti mitirho yo tala a yi endleriwa ehandle handle ka loko ku ri na mpfula mhinga ntirho wun wana wa xitanga a ku ri ku hlayisa swakudya leswi a swi dyiwa kwala kaya handle ka swakudya xitanga a xi tirha ku khobisela tikhoba vana va vona va vanhwanyana kwala kaya godide emozambique mawuwani e angra do herosmo phochugali kumbe godide nxumalo athlela a tiviwa hi ra antnio da silva pratas godide akuri n wana wa nghunghunyana mufumi wohetelela wa mfumo wa gaza uhlawuriwe hi tata wakwe tani hi mudyandzhaka wa yena ndzhaku ka ku hluriwa ka nghunghunyana godide ukhomiwile hi masocha ya maphutukezi naswona a yisiwa e lisbon tani hi muhlampfa na mubohiwa wa mfumo wa maphutukezi e xihlaleni xa azore hi yena mudyandhzaka wohetelela wa mfumo wa gaza loyi a amukeriwile godide uvelekiwe hi lembe ra ekusuhi na nambu wa limpopo e tikweni ra mozambhiki tata wakwe akuri hosi nghunghunyana naswona mana wakwe akuri vuyazi loyi a a lovoriwe hi mzila tata wa nghunghunyana leswaku ava nsati wan wana wa yena wa mudyandhzaka endzhaku ka kuvelekiwa vuyazi unyamalarile naswona anga thlelanga a voniwa nakambe hiswona leswi endleke leswaku godide a kurisiwa hi nsati loyi a vuriwaka soni hambiswiritano nghunghunyana a a rhandza n wana loyi wakwe naswona a a tiyisisa leswaku n wana loyi u tshama kusuhi na yena hambi leswi a angari yena n wana wa mativula nghunghunyana a a n wi langhile leswaku ava mudyandzhaka ehenhla ka maguwa loyi akuri yena n wana wa mufana lonkulu wa nghunghunyana vuxaka exikarhi ka godide na maguwa abyiri bya valala laha avahambeta ku kurihelana na ku lwa hambiswiritano nghunghunyana a a rhandza godide kutlula maguwa loyi a an wivona a tsakela ngopfu tindyondzo na ririmi ra xiphutukezi kutlula xichangana godide u yile a kula na ku rhanzeka e tikweni naswona a a kumeka a rhangela rin wana ra mavutho ya nghunghunyana laha a theleke a tivisiwa tani hi mudyandzhaka loko ku fika pfhumba ra maphutukezi e manjhakazi godide u rhangerile mavutho ya nyimpi yo hlaya laha a ringeteke ku lwa na maphutukezi lawa ama rina mathlarhi ya nyimpi yo tlula mavuthu ya godide naswona a hluriwa eka tinyimpi timbirhi laha a pfumeleke leswaku avangari matimba yo hlula maphutukezi hambiswiritano godide u kombile vurhena lebyi kulu laha a aveke muvulavuleri wa hosi nghunghunyana eka maphutukezi naswona u tlangile xiphemu lexi kulu ku xwerisa kuhlasela ka maphutukezi e chayimeti nsindza wa mfumo mzila ka soshangane akuri n wana wa soshanghana ka zikode musimeki wa mfumo wa gaza lowu emanembeleleni matimba ya wona a wu funengeta kusukela e dzongeni bya mozambhiki kufikela eka nambu wa limpopo uhlurile makwavo mawewe ka soshangane hilembe ra hi kupfuniwa hi mabhunu leswaku a tlakukela eka mfumo wa gaza laha a fumeke kusukela eka lembe ra kuya eka a ari tata wa hosi nghunghunyana loyi a hluriweke hi mfumo wa vukolonyi wa maphutukezi ufumile eka mfumo wa ka gaza lowu a wuthyiwe hi vito ra kokwana xindhuwe wakwe gasa mfumo wakwe akuri mfumo lowu a wutirhisa vutshila bya malwele ya tinyimpi lawa masunguriweke hi shaka a ari na vasati vanharhu mandiweni loyi a a ri nkosikazi wakwe naswona ari mana wa nghunghunyana kasi lowa vumbirhi a a suka eka muti wa ka skosana naswona yena anga tswari n wambuyangwana leswi endleke leswaku ahlekuriwa nsati wavunharhu akuri n wana wa hosi mambo yale n walungu laha kunga zimbabwe namunthla loyi an witekeke ku aka vuxaka lebyi n wipfuneke loko a tsutsuma nyimpi ya maphutukezi naswona laha a loveke kona no latiwa emusapa kufikela namunthla sirha ra mzila aritiviwi hikwalaho kaleswi a cinceke xivongo xakwe kuva mililo loko atava a tsutsumele e vuchavela whawha evukweni byakwe byaka mambo naswona hinkwavo vana vakwe lava tswariweke le n walungu vateke xivongo xaka mlilo mawewe kumbe maueva akuri hosi ya mfumo wa gaza lowu awukumeka endzhawini ya mozambhiki wa namunthla naswona u fumile kusukela hi lembe ra kuya eka u landzerile tata wakwe manukosi kambe hluriwile hi makwavo wakwe mzila loyi a a pfuniwa hi mabhunu na ma phutukezi eka nyimpi ya xin wana manana yo lwela mfumo leyi sunguleke hi lembe ra naswona yihela hi mawewe utsutsumele e tikweni ra zimbabwe e ndhzawini ya serima laha a loveke kona endzaku ka lembe ra uticincile vito a tivita hira chigara leswaku akota ku tihlanganisa na vashona vana vakwe vatirhisa vito ra mahwehwe kungari mawewe dzedzedze i vuvabyi lebyi khomaka vanhu na swiharhi swinwana byi vangiwaka hi tinsuna leti ngana xitsongwatsongwana xa dzedzedze dzedzedze wu vanga swikombiso swofana na kuhisa ka miri muzototo kukarhala kuhlanta na kuvava ka nhloko loko wunyanyile ngopfu wunga thlela wu vanga nhlonge ya xitshopana kutiluma khoma kumbe rifu swikombiso swi tala ku vonakala endzhaku ka masiku ya kuya eka yo lumiwa hi tinsuna loko byinga tshunguriwanga kahle byithlela byi hambeta nakambe endzhaku ka tin wheti to hlaya eka lava vahaku hulukaka mavabyi lawa kuthlela valumiwa swi tisa swikombiso swo antswanyana kusihalala loku kuya ku hunguteka loko munhu anga ha lumiwi hitinsuna eka enkarhi woleha vuvabyi byi hundzisiwa hi nsuna ya xisati naswona byi ngena hi marha ya nsuna maya engatini loku yiluma xitsongwatsongwana xiya exivindzini laha xifikaka xikula no tswalana kuna minxaka ya nthlanu ya xitsongwatsongwana lexi vangaka vuvabyi lebyi naswona lebyi hundzelaka eka vanhu dzedzedze yihahluviwa hi ku kambela ngati kumbe hi ku tirhisa murhi wa xisivela ndlela yo tirhisa dna ku hlahluva vuvabyi lebyi ya tiviwa kambe ayi tirhisiwi ngopfu hikuva ya durha vuvabyi lebyi byinga siveriwa hi ku tirhisa swilwisani na switsongwatsongwani ku pfala miri wa wena hi swiambalo tinete ta tinsuna na ku susa mati lawa ya yimeke laha tinsuna titswalaka kona kuna mirhi yo tala yo sivela dzedzedze eka vachaki lava yaka etindzhawini leti ngana xitsongwatsongwana lexi hakanyingi murhi wa  sulfadoxine pyrimethamine wa tirhisiwa eka tincece kumbe vavasati lava tikeke kutlula tin weti tinharhu etindzhawini leti ngana xitsongwatsongwana lexi kuhava nthlavelo lowu tirhaka eka vuvabyi lebyi lowu tiviwaka vutshunguri lebyi khutaziwaka byi hlanganisa mpfangano wa mirhi yo tshungula ku katsa na artemisinin murhi wa vumbirhi wungava mefloquine lumefantrine kumbe sulfadoxine pyrimethamine quinine kuhlanganisa na doxycycline yinga tirhisiwa loko artemisinin yiherile kuna swibumabumelo leswaku vuvabyi lebyi byi tiyisisiwa eka muvabyi kungasitirhisiwa mirhu eka tindzawu leti vuvabyi lebyi byi tolovelekeke leswaku ku siveriwa ntolovelo wa mirhi switsongwatsongwana swin wana swi sungule ku tolovela mirhi yotala hixikombiso chloroquine yitsandzeka ku dlaya xivungu xa p falciparum lexi vangaku dzedzedze etindzhawini to tala artemisinin yikumana na thlonthlo wo hetisa switsongwatsongwana etindzhawini tin wana ta ledzongeni bya vuxa wa axiya vuvabyi lebyi byi hangalakile ematikweni yalexikarhi ya misava laha kuhisaka ngopfu matiko lawa mahlanganisa matiko yale dzongeni bya afrika axiya na amerika wale dzongeni hi lembe ra akurina wa timiliyoni ta swiviko swa vuvabyi lebyi emisaveni hinkwayo leswi vangeke kwalomu ka wa mafu kwalomu ka wa swiviko na mafu swi endleke e afrika swiviko swa vuvabyi lebyi swi sungule ku chika hikwalomu ka kusukela hi lembe ra kuya eka kambe hi lembe ra kuve na kutlakuka loko kulu laha kuveke na swiviko swa kwalomu ka wa timiliyoni swa vuvabyi lebyi dzedzedze hakanyingi yi fambisana na vusiwana naswona yina nhlohlotelo eka nhluvuko wa ikhonomi hi kukongoma e tikweni nkulu ra afrika kulahleka kwalomu ka us wa tibhiliyoni hikwalaho ka nstengo wa swa tarihanyo ku tsandzeka ku tirha na ku hunguteka ka vaendzi e tikweni mukhuhlwana ivuvabyi lebyi tlulelanaka lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa influenza swikombiso swa hambana hambana kambe swihlanganisa kuhisa ka miri nchuluko wa marhimila kavava ka minkolo kuvava ka misiha kuvava ka nhloko kukhohlola na ku karhala ka miri swikombiso leswi swi sungula endzaku ka masiku mambirhi yo tluleriwa naswona swingaha gonya kufikela ku hela vhiki kukhohlola kona kunga ha gonya maviki mabirhi ni kutlula eka vana swikombiso swi katsa nsululwana na ku hlanta mavabyi man wana lama nyanyisiwaka hi mukhuhlwana mahlanganisa nyumoniya mavabyi ya kupfaleka ka tinhompfu vuvabyi bya xifuva kumbe vuvabyi bya mbilu kuna minxaka yinharhu ya xitsongwatsongwana kunga muxaka wa a b na muxaka wa c hakanyingi xitsongwatsongwana lexi xi hangalaka na moya loko munhu a khohlola kumbe ku etshemula leswi swi endleka eka mpfhuka wutsongo xitsongwatsongwana lexi xinga thlela xi hangalasiwa hi ku khumba swilo leswi tluleriweke ivi ukhumba nomo kumbe matihlo munhu anga hangalasa xitsongwatsongwana lexi nahambi loko swikombiso swinga si humelela xitsongwantsongwana lexi xinga tiyisekisiwa hi ku kambela nkolo xikhohlola kumbe tinhompfu kuna minhlahluvo yo hambana hambana ya xihantla kambe ndlela leyi tiyisekeke ya hlahluva vuvabyi lebyi ikutirhisa xikambelo xa polymerase lexi paluxaka xitsongwatsongwana lexi hi ku komba rna yaxona kuhlamba mavoko nkarhi ni nkarhi swi hunguta ntlulelo wa xitsongwatsongwana tani hileswi xisibhi xi dlayaka xitsongwatsongwana lexi ku ambala lapi leyi savaka tinhompfu na nomo naswona swa pfuna nthlavelo wa mukhuhlwana lembe na lembe wa bumabumeriwa hi nhlangano wa ta rihanyo wa misava nthlavelo lowu hakanyingi wa tirha eka minxaka yinharhu kumbe mune ya xitsongwatsongwana xa mukhuhlwana   hambiswiritano awu bumabumeriwi eka vanhu lavangana rihanyo lerinene naswona ku hava mpfuno eka vanhu lava ngana mavabyi man wana yo yelana mukhuhlwana wa hangalaka lembe na lembe naswona wu vangela kwalomu ka nthlanu wa timiliyoni ta swiviko ku hlanganisa na kya eka wa mafu en walungwinin na ledzongeni ra misava kuhangalaka ka mukhuhlwana ku endleka hi nguva ya xixika vana na vanhu lava pfumalaka rihanyo lerinene hivona lava talaka kufa hikwalaho ka vuvabyi lebyi eka malembe xidzana ya vu kuve na mintungu yinharhu ya mukhuhlwana mukhuhlwana wa xipaniya hi wa timiliyoni ta mafu mukhuhlwana wa axiya hi timiliyoni timbirhi ta mafu na mukhuhlwana wa hong kong hi miliyoni yin we ya mafu nhlangano wa swa rihanyo wa matiko wu tivise ntungu wa mukhuhlwana wa a hn hi khotavuxika bya byala bya xitsonga kumbe byala bya xintu i byala lebyi swekiwaka hi kuya hi ndlela na ndhavuko wa vatsonga a ku ri na migingiriko yo hlaya ku fana na tsimo ku fulela yindlu ku phahla na yin wana leyi a yi endliwa laha a ku fanele ku swekiwa byalwa bya xintu leswaku loko va ri karhi va gingirika va va va ri ku hungaseni hi ku nwa byalwa bya xintu byalwa lebyi hi ndhavuko a byi nwiwa hi vanhu lavakulukumba ngopfungopfu vakhalabye ni vakhegula loko se va xurhile a wu ta twa hi loko ku sungula pongo ku yimbeleriwa tinsimu ku ciniwa ku tlhela ku tsakiwa xikongomelo xin wana hi byalwa lebyi a byi nwiwa a ku ri ku endlela leswaku ku va na vuxaka lebyinene exikarhi ka vakulukumba hikuva byalwa munhu a nga ta nwa a ri yexe naswona a byi nga xavisiwi byalwa bya xintu a byi swekiwa byi yisiwa na le vukosini laha vanhu va tiko a va vitaniwa va ya nwa mahala leswi na swona a swi vumba vuxaka lebyinene exikarhi ka hosi na vanhu va yona vukanyi na byona a byi endliwa laha vakulukumba a va rhambana hi mindyangu yo hambanahambana va ya nwa na kona evukanyini a ku hambananga na le byalweni hikuva a ku yimbeleriwa ku ciniwa ku tlhela ku tsakiwa loko makanyi ya sungula ku tshana a ya rhwaleriwa kutani ku endliwa vukanyi vukanyi a byi sungula hi ku yisiwa evukosini ku ya luva hosi byi nga si nwiwa emindyangwini tani hileswi vatsonga na vona va nga rin wana ra tinxaka ta vantima lava kumekaka laha afrika dzonga va swi kotile na vona ku fana na tinxaka tin wana hi ku titshulela swakunwa swo hambanahambana leswaku va kota ku timula torha loko va hlanganile eka mitirho yo hambanahambana ya ndhavuko wa vona vatsonga va titshulele tinxaka to hambanahambana ta mabyalwa ya xintu ku fana na nxaxamelo lowu awu helelanga hiv aids i nxaxamelo wa swikombiso swa vuvabyi lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa hiv endzhaku ko tluleriwa munhu anga vona angarina swikombiso kumbe avona swikombiso swo fana na swa vuvabyu bya mukhuhlwana hakanyingi nkarhi wo tluleriwa wu landzela hi nkarhi woleha kuri hava swikombiso swa vuvabyi loko vuvabyi byi karhi byi kula byi kavanyeta masocha ya miri naswona byi kurisa marhengu yo hlaseriwa hi mavabyi man wana lama fanaka na vuvabyi bya xifuva tb swirhangana na marhumba kukatsa na man wana mavabyi lama tsongo swikombiso leswi swo hetelela swivuriwa vuvabyi bya aids xiyenge lexi xa vuvabyi xifambelana na ku ondza emirini xitsongwatsongwana xa hiv hakanyingi xitlulelana loko vanhu va hlanganela timhaka ta masangu vanga tirirhisi swisirheleri kumbe ku cheriwa ngati leyi ngana xitsongwatsongwana lexi kumbe ku tirhisa nayithi leyi ngana xitsongwatsongwana lexi kumbe kutluletiwa ka nyimba hi manana loyi atikeke kuhlanganisa na kuveleka kumbe ku mamisa swilo swo fana na marha kumbe mihloti ya munhu aswi tluleti xitsongwatsongwana xa hiv tindlela to sivela vuvabyi lebyi tihlanganisa kuhlanganela masangu loku sirhelelekeke kunga tirhisi tinayithi ta swarihanyo na van wana kutshungula lava tluletiweke na ku yimba ka vaxinuna vuvabyi eka vana byi nga siveriwa hi ku nyika manana na n wana mirhi ya vuvabyi lebyi kuhava nthlavelo kumbe nthsungulo wa vuvabyi lebyi hambi swiritano kuna mirhi leyi kotaka ku antswisa swikombiso swa vuvabyi lebyi naswona yi endla leswaku munhu ahanya vutomi byo antswa kububumabumeriwa leswaku vanhu va sungula kudya mirhi endzhaku ka ku tiyisisa leswaku vana vuvabyi lebyi handle ka mirhi ya vutshunguri vanhu lava tluleriweke hixitalo vahanya kwalomu ka hansi ka malembe ya khume n we hi lembe ra akuri na kwalomu ka wa timiliyoni ta vanhu lava hanyaka na xitsongwatsongwana xa hiv naswona kulove kwalomu ka wa timiliyoni xitalo xa vanhu lava ava kumeka e ndzongeni ra tiko nkulu wa afrika kusukela loko vuvabyi lebyi byi tiviwa kuta fika eka lembe ra   aids yi vangele kwalomu ka mafu ya hiv aids yi vange nsusumeto wukulu eka nhlangano wavanhu tanihi hi vuvyi byo kariha na xivangelo xa xihlahu hlawu vuvabyi lebyi byi thlela byi vangela ntshikelelo eka timhaka ta ikhonomi ya misava kuna mavonelo yo tala lama hoxekeke mayelana na vuvabyi lebyi kufana na leswaku vuvabyi lebyi byinga tlulelana hi ku khumba munhu kunene vuvabyi lebyi byi vange minjhekanjhekisano ya vukhongeri kuhlanganisa na xiboho xa vukhongeri bya vu katolika byo ala ku seketela kutirhisiwa ka ti khondhomu eku sirheleleni vuvabyi lebyi byi kokele kutekeriwa enhlokweni hi tindzawulo ta vutshunguri na tipoliki ta misava kuhlanganisa na ku seketeriwa hi timali ka migingiriko yo lwisana na byona kusukela loko byi hlavuteriwa hi malembe ya va vatsonga vadya swakudya swa xintu xavona naswona vasweka hikutirhisa swilo swohambana hambana timanga tundluwa na tinyawa titirhisiwa ngopfu ekusweka swakudya swavona leswi hlanganisaka miroho na swityulu swa nyama vuswa hi byona swakudya xidzi swa vatsonga machangana a ku swekiwa vuswa bya xibasa bya n wahuva na bya makhaha a ku xeviwa hi miroho yo hambana hambana yo fana na tinhwembe tinyawa guxe bangala nkaka na swin wana miroho a yi kandzeriwa hi timanga rininga kumbe timongo xin wana xixevo a ku ri maxonja tinjiya majeje swidongodi ni tintshwa a kudyiwa na swin wana swakudya swofana na tihove tshopi xingwhimbi timanga na tindluwa vatsonga va tolovele kudya kanhurhu hisiku vatsonga ava lulamisa swakudya swovona leswaku vaswi endla swidyeka ava tsema kumbe kutshova miroho yavona leswaku yiringana ku virisiwa ku hlanganisiwa yiva mithtotho na ku hunguela kumbe ku fomisa kasi swin wana swakudya swo fana na timanga aswi sungula hi ku omisiwa leswaku swita hlayisiwa nkarhi woleha loko swiringenene ku tirhisiwa swakudya leswi omisiweke aswi sungula hiku lovekiwa ematini yo kufumela leswaku swi ta olova ivi swi swekiwa maambalelo ya ndhavuko wa vatsonga awu hambanisa sw ambalo swa vavanuna na swa vavasati naswona akutirhisiwa swilo leswi aswi kumeka eka ntumbuluko vavanuna a va ambala madzovo ya swihari ngopfu ngopfu madzovo ya swimbutana hikuva a va fuwile a va tiendlela njhovo ya le mahlweni ni ya le ndzhaku njhovo ya le mahlweni a yi komile kasi ya le ndzhaku a yi lehile handle ka tinjhovo vavanuna a va boha njhindzu nceka wa ntima eswisutini va tlhela va gwarela emirini a va nga ambali nchumu etinhlokweni a va ambala mibodi emilengeni a va ambala mamphaxana lama endliweke hi madzovo ya tihomu vavasati va vatsonga va ambala ndhindhani dovani kumbe nguvu emirini a va mbala swikipa tiyele swikatawa na swihakaboyi swo hambana hambana endzeni ka minceka leyi etinhlokweni a va boha maduku kumbe vuhlalu va tlhela va ambala madeha ya le mavokweni vutsari bya xitsonga byi sungula eka malembe ya va naswona abyi taleriwe hi vuhundzuluxeri na tibuku tavuleteri makulele ya vutsari bya xitsonga mayelana na vutsari bya tidzimi tin wana ta vantuma laha afrika dzonga kufana na vutsari bya ririmi ra xipedi endzaku ka sweswo ku landzele nguva ya vutsari lebyi abyi talele eku tasleni hi matimu ya munhu n wini autobiographies kumbe matimu ya vutomi bya munhu un wana biography hixikombiso matsalwa yo sungula ya xitsonga lama hlanganisaka david livingstone hi d c marivate kuhluvuka ku huma evuhlongeni ka booket t washington vuhundzuluxeri hi s j baloyi agrrey wa afrika hi f m maboko hosi muhlaba hi h e ntsanwisi julius ceasar hi s j baloyi na mufundhisi john mboweni hi h a junod matimu makomba leswaku vutsari lebyi tolovelekeke bya xitsonga byi sungule ku pfelela endzhaku ka lembe ra freddy rikhotso dzivamusoko i mutsari wa tibuku ta xitsonga a thlela a tiveka ngopfu tani hi muhaxi wa mahungu eka xitichi xa sabc xa munghana lonene fm freddy rikhotso u velekiwile ekeulen laha namuntlha ku tiviwaka hi vito ra mafarana emopani distric eka xifundza nkulu xa limpopo etikweni ra hosi muhlaba vatswari va yena i jamela na james rikhotso freddy rikhotso u sungurile tidyondzo ta yena ta phurayimari eswikolweni leswi landzelaka calais borddeaux na mafarana hi ku fikela laha a nga pasa giredi ya rikhotso u endlile tidyondzo ta yena ta sekondari exikolweni xa phangasasa hi ku fikela loko a ri eka giredi ya ephangasasa hi u endlile matimu hi ku tsala buku ya ntlangu hlamalani wa ka gulatino leyi nga kandziyisi wa hi vaka sasavona publishers and booksellers buku leyi yi landzeriwile hi yin wana ya ntlangu yi nga mavondzo a ya hakeri leyi a nga yi tsala a ri eka giredi ya phangasasa hi malembe ya vutsari bya yena byi sukela loko a hamba a tsala switori eka magazine ya wamba munghana wa vana rikhotso u pasile giredi ya hi exikolweni xa le henhla xa bankuna u sungurile ku tirha etihofisini ta mfumo hi laha a nga sungula ku va muhleri wo sungula wa mhalamhala egiyani u yisile tidyondzo ta yena emahlweni hi ku tidyondzela a ri ekaya a ri karhi a tirha etiyunivhesiti to hambanahambana hi u pasile journalism diploma eunion college u yisile tidyondzo ta yena emahlweni eyunivhesiti ya n walungu laha a nga pasa digiri ya b a hi u gimetile tidyondzo ta yena hi higher education diploma hed eyunivhesiti ya unisa hi hi u thoriwile hi sabc ku va muhaxi wa khale ka radio tsonga leyi sweswi yi tivekaka hi vito ra munghana lonene fm epolokwane ku sukela hi lembe ra ku fikela hi lembe ra u thoriwile eka xiyenge xa mahungu ya radio tsonga laha a a tirha tanihi muhlengeleti wa mahungu hi rona lembe leri ra u tlhele a tlhelela epolokwane ku ya va muhlayi wa mahungu ya munghana lonene fm hi a swi endla wa malembe a ri karhi a tirha kona ka munghana lonene fm tin wana ta tibuku leti a ti tsaleke ti tirhisiwile eswikolweni swa tisekondari swikolo swa le henhla ni tiyunivhesiti rikhotso u tsarile tibuku ta mitlangu leti katsaka eka swirungulwana u tsarile buku yin we ntsena ya xirimela tibuku ta mintshekto leti a ti tsaleke ti katsa u tsarile na tibuku ta matimu ti nga leti landzelaka hikowalaho ko tikarhata ni ku tiyimisela ka yena ni vutshila lebyi a ri na byona ni migingiriko ya yena u kumile masagwati ya vutsari ni yan wana masagwati ya yena hi lama landzelaka xibelani i x ambalo xa vasati va vatsonga lexi mbariwaka eka munkhuvo kumbe mincino ya xitsonga yo fana na mkhinyavezo minchachulo makhwaya na minchongolo xibelani loko xi mbariwile xifika ematsolweni naswona xibohiwa emasengeni xibelani ix ambalo lexi hlawulekisaka vatsonga naswona ximbariwa hivona ntsena emisaveni masiku lawa xibelani xikumeka xixavisiwa nale dorobheni ra joni xibelani aximbariwa na tinguvu hi vavasati va vatsonga eka minkarhi yakhale kambe manguwa lawa ximbariwa ngopfu eka minkhuvo ya ndhavuko na mincino ya xitsonga vana vavanhwana va vatsonga vadyondza kumbala no cina xibelani vahari vatsongo xibelani hakanyingi ximbariwa na xigejo enhenhla kaxona kasi minkarhi yin wana xibohiwa na nguvu ntsena xibelani xicinisiwa hi ku chukuvanyisa masenge leswaku xibhelani naxona xi jika jika naswona mucini anga thlela a byekerisa no cinisa nenge kuya hivutshila bya yena hosi mpisana nxumalo mpisana i a kuri hosi ya mfumo wa gaza naswona kuri malume wa hosi nghunghunyana mpisana u vekiwile kuva hosi ya xikhomela endzhaku ka ku khomiwa ka nghunghunyana n wana wa makwavo mzila tani hileswi thulamahashe a a hari ntsongo leswaku a fuma mpisana u fumile kusukela hi lembe ra ku ya eka mpisana u rhurhile ku suka emandlakazi leyinge ka gaza etikweni ra mozambhiki ata e afrika dzonga laha a fikeke a aka ebushbuckridge endzhawini elyi namunthla yi vuriwaka thulamahashe mpisana uyile mahlweni ari mutsundzuxi wa thulamahashe ku fikela loko ata lova hi lembe ra hosi thulamahashe msinganyela nxumalo a kuri hosi ya mfumo wa gaza naswona ari n wana wa hosi nghunghunyana loyi a poneke ku khomiwa hi maphutukezi thulamahashe utsutsumile na kokwa wakwe mpisana i laha vayeke vaya aka ebushbuckridge endzhawini leyi namunthla yivuriwaka thulamahashe hosi thulamahashe u fumile ro sungula ku sukela hi loko kokwa wakwe ahundzisela mfumo eka yena kukondza hi lembe ra loko ata nyizela buti wakwe buyisonto loyi a vuyeke kusuka ephocugali thulamahashe uvitaniwe hi mfumo wa mabhunu epitori kuta fungha leswaku a a ngari na xikongomelo xo taka rixaka rakwe leswkau vathlelela eka gaza e mozambhiki hi lembe ra thulamahashe uthlele a va hosi endhzaku ka kulova ka buyisonto hi lembe ra ku kondza loko ata lova hi lembe ra laha a landzeriweke hi nghobo buyisonto nxumalo akuri n wana wa nghunghunyana mufumi wohetelela wa mfumo wa gaza naswona hi yena ntsena loyi a poneke vutomi bya vukhomiwa e phochugali a thlela a vuyela eka rikwavo ebushbuckridge buyisonto unghenerile vusocha bya phochugali naswona hi lembe u tirhile e tikweni nambiya eku heleni ka nyimpi yo sungula ya misava buyisonto u tsarile papila a rirhumela e bushbuckridge laha makwavo thulamahashe a ari hosi kona hi lembe ra naswona pfhumba ra yena ri sungurile hi lembe rero buyisonto us sukile e dorobheni ra windhoek hi naswona a kongoma ejoni laha a hundzeke hi xitimela a kongoma elouis trichardt kusuka kona ahundzela e bushbuckridge laha a fikeke avekiwa hosi ya mfumo wa gaza lowu anase wu tiviwa hi ra machangana tribal authority buyisonto ufumile kufikela loko ata lova hi lembe ra laha thulamahashe a thleleke a teka vukosi bantu stephen biko n wendzamhala  ndzhati akuri mulweri wa nthsuxeko wa le afrika dzonga a ari murhangeri wa nhlangano wa swa tipolitiki wa black conciousness movement lowu tivekeke hi malembe ya va na va naswona wu hlohlotela vu afrika na vu soxalizimi mihleketo ya yena yihlamuseriwe eka matsalwa ya yena lama kandziyisiweke hi ku tirhisa vito ra vutsari ra frank talk biko ukulele mutini wa vusweti e lokichini ra ginsberg exifundzeni xa vuxa bya kapa hi lembe ra usungurile tidyondzo ta vuongori a yunivhesithi ya natala laha a ngheneleke nhlangano wa machudeni wa nusas biko a a karhatiwa ngopfu hi kutala ka valungu endzeni ka nhlangano ya machudeni ya nusas loko yiri karhi yilwisana na mfumo lowu a wu tshikelela vantima a a pfumela leswaku hambileswi van wana vavalungu avarina swikongomelo leswinene kambe a va tsandzeka ku twisisa swiphiqo swa vantima na vutomi bya ntshikelelo naswona leswi aswi endla va nga tirhisani kahle na machudeni man wana u ake vonelo raleswaku vanhu vantima ava fanele kutilulamisa havoxe leswaku vata papalata kutshikeleriwa hi valungu hiswona leswi endleke leswaku a rhangela kusimekiwa ka nhlangano ya machudeni yinthswa ya saso hi lembe ra nhlangano leyi ya saso ayi amukela vanhu va ntima ntsena lava avahlanganisa makhaladi na va indiya utikarhatile leswaku a hambanisa nhlangano wa yena na valungu lava avari namboyamelo wo lwela timfanelo ta vantima hambi leswi a akanetana na ku venga valungu naswona u akile vuxaka na vanghana va valungu votala nhlangano wa national party awu seketela kusimekiwa ka nhlangano wa saso tani hileswi ava vona wu hetisekisa xikongomelo xa vona xo hambanisa machudeni hi rixaka na nhlonge biko na vanakulori vakwe va ake vonelo ra kuxalamukisa vantima black conciousness leri veke vonelo ra nawu wa saso hi kuya hi nhlohlotelo wa frantz fanon na nhlangano wa le amerikha wa matimba ya vuntima nhlangano wa yena wu hlohlotele no seketela tsima ro herisa mfumo wa xihlawu hlawu no cinca afrika dzonga leswaku yi voyamela eka mintshuxeko ya vanhu na ikhonomi ya vusoxalisi nhlangano lowu wu thlela wu lulamisa matsima ya miganga ya vantima black community programmes bcps lyi a yi tshikelela ku antshwisiwa ka mahanyele ya vantima biko a a pfumela leswaku vanhu va vantima ava fanele ku tshumula kuti xixa no tivona vari nga ehansi ka tinxaka tin wana naswona vonelo leri uri kurise hi ku tirhisa xivulwa xandhuma lexinge vuntima byi sasekile hilembe ra upfunile ku simeka nhlangano wa vanhu vantima wa tipolitiki wa bpc lwu kutazeke nxalamuko wa vantima mfumo wa xihlawu hlawu wusungule ku vona biko tani hi muluthanyi naswona wun wu sivela hi nawu hilembe ra wu n wi siveleke ku famba famba na ku hlanganela swa tipolitiki hmabiswiritano uyile emahlweni a pfuneta nhlanagno wa yena ku simeka kliniki na khireche e ginsberg laha aa siveriwe kona eka nkarhi lowu wa kusiveriwa ukumile minxungeto ya xihundla naswona uthlele a khomiwa makhambi yo hlaya hi ndzawulo ya vusirheleri ya mfumo endzhaku ko khomiwa hi maphorisa ya ndzawulo ya vusirheleri bya tiko biko u mbeyeteriwile hi maphorisa laha aheteleke a lova kwalomu ka kutlula wa vakhandli vanhlonge va tile eka ntirho wa rifu ra yena ndhuma ya biko yikurile endzhaku ka rifu rakwe loko buku ya vutomi byakwe leyi tsariweke hi munghana wakwe donald woods yitirhisiwe ku endla filimi ya cry freedom hi lembe ra utirhisiwile eka vunanga na tinsimu to hlaya kuhlanganisa na vupfapfarhuti byohlaya kasi vun winyi bya ntirho wakwe na mavonele yakwe eka swa tipolitiki swa ha lweriwa kufikela na sweswi mfumo wa xihlawu hlawu wu lumbete biko leswaku a a venga valungu naswona a thlela a ala ku xixima vaxisati naku ringeta ku hoxa madzolonga eka makhaladi na va indiya hambiswiritano biko uhundzukile mfungo wa minhlangano leyi a yi lwisana na mfumo wa xihlawu hlawu naswona a voniwa tani hi tatana wa pfhumba ra ku xalamuka ka vantima robert mangaliso sobukwe n wendzamhala nyenyenyani akuri n wapolitiki na mulwela nchuseko wa le afrika dzonga loyi a simekeke nhlangano wa pan africanist congress pac lowu a wulwisana na mfumo wa xihlawu hlawu hi lembe ra sobukwe a langhiwile tani hi munhu wavu eka nxaxamelo wa va afrika dzonga vo hlawuleka wa sabc evuton wini byakwe sobukwe a a voniwa ari muluthanyi nkulu lero mfumo wa xihlawu hlawu wu humese nawu ephalamendhe ra wona lwu a wu vutiwa xinawana xa sobukwe lexi a xi ndlandlamuxa matimba ya mfumo ngopfu ngopfu a xi pfumelela ku engetela malembe ya ku khostsiwa ka sobukwe sobukwe uvelekiwe e graaff reinet leyi nge xifundzeni xa kapa hi n wendzamhala sabukwe akuri rikotse eka vana va ntsevu naswona ukulele e mutini wa vusweti laha athleleke a dyondza xikolo elokichini leri u nghenele tidyondzo takwe tale henhla ekholechini ya methodist le yinge healdtown naswona endzaku aya nghena eyunivhesithi ya fort hare laha a tihlanganiseke na nhlangano ya vantshwa ya anc ancyl hilembe ra  athlela a langhiwa kuva murhangeri wa machudeni eka src hi lembe ra sobukwe ukume ndhuma yaku hlohlotela tsima raku pfukela mfumo a a pfumelelana na malandza ya anc lawa ayari na mavonele ya vuafrika naswona hi lembe ra u sukele nhlangano wa anc ivi ayava muhleri wa phephahungu ra the africanist leri arikumeka ejoni a ari mupfumeri lonkulu wa vuafrika na vumundzuku bya rona laha a aleke mavonele yo tirhisana na vanhu van wana handle ka va afrika laha a hlamuseleke muafrika kuri un wana na un wana loyi a hanyaka no tinyiketela eka mfumo wa vunyingi bya va afrika u hetelele a sukele nhlangano wa anc leswaku a simeka pan africanist congress pac laha a thleleke alanghiwa leswaku ava murhangeri wa wona wosungula hi sobukwe a a tiviwa hi ra phrofesa kumbe prof eka vanakulori na alandzeri vakwe leswi a swikombisa kudyondzeka na vutshila byakwe byo vulavula erivaleni no khorwisa uvulavule hi xilaveko xa kuti kutsula ka va afrika dzonga handle ka kupfuniwa hi vanhu vale handle ka afria uhlamusele vanhu vale handle ka afrika kuri un wana na un wana loyi anga xiximiku tiko nkulu ra afrika naswona a ala kuhanya ehansi ka mfumo wa vunyingi bya afrika kupfumela kakwe eka mavonele lawa ku khutaze no hlohlotela vanhu na minhlangano yo tala leyi ayi lwisana na mfumo wa xihlawu hlawu ngopfu ngopfu nhlangano wa ku xalamuka ka vantima e fort hare laha vantshwa votala va vantima va va afrika dzonga ava sungula ku nghenelela swa tipolitiki sobukwe u nghenelele nhlangano ya vantshwa ya anc hi nhlangano lowu awu simekiwe e yunivhesithini leyi hi godfrey pitje loyi a thleleke ava murhangeri wa wona hi sobukwe u langhiwe tani hi murhangeri wo sungula wa huvo ya machudeni laha atikombiseke ari xivulavuri lexinene hi lembe ra sobukwe u thoriwile tani hi mudyondzisi exikolweni xa ntanga ya lehenhla xa standerton laha a thleleke a caciwa hileswi a seketeleke tsima ra ku pfukela mfumo hi kambe endzhakunyana uthlele a thoriwa exikolweni xelexo eka nkarhi lowu a angasi nghenelela swa tiplolitiki ta anc swa siku na siku hambileswi a a ri matsalana wa vandla ra anc kwale standerton hi lembe ra endzhaku ko rhurhela e joni sobukwe uthoriwile tani hi mudyondzisi wa ti dyondzo ta afrika e yunivhesithi ya vhetsi hinkarhi lowu a a tshama le joni uthlele a tirha tani hi muhleri wa phepha hungu ra the africanist  laha a sunguleke ku sola vandla ra anc leri pfumeleleke ku rhangeriwa hi vanhu lava a a va vula va fambisanaka na vuxaka na mavonele ya ximatsi hambe swiritano a a pfumela no tinyiketela ku hetisa kuhlawulana hi kuya hi nhlonge athela ava museketeri lonkulu wa vonele ra xi afrika eka kutshunxeka ka afrika dzonga naswona a ala vonele ro tirhisana na valungu hi nyenyankulu pac yi rhangele xitereka xa tiko hinkwaro lexi a xi kombisa kuvilela hi nawo wa mapasi lowu a wu sindzisa vantima ku khoma pasi minkarhi hinkwayo sobukwe urhangele xitereka lexi a xikongome e xitichini xa maphorisa xa orlando e soweto laha va tluleke nawu wa pasi hivomu uhlanagnisiwe no landzeriwa hi valandzeri vohlayanyana laha va humeseke mapasi yavona eka ndzhawu leyi a vanga pfumeleriwanga eka yona ivi va kumeka vatlule nawu hindlela yeleyo eka xitereka xofana hi siku relero e lokichini ra sharpeville maphorisa ma duvurile no dlaya vanhu va eka ntshungu va malandza ya pac eka mhangu ya le sharpville endzhaku ka ku khomiwa kakwe sobukwe ulumbetiwile a thlela a gweviwa hi mhaka yo hlohlotela vanhu ku tlula nawu laha a bihiweke malembe manharhu ekhotsweni endzaku ka ku heta xigwevo xakwe u thlele a tekiwa ayisiwa e xihlaleni xa robben island kupfuxetiwa ka nawu wa le rivaleni kuthele ku endla swikoteka leswaku xigwevo xa sobukwe xi engeteriwa hi malawuri wa ndzawulo ya vululami xinawana lexi xithele xi vitiwa xinawana xa sobukwe naswona xitirhisiwe ku engetela xigwevo xa sobkwe hi malembe manharhu sobukwe hi yena nstena loyi a khostiweke no tshikeleriwa hi ku tirhisa xinawana lexi sobukwe a a khotsiwe a ri swakwe kambe a thlela a pfumeleriwa ku kuma tibuku maphepha hungu swi ambalo leswi tolovelekeke xinkwa naswin wana a a hanya exiyengeni lexi hambanisiweke exihlaleni lexi laha a anga swikoti kuvonana na vabohiwa van wana kambe a a kota ku vulavula na vona hikutirhisa mifungo ya xihundla ya mavoko loko ari karhi a ti olola ehandle hambi swiritano u swikotile ku pfumelela vandla ra pac leswaku ri tekelela nongonoko wa politiki wa vu mawo hinkarhi lowu wa ku khotsiwa uyisile emahlweni tidyondzo takwe ta ikhonomixsi laha a heteleleke a kuma digri yakwe e yunuvhesithi ya le landhani ku ehleketiwa leswaku sobukwe a a khostiwe hindlela leyi yo hlawuleka hileswi a a chaviwa ngopfu hi mfumowa xihlahlawu ku tlula vabihiwa va vandla ra anc eka knarhi wa vubiwa byakwe sobukwe u hlakulele vunakulori byakwe na benjamin pogrund loyi a theleke a tsala buku ya vutomi byakwe endzhaku ka malembe yo hlaya sobukwe and apartheid johannesburg j ball sobukwe u hetelele a kutsuriwa hi lembe ra upfumeleriwe kuya tshama no hanya e dorobheni ra kimberley swin we na ndyangu wakwe hambi leswi a thleleke a bohiwa emutini wakwe a siveriwa ku famba famba a tshunxekile kimberley yi langiwile tani hi ndzhawu leyi a a ta kota tirha kona ehansi ka tinhlo ra mfumo uthele a siveriwa kuhlanganela swa tipolitiki usiveriwe hi swinawana swo tala leswi hlanganiseke ku n wisivela ku huma a tikweni noya entsungeni wa malwandle leswi tsemeke milorho yakwe yo yisa tindyondzo takwe e mahlweni hiswona leswi endleke leswaku a ala mintirho yo letela e tindzawulweni ta hambana ta le amerikha sobukwe u hetisile tidyondzo takwe eka timhaka ta nawu hi ku pfuniwa hi qhweta rale ndzhawini ya galeshwewe ivi a sungula vuqhweta byakwe hi lembe ra e kimberley hikwalaho ka vuvabyi byo leha bya mfukuzana ya mahahu sobukwe u amukeriwe e xibedlele hi madokodela yakwe makombele mfumo leswaku wun i pfumelela ntshuxeko wa ku famaba famaba hikwalaho ka mavabyi xikombelo lexi xi aleriwile hi mfumo kufikela loko ata lova hi nyenyenyani naswona avekiwa egraaf reinet hi nyenyankulu sw ambalo kumbe swi ambalo inguvu yin wana na yin wana leyi oloveke naswona leyi mbariwaka emirini wa munhu vanhu hivona ntsena swiharhi leswi ambalaka miri wa swona naswona ixihlawulekisi xa ndhavuko eka nhlangano wa vanhu nhlayo na muxaka wa sw ambalo wu titshege eka muxaka wa miri ndzhavuko na mbangu sw ambalo swin wana swi yelana na rimbewu ra munhu sw ambalo swi pfuna no eneta swi kongomelo swo hambana hambana kufana na kutisirhelela eka maxelo kutisirhelela eka mintirho leyi nga vangaka khombo kufana na ku tlanga e gwitsini kube ku sweka swi sirhelela mu ambali eka tindzhawu leti khonyaka swimilana leswi vangelaka ku n wayisa kulomiwa hi swi tsotswana mintwa na swin wana hi ku vanga ndzelakano exikarhi ka nhlonge na mbangu sw ambalo swinga thlela swi kufumeta kumbe kutimula munhu eka maxelo hi ku engeta swi thlela swi sirhelela rihanyo hi ku sivela switsongwatsongwana na tikhemikhali letinga vangaka khombo emirini swiambalo swithlela swi sirhelela eka miseve ya ultraviolet leyi vavisaka nhlonge sw ambalo ixihlawulekisi xa vumunhu tani hileswi ku hluvuriwa exikarhi kavanhu swinga ha vangela tingana kumbe ku famba ulo mbyinya swa yila evanhwini kuhava ndlela yo olova yo tiyisekisa siku leri sw ambalo swinga tsumburiwa ha rona kambe kuhlahluviwa ka tinhwala leti kumiweke eka swirhundzu swakhale ku lavetela kwalomu ka malembe ya kuya eka wa malembe lama hundzeke vusweki i vutshila byo lumamisa swakudya hi kutirhisa ndzilo kumbe handle ka wona tindlela to sweka na switirhisiwa swa hambana hi kuya hi ndzhawu emisaveni kusukela eka ku oxa swakudya hi ndzilo wa tihunyi kumbe hi ku tirhisa switofo swa gezi kuya eka ku baka hi kuya hi mbangu ikhonomi na mindzhavuko ya vanhu maswekelo ya fambisana na vutshila na vuleteri lebyi musweki angana byona vusweki byi endliwa hi vanhu emitini ya vona kumbe e tindzhawini to xavisa swakudya swakoteka ku sweka handle ka kutirhisa ndzilo hixikombisa e tikweni nkulu ra amerikha wa le dzongeni kuswekiwa nhlampfi yokarhi hi kutirhisa mati ya maswira ntsena ku sweka swakudya hindzilo imaendlelo ya vanhu ntsena maendlelo lawa mangava masungule kwalomu ka wa timiliyoni ta malembe lama hundzeke nhluvuko wa swa vurimi swa mabindzu na vutleketli exikarhi ka minhluvuko e tindzhawini tohambana hambana ku nyike vasweki swilovolovo swo hambana hambana vutumbuluxi lebyi ntshwa na ti thekinoloji kufana na makhuwana yo virisa mati swi ndlandlamuxe vutshila na tindlela to sweka vasweki van wana va manguva lawa va tirhisa vutshila bya sayensi leswaku valulamisa no nadzihisa swakudya swa vona muvala wa ntima i muvala wa xinyami lowu vangiwaka hi kupfumaleka kumbe ku koka rivoningo hinkwaro  muvala lowu hakanyingi wu yimela xinyami kasi muvala wo basa wu yimela rivoningo mafurha ya muchini wo tsala ya muvala wa ntima matirhisiwa ngopfu ku pfapfarhuta tibuku maphephahungu na man wana matsalwa hikwalaho ka leswi muvala wa ntima wu vonakaka ngopfu eka phepha ro basa thlandla kambirhi maletere ya muvala wa ntima hiwona matirhisiwaka ngopfu eka tikhompuyuta to tala  kasi wuthlela wutirhisiwa kuhlanganisa na mihlovo ya wasi wa lwandle na halandi ku endla mihlovo yo dzindza muvala wa ntima na wo basa yitirhisiwa ngopfu ku hlamusela ku hambana kufana na ntiyiso na ku honisa vunene na vubihi nguva ya xinyami na nguva ya rivoningo kusukela eka nguva ya lexikarhi muvala wa ntima wu voniwa tani hi muvala wo chaviseka na vulawuri hiswona leswi endleke leswaku kufikela namunthla va avanyisi na va majistreti va ha ambala sw ambalo swa muvala lowu muvala wantima i wun wana wa mihlovo yo sungula leyi a yitirhisiwa hi vanhu vakhala lava ava tshama emabakwini hi lembe xidzana ra vu wusungule ku mbariwa hi vale vuhosini vafundhisi va avanyisi na va tirhi va mfumo etindzhawini to tala ta tiko nkulu ra yuropa wuthlele wuva muvala lowu mbariwaka hi vathlokovetseri va vanghezi van wamabindzu na vafumi eka lembe xidzana ra vu naswona wutirhisiwa ngopfu eka ma ambalele ya lembe xidzana ra vu eka mfumo wa varhoma wuve muvala wa vakhandli vanhlonge naswona wuthlela wu yelanisiwa na rifu vubihi na vuloyi hikuya hi swivutisa mani e matikweni nkulu ya yuropa na amerikha wa le n walungu muvala lowu yelanisiwaka na vakhandli va nhlonge makumo swihundla masaramusi matimba madzolonga vuhomboloki na ximfumo minthlaveko i ntokoto wun wana na wun wana  wa vumunhu lowu fambisanaka na matirhele lama tlakukeke ya miehleketo wuthlela wu fambelana na ntsako kumbe gome  minhlahluvo yasayensi yahava ntwanano eka nhlamuselo ya minthlaveko ya munhu minthlaveko hakanyingi yi yelana na matitwele matshamelo ya munhu mboyamelo na swisusumeti swa vumunhu  eka tidyondzo tin wana miehleketo yi hlohlotela ngopfu minthlaveko ya vumunhu vanhu lava va endlaka swilo hi kuya hi minthlaveko ya vona vanga ha tikomba vangari ku ehleketeni hambi swiritano m ehleketo ya vona yi teka xiphemu eka swiboho swa vona hixikombiso ku twisisa leswaku hi ngava hiri ekhombyeni ku hlanganisa na kutlakuka ka mintirho ya hina ya miri ku thlakuka ka kuba ka mbilu na ku hefemula nyuku na ku tiya ka misiha iswilaveko leswi fambisanaka na ku chava tidyondzo tin wana ti xungeta leswaku minthlaveko yinga pfuka handle ka miehleketo yo karhi minthlaveko yi rharhanganile hikuya hi mindzavisiso yo xungeta kuna matitwele yo karhi lawa mavangaka ku cinca ka mathsamele kumbe miehleketo leyi yithelaka yi hlohlotela mahanyele ya hina  tidyondzo ta minthlaveko to yelanisa minthlaveko na switwi swa miri leswi swi kotaka kutwa kuya hi minthlaveko leyi hinga eka yona minhtlaveko yi thlela yi fambelana na mahanyelo na mintolovelo ku ya hi munhu na munhu vanhu lava pfumalaka tingana vakota ku phofula minthlaveko ya vona hi ku olova kasi vanhu lavangana tingana va tala ku tumbeta minthlaveko ya vona eka vanhu kulori hakanyingi minthlaveko yi hlohlotela no susumeta munhu kungava nsusumeto wo biha kumbe lowunene  hikuya hi mavonele man wana minthlaveko ayi vangi mahanyelo kumbe swiboho swokarhi eka munhu kambe yova swikombiso ntsena swa vumunhu leswi hlanganisaka nsusumeto matitwele matikhomele na tindlela tin wana to ehleketa kambe hinkwaswo leswi a swi endli minthlaveko eka malembe ya khume mbirhi lama hundzeke kuvonakele ku engeteleka ka mindzavisiso eka minthlaveko ya vumunhu leyi ndlandlvuxeke vutivi eka tidyondzo ta mahanyele ya vanhu matirhele ya byongo vutshunguri matimu na sayensi ya tikhompuyuta tidyondzo leti ti ringeta ku hlamusela masungulo matirhele na muxaka wa minthlaveko tindyondzo ta manguva lawa ti lavisisa matirhele ya minthlaveko naswona ti hlanganisa na ku tumbuluxa minchumu leyi nga tirhisiwaka ku vangela minthlaveko ku engetela kwalano ku tirhisiwa ka ti pet scans na ti fmri scans swipfuna ku lavisisa matirhele ya yi byongo kuya hi minthlaveko vukarhi kumbe  kukariha i nthlaveko lowu ngana matimba eka munhu i nthlaveko lowu nga tsakisiki naswona wu  hlanganisa kuhlamula siringiwa kuvaviseka kumbe ku xungetiwa  vukarhi byi nga vangiwa hi loko munhu atitwa a ngheneriwe mindzelakano van wana vahambeta ku hlamula vukarhi hi vukarhi tani hindlela yo tisirhelela  raymond novaco wale univhesithi ya california irvine loyi a tsaleke hi vukarhi ku sukela hi u hambanise vukarhi hi swiyenge swinharhu vukarhi byo tshinya vukarhi bya matitwele vukarhi byo ti hambanisa william defoore loyi a tsaleke hi ku kongomisa no hunguta vukarhi u hlamusele vukarhi tani hi mukapa lowu phyaphyarhaka hinga khoma vukarhi bya hina kufikela nkarhi wokarhi laha byi bulukaka vukarhi i nthlaveko lowu khumbaka miri munhu loyi a kariheke uthlela ava na kuba ka mbilu loku tlakukeke ku tlakuka ka ndzendzeleko wa ngati na kutlakuka ka adrenaline na noradrenaline  van wana va vona vukarhi tani hi nthlaveko lowu pfuxaka ku hlamula ka miehleketo ka kulwa kumbe ku tsutsuma  vukarhi byi thlela byi tirhisiwa ku tumbeta ku chava kutwisiwa kuvava kumbe ku tsemeka nhlana vukarhi i nthlaveko lowu tarhisiwaka hakanyingi ku loko munhu a teka goza ro sivela nxungeto wa khombo lwu vangiwaka hi munhu kumbe swilo swin wana   xikombiso xa vukarhi xivoneka exikandzeni maendlele ya miri kasi minkarhi yin wana hi maendlelo yo chavisa  swiharhi swin wana hixikombiso swi ba huwa swiringeta ku ti kukumuxa swi kombisa meno kumbe ku xondzolota  swiendlo leswi fambelanaka na vukarhi swi endla ku tsundzuxa vaxungeti leswaku va tshika swi endlo leswi xungetaka aswitalangi ku kuma nyimpi a xikarhi ka vanhu kumbe swiharhi swi mbirhi ku nga sungulanga hi ku komba vukarhi  hambileswi vanhu votala lava kombeke vukarhi hikwalaho ka leswi endliweke eka vona va n wa mihleketo va komba leswaku munhu loyi akariheke angaha endla swihoxo hikwalaho ka leswi vukarhi byi hungutaka matimba ya ku ti hlahluva van wa mihleketo va vona vukarhi tani hi nthlaveko lowu twalaka naswona lowu twiwaka hi vanhu hinkwavo hi minkarhi yo hambana hambana naswona wuri wa nkoka ku tisirhelela vukarhi byi pfuneta ku komba munhu un wana leswaku kuna xihoxo lexi lavaka ku lulamisiwa vukarhi byi pfuna ku teka magoza yo ololoxa swihoxo vukarhi lebyi pfumalaka nkongomiso byi nga khumba munhu kumbe hanyelo rakwe hindlela yobiha naswona byi khumba na vanhu van wana a swi olovi ku va ekusuhi na munhu loyi a kariheke naswona swi nga vangela madzolonga loko byi nga lawuriwi hambileswi va filisofa na vatsari votala va tsundzuxeke mayelana na vukarhi lebyi nga kongomisiwiku byi nga vanga madzolonga kambe vathlela va komba nkoka wa vukarhi  ku kongomisa no lawula vukarhi imhaka leyi vafilosofa na vatsari vakhale va tsaleke hayona hambi swiritano van wa miehleketo va komba switandzhaku leswi  biheke swa ku khoma vukarhi endzeni ku chava i matitwele lama vangiwaka hi ku vona khombo ro karhi kumbe ku xungetiwa eka swivumbiwa naswona swi vangela ku cinca emirini na matikhomele kufana na ku baleka ku titumbeta ku oma hikwalaho ka ku chavisiwa kuchava eka vanhu kunga vangiwa hileswi endlekaka sweswi kumbe ku langutela nxungeto wa nxupulo lowu ngavangaka khombo e mirini kumbe eka vutomi   eka vanhu na swiharhi ku chava ku antswisiwa hi ku toloveta no dyondza hiswona leswi endlaka leswaku ku chava kunga nthlaveko lowu twisisekaka van wa mihleketo vo fana na john b watson robert plutchik na paul ekman va hlamusela leswaku kuna minthlaveko yo karhi leyi hambanisekaka naswona ku chava i yin wana ya yona minthlaveko leyi yi hlanganisa gome vukarhi ku chuha ntsako na ku vaviseka ku chava ku fambisana kambe ku thlela ku hambana na gome hi kuya hi ku xungetiwa hi dzolonga leri nag papaletekiki  ku chava ku vangela leswaku munhu kumbe xiharhi xikota ku tisirhelela rirhandzu i nxaxamelo wa minthlaveko na xiyimo xa miehleketo leyi hakanyingi yinga na matimba kusukela eka vunakulori lebyi enteke kufikela eka ntsako lowu tolovelekeke xikombiso xa nxaxamelo wa minthlaveko ya rirhandzu hileswaku rirhandzu ra manana rahambana eka rirhandzu exikarhi ka mpatswa rithlela rihambana na rirhandzu ra swakudya hiku olova rirhandzu i nthlaveko wa nkokelo wa matitwele ya matimba na ku twanana exikarhi ka vanhu  rirhandzu ringa thlela riva mfanelo ya vumunhu leyi yimelaka vunene ntwela vusiwana na ntwanano kutshembeka na kunavelela un wana leswinene  ringathlela ri hlamusela kutwela na kutsakela vanhu van wana munhu hixiyexe kumbe swiharhi vafilosofa va vagriki vakhale vahlamusele minxaka ya mune ya rirhandzu rirhandzu ra munti  storge hi xigriki rirhandzu ra vunghana philia hi xigriki rirhandzu ra rimbewu  eros rirhandzu ra vukwembu  agape vatsari va manguva lawa vathlela va hlamisela yin wana mixaka ya rirhandzu rirhandzu ra kunavela kutirhandza rirhandzu ro xixima  rirhandzu rithlela riva na tinhlamuselo ta vukhongeri na vumoya matirhisele lawa yotala ma komba kunonoha ka ku hlamusela nthlaveko wa rirhandzu kuhambana na minthlaveko yin wana rirhandzu hikuya hi mixaka ya rona ri pfuna ku aka vuxaka exikarhi ka vanhu naswona ritlanga xiphemu lexi kulu eka swa vutshila na vupfapfarhuti rirhandzu ringa twisiseka tanihi nchumu lowu khomanisaka vanhu naswona wu pfuna ku yisa mahlweni nhlayo ya vona eka tidyondzo ta filosofi ntsako i vuhundzuluxeri bya rito ra xigriki ra xiyimo xa eudaimonia naswona ri hlamusela vutomi lebyi nene ku humelela kungari minthlaveko ntsena eka tidyondzo ta miehleketo ntsako i xiyimo xa miehleketo kumbe minthlaveko ya rihanyo lerinene leri hlamuselaka minthlaveko leyinene na ku enetiseka  miehleketo leyi tsakisaka yi endla munhu a teki swiboho leswinene kusukela hi lembe ra mindzavisiso eka xivumbeko xa ntsako yi endliwile eka tindzawulo to hambana hambana ta sayensi ntsako i xiyimo lexi yelanaka na matshamelo ya ku eneteka rihanyo lerinene na kurhula mbilu eka tidyondzo to filosofi na vukhongeri bya le vupela dyambu ntsako wunga hlamuseriwa kuri kuhanya vutomi lebyinene kungari nthlaveko ntsena kusukela ekusunguleni ka lembe xidzana ra vu kuhlakarhela ka vumunhu swi koke ku lavisisa eka tidyondzo ta miehleketo ngopfu ngopfu eka mintirho ya martin seligman ed diener na ruut veenhoven kuhlanganisa na ndzavisiso wa paul anand   hi kuya hi nhlangano wa vanhu ndyangu i ntlawa wa vanhu lava vangana vuxaka bya ngati kutswariwa emutini wun we vuxaka bya vukati kumbe vuxaka hi ku tshama swin we   swirho swa ndyangu swihlanganisa vatekani vatswari vamakwavo vaxisati kumbe vaxinuna vana vava fana kumbe vavanhwana swirho leswi engetelekeke swa ndyangu swinga hlanganisa vakokwana vahahani na va mhani hulu vamalume vazala na vakon wana eka mindhzavuko yo tala ya nhlangano wa vanhu ndyangu hiyona ndzhawu leyi kurisaka no dyondzisa vana miti yo tala yina swirho swo hambana hambana hikuya hi tiko na ndzhavuko wa rona hixikombiso ndyangu wunga ha akiwa hi manana na vana vakwe kumbe vatswari vambirhi na vana kumbe kokwana na vana vuxaka bya rimbewu eka swirho swandyangu rilawurina naku yirisiwa hikuya hi mindzhavuko ya vona rito ndyangu ringa tirhisiwa kuyimela muganga wa vanhu vutiko na ntwanano wa vanhu va misava kuna tidyondzo ta ntila wa maxaka ya muti kumbe ndyangu leti ringetaka ku hlayisa mavito na vuxaka bya vanhu hikuya hi swivongo swa ndyangu na matimu hikuya hi tidyondzo vutomi munhu lonkulu  i munhu loyi a kuleke kuringana leswaku a hlanganela vuxaka bya rimbewu hiku engeta munhu lonkulu swihlamusela ku teka vutihlamuleri eka timhaka ta vumunhu na nawu hikuhambana na n wana munhu loyi a kuleke hi kuya hi nawu i munhu loyi a fikeleleke malembe ya vukulu naswona uvoniwa a byarha vutihlamuleri byo tihanyisa no tihlayisa vukulu bya vumunhu byi hlanganisa na ku vupfa emiehleketweni nhlamuselo ya vukulu ya hambana hambana hikuya hi ndzhawu munhu angava a kurile hi miri naswona a tikhoma tanihi munhu lonkulu kambe a voniwa ari lontsongo hikwalaho ka malembe yakwe hiku hambana munhu angava lonkulu hi malembe kambe a pfumala kuvupfa na vutihlamuleri bya vanhu lavakulu eka mindzhavuko yohambana hambana leyi tlangelaka ku suka evutsongwaneni a nghena eka vukulu kufana na vukhomba kumbe nghoma   leswi swi fambelana na ku eneta swilaveko na swihlahluvo leswi vekiweke leswaku munhu a komba ku lulamela vukulu mindzhavuko na nhlangano ya vanhu ya masiku lawa ya funga vukulu hi kufikelela malembe yokarhi handle ka ku nghenela swihlahluvo swo karhi hikuya hi tidyondzo ta ntivo vutomi n wana i munhu loyi angana nkulu kuva ricece kambe ari ntsongo eka ntangha ya kondlo andzidyi  nhlamuselo wa xinawu wa n wana wu vula munhu loyi anga ehansi ka vutihlamuleri bya vatswari naswona ari ehansi ka malembe ya vukulu rito n wana ringa thlela ri hlamusela vuxaka na mutswari  kufana na n wana wa jaha kumbe wa ntombhi  kumbe tani hi xikombiso kumbe xirho xa ntlawa wokarhi ringa thlela ri hlamusela mboyamela wokarhi tani hi n wana wa khwati kumbe n wana wa malembe ya va kuna timhaka to tala leti khumbaka vana kufana na tidyondzo ta vana kuxanisiwa hi tintangha vusiwana mindyangu leyi tshovekeke kutirhisiwa ka vana ndlala na kupfumala kaya vana vangaha kurisiwa hi vatswari valanguteri maxaka kumbe vakurisiwa hindzawulo ya mfumo ntsombano wa timfanelo ta vana wa nhlangano ya matiko wu hlamusela n wana tanihi  munhu loyi anga hansi ka malembe ya hivukulu ehansi ka nawu wa vana   leswi swi amukeriwe hi matiko ya eka matiko ya ya nhlangano leyi hikuya hi tidyondzo ta ntivo vutomi n wana i munhu loyi anga exikarhi ka ricece na n wana wa kondlo andzidyi  eka mindzhavuko yotala n wana u hundzela eka vukulu endzaku ka kuhlahluviwa eka vukhomba nghoma vana hakanyingi vana timfanelo tinsongo kuringanisa na vnhu lavakulu naswona va voniwa vari hava vutihlamuleri byo teka magoza lamakulu naswona hi kuya hi nawu va fanela kuva ehansi ka ku hlayisiwa hi munhu lonkulu hambiloko vatswari va hambana kuhambanisa ka vun wana eka vukulu ku sungule ku tekiwa hi xinawu eka malembe xidzana ya vu na vu nhlangano wa vanhu wusungule ku vona n wana kuri munhu loyi angasifikelelaka kuvupfa ka vukulu naswona a lava nsirhelelo wa munhu lonkulu rirhandzu na kuhlayisiwa kuhambana loku ku vonakala eka mimpfapfarhuto na swifaniso swakhale laha vana avanga kombi vun wana eka malembe xidzana ya vu swifaniso swa vana swisungule ku kombisa vun wana naswona hi malembe xidzana lamalandzeleke vana avakombiwa vatlanga hi swilo swotlanga naswona matsalwa yavana ya sungule ku kadziyisiwa hi manguva yalawo hosinkulu gunyule i kokwani nkulu wa van wanati na van wani eka rixaka ra vatsonga van wanati hinkwavo i vantukulu va hosinkulu gunyule loyi a ri hosi ya va tonga na vacopi va nyembani inhambane gunyule u ve kona hi malembe ya vo gunyule u velekile malenga loyi a nga fuma tiko rale xai xai mozambique hi minkarhi yale kusuhi ka gunyule a ri yona hosinkulu ya rixaka ra va tonga na vacopi va nyembeni ku nga se sungula tinyimpi na vhutu ra tinxaka timbe hosinkulu gunyule u tiveka ngopfu eka van wanati na le tindzhawini ta le vudzonga bya mozambique tani hi leswi va n wu tivaka a ri murhangeri wa xithopo xa mimiti leyi yi nga phatluka ku suka eka vatonga va le nyembani ku katsa va khambane vacopi na valenga vatsonga vo tala kahle kahle va thopa ku fika eka vito ra gunyule loko kuve va xi tiva kahle xithopo xa ka vona swi nga ri na mhaka ku va tshama e africa dzonga e mozambique kumbe e zimbabwe eka vana marhavi lawa ya tivekaka ngopfu va sukaka eka hosinkulu gunyule hi lava va landzelaka na van wani vatsonga i rixaka ra vanhu swivongo swo hambana hambana lava va kumekaka etikweni ra afrika vatsonga va kumeka ngopfu e afrika dzonga hi laha rixaka ra vatsonga ri nga hetelela ri tshama hi ku rhula tani hi rixaka leri ri tivekaka ri ri vatsonga vatsonga i vanhu lava va vulavulaka ririmi ra xitsonga mutsonga namuntlha wa swi kota ku langha ku dyondza xitsonga exikolweni ririmi ra manana ra yelana hambi kuri exikolweni kumbe mavulavulelo ya le kaya kambe van wani va tsakela ku antswisa vutivi hi ndlela ya vudyondzisi bya matimu ya xitsonga ni ku ti antswisela hi ririmi ro hlantsweka vatsonga lava va nga tala hi xidzi i vatonga thonga varhonga ronga na vatswa tswa lava a va vulavula ririmi leri ri tivekaka tani hi xitonga xirhonga na xitswa vatsonga vo sungula ku ta tiveka hi vito ra vatsonga kumbe vatonga va fikile laha e vuxa bya tiko nkulu ra africa e tindzhawini to fana na vo zambia malawi zimbabwe na mozambique kwalano ka vo ad ku yela hi vo vatonga na vacopi se a va fume tiko ra le vudzonga bya mozambique va hlota tindlopfu va xavisa timhondzo na switirhisiwa swa risinda va akile kona e nyembani na le xai xai laha va nga tekana na vatswa valozyi valambya na vashona kutani va fuma rixaka ra vatsonga eka vantukulu va vona ku fikile laha nga nga ntumbuluka tinxaka to fana na va nondwani na mpfumo ku suka hi vo lava a va tiveka va ri varhonga tani hi leswi a va tshama e vudzonga vuxa vurhonga na kuva va katsa ririmi ra xitonga na xikalanga vatsonga va hlanganile na maputukezi hi e delagoa bay endzhaka loko maputukezi va kongomisa xikepe xa vona e tikweni ra vatsonga perestrelo u tsarile hi minkarhi liya leswaku vatsonga a va ri kona hi e tikweni ra le mozambique laha a kuri na mimfumo swivongo swa va tonga na va rhonga henri junod u tsarile swo tala hi minkarhi ya khale ka rixaka ra vatsonga ku suka kwalano kavo ku fika hi minkarhi ya xikhale vatsonga a va tsakela ku ti tiva tani hi va tonga vadzonga kumbe va rhonga kambe hinkwaswo swi vula rixaka rin we hi vutsalwa bya xi nguni tonga yi tsariwa yi ri na h tani hi leswi eka ririmi ra vanguni marito yo sungula hi t ya landzela hi h hikoho kwalano vanguni va ri tsala tani hi thonga loko va vula tonga vito leri ra tonga i ra khale ngopfu i ra khale ku tlula mintlawa ya swivoga na tinxaka to tala ta laha eafrika dzonga vanhu va rixaka ra vatsonga va tele ngopfu nkarhi wun wana swi tsandza na lava va tsarisaka tinhlayo ta vanhu ku hlayela vatsonga hi ku helela minkarhi yo tala tinhlayo leti ti paluxiwaka i ta vatsonga va le afrika dzonga na le mozambique ntsena eka vatsonga ku na mimfumo swivongo swo tala vo tala i vantukulu va vatonga na varhonga van wani i vantukulu va vatswa van wani i vantukulu va valozyi van wani i vantukulu va vambayi van wani i vantukulu va valambya exikarhi ka vatsonga ku na lava va nga nghena e vutsonga hi va nga vantukulu va ka ndwandwe va ka soshangane kambe nkarhi wun wana va ti hlaya va ri vanguni se hi koho kwalano nkarhi un wani swi nga tiveki ku va fanela ku hlayiwa eka rixaka ra vatsonga kumbe eka rixaka ra vanguni hi ku twisisa ka vatsonga vo tala vantukulu va soshangane hi vona ntsena va nga ti vitanaka vashangane machangana kumbe amashangane vatsonga va kumeka e tindzhawini to hambana hambana e afrika dzonga va kumeka hi xitalo e limpopo kambe na le gauteng mpumalanga na swaziland va kumeka mintlawa ya marhavi ya vatsonga hi kuya hi matirhiselo ya ririmi ra xitsonga na vuendli bya mintolovelo ya xitsonga ku hlayiwa vanhu lava phatlukaka eka swiyenge leswi landzelaka swiyenge leswi mavito ya swona ya huma eka vakokwani wa vona kumbe vito ra mfumo xivongo xa rixaka ra vona kambe hinkwavo va hlanganisiwa hi ririmi ra xitsonga na ndhavuko wa xitsonga swo fana na mambalelo vunanga macinelo tingoma na swin wana xitonga chitonga guitonga i ririmi leri ri vulavuriwaka e mozambique ngopfu hi xitalo e nyembani inhambane ririmi ra xitonga ri na ndzin wana ya xicopi lexi na xona xi vulavuriwaka e nyembani ririmi ra xitonga ri ni ku hundza ka malembe ya ri ri karhi ri vulavuriwa laha e afrika na namuntlha va ha ri kona lava va ti vitanaka vatonga e nyembani kambe hi ku hundza ka malembe leri ra le mozambique ri fikile laha ri nga tekela swintsongo eka tindzimi tin wani ku fana na xikalanga xitswa xivhenda na xiputukezi xitonga i ririmi ra khale leri ri vulavuriwaka na le tindzhawini to fana na le zambia zimbabwe kambe na le malawi namuntlha ku na ku hambana eka mavulavulelo ya xitonga ematikweni lawa tani hi leswi vatonga va nga fika va tshama na tinxaka to hambana hambana loko va rhurha e central afrika kun wani kwalano kavo ad ku hangalaka ka ririmi leri swi vangele leswaku vanghezi va ri tsala hi tindlela to hambana kuya hi ndzhawo leyi a va ri dyondza kona xikombiso xitonga xa le zambia na zimbabwe xi tekerile swintsongo mavulavulelo eka xikalanga na xishona ivi vanghezi va xi tsala tani hi chitonga xitonga xa le mozambique xi tekerile swintsongo mavulavulelo eka xitswa ivi vanghezi va xi tsala tani hi guitonga kumbe thonga hi xikhale xa vaafrika swi tekiwa vanhu lava va ri rixaka rin we hambi leswi namutlha va nga hambana tindlela na mavulavulelo swi lava matimu ya vanhu lava ya nga avanyisiwi hi matsalelo ya vanghezi hi kuva matsalwa ya xinghezi ya tala ku onha matimu na vuxaka bya vaafrika tinxaka ta va afrika khale a va nga swi koti ku ti tsalela matimu kambe lava a va swi kota i va europe ku katsa va portugal na va swiss lava va nga fika va sungula mfumu wa vona e mozambique endzhaka kambe ku nga rivariwi leswaku vatonga na vona a va kota ku hlayisa matimu ya vona hi ku ti thopa na vutlhokovetselo mudyondzi loyi a nga swi hlanganisa hi vu enti swa ririmi ri xitonga thonga i junod swo tala leswi junod a nga swi tsala hi rixaka leri a ri vitaniwa thonga tribe swi seketeriwa hi vatsonga vo tala eka masiko ya namuntlha junod endzhaka loko a tshamile a dyondza na vanhu lava hi matimu na mintolovelo ya vona u kumile leswaku ririmi ra xitonga thonga a ri vulavuriwa hi vatsonga va khale na kwalano ehansi ka malembe ya vo a ri vulavuriwa a nga tlhela a tsala leswaku vulavisisi na vudyondzi bya vo junod byi kotile ku hlanganisa matimu ya vatsonga na ririmi leri ra khale ka vona swi fikile laha junod a nga sungula ku tsala a hlanganisa xitonga xirhonga na xitswa ivi ku kota ku tsariwa ti book to sungula sungula ta xirhonga na xitsonga hosinkulu maxakadzi mashakadzi majakazi mashakatsi i hosinkulu leyi yi humaka eka rixaka ra vatsonga van wanati hi yena hosinkulu yo hetelela leyi a yi tiveka yiri murhangeri nkulu eka vatsonga elimpopo afrika dzonga hi nkarhi wa ku fika kwalano kavo loko se a ta hundzisela eka dlhamani mfumu wa ka maxakadzi e hansi ka dlhamani wu fikile laha wu nga tiveka na le matikweni ya le britain na le asia maxakadzi u huma eka ntlawa wa van wanati ntlawa lowu nkarhi un wani a wu tiveka tani hi valenga ku suka eka vito malenga maxakadzi hi yena a nga landzela ku suka eka tatana wakwe malenga loyi a nga n wana wa hosinkulu gunyule maxakadzi i n wana wa malenga loyi a ri murhangeri nkulu eka vacopi vacopi i vito ra xitsonga leri ri nga nyikiwa eka vahloti va rixaka ra vatsonga tani hi leswi a va tirhisa vurwa na nseve ku suka hi vo vana va malenga lava va tivekaka i ncelwa muswana na maxakadzi muswana na maxakadzi hi vona lava a va hlayiwa kuva va velekiwile hi hosinkati yo sungula ya malenga e ndzhaku ka ku hundza e misaveni ka malenga vuhosi byi hundzerile eka muswana e ndzhaku ka ku hundza e misaveni ka muswana vuhosi byi hundzerile eka maxakadzi eka vukosi bya muti vukosi a byi tekiwa hi kwalano ka ku nyikeriwa xicemba lexi a xi hundziseriwa eka loyi a nga ta landzela ka hosinkulu eka maluleke hosi a yi fanela ku va yi ri na xona xicemba lexi ku komba vuhosi byakwe vana va maxakadzi hinkwavo va le vuhosini a va nyikeriwa xicemba lexi eka matsalwa ya henri alexandre junod swi tsariwi tani hi psitjemba kambe a ringeta ku vula ku swicemba lava va khale a va tshembha leswaku kuva hosi yi ri na xona xicemba lexi a xi n wu nyika matimba leswaku loko a khinyekili na munhu wo karhi a swi kota ku rhumela swiharhi swa nhova leswaku swi ta tirhana na munhu woloye hi ndlela leyi a va tshembha leswaku xicemba xi na matimba ya ku rhumela swiharhi eka munhu swi nga endleka leswaku a kova ndlela ya ku chuhisa vanhu kambe swi ti komba vo tala hi minkarhi yaleyo a va tshembhela eka swona swilo swo tani tani hi swiyila kambe ntirho nkulu wa xona a ku ri ku komba vuhosi ni matimba ya hosi ku ya hi matimu lawa ya tsariweke swi hlamuseriwa leswaku van wanati va fike e nambyeni wa limpopo limpopo river xikan we na va ka baloyi kwalano ka ti loko va nga se rhurha swin we va ka baloyi a va tshama na vatonga vacopi van wanati varhonga e mozambique hi nkarhi lowu loko va ka baloyi va ha rhangela hi gwambe loyi a ri hosinkulu ya va thovela ni valozyi hi vo va ka baloyi a va tiveka hi mavito yo fana na vanyayi valozyi vakalanga kambe na vona a va ri kona eka nseketelo wun we wa masocha lawa a ya tiveka hi vito ra vacopi loko vanhu lava va rhurha va longolokile va kongoma e vudzonga hi ndlela leyi a yi tiveka hi nkarhi walowo ivi va fikela e kusuhi na nambu wa limpopo limpopo river laha nambu lowu wu khulukelaka e lwandle loko se va fika e lwandle laha ri vonakaka hi xitalo va ka baloyi va chavile ku kula ka lwandle ivi va thlelela endzhaku tani hi leswi a va nga tolovelanga ku tshama ekusuhi ni lwandle kambe vacopi ni vatonga a va toloverile ku tshama e kusuhi ni lwandle laha khale na khale a ku ri e kaya ka vona e ndzhawini liya yi hlanganisaka nyembane xai xai na le bileni va ka baloyi va sukile kona va kongomela endzeni ka limpopo ivi ku sala van wanati lava va nga kuma swimilani mihandzu ni milala leyi a va yi tsakela e ndzhawini liya yin we ka yona yi tiveka hi vito ra mukwakwa mukwakwa lowu a wu nga kumeki kun wani e handle ka ndzhawo liya na swona a va wu tsakela kuva va endla xa ku dya xa nkoka loko se va xi toloverile vito leri ra makwakwa ri fike laha ri nga nyikiwa eka xiyenge xin we eka vona van wanati lavaya va nga fika va xi rhandza xidyiwa lexi na namunthla xiyenge lexiya xa ha tiveka hi xona xivongo lexiya xa makwakwa hi nkarhi lowu van wanati a va fumile e ndzhawo liya loko va ha rhangela hi hosi ya vona malenga van wanati a va ri ni swiyenge swa mimiti yo tala leyi a yi katsa va ka maluleke va ka makwakwa va ka khambane va ka mabota va ka masangu va ka mondlani ni van wani va ka maluleke va sukile kona na hosi maxakadzi va hundza e ndzhawini liya hi va hambana tindlela na mimiti liya yin wani va kongomela e ndzeni ka limpopo hi ndlela ya le e nandweni maxakadzi a tiveke ngopfu e ndzhawini liya hi nkarhi wa yena hosi leyi a yi tiviwa na le britain asia na le portugal hi kwalano ka ku fuma hi swiendliwa swo fana na risinda mindzalama ni swivumbiwa swo hambana hambana hi swiendli swa ntumbuluko leswi swi nga fika swi tirhisiwa na hi valungu swi pfuna ku antswisa matwisiselo ya vona eka vudyondzi bya science swo tala leswi va ka maluleke va nga tiveka hi swona eka vuvumbi ni swa ma akelo hi swa ntumbuluko swi kona eka addresses and papers of the joint meeting of british and south african associations for the advancement of science johannesburg hi kuya ka nkarhi maxakadzi u kotile ku fuma ndzhawu leyi namuntlha yi tivakaka ku hi le kruger national park ku fika eka malema shakadza na ribola va ka maluleke a va tiveka ngopfu e libombo mountains tani hi leswi va nga pfuna ku fuma tinxaka hi ku hlota na ku endla switirhisiwa swa risinda na ku xavisa mihandzu madzovo ya swiharhi na timhondzo va hangalakile hi ku famba ka malembe va ka mhinga na makuleke va susiwe e tikweni ra vona laha namunthla ku nga kruger national park va rhurhisiwa hi nkanu hi mfumu wa mabhunu laha se va nga fika va tshama eka malamulele ku fika e ribola ivi van wani va wela endzeni ka tiko ra mozambique van wanati va fikile laha va nga tsakela hi tinxaka to tala eka vatsonga tani hi leswi va nga tlanga xiphemu lexi kulu eka ku sirhelela vatsonga eka valala na tinxaka ta vulwisani na kuva va pfunile kwalano ka kuva vatsonga va kumile ndzhawo ya rixaka e limpopo laha ku nga hela ku khomiwa nhlangano lowu wu nga endla leswaku tinhlayo to tala ta tihosi ti langha ku thya tiko leriya ku i gazankulu homeland hi matimba na migingiriko ya hosi sunduza mhinga swi kotekile leswaku vatsonga na vona va tekeriwa e henhla tani hi rixaka leri a ri fanele kuva na tiko ra rona hambi leswi tiko leri ri nga fumiwa e henhla ka mfumu wa apartheid van wanati a va tiveka va ri valamuleri hi kwalano vito ra malamulele ri nga thyiwa ku suka eka ra mulamula mulamulele va pfunile swinene kwalano ka ku lamulela vatsonga vo tala eka mabhunu vavhenda vangoni ni vandawu eka vuhlaseli lebyi byi nga va kona hi malembe ya vo ku fika vito maxakadzi ri huma eka ku xakadza leswi hi xinghezi swi hlamuselaka ku viciously attacking masocha lawa a ya rhangela hi maxakadzi a ya kota ku lwa ni ku hlota va fika laha va nga nyikiwa vito ra vaxakadzi kumbe vaxadzi ku nga mavito ya xitsonga lawa a ya tirhisiwa ngopfu hi ti na ti a hi ntiyiso leswaku a ku nga ri na mfumu nkulu wun wani wa vatsonga e handle ka mfumu wa gaza empire le mozambique leyi yi nga va kona e ndzhaka hi kuva matimu ya mfumu nkulu wa vatsonga e limpopo na mozambique hi nkarhi wa ku fika ma tiveka hosinkulu maxakadzi hi nkarhi wa yena u fume tindzhawu leti ti nga e xikarhi ka kruger national park ku katsa e nandweni ku ta fika e rivubye na rivolwa ribola e tlhelo ka leswi swa tiveka e xikarhi ka vatsonga leswaku vatsonga a va rhangela hi tihosi ta mindyangu ivi va thlela va rhangela hi vuhosi nkulu bya muti ku sukela kwalano e hansi ka lembe ra a va ti fuma eka ririmi ra xitsonga swi na nkoka ku hambanisa marito hosi na hosinkulu hi kuva eka rixaka ro karhi kumbe eka mfumu xivongo ku na tihosi kumbe tihosana ivi ku va na hosinkulu leyi yi nga murhangeri nkulu eka tinhloko ta mimiti loko munhu a ku hosi hi xinghezi swi fana na loko a ku chief traditional leader kumbe headman hi xintu xa afrika khale a swi nga ri kona swaku ku va na hosinkulu yin we yo rhangela rixaka hinkwaro leswa ti king eka tinxaka ta la afrika dzonga swi tisiwe hi great britain hi nkarhi wa ti s loko yi hlohletela vaka ntimeni leswaku va ya hlula vamakhelwani va va fuma hi ndlela leyi vanghezi a va endlela leswaku va ta kota ku kongomisa vantima hi ndlela leyi a va lava yona na kuva va kota ku vutla misava hi ndlela yo olova khale vantima a va ti fuma hi swivongo swa ndyangu laha ku tlhelaku ku va na hosinkulu exikarhi ka vona leyi yi nga na ngati ya muti walowo xikombiso eka van wanati va afrika dzonga ku na hosi mulamula hosi xikundu hosi xigalo ni van wani ivi va rhangela hi vuhosi nkulu by aka mhinga lava hi constitution ya laha e afrika dzonga va tivekaka va wela kwalano eka ti senior traditional leaders maxakadzi i ntukulu wa hosinkulu gunyule loyi a ri murhangeri wa vatonga va le nyembani xikan we ni vacopi vuhosinkulu lebyi ku suka eka minkarhihi ya vatonga ni vacopi hi vo na hi minkarhi ya vo malenga byi hundzerile eka voko ra malenga ivi ku landzela maxakadzi ivi ku nyikeriwa eka n wana wakwe dlhamani loyi a nga kokwana wa va mhinga maluleke xigalo mulamula xikundu matsilele etc maxakadzi u hundziserile vuhosi eka n wana wakwe dlhamani loyi a ri n wana wa vumbirhi wa maxakadzi maxakadzi u ve na vana vambirhi va tivekaka lava a va lwela vuhosi ku nga guyu wo sungula ku velekiwa na dlhamani wa vumbirhi e ndzhaku ka ko lova ka muswana maxakadzi u tekile hosinkati ya yena muswana vito rakwa a kuri n wabungu lonkulu kambe hala thlelo maxakadzi a tekile ndzisana ya n wabungu loyi a tiveka hi ra n wabungu lontsongo dlhamani u velekiwile hi hosinkati ya muswana loyi a nga fela e nyimpini kambe dlhamani a ri nyimba ya maxakadzi kasi guyu u velekiwile hi n wabungu lontsonga hi milawu ya vuhosi eka ndhavuko wa xitsonga vuhosi byi famba hi ndlela ya hosinkati wo sungula wa hosi leyi yi khomeleke hi kwalano vuhosi byi nga nyikiwa eka dlhamani hi kuva manana wakwe a ri hosinkati ya muswana loyi a khomele xicemba xa vuhosinkulu ku suka eka malenga e hansi ka mfumu lowu a wu rhangela hi dlhamani va ka maluleke va kurisile mfumo wa vona e limpopo e hansi ku mfumu lowu va ka maluleke va tivekile na le tikweni ra vadutch lava a va xavisa minturhu swimilani ni mihandzu yo hambana hambana vadutch lava a va thlela va xava timhondzo ni risinda eka varhonga vacopi vanyayi na vandzawu kumbe va cincisana kuya hi leswi a swiri swa nkoka hi nkarhi walowo hi va ka maluleke va hlanganile na vadutch e delagoa bay laha va nga famba na tinsimbhi ni risinda va ya cincisa va nyikiwa mavele na minturhu minkarhi yin wani va ka maluleke a va xava kunene risinda eka vadutch leswaku va ta ti endlela switirhisiwa swo hambana hambana ku fana na hi laha mfumu wa ka maxakadzi wu nga xava risinda eka vona vadutch mfumu wa ka maxakadzi nkarhi un wani a wu pfuna tinxaka tin wani leswaku va ta kota ku xava switirhisiwa eka vahundzi va ndlela ndzhawu ya le delagoa bay na le inhambane a yi rhandziwa hi vahundzi va ndlela lava a va tela ku xavisa switirhisiwa na mihandzu hi ti s mfumu wa ka maxakadzi wu pfunile leswaku vhavenda na bapedi na vona va ta fuma tinxaka ta vona vinyi hi ku xava mavele na switirhisiwa eka vadutch ku sukela nkarhi lowu vhavenda na bapedi na vona se a va toloverile ku ti endlela switirhisiwa va ya xavisa kumbe ku xava hi voxe leswi a va swi lava winnie madikizela mandela ols vito ro tswariwa nomzamo winifred zanyiwe madikizela ndhzati dzivamisoko athlela a tiviwa tanihi winnie mandela akuri mulweri wantshuxeko wale afrika dzonga athlela ava khlale ka nsati wa nelson mandela utirhelile tanihi xirho xa phalamendhe ya tiko kusikela hi lembe ra kuya eka naswona kusukela hi lembe ra kufikela loko a lova athlela ava xandla ya murhangeri wa ndawulo kusukela hi lembe ra kuya eka tani hi xirho xa vandla ra swatipolitiki ra african national congress anc uthlele a tirha eka huvo nkulu ya vandla naswona a thlela a rhangela rhavi ra vandla ra vamanana madikizela mandela uthlela ativiwa hivalandzeri vakwe tani hi mhani wa rixaka winnie utswariwe ekaya ramampondo kuhlanganisa na ku thlakisiwa ayisiwa etikweni xikaya ra bramford eka malembe yava winnie ulumbetiwe hi kufuma hi kuchavisa naswona ari muluthanyi wa mandzolonga winnie u henhliwe hi ku pfumelela kuvutliwa xanisiwa na kuhisiwa ka vanhu lava ava hehliwa kuva vatirheli va mfumo wa xihlawu hlawu eka vanhu lava kuhlanganisiwa na stompie sepei n wana loyi a a ri na malembe ya nelson mandela na winnie mandela va hambanile hi lembe ra naswona vadlaya vukati hiximfumo hi lembe ra eka nwheti ya nyenyankulu winnie uvhakele khale ka nuna wakwe eka vuvabyi bya kwe bya makumu giyani brian dj brian rikhotso utswariwile hi ti ta sunguti i muhaxi wa ndhuma wa xitichi xa munghana lonene fm mutlangi mutlambi wa tinsimu na n wamabindzu hi ti brian usukile eka kuhaxa nongonoko wa mphensa mphensa a hlanganisiwa na sydney baloyi ku ya haxa nongonoko wa ni mpundzu ku nga phaphama brian utswariwile e soweto afrika dzonga ukulelele ebolobedu kusuhi na tzaneen limpopo i nghenile ematshwi primary school bolobedu ayahetisa  emokope senior secondary a nga sidyondzela kuva journalist e technikon pretoria sweswi kunga tshwane university of technology u sungurile kuhaxa eka munghana lonene fm hi a haxa hiku hela ka vhiki brian u humelerisile minongonoko yo hambanahambana eka munghana lonene fm uthoriwile eka station hi tani hi stand in muyimeri muhaxi a tala eku haxa ta mafu loko ari karhi a hetisa swa tidyondzo ta yena usungurile ku haxa eka african world music show mindhzumba ya afrika lowu hi wona nongonoko  lowu wun wi dumiseke hi lembe ra usungurile ku haxa nongonoko wa vaxumi a cincana na conny mashimbye uvuye a kuma nongonoko wo haxa na mpundzu enongonoko lowu anga haxa kufikela loko a tshika ntirho hi lembe ra hi lembe ra utlhelele eka xitichi laha anga sungula ku haxa nongonoko wani mpundzu wa phaphama with sydney baloyi hi lembe ra ntlawa wu hlanganisiwile na tebogo jacko magubane tani hi muhumelerisi wa nonongonoko leswi swiendle leswaku nongonoko wu duma swinene endzhaku ko humelela ka nongonoko wa phaphama s brian ususiwile ku ya haxa nongonoko wa ndzhenga laha a nga hlanganisiwa na thembzana reloaded na nyiko sithole tani hi muhumelerisi wa swa mintlangu  ku fikela april hi utlhelele ku ya haxa  munghana lonene fm s breakfast show phaphama hi dj brian ususiwile ku ya haxa nongonoko wa ninhlekanhi ku nga dzumba na mina hi wa malembe brian uvile na nkateko wo kuma sagwati ra muhaxi wa lembe hinkarhi a haxa kambirhi ntsena hi vhiki   nyiketa va yingiseri nantswo wa vunanga  bya xi afrika kotala yo huma eka matiko ya sadc hikwalaho ka nantswo wa yena wa vunanga uvile munhu sungula eka xitchi xa munghana lonene ku ya tlanga e salala from madagascar koffi olomide fally ipupa papa wemba kanda bongo man kusuka democratic republic of the congo nati ntlambi to hambanahambana muzambhiki to fana na zico tabassily mr bow xinghezi iririmi leri sunguleke ku vulavuriwa enghilandhi naswona hirona ririmi leri vulavuriwaka ngopfu ematikweni ya misava ririmi leri ri tshyiwe hi rixaka ra va angles rin wana ra tinxaka takhale ta majarimani leri rhurheleke ebhrithaniya endhzawini leyi thyiweke nghilandhi swiga ririmi swarona swihlohloteriwa ngopfu hi tindzimi tin wana ta xijarimani ngopfu ngopfu xinirse xilatini na xifurhwa ririmi ra xinghezi ri akiwe endzeni ka malembe ya kutlula xinghezi xosungula axivulavuriwa eka malembe xidzana ya vunthlanu xinghezi xale xikarhi xisungule eka lembe xidzana ravu khume n we loko mavuthu ya vanomanimata hlula tiko ra nghilandi leswi swilandzeriweke hi nhlohlotelo wa xifurhwa xinghenzi lexilandzeleke xisungule hi lembe xidzana ra vukhume nthlanu loko kuta sunguriwa kutirhisiwa ka michini yo gandlisa tibuku e dorobheni ra landhani ku gandlisiwa ka bhibhele ya hosi yakobo na masungulo ya ku ncinca lokukulu ka ririmi xinghezi xi hangalake na misava kusukela eka lembe xidzana ra vukhume nkombo kuya eka lembe xidzana ramakume mbirhi hikwalaho ka swihlovo swa manguva lawa swa mahungu na kuthlandluka ka amerikha tanihi mfumo nkulu wa misava ririmi raxinghezi ri sungule kutirhisiwa tanihi ririmi nkulu ra matiko yo tala ya misava naswona rithlela ritirhisiwa eka tidyondzo ta sayenzi na ta nawu xinghezi iririmi ra vunharhu hivukulu emisaveni kulandzela ririmi ra xichayina na xipanichi hirona ririmi leri dyondzisiwaka ngopfu emisaveni naswona iririmi ximfumo ra matiko ya kwalomu ka makume ntsevu kuna vanhu votala lava dyondzeke ririmi leri kutlula vanhu lavarimameke xinghezi iririmi leri vulavuriwaka ngopfu ematikweni ya nghilandi amerikha khanada ostraliya ayilendi na nyuzilendi naswona rivulavuriwa ngopfu eswihlaleni swa kharibhiya tiko nkulu ra afrika na ra axiya iririmi ximfumo leri tirhisiwaka hi nhlangano ya matiko vumbano bya yuropa na minhlangano yin wana ya matiko ya misava ririmi leri rina swiga ririmi na marito yo tsandza vahlayi xibhunu i ririmi leri ngana timitsu eka ririmi ra xijarimani xa n walungu naswona rivulavuriwa etikweni ra afrika dzonga namibhiya kasi rithlela rivulavuriwa nyana ematikweni yazimbabwe na botswana ririmileri ripfelele kusuka eka ririmi ra xidhachi xa le dzongeni ka tiko ra holandi naswona arivulavuriwa hi vafiki vamadhachi e afrika dzonga laha risunguleke ku vumbeka ritiyimela hi malembe xidzana ya vukhume nhungu hikwalo i ririmi n wana ra xidhachi naswona a ritiveka tani hi xidhachi xale kapa kumbe xidhachi xale xitikweni hambiswiritano rithlela ri tiviwa tani hiririmi roncisenyeta hambileswi xibhunu xilombeke marito eka tindzimi tin wana kuhlanganisa xijarimani na xikhoyi kwalomu ka kuya ka wa swigaririmi swa xibhunu swi suka eka xidhachi hikwalaho xibhunu na xidhachi kele eka ma akele ya maviti swivulwa na mavulavulele tindzimi leti ta yela naswona tithlela ti tsariwa kufana xibhunu iririmi ravunharhu eka nxaxamelo ya vukulu bya tindzimi leti vulavuriwaka e afrika dzonga naswona rivulavuriwa hi kwalomu ka wa timiliyoni kumbe kwalomu ka wa va akatiko ririmi leri rihangalake eka tinxaka na tindzawu ta tiko kutlula tindzimi tin wana ta tiko i ririmi ximfumo ra xiyenge xa vupela dyambu bya afrika dzonga swifundhza swa kapa wan walungu na kapa ra vupela dyambu naswona iririmi rosungula ra kwalomu ka wa makhaladi wa timiliyoni ya valungu wa timiliyoni wa machayina ya le afrika dzonga people na ya vanhu vantima vale afrika dzonga wa vanhu ku engeta kwalaho vanhu vantima votala lava vulavulaka tindzimi ta ndzhavuko wa afrika kuhlanganiza na xinghezi va thela vavulavula xibhunu tani hi ririmi ra vumbirhi radyondzisiwa eswikolweni eka kwalomu ka wa timiliyoni wa machudeni va leteriwa hi rona xivangelo nkulu xa kundlandlamuka ka tirimi leri kuve matirhisele ya rona eka swiyenge swa mfumo ritirhisiwa eka maphepha hungu swiyanimoya thelevixini na vuhundzuluxeri byohlaya bya bhibhele lebyi gandlisiweke kohlaya kusukela hi lembe ra xibhunu iririmi ximfumo e tikweni ra namibhiya naswona rivulavuriwa hi nhlaya ya vanhu yale henhla kasi rithlela rivulavuriwa tani hiririmi ro sungula eka kwalomu ka wa mindyangu ngopfungopfu e nstindza wa tiko wa windhoek walvis bay swakopmund na tindhzawu ta le dzongeni ta hardap na karas xibhunu na xijarimani akuri tindzimi ximfumo ta tiko ra namibhiya kufikela loko rita kuma ntshuxeko hi lembe ra kwalomu ka wa xitshungu xa windhoek xivulavula xibhunu ekaya havumbirhi bya tindzimi leti ti amukeriwa tani hi tindzimi ta swifundhza e tikweni ra namibhiya hambileswi xinghezi kunga rona ririmi ra ximfumo ntsengo wa vanhu lavavulavulaka xibhunu i kwalomu ka na wa timiliyoni daniel cornel marivate kumbe d c marivate nyenyenyani nhlangula a kuri mufundhisi mufambisi wa khwayere muqambhi wa vunanga xirho xa mfumo wa gazankulu naswona a thlela a tiveka ngopfu tani hi mutsari wa novhele yo sungula ya ririmi ra xitsonga leyi gandlisiweke hi swiss mission press ejoni sasavona hi lembe ra marivate loyi a dyondzeke evaldezia athlela aya hetisela tidyondzo tale henhla elemana institute ukorhokele ririmi ra xitsonga swonghasi kuhlanganisa na kuqambha vunanga na swiphato a thlela a tsala no hundzuluxela matsalwa ya xitsonga ku fikela loko ata hundza emisaveni hi lembe ra xikolo xa dc marivate junior secondary school esoshanguve afrika dzonga kuhlanganisa na patu leri kumekaka e saulville epitori swi thyiwe hi vito ra yena marivate i n wana wo sungula wa cornel maxangete maringa na makhanani annah ximambana naswona u velekiwe eximutanini xa valdezia hi lembe ra marivate ukulele athlela anghena xikolo evaldezia primary school lexi akiweke hi lembe ra ekusuhi na louis trichardt enorthern transvaal laha namunthla kunga xifundzha xa limpopo hi lembe ra ximutanini xa valdezia xisimekiwe hi lembe ra hi varhumiwa va vukhongeri bya vu phresbethari naswona vutomi bya ximutana lexi abyi kongomisiwa no hlohloteriwa hi ripfumelo ra vukreste marivate uhetile tidyondzo takwe ta xikolo xale hansi hi lembe ra kusukela kona u thlele aya dyondza vuvatli kuhlayisa swirhapa xinghezi na tidyondzo ta tinhlayo ari karhi a leteriwa hi mufundhisi paul rosset kona kwale xitichini xa kereke evaldezia exikarhi ka malembe ya kuya eka kusukela hi khotavuxika bya lembe ra kuya eka xixika xa marivate unghenele athlela a hetisa tidyondzo tavuthicara elemana training institute kusuka kona uyile a ya dyondzisa exikolweni xa manabele endzhaku ka tinwhetinyana athoriwa kuya sungula xikolo lexintshwa e mambedi ekusuhi na ximutana xa valdezia xikolo lexi xikote kukula swonghasi endzeni ka malembe ya mune laha xiheleleke xikuma mathicara mambirhi ku engetela eka marivate vana vaxikolo na mathicara vapfunetanile ku bhaka switina leswaku va aka tiyindlu to dyondzisela eka tona varhumiwa na vakongomisi va xikolo na kereke eximutanini lexi ava tiyisisa leswaku vaaka tiko vale valdezia vahanya hikuya hi vutomi bya vukreste naswona ava aleriwa kutihlanganisa na vaaka tiko vavahedeni kumbe lava avangari vakhongeri hilembe ra marivate loyi a ari thicara wa xikolo xa valdeziya xikan we na thicara un wana wa muntima vatikume va tsemiwile eka kereke ya ximutana kuringana tin wheti tinharhu hikwalaho kaleswi vayeke exivaleni xamuganga kuya hlalelaa ncino wamakhwaya hilembe ra marivate uyisile tidyondzo takwe tavuthicara emahlweni loko ata nghenela xikolo xa lovedale laha a kumeke xitifiketi tsongo xa vuthicara hi lembe ra kusuka kona uvekiwe tani hi nhloko ya xikolo xa valdezia hi lembe ra naswona u tirhile kona kufikela eka lembe ra marivate uthlele a thlelela exikolweni xa lovedale laha a hetiseke tidyondzo takwe tavuthicara hinkarhi wolowo uthlele a hetisa tidyondzo takwe ta vuqambhi bya vunanga na xikolo xa london music college athlela arhwexiwa diploma yo tsala vunanga tonic solfa exikarhi ka malembe ya na marivate uve muhleri wa phephahungu ra muganga ra the valdezia bulletin light leri ri thyiweke the light ku vonakala ka vatsonga xikan we na e a tlakula na a e mpapele marivate utirhise phepha hungu leri kuyisa emahlweni xikongomela xo hluvukisa rixaka ra rikwavo naswona a thlela a haxa mhungu ya muganga na tiko hiku angarha migandliso yo sungula ya phephahungu leri a yitsariwe hi voko ivi kuya hinkarhi vasungula ku tirhisa michini yo tsala kufikela laha rigandlisiweke marivate uthlele ava mutsari eka phephahungu ra xikolo xa lemana eka malembe yo sungula leswaku a titoloveta kutsala no hlela phephahungu phephahungu lere ri gandlisiwe no haxiva kwalomu ka malembe ya nkombo kusukela hi lembe ra kuya eka naswona ari tsariwa hi ririmi ra xinghezi na xitsonga marivate utirhile tani hi muhleri na muhumelerisi wa phepha hungu leri kusukela loko risimekiwa kufikela loko rita yimisiwa marivate u vitaniwe ku nghenela nhlangano wa african boys scouts naswona a ya leteriwa eka vutshila bya ti scoutse gilwell park kusuhi na chingford e dorobheni ra landhani hi lembe ra loko ari kwalomo kusungule nyimpi ya vumbirhi ya misava hi lembe ra leswi vangeleke leswaku machudeni ya ti scouts marhurheriwa kusuka e dorobheni ra landhani kuya e bridgewater laha va takeke mayendzo ya siku na siku hi bhazi kuya hetisisa tidyondzo ta vona e xidorobhaneni xa taunton marivate u tirhisie nkarhi lowu ku endzela tindzawu ta matimu totala e tikweni ra nghilandi ku hlanganisa na tiko ra furhwa na switselandi hilembe rero ra utekile rendzo ro vuyela ekaya ehenhla ka ntsikelelo wa nyimpi xikepe xa vona xi vhikavhike swikepe swo famba e hansi kalwandle ra atlanthiki kuringana mavhiki manharhu ku kondzo loko xita fika e kapa eku heteleni ka n wheti ya hukuri hi lembe leri landzeleke ra uthoriwile hi va scout south africa leswaku a letela no olorisa majaha ya boy scouts of south africa ya vantima no tsarisa majaha mantshwa marivate u tirhe ntirho lowu hi ku tshembeka na ku tikarhata kufikela loko a ta tshika ntirho hi khotavuxika bya lembe ra loko ata nghenela tidyondzo ta vufundhisi marivate uvekiwe kuva mupfuni wa mufundhisi malale xikan we na joshua marule na frank hlaise marivate a a tsakela ku nghenela tidyondzo ta vudokodela naswona u tsarisile kudyondza ari ekaya kambe uve a sindziseka ku tshika tidyondzo takwe loko mativula yakwe charley a ta sungula tidyondzo takwe ta vudokodela e yunivhesithi ya natala endzhaku ka xinkadyana kereke ya swiss mission yi n wirhambe ku nghenela tidyondzo ta vufundhisi ta mahala uleteriwile eka swa vufundhisi ku ringana malembe ya nthlanu loko ata rhwexiwa vufundhisi hi lembe ra endzhaku ka swona usungule ku rhangela kereke ya swiss mission e atteridgeville e pitori laha a rhangeleke kereke ku hlanganisa na mavandla ya ya kereke marivate u rhambiwe hi nhlangano ya bhibhele ya laha afrika dzonga bible society south africa kuva xiyenge xa komiti yo hundzuluxa bhibhele ya xitsonga komiti leyi a yi rhangeriwa hi mufundhisi thophile robert schneider loyi a tirheke exikarhi ka vatsonga kwalomu ka wa malembe van wana lava va rhambiweke a kuri mufundhisi elias f c mashava wa kereke ya swiss mission mukhacani jackson makhuvele manana ann k manyike na phurofesa charlotte p n nkondo komiti yi hetile ku hundzuluxela hi lembe ra ivi bhibhele yi kandziyisiwe ximfumo hi lembe ra e hansi ka nhlokomhaka bibele mahungu lamanene marivate a a tekane na bertha marivate naswona a va katekisiwe hi majaha ya ntsevu na ntombhi yin we kunga marivate a a thlela ava muqambhi wa vunanga bya xitsonga a thlela a tsala vunanga bya makhwaya hiririm ra xitsonga leswi aswiri xihlamariso lexi kulu hi nkarhi wolowo naswona hi lembe ra khampani ya singer gramophone ya vunanga ya eric gallo yi rhumele marivate na ntlawa wakwe e dorobheni ra landhani leswaku vaya rhekhoda vunanga bya xitsonga na xivhenda nxaxamelo wa vunanga lebyi abyi qambheke marivate tsarile no hundzuluxa tibuku to hlaya ta xitsonga kuhlanganisa na leti landzelaka marivate akuri munhu wotinyiketela naswona ari murhangeri eka swiyenge swotala evutomini byakwe utinyiketele naswona akorhokela swivangelo leswi landzelaka qedani dorothy mahlangu u velekiwe hi ti  mudyaxihi ebethal empumalanga na swona a a ri mec ya gauteng mec ya ta rihanyu na nhluvuko wa vanhu loyi a nga tshika kumbe ku chika eka xiyimo endzhaku ka loko ku humesiwe xiviko hi ombudsman wa ta rihanyu mayelana na xiyimo xa ku lova ka vavabyi lavo vabya hi nhloko va nhlayo ya kasi xiviko lexi xi tlhele xi vuriwa manyala ya ta rihanyu esidimeni hi xinghezi ku the life healthcare esidimeni scandal qedani u ve eka swiyimo swo hlayanyana eka mfumo wa gauteng ku sukela hi lembe ra  ku katsaku va eka xiyimo xa ku va mec wa ta rihanyu laha a nga vekiwa eka xiyimo lexi exikarhi ka malembe ya a tlhela a vuyiseriwa eka xiyimo lexi hi lembe ra  ku fikela eka lembe ra  hambi leswi a nga tshika eka xiyimo xa ku va xirho xa komitinkulu na xirho xa palamende ya xifundzha mahlangu wa ha tama a ri xirho xa huvunkulu ya provhinsi ya anc egauteng qedani mahlangu u velekiwe hi ti  ta meyi hi  ebethal edorobeni ra purasi empumalanga afrika dzonga endzhaku ka ku heta dyondzo ya xikolo ya sekondari u ve a khwalifaya tani hi thiicara na swona a ya emahlweni ku dyondzela diploma ya advanced diploma in economics euniversity of the western cape ku ya emahlweni u ve a endla na  khoso ya diploma ya le henhla ya post graduate elondon school of economics na ku endla nongonoko wa economics program ewilliams college emassachusetts usa u ve a nyikiwa digri ya honours degree in economics yo huma eka university of the western cape mahlangu u joyine nhlangano wa south african youth congress eka malembe ya va   na swona endzhaku ka swona a tlhela a joyina anc youth league hi malembe ya va  u ve a ya emahlweni no ya ehenhla hi swiyimo eka nhlangano wa anc youth league eka swiyimo swo hambana hambana ku sukela eka marhavi ku fikela eka xiyimo xa tiko national level vuxirho bya kwe eka anc youth league ku ya eka african national congress hi xitalo na swona a va xirho xa palamende ya tiko hi lembe ra  a tirha tani hi muyimeri wa gauteng a ri mutshinyi whip wa gauteng eka national council of provinces endzhaku ka  nhlawulo wa u ve a hlawuriwa tani hi mutshamixitulu wa select committee on finance eka national council of provinces  xiyimo lexi u ve ka xona ku fikela hi   u ve na xiavo eka switrakchara swo hlaya swa anc eka swiyimo swo hambana hambana ku katsa ku xa xirho xa komitinkulu ya xifundzha ya  anc e gauteng ku sukela hi lembe ra   ku sukela eka lembe ra  ku fikela hi epreli u ve a vekiwa eka xiyimo xa vakondleteri va nhlawulo egauteng na le ka xiyimo xa tiko hinkwaro mahlangu u vekiwe eka ku va constituency contact ya le kliptown na le midvaal eka hofisi ya khonsticuwensi ya anc eka palamende ya xifundzha ku nga gauteng provincial legislature mahlangu u ve a langiwa ku va xirho xa khanselenkulu member of executive council  hi na ku va eka photfoliyo leyintshwa ya mimfumo ya tindhawu ku fikela hi lembe ra  laha a nga va mulanguteri na muangarheli wa vamasipala va tindhawu  eka provhinsi hi nkarhi wa yena wa ku va eka xiyimo lexi u ve a sungula pfhumba ra  operation consolidate leri a ri ri na xikongomelo xa ku antswisa matirhelo ya swa timali ta tikhansele endzhaku ka loko mukamberinkkulu wa swa timali ku nga  auditor general a kombise ku karhateka ka yena hi mafambiselo ya vamasipala mahlangu u ve aka endla xivitanelo eka vamasipala leswaku va tshika ku nyiketa vutirheli eka mindyawulo ya tiprovhinsi na ya tiko leyi yi nga haleleriku tirheyiti ya vutirheli hi xikongomelo xa ku lawula mafambiselo ya swikelwetu eka xiyenge xa vamasipala mahlangu u kumeke a ri na xiavo lexi nga ri ku xinene eka ndzhavisiso wa forensiki lowu wu nga endliwa hi feme ya pasco leyi yi nga kuma leswaku switandi swimbirhi emeyersdal nature estate swi xaviwe no xavisiwa hi mfumo wa tindhawu wa gauteng hi ku landza ndzavisiso wa forensiki ku xavisiwa no xava loku nga endliwa ku ve ka fambiselo leri nga ri ku nawini mukhomixinara wa ku tshembeka intergrity wa phalamende ya gauteng loyi ku nga jules browde u ve a komberiwa hi vandla ra democratic alliance ku endla ndzavisiso hiku xaviwa na swona u kume leswo nxaviso lowu nga endliwa hi mec a wu ri nawini mahlangu u ve a vekiwa eka photfoliyo ya nhluvukiso wa ikhonomi tani hi xirho xa komitinkulu hi ehansi ka premiyara holobyenkulu wa gauteng   nomvula mokonyane hi lembe ra u rhangele ku sunguriwa ka township enterprise hubs in esebokeng esharpville ekagiso ekatlehong ewinterveld  na le tembisa yin wana na yin wana a a yi ta pfuneta hi automotive cluster services cluster and light manufacturing cluster ti hub leti endzhaku ka nkharhi ti ve ti amukeriwa hi mfumo wa provhinsi leswo ti tirhisa ntsengo wo ringana eka mali ya bajete ya prokhuwamente yo ringana rbiliyoni ku xava nhundzu na vutirheli eka mabindzu ya lokixi hi lembe ra exikarhi ka lembe ra na mahlangu uve a sungula fambiselo ra tilayisense ta tixebini ta swa mabyalwa ku nga gauteng liquor regulations on shebeen licences ihi ku sungula nawu wa ta mabyalwa egauteng ku nga gauteng liquor act ehansi ka fambiselo lerintshwa ra swinawana swa mafambiselo tiphemiti ta tixebini xivandla xa tona a ti ta tekiwa hi tilayisense leti a ti ta humesiwa hi gauteng liquor board swinawana swa mafambiselo a swi ri na swikongelo swo tshimbisa ku xavisiwa ka mabyalwa hi tisonto na tiholideyi va vugandzeri na ku tshimbisa leswaku ku nga vi na tixebini kumbe tithavheni leti nga le kusuhani na swikolo eka mpfhuka wa wa timitara ku suhani na swikolo kumbe tindhawu ta vugandzeri swinawana swa mafambiselo swi ve swiamukeriwa hi vanhu vo tala e tikweni hambi leswi vanhu van wana lava khumbekaka va nga tiamukelangiku va vula leswo swi ta tika ku fambisa timhaka hi ku landza swinawana leswi endzhaku ka nkarhi swin wana leswi a swi ri eka tiregulexini swi ve swi humesiwa leswi nga humesiwa a swi katsa ku xavisiwa ka mabyalwa hi tisonto mahlangu u ve a hlongola mutshamixitulu wa bodo prince mofojane hi lembe ra loko swirho swa bodo swi kwetlembetana na xiboho xa mec leswo bodo a yi fanele yi suka eka tihofisi ta yona leti a a ti ri bramley en walungu wa joni leswo ti ya tirhela eka tihofisi tintshwa ta ndzawulo ya nhluvukiso wa ikhonomi leti a a ti ri exikarhi ka doroba ra joni   swirho swa bodo swi ve swi yisa mhaka leyi eka supreme court of appeals south africa na swona swi ve swi humelela ekhoto hi ti ta meyi khoto yi ve yi kuma leswaku mec u teke xiboho hi ku va na xikongomelo xo ka xi nga lulamangi xa le tlhelo ku tshimbisa bodo leswo yi suka eka tihofisi ta yona ku ya eka muako lowu n winyi wa wona ku nga ndzhawulo nakambe khoto yi ve yi humesa xiboho xa leswaku xiboho xa mahlangu xa ku tshikisa swirho hinkwaswo swa bodo a xi nga ri nawini hikokwalaho xiboho xa mec xi ve xi susiwa xi phaheriwela etlhelo hikuva khoto yi vule leswo mec a a endlile nchumu lowu nga ri ku lowunene hi lembe ra  premiyara nomvula mokonyane mec wa swa timali mandla nkomfe na wa infrastrakchara ku nga qedani mahlangu va ve va kumeka va nga ri na nandzu xiboho lexi nga humesiwa hi va komiti ya palamende ya gauteng ya privileges and ethics standing endzhaku ka loko khomixini ya vutshembeki ku integrity commission yi endle ndzavisiso hi vukungundzwana eka swa ntirhisomali leswi a va pumbiwa swona kambe mahlangu u nyikiwe xileriso xa leswo a hakela ntsengo wa r hikuva a tirhise karata ya swikweleti ya mfumo ku tixavela swilo swa yena n winyi hi nkarhi lowu a a endzele tiko ra istanbul turkey hi lembe ra hi juni wa lembe ra  ndzawulo ya ta rihanyu egauteng yi endle ntwanano wa vutirheli na va khamphani ya baoki consortium and p consultants kasi hi ku landza ntwanano lowu va khamphani ya p consulting a yi boheka ku sungula uniti ya projeke ya vufambisi leyi vuriwaka project management unit eka ndzawulo ku sungula fambiselo leri vuriwaka health and information system and electronic health records eka swibedlhele na tikliniki ta gauteng hi tii ta machi hi lembe ra ntwanano wu navisiwile kumbe ku ngeteleriwa malembe man wana manharhu hi mec wa ta rirhanyu wa nkarhi lowu loyi a a ku ri brian hlongwa mahlangu u ve a teka xivandla xa hlongwa tani hi mec wa ta rihanyu hi ti meyi hi lembe ra endzhaku ka nhlawulo wa tiko tani hi khabinete yo sungula ya provhinsi ya nomvula mokonyane endzhaku ka ku va mahlangu a endle nkambisiso wa tiprojeke kasi hi ti ta julayi u ve a tsala papila a tsalela p consulting leri a ri hlamusela leswaku ndzawulo a yi khansela ku ngeteleriwa ka ntwanano  hi ku landza afidavhiti ya mahlangu leswi a swi endliwa hikokwalaho ka leswaku a ku ri na swilumbeto swo tika swo matirhelo yo homboloko na ku homboloko hi ndlela leyi ntwanano wu nga endliwa hi yona na ku ngeteleriwa ka ntwanano lowu ku ve na ku koxana etikhoto hi mhaka leyi exikrhi ka matlhelo mambirhi kasi hi ti ta februwari khoto ya  south gauteng high court lamont j yi ve humesa xiboho xa leswaku ku endliwa ka ntwanano exikarhi ka p consulting na ndzawulo a swi endliwe hi ndlela leyinene va ndzawulo va endle aphili eka xiboho lexi xa khoto na swona va feyila eka aphili ya vona nakambe hi ti ta februwari huvonkulu ya vumbiwa ku nga constitutional court ryi ve yi ala leswaku ku endliwa aphili yin wana hi ti ta okthoba khamphani ya p consulting yi ve yi endla xikombelo xa ku koxa ndzawulo no lava ku hakeriwa rmiliyoni ntsengo lowu a wu nga katsakanyi ntswalo na ti costt kambe ndzawulo yi phikizane na xikoxo lexi no yisa mhaka leyi ehubyeni kambe loko mhaka leyi yi nga si tshama ekhoto khamphani ya p consulting yi ve yiwa na swona ku kumeka leswaku xikoxo xa yona xa mali ya rmiliyoni eka ndzhawulo a ku ri yona ntsena mpahla ya yona   ku likhwideyitara ti langile mukhomixinara ku endla ndzavisiso hi timhaka ta khampani no vona loko yi  fanele ku ya emahlweni no xikoxo xa yona eka ndzawulo ku kuma kleyimi leyi ya xikoxo hi julayi va national prosecuting authority va endle xikombelo eka khotonkulu ya south gauteng high court ku yimisa xikoxo na kleyimi ya khamphani ya p consulting and baoki eka ndzawulo ya ta rihanyu no veka leswo xikoxo lexi a a xi ri vuyelo bya matirhelo yo homboloko yo ka ya nga ri nawini endzhaku ka leswi ku ve ku dyiwa nhundzu ya hlongwa laha a nga lahlekeriwa hi muti wa yena wa xiyimo xa le henhla hi ti ta meyi vana va ntsevu vo velekiwa ku nga si fika nkarhi premature babies lava ku nga vikiwa hi vona ku sungula va ve va lova va dlayiwa hi richuluko diarrhea  exibedlhele xa charlotte maxeke academic ejoni mahlangu u ve a pfumela leswaku ku na leswi swi nga fambangiku kahle kambe a ala leswaku vatirhi va xibedlhela va amukela nandzu waku lova ka vana  profesa keith bolton loyi a a ari nhloko ya paediatrics exibedlhele xa rahima moosa hospital u pfuneta ku endla xiviko lexi xi nga na na mahetelelo ya leswo leswi a ku ri xiyimo xo ka xi nga tolevelekangiku va mindyangu ya vana lava nga lova a va kumangi ndziriso eka mhaka leyi ya ku lova ka vana va vona eka ndzawulo hi septemba mahlangu u ve a angarhela fambiselo ra ku pfariwa ka swibedlhele swinharhu swa tb eka provhinsi ya gauteng leswi ku nga charles hurwitz tb hospital esowethu tshepong tb hospital etshwane na east rand t hospital e ekurhuleni mahlangu sirhelelele ku pfariwa loko ku swibedlhele swinharhu swa gauteng swa tb tani hi nchumu lowu a wu fanele ku endliwa ku hlayisa timali na ku  yisa timali leti a a ti ta hlayisiwa laha tivakaka kona ngopfu leswi a nga te swi ta hlayisa mali ya ntsengo wo ringana rmiliyoni hi lembe ku sukela hi januwari ku ya fika emahelweni ya lembe ra ra timali ndzhawulo ya provhinsi ya ta rihanyu yi hakele mali yo ringana ntsengo wa rmiliyoni eka ku ririsa lava nga vavikeseriwa kumbe ku lahlekeriwa eka ta rihanyu hi ku landza swiboho swa tihuvo hikuva va ta rihanyu va nga fambisanga swilo hi ndlela leyinene kumbe hi ku endla vufendze mahlangu u ve a larisiwa hi premiyara makhura ku languta fambiselo ro hambana na ku ya etikhoto hi timhaka ta hakelela lava vaviseriweke eka ta rihanyu kumbe hi vufendze bya matirhelo eka rihanyu kasi eka tikhoto va ndzhawulo va tsandzeke eka milandzu ya hi nkarhi lowu yin wana ya milandzu ya swa rihanyu yi katsa vagadi va le swibedlhele lava nga tlherisela endzhaku vavabyi va nga pfumeli leswo va nghena ku kuma ku ongoriwa eka tikliniki leswi swi nga vangela ku lova ka vanhu vambirhi hi lembe ra na ku vaviseka swinene ebyongweni leswi nga vangela cerebral palsy leswi nga karhata n wana wa mufana laha vatirhi va xibedlhele va nga tsandzeka ku hlayisa kahle kwan wa endzhaku ka ku velekiwa eka lembe ra  hi lembe ra mahlangu u endle xitivisi xa lesaku ndzhawulo ya yena yi ta tshika kumbe ku khansela kontraka ya yona na va xibedlhele xa tikhampani ta le tlhelo va life healthcare na tifasiliti ta life esidimeni xo hlayisa vovabya hi nhloko leswo a ta hlayisa mali hikuva ndzawulo a wu hakela mali ya ntsengo wo ringana r hi siku eka muvabyi wun we elife esidimeni vunyingi bya vavabyi lava a va ta yisiwa eka tifasiliti na tinhlangano ta miti leti kumaka mali eka mfumo lomu mitini to chipa  mahlangu u ve a phikiziwa swinene eka endlelo leri hi xichava kambe u ye emahlweni na makungu ya yena va vutivi bya ntokoko eka swa rihanyu mindyangu na vagingiriki eka swa tipolitiki activists va ve va tsundzuxa swinene leswo mhaka leyi a yi nga fambisiwi hi ndlela leyinene na leswo tindhawu laha vavabyi a va yisiwa kona ti nga ka ti nga koti ku hlayisa vavabyi lava vo vabya hi nhloko ku fana na le life esidimeni kambe mahlangu a nga lavangi ku yingela nakatsongo leswi a va swi vula hi vavabyi hi ti ta septembere eka manyala lama ya nga vuriwa no thyiwa  life healthcare esidimeni scandal mahlangu u ve a paluxa loko a vutisiwa xivutiso hi jack bloom leswaku vavabyi vo vabya hi nhloko vo ringana nhlayo ya lava va nga susiwa life healthcare esidimeni va lovile hi nkarhi lowu a va ri ka minhlangano ya ti ngo leswi swi endle leswo holobye wa ta rihanyu  aaron motsoaledi a kombela ombudsman wa ta rihanyu ku nga professor malegapuru w makgoba ku endla ndzavisiso wa vuenti hi ku lova ka vavabyi endzhaku ka loko mahlangu a nyikete nhlamulo leyi xiviko xa ndzavisiso lowu wu nga komberiwa hi holobye ya ta rihanyu xi ve xi humesiwa hi ti februwari endzhaku ka loko mahlangu a hlwerise ku humesiwa ka xiviko lexi hikuva a vula leswo a ha lava ku kambela tidokumende hi mhaka leyi xiviko xi ve xi kombisa leswaku ku love vavabyi vo tlula nhlayo ya na swona xi tlhela xi hlamusela leswaku mahlangu u fanele ku susiwa eka xiyimo xa ku va mec wa ta rihanyu mahlangu u ve a tshika ku va mec wa ta rihanyu hi ndzhenga endzhaku ka loko ombud wa ta rihanyu a humesile xiviko na swona primiyara makhura u endla xitiviso xa leswo a a ta veka xandla xa holobye wa ta rihanyu deputy minister ku nga gwen ramokgopa tani hi mec wa ta rihanyu kasi hi nkarhi lowu a nga si ku vekiwaka loyi a a ta va mukhomeri eka xiyimo lexi a ku ta va mec wa nhluvuko wa vanhu egauteng ku nga nandi mayathula khoza hi nkarhi lowu wa xinkadyana ndzavisiso wa vuenti inquiry hi ku lova ka vavabyi wu ve wu sungula wu byeriwa leswakua mahlangu a a tiyimiserile ku nyiketa vumbhoni kambe a a nga kumeki hi nkarhi wolowo hikuva a a ri ku tsaleni ka swikambelo elondon school of economics va london school of economics va ve va hlamusela ka ndzhaku leswo a ku nga ri ntiyiiso mhaka ya leswo mahlangu a a ri ku tsaleni ka swikambelo na vona qedani mahlangu a nga tekiwangi na swona u na n wana wun we vito ra yena ku nga nkululeko chris skhosana loyi a nga velekiwa hi lembe ra  martin marivate hukuri mhawuri a kuri phurofese wa swatarihanyo a thlela ava dokodela naswona i n wana wa mufundhisi d c marivate loyi a ari mutsari wa ndhuma wa novhele yo sungula ya xitsonga marivate a ari munhu wo rahndza tidyondzo na vulavisisi bya vuongori naswona u tsarile maphephe yo hlaya yo hlamusela mhaka ya kutika hi kulandzelelana ka vavasati uthlele ava xandla xa mufambisis wa xibhedlel ya vuvelekeri xale king edwards exifundzeni xa natala kusukela kona utirhile kwalomu ka malembe ya marivate u tirhe ngopfu eka pfhumba ra ku rhamba madokodela yale tikweni ra cuba kuta tirha laha afrika dzonga pfhumba ra madokodela ya valungu ma bumabumele leswaku marivate a thsikisiwa ku hlahluva vavasati va valungu exibhedle xa king edwards laha a a tirha kona hikwalaho keleswi a ari muntima charles marivate mawuwani n wendzamhala akuri dokodela loyi a tirheke ngopfu e garankuwa na le mabopane kwalomu ka malembe ya naswona i n wana wa mufundhisi d c marivate loyi a ari mutsari wa ndhuma wa novhele yo sungula ya xitsonga marivate u thlele a pfula ofisi ya vutshunguri a valdezia laha a a thsungula vanhu va muganga hambi loko vapfumala mali yo hakela marivate uthlele ava nadza wa huvo ya vurhangeri bya medical university of south africa medunsa leyi hoxiweke ehansi ka yunivhesithi ya limpopo a thlela ava mutshami wa xitulu xa huvo leyi kusukela hi kuya eka sasavona i novhele yo sungulula ya xitsonga leyi tsariwe hi mufundhisi d c marivate naswona yi kandziyisiwa hi lembe ra novhele leyi yi kumile risiva ra ndzhangelo na khume ra tiphawundi ku suka eka international institute of african languages and cultures vito ra sasavona publishers and booksellers ri thyiwile hikokwalaho ka novhele leyi yo sungula ya xitsonga tsalwa ra sasavona ri vulavulavula hi sasavona nsati wa george ntavasi george ntavasi i wanuna loyi a a tirhela ekule ni le kaya hi xikongomelo xo singilela muti wa yena sasavona u sale a hanya vutomi bya xihedeni hi nkarhi lowu nuna wa yena a ri ejoni loko ri xile xa yena a ku ri ku famba na miti a tinwela byalwa loko nuna wa yena a rhumerile mali a yi tlangisa hi ku nwa ni ku xavela swigangu swa yena byalwa mali yi hela hinkwayo yena ni vana va sala va sika hi ndlala mahanyelo ya yena ya endla leswaku a hanya hi ku yiva swa vanhu emasin wini ni le makaya hikokwalaho ko loloha ku rima hambileswi nuna wa yena a rhumela mali yo xava mapa na hinkwaswo ku katsa ni timbewu hi ku hambanahambana ka tona loko mali leyi a nga rhumeriwa hi nuna wa yena yi herile u famba a vanga swikweleti etikweni hinkwaro a tlhele a tsandzeka ku swi hakela nenge lowu a a ri na wona wu endla leswaku a va mbabva a hetelela hi ku va ni futa hileswi nkarhi wo tirha ekaya a nga wu kumi hikokwalaho ka byalwa leswi swi endla leswaku vana va yena va nga yi kahle exikolweni hikokwalaho ko pfumala loyi a nga ta va lulamisela ku ya exikolweni nimpundzu n wanan wa yena u kale a tekelela mahanyelo ya yena yo hanya hi ku yiva swa vanhu emasin wini hikokwalaho ko loloha ku rima hi nkarhi wa xirimu sasavona u hetelela a vabya vuvabyi lebyi a byi ta n wi yisa evuyavangavuyi loko se a vona leswaku u le kusuhi ni ku fa wa hundzuka a nghena kereke ku kondza loko a hundza emisaveni ku vabya loku hi kona loku ku nga endla leswaku a kala a tsutsumela ekerekeni hikuva kufa ku chava hi un wana ni un wana laha misaveni ya xikwembu valdezia i tiko leri kumekaka ekusihi ka tintshava ta rivombo e xifundzheni xa limpopo e afrika dzonga muganga lowu a wutiviwa tani hi albasini wu nga si churiwa vito ra valdezia hi varhumiwa va le swisi hi lembe ra tiko leri ri simekiwe eka malembe ya hi vahlampfa va va tsonga lava a va tsutsuma tinyimpi ta soshangana tiko leri ri kumeka kwalomu ka wa tikhilomitara e vuxeni bya xibhedlele xa elim e mugangeni wa hlanganani khale ka tiko xikaya ra gazankulu e afrika dzonga a kuri vundzhawu bya xitichi xa vurhumiwa bya swisi na swona xi churiwe hi vito ra muganga wa vaud lo wu kumekaka e tikweni ra switsalendi nhlayo ya va aka tiko va valdezia i kwalomu ka na wa vanhu hi kuya hi nhlayo ximfumo wa lembe ra tiko leri ri voniwa tani hi ndzhawu ya ku velekiwa ka vutsari bya ririmi ra xitsonga e afrika dzonga william henry blum blm u velekiwe hi ti ta machi a lova hi ti ta disemba a a ri mutsari wa tibuku wa amerika n wamatimu na musori wa endlelo ra mfumo wa united states foreign policy a a tshama e washington dc blum u velekiwe ebrooklyn enew york city a velekiwa hi ruth ne katz na isidore blum lava a va ri vanhu va majuda yo huma etikweni ra poland polish jewish immigrants tatana wa yena a a ri mutirhi wo tirha hi michini u hete tidyondzo ta yena e erasmus hall high school na swona a kuma digri ya accountancy hi lembe ra ku suka eka city college school of business and civic administration leyi ka ndzhaku yi nga tiviwa tani hi baruch college of the city university of new york u sungule ku tirha tani hi computer programmer a tirhela ibm ka ndzhaku u ve a takiwa hi ndzawulo ya mfumo state department ku tirhela vona a a ri munhu wo tiyimisela swinene na swona a a lava ku va muofisara wo tirhela ndzawulo ya mfumo eka timhaka ta le handle ka tiko ku nga foreign service officer tani hi laha a nga hlamusela hi kona leswo a ta va muchiviriki wo lwa na vukomunisi hi leswi tivekaka tani hi to take part in the great anti communist crusade kambe blum u ve a khunguvanyisiwa hi nyimpi ya amerika yo lwa na tiko ra vietnam yo tiveka tani hi vietnam war na swona u ve a tshika ku tirhela mfumo hi lembe ra eka nkarhi lowu a a sungule ku vika hi ta ku chivirika tiprotesti to phikizana na nyimbi ya vietnam na swona u ve musunguri na muhleri wa nyuziphepha ya washington free press leyi a a ku ri nyuziphepha yo  humesiwa kambirhi hi vhiki na swona a yi tekangi nkarhi wo leha ya ha ri kona hi lembe ra u ve a tsala matsalwa hyo paluxa mitirho yo biha ya cia laha a nga paluxa mavito na tiadrese ta vatirhi va cia vo ringana nhlayo ya u ve a tirha tani hi muviki wa mahungu loyi a nga tirheki hi xitalo ku nga freelance journalist eunited states e europe na le south america exikarhi ka malembe ya blum a a tirha tani hi muviki wa mahungu etikweni ra chile laha a nga vika hi mfumo wa allende wa matshalatshala ya ku sungula soxalizimu ku nga socialist experiment exikarhi ka malembe yas a a tirha elondon na loyi khale ka yena a a ri muofisara wa cia philip agee na vanakulorhi va yena eka projeke ya vona yo paluxa vatirhi va cia na vubihi byo homboloko lebyi va byi endla a a tiwundla hi matsalwa ya yena no famba a vulavula lomu tikhempasi ta tikholichi eka tibuku ta yena na tikholomu ta online blum u paluxe swinene vubihi bya mitirho yo tsalanganya matiko man wana no vanga mpfilumpfilu eka matiko man wana leswi swi endliwaka hi cia na swikungu swo dlayetela vanhu leswi a va swi endla eka matiko man wana noam chomsky u ri tibuku ta blum hi maendlelo ya vubihi bya cia i to antswa swinene ngopfu eka nhloko mhaka ya vubihi bya cia u ve a sungula na pfhumba ro tsala matsalwa lama a ya humesa n hweti yin wana na yin wana eka matsalwa lama a nga ma vitanathe anti empire report lama a ma rhumela hi tiemeyili blum u hlamusele xikongomelonkulu xa vutumi bya yena tani hi loko a nga koti ku heta american empre kambe a kota ku yi nonokisa no yi tsotsombisa eka matirhelo ya yona ya vubihi ku ringeta ku vavisa xihontlovila lexi xa vubihi xihontlovila lexi xa vubihi ku nga american empire xa vavisa no twisa matiko ya misava ku va va ngopfu no onhetela emisaveni hinkwayo ekusunguleni ka blum ku ve ku tsariwa hi yena ngopfu eka vamahungu loko osama bin laden a humesile xitatimende lexi a nga xi hangalasela hinkwavo eka public statement laha a nga tshaha eka matsalwa ya blum no byeletela vanhu leswo vanhu va amerika hinkwavo va fanele ku hlaya buku ya blum ya nhlokomhaka leyi nge rogue state a guide to the world s only superpower hikokwalaho ka xitatimende lexi xa osam bin laden nxavo wa buku leyi wu ve wu tlakuka swinene ndzi ve hlamala ngopfu no tshuka ku twa leswi osama bin laden a nga swi vula blum a nyiketa miehleketo a ndzi tsakile ndzi swi tivile leswaku leswi swi ta pfuneta nxaviso wa buku na swona a ndzi nga karhatekangi hi leswo xana i mani loyi a a vule marito lawa loko a ri na miehleketo  yo fana na ya mina yo venga mafambiselo yo biha ya pholisi ya us eka matiko man wana a ndzi nga ta holova na yena hi ku va a byerile vanhu ku hlaya buku ya mina ndzi ehleketa leswo i mhaka leyinene leswo u na miehleketo yo fana na ya mina eka mhaka leyi ya vubihi bya pholisi ya amerika eka matiko man wana eka ku amukeriwa ka buku ya mina hi bin leswi swi fana na ku amukeriwa ka buku ya mina hi munhu wo tiveka wo fana na oprah book ku angula blum eka mhaka leyi eka inthavhyu leyi a nga va na yona eka msnbc countdown u vule leswo hi ntiyiso wa mhaka leswi vangelaka rivengo ra matheroristi eka amerika i pholisi ya tihanyi eka matiko man wana i swilo swa tihanyi leswi hi swi endleka eka matiko man wana leswi endlaka leswo matiko ya misava ya venga mafambiselo ya hina eka vona leswi swi vuriwaka hi va ntsindza wa white house na leswi va hi byelaka swona leswo vanhu va venga nchunxeko na xidimokrasi xa hina leswi va swi vulaka va ntsindza i propaganda ya mavunwa ntsena hi ti  ta meyi eka tsalwa ra nhlokomhaka leyi nge come out of the white house with your hands up blum u tsale leswo ku sukela loko bin laden a bumabumele leswo vanhu va amerika va fanele ku hlaya buku ya mina hi ti ta januwari sunguti a ndzi si tshama ndzi rhambia na kan we lomu tikholichi ku ta nyiketa mimbulavulo hambiloko hakanyingi nkarhi lowu wa januwari meyi wu va ka nkarhi lowu ndzi tshamaka ndzi ri bhizi ngopfu hi wona ku nyiketa mimbulavulo eka tikhempasi ta tikholichi blum u love hi ti ta disemba n wendzamhala a a ri earlington virginia u love hi ku tsandzeka ka tinso kidney failure ku tirha kahle a a ri na malembe ya na swona a a vavisekile endzhaku ka ku wa eka apartment eka tin hweti timbirhi ta ku hundza thomas hasani shinyori chauke nyenyenyani i nqambhi na muhumelerisi wa vunanga wa le afrika dzonga chauke urhwexiwe vu dokodela eka tindzimi ta afrika hikwalaho ka leswi a hoxeke xandla eku akeni ririmi ra xitsonga hi vunanga byakwe chauke u tswariwe e mugangeni wa salema e saselamani lowu kumekaka e xifundzheni xa limpopo e afrika dzonga u sukele xikolo ahari a phurayimari leswaku a ya sungula ntirho e femeni yo gaya mapa edorobheni ra heidelberg e xifundzheni xa gauteng hi lembe ra kusika kona u rhurhele e alexandra hi lembe ra laha a tirheke ku hlayisa tindzhawu to hlambela na swirhapa swo tlanga thenisi e dorobheni ra sandton uhlanganile na malume wakwe loyi a a ri muchayi wa katara ya vunanga bya xitsonga loyi a n wi dyondiseke ku chaya endzhaku ka malembe mangari mangani chauke u thlelele e kaya laha a sunguleke ku ti hanyisa hi ku lunghisa swiya nimoya hi lembe ra chauke anase a catile naswona arina n wana chauke una kwalomu ka malembe ya kutlula ari karhi aqambha a hlela no yimbelela vunanga bya xitsonga naswona humese ti albhamu leti landzelaka huvo ya ririmi ra xitsonga xitsonga language board i huvo leyi ayi rhangela no kongomisa vutsari na tidyondzo ta ririmi ra xitsonga kusukela hi lembe ra kuya eka lembe ra hilembe ra huvo leyi kuhlanganisa na tihuvo ta tindzimi tin wana ta tiko ti hangalasiwile naswona kusimekiwa huvo ya tindzimi ta tiko ra afrika dzonga pansalb ntirho wa huvo leyi akuri ku kongomisa na kulangutela tindlela leti ririmi ra xitsonga ritirhisiwaka hi ximfumo ngopfungopfu eka kutsala na kukandziyisa matsalwa na tibuku kuhlanganisa na vuhundzuluxeri kuve na swivilelo swohlaya mayelana na vuswikoti bya ku fikelela tipakani leti huvo yi tivekeleke tona varhumiwa va kereke ya swisi va hoxe xandla eka matshalatshala yo aka no simeka matsalele ya ririmi ra xitsonga varhumiwa lava vasimekile mapeletele ya xitsonga vathlela va tsala tibuku ta swiletelo leti tirhisiweke kudyondzisa eswikolweni swavurhumiwa vafundhisi berthoud na creux vafikile va tshama exikarhi ka rixaka ra vatsonga eka lembe ra naswona va hundzuluxile bhibhele na tinsimu ta vukhongeri eka ririmi ra xitsonga varikarhi va pfuniwa hi n wanuna wa muchangana loyi a a tiviwa hi ra zambiki loyi a a vulavula xitsonga xa xinkuna buku yo sungula kukandziyisiwa hiririmi ra xitsonga kuve buku ya tikwembo tinwe ni tisimo ta hlengeletano ivi ku landzela tin wana tibuku ta vukhongeri varhumiwa vatikarhatile ku aka ririmi ra xitsonga leswaku riva ririmi leritsariwaka naswona vaxopaxope xivumbeko xa ririmi kuya hi mavulavulele na mapeletelo ya kona varhumia vatsarile no tirhisa tibuku leti landzelaka kuletela tidyondzo hi ririrmi ra xitsonga hakunene vuleteri na tidyondzo ta vatsonga a ti kongomisiwa hi varhumiwa kufikela eka lembe ra loko kuta simekiwa huvo ya ririmi ra xitsonga ehansi ka ndzawulo ya dyondzo ya transvaal tito titus mboweni u velekiwe hi ti nyenyankulu eka nkarhi wa sweswi i holobye wa swa timali eafrika dzonga ku nga south africa mboweni u ve mugavhenara wa vunhungu wa south african reserve bank na muntima wa sungula ku va eka xiyimo lexi eafrika dzonga u funghisiwe ku va holobye wa ta timali ku sukela hi ti oktoboro ku landza endzhaku ka loko nhlanhla nene a surile ku va eka xiyimo lexi mboweni hi wun wana wa vasunguri va vuvekisi bya timali bya vabuti va ka mboweni leyi ku nga mboweni brothers investment holdings na mutsundzuxi wa international advisor of goldman sachs international u langiwe ku va non executive director wa afrika dzonga eka new development bank brics development bank i n wana lontsongo eka vana vanharhu tito mboweni u velekiwe hi ti ta machi nyenyankulu u kulele etzaneen eka ndhawu leyi khale a yi vitaniwa xifundzhankulu provhinsi ya transvaal u dyondze eyunivhesiti ya n walungu university of the north exikarhi ka malembe ya na laha a rhejistarele tidyondzo ta where bachelor of commerce degree a nga hetangi tidyondzo leti kona kutani a suka afrika dzonga a ya eka exile hi lembe ra loko a ri elesotho u ve a joyina nhlanano wa african national congress anc leyi sweswi ku nga nhlangano lowu fumak eafrika dzonga na swona a va na mafulufulu swinene eka nhlangano ehansi ka swiyimo swo hlayanyana u ve a humelela tidyondzo ta bachelor of arts hons eka economics na political science kumbe sayense ya swa tipolitiki enational university of lesotho hi hi u humelele tidyondzo ta master of arts in development economics euniversity of east anglia enghilandi tito mboweni u ve holobye wa ta mintirho ku sukela hi meyi dzivamisoko ku fikela hi julayi eka khabinete ya mupresidente wa south african ku nga tatana nelson mandela loko a nga si vekiwa tani hi holobye wa ta mintirho a a ri xandla xa nhloko ya department of economic policy ku nga ndzawulo ya pholisi ya ikhonomi eka nhlangano wa anc u ve a tlhela a yimela anc eka swiyenge swo hambana hambana endzeni ka tiko na le ka matiko ya misava he also represented the anc tito mboweni a a ri xirho xa huvonkulu ya tiko ku nga anc s national executive and national working committees na swona a a ri mutshami xitulu wa national executive committee s economic transformation committee leyi a yi kunguhata ku endliwa no hluvukisiwa ka tipholisi ta ikhonomi ta anc loko a ha ri holobye wa ta mintirho u ve a rhangela ntirho wa ku endliwa na nawu lowuntshwa wa ta mintirho endzhaku ka mfumo wa xihlawuhlawu u ve wun wana wa varhangeri matiko ya misava eka world economic forums va mikarhi ya mundzuku hi hi tito mboweni u ve a langiwa ku va nhloko ya ndzawulo ya ta pholisi ya anc lowu a wu langutana no fambisa no longoloxa kahle tiprosese na mafambiseloya swa pholisi swa anc endzhaku ka ku joyina south african reserve bank u ve a rhizayina eka swiyimo swa yena leswi a langiwe ku va eka swona eka anc u joyine banginkulu ya south african reserve bank hi julayi tani hi mutsundzuxi wa mugavhenara ku nga governor hi tai ta agasti u ve a teka xiyimo xa ku va mugavhenara endzhaku ka dr chris stals tani hi mugavhenara lontshwa wa banginkulu ku nga governor wa reserve bank hi nkarhi wa ku va mugavhenara u ve a xiximiwa hi xiyimo xa ku va profesa wa economics eyunivhesiti ya afrika dzonga ku nga university of south africa eka malembe ya ku fikela university of natal yi n wi xixime hi digri ya vudokodela ku nga doctor of economics honoris causa digri leyi u nyikiwe yona hi lembe ra mugavhenara u hlawuriwe ku va muchanselara wa university of the north west kutani a vekiwa eka xiyimo lexi xa vuchanselara ximfumo hi ti februwari kasi university of stellenbosch yi lange mugavhenara tani hi professor extraordinary eka economics nkarhi wa ku sukela hi ti apreli ku fikela machi asia school of business yi lange mboweni eka bodo ya vagavhenara ku nga board of governors hi u landzeriwe eka xiyimo lexi xa vugavhenara hi manana gill marcus loyi a nga va mugavhenara hi ta ta novhemba hi juni khotavuxika mboweni u langiwe ku va mutsundzuxi eka xiyenge xa matiko ya misava ku nga adviser eka goldman sachs international laha a nyiketa switsundzuxo eka swa tiophochuniti ta nhluvukiso wa mabindzu kasi a langutana ngopfu na ndhawu ya afrika dzonga ku nga south africa na sub saharan africa hi mboweni u vekiwe ku va muprofesara hi xiyimo xa vuxiximiwa ku nga honorary professor eka school of economic and business sciences e university of the witwatersrand hi ti ta okthoba mboweni u languwe hi mupresidente cyril ramaphosa tani hi holobye lontshwa wa ta timali wa riphabliki ya afrika dzonga ku sukela hi wona nkarhi wolowo hi xihatla ku landza ku tshika entirhweni ka holobye nhlanhla nene zwelakhe sisulu n wendzamhala nhlangula a a ri mutsari wa mahungu wa wantima wa afrika dzonga muhleri na musunguri wa nyuziphepha a a ri president wa nhlangano wa writers association of south africa leyi ka ndzhaku yi nga va black media workers association of south africa kumbe mwasa na swona u ve murhangeri wa xitereke lexi nga teka lembe hinkwaro hi lembe ra laha vatsari tijenalisti ta vantima a ti lwela leswo va kuma miholo leyinene u ve wun wana wa vaxanisiwa hi mfumo wa xihlawuhlawu eafrika dzonga na swona u ve a bohiwa kanarhu hikokwalaho ka ntirho wa yena wa vutsari bya mahungu endzhaku ka loko mfumo wa xihlawuhlawu wu herile u ve muofisarankulu eka nhlangano wa swa vuhaxi bya afrika dzonga ku nga south african broadcast corporation ndyangu wa ka sisulu wu tiveka swinene hi xiavo xa wona xa ku lwa na mfumo wa xihlawuhlawu eafrika dzonga a a ri n wana wa nhenha yo lwa na mfumo wa xihlawuhlawu na xirho xa nhlangano wa african national congress vatswari vakwe ku nga walter sisulu na albertina sisulu a a ri makwavo wa max sisulu xipikari wa huvo ya palamende ya tiko nalindiwe sisulu loyi a a ri holobye wa vatirhela mfumo na vufambisi tatana wa yena u ve a nyiketiwa xigwevo xa ku tshama vutomi bya yena hinkwabyo ejele lexi a nga gweviwa xona hi lembe ra loko zwelakhe sisulu a ri na malembe ya ya vukulu sisulu na nsati wa yena zodwa va ve na vana va majaha vambirhi na nhwana wun we zwelakhe sisulu u sungule ntirho wa yena wa vutsari bya mahungu ku nga journalism hi loko a sungule ku tirha tani hi mudyondzi wa ntirho eka va south african associated newspapers endzhaku ka sweswo u ve mutsari wa mahungu journalist ethe rand daily mail laha a tsala ngopfu hi timhaka ta mpfukelo wa mfumo wa vana va xikolo wa soweto uprising hi lembe ra na swona u tirhe kwalaho ku fikela hi lembe ra a a ri muhleri wa mahungu wa phepha ra sunday post south africa ku fikela laha a nga pfariwa nomu ku beniwa hi lembe ra loko a ha tirha esunday post u ve a gweviwa ku ya ejele hi ku ala ku paluxa xihlovo xa vutivi xa mahungu ya wun wana wa vaviki va mahungu na swona u ve murhangeri wa xitereka xa vaviki va mahungu hi lembe ra kasi xitereka lexi xi endle leswo a beniwa no siveriwa ku endla ntirho wa journalism malembe yo hlayanyana endzhaku ka ku va a khotsweriwe endlwini yakwe u ve a kuma basari ya nieman fellow endzhaku ko heta fellowship hi lembe ra u ve a tirhela sowetan hi lembe ra u sungule nyuziphepha ya new nation leyi yi nga tshika ku tirha hi ti meyi loko a nga si khomiwa hi maphorisa na swona a hoxeriwa ejele handle ko tengisiwa nandzu tani hi xiyenge xa nawu wa nkarhi wolowo wo bohetela vanhu handle ko tengisiwa lowu a wu vuriwa emergency laha ku nga khotsiwa vanhu vanyingi swinene hi mfumo wa xihlawuhlawu eafrika dzonga hi nkarhi wolowo nyuziphepha leyi a nga yi sungula a yi fambisana swinene na nhlangano wa african national congress na swona eka mashead ya yona a yi ri na marito lama nge the media of the powerless midiya ya lava va nga hava matimba eka nkarhi wolowo a ku ri nyuziphepha yikulukumba ya vantima eafrika dzonga hi nkarhi wa kona endzhaku ka ku ntshunxiwa ekhotswene endzhaku ka malembe mambirhi ya ku khotsiwa handle ko tengisiwa na la ndzhaku ka loko anc yi pfumeleriwile sisulu u ve a tirha ehansi ka nelson mandela tani hi matsalani wa mahungu wa yena na swona u ve mudayirektara wa swa mahungu wa african national congress endzhaku ka mfumo wa xihlawuhlawu eafrika dzonga sisulu u ve nhloko ya swa vuhaxi bya afrika dzonga ku nga south african broadcast corporation in endzhaku ka ku tirha esabc sisulu u sungule khampani ya new african investments limited leyi yi tiviwaka tani hi bindzu ro sungula ra vantima no hlomisa vantima hi matimba leri ri nga tsarisa tani hi bindzu ra vantima ejohannesburg stock exchange tin wana ta tikhampani ehansi ka leyi a ku ri khampani ya ku phabhulixa vukandziyisi ya david philip soweto tv na primedia broadcasting zwelakhe sisulu a a balansa ntirho wakwe wa journalism a mafulufulu ya ku lwa na mfumo wa xihlawuhlawu loko a ha tirha ethe rand daily mail hi lembe ra u ve presidente ya nhlangano wa writers association of south africa tani hi presidente u ve a rhangela machi ya vatsari va mahungu va vantima na vatsarikulobye kutani a va a khomiwa a ya jele xinkadyana muhleri wa sisulu u n wi holovisile hi nhlamuselo ya yena ya leswo a a tirhisa ntshunxeko wa yena wa ku tihlanganisa na vatsari van wana muhleri wa yena u n wi byele leswo ntirho wa wena a hi ku macha kambe ku tsala sisulu u ve a tiviwa eka matiko ya misava ro sungula eka nandzu lowu a wu ri mayenana na ku landzeleriwa no salasariwa endzhaku ka vatsari va mahungu va vantima leswi swi endliwa hi vamfumo wa xihlawuhlawu loko a ri muhleri wa sunday post hi sisulu u ve a tlhomiwa swivutiso hi va mfumo wa xihlawuhlawu hi xihlovo xa mahungu lexi xi nga tirhisiwa hi mutsari wa mahungu thamsanqa gerald mkhwanazi sisulu u ve a khotsiwa ejele tin hweti ta nkaye hi ku ala ku tirhisana na maphorisa eka mhaka leyi ku ve ro sungula laha maphorisa ya nga pfumela leswo ya rhekhoda tinqingho ta vatsari va mahungu exihundleni leswi maphorisa a ya swiendla swinene hi nkarhi wolowo na swona vanhu vanyingi a va sola swinene leswo maphorisa ya endla leswi leswi zwelakhe sisulu a a ri murhangeri wa yuniyoni ya vatirhi hi nkarhi wa xitereka xa mwasa laha vatsari va mahungu va vantima a va terekela ku kuma miholo leyinene hi lembe ra a ku ri xitereka xo sungula xa vatsari va mahungu va vantima endzhaku ka loko xitereka xi herile u ve a lahlekeriwa hi ntirho wa yena na swona a beniwa a nga ha pfumeleriwi ku endla ntirho wa journalism na swona a khotseriwa endlwini ya yena laha a nga pfumeleriwi ku tihlanganisa na vanhu van wana malembe manharu ku fikela hi lembe ra ku khomiwa ka zwelakhe sisulu hi ti ta juni swi ve swi hlanganisiwa na milawu ya vusirheleleki bya xihlawuhlawu ku nga internal security act varhangeri van wana lava va nga khotsiwa ehansi ka milawu leyi a ku ri va phil mtimkhulu mathatha tsedu subri govende na joe thloloe u ve ehansi ka basari ya nieman fellow ku sukela hi zwelakhe sisulu u khomiwe ka mbirhi hi maphorisa ya n wi khome ekaya ka yena ro sungula hi ti juni ka ndzhaku sisulu u ve a vula maphorisa lama tani hi tinsulavoya leti hlomeke mfumo wu ve wu tivisa ku khomiwa ka yena endzhaku ku vhiki vanhu vanyingi va muxe ka matiko va ve va kombisa ku vilela hi ku khotsiwa ka yena no susumeta leswo u fanele a ntshunxiwa minhlangano leyi yi nga endla xivitanelo xa ku ntshunxiwa ka yena a ku ri minhlangano yo fana na american society of newspaper editors asne u ve a ntshunxiwa hi ti ta julayi zwelakhe sisulu a ve a langiwile tani hi mudayirektara wa bodo ya nhlangano lowuntshwa wa article hi nkarhi wa ku khomiwa ka yena ra vumbirhi hi ti ta disemba u ve a khotsiwa handle ko tengisiwa a khotsiwa ejohn vorster square laha a ku pfaleriwe kona na vakhotsiwa van wana va ku lwa na mafambiselo na mfumo wa xihlawuhlawu nhlangano lowu wu endla xiyimo xa yena xa ku khotsiwa tani hi pfhumba ra wona ro sungula u ve a ntshunxiwa endzhaku ka malembe mambirhi kambe lomo a ntshunxiwa a nga pfumeleriwangi ku ya emahlweni na ntirho wa yena wa vuviki bya mahungu endzhaku ka malembe u ve a vula leswo ku hangalasiwa ka mahungu ya ku khotsiwa ka yena hi va minhlangano yo fana na e article hi nkarhi lowu a khotsiwile swi ve swi poisa vutomi bya yena u ve mufambisi nkulu ku nga ceo wa swa vuhaxi bya afrika dzonga ku nga south african broadcasting corporation ku sukela hi septembere ku ya eka ehansi ka vurhangeri bya sisulu eka afrika dzonga ya xidimokrasi sabc yi kunguhatiwe hi vuntshwa no vikiwa ximfumo nakambe hi ti ta februwari ku ve na ku kwetlembetana hi ku aviwa ka swihlovo swa swipfuneto eka tindzimi tin wana handle ka ririmi ra xibunu ra afrikaans leri a ku ri rona leri a ri kuma ku voneleriwa swinene ku tlula tindzimi tin wana ehansi ka mfumo wa xihlawuhlawu ka ndzhaku sisulu u ve a langiwa ku va mukhomixinara ku endla vulavisisi hi ku siveriwa ka mahungu man wana ku nga censorship esabc leswi swi nga vikiwa hi ndlela ya xihundla hi john perlman sisulu u ve a nyikiwa awadi ya order of mapungubwe gold endzhaku ka ku lova ka yena hi posthumously for ntirho wa yena wo hlamarisa swonghasi na ndzima leyi a nga yi tlanga eka khwaliti ya vuviki bya mahungu no humesela erivaleni tihanyi ta mfumo wa xihlawuhlawu xikan we na ku khutaza vun we bya vanhu va mianakanyo yo hambana hi swa tipolitiki leswo va lwela ntshunxeko makhosi busisiwe khozai mu afrika dzonga wa n watipolitiki na loyi a a ri xirho xa palamende xa vandla ra anc loyi a nga tirha tani hi mutshama xitulu wa portfolio ya vutirhela mfumo na swa tihofisi public service and administration khoza u tirhe eka portfolio committee ya economic development nhluvuko wa swa ikhonomi u tiveke ngopfu hi ku byela mupresidente jacob zuma leswo a suka eka xiyimo u na digri ya phd eka public administration na digri ya master s eka social science policy and developmental studies yo huma euniversity of witwatersrand i fellow eka nhlangano wa aspen global leadership institute hi ku va na xipiriyoni eka mfumo na tikhampani khoza u tirhe eka portfolio committee ya economic development tani hi xirho xa palamende ku sukela hi ti septembere ku fikela hi ti septembere ta lembe relero na swona a a ri xirho xa african national congress anc national assembly na xirho xa adhoc committee xa ku langutana na ku langiwa ka musirheleri wa vanhu ku nga public protector hi ti ta septembere khoza u tivisile ku rhizayina ka yena eka anc leswo a ta joyina matshalatshala yo lwa na mikhuva yo bola eka swa timali ta mfumo eafrika dzonga hi ti ta disemba khoza u tivisile leswo u ta sungula vandla lerintshwa ra tipolitiki vito ra rona ku nga african democratic change leri a ri ta vumbiwa hi mintlawa ya mintlwa leyitsongoya tipolitiki khoza u ve a rhizayina eka vandla ra african democratic change hi ti epreli khoza i musunguri wa ririmi ra alfabete hi ku landza sisteme ya nandzeleriso leyi yi pfunaka ku dyondza ririmi ra xizulu khoza u tsarile buku ya textbook leyi yi tirhaka ku va xiseketelo xo tiya xa vutiviti eka swa lingwistiki hi ku tivisa mimpfumawulo yintshwa leyi landzelelanaku ku nga ubantu isizulu alphabetical logic order uzalo buku ya yena ya textbook yi tirha tani hi makombandlela na thulusi ra tindzimi timbirhi leyi yi nga tirhisiwaka tani hi ndlela yo twisisa tindzimi ta bantu to hambana hambana frene noshir ginwala u velekiwe hi ti dzivamisoko a a ri mutsari wa mahungu jenalisti wa afrika dzonga a tlhela a va n wapolitiki loyi a nga va xipikara xa huvo ya palamede ya afrika dzonga ku sukela hi kuya eka ginwala i mu indiya wa afrika dzonga loyi a a ri wa vaaki va parsi indian va le vupeladyambu bya indiya u dyondzerile tidyondzo ta dphil elinacre college oxford ginwala u ve a langiwa ku va muchanselara wa university of kwazulu natal hi epreli hi wun wana wa vamanana va mune ntsena va nga tichanselara eafrika dzonga ginwala u tsale tibuku to hlayanyana leti langutanaka na swa muzavalazo wo lwa na nkala vululami hikokwalaho ka matshalatshala ya yena u xiximiwe hi tiinstituxini to tala ta matiko ya misava na ta kwala na mimfumo hi ku tirhisa ku ka a nga tiveki u tlange ndzima ya nkoka swinene ekusunguleni tindlela to baleka ta xihundla ta varhangeri va anc na tikheyidara eka nkarhi wa ndzhakunyana ka ku dlayeteriwa ka vanhu esharpeville na ku humesiwa ka nawu wa mfumo wa xihlawuhlawu wa xiyimo xa xihatla ku nga state of emergency soe hi varhangeri lava a va katsa xandla xa presidente wa anc ku nga oliver tambo na yusuf dadoo varhangeri vambirhi va mapfhumba ya ntshunxeko u ve a kondletela na tiyindlu kumbe tindhawu to tshama ta xihundla to sirheleleka eka lava a va fanele ku sala endzeni ka tiko ginwala a hamba a chayela movha wa varhangeri va nic natal indian congress ku nga monty naicker na j n singh lava a va tirha hi xihundla endzhaku ka loko va balekele ku khomiwa hi maphorisa swileriso swa vona a ku ri ku famba famba na tiko eka xifundzhankulu provhinsi ku lavana na timali to seketela mindyangu leyi a yi sele evuswetini endzhaku ka loko ku khomiwe vawundli va yona ehansi ka nawu wa soe lowu wu nga va etikweni tin hweti ta ntlhanu emakumu na yena u boheke ku sukela afrika dzonga ekuheleni ka lembe ra hi ku tirhisana na tambo na dadoo va sungule hofisi ya anc edar es salaam tanganyika leyi a yi ri hansi ka mfumo wa vukoloni bya brithani ku fikela hi ti disemba ku susiwa ka mfumo wa zanzibar hi swi pfule ndlela ya leswo ku sunguriwa mfumo wun we lowu hlanganeke wa united republic of tanzania hi na le handle ka anc u ve a endla na mintirho yin wana yo anama eka migingiriko yo tala a a dyondzisa valeteriwa va tidiplomati eoxford university u tlhele a dyondza a tsalela va midiya vo hlayanyana euk vo fana na bbc frene ginwala u pfunete ngopfu eka ku sunguriwa ka sisteme ya vuhlanganisi eriphabuliki leyintshwa ya tanzania na zanzibar hi ku komberiwa hi presidente julius nyerere u ve muhleri wa le henhla wa nyuziphepha ya masiku ku nga standard na sunday news eka nkharhi hinkwawo lowu a a ri evuhlongoriweni eka exile laha a nga vuya kona eafrika dzonga hi a famba na matiko ya misava a va byela hi maxangu ya ku xanisiwa ka vantima hi mfumo wa xihlawuhlawu na pfhumba ro lwa na xihlawuhlawu ginwala u na titayitela ta xiakhademiki to huma eka tiyunivhesiti to hlayanyana ta afrika na matiko ya muxe ka malwandle u ve barrister eka nawu a va n wamatimu n wasayense eka tipolitiki no va na doctorate ya filosofi leyi a nga yi kuma eoxford university eka nhlawulo wo sungula wa tiko wa xidimokrasi wa eafrika dzonga frene ginwala u hlawuriwe ku ya epalamende u langiwe hi khokhasi ya anc ku va xipikara xo sungula xa munhu xa xisati eka yindlu ya palamende u ve eka xiyimo lexi exikarhi ka ku fikela endzhaku ka loko a tekile mpecheni eka ku va xipikara u ye emahlweni no tirha eka minhlangano yo hambana hambana ya matiko ya misava ku katsa na minhlangano leyi nga hansi ka un ku va trustee ya nelson mandela foundation na ku va muchanselara wa university of kwazulu natal presidente thabo mbeki u lange ginwala hi ti ta septembere ku endla ndzavisiso hi ku faneleka ka vusi pikoli s ku va eka xiyimo xa ku va mudayirektara wa vuchuchisi bya tiko u ve a kuma pikoli a ri eka xiyimo lexinene kambe u sorile swinene dayirektara jenerali wa ndzawulo ya vululami na vumbiwa muadvhoketi menzi simelane loyi a nga kuma vumbhoni bya yena byi ri lebyi kanatanaka na lebyi byi nga ri ku ntiyiso no va e nawini u tlhele a va na marito ya vukarhi eka jacob zuma hi ku langa ka yena simelane eka xiyimo xa ku va mudayirektara wa vuchuchisi bya tiko ku nga national director of public prosecutions maya christinah xichavo wegerif  uvelekiwe mudyaxihi loyi a tivekaka hi ra sho madjozi i nqambhi mutsari mutsari wa vunanga na muthlokovetseri wa le tikweni ra afrika dzonga madjozi urhangisa ndhzavuko wa xitsonga eka vunanga na ndhuma yakwe madjozi ukumile ndhuma endzhaku ka loko a humelerise alibhamu yakwe ya madyondza leyi thyiweke limpopo champions league leyi pfanganiseke mixaka yo hambana ya vunanga ku hlanganisa hip hop na vunanga bya xitsonga maya christinah xichavo wegerif u velekiwe hi ti ta mudyaxihi emugangeni wa shelly limpopo polokwane naswona i n wana wa rosemary phaweni na marc wegerif loyi a a ri mukongomisi wa nhlangano wo ti yimela lowu a wu pfuna ku koxa miganga ya vona eka mfumo i wa ndhzavuko lowu pfanganeke tani hileswi mhani wakwe anga mutsonga kasi tata wakwe a ri karhi apfa e tikweni ra swidini madjozi u kurisiwe hi mana wakwe endzhaku ka ku hambana ka vatswari vakwe madjozi una ndzisana eka mana wakwe tata wakwe uve na maendzo yo hlaya etikweni nkulu ra afrika naswona thlele a tirha e tikweni ra tanzania laha a tirheke eka nhlangano ya oxfarm kunga laha madjozi a yeke aya tshama kona loko ahari eka malembe ya kondlo andzidyi uthlele a tshama xinkadyana e tikweni ra she also spent some time in senegal endzaku ko heta tidyondzo takwe ta xikolo e tikweni ra tanzania madjozi u nyikiwe sagwati ra tidyondzo kuya leteriwa e mount holyoke college e south hadley massachusetts  e tikweni ra amerika laha aa dyondzeke ti dyondzo ta vutsari na ta tiko nkulu ra afrika hi wona nkarhi lowu a sunguleke ku tsala vuthlokovetseri ari karhi a tirhisa vito ra vutsari ra mayathepoet swithlokovetselo na vutsari byakwe a swi voyamela eka swa tipolotiki vumunhu na rixaka madjozi uthlelele e tikweni ra afrika dzonga lahal ayiseke e mahlweni na yunivhesithi ya afrika dzonga unisa laha a thleleke a tsalela tinqhambi talaha tikweni vunanga endzhaku ko thlelela e afrika dzonga u sungule ku yimbelela no qambha vunanga a ri karhi a tirhisa vito ra vuqambhi ra sho madjozi madjozi usungule ku tiveka loko atava a tirhisana na nqambhi leyi tivekaka ya rap kunga okmalumkoolkat eka risimu leri nge ngiyashisa bhe na leri thlomiweke risiva leri nge gqi hi dzivamusoko wa madjozi u sungule kutlanga eka ntlango wa thelevhixini wa mzansi magic eka drama ya isithembiso u tlangile ari tsakane mboweni ximunuhatwa lexi a xihisekela tipolitiki ta machudeni madjozi u humelerise albhamu ya madyondza dumi hiphone leyi a yi ayi endlenke na ps djz hi dzivamisoko naswona yi ve yi tsakeriwa swinene hi xitshungu hambi swiritano risimu leri ari hoxiwanga eka alibhamu yo hetelela leyi humesiweke uthlele avonaka eka nxaxamelo wa vunanga wa dj maphorisa eka blaqboy music presents gqom wave laha ahlanganyeleke ku humelerisa risimu leringe probleme hi ti ta nyenyankulu u humese risimu ro rhangela leringe huku eka alibhamu yakwe yo sungula ya limpopo champions league hi ta khotavuxika trace urban south africa yi tivise vuxaka na madjozi naswona yi thlela yi n win endla murhumiwa wa trace mobile leyi yi nga khampani ya tinqingo hi mhawuri madjozi xikan we na muyimbeleri kuloni chris martin vativise nothlela va hlamusela tindlela to nghenela global citizen festival mandela hi ku tirhisa youtube vidiyo leyi yi hoxiweke eka inthaneti hi vaka global citizen endzhaku ka swona hi ti ta n wendzamhala sho madjozi u humelele a thlela ya ya cina eka global citizen festival mandela leyi a yi rhangeriwe hi beyonce and jay z limpopo champions league kunga albhamu ya madjozi ya madyondza yi humelerisiwe hi ti n wendzamhala alibhamu leyi yi thlele yi sekeriwa hi vhidiyo yo koma ya risimu leri nge trickshot hi ti ta khotavuxika madjozi uhumelele eka swiyenge swimbirhi swa nqhambi yintswa ya lembe na alibhamu ya lembe hi nqambhi ya xisati eka masagwati ya south african music awards uthlele alanghiwa eka swiyenge swa vhidiyo hlawulekeke eka risimu ra huku na vunanga lebyi hlawulekeke bya kwaito gqom amapiano hi alibhamu ya limpopo champions league kasi hi ti khotavuxika madjozi uthlomiwe risiva eka ntsombano wa bet awards aka xiyenge xa best new international act madjozi utirhisa vutsonga byakwe eka vunanga na mambalele ya kwe u ti nyungubyisa a nga ti pfinyingi hi ndzhavuko wakwe naswona u thlanga no cina a mbale sw ambalo swa xitsonga madjozi u cina xibhelani arikarhi a mbale tinguvu erheveni ivi a cinisa tsheve hindlela leyi tsakisaka vahlaleri mutsari wa ndhuma kenny morifi winslow u vule leswi landzelaka loko ari karhi a bhumabhumela madjozi ndzi ehleketa leswaku kuna kuhlohlotelana kokarhi loko swiyenge leswi hi switsakelaka ngopfu hi tinqambhi ta hina kuri wsilo leswi hi ti tumbeteleke swona kumbe leswi hi ringeteke ku swi cinca eka hina vinyi madjozi u tiveka ngopfu hi mahorhele yakwe ya misisi lama hlohloteriweke hi vasati va va fulani na va tuareg ma horhele lama ma hlohlotele vanwhana na vavasati e afrika dzonga na swiyenge swin wana swa misava hi lembe ra loko ata sungula ku tiveka uthlele a hlohloteriwa hi tinqambhi ta xisati ta ntlawa wa vunanga wa boom shaka thembi seete na mufi lebo mathosa ku hlanganisa na thandiswa mazwai wegerif u tshama e joni cauke i xivongo lexi kumekaka eka tindzimi ta laha afrika dzonga ku hlanganisa xitsonga xipedi na xipulana laha hi ta hlamusela muti wa ka cauke lowu kumekaka eka ririmi ra xitsonga eka xitsonga muti lowu wu tiveka hi swi vongo swinharhu kunga cauke mabasa kumbe xikwalakwala xiphato nhlawutelo ni nkatsakanyo wo komba vunwe vahlwengwe vata hiku famba xinyori xa humba vinyi va mati xisaka xa mipfi mana wa misava nyoxi ya malwandla loko hi losa tihosi ta hina hiri xikoveleeeeeee   xigombe leyi indlela yo kombisa kuti ntsongahata ku gimeta xivongo kumbe ku vuya e hansi hi ku ya hi henri junod va ka cauke va hlayiwa eka rhavi ra va hlengwe eka rixaka ra vatsonga leri i rhavi leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa junod a tsaleke ha wona munghana lonene fm i xitichi xa vuhaxi eka swiya ni moya xa sabc south african broadcasting cooperation xa ririmi ra xitsonga e afrika dzonga xitichi lexi xi haxela vayingiseri lava twaka ririmi ra xitsonga naswona nongonoko wa xona wu vumbowa hi mahungu na vunanga hi ku ringana xitichi lexi xi hlanganisa vayingiseri eka minongonoko hinkwayo leyi hlanganisaka mahungu vunanga tidyondzo ta mintlangu maxelo na ta le magondzweni tindzhawu ta vuhaxi bya munghana lonene fm ti hlanganisa swifundzha swa gauteng limpopo vuxa bya mpumalanga and muzambhiki hi ti ta nyenyenyani minongonoko yo sungula hi ririmi ra xitsonga yi haxeriwe vayingiseri eka khale ka n walungu wa transvaal ku suka e tihovhisini ta vuhaxi ta sabc e joni e gonzweni ra commissioner street vuhaxi lebyi byi tiveke hi ra rhediyo tsonga hi ti nyenyenyani rhediyo tsonga yi thlele yi haxiwa hi magandlati ya xiya ni moya yale xikarhi kusuka e pietersburg leyinga polokwane hi ti mudyaxihi wa lembe rero vuhaxi byi ndlandlamuxeriwe vayingiseri vale soweto hi ku tirhisa xihaxi xa fm e henhla ka muako wa sabc e auckland park muvala wo tshwuka i muvala lowunge makumu ka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo naswona wule kusuhi na gandlati ra rivoningo ra muvala wa tshopi muvula lowu i muvala waxisimeko eka nkongomiso wa mavala wa rgb na cmyk kuna mindzhuti yo hambana hambana kusukela eka muvala wo tshwuka wu vangama kuyelana na xitshopana kuya eka muvala wo tshwuka wu rhomba kuyelana na xitshopi muvala wo tshwuka lowu vonakalaka empfhukeni hi nkarhi wa ndzhenga wu vangiwa hi ku hangalaka ka miseve ya dyambu kasi muvala wa misava yo tshwuka ya tintshava wu vangiwa hi muxaka wa maribye ya tsumani muvala wa ngati wuvangiwa hi swiaki swa hemoglobin kasi muvala wo tshwuka wa mihandzu wu vangiwa swiaki swa anthocyanins muvala wotshwuka lowu kumekaka eka sava ra tsumani awu tirhisiwa ngopfu eka vupfapfarhuti bya khale bya mabaku va egipta vakhale na va maya ava tsala swikandza swa vona hi muvala wotshwuka loko vari na minkhuvo varhangeri va mavuthu ya nyimpi ya varhoma ava hlamisiwa miri yavon yi va ya muvala wotshwuka leswaku va tlangela ku hlula e nyimpini muvala lowu a wudume ngopfu e tikweni ra chayina laha a wutirhisiwa kutsala swibye swa vumba kuhlanganisa na mavati na marhangu ya miti hinkarhi wa nhluvuko na kuvonikeriwa e tikweni nkulu ra yuropa muvala lowu awurhandziwa hi vanhu lava fuweke muvala lowu wuthlela wu tiveka tani hi mfungo wa nhlungo tiko ra rhaxiya ri langhe muvala lowu leswaku wuva mujeko wa tiko enzdhaku ka nhlungo wa enzdhaku ka swona ku landzele matiko ya chayina viyetinamu na man wana matiko ya vukhomanisi leswi muvala wotshwuka wunga wa ngati wu talka ku ringanisiwa na magandzelo madzolonga na vurhena e matikweni ya yuropa na le amerikha muvala wo tshwuka wu ringanisiwa na kuhisa ku korhoka kunyanyuka ku kariha rirhandzu na ntsako e tikweni ra chayina na indiya kuhlanganisa na matiko yale vuxa dyambu muvala lowu wu yelanisiwa na ntsako na tinjombo muvala wa tshopi i muvala lowunge xikarhi ka xitshopana na muvala wo tshwuka eka nxaxamelo wa mavala ya rivoningo mahlo ya vanhu ma kota ku vona muvala lowu loko va languta rivoningo leri ngana magandlati ya kwalomu ka na wa ti nanomitara eka vupfapfarhuti na tidyondzo ta mavala tshopi wu endliwa hi ku hlanganisa xitshopana na wasi lwandle muvala lowu wutoloveleke naswona wuthlela wutiviwa hi muvala wa muhandzu wa mulamula muvala wa tshopi i muvala wa tikherotsi makwembe mihlata malamula na mihandzu kuhlanganisa na miroho yo hambanahambana leyingana carotene carotene leyi yi hundzula matimba ya miseve ya dyambu leyi orhiweke hi swimilana yiva swakudya swo kurisa swimilana e tikweni nkulu ra yuropa na tiko ra amerikha muvala wa tshopi wu yelanisiwa na mafenya ku kufumela ndzilo matimba ku nantswa na kunyuwhela nguva ya ximun wana naswona i muvala wa mujeko wa tiko ra nedalendi na yindlu ya vukosi byakona ya house of orange wu thlela wutirhisiwa ngopfu hi mavandla ya tipolitiki lawa mangana mboyamelo wa vukreste e tikweni nkulu ra axiya muvala lowu wu yelanisiwa ngopfu na vupfumeri bya vubhuda na vuhindu muvala wa xitshopana kumbe halandi i muvala lowunge xikarhi ka muvala wa tshopi na wa rihlaza eka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo muvala lowu wu vonaka loko magandlati ya rivoningo makhuluka exikarhi ka wa ti nanomitara i muvala wa xisimeko eka nkongomiso wa mavala wu tirhisiwa ngopfu eka ngandliso wa switsariwa eka nkongomiso wa mavala wa rbg muvala wa xitshopana wu tirhisiwa ku vanga mavala eka tithelevixini na tikhompuyutara naswona wu endliwa hi ku hlanganisa muvala wo tshwuka na wa rihlaza hi ku ringanana ti caroteniod ti vanga muvala wa xitshopana eka matluka ya ximun wana tindzoho ta mavele swiluva maswira mandza na minsenga naswona ti kokela matimba ya miseve ya dyambu leswaku ti sirhelela mihandzu leyi dyambu ri vonaka riri na muvala wa xitshopana loko ritsivuka kumbe ku pela hikwalaho ka leswi xibhakabhaka xi hangalasaka miseve ya dyambu leyi ngana magandlati yo koma muvala wa rihlaza wa wasi na wa vhangazi hikwalaho ka ku tala ka sava ra tsumani ya xitshopana muvala lowu i wun wana wa mavala lama tirhisiweke ngopfu ekusunguleni ka vupfapfarhuti naswona baku rale lascaux etikweni ra furhwa rina pfupfarhuto wa hanci ya xitshopana leyi tsariweke kwalomu ka wa malembe lama hundzeke vumba ra tsumani a ritirhisiwa ku fananisa nhlonge ya nsuku e masirheni ya mabaku ya le egipta wuthlela nakambe wu tirhisiwa eka mipfapfarhuto ya marhangu ya mimiti ya xirhoma eka tikereke to sungula ta vukreste muvala wa xitshopana a wu yelanisiwa na mupapa ku katsa na mpfungulo wa nsuku wa mfumo wuthlela wu yelanisiwa na judasi skariyoti naswona a wutirhisiwa ku funga vajagana eka lembe xidzana ra vu mayuda aya sindzisiwa ku mbala xinyeletana xa muvala wa xitshopana khale ka tiko ra chayina muvala wa xitshopana wo vangama a wuri muvala wa mfumo naswona awu mbariwa hi hosi na ndyangu wale vuhosini ntsena naswona va endzi vo hlawuleka va mfumo ava amukeriwa eka nguvo ya lehansi ya muvala wa xitshopana hikuya hi mbuyelo wa ku hlahluva mavonele ya vanhu e tikweni nkulu ra yuropa tiko ra khanada na ra amerikha muvala wa xitshopana wu yelanisiwa na mafenya vunene na ku ntshuxeka kuthlandalmeta kwalano wuthlela wu yelanisiwa na mona na vutoya etikweni ra irani wu yelanisiwa na vuvabyi wuthlela wu yelanisiwa na vuthlarhi na nkhomano etikweni ra chayina na matiko mn wana ya tiko nkulu ra axiya wuvoniwa tani hi muvala wo yelana na ntsako kukwetsima ntwanano na vuthlarhi mutsari i munhu loyi a tirhisaka marito lama tsariweke hi vutshila byo hambana hambana ku hundzisa makungu yakwe vatsari va tumbuluxa matsalwa yo hambana hambana kuhlanganisa tinovhele switori swokoma vuthlokovetseri mintlangu kuhlanganisa na swiviko swa mahungu leswi nga tsakeriwaka hi xitshungu vatsari lava ngana ntokoto naswona lava kotaka ku tirhisa ririmi hundzisa makungu na marungula hakanyingi va nyikela xandla e ku akeni ndzhavuko wa nhlangano wa vanhu riviti mutsari rithlela ritirhisiwa hi tindlel tin wana eka swa vutshila ku hlanganisa na mutsari wa vunanga hambi swiritano riviti mutsari ritirhisiwa ku hlamusela ntumbuluko wa ku tsala kasi vatsari van wana va tirhisa ndzhavuko wa ku vulavula vatsari vanga tumbuluxa matsalwa eka swiyenge swo hlaya ku hlanganisa na matsalwa ya xiviri na lawa yo vhumbhiwa van wana vatsari vatirhisa swifaniso na vupfapfarhuti leswaku va entisa mahundzisele ya makungu yavona eka minkarhi ya swesi vahlayi na vanhu lava tirhelaka ti hulumendhe va tskela ku hlaya matsalwa ya switori lawa ma hlavutelaka ti mhaka ta vutshila na sayensi hi ndlela leyi twakalaka van wana vatsari vanga ha tirhisa vunanga lebyi pfanganisiweke na marito ku hundzisa marungula na makungu ya vona a henhla ko tsala matsalwa vatsari va thlela vatsala hi tindlela ta vutsari swivangelo vathlela va xopaxopa matsalwa ya va nwana vatsari va thoriwa leswaku vatsala kasi van wana va sungula ku hakeriwa ntsena loko matsalwa ya vona ma gandlisiwile ribungu i muvala lovu vangiwaka hi ku hlanganisa mavala man wana eka nongonoko wa mavala wa cmyk lowu tirhisiwaka eka vugandlisi na vupfapfarhuti muvala wa ribungu wu tumbuluxiwa hi ku hlanganisa muvala wo tshwuka wa ntima na xitshopana kumbe muvala wo tshwuka wa xitshopana na wa wasi kasi eka nongonoko wa mavala wa rgb lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka tikhompuyuta na ti thelevixini muvala wa ribungu wu tumbuluxiwa hi ku hlannganisa muvala wo tshwuka na wa rihlaza hi ku pimanisa eka vupfapfarhuti muvala wa ribungu wu vangiwa hi chela muvala wa ntima eka muvala wa tshopi ku hlanganisa mavala yo tshwuka rihlaza wasi swi endla muvala wa ridaka muvala lowu wa ribungu wo vonala ngopfu eka ntumbuluko naswona wukona eka timhandzi misava misisi ya vanhu muvala wa matihlo na muvala wa nhlonge ribungu i muvala wa timhandzi to tiyelela kumbe misava yo nona hikuya hi mavonele ya vanhu vale yuropa na amerikha ribungu i muvala lowu nga rhandzekiku ngopfu tan hi leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na ku nkwalala ku bola na vusweti muvala wa rihlaza i muvala lowu nge xikarhi ka wasi na xitshopana eka nxaxamela wa magandlati ya rivoningo wu vonakalo loko rivoningo ri ri na magandlati ya kwalomu ka wa ti nonomitara eka vupfapfarhuti na ku gandlisa muvala wa rihlaza wu tumbuluxiwa hi ku hlanganisa muvala wa xitshopana na wa wasi kumbe xitshopana na wasi lwandle eka nongonoko wa mavala wa rgb lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka ti thelevixini na tikhompuyutara muvala wa rihlaza wo tshwuka na wa wasi i mavala ya xisimeko lama pfanganyiwaka hi mimpimo yo hambana hambana leswaku ku tumbuluxuwa mavala hinkwawo lawa ma lavekaka eka vuhaxi tlilorofili imurhi xiaki lowu vangelaka muvala wa rihlaza eka swimilana hinkwaswo eka ntumbuluko naswona wu pfuna ku hundzula matimba ya rivoningo ra dyambu leswaku riva swakudya swa swimilana swi nwa swiharhi swi tirhisa muvala lowu leswaku swi ti tumbeta hi minkarhi ya khale e tikweni nkulu ra yuropa muvala wa rihlaza a wu yelanisiwa na vufumi vaxavisi vahlayisi va mfuwo na ti ndhuna kasi muvala wo tshwuka a wu tala ku tirhisiwa hi vafumi na tihosi hixona xivangelo lexi endleke leswaku leonardo da vinci a tirhisa rhoko ra muvla wa rihlaza ku pfapfarhuta xi faniso xa mona lisa kuhlanganisa na xivangelo xa leswaku switulu swa phalamendhe ya vanhu ya le nghilandi swiri swa muvala wa rihlaza kasi swa yindlu ya tihosana swiri swa muvala wo tshwuka muvala lowu wu thlela wu tirhisiwa eka matimu wuri muvala wo yimela tiko ra ireland imuvala wa xikhale wa vukhongeri bya vusurumani naswona wu yimela swimilana swo tsakisa swa paradesi i muvala wa mujeko wa mu profeta muhammad naswona wu kumeka eka mijeko ya tala ya matiko ya vukhongeri bya vusurumani eka nhlahluvo wa mavonele ya vanhu vale amerikha yuropa na matiko ya vusurumani muvala wa rihlaza wu yelanisiwa na ntumbuluko vutomi rihanyo vuntshwa ximun wana ntshembo na ku tshokoka e yuropa na amerikha muvala lowu wu thlela wu yelanisiwa na vuxungu kumbe vuvabyi hilaha ku hambaneke e tikweni ra chayina na matiko ya axiya muvala wa rihlaza wu yelanisiwa na mbeleko na ntsako hikwalaho ka leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na ntumbuluko muvala lowu wu tirhisiwa ngopfu hi minhlangano yo lwela no korhokela ku sirhelela ntumbuluko mavandla ya swa tipolitiki lama hlohloteriwaka hi nsirhelelo wa mbangu matala ku thyiwa ma vandla ya rihlaza leswi swi vangele leswaku van wamabindzu va navetisa tinhundzu ta vona leti nga xungetiki mbangu ti ri tinhundzu ta rihlaza muvala wa rihlaza hakanyingi wu twisisiwa tani hi muvala wo nyika mpfumelelo lambhu ra rihlaza eka rhoboti yale magondzweni ri nyika mfpumelelo wo hundza kasi karata ra rihlaza e tikweni ra amerikha ri hlamusela mpfumelelo wa vuakatiko muvala wa wasi lwandle i muvala lowu nge xikarhi ka muvala wa rihlaza na wa wasi wu vangiwa hi magandlati ya rivoningo lawa mangana kwalomu ka wa tinanomitara hi ku anama eka nongonoko wa mavala wa cmyk lowu tirhisiwaka eka vupfapfarhuti na vugandlisi muvala wa wasi lwandle wu tirhisiwa ngopfu na muvala wa xitshopana na wa ntima kasi eka nongonoko wa mavala wa rgb lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka tithelevixini na tikhompuyuta muvala wa wasi lwandle wu tumbuluxiwa hi ku pfanganyisa muvala wa rihlaza na wa wasi hi ntsengo wa ku ringana wasi lwandle wu fambelana na muvala wo tshwuka naswona wu nga tumbuluxiwa hi ku susa muvala wo tshwuka eka rivoningo ro basa kupfanganyisa rivoningo ro tshwuka na ra wasi lwandle swi vanga muvala wo basa wasi lwandle i muvala lowu yelanaka na mati naswona wu hlamuseriwa wuri na xindzhuti xa wasi rihlaza muvala wa wasi i wun wana wa mivala yi nharhu ya masungulo leyi tirhisiwaka eka nongonoko wa mavala ya vu pfapfarhuti ku hlanganisa na nongonoko wa mavala wa rgb wu kumeka e xikarhi ka muvala wa vhangazi na wa rihlaza eka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo mahlo ma vona muvala lowu loko rivoningo riri na magandlati ya kwalomu ka kuya eka wa tinanomitara xibakabaka lexi pfumalaka ma papa na tiva leri entenke swi vonakala swiri swa muvala wa wasi hikwalaho ka ku hangalaka ka miseve ya dyambu muvala wa wasi i muvala wa nkoka eka swa ta vutshila na vusaseki kusukela khale ka khaleni maribye ya lapis lazuli lawa a mari ya muvala wa wasi ama tirhisiwa tani hi vuhlalu byo saseka e egipta wa khale naswona endzhaku ka swona hi nguva wa kuvonakala e yuropa ama tirhisiwa ku endla muvala wa wasi lwandle lowu a wu koxa ntsengo ya lehenhla swinene va pfapfarhuti va ma chayina a ava tirhisa maribye ya muvala lowu leswaku va endla pende ro sasekisa swibye hi muvala lowu eka nguva ya le xikarhi ya matumu ya tiko nkulu ra yuropa vapfapfarhuti a va rhandza ku sasekisa mafasitere ya tikereke ta vukhongeri wasi wo zhwihala wu tirhisiwek ngopfu eka swa ambalo swa vusocha kasi hi malenmbe xidzana ya vu wu tirhisiwe ngopfu eka swambalo swa vamambindzu kufana na ti sudu leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na vun we wu langhiwe tani hi muvala wa mujeko ya matiko lama hlanganeke na wa nhlangano wa matiko ya yuropa nhlahluvo wa mavonele ya vanhu e amerikha na yuropa makoba leswaku muvala wa wasi wu yelanisiwa na vun we kutshembeka xitshembo mphuka laha kunga heriki xirhami naswona hi minkarhi yin wana gome e amerikha na yuropa nhlanhluvo wa mavonele ya vanhu wu paluxe lesaku muhlovo lowu wu rhandziwa ngpfu hi vanhu va xinanun na vaxisati hi kwalomu ka xa mbirhi xa ntsengo nhlahluvo wolowo wu thlele wu komba leswaku muvala wa wasi wu yelanisiwa na vununa naswona wu thlela wu yelanisiwa na vuthlarhi vutivi ku dzika ka mi ehleketo muvala wa vhangazi i muvala lowu nge makumu ka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo muvala wa vhangazi wu na magandlati ya rivoningo la ma nge xikarhi ka kwalomu ka wa tinanomitara eka vhilwa ra mavala leri a ritirhisiwa hi va pfapfarhuti vhangazi a wuri exikarhi ka muvala wa wasi na muvala wa ncingwa eka tithelevhixini na tikhompuyuta muvala lowu yelanaka ngopfu na muvala wa vhangazi wu endliwa hi pfanganya rivoningo ro tshwuka na ra wasi laha rivoningo ra wasi ri hatimaka thlandla ka mbirhi eka lero tshwuka eka ririmi ra xinghezi muvala wa vhangazi wu vuriwa violetnaswona wuthyiwa hi kuya hi vito ra xiluva lexi ngana muvala wa vhangazi muvala wa vhangazi na wa ncingwa i mavala lawa ma tikombaka ma fana hambi swiritano ma hamban hi kuva vhangazi i muvala lowu nga ti yimela eka magandlati ya rivoningo kasi muvala wa ncingwa wu tumbuluxiwa hi ku pfanganisa muvala wa wasi na wo tshwuka eka matimu vhangazi na ncingwa i mavala lawa ma yelanisiwaka ni vukosi vafumi va rhoma wa khale ava ambala tinguvo ta muvala wa ncingwa kasi eka nguva ya ku vonikeriwa ka yuropa muvala wa vhangazi a wu ambariwa hi vafundhisi na vadyondzisi va tiyunivhesithi eka vupfapfarhuti va xichayina muvala wa vhangazi a wu tirhisiwa ku hlamusela vun we na ku thlandlukela vumbirhi vumn we bya yin na yang na vun we bya ntumbuluko hi nkwawo eka vukhongeri bya vubhuda na vu hindu muvala wa vhangazi wu yelanisiwa na hari ya chakra thicara kumbe mudyondzisi kumbe muleteri i munhu loyi a pfunaka machudeni to hlengeleta vutivi vuswikoti kumbe vutshila munhu un wana na un wana a nga tlanga xiyenge xo va mudyondzisi xik loko u komba mutirhi kulori ku endla ntirho wo karhi e matikweni man wana ku dyondzisa vana swinga endliwa e handle ka mafambisele ya naw kufana na dyondzo ya le kaya kasi mintirho yi n wana yi nga hlanganisa ntsengo wo karhi wa vudyondzisi xik loyi a tirhaka hi vantshwa mufundhisi e matikweni yo tala vundyondzisi bya xi nawu byi endliwa hi mathicara lawa ma hakeriwaka tsalwa leri ri kongomise eka mathicara lawa ma thoriweke kuri ntirho nkulu wa vona leswaku va dyondzisa van wana eka tidyondzo ta xinawu e swikolweni kumbe tindzhawu tin wana ta vuleteri nqambhi ya vunanga hi xilatini leswinge loyi a hlelaka i n wavunanga loyi a thlelaka ava mutsari wa vunanga byin wana na byi n wana ku hlanganisa na tinsimu leti yimbeleriwaka hi xiyimbeleri ku mbe khwayere vunanga bya swichayana kumbe lebyi hlanganisaka vuyimbeleri na mpfumawulo wa swichayana nqambhi ya vunanga yi nga tumbuluxa vunanga byo hambana hambana ku hlanganisa hi xikombiso vunanga bya mpfumawulo ntsena vunanga bya tiyetara vunanga byo rila vunanga bya ndzhavuko vunanga bya jazz na vunanga byo duma tinqambhi ti phofula mintirho ya tona hi ku tsala tinoti ta vunanga tinqambi to tala hi xitalo tithlela tiva vachayi kumbe vayimbeleri lava ngana ntokoto va vunanga vuhundzuluxeri i ndlela yo hundzisa nhlamuselo wa rungula tsalwa ku suka eka ririmi rin wana kuya eka rin wana muhundzuluxi anga ha tikuma hoxa marito kumbe ma tsalele ya ririmi ro sungula eka ririmi leri hunduluxeriwelaka hi hala thlelo marito yo lombiwa ma tala ku fuwisa ririmi va hundzuluxeri ku hlanganisa na vahundzuluxeri va khale va matsalwa yo kwetsima va pfunete ku kurisa no ndlandlamuxa tindzimi leti ava hundzuluxela eka tona hikwalaho ka nonoha ka ntirho wo hundzuluxa ku sukela hi malembe ya ku endliwe ma tshalatshala ku olovisa vuhundzuluxi manguva lawa ku kula ka inthaneti ku kondletele timakete leti tirhisaka vukorhokeri bya vuhundzuluxeri naswona ku vanga matirhisele ya tindzimi hi vunzhawu mfumo wa gazankulu ikhale ka mfumo wa tiko xikaya e afrika dzonga lowu simekiweke hi mfumo wa xihlawu hlawu hi xikongomelo xo rhangela tiko xikaya ra vatsonga mfumo lowu a wu andlala ndzhawu ya khale ka n walungu wa transvaal leyi namunthla nga xifundzha xa limpopo na vuxa bya transvaal leyi namunthla kunga xifundzha xa mpumalanga gazankulu yi nyikiwe vutilawuri kusuka eka mfumo wa tiko hi lembe ra naswona ntsindza wa mfumo awuri e giyani tiko xi kaya ra gazankulu a ri sungula e xibhedlele xa elim e kusuhi na makhado kusuka kona ri kongoma e vuxa dyambu ri kongoma nambu wa levubu miti ya valdezia na bungeni hi yona miti leyi kulu ya matsonga endzhaweni leyi naswona yina kwalomu ka wa va aka tiko hi kuya hi ntsengo wa nhlayo ya vanhu ya tiko xi kaya leri ri thlela ri ndlandlamuka riya fika e ribuweni ra nambu wa ritavi e kusuhi na skukuza e hazyview mpumalanga ku anama ka tiko xikaya leri kusuka e elim kuya e hazyview akuri kwalomu ka wa tikhilomitara tiko xikaya leri a ri vumbiwa hi elim giyani na malamulele kuhlanganisa na swiyenge swinharhu leswikulu swa bushbuckridge tzaneen na phalaborwa emahlweni ka nawu wa tiko wa lembe ra bushbuckridge phalaborwa na tzaneen a ku ngari matiko ya matsonga matiko lawa ma hlanganisiwe na elim giyani na malamulele ku tumbuluxa tiko ra vatsonga nawu lowu wa lembe ra wu vangile swiphemu swinharhu swa matiko ya matsonga leswi a swiri handle na le kule ka xiphemu lexikulu hi malembe ya va nkulukumba h w e ntsanwisi u hluriwile ku sivela mfumo wa tiko ku endla mindzilakano handle ko vulavurisana na va aka tiko gazankulu a yi akelane na matiko xikaya man wana ya vantima kunga venda lebowa na kangwane matiko xikaya lawa na swona ma xaniseke ngopfu hikwalaho ka ku tekeriwa tiko na ku beriwa mi ndzilakano leyi nga tsisisekiku hi mfumo wa afrika dzonga siku i mpimo wa nkarhi lowu tekaka misava ku ndzuluka kan we siku ri nga thlela ri hlamusela mpimo wa nkarhi lowu tekaka dyambu ku sukela eka nhlekanhi leswaku ri pela rithlela ri tsevuka ku fikela eka nhlekanhi wun wana hi lembe ra sekende yi hlamuseriwe hi kuya hi mandzulukele ya misava hi lembe ra naswona yi sungule ku tirhisiwa tani hi mpimo ximfumo wa nkarhi hikokwalo siku ri sungule ku hlamuseriwa hi ku tirhisa mpimo wa sekende naswona ri ringana na wa ti sekende kasi hi sekende naswona hi ku landzelelana siku swi hlamuseriwe hi mafambele ya ti elektroni ta ti athomu hi ku angarhela siku ri vumbiwa hi wa ti sekende laha ku nga havaka na sekende leyi engeteriwaka kumbe ku hungutiwa hi kuya hi mafambisele ya nkarhi wa misava utc thlandla kwalano ku engetiwa kumbe ku hungutiwa awara e tindhzawini ta misava leti cincaka eka nhlayiso was kuvoakala ka dyambu siku rithlela ri hlamuseriwa hi mpimo wa ti awara ta makumembirhi mune ku suka exikarhi ka vusiku kuya eka byin wana laha vhiki nhweti kumbe lembe swi avanyisiwaka ha kona hi ku landzelela mandzulukele ya misava hambiswiritano siku rihlamuseriwa hi ku hambana kuya hi mavulavulele ya vanhu hi xikombiso vanhu vanga ha vula siku ro karhi ku hlamusela leswi endlekeke kusukela mixo ku ya eka ndzhengha ku mbe ku hambanisa exikarhi ka vusiku na nhlikanhi this is since daytime usually always means the time of the day between sunrise and sunset riviti siku ringa thlela ri hlamusela siku ra vhiki eka khalendara ku hlamula xivutiso lexinge isiku muni mahanyele ya vanhu na swiharhi mafambisana na siku ra misava kunga ndzhendzeleko wa vusiku na nhlikanhi lembe i mpimo wa nkarhi lowu tekiwaka hi misava ku hetisa ndzhendzeleko wa wona emahlweni ka dyambu hikwalaho ka ku ndzuluka ka misava lembe ri fambisana na ku hundza ka tinguva leti voniwaka hi ku cinca ka maxele ti awara ta kuvonakala ka dyambu na ku ku kula kumbe ku tsana ka swimilana na ku nona ka misava yo rima kuna tinguva ta mune e misaveni kunga ximun wana ximumu xixikana na xixika hikwalaho lembe i ntengo wa nkarhi lowu xungetelaka nhlayo ya masiku lawa misava yi tekaka wona ku hetisa ndzhendzeleko wa yona eka khalendara khalendara ya gregori kumbe khalendara leyi tolovelekeke yi kombisa lembe riri na masiku ya wa masiku kumbe eka lembe ravumune eka nhlayo eka ntivo tinyeleti lembe ri hlamuseriwa riri na masiku ya laha ha rin we ra wona ringana wa ti sekende leswi hlengeletelanaka kufika eka wa ti sekende leti kumekaka e lembeni riviti lembe ri thlela ri yelana na lembe ra nguva yo karhi lembe ra swa timali lembe ra swa tidyondzo sweswo sweswo hilaha ku fanaka riviti lembe ri nga tirhisiwa ku hlamusela ndzhendzeleko wa ti pulaneti tin wana riviti leri ringa ha thlela ri tirhisiwa ku hlamusela nkarhi wo leha swinene hi xikombiso lembe lerinene kumbe lembe ra dyandza kuleha i mpimo wa mpfhuka kuleha hakanyingi ku twisisiwa tani hi mpimo wa waxilo kusukela laha xi sungulaka kona kufika laha xi helelaka kona ku leha ku pimiwa hi ku tirhisa ti mitara eka tinzimi tin wana ku na ku hambana ka kuleha ka xilo hi kuya hi leswaku xilo xa kona xi yimile kumbe xi etlerile hilaha ku fanaka kuna ku hambana e xikarhi ka kulela ku anama na kudzika kutlakuka ka xa xilo kuleha ku pima ntsengo wun we ntsena eka xilo kasi vundzhawu byi pima ku leha na ku anama hi hala thlelo vutalo byi pima kuleha ku anama na ku tlakuka leswaku hi tiva ntalo wa swilo hi ku hetelela mitara ritekiwa eka riviti ra xifurhwa mtre kusuka eka xigriki pima i mpimo wa ximfumo wa kuleha eka mafambiselo ximfumo ya mpimo ya misava si mfungo wa mitara i m mitara yi hlamuseriwa kuri mpfhuka lowu fambiwaka hi rivoningo e ndzeni ka xihava moya hi nkarhi wa sekende yin we loko yi avanyisiwa hi mitara yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra kuri mpfhuka wa khume hi kuleha eka timiliyoni eka mpfhuka wo suka e xikarhi ka misava ya e ximhandzanini xale n walungu wa misava hikwalaho xirhendzevutana xa misava xina magwa wa ti magidi ya ti mitara ya kwalomu ka litara mfungo l l kumbe i ndlela leyi amukeriweke yo pima vunyingi lebyi kumekaka eka bokisi leri ngana ma thlelo lama ngana wa ti centi mitara hi ku leha ku anama na ku enta mapimele yo sungula ya xifurhwa ama tirhisa litara yiri ntsengo wa ku tika kungari ntalo riviti litre ri tekiwe ku suka eka mpimo wa khale wa litron lowu a wu thyiwe kusuka eka xigriki litara yin we ya mati yi na ku tika loku ringanaka khilogiramu yin we hi kwalaho ka leswi khilogiramu a yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra kuri ntikelo wa mati ya gwitsi c hi ku titimela lawa ma tataka xibokisana lexingana wa ti sentimitara hi kuleha ku anama na ku enta mpfuxetelo wa tinhlamuselo ta litara na khilogiramu leti landzeleke wu endle leswaku mintsengo leyi yi ngaha ringani vunyingi swilo i xihlawulekisi xa ntumbuluko wa swilo naswona i mpimo wa ku ala ku susumetiwa loko matimba ya kongomisiwa eka xona vunyingi swilo byi hlohlotela matimba yo kokelana exikarhi ka swilo swimbirhi hambi leswi mpimo wa vunyingi swilo kunga khilogiramu kambe byi hambanile na ntikelo wa swilo xilo xo karhi xinga xinca ntikelo wa xona loko xiri e n wentini kuhambana na loko xiri e misaveni hikwalaho ka ku hambana ka matimba ya nkokelo hambi swiritano xilo xelexo xiva na ntsengo lowu ringanaka wa vunyingi swilo ku n wana na ku n wana leswi swi vangiwa hi leswi ntikelo wunga ntsengo wa matimba lawa ma kokelaka e hansi kasi vunyingi swilo kova ntsengo wa xilo xelexo ntikelo wu hlamuseriwa eka sayensi na vunjhiniyera kuri ntsengo wa matimba lawa ma kongomisiwaka eka xilo xokarhi hi kwalaho ka ma timba nkokelo ya misava kumbe ku hambana na matimba lawa ma xikhomeke e ndzhawini yin we tibuku tin wana ta vuleteri ti hlamusela ntikelo kuri ntsengo wa matimba nkokelo lawa ma kongimisiwaka eka nchumu wokarhi tin wana tibuku tihlamusela ntikelo wuri ntsengo wa matimba lawa ma lavekaka ku endla chumu wun wana na wun wana leswaku wu tshama eka ndzhawu yokarhi hikwalaho loko chumu wun wana na wun wana wuri eka weni handle ko siveriwa wuva wuri hava ntikelo hi marito man wana chumu wun wana na wun wana lowu ngana vunyingi swilo wu nga bakanya matimba nkokelo kumbe ku sihalala ka moya loko wuri ku wena ivi wuva wuri hava ntikelo apula leri hlaleriweke hi isaac newton riri kuweni kusuka e nsinyeni naswona ri wela e hansi ari ri karhi ri hava ntikelo eka xinkarhana xexo mpimo wa ntikelo wa nchumu i ntsengo wa matimba lawa ma kongomisiwaka naswomna ma pimiwa hi ku tirhisa nstengo nyuthoni hi xikombiso nchumu lowu ngana vunyingi swilo bya khilogiramu yin we laha e misaveni wu na ntikelo wa wa ti nyuthoni kasi ntsengo lowu wu hunguteka swonghasi loko chumu lowu fanaka wu pimiwa ntikelo e n wetini khilogiram i ntsengo wo pima vunyingi swilo nswona mfungo wa rona i kg ntsengo lowu wo pima wu tirhisiwa ngopfu eka sayensi vunjhiniyera na leka mabinzu e misaveni hi nkwayo khilogiramu yi lave ku ringana na litara yin we ya mati khilogiramu yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra tana hi vunyingi swilo bya litara yin we ya mati nhlamuseolo leyi yo olova ayi nononhwa ku yi fikelela hi lembe ra nsimbhi ya platinamu leyi ngana vunyingi bya khilogiramu yin we yi tirhisiwile eka swikalo ku ringanisa kasi hi lembe ra nsimbhi ya platinamu yu siviwe hi nsimbhi yo pfanganyiwa ya platinamu na iridhiyamu kuri wona ntsengo wa khilogiramu yin we kufikela loko yi ta cinciwa hi mudyaxihi new york times the latest landmark change to kilogram approved nov vuwani i doroba leri nga xiyenge xa masipala wa vhembe e xifundzheni xa limpopo e tikweni ra afrika dzonga hi lembe ra bodo ya mindzelekano ya va masipala va tiko yi teke xiboho xo susa miganga wa mashau na masakona eka masipala wa makhado ivi yi hlanganisiwa na miganga ya malamulele tshikonelo mulenzhe pietboy na khakhanwa leyi ayiri eka masipala wa thulamela leswaku ku vumbiwa masipala wuntshwa hi lembe ra va akatiko lava ava nyamisiwile hi ku ahlula ka ka huvo ya nawu loku kondleteleke xiboho xa bodo ya va masipala va sungule nhlungo na ku onheteriwa ka nhundzu ku hlanganisa na swikolo swa makume nharhu endzeni ka tinhweti ta mune leswi kavanyeteke vukorhokeri bya mfumo na tidyondzo va aka tiko va thlele va nghenela pfhumba ro ala ku nghenelela nhlawulo wa miganga wa lembe ra laha nhlayo ya vanhu lava va hlawuleke yi chike kuya fika eka ntsena hambiswiritano vandla ra anc rithlele ri hlawuriwa ku rhangela masipala wa muganga ku onhiwa ka swi akiwo swa hulumendhe na ku kavanyetiwa ka tidyondzo swi yele e mahlweni ku fikela hi dzivamusoko wa lembe ra nswona swi yise eku dlaweni ka vanhu vambirhi kereke ya evangheli ya vu presbethari e afrika dzonga kumbe vurhumiwa bya swisi i kereke ya vukhongeri bya vukreste eka xi yenge xa vu phurotestanti kereke leyi yi na vuxaka na tikereke leti hundzulukeke e tikweni ra switzerland  kereke leyi yi vumbiwa hi marhavi manharhu kereke ya muganga ntlawa wa vafundhisi va xifundza huvo leyi fumaka ya kereke kereke leyi yi na mintlwa ya nkombo ya swi fundza kereke leyi i xirho xa vukwetsimi bya ti kereke ta misava leti hundzulukeke world communion of reformed churches kereke leyi yi tshunelene no tirhisana na kereke ya presbetari ya muzambhiki na kereke ya evangheli ya lesotho kereke leyi yi tiyisa xiboho xa va apostola kumbe vunharhu vun we na xiboho xa naysini vupfumeri bya vukreste hi lembe ra kereke leyi a yiri na wa malandza wa tinhlengeletano na wa miti ya vugandzeri ririmi ra ximfumo ra kereke leyi i xitsonga tzaneen i doroba leri kumekaka e ka masipala wa xifundza xa mopani e xifundzeni nkulu xa limpopo a afrika dzonga doroba leri ri kumeka e ndzhawini leyi noneke naswona yi kumaka mpfula ya kahle leswi endlaka yi faneriwa hi swa vurimi tzaneen yi le ka xiyimo xa vumbirhi hi vukula eka madoroba ya xifundza nkulu xa limpopo endzhaku ka polokwane kuna kwalomu ka lava akeke eku suhi ka doroba leri naswona rina va aka tiko va kwalomu ka tzaneen i kaya ra rixaka ra vatsonga na ra vapedi hi ku ringana kwalomu ka wa vanhu va ri xaka ra vapedi vaka balobedu banareng batlou bathlabin na bakgaga va koxa tzaneen kuri tiko ra vona hilaha ku fanaka kwalomu ka vanhu va rixaka ra vatsonga va ka shiluvane nkuna e hansi ka hosi muhlaba shiluvane wa vanhu na rixaka ra kavaloyi e hansi ka hosi nwamitwa valoyi wa vanhu navona va koxa tzaneen kuri tiko ra vona havumbirhi bya tinxaka leti ti akile ku hundza tiko ra tzanee na swona tikumeka ti hanyisana hi kurhula e madorobeni yo fana na bushbuckridge na hazyview kuna nhlayo ya valungu va kwalomu ka leyi katsaka ngopfungopfu mabhunu na nhlayonyana ya vanghezi maphutukezi maskothi ma ayirixi na majarimani mpfhuka wa suka e tzaneen uya e joni i kwalomu ka wa ti khilomitara xibedlele xa mankweng i xibedlele xa xifundza nkulu lexi nge dorobeni ra polokwane e limpopo xibedlele lexi xi vumbiwa hi swi bedlele swimbirhi swakhale kunga pietersburg hospital campus na mankweng hospital campus naswona xina mibede ya xi hetiwe hi lembe ra naswona xi pfuriwe ximfumo hi khale ka holobye wa mfumo wa tiko xikaya wa lebowa nkulukumba noko ramodike xibedlele lexi xi endle matimu loko ku velekiwa ka blessing hlungwane n wana loyi a a nyuhele ngopfu naswona a tika kwalomu ka wa tikhilogiramu hi lembe ra xithlele xi endla matimu kuva xibedlele xo sungula xa mfumo lexi endleke vuhandzuri bya mbilu laha dr muila sl a rhangeleke xipani xa madokodela na va ongori hi dzivamusoko wa lembe ra xibedlele lexi xi akiwe hikwalaho ka swivilelo leswi humeke kusuka eka tihosi ta miganga e xifundzeni xa thabamoopo tihosi leti akuri kgoshi mothapo kgoshi mothiba kgoshi molepo kgoshi dikgale kgoshi sophia mamabolo na kgoshi mamabolo wale segopje kgoshi mamabolo wale segopje u nyikele hi misava laha ku akiweke xibedlele kona tihosi leti to burisane na dr cedrick namedi phatudi khale ka holobye ya mfumo wa lebowa leswaku a hoxa xikombelo xa mali eka mfumo wa tiko wa nkarhi wolowo xi hetiwe hi lembe ra naswona xi pfuriwe ximfumo hi khale ka holobye wa mfumo wa tiko xikaya wa lebowa nkulukumba noko ramodike mutsari wa tinovhele i mutsari loyi a tsalaka ngopfungopfu matsalwa ya tinovhele hambileswi vathlelaka va tsala matsalwa nene kumbe minthseketo van wana vatsari va tinovhele va tihanyisa hi ku tsala loku kasi van wana va korhokela ku fikelela xiyimo lexi votala vatsari va tinovhele va kayakaya loko va ta kandziyisa novhele ya madyondza kambe endzhaku ka swona votala va ya mahlweni va tsala no kandziyisa matsalwa ya vona handle ka swiphiqo vatsari va tinovhele va suka eka vuyimelo na mintlawa yo hambanahambana eka nhlangano wa vanhu naswona leswi swi tala ku vumba vundzeni bya mintirho ya vona ya vutsari ku amukeriwa ka matsalwa hi vanhu ku xopaxopiwa ka vutsari ku hoxiwa ka mintokoto ya mutsari eka matsalwa ya yena na swimunuhatwa swi nga vangela leswaku mutsari a a yelanisiwa ni matsalwa yakwe kumbe mintsheketo yakwe hiswona leswi vangelaka leswaku mbangu lowu mutsari a tsalaka eka wona na ndlela leyi matsalwa ya yena ma amukeriwaka ha yina hi vakhandziyisi na xitshungu swi hlohloteriwa hi muxaka wa munhu kuhlanganisa na rimbewu xiyimo rixaka vutiko vukhongeri na ndzhawu leyi a tshamaka kumbe a kuleleke eka yona hilaha ku fanaka van wana vatsari va ticha mavito ya vutsari hambileswi vatsari van wana va tinovhele va tsalaka minthseketo leswaku va ti korwisa hakanyingi vatsari kuloni va tinovhele na vakaneri va hoxa vutihlamuleri byo karhi eka vatsari va tinovhele vatsari votala vatirhisa kulangutela loku leswaku va tsala hindlela yokarhi kuhlanganisa na mapfumba yo karhi kumbe tindlela to hambanahambana ku yimela vunene hi ku tiyiseka file burning bush gif thumb xpx nhova leyi tshwaka i mfungolowu tirhisiwaka ngopfu e tikerekeni ta vu presbethari lowu imfungo wa kereke ya vu presbethari ya le ireland marito ya xilatini lama tsariweke ma hundzuluxeriwa ku vula yatshwa kambe yihluketile eka vu presbethari matsalele man wana mari yitshwa kambe a yiherisiwanga vu presbethari i xiyenge xa ndzhavuko lowu hundzuluxiweke endzeni ka vupfumeri bya vu phurostentanti lebyi simekiweke kusukela e nghilandi ngopfungopfu e scotland tikereke ta vu presbethari ti tekelela vito ra tona eka mafumele ya kereke ya vu presbethari kumbe huvo ya vakulu leyi fumaka tikereke to tala leti hundzuluxiweke ti lulamisiwe hi ndlela leyi kambe loko rito presbethari ri tirhisiwa ngopfu eka tikereke leti sukaka eka kereke ya scotland na mintlawa yin wana yo kaneta leyi vumbiweke hi nkarhi wa nyimpi ya xin wana manana ya manghiza vu presbethari swi kandziyisa nkoka wa vuhosi bya xikwembu matimba ya matsalwa na xilaveko xa musa hi ripfumelo eka kreste mfumo wa kereke ya vu presbethari wu tiyisiwe hi milawu ya nhlangano hi lembe ra leyi vumbeke mfumo wa brithani kutiyisa kwalano va presbethari votala lava va akeke e nghilandi va komba timintsun ta vona e tikweni ta scotland naswona vukhongeri lebyi byi yisiwe e amerikha ngopfungopfu hi varhurhi vopfa e tikweni ra scotland vupfumeri bya vu presbethari e tikweni ra scotland byi khomelele eka ntivo vukwembu lebyi hundzuluxiweke hi john calvin na vadya ndzhaka lava n wilandzeleke hambileswi kungana mavonele yohambanahambana ya ntivo vukwembu eka vu presbethari bya manguva lawa tikereke ta vu presbethari ti vumbiwa hi marhavi manharhu kunga kereke ya muganga ntlawa wa vafundhisi va xifundza huvo leyi fumaka ya kereke timintsu ta vu presbethari ti sukela eka hundzuluxo wa malembe xidzana xa vu laha xikombiso xa john calvin wa tiko ra geneva a ari na nhlohlotelo lowu kulu eka malembe xidzana ya vu va presbethari va tlange xiphemu xo hlawuleka eka nhlangano wa vukhongeri bya vukreste kuhlanganisa na huvo ya tikereke ta misava tikereke ta vu presbethari byotala ti kume tindlela to tirhisiana na tikereke tin wana leti hundzuriweke na vakreste va mindzhavuko yo hambanahambana ngopfungopfu eka vukwetsimi bya ti kereke ta misava leti hundzulukeke tikereke tin wana ta vu presbethari nghenele nhlangano na tikereke tin wana to fana na vu vandla vu luthere vu anglikheni na vu methodisi vu presbethari e tikweni ra amerikha byi fike na varhurhi vo suka e tikweni ra scotland na va aki vale new england lava ava vir va pfumeri va vukreste bya vuvandla naswona va cinceke hikwalaho ka pfumba ro hlanganisa swifundza nkulu swa amerikha hi xikan we na va episkopali va presbethari vatala kuva vanhu lava fuweke naswona vadyondzekile kutlula mintlawa yin wana ya vukhongeri naswona vakumeka ngopfu eka ntlawa wa van wa mabindzu vabi va milawu na van wa tipolitiki e amerikha phurofesa ha kanyingi yi komisiwa ku va prof i xiyimo xa tidyondzo e yunivhesithi na tindzhawu ta vuleteri e matikweni yo tala vuhundzuluxeri byo kongoma bya riviti lerisukaka eka ririmi ra xilatini i munhu loyi a tiyisisaka vumbhoni naswona a ri monhu loyi a ngana ntokoto eka tavutshila kumbe sayensi thicara ya xiyimo xa le henhla eka swiyimo swa tindzhawu ta tidyondzo riviti phurofesa ri hlamusela xiyimo xa le henhlahenhla xa vudyondzeki lexi thlelaka xi tiveka tani hi phurofesa nene e matikweni mambe riviti phurofesa rithlela ritirhisiwa ku eka swiyimo swa le hansi nyana swa vudyondzeki ku fana na phurofesa ya madyondza kumbe hlantswa ya phurofesa ngopfungopfu e tikweni ra amerikha matirhisele lama a ya pfumelelekanga e matikweni mambe phurofesa u tala ku endla vulavisisi a thlela a letela machudeni eka tidyondzo ta vona eka ti yunivhesithi tin wana tiphurofesa ti thlela ti pfuna machudeni na lawa ma endlaka vulavisisi leswaku ma hetisa switsalwana swa vona swo engetela e tiyunivhesithi to tala tiphurofesa nene ti tala ku rhangela tindzawulo kumbe swikolo swa vuleteri swipani swa mindzavisiso na ku teka swiyimo swova nhloko ya yunivhesit kumbe xandla xa yona tiphurofesa ti tala ku va erivaleni na swona ti languteriwa kuva varhangeri lava ngana ntokoto eka vutshila bya vona e tikweni kumbe e misaveni va amabhungane i nhlangano wa vatsari va vulavisisi bya mahungu lava langutanaka ngopfu na vukundzwana bya swa tipolitiki eafrika dzonga na le ka matiko ya vamakhelwane musunguri wa nhlangano lowu u ri vito ra vona ri vula ximfufununu xa vulongo dung beetle hi xizulu leri hi rin wana ra tindzimi ta nkoka eafrika dzonga va vula leswaku va le ku yimbuleni vulongo bya ku nuherisa fambiselo ra xidimokrasi vulavisisi bya vona bya manyala ya leswi landzaka hi man wana ya masagwati lama ya nga nyiketiwa va amabhungane na swirhokulobye swa ntlawa wa vona ricece i riviti leri tirhisiwaka ku hlamusela n wana lo ntsongo swinene naswona loyi a nga si kotaka ku vulavula e ka ririmi ra xitsonga riviti leri ri tirhisiwa ku hlamusela vana va vanhu ntsena riviti ricece ri tirhisiwa ngopfu ku hlamusela n wana loyi a ha ku tswariwaka ku fikela ka loko a ta heta n hweti eka vutshunguri riviti ricece ri hlamusela n wana loyi a nge hansi ka masiku ya endzhaku ko velekiwa riviti leri ri thlela ri tirhisiwa ku hlamusela vana lava tswariwaka ngu nga si fika nkarhi kumbe loko ku hundze karhi n wana loyi a nga si velekiwaku u vuriwa nyimba eka xinghiza xikolo xa tincece i xikolo xa vana lava nge xikarhi ka malembe ya mune na malembe ya nkombo kasi i ku ya hi nawu n wana lo ntsongo ku vuriwa ku sukela loko a velekiwa ku ya eka malembe ya khume nhungu yvonne mokgoro o langiwini a bencini hi lembe ra hi nel son mandela yvonne i membara ya ya bodo ya centre ya human rights a xikolweni xale henhla xa pretoria imu tsama xitulu wa south africalaw reformcommission o ngene xikolo a north west univesity a humelela hi ab degree luris hi lembe ra ivi ata hi llb degree malembe mambiri lama landzelaka o dyondzile xikolo kambe e univesity ya pennsyvania law school a khuma degree ya llm a xikarhi kati awadi leti anga tikuma hinkwato u vuye a nyikiwa leti landzelaka ya black lawyers association hi lembe ra na the oude molen reserve order of merit hi lembe ra na legal proffetion women achiever award hi centre ya human rights ka xikolo xa le henhla xa pretoria hi lembe ra edwin cameron u velekiwe hi ti februwari nyenyenyane epretoria a a ri muavanyisi jaji wa khoto ya vumbiwa ku nga constitutional court of south africa u tiveka ngopfu hi ku lwela timfanelo ta vanhu va ku va na hiv aids na timfanelo ta vanhu vo rhandzana hi rimbewu ro fanana ku nga gay rights activism na swona u khensiwile hi nelson mandela tani hi wun wana wa tinhenha letintshwa ta afrika dzonga ku nga south africa cameron u velekeriwe epitori ku nga pretoria tatana wa yena u ve a khotsiwa hikokwalaho ka ku yiva movha kasi mhani wa yena a a nga ri na ndlela yo n wi wundla hikokwalaho u tshame ngopfu vuhlangi bya yena eka ndhawu ya swisiwana ya le queenstown sesi wa yena lonkulu u dlayiwe loko cameron a ri na malembe ya nkaye cameron u winile basari ya ku ya dyondza epretoria boys high school xin wana xa swikolo swa le henhla eafrika dzonga kasi kwalano u fike a va mudyondzi wa le henhla swinene hi ku vula ka yena a a ri mufana wa xikolo wo tlhariha swinene endzhaku ka sweswo u ve a ya estellenbosch university laha a nga dyondzela kona latin na ti classics laha a a tshama ewilgenhof mens residence endzhaku ka sweswo u ve a ya eoxford university tani hi rhodes scholar loko a fika kwalano u ve a cinca a dyondzela nawu no kuma digri ya ba in jurisprudence a tlhela a kuma na bachelor of civil law kutani a wina vinerian scholarship loko a vuya eafrika dzonga u hetile dyondzo ya llb euniversity of south africa na swona u ve gracuweti ya le henhla swinene eka nawu masungulo ya ntirho wa cameron ya pfanganyise swa ku dyondzisa eyunivhesiti na ku va a tirha tani hi muyimeri eka nawo eka feme ya swa nawu ku nga legal practice hi lembe ra loko a ka ri a dyondzisa euniversity of the witwatersrand u ve a tsala xisolo xikulukumba xa chief justice l c steyn loyi a a ri murhandziwa wa mfumo wa xihlawuhlawu ku nga apartheid kasi hi cameron u ve a tlhela a ya emahlweni a hlamsuela leswo vaavanyisi vanharhu va xiyimo xa le henhla va afrika dzonga va fanele ku suka eka swiyimo leswi ku endlela ku hlayisa ku xiximeka ka ta vuavanyisi eka leswi a katsa na loyi khale a a ri chief justice pierre rabie ku endlala ku xiximeka ka ta vuavanyisi ta tikhoto cameron u tirhe ejohannesburg bar ku sukela hi ku ya eka ku sukela hi a a ri muyimeri wo langutana na timfanelo ta vumunhu ku nga human rights a tirha ewits s laha kona hi nga nyiketiwa xiyimo xa ku va profesa wa swa milawu ntirho wa cameron a wu katsa ku tirhana na swa milawu ya ta vatirhi na milawu ya ku thoriwa no yimela valwi va nhlangano wa african national congress lava a va vekiwa milandzu yo lwa na mfumo ku nga treason kasi na lava a va phikizana na ku ya evusocheni bya vutho ra mfumo wa xihlawuhlawu hikokwalaho ka ripfumelo ra vona ro phikizana na fambiselo ra xihlawuhlawu a tlhela a sirhelela lava a va lwela timfanelo to sirheleleka eka misava na lava a va susiwa etindaweni ta vona hi nswirhi hi mfumo wa xihlawuhlawu a a lwela na mfanelo ya ndzinganano eka vavanuna vo rhandzana na vavanuna van wana xikan we na vamanana vo rhandzana na vamanana van wan hi ve mutsari wa muhlanganelwa na mutsari wun wana ku nga tony honor wun wana wa lava va va n wi letela oxford va ve va tsala hi nhlokomhaka leyi nge honor s south african law of trusts cameron u ve muavanyisi wa le henhla swinene ku nga silk hi hi oktoba nhlangula presidente nelson mandela u veke cameron tani hi muavanyisi wo khomela wa huvonklu ya high court ku va mutshami wa khomixini ya ndzavisiso ku nga commission of inquiry mayelana na ku xavisa matlhari hi ndlela leyi nga ri ku nawini ku nga illegal arms hi va armscor lava a va tirha tani hi xiyenge xa vaxavisi va vutho ra vusocha ku nga sandf eka mfumo wa yemen xiviko xa cameron xi hlamusele hi ndlela yo sola swinene hi vukarhi matikhomelo ya va armscor kambe leswi swi hatle swi siveka swi nga ha vonaki kahle hikolwakho ka mfumo wa afrika dzonga lowu wu nga xava matlhari na swa nyimpi hi ndlela leyi nga ri ku nawini cameron u vekiwe ku va muavanyisi ra makumu e witwatersrand local division hi u tiveka ngopfu hi vuavanyisi bya yena eka nandzu wa holomisa v argus newspapers ltd laha bantu holomisa a a tise nandzu wa ku lava ku riheriwa hi ku thyakisiwa vito hi nandzu wa defamation mayelana na va the star hikuva va vule leswo a a na xiavo xo khumbeka hi ku kongoma eka ku nghenisa vadlaya va ti hit squad va nhlangano wa azanian people s liberation army lava a va ri na xikongomelo xa ku dlaya valungu vuavanyisi bya cameron byi hlamuseriwe tani hi vuavanyisi byo enta swinene bya ku hlamusela vumbiwa ku nga constitution s mayelana na timholovo ta vanhu va le tlhelo na leswaku vuavanyisi lebyi byi ve bya nkoka swinene eka ku sirhelela ntshunxeko hi ku mbulavulo ku nga free speech van wana va vurile na leswo vuavanyisi lebyi a byi hambanile swinene na vuavanyisi bya minkarhi ya mfumo wa xihlawuhlawu ku nga apartheid era law kambe va sorile leswo vuavanyisi lebyi a byi navangi swinene eka angarhela no si rhelela vatsari va mahungu kambe xiyimo xa cameron eka vuavanyisi xi ve xi tiyisiwa swinene eka milandzu yin wana leyi yi nga yisiwa eka huvonkulu ya tiaphili ku nga supreme court of appeal hi cameron u ve a vekiwa ku va muavanyisi wa xinkadyana wa huvo ya vumbiwa ku nga constitutional court laha a nga va na xiavo eka swiboho swa vuavanyisi bya nkoka eka milandzu ya pharmaceutical manufacturers na grootboom na swona u tsale xiboho xa vuavanyisi hi nawumbisi wa liquor bill na matimba ya mimfumo ya swidundzhankulu lowu wu nga va wo sungula na swona wa ha ri ku wona ntsena lowu wu nga yisiwa eka huvo khoto hi presidente wa afrika dzonga ku nga president of south africa ehansi ka xiyenge xa xa vumbiwa ku nga constitution va judicial service commission va bumabumele leswo cameron a vekiwa ku va muavanyisi ra makumu kambe muavanyisi sandile ngcobo hi yena loyi a nga langiwa ku va muavanyisi wa huvo ya vumbiwa hikokwalaho ka ku nghenelela ka thabo mbeki loyi hi nkarhi wa kona a a ri xandla xa president ku nga deputy president loyi a nga vona leswo xiyimo lexi xi fanele ku nyikiwa munhu wa ntima cameron u ve a vula leswo a a nga ri na ku kanakana leswo lexi a ku ri xiboho lexi faneleke cameron u ve a langiwa ku va muavanyisi wa huvonkulu ya tiaphili ku nga supreme court of appeal hi nkarhi wun we na mahomed navsa xikan we na robert nugent laha a nga tirha kona malembe ya nhungu kwalano u tsale swiboho swa vuavanyisi swa le mahlweni hi swivangelo swa nawu ku nga legal causation hearsay evidence public contracts na ku delela huvo ku nga contempt of court eka nandzu wa minister of finance v gore cameron xiboho lexi a nga xi tsala na muavanyisi fritz brand lexi xi nga vona mfumo wu ri na nandzu wa delictually hi ku vanga ku lahlekeriwa eka ikhonomi ku nga pure economic loss hi vukungundzwana ku nga fraud hi ti disemba n wendzamhala presidente kgalema motlanthe u veke cameron ku va muavanyisi wa huvo ya vumbiwa ku sukela hi ti ta janawari sunguti u voniwa a ri xirho xa huvo lexi nga na mianakanyo yo vonela emahlweni swinene eka huvo u hlamuseriwa tani hi muavanyisi wa xiyenge xa le henhla swinene ku nga jurist of the highest order munhu wa mianakanya ya milawu wa le henhla swinene eka tintangha ta yena na swona u yime a ri yexe hi vuntokoto bya yena eka swa nawu cameron eka vuavanyisi bya yena eka nandzu wa glenister v president vuavanyisi lebyi a nga byi tsala na xandla xa muavanyisinkulu ku nga deputy chief justice dikgang moseneke vuavanyisi lebyi byi susile swiyenge leswintshwa swa nawu wa vuchuchusi bya tiko ku nga national prosecuting act na nawu wa ta vuphorisa ku nga south african police service act hikuva milawu leyi yi tsandzekile ku va yi tiyimela ku ringana ku kota ku sungula yuniti ya ku langutana na mikhuva ya ku bola na vukungundzwana ku nga anti corruption unit leswi swi ve swi bumabumeriwa swinene tani hi vuavanyisi bya vuqambi bya leswintshwa ku nga imaginative na bya vutlhari byo enta swinene hi va anguli na swona leswo leswi a swi vula leswo ku fanele ku va na ejensi ya afrika dzonga ya ku lwa na vukungundzwane hambi loko va anc lava fumaku a va tekile xiboho xa ku ntlurhula va scorpions swiboho swin wana swa vuavanyisi leswi tivekaka ngopfu swa cameron swi mayelana na ku lwa na ku thyakisiwa ka vito ku nga nawu wa defamation na nawu wa ku ntshunxeka ku vulavula ku nga free speech cameron u ritharile hi ti agasti ku ri lembe ra makumembirhi ntlhanu hi mpfhuka a langiwa ku va eka vuavanyisi ku nga bench cameron u ve munhu wo swi veka erivaleni ku rhandzana ka yena na va rimbewu ro fana na ra yena ku sukela hi malembe ya va u vulavule na vunyingi bya vanhu eka pfhumba ra pride parade in south africa leri nga khomiwa ejoni hi ti oktoba endzhaku ka sweswo u ve a pfuneta ku tsala leswi a swi ta hoxeriwa eka vumbiwa ra afrika dzonga ku nga south african constitution na swona u ve na xandla eka ku hoxeriweni ka xiyenge xa ku tshimbisa ku khoma hi xihlawuhlawu xa discrimination ka vanhu lava va endlaku swa ku rhandzana hi rimbewu rin we ku nga sexual orientation hi wun wana wa vanhu va lava va nga sayina minsinya ya yogyakarta principles u tlhela a va wun wana wa swirho swa vasunguli va nhlangano wa society for homosexuals on campus ku nga nhlangano wa machudeni e university of the witwatersrand lowu ka ndzhaku wu nga tiviwa hi vito ra activate wits hi u angarhele ku papaxiwa ka matsalwa ya defiant desire gay and lesbian lives in south africa a celebration of the lives of gay men and lesbians in south africa leyi a nga yi tsala kun we na mark gevisser ku sukela hi lembe ra cameron a a ri mutsundzuxi wa yuniyoni ya national union of mineworkers mayelana na hiv aids na swona u pfunile ku tsala na ku burisana hi ntwanano na indastri ku endla ntwanano wo enta mayelana na aids ntwanano lowu wu nga sayiniwa na va chamber of mines loko a ha ri ecentre for applied legal studies u ve a tsala chatara ya timfanelo mayelana na aids na hiv no pfuneta ku sungula aids consortium leyi ku nga afiliyexini ya minhlangano leyi nga ri ku ehansi ka mfumo leyi yi tirhasanaka na minhlangano leyi yi tirhanaku na swa aids na swona leyi a nga va mutshamixitulu wa yona eka malembe manharhu yo sungula kasi u tlhele a va dayirektara wa aids law project cameron yena hi vuyena u ngheniwile hi hiv hi malembe ya va na swona u ve a vabya swinene a vabyisiwa hi aids loko a ha tirha e huvonkulu ya le henhla tani hi muavanyisi jaji muholo wa yena wu endle leswo a kota ku kuma mirhi ya ti anti retroviral treatment leswi swi nga ponisa vutomi bya yena cameron u vone leswo u kote ku pona hikuva a ri na muholo wa le henhla leswi hi swona leswi swi nga endla leswo a va mugingiriki swinene eka timhaka ta hiv aids endzhaku ka mfumo wa xihlawuhlawu ku nga apartheid eafrika dzonga no susumela leswo mfumo wu fanele ku pfuneta vanhu hi ku va nyiketa mirhi ya ti antiretroviral eka hinkwavo vanhu u ve a sola presidente thabo mbeki swinene hi pholisi ya yena ya ku kanetana ka yena ntungu wa aids leswi vuriwaka aids denialist policies cameron u ve wo sungula na swona wa ha ri yena ntsena munhu wa xiyimo xa le henhla henhla eafrika dzonga xa ku veka erivaleni leswo u hanya na hiv aids buku ya yena yo sungula ku wina sagwati ya witness to aids yi makongomana na ku kayakanya na vuvabyi yi papaxiwe eafrika dzonga euk eus na swona yi hundzuluxeriwe eka ririmi ra xijarimani na xichayina masagwati ya cameron ya katsa nelson mandela award for health and human rights stellenbosch university s alumnus award transnet s hiv aids champions award na san francisco aids foundation excellence in leadership award hi u ve a va xirho xa jury of the red ribbon award ku nga ntirhisano na unaids family u ve muwini wa wa brudner prize ku suka eyale university leri ku nga sagwati leri ri nyikiwaka lembe na lembe eka swikolara swo humelela swinene leswi mintirho ya swona hi hoxaku swinene voko eka ku twisisa hi swilo leswi swi khumbaku vanhu va ti lgbt no yisa emahlweni leswaku vanhu va ti lgbt va amukeleka hi va bar of england and wales va n wi xixime hi sagwati ra xipeceli ku nga special award hi xiavo xa yena eka swa international jurisprudence na timfanelo ta vumunhu ku nga human rights u tlhela a va honorary fellow eka institute of advanced legal studies london nakeble college oxford na swona a a ri visiting fellow ya all souls college oxford hi ku endla ndzavisiso hi aspects of the aids epidemic a kambela swinene fambiselo ra vo kanetana na ntungu wa aids wa vo fana na lava va tekeke xiyimo xo fana na xa president wa afrika dzonga ku nga mbeki wo kanetana na timhaka ta ntungu wa aids hi cameron was u vekiwe ku va honorary master of the bench ya honourable society of the middle temple u tlhele a xiximiwa hi ku nyiketiwa tidigri ta vudokodela cameron ku fikela hi lembe ra a a ri matsalana nkulu ku nga general secretary wa rhodes scholarships e southern africa na ku tlhela a va patron wa oxford university commonwealth law journal exikarhi ka na cameron a a ri mutshami xitulu wa council ya university of the witwatersrand u tlhela a va patron ya the guild cottage children s home na soweto hiv aids counselors association and community aids response ku sukela hi januwari sunguti u ta va muchansselara ku nga chancellor wa stellenbosch university ndzima leyi cameron a nga yi tlanga eka ku fikelela mirhi ya ti antiretroviral treatment e africa na le ka swiyenge swin wana swa dzonga wa misava yi kombisiwe eka dokumentari leyi yi nga wina sagwati ya nhlokomhaka leyi nge fire in the blood tipolitiki ta vupeladyambu kapa ti na nsohensohe ku tlula swifundzhankulu swin wana swa south africa hikuva hi ku hambana na swifundzhankulu tiprovhinsi tin wana laha nhlangano wa african national congress anc wu nga angarhelangiku tipolitiki eka ndhawu eka nhlawulo wa a ku na ntlawa lowu wu nga wina vunyingi bya tivhoti eka eka xifundzhankulu province kasi anc yi kumile wa tivhoti hikuva anc a yi ri eka ntirhisano eka ku fuma na vandla ra new national party nnp leri a ri ri na wa tivhoti leswi swi nga pfumelela leswaku ku vumbiwa mfuma kun we wa anc nnp ku vumba mfumo wa xifundzhankulu hi lembe ra a ku ri na ku pfumeleriwa ka leswo swirho swa vandla ro karhi swi nga sukela mavandla ya swona swi tlulela eka mavandla man wana hi fambiselo ra floor crossing leswi swi endle leswo swirho hinkwaswo swa nnp swa palamende ya xifundzhankulu swi tlulela eka vandla anc leswi swi nga nyiketa anc ku va na vunyingi bya swirho eka xifundzhankulu va anc va langile ebrahim rasool tani hi holobyenkulu ku nga premier hi xivandla xa yena xi tekiwile hi lynne brown murhangeri wa xifundzhankulu wa anc a a ri mcebisi skwatsha vandla ra ku phikiza evupeladyambu kapa endzhaku ka nhlawulo wa ku ve vandla ra democratic alliance da leri nga kuma tivhoti ta ku ringana eka nhlawulo wa xifundzhankulu dorobankulu ra city of cape town ku nga masipala loyi a nga na vanhu vanyingi eka xifundzhankulu ri ve ri fumiwa hi mavandla nhlanganelo lowu a wu rhangeriwa emahlweni hi da ku sukela endzhaku ka nhlawulo wa vamasipala wa municipal elections va vandla ra da va tlakuse xiavo xa tivhoti leti va nga va na tona eka nhlawulo wa vamasipala wa lembe ra municipal elections ku fikela eka leswi swi nyike va vandla ra da vunyingi bya tivhoti ku fikela laha va nga va vandla leri fumaku hi roxe ku va ri kota ku fuma dorobankulu ra city of cape town handle ko fuma kun we na vanakulobye va yona eka nhlawulo wa april va vandla ra anc va ve va humesiwa eka vufumi va humesiwa hi vandla ra da leyi yi nga wina wa tivhoti nhlawulo lowu wu ve nhlawulo wo sungula endzhaku ka mfumo wa xihlawuhlawu laha vandla ra da ri nga kuma kona vunyingi bya tivhoti eka xifundzhankulu murhangeri wa vandla ra da helen zille u ve a teka xivandla xa brown tani hi premiyara hi ti meyi eka nhlawulo wa ti meyi va vandla ra da maintained va ve vaya emahlweni no ngetela nhlayo ya vavhoti va yona ku fikela eka vunyingi bya vukati i vuxaka lebyi akiwaka e xikarhi xa vanhu lava vuriwaka mpatswa kumbe vatekani lebyi akaka timfanelo na vutihlamuleri e xikarhi ka vona na vana va vona na maxaka nhlamuselo ya vukati ya hambana hi kuya hi matiko ya misava hi kuya hi ndzhavuko vukhongeri na vundzhawu hintolovelo vukati byi katekisa vuxaka bya rimbewu exikarhi ka vanhu va mbirhi eka mindzhavuko yo karhi vukati i xiboho xo sungula naswona lexi languteriweke leswaku vanhu va hlanganela vuxaka bya masangu hi kuya hi nawu vukati loko byi hlamuseriwa hi ku angarhela byi voniwa tani hi xisungulo xa mindzhavuko hinkwayo xirhapa xa vu xa timfanelo ta vumunhu emisaveni xi vika leswaku wanuna na n wansati lava tiyeleke vana mfanelo yo aka ndyangu wa vona handle ka ku siveriwa hikwalaho ka nhlonge vutiko kumbe vukhongeri vana timfanelo leti ringanaka kunghenela vukati evukatini na kudlaya vukati vukati byi ngheneriwa ntsena hi vanhu lava vantshuxekeke naswona hi ku tirhandzela na ku pfumelelana vanhu votala va nghenela vukati hikwalaho ka swivangelo swo tala leswi hlanganisaka nawu xiyimo switwi minthlaveko rifuwo kumbe swivangelo swa vukhongeri malanghele ya munghana wa vukati ma nga ha hlohloteriwa hi rimbewu swi yilana swo teka makwavo milawu leyi fambisaka matekanele ya vukati ku rhandza ka vatswari kumbe ku navela ka munhu hi yexe e tindzhawini tin wana ta misava vukati byo lulamiseleriwa vukati byo teka vana lava tsongo vukati bya tshengwe naswona minkarhi yin wana vukati byo sindzisiwa byi nga va byi kuceteriwa hi kuya hi ndzhavuko hambiswiritano tinxaka teleto ta vukati a tile nawini naswona e tinzhawini to tala e misaveni tani hi laha ti voniwaka tani hi nxaniso wa vavasati kumbe vana kumbe hi kwalaho ka nawu wa misava kuve na mapfhumba yo hambana hambana yo hlohlotela ku ringana ka timfanelo eka va vasati endzeni ka vukati ku hlanganisa na ku pfumelela hi nawu ka vukati e xikarhi ka vanhu va vukhongeri byo hambana va nhlonge yo hambana na va rimbewu le ri fanaka rimbewu i nxaxamelo wa swi hlawulekisi leswi hambanisaka e xikarhi ka vusati na vununa swihlawulekisi leswi swi nga hlanganisa swirho swa rimbewu mahanyele la ma languteriweke hi kuya hi rimbewu e ka nhlangano wa vanhu ku hlawula ka munhu eka timhaka ta rimbewu rakwe mindzhavuko yo tala emisaveni yi pfumelelana na matirhisele ya minxaka yimbirhi ya rimbewu hambiswiritano kuna lava va welaka e handle ka nhlamuselo leyi naswona va tihlawulelaka rimbewu leri va lavaka ku hanya kuya hi rona mindzhavuko yi n wana yi na tinxaka tin wana ta rimbewu ku engetela ehenhla ka wanuna na n wansati ku fana na vahijras va axiya ya n walungu naswona ti hlamuseriwa tani hi rimbewu ra vunharhu wanuna i munhu loyi a kuleke naswona a ri wa rimbewu ra xinuna kufana na swin wana swi harhi leswi mamisaka nxaxamelo wa swiaki swa dna ya wanuna wu amukela ndzhaka ya khuromosomu ya muxaka wa x eka mana wakwe naswona wu amukela ndzhaka ya muxaka wa y eka tata wakwe miri wa n wana wa xinuna loyi a nga si tswariwaka wu tumbuluxa swirhumiwa swo tala swa androgen ku tlula swa estrogen ku hambana ka ntalo wa swirhumiwa leswi emirini swi vangela ku hambana ka ku vumbeka exikarhi ka wanuna na n wansati eka malembe ya kondlo andzidyi swirhumiwa leswi swa miri switumbuluxiwa hi xitalo naswona swi hlohlotela makulele na swivumbeko swa swirho swa rimbewu ku hlanganiso na swin wana swirho swo hlawulekisa wanuna eka n wansati hambi swiritano matumbuluxelo ya swirhumiwa leswi ma nga ha hambana eka vanhu va rimbewu ro pfangela kumbe ro hundzuluxiwa swi hlawulekisi swa kuvumbeka ka miri wa wanuna swihlanganisa na n wansati i munhu wa rimbewu ra xisati rito n wansati ri hlamusela munhu loyi a kuleke n wana wa xisati loyi anga si hundzaka eka malembe ya kondlo andzidyi u vuriwa nhwanyana ha kanyingi n wansati una ti khuromozomu timbirhi ta muxaka wa x na swona u kota ku xurha nyimba na ku veleka ku sukela loko ata fika eka malembe ya kondlo andzidyi ku fikela loko a ta dyuhala swi hlawulekisi swa kuvumbeka ka miri wa wanuna swihlanganisa na eka matimu ya vanhu xiyimo xa vavasati xitale ku va sivela eka vukorhokeri na mintirho naswona vukhongeri byo tala byi na milawu yo karhi leyi kongomeke vanhu vaxisati ku herisiwa ka milawu yo tala ya sivela no lawula vanhu vaisati eka malembe xidzana ya vu swi va pfumelele ku nghenela mintirho yo tala leyi a yiri ya vavanuna ku hlanganisa na tidyondzo ta le henhla kuya hi matimu vavanuna va tala ku vanga madzolonga na kuxanisa vanhu vavasati e mitini kumbe migangeni ya vona van wana vavasati va aleriwe timfanelo to tihlawulela eka timhaka to veleka ku na mapfumba yo aka ku ringana exikarhi ka vavanuna na vavasati van wana vavasati va na rimbewu ro pfangela kumbe ro hundzuluxiwa naswona va tihlawulela ku hanya e handle ka kulangutela ka mindzhavuko vuhanyanyi hi ku olovisa nhlamuselo swivula vutivi bya vukona bya vuhandle na vundzeni bya munhu hi xiyexe hambi leswi ku hundzeke madzana dzana ya malembe ya vulavisisi tinhlamuselo na mimphikamakaneta exikarhi ka va n wavutivi vuhanyanyi bya swivumbiwa abyi twisisiwi hambi leswi ku nga xisekelo xa vutomi bya swivumbiwa ntsena hinkwerhu hi pfumelelana leswaku ha hanyanya kuna mavonele yo hambana hambana eka leswi faneleke ku lavisisiwa leswaku hi kota ku twisisa vuhanyanyi minkarhi yi n wana vuhanyanyi byi twisisiwa kuri ku kota ku ehleketa kumbe yiyenge xo karhi xa mihleketo khale ka khaleni vuhanyanyi a byi twisisiwa kuri vutomi bya vundzeni bya munhu xivandla xa vuti anakanyi kumbe xa mihleketo ya xihundla eka vulavisisi bya manguva lawa bya ma tirhele ya byongo vuhanyanyi byi hlanganisa ntokoto wun wana na wun wana kutwisisa vutitwi na mavonele ya munhu kungava ku twisisa kumbe kutwisisa vutwisisi bya wena n winyi kumbe ku titwisisa kunga va kuri na mimpimo yo hambana ya vuhanyanyi kumbe mahanyanyele yo hambana hambana swin wana swi vutiso swi hlanganisa na leswaku xana swiharhi swina vutivi bya vuhanyanyi bya swona n wini kumbe kova vanhu ntsena kuhambana hambana ka mindzavisiso eka mhaka leyi swi tisa ku kanakana leswaku swivutiso leswi vutisiwaka hileswi faneleke kumbe ee swikombiso swa tihlamuselo eka mhaka leyi swi hlanganisa na ku xalamuka vutitwi bya munhu hi yexe kumbe ku valanga moya xiviri hi kutilangutisa vundzeni kumbe xifanekiso xa nxaxamelo wa timhaka kumbe matshamele ya mihleketo matirhele ya mihleketo vuxopaxopi kumbe ndzhawu yo kongomisa mihleketo mi hleketo yi angarha nkhuluko wa makungu lama nga na xikongomelo xo karhi la ma voyamelaka eka swiboho swa xiviri hambileswi mi ehleketo yi nga xisekelo xa vukona bya vanhu ku hava nhlamuselo wa mi hleketo lowu amukeriwaka hi ku helela i swa nkoka ku twisisa mavumbele masungulo na nhlohlotelo wa mi hleketo hikwalaho ka leswi yi khumbaka mahanyele na swiendlo swa vanhu nswona kunavela ku twisisa mi hleketo i pakani ya vuleteri eka tidyondzo ta filosofi tindzimi mahanyele matirhele ya byongo ntivo vutomi na tin wana tidyondzo leti yelanaka na ntivo vuthlarhi mi hleketo yi pfumelela vanhu leswaku va twisisa vahlamusela ntumbuluko lowu va hanyaka eka wona na ku vumba hi ta misava hiswona leswi endlaka yiri ya nkoka eka swivumbiwa leswi ngana swilaveko swikongomelo na kunavela loko swi endla makungu kumbe swi ringeta ku fikelela tipakani to karhi vurhongo i xiyimo xa ntumbuluko xa mihleketo na miri lexi hlawulekisiwaka hi ku hundzuluxiwa ka mahanyanyele ku hunguteka ka switwi kuhunguteka ka matirhele ya mipfimbiti loku sivelaka ku chukunya ka miri lowu etleleke vurhongo vurhongo bya hambana na ku hanyanya hileswi byi vangelaka kuhunguteka ka vutihlamuleri bya xivumbiwa eka leswi endlekaka hambileswi ku nga na ku hambana eka xivumbiwa lexi nga eka khoma laha vurhongo byi vangelaka matirhele yo hambana ya byongo vurhongo byi rhendzeleka hi kuya hi nkarhi laha miri wu tikumaka e xikarhi ka minxaka yimbirhi ya vurhongo vurhongo lebyi fambelanaka na milorho rem na vurhongo byorhula no rem vurhongo bya milorho byi hlanganisa na ku oma swirho ka nkarhinyana evurhongweni miri wu kota ku tivuyeleta na ku aka masocha ya miri mipfimbiti misiha na man wana ma tirhele ya miri lama pfunaka kutsundzuka matitwele na swin wana wachi yalendzeni ya miri hi yona yi hlohlotelaka vurhongo navusiku tidyondo to tala ti lavisisa xikongomelo na ndlela yo etlela vurhongo swiharhi naswona swi xixima nkarhi na ma etlelele ya swona vanhu votala va karhatiwa hi vuvabyi byo hambanahambana byo pfumala vurhongo kumbe ku kuhlwela ku etlela ku hahama kufamba famba ukarhi u etle na man wana mavabyi kutala ka timboni ta gezi swi cince nkarhi wo etlela e matikweni lama ngana tinkomponi to tala norho i nxaxamelo wa swifaniso makungu na minthlaveko leswi ti endlekelaka e mi hleketweni exikarhi ka swiphemu swokarhi swa vurhongo leswi endlekaka e xikarhi ka milorho na xikongomelo xa milorho a swisi twisisiwa hi ku helela hambi leswi ku veke na mindzavisiso ya sayensi filosofi ku hlanganisa na tinhlamuselo hi vukhongori ku hlavutela milorho i matshalatshala yo kuma kutwisisa mungo na rungula leri nga kumekaka eka milorho milorho yi tala ku kumeka eka vurhongo bya milorho rem laha matirhele ya mi hleketo mayelanaka na loko munhu a hanyanyile nkarhi lowu tekiwaka loko munhu a lorha wa hambana hambana naswona norho wu nga teka xinkarhana kumbe kwalomu ka wa timinete vanhu va tala ku tsundzuka norho loko va pfuxiwa exikarhi ka wona munhu u kota ku va na kwalomu ka milorho mi nharhu ku ya ka ya nthlanu hi siku kasi van wana ku fikela eka nkombo wa milorho hi siku hambileswi milorho yi hatlisaka ku rivaleka ku na mavonele yo hambana hambana ya tinhlamuselo ta milorho kuya hi mindzhavuko na tinguva votala va pfumelana na nhlamuselo ya sigmund freud leswaku milorho yi paluxa kunavela na minthlaveko leyi tumbeleke eka munhu  kasi tinhlamuselo ti n wana ti vula leswaku milorho yi pfuna mi hleketo ka hlayisa mahungu kutsundzuka kululamisa swiphiqo kumbe leswaku kova matirhele ya byongo ntsena sigmund freud loyi a akeke xiphemu xa tidyondzo ta ndzavisiso wa matirhele ya mi hleketo u tsale matsalwa yo hlaya ku hlamusela milorho eku sunguleni ka malembe ya va u hlamusele milorho kuri ku paluxeka ka kunavela kumbe ku karhateka loku enteke loku fambelanaka na ku tsundzuka nkarhi wa vutsongwana kuthlandla kwalaho uthlela a hlamusela leswaku milorho hinkwayo yi fambelana na ku ntshunxa ntshikelelo wa timhaka ta masangu eka buku yakwe leyi nga na nhlokomhaka the interpretation of dreams freud u ake mahlahluvele yo hlavutela milorho na mimfungo leyi kumekaka e milorhweni eka manguva lawa milorho yi viniwa ku ri nhlavutelo wa byongo milorho yinga chavisa yihlamarisa yitsakisa yihlanganisa mahlori kumbe timhaka ta masangu leswi endlekaka e milorhweni swile handle ka vutihlamuleri bya loyi a lorhaka vuvabyi bya khorona bya covid i vuvabyi lebyi tlulelanaka lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa khorona xa muxaka wa vumbirhi lexi hlaselaka swirho swo hefemula hi ku komisa sars cov vuvabyi lebyi byi tsumburiwe ro sungula hi n wendzamhala wa n wexemo e dorobheni ra wuhan e chayina naswona byi hangalake na misava leswi vangeke ntungu lowu nga kona hi mudyaxihi timhangu to tlula wa timilliyoni ti vikiwile hi matiko ya kuhlanganisa na ntsengo wo hundza wa vanhu lava dlaweke hi vuvabyi lebyi hambiswiritano ntsengo wa lava hanyeke endzhaku ko khomiwa hi vuvavbyi lebyi wu le henhla ka  wa timilliyoni swikombiso leswi tolovelekeke swa vuvabyi lebyi swi hlanganisa na dari khohlokhohlo kukarhala ku heleriwa hi moya na kulahlekeriwa hi vuswikoti byo nuhwela na ku nantswela vutalo bya vanhu lava tluleriweke hi vuvabyi lebyi vava na swikombiso swi tsanana van wana va weriwa hi nhlaselo wa swirho swo hefemula lowu vangelaka masocha ya miri leswaku mahlasela mahahu kufa ka swirho swin wana swa miri kutiyelela ka ngati nkarhi kusukela ka kutluleriwa hi vuvabyi kufikela loko swikombiso swa vuvabyi swi vonakala i kwalomu ka masiku ya nthlanu naswona wu nga va e xikarhi ka masiku mambirhi kuya eka mavhiki mambhiri xitsongwatsongwana lexi xi tlulelana exikarhi ka vanhu lava nge kusuhi na kusuhi hixitalo eka swisa leswi vangiwaka hi ku khohlola ku etshemula na kuvulavula swisa leswi swi tala ku wela ehansi kuri na ku famba mangwa emoyeni nakambe vanhu vanga thlela va tluleriwa hi xitsongwatsongwana loko va khoma ndzhawu kumbe xilo lexi suleriweke ivi va tikhoma xikandza xitsongwatsongwana lexi xi tlulelana ngopfu e xikarhi ka masiku manharhu endzhaku ko sungula ka swikombiso hambi leswi byi tlulelanaka naloko swikombiso swi nga si sungula ndlela ya ntolovelo yo hlahluva vuvabyi lebyi i ku teka no xiyisisa marha eka nkolo nhlahluvo wa xifuva na mahahu wu nga pfuna ku vona mahangalele ya vuvabyi e mirini tindlela to sivela vuvabyi lebyi ti hlanganisa na ku hlamba mavoko ku papalata vanhu ngopfungopfu lava ngana swikombiso ku siva ku khohlola naswona u tlela u papalata ku ti khoma xikandza ku engeta kwalano ku bubabumeriwa tipfala milomo na tinhompfu swibumabumelo swo tipfala nomo na nhopfu swa hambanahambana naswona mifumo yi wana yi swi endle nawu kasi yi n wana ya swisivela ku na ku kayivela ka vumbhoni eka matirhele ya ku tipfala nhompfu na nomo ka vanhu lava hanyeke hi kuya hi nhlangano wa misava wa swarihanyo who ku hava nsawuto wa vuvabyi lebyi hi siku ra  mudyaxihi tiko ra amerikha ri nyike mpfumelelo wa xihatla wo nyika vavabyi lava tikiriwaka murhi wa remdesivir vu ongori byi hlanganisa na ku tshungula swikombiso nkatalelo na vuongori ku papalata vanhu na vutshunguri byo ringeta nhlangano wa misava wa swarihanyo wu tivise vuvabyi bya covid kuri mhangu ya xihantla ya misava hi sunguti naswona wuthlela wu tivisa vuvabyi lebyi byiri ntungu hi nyenyankulu ntungu lowu wu hangalake eka matiko yo tala e swi fundzeni hinkaswo swa ntsevu swa nhlangano wa misava wa swarihanyo ntungu wa khorona ya lowu thlelaka wu tiviwaka hi ra ntungu wa xitsongwatsongwana xa khorona i tnungu lowu endlekaka wa vuvabyi bya khorona bya covid lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana le xi hlaselaka swirho swo hefemula xa khorona ya muxaka wa vumbirhi sars cov ntungu lowu wu tsumburiwe ro sungula e dorobheni ra wuhan e chayina hi n wendzamhala wa n wexemo nhlangano wa matiko wa swarihanyo who wu tivise vuvabyi lebyi tani hi mhangu ya xihantla ya misava hi sunguti naswona wuthlela wu tivisa ntungu hi nyenyankulu kusukela hi mudyaxihi timhangu to tlula wa timilliyoni ti vikiwile hi matiko ya kuhlanganisa na ntsengo wo hundza wa vanhu lava dlaweke hi vuvabyi lebyi hambiswiritano ntsengo wa lava hanyeke endzhaku ko khomiwa hi vuvavbyi lebyi wu le henhla ka wa timilliyoni as of may ntungu lowu wu kavanyete mahanyele na vubindzuri emisaveni hinkwayo ku hlanganisa na ku hohloka ka swiyimiso swa timakete na ku xaviselana emisaveni wu vange ku thleriseriwa endzhaku kumbe ku yimisiwa ka minthlangu vukhongeri tipolotiki na minkhuvo ya ndzhavuko ku kayivela ka swixavisiwa na tinhundzu hikwalaho ko xava hi richuho ku katsa na ku hunguteka ka mimusi leyi thyakisaka moya swikolo tiyunivhesithi na makholichi swi pfariwile a matikweni yo tala ya misava laya ringanaka naswona swi khumbe kwalomu ka wa tiphesente ta machudeni mahungu vun wa hi ta xitsongatsongwana lexi ma hangalake na misava swonghasi naswona ku ve na timhangu ta xihlawuhlawu na ku hlaseriwa ka valuveri va vachayina kumbe la va sukaka e matikweni lawa ma ngana swiviko swo tala swa vuvabyi lebyi kuthlele ku vikiwa timhangu leti e tikweni ra chayina hi roxe laha ku hlaseriweke valuveri lava va hehliweke hi ku tisa vuvabyi e tikweni ku hlahluva vuvabyi bya covid swi hlanganisa ku kambisisa masalela lama tekiweke ku tiyisisa vukona bya xitsongwatsongwana xa sars cov vuhlahluvi byi valanga vukona bya xitsongatsongana kumbe masocha ya miri lama tumbuluxiwaka hi miri endhzaku ko suleleka hi xitsongatsongwana mbuyelo wa hlahluvo wa vukona bya xitsongwatsongwana switirhisiwa kutwisisa ku hangalaka ka vuvabyi lebyi naswona swi pfuna tindzawulo ta swa rihanyo ku landzelela lava suleriweke na ku sivela ku hangalaka ka ntungu kasi nhlanhluvo wa masocha ya miri wu hlamula xivutiso xa leswaku xana munhu u tshama a suleriwa hi vuvabyi bya khorona kumbe e e hi swona leswi endlaka nhlahluvo lowu wunga tirhisiwi ngopfu hi kuva swi nga ha teka miri mavhiki yohlaya leswaku miri wu tumbuluxa masocha matiko yyo hambana hambana ma tivumbelo milawu ya wona leyi lawulaka mahlahluvele ya vuvabyi lebyo ku hlanganisa swikongomiso mayelana na lava vanga hlahluviwaka makhambi yo thlela u hlahluviwa ndlela yo kambisisa nhlahluvo kuteka marha na matirhisele ya mbuyelo wa nhlahluvo kuhambana loko ku hlohlotele tinhlayo ta ximfumo ta ku hangalaka ka vuvabyi lebyi kuhlanganisa nhlayo wa lava hlahluviweke lava khomiweke hi vuvabyi lava dlaweke hi vuvabyi lebyi kuhlanganisa na vuxokoxoko bya vavabyi tsalwa leri ri nyikela vuxokoxoko byo anama rithlela ri hlayisa nongonoko wa tindzhawu le ti hlaseriweke hi ntungu lowu muvabyi wo sungula wa vuvabyi bya khorona ya lembe ra u tsumburiwe e dorobheni ra wuhan e chayina hi n wendzamhala wa ntsengo wa lava suleriweke na lava loveke hikwalaho ka ntungu lowu hi kuya hi xiviko xa ndzawulo ya univhesithi ya johns hopkins tinhlayo leti ti nga ha hambana na le ti vikiweke e henhla ka ndzimana leyi hi kuya hi michael yao nhloko ya ndzawulo ya mintirho ya xihantla ya nhlangano wa swa rihanyo wa misava who e tikweni nkulu ra afrika ku hlahluva na tsumbula vuvabyi bya ha sungula i swa nkoka swinene hi kwalaho ka xiyimo xa tindzawulo ta swa rihanyo e matikweni ya afrika le xi komba ntsikelelo hikwalaho ka mavabyi na mintungu leyi nga ntsamelo maxelo vatsundzuxi va vula leswaku kungu leri sekeriweke eka kuhlahluva no tsumbula vuvabyi bya ha sungula ri nga pfuna matiko leswaku ma papalata xilaveko xo pfala tiko na ikhonomi leswi vangaka ntshikelelo wo kulu swonghasi eka va aka tiko lava va hanyaka hi muholo wa siku na siku leswaku va wundla mindyangu ya vona nhlangano wa matiko wu vula leswaku kuta va na xilavelo xa swihlahluvi swa vuvabyi swa kwalomu ka  watimiliyoni ku hlanganisa na ya michini yo hefemurisa vavabyi eka tiko nkulu leri ringalo ni tshiki hi va aka tiko va kwalomu ka  watibhiliyoni hi lembe ra ntsengo wa lava suleriweke hi vuvabyi wu tlule miliyoni hi ti ta mhawuri laha nhlayo yo tala yi kumekeke eka nthlanu wa matiko lamanga afrika dzonga algeriya ghibita ghana na nayjeriya hambiswiritano switikomba onge ku na matiko yo tala ma tsandzeka ku kandziyisa mintsengo yo tiya ngopfu ngopfu matiko lama ngana vusweti nhlayo ya mafu e tikweni nkulu ra afrika yile hansi loko yi ringanisiwa na mafu ya tiko nkulu ra yuropa hikwalaho ka leswi ntalo wa va aka tiko va tiko nkulu ra yuropa vanga vanhu lava dyuhaleke mintsengo ya lava suleriweke yi tiyisiwile e matikweni hinkwawo ya tiko nkulu ra afrika naswona tiko ra lesotho rive ro hetelela ku vika ntsengo wa lava suleriweke loko ri ta tsumbula muvabyi wo sungula hi ti mudyaxihi daniel canodoise can themba khotavuxika ndzhati a a ri mutsari wa switori swo koma wa afrika dzonga themba u velekiwe le marabastad ekusuhi ni le dorobeni ra pitori kambe u tsale ntirho wakwe wo tala le sophiatown e joni eafrika dzonga malabrastad doroba leri ri mbundzumuxiwile ehansi ka nawu wa mintlawa ya rixaka wa nkarhi wa xihlawuhlawu lowu a wu avela mintlawa ya tinxaka ku ya etindhawini letintshwa a a ri xichudeni le fort hare college laha a kumeke digri ya xinghezi hi risiva na diploma ya vudyondzisi endzhaku ko rhurhela edorobeni ra sophiatown u ringete ku tsala switori swokoma themba u nghenele mphikizano wo sungula wa switori swo koma wa drum ku nga magazini wa vantima va le madorobeni lowu vulavulaka ngopfu hi vukambisisi hi swifaniso laha a hluleke hi ku famba ka nkarhi u tirhe eka drum laha a veke un wana wa majaha ya drum kun we na henry nxumalo bloke modisane todd matshikiza stan motjuwadi na casey motsisi hi ku famba ka nkarhi va hlanganisiwe na lewis nkosi na nat nakasa ntlawa lowu a wu hi xivuvulelo lexi nge hanya hi xihatla lova wa ha ri ntsongo naswona u ri ni ntsumbu wosaseka xiphemu lexi a xi hlawulekisa drum a kuri vuswikoti byo kambisisa xin wana xa swikongomelo swa kona a ku ri ku paluxa ntiyiso na kupfumaleka ka kuringana e hansi ka mfumo wa xihlawuhlawu themba u endle xiboho xo vona ndlela leyi tikereke to basa a ti ta angula ha yona loko a ya etikerekeni to vona tani hi leswi a a ri munhu wa ntima ku karhateka loku kulaka hi swipimelo swa xihlawuhlawu ku n wi vangele leswaku a rhurhela eswazini laha a tirheke kona tanihi mudyondzisi hi u vuriwe mukomanisi ximfumo hikwalaho ka swona mintirho yakwe yi yirisiwile eafrika dzonga tibuku takwe ti sungule kumeka hi xitalo eka malembe ya va hi ku humesiwa ka tibuku timbirhi leti nga the will to die na the world of can themba eka switori swakwe u hlamusele ku karhateka ka vanhu va vantima la va dyondzeke e yunivhesiti na swona vahanya e madorobheni naswona va tsandzeka ku humelerisa vuswikoti bya vona hi kwalaho ka swipimelo swo ya hi nghohe swa mfumo wa xihlawuhlawu na swona va thlela va ringeta ku ringanisa vutomi bya le dorobhen na byale ma tiko xikaya u lovile hikwalaho ka vuvabyi bya mbilu eka kaya rakwe ra le mazini hi ndhzati seshego ixidorobhana lexi kumekaka eka masipala wa polokwane e mugangenin wa capricon lowu nge xifundzeni xa limpopo etikweni ra afrika dzonga xidorobhana lexi xikumeka en walungu wa vupeladyambu bya dorobha ra polokwane exikarhi ka na seshego a ku ri ntsindza wa khale ka tiko xikaya ra lebowa leri herisiweke hi van wamabindzu va kwalaho va tiveka hi ku humelerisa swakudya swakunwa fole swiambalo swiambalo swilo swa dzovo timhandzi ni swilo leswi endliweke hi ntsandza swilo swa nsimbi michini ni switirho vaaki va tala ku taka maendzo exikarhi ka seshego na dorobha ra polokwane hikwalaho ka ntirho seshego u avanyisiwe hi tindhawu ta nhungu to tshama eka tona zone endhawini yin wana leyi vuriwaka masakaneng hilaha murhangeri wavandla ra politiki ra economic freedom fighters julius malema a kuleleke kona xidan wana xa seshego xikumeka enambyeni wa molatusi etlhelweni ra vupela dyambu bya xidorobana pitori i rin wana ra madoroba nkulu manharhu ya afrika dzonga leri tirhaka tanihi ntsindza wa rhavi leri rhangelaka ra hulumendhe naswona tanihi muamukeri wa vayimeri hinkwavo va matiko mambe eafrika dzonga doroba ra kapa i ntsindza wa ku veka nawu nakambe bloemfontein yiva ntsindza wa ku avanyisa pitori ri tsemakanya nambu wa apies naswona riololokela evuxeni bya xintshabyana xa magaliesberg yi na ndhuma tanihi doroba ra dyondzo ni ntsindza wa vulavisisi laha yi rhurheleka eyunivhesiti ya tshwane ya thekinoloji tut yunivhesiti ya pitori up sefako magatho health science university smu yunivhesiti ya afrika dzonga unsa huvo ya sayense ni vulavisisi bya tinkomponi csir ni vandla ra sayense ra vanhu yi tlhela yi rhurhela nsimeko wa vulavisisi bya tiko na ndzawulo wa mimpimanyeto wa afrika dzonga hi a ku ri rin wana ra madoroba lawa rhurheleka xidlodlo xa misava xa bolo ya milenge xa fifa hi lembe ra pitori i doroba ra vu nhungu hi ku fuma e tikweni nkulu ra afrika kasi i ra vumune hi ku fuma e afrika dzonga pitori i xiphemu xa le xikarhi xa masipalankulu wa doroba ra tshwane leri vumbiweke hi ku hlanganisiwa ka khale ka valawuri vo hlayanyana va kwalaho ku katsa na centurion na soshanguve van wana va ringanyete leswaku ku cinciwa vito ra ximfumo ku suka pitori ku ya etshwane leswi vangeke njhekanjhekisano wale rivaleni pitori yi tshuriwe vito ku suka eka andries pretorius loyi a a ri un wana wa va rhangeri va mabunu kasi van wana vaaki va afrika dzonga minkarhi yin wana va ri vitana doroba ra minsinya ya jacaranda hikwalaho ka magidi ya mirhi leyi byariweke eswitarateni swa yona ni le mintanga ya swona nthlavelo wa covid i murhi wo dlaya xitsongwatsongwana lowu endleriweke ku tshungula cvid emahlweni ka ntungu wa covid ntirho wo endla murhi wo tshungula mavabyi lama vuriwaka sars na mers wu kondletele vutivi hi ta muxaka na matirhele ya xitsongwatsongwana lexi naswona swi hatlisise maswekelo ya nthlavelo wa covid hi n wendzamhal wa kwalomu ka milambyana yo tshungula vuvabyi lebyi ayiri karhi yi swekiwa naswona yi lavisisiwa naswona wa vanhu vanghenele vuringeti bya milambyana leyi eka xiyenge xo sungula xa swikambelo swa vutshunguri ku engetela kwalano wa vanhu va ngheneleke swikambelo swa vutshunguri swa xinyenge xa vumbirhi na xa vunharhu eka xiyenge xa vunharhu mirhi yo hlayanyana ya vutshunguri ya covid yi kombise ku kuhumelela ka kwalomu ka ka ku sivela vuvabyi bya cvid valawuri va swa vutshunguri va pfumelele mirhi ya tsevu yo tshungula vanhu milambyana yimbirhi ya vutshunguri ya rna kunga tozinameran leyi swekiweka hi vaka pfizer biontech na mrna leyi swekiweka hi vaka moderna timbirhi leti tolovelekeke eka mirhi yo tshungula bbibp corv leyi swekiweka hi vaka sinopharm na coronavac leyi swekiweka hi vaka sinovac ku hlanganisa na mirhi yo tshungula gam covid vac leyi swekiweka hi va huvo ya vulavisisi ya gamaleya na azd leyi swekiweka hi yunivhesithi ya oxford yitirhisana na astrazeneca pfizer moderna na atrazeneca yi vhumbe vuswikoti byo endla wa magidi ya timiliyoni ta mimpimo hi leyi nga tirhisiwaka ku hlanganisa kwalomu ka magidi manharhu ya timiliyoni ta vanhu tanihi leswi mirhi yo tshungula yi lavaka ku thlaveriwa leswaku yo kota ku sirhelela eka vuvabyi bya covid hi n wendzamhala mirhi yo tshungula leyi tlulaka wa magidi ya timiliyoni se a yi koxiwile no xaviwa hi matiko naswona kwalomu ka hafu ya mirhi leyi xaviweke hi matiko lama fuweke lama vaaki va wona va endlaka kwalomu ka wa tiphesente ntsena ta vanhu hinkwavo emisaveni hinkwayo matiko yo tala ma tlhele ma hlela tindlela to thlavela vanhu lava nga ekhombyeni lerikulu ro hlaseriwa hi mavabyi lawa kufana ni vadyuhari ni lava nga ekhombyeni lerikulu ro khomiwa hi vuvabyi lebyi ni ku byi hundzerisela eka van wana tanihi vatirhi va ta rihanyo 
