tetun iha portugés tétum iha inglés tetum ne'e lian nasionál no ko ofisiál timór lorosa'e nian lian ida ne'e nia hun mai husi austronézia no hatama mos liafuan barak husi lian portugés no lian malaio tetun foufoun loos mak tetun terik timór oan sira ko'alia tiha ona lian ne'e uluk kedas ona antes portugés sira to'o tan iha tempu ne'ebá haree katak presiza duni lian ida ne'ebé hotu hotu hatene atu bele fila liman ka fa'an sasán portugés sira to'o mai iha timór kahur tan liafuan portugés balun ho mós malaio balun tan ne'e tetun fila an tiha sai nu'udar tetun prasa ka tetun dili tanba ko'alia liu iha dili husi kedas sékulu xix jezuita sira iha soibada tradús tiha parte balu husi bíblia ba tetun iha tinan governador kolónia nian koko hatama tetun ba hanorin iha timór so iha de'it tinan maka igreja foti lian ne'e ba uza iha liturjia maibé iha tinan igreja foti ona lian ne'e hodi halo katesismu lian tetun mais lia portugés maka sai nafatin lian ofisiál iha timór portugés tetun hanesan de'it lian ida ne'ebé timór oan hotu bele ko'alia no hatama mos liafuan barak husi portugés kuandu indonézia invade no okupa timór lorosa'e iha timór sai tiha provínsia ba indonézia no la hatan ko'alia tan ona portugés mais igreja katólika foti tiha tetun hanesan lian liturjia nian no la hili tok bahasa indonesia ida tan ne'e lian tetun sai tiha hanesan pilar ida ba identidade nasionál ho kulturál timór nian agora ne'e daudaun tetun maka lian ida ne'ebé ema ko'alia barak liu iha timór lorosa'e tetun prasa ka tetun dili hatama mos liafuan barak husi rai seluk mas ohin loron lian ida ne'e mak ema uza liu tanba kuaze ema timór oan barak ko'alia lian ne'e tetun ida ne'e duni mak sai mós hanesan lian ofisiál timór nian iha mós linguista barak neebé hakerek livru oioin kona ba tetun no husi sira iha nain rua neebé importante liu geoffrey hull ho benjamim corte real timor leste hanesan nasaun ida ne'ebé moris ikus liu iha mundo rai klaran tur iha fatin sorin timur iha rain timór iha sorin ida hetan rai timór nian rohan hanesan oe kusi oe kusi ambenu iha fali lolon sorin nian kotuk mak ataúru nune'e mos iha rain ki'ik oan balu ne'ebé tur iha lolon sorin timur nian ne'ebá rai timór iha fronteira ho rai seluk mesak ida deit mak rai indonézia nian sorin ne'ebé tutan malu ho iha sorin loro monu ne'ebé fahe malu ho sorin loro sa'e iha mos rai sorin nebe tutan malu ho oe kusi maibé iha mos fonteira iha tasi ne'ebé ketak malu ho austrália tasi timór iha kanosan sorin dili mak sidade boot liu hotu no hanesan sidade inan ba timór uluk hanaran timór portugés tanba rai ne'e portugál mak ukun to'o tinan to'o bainhira indonézia hadau ka halo invazaun maibé sai portugál nian rain ne'ebé la hamerik ketak to'o tinan ne'ebé mos sai hanesan provínsia ba rua nulu resin hitu ho naran timor timur ema timór sira hamutuk porsentu ualunulu mak hili ba ukun an iha referendu ne'ebé nasoins unidas hala'o lian ne'ebé ema timor leste barak hatene koalia mak tetun iha tinan ikus hirak liu ba povu timór leste hetan rezultadu impresivu partikularmente iha dezenvolvimentu sosiál no politikál ida ne'e largamente tamba sira nia esforsu rasik sira moris nafatin durante rejime kolonial ultrapasa okupasaun tinan no sai independente hafoin lori sofrimentu fenomenal no halo sakrifisiu bo'ot tebetebes maibé dezenvolvimentu ekonomia la'o neneik liu timór leste maka nasaun ne'ebé kiak liu hotu iha rejiaun ho rendimentu per kapita kada tinan no agora kiak liu tan haktuir dada fila ema onu no kolaboradores tulun nain sira ekonomia kontinua diminui nafatin nia ohin estadu membru cplp nian ver também lista administrativu timór lorosa'e nian konstituisaun lei inan husi tinan regula ezersísiu podér polítiku nian xefe estadu nian ne'e prezidente repúblika francisco guterres xefe governu nian primeiru ministru timór lorosa'e nian taur matan ruak parlamentu timor leste nian ne'e parlamentu nasionál xefe parlamentu arão noé da costa amaral loron bot iha istória pasu husi progresu jeral ne'e maka evidensia indikadores dezenvolvimentu umanu iha timór leste iha ne'ebé maske komesa diak ona sei do'ok los husi hirak ne'ebé iha nasaun seluk iha rejiaun ne'e esperansa moris nian badak nivel edukasaun ne'e badak no proporsaun a'as husi populasaun moris iha liña pobreza nia okos estandarte saúde ne'e sei badak tebetebes esperansa moris nian iha nia estimasaun maka tinan de'it tinan ba mane no ba feto povu timor leste nian vulneravel nafatin ba moras respiratoria no tee been no mos malaria dengue tb no lepra sira seidauk hasoru epidemia hiv sida ne'ebé maka'as mas ema balun hatene kona ba ameasas ne'ebé buat ne'e iha no ema ituan deit maka hatene oin sa atu prevene povu terus tanba saúde ladi'ak iha parte balu tanba sira seidauk hetan asesu diretamente ba servisu saúde be no saneamentu mós menus metade husi populasaun laiha asesu ba bee ne'ebé sira hemu ho seguru no laiha saneamentu adekuada iha ambiente saúde ne'ebé perigozu labarik sira partikularmente esposta husi kada labarik moris serka de labarik maka mate molok halo tinan ida sira ne'e vitima husi moras tempu labarik nian ne'ebé maka komun liu inklui diareia no infeksaun respiratoria aguda liu husi metade labarik sira iha tinan rua nia okos maka nunka hetan imunizasaun estandarte edukasaun mós ladi'ak iha taxa alfabetizasaun adultu nian de'it ba mane no ba feto situasaun ne'e sei di'ak liu tan bainhira labarik barak liu tan maka eskola mas labarik barak liu maka la tama entre no husi labarik tinan iha eskola primaria maka la iha eskola partikularmente sira ne'ebé husi familia ne'ebé kiak liu maske sira rejista alunus sira iha tendesia atu halo ne'e tarde no depois tenke repete aula fali ka sai menus husi metade labarik sira ne'ebé maka tama eskola primaria kompleta edukasaun tinan nen iha mos edukasaun oituan tebe tebes ba labarik sira ne'ebé maka nia tinan seidauk to'o atu eskola serka de de'it husi labarik iha tinan lima nia okos maka tama ba eskola pre primaria ka infantariu ruma iha parte seluk husi eskala tinan nia rohan adultu ituan de'it maka tuir aula alfabetizasaun karik buat ne'e organiza husi governu ka ong sira pasu neneik husi progresu iha saúde no edukasaun rejista tiha ona iha indise dezenvolvimentu umanu idu timór leste nian idu sa'e tiha ona durante depois tu'un iha nudar rezultadu husi destrusaun fenomenal no dislokasaun durante periodu referendum depois nia hahu'u sa'e fila fali mas idu timór leste nian sei badak liu nafatin entre nasaun sira iha asean idu badak timor leste nian ne'e koresponde ba nivel a'as husi rendimentu kiak nian liña rendimentu kiak ne'e fiksu iha per kapita kada loron iha proporsaun husi populasaun ho rendimentu ida ne'e nia okos serka iha ki'ik ituan liu de'it duke iha tinan uluk hirak liu ba rendimentu kiak ne'e rejista liu tan iha areas rurais duke areas urbanas maibé iha mós kontradisaun entre areas urbanas diferentes ki'ik liu iha dili no baukau no a'as liu iha fatin seluk ema ne'ebé kiak liu maka sira ne'ebé menus edukasaun no sira serbisu barak liu maka iha area agrikultura faluk no oan kiak husi rezistensia veteranu no antigu soldadu labarik sira mós inklui sira ne'ebé maka kiak liu espesialmente labarik sira ne'e maka disvantajen no vulneravel ida husi sanulu ne'ebé maka lakon parenti ida ka liu buat ida atu sukat luan liu tan kakiak maka indice pobreza umanu ipu ne'ebé maka konsisti husi medida kompostu privasaun ne'ebé kombina probabilidade husi sobrevivensia to'o tinan analfabetizmu proporsaun labarik hirak ne'ebé nia todan menus no proporsaun husi sira ne'ebé maka falta asesu ba bee mos desde timor leste nia ipu aumenta mas ituan de'it progresu iha sobrevivensia no alfabetizasaun hanesan taka deit deteriorasaun estandarte moris nian estandarte saúde mós resultadu husi falta ai han uma kain rurais barak maka falta ai han durante fulan ne'ebé susar husi novembru to'o fevereiru agora dadaun ne'e husi populasaun sira sofre inseguransa alimentar inseguransa ai han ne'e iha parte balun tamba nivel badak husi produsaun aihan konsekuensia ida husi rai ne'ebé ladiak no jeralmente tanba teknolojia nivel badak aumenta tan ho fallansa kolleita ne'ebé a'as antes no depois de kolleta problema seluk tan maka distribusaun agrikultor barak maka ladun iha kapasidade armazenamentu no hatene katak susar atu lori sira nia produtus ba merkadu feto iha timor leste sofre diskriminasaun boot iha uma laran ka serbisu fatin no iha komunidade labarik feto sira barak liu maka sai husi eskola duke labarik mane no kuaze dois tersus husi feto sira iha tinan maka analfabeta la hatenen le no hakerek kompara ho menus husi metade mane sira nian feto mos sofre diskriminasaun iha serbisu fatin sira ladun serbisu iha forsa traballu formal sira hetan pagamentu ituan liu duke mane feto agora iha asesu liu ba informasaun kona ba reprodusaun mas barak maka ladun hetan asesu nafatin ba servisu planeamentu familiar nudar rezultadu feto timor leste iha tendensia atu iha taxa fertilidade a'as no barak maka mate wainhira hahoris taxa mortalidade materna ne'e to'o per hahoris amplitude diskriminasaun hasoru feto maka evidenti iha indice dezenvolvimentu relasiona ho jeneru idj ne'e hatudu inkrementu ituan desde maior parte tamba rendimentu feto nian sa'e maske ne'e iha pontu balun bele taka dezempeño ladiak iha edukasaun preokupasaun seriu ida tan maka violensia bazeada ba jeneru feto kontinua nafatin sai subjetu ba violensia domestika asediu seksual iha serbisu fatin violasaun no formas maustratus seluk tan no abuzu seksual serka de metade husi feto sira sofre formas violensia balun iha sira nia relasoens intimas obstaklu signifikativa ida atu hasa'e nivel dezenvolvimentu umanu maka estadu husi infrastrutura nasaun nian timor leste iha rede razoavel ida husi estradas prinsipais mas estradas sekundarias no tersiarias ne'e menus dezenvolvidus no durante tempu udan atu tama ba suku barak ne'e ladiak fornesimentu eletrisidade mos la hanesan servisu ne'e razoavel diak iha areas urbanas kobre uma kain iha dili no baukau mas ne'e kobre deit uma kain iha rurais lolo'os ne'e iha tinan hirak liu ba proporsaun husi rezidentes rurais ne'ebé maka hetan kobertura eletrisidade atualmente diminui ema hirak ne'ebé hela iha sentrus urbanas prinsipais nia liur mos hetan servisu telekomunikasaun ne'ebé limitadu tebe tebes ema timor barak maka depende ba estadu husi ambiente natural infelizmenti buat ne'e sai a'at lalais liu tan agrikultura tesi no sunu aumenta tan ho tesi ai ne'e la sustentavel iha dekadas no ahi han ailaran esposta tiha rai no be sulin maka'as dasa tiha rai bokur buat ne'e sai a'at liu tan ho buka ai ba sunu fonte enerjia prinsipal ba rezidentes rurais sira buat ne'e mos perigozu ba ema nia saude sunu ai la ho efisienti iha dapur ne'ebé ventilasaun ladiak ne'e maka faktor signifikativa ida ba moras respiratoriu karik timor leste hakarak hamenus nivel kakiak nia sei persiza kresimentu ekonomia sustentavel kresimentu husi buat ruma ne'e sei susar atu komprende ekonomia kontinua diminui nafatin haktuir dadafila tiha ema onu nian saida maka sei persiza iha aban bain rua nu entantu ne'e la'os kresimentu husi buat ruma ida mas kresimentu pro kiak ne'ebé ekitativu no kria empregu sufisiente ba forsa traballu timor leste nian ne'ebé maka aumenta tan ne'e mos persiza atu sustentavel no la esplora rekursus naturais barak liu tan no mos bazea ba aktividades ne'ebé bele ajuda atu hasa'e kultura no identidade nasional kresimentu tengki hahu'u ho agrikultura ne'ebé maka fo serbisu ba serka de kuartu tolu husi forsa traballu agrikultor barak liu maka moris ho kultura subsistensia fo serbisu ba membrus familia iha parsela rai kikoan ida media husi propriedade rai ne'e serka de hektares agora ne'e produtividade ne'e badak output kada traballador ne'e ki'ik liu un desimu duke sira ne'ebé iha industria no servisu no nudar rezultadu ida agrikultura ne'e hamosu deit un kintu husi pib produtividade badak ne'e bele mai husi klima ne'ebé la favoravel rai bokur ne'ebé ladiak no ladun iha estrada no infrastrutura seluk tan mas iha numerus balun husi restrisoens seluk ba dezenvolvimentu agrikultura jeralmente agrikultor sira falta input no makinaria no mos jestaun no kompetensia seluk tan ne'ebé maka bele halo sira foti vantajen husi nivel teknolojia ne'ebé a'as liu sira mos infrenta restrisoens finanseiras sira laiha asesu diretamente ba kreditu no mezmu sira lakohi investe tamba sira laiha garantia titular ba sira nia rai timor leste persiza atu dezenvolve sektor agrikultura dinamiku ne'ebé maka la'os hamosu deit rendimentu barak liu tan ba agrikultor sira mas mos kria oportunidade ba empregu iha sektor seluk to'o agora polítika governu atu alkansa buat ne'e konsentra tiha ona ba fornese infrastrutura no servisus sosiais mas oferese deit servisus ekonomikus limitadus ho espektativa katak sektor privadu sei muda atu taka koak mas sektor privadu ne'e sei iha faze embrionaria tamba ne'e maka governu sei persiza nafatin atu toma lideransa mezmu ba servisu ekonómiku sira dalan ba oin ne'e provavelmente bazea ba kombinasaun husi opsaun ida ka liu husi opsaun báziku ha'at tuir mai ne'e kualker balansu iha provizaun timor leste urjentemente persiza estratejia ne'ebé maka klaru ba dezenvolvimentu rural pro kiak ne'e mos sei persiza investimentu publiku bo'ot liu tan no mos kordenasaun diak liu tan ho administrasaun tamba responsabilidade ba dezenvolvimentu rural ne'e fahe ba ministeriu no ajensia balun prioridade ida imediata liu maka tengki hadi'a servisu kreditu opsaun ida maka hari'i banku dezenvolvimentu rural nune'e mos fo korajen liu tan ba banku komersial sira atu fo imprestimu reforma agraria mos tengki liga ba buat ne'e atu distribui fila fali propriedade agrikultura no atu fo titulu propriedade nian atu uza nudar garantia mos importante hotu atu hari'i kooperativas produtus no merkadoria barak liu tan no mos kooperativas transportes atu liga areas produsaun prinsipal ho merkadu konsumu ne'ebé importante liu ho asesu diak liu tan ba merkadu agrikultores sira bele diversifika produsaun husi manu domestika no manu tolun no investe barak liu tan iha hakiak animal nian sektor peskas mos bele diversifika hodi habo'ot tan aktividade peskas nian ba espesies ne'ebé moris iha tasi klean nudar pais independenti ne'ebé foun liu timór leste hahu'u odm ne'e tarde iha mundu tinan atu hahu'u objetivu hirak ne'e maka maibé tinan ne'e la propriu ba timor leste ne'ebé maka foin hetan independensia hafoin tinan sanulu ba oin tinan ne'ebé maka propriu atu hahu'u maka ne'e signifika katak emves de hamenus kiak ba metade entre timór leste nian objetivu atu hamenus kiak to'o serka de un tersu entre no maski ho ajustamentu hanesan ne'e timor leste infrenta dezafiu bo'ot relatoriu dezenvolvimentu umanu global ba hatama timór leste ba lista prioridade ne'ebe prioridade a'as liu iha paizes ne'ebe maka persiza asoens urjenti atu alkansa odm investimentu hira maka timór leste persiza atu bele alkansa odm ne'e susar atu halo estimasaun tamba paiz ne'e iha dadus ne'ebe ituan tebe tebes liu husi estudus empirikus balun ne'ebe maka bele sujere kona ba impaktu husi investimentu oinsa deit maka sei persiza mas posivel atu hetan ideias balun kona ba saida maka persiza atu hare'e uluk ba saida maka nia bele halo atu alkansa objetivu pobreza nian no depois kusta hira maka persiza para atu fornese servisu publiku ne'ebe efektivu rekerimentu baziku atu alkansa objetivu pobreza maka kresimentu ekonomiku mas ne'e importante katak kresimentu ne'e la'os halo balansu ho aumenta disigualdade ne'e bele halo ilustrasaun ida ho senario diferente tolu kresimentu pro kiak ne'ebe estandarte atu sukat disigualdade koefisiente gini tu'un pur anu kresimentu netral iha ne'ebe koefisiente gini nafatin hela deit no kresimentu anti kiak iha ne'ebe koefisiente gini sa'e pur anu se kresimentu ne'e netral no laiha mudansa iha koefisiente gini maka atu hamenus kiak to un tersu husi taxa kresimentu anual ne'e serka de se kresimentu ne'e pro kiak maka taxa ne'e persiza deit husi to'o mas se buat ne'e anti kiak nia persiza iha investimentu hira maka persiza atu alkansa nivel kresimentu nesesariu tuir senário kresimentu pro kiak média total husi investimentu anual públiku no privadu sei persiza milloens tuir senário netral nian milloens no tuir senário anti kiak média ne'ebe persiza maka milloens kalkulasaun ne'e nesesariamente sujestivu mas ne'e subliña importánsia atu tuir estratéjia kresimentu ne'ebe maka la lo'os ba kiak sira kustu atu alkansa odm restantes alkansa objetivu pobreza nian rasik ne'e tengki kontribui mos atu alkansa odm sira seluk mas atu alkansa objetivu sira seluk hotu mos presiza investimentu espesifiku iha sektores sira hanesan edukasaun saude fornesimentu be no saneamentu estimasaun kona ba hira maka persiza ne'e sei depende ba hipoteses barak no marjen ne'e bele bo'ot ituan husi milloens to milloens pur anu tuir hipotese ne'ebe maka plausivel liu media ne'e maka pur anu bazeadu ba exersisiu rua ne'e ba probreza no setores tolu ne'e total kustu anual ba tinan ba oin mai atu alkansa odm nia marjen husi milloens tuir sirkunstánsia ne'ebe maka favoravel liu to'o milloens pur anu ba menus favoravel ne'e hatudu katak prinsipalmente posivel atu alkansa objetivu hirak ne'e tamba figura favoravel ne'e atu hanesan ho nivel agora nian pur anu fundus ba investimentu sei mai husi ne'ebe maske investimentu privadu tengki iha parte importante atu estimula dezenvolvimentu ekonómiku ba tinan sanulu oin mai pelu menus fontes husi fundu barak liu maka mai husi despeza publiku orsamentu preliminar ba indika katak rekerimentu total ba despeza públiku ba tinan ha'at oin mai maka milloens reseitas internas inklui hirak ne'ebe husi tasi timór sei taka liu husi metade ne'e husik hela koak iha fiskal liu husi periodu ne'e liu husi milloens ka média serka de tinan ida ida desde ne'e maka iha estimasaun seluk ne'ebe maka sujere katak defisit badak ne'e nudar rezultadu husi ko'a despezas no aumenta iha reseitas partikularmente husi mina mas sei iha falta nafatin ba rekursu signifikativa oin sa maka bele taka falta ne'e odm dawalu ne'e enfaze katak alkansa objetivus hirak ne'e la'ós de'it nasional mas responsabilidade globál hotu timór leste hanesan mos nasan ho rendimentu kikoan sira seluk tenke depende ba apoiu husi parseiru dezenvolvimentu inklui doador bilaterál organizasaun internasionál sira fundasaun privadu no públiku no ong internasionál sira despezas hotu hotu ne'e tengki foka ba setores prioridades ne'ebe maka bele ajuda kiak sira to'o ohin loron timór leste iha repertoriu diak ida fundu konsolidadu ba timór leste cfet pur izemplu aloka serka de husi total ba saude no edukasaun mas iha preokupasaun kona ba distribuisaun investimentu ba nasaun tomak agora ne'e parte bo'ot husi despezas cfet nian kontinua nafatin ba dili un tersu husi total despeza públiku no un kintu husi bens no servisus maka ba munisípiu sira tamba ne'e maka governu sei buka tuir dalan atu muda rekursu sira no autoridade atu halo desizaun ba munisípiu sira timór leste iha liña oin husi partisipasaun popular husi períodu rezisténsia mai oin nia institusoens nasionál sira mantein tiha ona parseria serbisu ne'ebe metin ho povu evidenti pur izemplu iha prosesu konsultasaun masa ne'ebe maka lori ba vizaun nasionál ba preparasaun planu dezenvolvimentu nasionál nian laiha falta de rezolusaun polítika iha leten atu fo korajen ba partisipasaun dezafius maka atu asegura katak povu husi nasaun tomak iha oportunidade atu hetan vantajen husi oportunidades hirak ne'e fundazaun baze ba parseria sira ne'e tenke institusoens nasionais sira ne'ebe ke diak timór leste hahu'u diak tiha ona iha estabelesimentu institusoens bázikus husi administrasaun públiku maske barak maka sei persiza atu reforsa tan iha tinan barak oin mai iha mos isforsu agora atu hari'i institusoens foun atu alkansa odm persiza polítika nasionál ne'ebe efetivu mas serbisu barak liu maka tenke halo iha nivel lokál no liu liu iha áreas rurais timór leste seidauk desentraliza to'o iha pontu balun konstituisaun desidi tiha ona vizaun nesesária husi governu desentralizadu mas poder sei nafatin iha sentrál desentralizasaun foti formas barak husi dekonsentrasaun prinsipalmente dekonsentralizasaun tenke halo servisus efisienti liu tan ho husik sira atu adota besik liu tan tuir nesesidades lokál nian mas hare'e ba pesoál no rekursu ne'ebe ituan ne'e ne'e sei han tempu tinan sanulu ka liu tan atu implementa desentralizasaun ho efetivu liu tan mas iha tinan primeiru sira ne'e governu tenke foka ba desentraliza prestasaun servisu nian karik ho organiza husi sentrál ka ho hari'i repartisaun departamentu nasional nian iha sentrus rejionais balun hafoin wainhira rekursu no pesoal kualifikadu iha ona governu bele transfere autoridade ba korpu lokál sira gradualmente desentralizasaun persiza atu hare'e mos ba dimensaun politika sira inklui estrutura poder lokal nian maka ho transfere responsabilidade no rekursus vertikalmente husi sentral ba governu rejional no lokal governu sei persiza atu haburas rede horizontál sira ne'ebé maka bele halo governu rejionál no lokál atu halo ligasaun ho aktor naun estatál sira entre sira ne'ebe maka importante liu maka organizasaun naun governamental sira ne'ebe nia numerus liu iha rai timor leste ong nasional iha balun maka ligadu ba igreja katolika ne'ebe maka aktivu ona iha area barak inklui edukasaun saude projetus be no saneamentu peskiza no advokasia no mos direitus umanus no dezenvolvimentu adisionalmente liu un kuartu husi ong sira ne'e maka internasional dala barak konsentra ba hari'i kapasidade liu husi edukasaun no formasaun no mos servisu saude no dezenvolvimentu komunidade nian kooperativa sira mos iha fatin importante familia agrikultura subsistensia sira iha tina ona kultura kooperasaun liu husi redi organizasaun agrikultora sira nian no potensial husi kooperativa foun sira ne'e nudar evidensia husi susesu cooperativa café timor nian media mós bele kontribui la'os deit nudar fontes informasoens no edukasun publika iha area hanesan neba kona ba agrikultura saude no saneamentu mas servi mos nudar asu guarda publiku nian ne'ebe maka loke sai korupsaun no mos direitus umanus no abuzus sira seluk tan institusoens hirak ne'e hotu hotu sei iha papel importante iha dezenvolvimentu futuru timor leste nian mas sira iha frakeza ne'ebe komun falta ema kualifikadu prioridade ida ne'ebe maka urjenti liu ba timor leste maka tengki hasa'e nivel edukasaun nian kualifikasaun no kapasidade karik iha servisu publiku iha ong no sosiedade sivil ka iha sektor privadu governu iha planu atu mantein nafatin numerus husi funsionariu publikus permanente to'o ne'e rezolve ona iha kazu balun ho rezultadu lo'os polisia no forsa defeza iha ona ema no ekipamentus to'o nivel razoavel mas iha fatin seluk ema seidauk to'o pur izemplu traballadores ekstensaun agrikola ne'e iha ituan lo'os no pratikamente planu investimentu setores hotu hotu governu nian subliña katak falta ema kualifikadu seriu hanesan mos maka falta kapasidade husi ema ne'ebé maka serbisu kualidade ema nian ne'e variavel tebe tebes no barak maka persiza formasaun kontinuada kompetensia balun ne'ebé falta ne'e bele taka ho kontribusaun husi organizasaun sosiedade sivil nian mas sira mos falta ema kualifikadu governu mos tengki bele fo kontratu sai aktividade sira balun ba sektor privadu mas iha ne'e mos oportunidades limitadu tebe tebes tamba setor privadu ne'e sei kikoan nafatin entretantu tengki halo prioridade atu halo efisienti liu tan pesoal governu no konsultór estranjeiru sira asuntu ida ne'ebe departamentu governu barak maka tenke enfrenta ema la persiza deit atu dezenvolve sira nia kompetensia mas persiza oportunidade atu uza no aplika buat ne'e tamba ne'e maka governu persiza atu fo atensaun didiak ba ambiente serbisu ba funsionáriu publiku sira inklui promosaun oportunidade no estrutura insentivu sira atu asegura katak funsionáriu iha motivasaun atu dezenvolve sira nia kompeténsia timor leste sobrevive periodu traumatiku husi ninia istoria nia povu hatudu reziliénsia no determinasaun extraordinaria atu mantein nia destinu iha sira nia liman rasik agora sira iha prosesu atu forma destinu ne'e halo desizaun vitál sira barak ne'ebe maka sei determina kursu pais nian ba tinan sanulu oin mai iha ne'e sira tenke bele atu depende ba sira nia kolega barak husi rai li'ur karik iha termu forma efektivu husi dezenvolvimentu kooperasaun ka bele hetan asesu justu ba sira nia rekursu naturál rasik mas maioria husi luta ne'e sei besik liu ba uma hanesan ema timor sira halo tranzisaun difikuldade ida husi sosiedade ne'ebé forsa liur maka domina no adultera ba bazeadu ba pais nia tradisaun sosiál no realidade ekonómika sira sira iha sira nia vizaun rasik husi ne'ebe maka sira hakarak atu ba husi nasaun ne'ebe maka sira hakarak atu sai nudar mas realiza katak vizaun ne'e sei naruk no kna'ar ne'ebe susar no desizaun doloroza barak maka hein iha oin hosi lorosae too loromonu hosi tasi feto too tasi mane ita bele haré oin sa timoroan moris oin sa hadulur malu oin sa sira tau neon metin ba matebian sira ita bele haninu mos oin sa sira moris tuir lisan hafoli oin sa sira hanai matebian oin sa ema hotu iha knua laran mesa maluk deit mesa naan deit iha rai timor hosi rai ida ba rai ida ita bele rona ida idak nia lia ita bele haninu rai ida idak nia liasan iha rai timor ita bele rona lia barak maibé sanulu resin lima maka hatán ema barak hodi moris tuir lisan sel seluk timoroan nuu uai uain hatene koalia lia rua ita bele hetan lia barak lisan barak maibé tuir lisan barlake tuir ukur matebian timoroan hotu simu malu nuu abut ida deit bein ida deit lisan barlake hametin uma kain ida ho knua seluk matebian sira la tuur iha fatin seluk maibé matebian hadulur ho maluk iha knua laran tan nee ema ida la leet iha nia knua ema ida la leet iha reinu seluk timoroan hotu fiar iha lulik bein ida maromak nee be ita sei hanai sei hamulak hodi bele hetan diak bele moris dame iha knua laran sei harii uma lulik atu haloot sasán lulik no lima rohan bein siran lulik nain e dato lulik maka sei tau liman ba uma lulik hodi halo ukur tuir lisan atu kuda rai e sal rai sira deit maka bele tama iha uma lulik timoroan sira fiar katak amtebian sira la bá fatin seluk maibé tuur hela iha foho lulik e fatin lulik matebian ho ema hotu nee be sei moris hadulur hela malu tan nee timoroan fiar katak ida idak moris tuir karik matebian nia rohan nia moris sei la kotu tan nee molok háe sei moris ida diak sei halo diak sei tau liman atu ema seluk hetan rahun diak timoroan fiar katak atu hetan rahun diak sei moris tuir dalan maromak tan nee molok halo knar boot ruma knua tomak sei hamutuk hasae ukur atu husu matebian sira nia tulun atu hetan maromak nia kmanek jogo do pau nee sistema baku malu ho ai dona tuir lisan portugál nian ita bele dehan ne'e arte marsiál portugeza ida iha sosiedade barak ema haree surik hanesan kilat ida neebé lulik no dato asuwain sira deit maka bele kaer ema kiik labele kaer surik no tanba nee sira dezenvolve sistema oioin hodi bele defende an ka baku malu ho liman mamuk deit ka ferramenta loroloron nian sé maka koñese istória kona ba oinsá maka karate mosu iha okinawa no liafuan karaté katak liman mamuk iha lia japonés mós hatene katak sistema nee mosu hamutuk ho kobudo neebé inklui téknika hodi uza taha ai dona ferramenta halo ho ai hodi baku hare nsst ho ferramenta no téknika hirak nee maka toos nain ka peska nain bele hasoru bainhira presiza samurai kbiit boot neebé okupa sira nia rain no uza katana samurai ka diman no surik seluk funu nian iha portugál mós povu kiik hamosu sistema ida hodi baku malu uza ai dona neebé bibi atan no toos nain toman lori ba fatin hotu hotu too tinan balu liubá ema koñese sistema ida nee ho naran jogo do pau neebé liafuan jogu iha nee la katak halimar maibé téknika ida ka oinsá atu bele uza didiak ai dona iha sékulu xx nia laran iha portugál tomak maibé liuliu iha norte sei akontese beibeik ema baku malu ho ai dona iha basar no iha festa santu sira nian dala ruma aldeia ida hasoru aldeia seluk dala ruma mós ema ida hasoru ema ida dala ruma ema ida mesak hasoru ema barak iha tempu neebá iha puxador barak liafuan ida nee ema uza hodi bolu jogadór sira husi norte no mós varredor de feiras sira ema sira nee mesak jogadór naran boot neebé lemo rai bá basar no festa oioin atu provoka jogadór sira seluk no bainhira manán hatudu katak sira maka diak liu hotu mestre monteiro ema husi rejiaun fafe haktuir katak kuandu nia aman sei klosan iha aldeia rua neebé domingu domingu bá misa iha kapela ida deit i mane ida idak kaben nain no klosan lori nia ai dona tuir sira nia tradisaun no tanba nee bainhira sira hakneak iha misa laran ema haree ai dona hotu hotu hamriik loos aas liu fali sira nia ulun serimónia hotu tiha iha rai mamuk neebé besik foin sae sira hosi aldeia rua nee toman haksesuk malu tanba buat oioin neebé lavale soe piada ba feto raan husi aldeia seluk mane ruma laran moras tanba feto neebé nia gosta lao fali ho mane seluk istori malu tanba deit ema seluk hasees bee dalan husi sira nia natar no sira rezolve problema ho baku malu uza ai dona maibé keta hanoin katak sira baku malu arbiru deit la tuir regra sira tuir kódigu étiku neebé bandu lutadór sira baku mane neebé la lori ai dona ka mane neebé monu tiha ba rai pratikante sira sei konta istória antiga oioin hanesan porezemplu ida kona ba mane ida naran manilha neebé bainhira ema nain tolu ataka nia iha dalan hasoru sira too manán no hasai tiha sira nia ai dona hosi sira nia liman no hafoin soe tiha nia ai dona rasik ba rai no istória seluk kona ba jogadór ida be joga perigu loos husi rai portu neebé naran carvalho no serbisu faan karau neebé iha basar loron nian iha rai anjeja besik aveiru bele tahan mesak deit hasoru grupu ida neebé ataka nia too nia sidi no monu ba rai iha momentu neebá ninia adversáriu neebé joga diak liu sira seluk haksoit ba nia sorin prontu atu defende nia no hateten ba nia kolega sira katak sé maka hakarak baku ema barani nee tenke hasoru nia uluk iha literatura ita mós bele hetan istória barak kona ba jogudupau porezemplu iha livru hosi hakerek nain hanesan aquilino ribeiro i miguel torga hahú husi dékada jogo do pau komesa lakon iha razaun oioin hahalok autoridade polísia sira neebé hodi hadook ema baku malu too raan fakar bandu ema uza ai dona iha fatin basar nian mane barak emigra ba sidade ka ba rai liur ema barak komesa uza kilat ahi baibain no buat nee halo ema la presiza ona hakaas an atu aprende téknika durante tempu barak hodi defende an ho ai dona iha lizboa sira pratika ona jogo do pau hahú husi sékulu xix ho nia estilu rasik neebé dezenvolve iha kintál sira iha kapitál no iha klibur hanesan ateneu comercial de lisboa i real ginásio neebé hafoin sai ginásio clube portugus klibur sira nee agora nee daudaun sei hanorin hela eskola boot rua mosu ho téknika no situasaun sosiál no istórika la hanesan eskola norte nian no eskola lizboa nian neebé mós pratika iha ribatejo i estremadura ida nee dezenvolve téknika foun barak no komesa ladún fó importánsia ba luta hasoru adversáriu barak durante jogo do pau nia istória iha mestre barak maka sai naran boot iha rejiaun oioin iha portugál ita bele temi balu mestre antónio nunes caçador mestre frederico hopffer mestre júlio hopffer mestre joaquim baú mestre calado campos no nia oan mestre chula mestre custódio neves mestre pedro ferreira mestre elias gameiro mestre nuno russo mestre manuel monteiro nsst mestre pedro ferreira mr fulan marsu mt fulan setembru nia naran boot tebetebes tanba nia halo dezenvolvimentu tékniku kapás liu tau hamutuk eskola norte nian no eskola lizboa nian neebé nia hatene didiak mestre barak neebé agora hanorin hela uluk sira mós mestre ferreira nia eskolante nia kontinua pratika jogo do pau iha nia moris tomak no jogadór sira seluk sei konsidera nia nuudar jogadór diak tebetebes too nia mate nia maka mestre iha ateneu comercial de lisboa too loron ikus nia entrega responsabilidade ida nee ba mestre manuel monteiro ninia saseluk jogo do pau nee hahú prosesu hodi organiza an iha nivel nasionál bainhira mestre pedro ferreira dada jogadór sira atu harii klibur ida iha ho naran associação portuguesa de jogo do pau eskola no klibur oioin agora nee daudaun organiza sira nia an iha estrutura ida naran federação portuguesa de jogo do pau neebé maka reprezenta sira nuudar sasin ba kualidade téknika sistema ida nee nian ita bele hateten katak iha kampeonatu nakloke ba luta ho ai naruk neebé realiza iha fransa iha dékada ho partisipasaun husi sistema baku malu husi japaun vietname fransa no nasaun seluseluk tan jogadór portugés sira maka sai kampeaun absolutu no sira manán kombate hotu hotu neebé sira hola parte fafe ne'e sidade portugeza ida iha munisípiu braga rejiaun norte no subrejiaun ave ho mahorik maizomenus sidade ne'e sede ba munisípiu ho área km no mahorik ne'ebé fahe ba fregezia atu hanesan suku munisípiu ne'e iha baliza iha norte ho munisípiu póvoa de lanhoso no vieira do minho iha lorosa'e ho cabeceiras de basto i celorico de basto iha súl ho felgueiras no iha loromonu ho guimarães rio vizela mota liu husi ne'ebá to'o konsellu ne'e naran montelongo ka monte longo fregezia suku sira iha fafe maka ne'e aboim agrela antime ardegão armil arnozela cepães estorãos fafe fregezia fareja felgueiras fornelos freitas golães gontim medelo monte moreira do rei passos pedraído queimadela quinchães regadas revelhe ribeiros santa cristina de ares são clemente de silvares são gens são martinho de silvares são romão de ares seides serafão travassós várzea cova vila cova no vinhós mai ita sura iha lian tetun tetun hanesan lian ida nebe buka hela nia ilas lolos atu bele hatudu an hanesan lian moderno ida labele dunik sees an husi hatama no simu liafuan foun tekniku nian husi lian seluk hanesan portugés indonéziu no sst maibe ita mos bele laran haksolok tamba kona ba sura numeru sira ita nian lian tetun hahu husi ita nia beialan sira hetan no hamosu tiha ona sura nebe ema rai timor nian rasik tuir mai ita bele hatudu nee ho hahuu sura husi mamuk too atus rihun no tokon sura matemátika baibain nian hatene uluk matemátika nia símbulu ohin loron mak nee lai ita sei hahuu fila fali iha loron seluk molok portugés sira to'o mai timór bainhira sékulu xvi hahú povu sira seluk mai ona vizita ita nia tasi ibun hodi sosa ai kameli liuliu ema xina ema malaiu no ema java tanba povu sira timor nian iha tempu ne'ebá seidauk hatene hakerek malae sira ne'e maka komesa hakerek apontamentu balu kona ba illa ne'e no ema rain na'in maibé portugés sira maka hahú hela metin iha nee liuliu amu lulik katóliku sira sékulu balu molok okupasaun koloniál loloos tama iha rain nee neineik neineik mosu monografia livru memórias disionáriu livru ho orasaun iha lian oioin timór nian husi hakerek nain hanesan amu lulik militár administradór ema lemo rai no deportadu sira ida neebé famozu liu maka a ilha verde e vermelha de timor husi alberto osório de castro neebé publika dala uluk iha revista seara nova iha fulan juñu nee livru kona ba viajen la hanesan baibain hakerek ho proza poétika nakonu ho informasaun barak kona ba illa nee nia natureza no nia emar livru kiikoan husi paulo braga a ilha dos homens nus dada ita nia atensaun tanba hakerek nain hatudu ataúru haree husi nia matan idealista sosiedade tradisionál libertária ida laiha esplorasaun husi mane ba mane neebé ema halo deit domin livre otas kolonializmu nian halo mosu mós fiksaun oin ida neebé agora nee daudaun ita hanaran literatura koloniál neebé tuir definisaun klásika husi pires laranjeira maka ida neebé hakerek no publika kuaze hotu hotu husi portugés sira neebé fila fali ba portugál uza pontudevista husi ezotizmu evazionizmu hatún rasa sira seluk hanesan ema metan fó apoiu ba ideia no prátika kolonialista neebé haree ba mundu no ba situasaun oioin liuhosi malae mutin sira nia matan no personajen importante liu mós malae mutin hotu balu kolonu balu ema lemo rai no bainhira ema metan tama iha istória narradór haree liu deit ba sira hatudu sira nuudar buat ida estranu folklóriku fuik no la konsidera sira nuudar ema ho kultura rasik ho sira nia psikolojia sentimentus no kakutak iha timór reprezentante diak ida husi jéneru ida nee maka caiúru husi grácio ribeiro novela ho estilu autobiográfiku konta aventura oioin husi joven komunista ida neebé hetan deportasaun mai timór tanba halo atividade polítika hasoru rejime faxista iha portugál neebé iha nee halao istória domin ida ho nia nona naran caiúru maski nia hatudu simpatia ba ema neebé hetan kondenasaun ba serbisu todan no ba revoltozu sira husi manufahi no nia sente orgullu tanba nia la baku nia mainatu sira la hanesan nia kamarada sira neebé toman baku kriadu maibé nia situasaun diak liu nuudar ema mutin halo nia haluha nia ideolojia polítika no nia mós komesa halo hanesan nai boot ida neebé bele deside kona ba ema kiik rain nain nia vida livru ida nee dokumentu sosiolójiku interesante tebes neebé hatudu aspetu oioin husi sosiedade iha tempu neebá porezemplu oinsá maka nia sosa nona ida neebé nia folin baratu liu duké kuda ida neebé nia mós sosa nona sira sai hanesan asuntu neebé mosu beibeik iha literatura hakerek husi ema metrópole sira kala tanba nona sira banesan parte husi sosiedade iha nee ke sira hakbesik liután no feto raan hirak nee sai hanesan janela ba mundu timór nian ba sira nia la'en malae grácio ribeiro sei hakerek tan kona ba deportadu sira nia moris iha romanse ida neebé nia sei publika ikusmai deportados tama ona ba korrente literatura pós koloniál ho krítika makaas ba kolonializmu nia hahalok aat ami temi corpo colonial husi joana ruas romanse femininu loos ke konta dalan alitia nian alferes milisianu nia feen be tuir nia laen mai timór kolónia neebé dook too ema barak haluha tiha fatin neebé funu koloniál la too no militár sira nia inimigu boot maka tédiu deit katak sira baruk tanba sira la iha buat ida hodi halo no sira nia moris loroloron nian maten hela ita bele hateten katak nee livru ida susar atu lee neebé interrompe beibeik nia istória ho monólogu filozófiku naruk ka diálogu neebé la hanesan realidade kona ba kestaun ezistensiál oioin maibé hatudu mós quadru interesante ida kona ba tropa sira nia feen ke hela iha illa nee sha azia no oseania nia klaran no mós kona ba kondisaun feto nian nee mós romanse ida kona ba lakon neon traisaun no moris neebé la haksolok no la kompletu nia istória koalia kona ba oinsá maka protagonista hakbesik ba manucodiata feto raan prostituta timoroan neebé alitia nia laen bá beibeik ho nia no livru nee mós hatudu situasaun foun ida iha relasaun husi metropolitanu sira ho feto balu iha nee livru ida ne'ebé kontráriu loos ba literatura koloniál maka uma deusa no inferno de timor husi francisco a gomes livru ida nee tama ba estilu ida neebé ita bele hanaran literatura arrependimentu nian buka deit atu hatún buat hotu neebé portugál nian no iha mós personajen timoroan barak liuliu feto revolusionáriu ho ema barak mak tuir sira maibé anakróniku katak la tuir realidade tebes otas neebá nian inventa deit no la haree ba situasaun istórika no sosiál loloos iha tempu neebé nia asaun lao kaer fila fali asuntu uluk ita hetan a nona do pinto brás novela timorense filipe ferreira maka asina livru nee tuirmai ita haksoit tama ba mundu poezia nian agora husi hakerek nain timoroan sira husi sira nee ida neebé importante liu maka fernando sylvan karik nee naran literáriu husi abílio leopoldo motta ferreira maski nia bá hela metin iha portugál bainhira sei labarik nia laran nunka hadook husi nia rain inan neebé sai beibeik asuntu ba nia poezia hamutuk ho tema universál liu hanesan hahii domin ka feto neebé nia hadomi intelektuál badinas durante tinan barak nia laran nia sai prezidente sociedade da língua portuguesa nian nia knaar poétiku kuaze hotu hotu tau hamutuk iha livru a voz fagueira de oan tímor fernando sylvan nee inklui mós iha koletánea husi poeta timoroan sira enterrem meu coração no ramelau neebé publika iha luanda angola husi união de escritores angolanos hamutuk ho josé alexandre gusmão jorge lautén no sira balu tan neebé hakerek ladún kapás no tempu halo ita haluha sira nia naran kazu rua iha poezia timór nian neebé reprezenta loos literatura neebé tama ba ideolojia polítika ruma nia laran maka borja da costa inklui mós iha koletánea uea nian iha karuk revolusionária no mós jorge barros duarte iha kuanan reasionária ami temi tiha ona josé alexandre gusmão neebé ema konese liu ho naran xanana gusmão agora nee daudaun primeiru ministru publika iha mar meu poemas e pinturas neebé hakerek bainhira nia dadur hela hakerek nain husi mosambike mia couto dehan iha lia maklokek n'o iha página hirak nee hau konfirma liuhosi mane ida nia liman maka hakerek timór livru ida xanana gusmão nian la hanesan livru baibain liuhosi ninia letra ita sente katakpovu ida tomak nasaun ida maka koalia iha neebá laós deit poezia maibé iha mós epopeia povu ida nian eroízmu neebé ita hakarak koko utopia neebé ita hakarak atu sai ita nian joão aparício mós naran ida neebé ita labele haluha ho livru poezia rua neebé publika tiha ona husi editorial caminho a janela de timor no uma casa e duas vacas ida tan ho pseudónimu kay shaly rakmabean publika husi real associação de braga ho títulu versos do oprimido liutiha masakre iha santa krús abé barreto aproveita nia prezensa iha kanadá ho programa troka malu ba estudante universitáriu sira no nia husu azilu polítiku depois nia sai kantór intervensaun hamutuk ho ativista kanadianu aloz macdonald abé barreto publika iha olanda iha menari mengelilingi planet bumi dansa haleu planeta terra poezia ho lia indonézia no iha iha austrália come with me singing in a choir mai ho hau kanta iha koru ida iha mós hakerek nain foin sae timoroan seluk tan neebé hatoo sira nia sentimentus liuhosi poezia balu publika tiha ona livru balu ho poema namkari iha jornál no boletin oioin ami temi ema nain rua crisódio araújo no celso oliveira poeta ida neebé maski nia ema portugál hakbesik loos ba timór no ba timoroan sira nia hakerek kapás tebetebes maka ruy cinatti poeta agrónomu antropólogu botániku ninia knaar belar no ema barak koiiese ona inklui livru hirak nee não somos deste mundo poemas escolhidos o livro do nómada meu amigo sete septetos borda dagua uma sequncia timorense cravo singular timor amor o a fazer faz se poemas manhã imensa no um cancioneiro para timor hakerek nain timoroan ladún barak halao knaar hakerek romanse ponte pedrinha pseudónimu literáriu henrique borges nian hakerek andanças de um timorense neebé publika iha poeta mosambikanu josé craveirinha hakerek iha lia maklokek tristeza boot katak hananu kmanek hanesan nee hamosu testu natoon ida nee natoon no umilde maibé sinseru loos sinseru no boot epizódiu importante iha estrutura haktuir nian nee bainhira kazál joven kotená no kti kia la respeita lisan antigu ema ataúru sira nian tuir lisan ida nee noiva iha kalan kaben la hamutuk ho nia noivu maibé toba fali ho nia noivu nia tiu iha pozisaun aas liu ita hetan luís cardoso autór timoroan neebé hakerek kapás liu hotu publika tiha ona romanse tolu aleinde kolabora iha jornál no revista oioin sees dala ida tan husi área livru timoroan sira nian iha livru rua neebé ita tenke temi iha ne'e no ita bele hanaran nuudar literatura denúnsia saksi mata sasin matan istória kiik lubun ida neebé akontese iha tempu be indonézia sei hanehan ita nia rain hakerek husi seno gumira ajidarma hakerek nain importante tebetebes iha jerasaun ikusliu literatura indonézia nian ajidarma publika uluk istória kiik hirak nee iha jornál oioin iha rain neebá liutiha boot sira hasai nia husi ninia serbisu iha revista jakarta jakarta tanba nia fó sai notísias kona ba masakre iha santa krús iha novembru editora kiikoan bentang budaya maka publika edisaun dahuluk nuudar livru iha tinan nia laran timor aid atu publika livru ida nee iha lia tetun livru ida tan neebé dada ita nia atensaun maka a redundncia da coragem husi timothy mo neebé publika orijinalmente iha lia inglés iha autór nee nia inan ema inglaterra no nia aman ema kantaun iha xina nia konsege konta loloos kona ba sociedade timór nian iha tempu ikusliu iha administrasaun portugeza depois oinsá maka durante tinan balu populasaun barak hela iha foho no funu iha ai laran hasoru invazór no tuirmai kona ba vida ba sira neebé rende ka bapa sira kaptura buat hirak nee hotu haktuir husi narradór adoph ng nia lian neebé uza beibeik lia soen nia ema xina timoroan omoseksuál no mane husi mundu boot iha liur neebé sente nafatin nuudar malaik ida iha nia rain tanba nia aman haruka nia bá estuda iha universidade iha toronto iha kanadá literatura neebé hakerek husi timoroan sira baibain uza deit lia portugés uitoan deit maka lae sira haree katak rezisténsia identidade no nasionalidade mós liuhosi lia portugés ami fiar katak jerasaun agora nee daudaun neebé hahú ona atu kore an husi presaun kulturál neebé hetan durante tinan barak bainhira tenke dekór deit pancasila ho lia indonézia sei hamosu la kleur mós literatura foun ida buras iha lia tetun durante besik tinan limanulu nia laran portugál moris iha ditadura nia okos iha tinan nia laran militar sira neebé costa gomes maka ukun halao golpe de estado ida la dun kleur antónio de oliveira salazar maka sai ulun boot rejime foun nee bandu partidu polítiku sira halao sensura ba livru ho jornál neebé hakerek kona ba buat hotu neebé la kona sira nia laran sira mós hatama ema neebé ativista hasoru sira nia rejime ba dadur no halo deportasaun barak ba kolónia oioin porezemplu hanesan manuel carrascalão maun alin carrascalão sira nia aman arsénio josé filipe ramos horta nia abó mane ho francisco horta ramos horta nia aman neebé deportadu tiha mai timór bainhira funu mundiál daruak hotu tiha rejime ditadura sira iha rain seluk komesa lakon ho nasaun foun hahú mosu husi eks kolónia maibé iha otas neebá portugál rain ida be kiak atrazadu no la iha buat ida neebé muda iha tinan nia laran funu hahú iha angola tuirmai iha rain mosambike ho giné bisau mós mosu movimentu neebé hasoru kolonializmu ho kilat salazar haruka soldadu barak atu bá funu iha áfrika ninia rejime sei la fó ukun rasik an iha portugál ema barak komesa sai ba liur ba rain hanesan fransa no alemaña balu halai husi funu balu bá buka atu halao moris seluk tanba sira kiak estudante barabarak halo manifestasaun no sira mós organiza an atu hasoru faxizmu polísia rejime nian naran p i d e hafuhu hadadur no tortura ema sira uza métodu hanesan tortura dukur nian polísia sira hakilar halo tarutu no baku ema dadur bainhira sira atu toba dukur iha loron hirak nia laran ema nee komesa la tahan ona no sira sei hatán kuandu polísia litik sira iha ativista barak iha dadur fatin hanesan caxias ho peniche iha portugál no kampu konsentrasaun ida iha kabu verde naran tarrafál liberdade imprensa seidauk iha iha tinan governu bandu jornal do fundão durante fulan neen nia laran tanba jornál nee fó hatene katak hakerek nain ida husi angola naran luandino vieira foin manán prémiu boot husi sociedade portuguesa de escritores klibur hakerek nain portugés sira nian maski luandino vieira hakerek kapás nia dadur hela tanba nia hakarak nia rain atu sai independente iha tinan salazar hetan asidente ida no ulun boot rejime nian hili ema seluk atu ukun portugál maibé sira la dehan ba nia no too nia mate iha nia moras hela maibé nia sei hanoin nia maka kontinua presidente do conselho mane neebé foin sai nai ulun naran marcello caetano no povu portugés espera nia atu muda buat barak no lori nasaun ba demokrasia sira bolu tempu nee primavera marcelista hasara primavera de praga bainhira ema xekoslovákia buka atu lakon ditadura komunista neebé uniaun soviétika maka ukun maibé la kleur ema haree katak uitoan deit mak la hanesan uluk militár sira baruk funu iha áfrika no sira hatene ona katak dalan atu remata funu laós militár maibé polítiku deit kapitaun balu halibur malu iha klandestinidade atu prepara golpe de estado hasoru rejime ditadura iha loron fulan abríl kalan boot liu uitoan tuku rádiu ida tau múzika naran grndola vila morena neebé josé afonso mak hananu hanesan sinál ba kuartél militar iha rain oioin iha portugál nia laran atu sai ba dalan atu hatún governu iha lizboa tanke gerra liu hakat sidade no balu para iha fatin ida naran terreiro do paço neebé iha ministériu oioin militár sira nee kapitaun salgueiro maia mak ukun no nia aten brani bainhira militár seluk too atu hasoru golpe de estado nee no nia halo ema la raan fakar no militár sira neebé foin too mós hili atu hamutuk ho revolusionáriu sira depois nia maka hahú tesi lia kona ba oin sá maka marcello caetano bele rende an iha kuartél carmo nian señora ida neebé faan ai funan iha dalan komesa tau ai funan kravu iha kilat sira nia kanu no hafoin soldadu barak mós tuir nia tanba nee maka mundu tomak bolu revolusaun portugés nee nuudar revolução dos cravos revolusaun kravu nian de abril nee ema sei hanoin ba nafatin hanesan revolusaun ida neebé halao iha dame nia laran no hanesan loron ida neebé loke odamatan ba liberdade no demokrasia iha portugál husi deskrisaun sira neebé kapás liu hotu kona ba loron fulan abríl ida maka ida neebé ita bele hetan iha romanse alexandra alpha husi josé cardoso pires neebé ami inklui parte ida iha nee sidade nee mosu nakonu no naroman daudaun ami hetan koluna militár sira neebé nabilan iha loro laran no povu tuir kedas povu barak barak too la bele tama iha ami nia matan ema lubun wain neebé sai husi nakukun laran sai husi tinan limanulu neebé nakonu deit ho mate no haraik an halai hela la hatene loos ba neebé maibé konserteza ba liberdade moris iha no agora profesór doutór ona benjamim de araújo e crte real halo parte ba jerasaun neebé boot iha okupasaun indonézia nia laran nia uluk estuda iha externato de são josé neebé hanesan símbolu boot ida rezisténsia kulturál nian hasoru invazór husi fulan agostu too jullu no depois hanorin kímika i jeografia iha neebá too nia arranka ba salatiga iha java iha fulan agostu hodi bá estuda iha universidade satya wacana no iha neebá nia sai profesór lia inglés nian ho teze ida kona ba fonolojia be kompara lia tetun no lia inglés fila fali mai timór lorosa'e nia hanorin iha departamentu lia inglés iha universitas timor timur molok atu arranka ba austrália iha jullu atu bá tuir kursu mestradu kona ba linguístika aplikada liutiha mestradu nia hahú kedas kursu doutoramentu linguístika nian iha macquarie university iha sídnei no remata iha ho ninia disertasaun naran mambai and its verbal art genres a cultural reflection of suro ainaro east timor kona ba lia nain manbae sira nia arte nia fila ba hanorin iha untim no iha fulan marsu nia iha macquarie university dala ida tan ba halalok akadémiku buat hotu hotu neebé akontese iha otas referendu nian obriga nia família nia oan feto dahuluk foin moris hein iha austrália no iha marsu maka sira fila fali mai iha novembru tinan neebá nia mós hola parte nuudar dosente iha universidade foun timór nian universidade nacional timor lorosa'e iha fulan jullu nia simu nomeasaun nuudar diretór institutu nasionál linguístika nian neebé governu mak harii no iha setembru universidade hili nia iha eleisaun atu sai reitór untl nian iha inl no untl nia oin nia hakaas an atu halao ba oin polítika linguístika ida be tau neon metin ba kultura no identidade nasionál timór lorosa'e nian liuhosi promove lian ofisiál rua lia portugés no lia tetun kontra ema balu neebé prontu atu soe identidade nee no tuir deit interese railiur nian nia hakerek materiál oioin atu dezenvolve lia tetun nia mós profesór tradutór no ema hotu hotu konsidera katak nia sei kontinua nuudar lian ida neebé importante tebetebes iha futuru kultura nian iha nasaun foun ida nee kapoeira iha portugés capoeira nee sistema tradisionál baku malu nian neebé mosu iha brazíl husi atan afrikanu hirak neebé portugés sira lori ba neebá atu serbisu iha fazenda toos boot treinu halao akompaña ho múzika husi instrumentu tradisionál hanesan berimbau hanesan kakeit boot halo ho rama ida neebé nia talin estika loos no depois baku ho ai badak ida atu halo nia keit no atabaque tambór aas no hanesan nee sai fasil liu tan atu subar treinu nee iha atividade oioin festa nian neebé atan sira halo iha sira nia fatin iha senzala hela fatin atan sira nian bainhira atan ida halai sai husi ninia nain ema kasadór profisionál neebé duni nia naran capitães do mato kapitaun ai laran nian no sira kaer kilat dala barak kapoeira maka buat ida deit neebé atan be halai tiha ona bele uza hodi defende nia an baibain sira hasoru malu iha fatin neebé iha duut badak iha ai laran neebé ho lian tupi guaraní naran caá pura matenek nain balu hanoin katak nee maka orijen husi arte ida nee nia naran sira neebé konsege duni halai halibur an iha aldeia sira naran quilombo kilombu neebé iha lutu ba inimigu sira atu la bele tama sira harii knua hirak nee iha fatin neebé izoladu no susar atu too ba iha neebá kilombu importante liu hotu maka palmares neebé iha momentu ida ema rihun sanulu hela metin iha neebá no reziste durante maizomenus tinan neenulu hasoru autoridade sira neebé hakarak invade fatin ida nee zumbi maka sira nia xefe naran boot liu hotu bainhira brazíl bandu tiha eskravatura ema labele ona iha tan atan no komesa haruka ema mutin mai husi rain sira hanesan portugál españa no itália atu serbisu iha toos ema metan barak tenke bá buka moris iha sidade oioin iha neebá sira barak la hetan serbisu no hahú sai bandidu ka vadiu kapoeira sai sidade nian ona no ema mutin sira balu mós komesa hatene ona iha kota hanesan riudejaneiru salvadór bahia no resife maibé públiku hahú haree kapoeira nuudar hahalok bandidu no vadiu sira nian deit hafoin lei oioin mosu atu bandu nia parese katak iha tempu neebá maka komesa mosu navalla tudik koi hasan rahun nian bainhira sira baku malu nuudar influénsia husi capoeirista fadista portugés sira iha otas neebá mós setór rasista balu husi elite brazíl nian hakilar hasoru influénsia husi kultura afrikana ba uzus i kostumes no sira hakarak sira nia rain atu namutin liutiha maizomenus tinan limanulu iha klandestinidade nia laran neebé ema sira só bele aprende capoeira iha dalan subar no iha kintál hafoin manuel dos reis machado neebé ema bolu mestre bimba halo ezibisaun atu hatudu capoeira ba getúlio vargas iha momentu neebá nia mak prezidente brazíl nian no ida nee maka komesa sai otas foun ba capoeira akademia oioin hahú mosu ba públiku atu bele aprende jogu nee ema sira neebé importante liu iha faze ida nee maka vicente ferreira pastinha mestre pastinha neebé hanorin estilu angola tradisionál liu no mestre bimba be ita temi tiha ona neebé inventa estilu ho buat foun oioin ke nia hanaran rejionál husi tempu neebá too agora nee daudaun capoeira liu tiha ona dalan naruk ida agora ema barak treina capoeira iha mundu tomak husi portugál too timór leste husi estadus unidus estadu naklibur sira amérika nian too noruega husi austrália too indonézia iha eskola balu iha jogejakarta no mós iha rejiaun jakarta pratikante barak tama tanba treinu nee rame jeitu no haksolok la iha dixiplina makaas neebé ita hetan baibain iha arte marsiál sira husi lorosae nuudar hakerek nain brazileiru naran boot jorge amado dehan nee luta kapás liu iha mundu tomak tanba nee mós dansa ida iha capoeira téknika sira hahú husi ginga jinga laós husi pozisaun para iha fatin típiku husi karaté taekwondo pencak silat wushu kung fu nsst ginga nee hanesan movimentu oioin isin nian neebé la para no iha intensaun hodi buka dalan atu ataka ka muda kedas ba defeza neebé dala barak liu maka halo esquiva katak sees an husi golpe iha roda kapoeira nia klaran capoeirista sira koko hodi joga hasoru malu roda nee halo husi tokadór sira neebé toka instrumentu oioin husi áfrika no hananu aleinde kompañeiru sira seluk neebé basa liman no kanta refraun iha koru liafuan kantiga nian kona ba asuntu hanesan arte ida nee no ninia istória mestre boot husi tempu pasadu no prezente moris nuudar atan iha otas eskravidaun nian i fiar sarani no fiar ba candomblé neebé kahur relijiaun tradisionál husi áfrika ho katolisizmu atu hanesan lisan timór neebé kahur rituál sira kreda nian no tradisaun jentia beiala sira nian sira toka ho ritmu oioin ba jogu ho jeitu oioin balu neineik balu lailais capoeira sai tiha ona laós deit buat kultura nian maibé desportu nasionál brazíl nian no mestre sira husi rain neebá halo nia sai internasionál liu tan liuhosi hanorin iha jináziu sofistikadu no karun iha kapitál husi nasaun barak alunu sira aprende kanta iha lia portugés capoeira é prá homi mininu e mulhé kapoeira nee ba mane ba labarik no ba feto iha nee iha timór lorosa'e kapoeira hahú ho militár sira husi pkf brazíl nian no agora kontinua ho grupu ida neebé fó treinu iha jináziu gmt geoffrey hull nee linguístika nain ida neebé importante tebetebes ba istória dezenvolvimentu tetun nian hori uluk iha istória umanidade nian sempre iha lian oioin neebé aas liu duké sira seluk tan nee beibeik tanba razaun polítika ka militár nian lian sira neebé sira nia makdalen hela iha dominasaun ka kolonizasaun okos la hetan biban atu buras no sai modernu ho lian barak nee akontese durante atus wain nia laran liuliu ba lian hirak neebé sira nia koalia nain seidauk iha tradisaun hakerek nian nee akontese laós deit iha mundu datoluk maibé mós ho lian neebé ukun nain balu hanehan iha europa situasaun ida nee hahú nakfila ba lian barak iha sékulu xix ba dalen barak tan nee mosu deit depoizde otas ukun rasik an nian iha rain oioin liutiha funu mundiál daruak iha kazu barak liu esforsu ba estudu padronizasaun no dezenvolvimentu ba lian ida iha ema uitoan ka ema ida deit neebé maka sai matadalan intelektuál ida neebé matenek loos no badinas tebetebes nunee ita la bele haluha knaar fundamentál husi koldo mitxelena ba lia euskara ka lia basku iha españa husi eliezer ben yehuda ba lia ebraiku israél husi ivar aasen no knud knudsen ba lia noruegés husi johannes aavik ba lia estóniu husi taras shevchenko ba lia ukranianu hanesan deit importante tebes geoffrey hull nia knaar iha investigasaun no promosaun lia tetun nian no mós ba lian seluk timór lorosae nian linguístika nain duni no ita uza liafuan nee ho nia arti kompletu no furak liu profesór doutór hull nee maka hanesan ema neebé ita baibain hanaran jéniu matenek nain ida nia moris iha família ida neebé raan kahur ho ema husi fatin no lian oioin husi inglaterra husi eskósia husi itália malta no fransa família inan nian mós hela iha rai ejitu durante jerasaun tolu bainhira nia sei labarik nia rona iha uma aleinde lia inglés lia italianu lia maltés lia fransés lia árabe no mós lia gregu ninia domin ba livru no linguístika mosu bainhira nia sei kiikoan nia hahú aprende latín no españól kuandu nia sei adolexente no mós portugés uitoan husi ema goa sira balu neebé hela iha sídnei iha universidade sídnei nian nia estuda linguístika istórika no komparativa no sai especialista kona ba lian románika no séltika sira depois nia arranka ba itália atu halao investigasaun iha rai laran ba nia teze doutoramentu iha tinan kona ba análize diakrónika dialetu galo romanse sira nian iha itália norte no iha kantaun grisons iha rai suisa nia hanorin filolojia séltika no lian séltika moderna oioin lia gaéliku husi irlanda lia galés husi rai gales kórniku husi rai kornualla no lia bretaun husi fransa iha universidade sídnei no nia fó aula i halo konferénsia barak kona ba lia italianu lia fransés lia oksitanu husi fransa latín medievál no dialektolojia lia italianu nian iha universidade australiana oioin melbourne latrobe wollongong nia iha sertifikadu kualifikasaun nuudar tradutór ba lia fransés lia italianu lia españól lia portugés lia romenu lia maltés lia alemaun lia polaku lia ukranianu no lia latín nia publika livru barak kona ba lian hirak nee sei iha mós livru ida kona ba istória husi reforma litúrjia nian iha kreda romana no kreda lorosae iha tinan nian bainhira dom martinho da costa lopes bá vizita austrália geoffrey hull hirus tebetebes tanba primeiru ministru husi ninia rain dehan katak amu bispu nee bosok teen nee tanba amu bispu fó hatene iha neebá kona ba hahalok aat husi okupante indonéziu maibé austrália belun diak ho governu indonézia nian geoffrey hull deside atu investiga no publika kona ba saida maka akontese duni iha timór lorosa'e tuirmai nia mós hakarak aprende tetun ho tulun husi ema iha komunidade timoroan iha austrália no mós ho materiál balu neebé iha ona no nia husu empresta hanesan disionáriu rafael das dores nian no tradusaun ba tetun husi evanjellu saun markus nian tanba la iha materiál modernu ka livru atu hanorin lian ida nee nia nuudar linguista profisionál rezolve atu hakerek manuál ida hodi hanorin lian nee ba malae sira husi nee mak mosu livru mai kolia tetun neebé publika iha tinan ohin loron hetan tiha ona edisaun dahaat no sai tiha ona nuudar ferramenta ida neebé estudante tetun hotu hotu tenke uza bispu australianu ida konvida nia atu hola parte ba komisaun ida neebé buka hatene kona ba violasaun direitus umanus iha timór no tanba nee nia biban atu mai iha nee dala rua durante okupasaun nia laran iha no hamutuk ho amu bispu australianu nain rua hori tinan nian nia hahú dedika ninia tempu no knaar akadémiku barak atu estuda lian sira timór nian no nia publika tiha ona disionáriu tetun inglés ida no ida seluk malaiu tetun nian neebé serbisu hamutuk ho toni pollard no hakerek mós testu fundamentál barak kona ba linguístika timór nian aleinde livru pedagójiku oioin no deskrisaun mambae suru nian baikenu galolen no waimaa nian iha tinan nia simu konvite husi nasoins unidas no komisaun eleitorál austrália nian atu tradús dokumentu sira ba votasaun iha referendu independénsia nian no iha fulan agostu nia maka koalia nain neebé xanana gusmão konvida atu hatoo lian kona ba identidade lian no polítika edukasionál iha kongresu nasionál cnrt nian tanba nia defende makaas lia portugés nuudar lian ofisiál embaixada austrália nian neebé iha momentu neebá simu nia nuudar bainaka tau nia naha iha odamatan nia hola parte iha ekipa linguista sira nian neebé iha institutu nasionál linguístika nian halao knaar ba padronizasaun tetun nian ninia serbisu ba lian sira timór lorosae nian importante tebetebes pepetela ka artur carlos maurício pestana dos santos moris iha iha bengela angola i agora nia autór koñesidu ho naran pepetela nia sai tiha hakerek nain boot ida iha angola no mós iha luzofonia tomak nia laran iha nia tama ba mpla movimento popular para a libertação de angola neebé luta ba ukun rasik an angola nian hasoru kolonializmu portugés no nia mós hela beibeik iha casa dos estudantes do império iha lizboa iha depois nia sei koalia kona ba esperiénsia hirak nee iha romanse hanesan mayombe as aventuras de ngunga ho a geração da utopia asuntu seluk tan neebé mosu beibeik iha ninia knaar literáriu maka harii identidade i istória nia rain nian susar oioin neebé sira hetan bainhira sira nia nasaun foin sai independente problema hirak neebé mosu tanba funu sivíl neebé haterus angola durante tinan barak no mós traisaun husi ukun nain balu neebé soe tiha ideál neebé sira defende uluk iha tempu funu nian no agora sai korruptu no buka deit atu kaer metin ba sira nia kadeira ukun nian leandro i leonardo sira nee maun alin kantadór husi brazíl neebé ema barak gosta rona iha timor leste iha tempu uluk iha família mukit ida neebé inklui señór avelino costa dona carmen no sira nia oan nain ualu labarik sira hahú sira nia loron tuku haat dadeer lao ho sira nia aman ba toos hodi kuda tomate serbisu atu manán osan ba sira nia família iha sira nia uma kiak sira han naan fulan ida dalan ida deit bainhira señór avelino iha tempu livre nia hanorin nia oan sira toka viola istória ida nee komesa iha fatin ida naran goianópolis iha foho brazíl nian iha dékada nia oan mane ida deside atu buka moris ho múzika no bainhira nia sei adolexente nia hola parte iha banda ida naran os dominantes neebé kanta ladún ho susesu kantiga sira neebé ema toman rona iha otas neebá husi beatles roberto carlos no bee gees iha diskoteka hirak neebé feto aat deit maka tama labarik mane neebá naran josé luís costa moris iha loron fulan agostu maibé ema barak koñese nia ho nia naran artístiku leandro emival eterno costa neebé moris iha loron fulan jullu no mehi atu sai jogadór futeból kontinua serbisu nuudar toos nain too nia komprende katak tuir dalan nee nia sei la bá dook no nia rezolve atu halibur ho nia maun agora ema hotu hotu koñese ho naran leonardo primeiru sira buka moris loroloron nian liuhosi serbisu oioin neebé mosu iha merkadu iha farmásia iha fatin fase roupa loron ida emival rona motorista ida konta katak nia feen foin hahoris oan kaduak no sira atu tau naran leandro i leonardo maun alin josé luís no emival haree nee nuudar sinál sorte ba sira no sira deside atu uza naran rua nee nuudar naran artístiku ba dupla múzika sertaneja nian neebé sira foin hahú sira komesa toka iha diskoteka ida besik goinia neebé ema ladún diak maka toman tama no kalan baibain hotu ho ema baku malu no sona malu husi nee sira laó ba oin neineik sira ba toka iha fatin oioin iha sidade kiik barak iha basar iha espozisaun kona ba agroindústria no iha sirku maibé kontinua susar atu bele grava sira nia múzika iha sira grava sira nia lp dahuluk ho sira nia osan rasik lp nee ladún hetan susesu maibé hamosu oportunidade atu grava sira nia disku profisionál primeiru depois sira hetan susesu barak ho múzika hanesan contradiçes kontradisaun sira entre tapas e beijos entre basa ho rein pense em mim hanoin hau não aprendi a dizer adeus hau la aprende dehan adeus paz na cama dame iha kama sonho por sonho mehi ba mehi temporal de amor anin fuik no udan boot domin nian sira grava disku barak sira hola parte iha programa televizaun sira lemo rai no hetan osan barak hodi kanta iha sidade boot sira iha brazíl no iha nasaun seluk sira hananu serbisu lisuk ho dupla sertaneja rua tan chitãozinho xororó no zezé di camargo luciano hodi hamosu espetákulu amigos sira nia susesu la hotu loron ida sira nain rua peska hela ho sira nia belun ida no leandro sente moras makaas iha ninia kotuk halo tiha teste oioin iha sira nia rain no iha estadus unidus ezame sira hatudu katak nia moras ho kankru oin ida neebé raru iha ninia pulmaun kuanan iha loron fulan juñu leandro mate nia alin kontinua nafatin nia karreira mesak no dupla foun ho ida idak nia oan tiago no pedro komesa mós lao ona iha mundu espetákulu nian nee maka istória maizomenus neebé pájina barak fan sira nian konta iha internet maibé iha mós pájina hirak neebé haktuir istória seluk kona ba múzika sertaneja no oinsá maka múzika nee hadook husi nia abut liuliu ba beibeik hahú iha dékada too agora ema barak hanaran nia múzika breganeja nee fenómenu atu hanesan ho múzika pimba nian iha portugál ema wain mós koñese muzika nee ho naran caipira neebé nia orijen husi folklore husi rain sira iha brazíl nia laran neebé dook husi sidade boot no ema barak iha neebá kiak uluk dala barak sira hananu kona ba ema rurál no karau atan sira nia moris no mós kona ba istória hirak neebé ema toman konta bainhira tuur haleu ahi iha kalan públiku barak hahú koñese múzika nee liuhosi kantadór naran boot hanesan cornélio pires angelino de oliveira raul torres joão pacífico serrinha cascatinha i inhana tião carreiro sérgio reis no léo canhoto i robertinho sira ikus nee komesa movimentu atu hakbesik ba múzika oin seluk hanesan country norte amerikanu múzika romántika populár brazileira no mós rock iha dékada no tendénsia kontinua ba diresaun atu hadook husi sira nia lisan no abut no buka deit jeitu neebé komersiál liu tan katak neebé faan diak liu bolu públiku barak liu tan no kanta agora só kona ba asuntu neebé ema hotu hotu bele gosta hanesan domin paixaun sira siúmes fahe malu hadomi ema neebé la hadomi ita iha faze foun ida nee mosu dupla naran boot oioin hanesan leandro leonardo chitãozinho xororó chrystian ralf zezé di camargo luciano joão paulo daniel no rionegro solimes astronomia estudu kona fitun tuir nia etimolojia katak lei fitun nian husi grego siénsia nebé envolve observasaun no esplikasaun konabá eventus nebé akontese liur husi rai no nia atmosfera estuda hun evolusaun no nia propriedades físikas no kímikas objetus hotu hotu nebé bele haré iha lalehan no hela iha rai sorin bá hanesan prosesus hotu hotu nebé envolve sira observasoens astronómikas laós relevantes deit ba astronomia maibé fó mós informasoens esensiais atu verifika teorias fundamentais físika nian hanesan teoria konabá relatividade jeral durante sékulu nia sorin astronomia fahe bá astrometria mekánika seleste no astrofízika husi nain tolu ne astrofízika manan proeminensia hanesan bele haré iha departamentus no institutus universitárius envolvidus iha peskiza astronómika nia naran sira antigu liu mak la muda hanesan departamentus no institutus astronomia maibé sira foun né atu sés ba hatama mós astrofízika iha nia naran dala ruma inklui lia fuan astronomia atu fó liu kbit ba sira nia peskiza além diso peskiza astrofízika li liu iha astrofízika teórika bele halao ho ema nebé iha formasaun fízika ka matemátika maibé la hó formasaun espesífika iha astronomia astronomia né ida husi siénsia uitoan nebé amadores sira iha papel ativu li liu iha deskoberta no monitorizasaun ba fenómenus temporárius astronomia labele konfunde ho astrolojia pseudosiénsia ida la lós nebé tenta lé haré sik ema ida nia destinu haré tuir dalan objetus astronómikus maski kampu rua né halisuk hun ida deit sira sel seluk astronomia haisin métodu sientífiku enkuantu astrolojia la iha bazes sientífikas tuir konstituisaun país nian tetun lian nasionál timór leste nia hun mai husi malaio polinézia no influénsia maka'as husi lian portugés ne'ebé halisuk estatutu lian ofisiál iha tan lian sanulu resin lima iha timór lorosa'e lian atauru baikenu bakais welaun bunak mgai gai marae kawaimina fataluku fatalukunu galolen habun idalaka makuva makuwa lovaia makalero makasae manbae mambae mambai kemak ema no tokodede ba lian indonézia no ba inglés fo de'it nia estatu hanesan lian serbisu nian ne'ebé uza iha administrasaun públiku hamutuk ho lian ofisiál sira bainhira presiza tuir artigu konstituisaun repúblika demokrátika timór leste tamba fluksus migratórius populasaun xina nian iha mós komunidade ki'ik mak ko'alia mandarin kantonés no hakka povu papua mak hela uluk liu iha illa timor iha tinan a c no povus austronézikus besibesik tinan a c maibé uluk liu povu sira seluk tama husi ázia no austrália nia leet no mós husi arkipélagu sira iha pasífiku diversidade geográfika ilha nian funu rai laran entre povus integrasaun sub grupus ba grupus étniko linguístikus seluseluk hamosu diversidade kulturál no linguístika iha territóriu ne'ebé ohin loron susar tebetebes bele identifika no haketak ba territóriu grupus étnikus ketaketak grupu ida de'it ohin loron bele ko'alia too lian seluseluk nune'e mós lian ida hanesan bele sai forma de expresaun ba grupus étnikus balun karik ita atende de'it bá karakterístikas linguístikas povus nian saun rekoñesíveis besik grupus prinsipais iha timór lorosa'e no dialetus ho númeru reduzidu liu lian timorense barak liu mak tama ba família austronézia ka malaio polinézia foi difundida karik tamba okupasaun proto malaia husi insulíndia no ilhas husi pasífiku lian sira seluk hanesan bunak fataluku no makasae iha nia abut parese husi lian papua nesesidade atu komunika entre povus liu liu ho fim atu troka sasan komérsiu nian fó origem iha tempu naruk ba eleisaun lian frankas husi dalan ida né mak hatene konabá tetun nia habelar an lian hun belus sira nian divulgada tamba nia konkista iha sorin loro sa'e ilha timor naturalmente evolusaun linguistika no okupasoens sel seluk iha territóriu provoka lian balun nia lakon tamba hetan absorsaun husi lian bot sira seluk nia expresaun ka hakiik tiha ba minorias sirkunskritas husi sékulu xx nia klaran too ohin loron lian timor nian sei mantein nafatin persentajem ema nebé koalia hanesan ka hatudu tendénsia ida atu hakiik hanesan kasu tokodede no kemak tetun deit mak hatudu tendénsia atu sae hatene katak inkusive populasaun atual deit mak konsidera hanesan lian ba dala uluk populasaun liu mak uza nia hanesan nia lian ba mai nian iha termus territoriais hasai tiha tetun nebé namkari iha área luan maibé deskontínua lian timór leste nian iha expresaun ida makás iha ilha nia laran iha oe kussi ambenu komunikasaun prinsipal liu mak baikenu lian hun atoni sira nian povu timór indonéziu nian bele haré nia kontinuidade linguístika tambá enklave nia haketak an maski nuné persentagem signifikativa populasaun mak koalia tetun junto fronteira com a indonésia a situação é de heterogeneidade no sul em kovalima predomina o tétum e no interior em bobonaro o kemak e o bunak misturam se diversidade linguístika ida né homogeneidade linguístika husi likisá dili no husi zona interior iha foho halo nakfera iha likisá populasaun tomak koalia tokodede no iha dili lian franka manan hanesan meiu komunikasaun iha foho manbae mak afirma an hanesan lian prinsipál hodi habelar an too kosta sul territóriu nian liu kona munisípius ainaru no manufahi too ohin loron lian inan manbae sei koalia iha territóriu tomak representa grupus étnikus sel seluk iha munisípiu manatuto koalia idioma hat iha nebá namkari iha áreas demarkadas iha norte koalia galolen iha klaran koalia habun no iha sul koalia tetun maski persentualmente galolen laós husi dialetus prinsipais país nian nia iha importánsia balun ba timór leste tamba igreja adota tiha ona iha munisípiu nebá tamba né hametin tiha ona iha gramátikas no disionárius iha munisípius baukau no vikeke makasae sei manán nafatin hanesan forma espresaun maski la korresponde ba grupu étniku ida de'it komunika ba malu mós ho tetun iha munisípius ne'ebé liu bá loron monu naran ponta leste lorosa'e rohan fataluku mak domina hotu maibé iha nia kosta súl no nia fronteira ho vikeke iha mós lian seluseluk no nia expresaun kiik oras ne'e daudaun tetun maka lian ne'ebé ema ko'alia barakliu iha timor leste tanba kleur tiha ona sai língua franca ba grupu sira hotu realidade ne'e nu'udar rezultadu husi istória timor leste nian hori uluk tetun ne'e lian ida be hola parte iha família linguístika austronézika família linguístiku ne'e nia abut tinan rihun hira liubá iha formoza no mós xina kontinentál súl karik maibé depois halekar ba área luan husi formoza to'o zelándia foun no husi madagáskar to'o nusa sira iha oseanu pasífiku nia klaran o primeiro tétum o tétum térique já se havia estabelecido como língua franca antes da chegada dos portugueses aparentemente em consequncia da conquista da parte oriental da ilha pelo império dos belos e da necessidade de um instrumento de comunicação comum para as trocas comerciais com a chegada dos portugueses ilha o tétum apodera se de vocábulos portugueses e malaios e integra os no seu léxico tornando se uma língua crioula e simplificada nasce o tétum praça muito embora em finais do século xix os jesuítas de soibada tenham já traduzido para tétum parte da bíblia e em o governador da colónia tenha tentado introduzir o tétum no sistema educativo timorense é apenas em que a igreja adopta esta língua na liturgia apesar do tétum praça possuir variaçes regionais e sociais hoje o seu uso é alargado porque é compreendido por quase toda a população timorense é este tétum praça que foi adoptado como língua oficial com a designação de tétum oficial durante o domínio portugus quer na administração quer no sistema de ensino era usada exclusivamente a língua portuguesa embora coexistindo no dia a dia com o tétum e com outras línguas o portugus influenciou profundamente o tétum especialmente o dialecto falado em díli conhecido como tétum praça que constitui actualmente a versão oficial da língua e a que se ensina nas escolas com a anexação do território pela indonésia o uso do portugus foi proibido impondo se o bahasa da indonésia língua até então desconhecida no território durante anos toda uma geração de timorenses cresceu e foi educada nesta língua o portugus sobreviveu no entanto como língua de resistncia usada pela fretilin e pelas outras organizaçes da resistncia nas suas comunicaçes internas e no contacto com o exterior este uso do portugus muito mais do que do tétum conferiu lhe uma enorme carga simbólica com o termo da ocupação e a independncia de timor leste em de maio de as novas autoridades do país fizeram questão de recuperar o idioma da antiga potncia administrante a constituição reconhece ao portugus o estatuto de língua oficial ao lado do tétum para os timorenses mais idosos o bahasa é negativamente conotado com o regime repressivo de suharto mas por outro lado muitos jovens tm se mostrado adversos reintrodução do portugus visto como língua colonial um pouco como os indonésios vem o holands no entanto enquanto a língua e a cultura holandesas tiveram reduzida influncia na indonésia as culturas portuguesa e timorense interligaram se ao longo dos séculos nomeadamente através de casamentos mistos criando se uma afectividade em relação ao portugus em timor leste que nunca existiu com o holands na indonésia um bom exemplo da aceitação popular do portugus é o facto de dos apelidos e dos nomes próprios dos timorenses serem ainda hoje portugueses os dirigentes timorenses tm clara noção que foi graças colonização dos portugueses que timor leste com o enclave de oecussi ambeno e a ilha de ataúro criou uma identidade própria e se diferenciou da outra metade da ilha e das restantes milhares de ilhas que compem o arquipélago indonésio contando com a colaboração activa de portugal e do brasil o portugus tem vindo progressivamente a recuperar terreno sendo que actualmente cerca de dos timorenses falam portugus asean asosiasaun ba nasaun sudeste aziátiku nian moris iha tinan liu husi xamada ida maka naran deklarasaun bankoke nebe asina iha loron fulan agostu tinan ida neba liu husi paíz fundador na'in lima maka hanesan filipinas indonézia malázia singapura no tailndia mosu tiha hafoin luta ba poder iha indonézia no iha plena faze ba intensifikasaun funu vietname nian asean mosu tan hanesan aliansa polítika ida ba komunizmu liu husi konstituisaun ida kordaun sanitáriu haleu vietname tomak duké hanesan asosiasaun ida ho pretensaun ekonómika maibé deklarasaun ne'e la husik atu subliña katak husi nia objetivu prinsipál ida hakarak hamoris lalais nia ekonomia rai neba nian liu husi kooperasaun ho paíz sira seluk hahú iha tinan maka preokupasaun ekonómika sira ne'e komesa manan importánsia bo'ot ho asinatura iha loron fulan fevereiru tinan ida ne'e husi pta preferential trade agreement ne'e pretende sai hanesan instrumentu fundamentál husi aumentu ba troka komersiál sira ho paiz organizasaun nian maibé ida ne'e la pretende atu tuir pasu husi bo'ot integrasaun ekonómika nian nebe maka mai hanesan trilladu ho ida ne'e komunidade ekonómika europeia cee agora daun daun hakoak nasaun na'in sia instrumentu prinsipál ba implementasaun pta nian maka hanesan prátika tarifa aduaneira preferénsia ho paiz aderente ho fim hodi aumenta komérsiu internasional intra asosiasaun maski asosiasaun pta nian paíz nebe konkorente liu ho sira maka komplementár mantein polítika defeza husi nia merkadu nasionál tanba ne'e impaktu ba akordu ne'e sai limitadu iha tinan presiza hein tan hodi haré pasu ida tuir mai desidi di'ak liu tan ho sentidu ba aumentu efektivu koperasaun ekonómika rejionál nian ho asesu nebe fásil liu ba merkadu husi paíz sira seluk de faktu iha simeira singapura nian iha fulan janeiru tinan neba nian membru asean sira nain ne'en tau tan ho brunei darusalám iha tinan desidi hodi halao asean free trade association afta ho prazu tinan hahu iha loron fulan janeiru tinan ne'e hanesan iha programa ona katak afta sei hahu ho efetivu iha fulan janeiru tinan hahu husi data nebe taxa alfandegária sira iha troka komersial ho membru paiz nian tenki reduz ba intervalo ida husi zero to'o porsentu eskema ida nebe bolu ho naran common efective preferential tariff cept kondisaun esensiál maka hanesan produtu atu troka kumpri xamada regra de origem ho pelo menus porsentu ne'e hanesan pelo menus porsentu husi produtu nia folin tenki iha origen ho paiz asean nian iha tinan desidi hodi antisipa iha tinan nia laran iha tinan no laos iha tinan hodi hatama iha vigor akordu nebe estabelese tiha ona maibé paiz nebe maka sei adere tarde liu ba asean vietname iha tinan laos ho birmánia iha tinan no kamboja iha tinan iha tinan nia laran atu nune'e paiz sira seluk adota tarifa aduaneira desidi ho koletiva tebes ba troka intra asean nian maske husi nia objetivu prinsipál sai hanesan eliminasau kresente husi direitu alfandegáriu ba komérsiu hotu hotu ho paiz asosiasaun nian rekoñese katak laos posivel hodi realiza maski paiz sira iha posibilidade hodi adapta nia ekonomia nasional ba konkorrénsia externa rai liur nia moris nune'e de faktu estabelese ona lista produtu nian tolu kona ba sensibilidade husi setor produtivu idak idak iha kontestu ba ekonomia reziaun nian implementasaun husi eskema ida ne'e destinadu hodi aumenta liu tan troka ho paiz rejiaun neba nian nebe produs sira nia ai fuan de faktu troka hirak ne'e sei aumenta husi osan dólar amerikanu biliaun iha tinan ba biliaun liu tan dobru iha tinan hatudu husi taxa kresimentu anual nian besik porsentu resultadu ne'e hanesan katak komérsiu intra asean nebe hatudu iha tinan besik porsentu husi komérsiu internasional rejiaun nian maibé valor folin ne'e konsidera ona modestu husi observadór balu maka justifika situasaun ne'e hanesan faktu husi estrutura produtiva husi paiz oin oin sai konkorrénsia liu tan du ke komplementar komplementaridade ho ekonomia nebe maka iha no entantu mai aumenta ba buat nebe maka fundamentál ona papel nebe maka halao ona husi empreza estranjeira rai liur nian ezemplu hanesan ema japaun sira lokaliza ona iha rejiaun paiz oin oin husi ne'e rezulta katak komérsiu internasional paiz asean nian kontinua dezenvolve nafatin liu liu ho paiz eksterior rai liur nian ba asosiasaun la kontente ho rezultadu ne'e no benefisiandu ho tempu nebe lao nebe kontribui hodi diminui hatun sentimentu rekuza nian husi integrasaun ekonómika bo'ot ida prefere liu ba fomentu simples ida husi komérsiu livre maka iha karákter prosesu hotu hotu paiz asean sira desidi ona iha fulan setembru tinan iha simeira phnom penh kamboja nian hodi aprova aprofundamentu grau integrasaun ekonómika ho sira duni liu husi konstituisaun komunidade ekonómika asean nia hanesan ida nebe refere ona iha komunikadu konjuntu nebe divulga ona ida maka hanesan aec asean iha tinan oin mai merkadu ida no baze produtiva únika ida karakteriza ona husi sirkulasaun livre merkadoria nian servisu investimentu no servisu espesializadu hanesan liberdade bo'ot ida husi sirkulasaun kapitál nian no timór leste oinsa atu artikula buat nebe mosu oras ne'e iha ita nia rai laran ho ekonomia ida maka sei fraku tebes tebes iha fatin hotu hotu ho movimentu kresente integrasaun ekonómika rejional ida ne'e timór leste bele hela iha ninin iha prosesu ida ne'e buat nebe los maka hanesan susar tebes tebes hodi hanoin iha timór leste izoladu ida husi rejiaun restu nebe maka besik naturalmente insere hatama maibé karik buat ne'e los maka pergunta sira tuir mai hanesan pelo menus rua bainhira realiza integrasaun ho kondisaun oin sa nota katak resposta ba questaun hirak ne'e laos independenti ho nia kona ba pergunta ida uluk sei hare hanesan quetaun ida laos deit ekonómika maibé mos ho polítika klaru saida maka sei sai ba autoridade timoroan sira no sira nia kontraparte husi paiz asean nian hodi difini kalendariu nebe maka diak liu maibé iha perspektiva ekonómika ida maka tenki previlejia adesaun ida ba médiu longo prazu kona ba pergunta rua tuir fali no hatene ona katak ho integrasaun timór leste nian iha asean sei obriga ba redusaun taxa alfandegária no ba liberalizasaun ida husi importasaun tenki uza mekanismu asean nian rasik nebe dehan ona iha leten temporariamente hodi limita ambos husi efeitu modu nian hodi permit hatan katak choke kona ba konta públika redusaun husi reseita aduaneira nian atu labele bo'ot liu no produtor nasionál sira ka diak liu sira balu laos deit manan kapasidade nebe presiza hodi rezisti importasaun ba produtu nebe baratu husi paiz sira seluk asean nian maibé mos ikus mai kapasidade hodi produs mesak ka iha asosiasaun nia laran ho investor rai liur nian hodi halo luan tan fatin ekonomiku nebe maka asean hari hela osan nasionál timór leste nian mak dólar estadu naklibur sira amérika nian nebe maka bele aseita iha pagamentu ka sosa sasan hanesan mos osan besi ka osan tahan nebe mak hasai husi sistema monetáriu rai ida neba mai be mai husi kedas iha novembru autoridade bankária no pagamentus timór leste nian abp hasai tiha ona ba iha sirkulasaun osan besi naran centavos sentavus nebe so bele uza iha rai laran horik kedas otas luta ba libertasaun ita nia rain nian katak horik kedas konferénsia iha melbourne austrália neebé cnrt mak promove mosu ona hanoin atu halo no fó sai timór leste neebé independente nia osan rasik otas neebá ema hanoin kona ba halo osan rasik moeda própria currency no laós halo deit doit moedas metálicas coins neebé ita atu halo dadaun lalika lai hasai kedas ona oras nee moeda rasik timór leste nian neebé iha naran rasik osan surat tahan rasik no folin rasik hodi troka ho moeda rai seluk nian doit neebé atu fó sai agora nee lao tuir lei liuhosi regulamentu untaet nian neebé dehan sai katak autoridade bankária no pagamentus timór leste nian abp neebé regulamentu nee duni mak harii bele fó sai osan besi naran centavos neebé sei iha uzu legál iha timór leste hamutuk ho dollar amérika nian abp sei troka doit centavos ho dollar amerikanu no vise versa ho folin centavos timór leste nian ho dollar amerikanu nee katak centavo vale cent husi dólar amerikanu governu repúblika demokrática timór leste nian no autoridade bankária no pagamentus timór leste nian hakotu lia atu fó sai doit rasik knaar neebé monu ba abp nia kbaas desizaun ida nee la teri netik ita atu uza nafatin dólar amerikanu nuudar osan moeda ofisiál timór leste nian liuliu osan surat tahan sira no hatuba ba hanoin oinoin diakliu no la susar atu uza bainhira ita soi doit neebé hatudu nia valór ho númeru buka atu fó dalan seluk atu lalika uza demais osan dólar surat tahan ho folin dólar ida ketahalobá aat lalais buka atu hametin soberania nasaun foun no nurak nee no estadu bele hetan funan finanseiru ruma liutiha prosesu konsulta ho empreza internasionál badaen halo doit nian no mós ho governu timór leste nian lia kotu tun atu imprensa nacional casa de moeda portugal nian bele halo ona doit nee empreza nee mak halolon presu diakliu nunee mós dezeñu be furakliu hodi nunee tuir kontratu neebé asina iha loron fulan maiu tinan iha lizboa soi direitu atu komersializa kolesaun neebé nia sei habahat fulan novembru tinan sei bahat no fó sai atu sirkula doit hamutuk tokon milloens ho valór centavos no doit sira nia oin hatudu valór idaidak nian ho númeru boot atu ema bele lee kaibauk ida no iha rohan dezeñu lafaek nian neebé mosu iha tais sira doit centavo ho kór osan mutin iha besi asu nikel ho diámetru mm ho mahar mm no todan grama hatudu nautilus pompilius molusku ka ida neebé moris iha metru iha tasi laran ita uza ilas nee iha doit atu fó hanoin katak ita presiza kuidadu didiak riku soi tasilaran ita nia rain nian riku soi prinsipál ida iha timór leste doit cent amerikanu nian sukat mm bootliu uitoan doit centavo timór leste nian doit centavos kór osan mutin nian halo ho besi asu no nikel ho diámetru sukat mm ho mahar mm no todan g reprezenta hare oryza sativa nee atu fóhanoin katak ita sei buka haburas ai hán ba timór oan tomak liuliu sira be kiak liu sá tán sira nee mak lubun boot iha railaran doit cents amerikanu nickel sukat mm nee duni boot liu uitoan centavos timór leste nian doit centavos kór osan mutin nian halo ho besi asu no nikel ho diámetru mm mahar mm no todan g reprezenta manu rainain baibain tau tara hodi futu nee atu hahii kultura timor nian nunee mós determinasaun povu timor iha luta ba independénsia manu mós tama iha f fdtl falintil forças de defesa de timor leste nia tadak nunee hatudu mós omenajen ba ema hotu neebé luta iha kombate ba liberdade ba ita nia rain doit ida nee bootliu fali cents amérika nian dime sura resin besik mm doit centavos kór osan mean nian iha nikel mahar diámetru mm mahar mm no todan g hatudu beiru oan tiha ikan nian ida nee atu fó hanoin katak ita sei uza ita nia riku soin tasi nian ho kuidadu atu bele husik mós ba ita nia bei oan sira abanbainrua nian nunee mós loke matan ba ai hán oinoin neebé ita nia povu bele han atu hetan isin diak doit cents amérika nian bootliu uitoan fali centavos ikusliu doit centavos haree pájina kotuk iha kór osan mean nian iha nikel mahar ho diámetru mm mahar mm no todan g reprezenta riku soi makaas ita nia rain nian kafé coffea arabica nee atu hatudu momoos funan neebé toos nain no nasaun bele hetan bainhira esporta produtu nee nee mós atu hateke aas ba timór oan sira neebé moris iha zona rurál no barakliu mak moris husi agrikultura nia boot atu hanesan ho doit quarter amérika nian no ita bele uza nia envezde osan surattahan dólar amerikanu usd neebé bele aat lalais tan ita uza demais repúblika indonézia maka rai boot iha ázia sudeste no austrália leet nia rai ne'ebé iha populasaun boot liu hotu dahaat iha mundu ho mós populasaun musulmana boot liu hotu iha sékulu vii e xiv leet reinu indu no budista oioin iha sumatra no java maibé iha sékulu xii ema árabe lori mai izlaun sé sai relijiaun dominante iha nusa barak arkipélagu nian bainhira europeu sira to'o iha tinan afonso de albuquerque invade as nusa maluku sira komesa domina reinu ne'ebe iha ninia vontade atu monopoliza komérsiu tempar nian iistória kolonizasaun olandeza da indonésia komesa ho ekspedisaun cornelis de houtman nian iha sékulu xvii holandés hakiak kompañia olandeza índia orientál ne'ebé ukun kolónia índia orientál olandeza sira iha funu mundiál daruak laran rai olanda ne'bé iha okupasaun alemaun okos lakon ninia kolónia ba japoneés sira ho ikus funu nian iha tinan líder nasionalista sukarno sé serbisu ho japonés sira deklara independéncia indonézia maibé aliadu sira estadus unidus reinu unidu no austrália apoia o exérsitu olandés iha ninia funu atu hetan fali ninia kolónia funu ba independénsia naran revolusaun nasionál indonézia tahan tinan no hanehan hosi komunidade internasionál haka'as rai olanda atu rekoñese repúblika foun iha dékada no sukarno adota polítika sosialista no hahú konfrontasaun militár ho rai malásia partidu komunista indonézia partidu komunista boot liu hotu iha ázia liutiha xina iha tinan jeneral suharto kaer poder iha golpedestadu ema barak hanesan komunista sira mate iha masakre suharto hakiak rejime autoritáriu no militár ne'ebé naran orde baru ordén foun no bandu partidu opozisaun iha tinan militár indonézia invade timór lorosa'e no tinan jakarta deklara territóriu ninia provínsia daruanuluhituk maibé nasoens unidas rekoñese nafatin rai portugál nu'udar ukun na'in timór lorosa'e nian iha tinan indonézia hasoru krize ekonómika boot liu ho manifestasaun kontra o rejime suharto sé kasu an nu'udar prezidente ninia vise prezidente b j habibie sai prezidente foun no hahú prosesu demokratizasaun no ukun rasik an ba timór lorosa'e habibie lakon eleisaun prezidensiál iha tinan ba megawati sukarnoputri oan feto sukarno nian maibé partidu polítiku megawati nian lakohi nia nu'udar kandidatu no tau abdurrahman wahid iha fatin ninian megawati ikusmai sai prezidente iha tinan iha tinan susilo bambang yudhoyono manan eleisaun prezidensiál ne'ebé eleisaun direta uluk iha istória indonézia nian repúblika indonézia nian iha sistema presidensiál governu nian prezidente maka xefe estadu no mós governu nian oras ne'e ema maka hili vota prezidente ba mandatu tinan iha eleisaun direta hamutuk ho vise prezidente legizlatura indonézia nian majelis permusyawaratan rakyat mpr ka asembleia konsultiva populár ne'ebé nakfahe iha kámara rua dewan perwakilan rakyat dpr ka konsellu reprezentativu povu nian no dewan perwakilan daerah dpd ou konsellu reprezentante regionál rai indonézia daudaun nakfahe provínsia provínsia aceh yogyakarta no territóriu da sidade kapitál nian jakarta iha estatutu daerah istimewa territoriu espesiál nian provínsia ida ida nakfahe iha em munisípiu sira por sua vez nakfahe iha sub munisípiu no munisípiu sira provínsia sira rai indonésia arkipélagu boot liu hotu iha mundu raiklaran ho nusa nusa prinsipál sira java sumatra bornéu nusa sira iha oseanu pasífiku nian oseanu índiku leet tasi filipinas no tasi sulawesi hela iha nordeste ho tasi andaman iha norueste arafura no timor iha tasi mane java savu banda seram no maluku nian maka tasi seluk rai indonésia iha fronteira rai ho malázia iha bornéu ho timór lorosa'e no papua guiné foun no fronteira tasi ho filipinas malázia singapura palau austrália no índia indonézia nia fatin iha ázia no oseánia leet halo rai nasaun ida transkontinentál rai austrália naran ofisiál komunidade austrália nian maka rai boot liuhotu oseania nian ne'ebé okupa nusa austrália hotu nian no nusa oioin viziñu hanesan tazmánia kontinente nusa hela iha oseanu índiku ba tasi mane no loromonu tasi timór tasi arafura e estreitu torres a norte e tasi ahu ruin no tasi tazmánia ba lorosa'e rai mós iha fronteira tasi ho indonézia timór lorosa'e no papua giné foun ba tasi feto no ho territóriu fransés da kaledónia foun ba lorosa'e no zelándia foun ba sudeste kapitál kamberra rai austrália halo parte kontinente foun liuhotu mundu nian a oseania maske aboríjene hela iha rai liuduké tinan nia sékulu rua ikus de'it ne'ebé ema europeu hahú ninia kolonizasaun europeu sira la tau kontinente ne'ebá iha sira nia mapa mundu leten portugés no olandés sira nunka fó konsiderasaun ida ba kolonizasaun austrália nian maibé iha tinan espedisaun sientífika ida hosi kapitaun britániku james cook komesa esplorasaun no kolonizasaun kontinente nian britániku sira hakiak sira nia kolónia uluk iha rai austrália tinan ne'ebé naran gales foun súl new south wales gales foun súl ne'e nakfahe iha kolónia seluk hanesan queensland vitória no tazmánia parte seluk austrália nian nakfahe iha kolónia austrália loromonu no austrália tasi mane iha tinan kolónia neen iha rai austrália naklibur nu'udar federasaun naran komunidade austrália nian commonwealth of australia rai austrália monarkia konstitusionál ho rejime parlamentarista liurai feto reinu naklibur nian isabel ii mós liurai feto austrália nian governadór jerál reprezenta liurai feto maibé ema barak iha rai apoia repúblika ida ho prezidente australianu nu'udar xefe estadu austrália nian primeiru ministru maka xefe governu austrália nian nia líder partidu ka koalizaun boot liuhotu iha kámara reprezentante sira nian kámara kraik parlamentu federál nian senadu maka kámara leten iha senadu estadu ida ida iha númeru hanesan de'it senadór sira nian maibé iha kámara reprezentante sira nian estadu boot liu iha deputadu sira liu duké estadu ki'ik liu rai austrália austrália federasaun nakfahe iha estadu neen no territóriu rua territóriu kapitál australianu no territóriu tasi feto autoridade bankária no pagamentus timór leste nian banku sentrál abp iha banati ida kleaán baá regulasaun sistema monetáriu ho finanseiru rai ida ho hanoin atu hametin estabilidade ekonómika ho finanseira nebeé deit hodi garante dezenvolvimentu ekonomia ida nebeé fó beran ba populasaun timór lorosa'e oan tomak fó biban ba ema hotu atu hakaás aán lais liu mak karik bele sustenta aán husi beran dezenvolvimentu emar liu karik kiak ida wuituan iha hanoin ida neé katak abp halaó hela funsaun ke dala barak munu ba entidade ruma ho tipu ida neé liu liu ba implementasaun ou atu halaó polítika monetária ho kambiál lolos ho hakarak tuan ida atu bele iha rezultadu oin oin nia laran hodi hametin estabilidade sasan nia folin iha prátika dala ruma funsaun sira neé uituan liu wainhira iha faktu katak rai ida laiha osan rasik uza hanesan osan nasionál mak dólar amerikanu uluk iha tinan abp tuku tiha ona osan besi timór leste nian rasik nebe bele sura hamutuk iha dólar amerikanu nia let abp nee mai husi central payments office cpo gabinete sentral pagamentus nian aministrasaun untaet mak hahú nebe mak halao administrasaun ba timór leste kedas iha outubru toó de maiu abp uluk hahú iha de novembru tuir regulamentu nebe mak hamosu tuir lolos knua ida nee dirije aas liu husi konsellu administrasaun ida nebe mak hari husi elementu emar nain hitu i mos governadór mak presidi maibe gestaun oras nee halao husi diretór jeral ida ikus liu knar ida nee sr abraão de vasconselos maka haloo ikus nee diresaun husi abp ida nee halao husi konsellu administrasaun kiik oan ida presidi husi diretór jeral hamutuk ho diretór sira husi departamentu prinsipál rua husi banku sentrál ida mak supervisaun sistema finanseiru ho pagamentus nian abp hetan belun boot diak ho banku sentrál sira iha rejiaun nebe timór leste iha nia let hanesan mos ho rai sira nebe ninia emar husi rai sira nebe husi komunidade rai nebe koalia lia portugés cplp nebe timór leste hanesan elementu ikus aileu mak sai hanesan rai husar ba munisípiu hotu hotu iha timór lorosa'e aileu mai husi liafuan rua tetun ho mambae ai mai husi liafuan tetun no leu mai husi liafuan mambae katak haleu tanba ai abut ida sai husi rai molik oan ida iha suco liurai iha avo sira nia tempo e tempo rai diak sai hanesan kadeira rotan ida hatur hela iha rai molik oan nee iha tempo neba avo sira buka tuir ai abut nia hun la hetan nee duni avo sira hasai ai abut nia naran aileu no distrito aileu hodi ai abut nia naran maske iha tempo ai abut nee ema sunu tia nee duni iha tempo timor ukun aan ona lia nain sira husi uma lisan bartai nebe mak hanesan nain ba rai nebe maka mosu ai abut nee halo hikas fali ai abut nee ho simente ho nia objetivu labele halakon istoria kona ba rai aileu nomos fatin ne sai hanesan nafintorismo ida iha suco liurai distrito aileu jeografikamente aileu ho nia rai luan km husi aikurus baliza ho munisípiu manatutu too hoholau baliza ho munisípiu ermera no husi tasi mane liquitura baliza ho postu administrativu maubise munisípiu ainaru ba too kotolau baliza ho munisípiu dili no aas husi tasi mai too aileu mak hanesan m nunee mos munisípiu aileu hadulas husi munisípiu ermera ainaru manufahi manatutu no munisípiu dili munisípiu aileu rasik iha postu administrativu haat mak aileu vila remesiu lekidoe no laulara no total suku iha munisípiu aileu hamutuk no aldeia iha istorikamente aileu hatuur an iha rai klaran iha klean no foho hadulas neebé popularmente hanaran rai husar istoria tradisional haktuir ema aileu ho originalidade no karater timor neebé nonok hodi rona la buka problema prontu simu ema seluk nia idea maibe iha prinsipiu rasik tradisionalmente beiala sira kre fatuk lulik no ai lulik mak kuñesidu ho uma lulik hohulu ho raimansu maibe antes ida nee ba dala uluk inan ho aman hanaran hurai tanba tuir tempu hurai tartihi seloi hautana hautbos dailor iha klean ida hamutuk hodi foti hohulu ho raimansu sae ba iha foho leten udubau letebaun hodi lolo liman ba lorosae no loromonu tasi feto no tasi mane iha rai timor naran aileu mosu ho istoria husi ai ida moris husi rai iha aldeia bandeirahun atual suco liurai neebé ai ne sae mai nakdulas an hanesan kaliík talin kleuk ba mai sai hanesan kadeira ida hodi foo ba ema tuur nunee mos istoria beala sira ai nee reflete ba ema nia husar talin liu husi talin ema nian mak bele hatene ema nia fuan aten ho sira seluk tan nunee naran aileu signifika ai mak kleuk sorin seluk antes kolonialismu portuquesa tama timor aileu iha ona estrutura tradisional hodi kaer ukun no bandu ho estrutura mak mai husi don amo liurai dato no knua reino katak ukun tuir kustume ka tradisaun mai husi lulik nunee mos total populasaun tuir sensus uma kain aileu ho nia total numeru populasaun hamutuk iha no fahe ba mane iha no feto iha aileu iha nia lingua rua maka hanesan tetum no mamba'e aileu hanesan munisípiu nebe mak famozu ho modo quando ema temi aileu ema sempre hanoin to naran ida aileu modo metan asti ho naran bo'ot iha aileu bobonaru iha lia portugés bobonaro mak sai sidade ho suku iha timór lorosa'e nian distrito bobonaru nia kapital mak maliana iha subdistrito neen mak hanesan bobonaru maliana atabae lolo toe kailaku i balibó populasaun iha tinan área km suku atu aben iha aldeia rua mak hanesan lactil lesigatal und tuluata iha distrito ne'e poblasaun sira koalia lian barak hanesan kemak bunak tetun terik bekais no lian seluk tan iha distrito bobonaru vicente da silva guterres iha fatin barak mak sei mamuk hela rai balun povo sira uza halo natar i sai hanesan fatin nebe mak bele produto fós iha rai laran manufahi mak sai munisípiu inan ba timór lorosa'e rai manufahi hanesan munisipio ida ne'ebe hola parte iha nasaun ki'ik no rai doben timor lorosa'e ida ne'e municipio manufahi hanesan municipio ne'ebe haleu ho foho sira no iha parte sorin balu ba nia hola parte iha tasi mane ne'ebe fronteira ho municipio manatuto nian manufahi hanesan komunidade timor timur manufahi ninia kapital mak administrasaun same nia luan km manufahi nia kapital mak same maibe agora naram ida manu fahi no maun fahe ne'e sei iha hela konfujaun nia laran tamba ema balu bolu manufahi maibe balun fali dehan maun fahe hanaran dehan manufahi tamba historia hateten iha tempo ne'eba iha rai manufahi ne'e existe ita nia avo beialan sira mak hela iha fatin ne'eba no iha tempo ne'eba sira mos hakiak animal manu no fahi maibe to iha loron ida iha funu bot iha rain wekeke funu entre avo beialan sira ho malae sira entaun iha tempu ne'eba avo beialam sira husi rai manufahi sai tomak no husik deit mak animal manu no fahi iha loron ne'e rai manufahi laiha ema idak mak hela iha tempo neeba iha deit mak animal sira ne'e ho ida ne'e mak ema hodi bolu rai manufahi ne'e municipio manufahi kompostu husi posto administrasaun ne'ebe mak hanesan tuir mai ne'e populasaun sira iha municipio manufahi geralmente aktivo iha area rua economista no religiosa iha parte economista maka hanesan agricultuor no pescador iha parte religiao maka hanesan iha parte vida relogiosa nian aktivo liu tanba iha religiaun oi oin mos iha rai manufahi alem de katolika iha mos protestante geova assembleia de deus no islam linguagem materna ne'ebe uza iha municipio manufahi geralmente uza mambae bunak no iha komunidade balu koalia kemak hanesanema husi bobonaro sira ne'ebe hela iha same no komunidade sira ne'ebe hela iha parte tasi mane nian ne'e sira koalia tetun terik fatin historico no paizagem sira mak hanesa foho kablaki pousada antigo portugues nian estatua dom boaventura gruta ne'ebe hanaran fatuk maromak no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba fatin historico no paizagem furak ne'ebe existe iha rai manufahi fatin historico no paizagem sira mak hanesa foho kablaki pousada antigo portugues nian estatua dom boaventura gruta ne'ebe hanaran fatuk maromak no ho fatin ne'ebe kapas no furak liu tan ne'ebe hau seidauk to'o ba hori uluk hori wain malae mutin sira to'o iha timor atu kontratu ai kameli osan mean osan mutin wani wen no buat seluk tan ikus mai tama mos iha rai timor amu lulik sira hosi orden dominikana iha kedan tinan rihun ida atus neen neennulu resin liurai sira hosi umakain hornai no costa liurai sira ne'e mai husi oe cusse hato'o nanis katak rai timor ba timor oan sira ne'ebe iha rai ne'e nia laran ne'e duni sira hanoin atu duni sai malae no amo lulik sira iha tinan rihun ida atus nia laran reinu sira tomak hosi loro toba hanesan lolotoe camnasa cailaku lamak hitu bobonaro hamri'ik hodi funu hasoru governu portugues sira iha fali tinan rihun ida atus ualo sianulu resin haat iha reinu manufahi liurai duarte da costa sotto mayor halo funu hasoru malae sira liu liu hasoru emaboot ka governador jose celestinu da silva iha tempo ne'ebe liurai don duarte mate iha tinan rihun ida atus sia nia mate tamba afeta moras dato sira no povo manufahi hili fali don boaventura sotto mayor da costa atu truka nia aman mate bian lori rota hanesa n don no coronel koronel liurai don boaventura ukun nia povu maibe nia laranla kontenti tan ho hahalok balun ne'ebe mak ladun diak hanesan selun impostu maka'as no la simu injustisa balun hosi ukun nain sira iha fulan dezembru tinan rihun ida atus sia sianulu resin ida don boaventura revolta kontra malae mutin liurai balun hamutuk ho nia iha timor laran liurai seluk hamutuk ho malae mutin hodi funu hasoru don boaventura tan ne'e timor oan sira halo funu hasoru malu tanba kbi'it laiha laiha ona tropas hosi gorvernu manan duni funu ida ne'e sira kaer don boaventura lori ba dadur iha kalabosu iha dili malae sira lori korenti bo'ot maka kesi iha don boaventu ra kastigu nia iha tempu ne'eba liurai sira rai timor laran tomak lori osan mean lafatik lafatik hodi fo malae sira hod i kore sai korenti ne'ebe kesi iha nia liman no ain maibe malae sira lakohi simu riku soin sira ne'ebe namkari iha rai ti mor nia laran hodi troka ho don boaventura sira hakarak oho duni don boaventura hodi ukun rai timor ne'e iha loron fu lan julho tinan governu hatun don boaventura husi nia ukun liurai no hasai tiha ninia patente koronel nian ita la h atene don boaventura mate sa tinan no iha ne'ebe los maibe hahu tinan iha rai timor ema temi laran ema barak hahu t emi funu manufahi maibe ho esperito nasionalizmu ne'ebe mak bo'ot no ho tulun nai maromak nian ita nia liurai sira halo funu hasoru malae sira no hodi sai malae mutin sira iha tempu dahuluk ne'eba ohin loron timor lorosa'e sai nasaun ida ke independensia ona ita la presija tan funu maibe ba ita tomak funu ne'ebe mak ita hasoru iha tempu agora nian mak tenki kontinua funu hasoru bu'at at sira mak hanesan hirus malu odi maluno kont ra malu no buat seluk tan hanesan analfabetizmu korupsaun moris badiu nian no morisa baruk ten nian nst husi don boaventura nia terus tomak atu hanorin ita tomak katak dignidade povu timor nian buat ida ke vale liu osan me an no osan mutin vale liu ai kameli no bani ben ne'e duni ita lalika explora ema seluk lalika oho ema seluk maibe ita ne'e ida deit hodi harii no hamorin liu tan rai doben nasaun timor leste ne'e foin lalais divulga rezultadu resenseamentu jeral populasaun nian neebe koñese liu hanesan sensu husi ida nee ita hatene ona katak iha data referensia realizasaun nian de jullo de timoroan nain rihun atus sia rua nulu resin hat atus neen hat nulu resin rua maka hela iha territóriu nasionál nee ema mane besik porsentu no ema feto besik porsentu predominánsia husi mane ba feto sira bain bain ita verifika iha tinan nebe kiik liu maski labarik mane sira maka moris liu labarik feto sira haree husi klase tinan nian nebe maka avansa dau daun númeru husi seksu femininu nian tenki ultrapasa husi mane sira no tanba nee maka iha nasaun neebe ema nia vida naruk liu maka normalmente feto sira du ke mane sira neebe mate sedu liu du ke feto sira ezisténsia husi proporsaun neeba entre ita hanesan primeiru indikadór katak populasaun iha ita nia nasaun hanesan iha média klaran kona ba joven sira maski dadus kona ba grupu tuir tinan sei dauk públika informasaun dispersa konfirma katak númeru labarik oan sira ho tinan no kuran sensivelmente hanesan hamutuk ho ema sira neebe ho tinan no liu tan nee hatudu katak ita nia populasaun ho porsentu besik too iha tinan kuran nee hanesan ulun fatuk moras boot ida ba naran kualker ministru edukasaun ida no husi kualker ministru finansa ida obriga an hodi hetan rekursu ba kuantidade estudante nebe boot efetivu ka potensiál karik ita determina rásio mane feto husi munisípiu ida idak ita verifika katak nia hanesan husi ba nivel nasionál maka husi lautein ema mane rihun no ema feto rihun no iha aileu too valor nebe kaman liu signifika katak proporsiona iha fatin neebe maka hetan ema mane liu rihun du ke ema feto rihun total populasaun ida nee agregada besik lar rihun nebe fo dimensaun media ida husi lar ema nain media ida maka todan tebes nebe ultrapasa iha munisípiu ho nia ema husi lar ida maka hanesan rekordista tuir mai husi kovalima ema nain manufahi likisá no ermera ema nain iha lar ida munisípiu sira nebe ho dimensaun kiik husi lar ida maka hanesan lautein no vikeke ita nota katak balu hanoin iha numeru boot oan sira nian bain bain hetan iha familia idak idak sira sei hanoin katak dadus hirak nee sei sub avalia ita hanoin deit katak iha numeru ida maka apresiavel husi dimensaun familia neebe kiik tanba ema sira nee moris mesak rezultadu husi sensu nee dehan mos mai ita katak munisípiu dili maka populasaun barak liu ho husi total populasaun tan ba ninian besik ema rihun baukau ho ninian besik ema rihun no ermera ho ema rihun nee hanesan munisípiu nebe maka tuir numeru habitante sira nian munisípiu tolu nebe maka populasaun wituan liu maka hanesan aileu ho nia populasaun rihun equivale ba husi total populasaun manatutu rihun no manufahi rihun karik ita pasa ba análize husi postu administrativu ita verifika katak ida neebe maka hetan ema barak liu oras nee dau daun maka iha dili ita haree husi postu administrativu dom aleixo iha sidade laran ho ema rihun tuir mai husi postu administrativu cristo rei ho nia populasaun rihun sei husi dili tuir mai baukau husi sede munisípiu baukau ho ema rihun postu administrativu nebe ho nia populasaun nebe wituan maka hanesan fatululik iha kovalima ho deit ema tuir mai iha soibada iha manatutu ho ema no tuir fali laleia mos iha manatutu ho ema númeru total populasaun tinan nee nian reprezenta aumentu ida husi iha relasaun ba resenseamentu husi tinan iha tempu indonézia nian iha epoka ida maka moris iha ita nia pais númeru apresiavel ida husi sira nebe moris iha pais neba tuir mai iha kraik nee hatudu númeru oin oin kona ba populasaun timór leste nian iha momentu no fontes oin oin balu rezulta husi sensu no maioria sira seluk husi estimativa oin oin feito ona iha tempu nebe naruk nia objetivu laos deit atu rejista elementu sira nee ba futuru mai be mos hodi subliña saida maka sai hanesan evidente husi númeru nebe maka refere ona ba époka ida liu ka kuran besik no husi disparidade estimativa nian sinal evidente difikuldade nian hodi realiza tan ba métodu nebe dala ruma la dun apropriadu utilizadu no husi kuidadu nebe maka ita tenki rodeia ho nia utilizasaun hodi halao efetua komparasaun neebe fo mai ita imajem evolusaun temporál ida husi populasaun iha ita nia paiz husi difikuldade ida neeba fo nota iha relatóriu survey suku timór leste nian husi fulan outubru nia sei dehan klaru liu tan katak estimativa hirak nee efetiva ona sira tenki rekore fila fali ba númeru husi momentu tempu neebe diferente no ho grau serteza ida relativamente oin seluk buat hirak nee hotu hatudu katak bainhira ema hotu dehan halaoo tiha ona i sei halaoo hela nee bele lori ba sala substánsia ida konaba estimativa iha nivel aldeia suku no sub munisípiu sira fiar katak agora dau daun sala ida nee sei sai kiik ba nivel munisípiu no paiz sira nian númeru globál husi populasaun no membru husi seksu idak idak mai be husi sala ida tan maka la iha esperiéncia konaba métodu nebe maka tiha uza ona maski tenta ona hodi reduz hatun marjen sala nian para atu iha diskrepánsia entre realidade no estimativa nebe efetuada ona sei kontribui fatór oin oin husi sira hotu husi forma neebe maka sira realiza ona ami reforsa ideia maka sei trata husi estimativa no laos hanesan agora husi dadus rezultante husi servisu ida maka apuradu husi resenseamentu husi uma ba uma no tan ba nee sei presiza tan ami sei hanoin difikuldade ruma maka hetan ona iha altura neebe influénsia rezultadu final husi estimativa nebe efetuada ona indikasaun hirak nee dala ruma sai mos hanesan razaun sufisiente atu nunee labele hola dadus estudu nian kona ba suku neebe realiza ona iha tinan ho grau konfiansa neebe hanesan ho buat neebe sei hetan husi resenseamentu agora nee nian nee katak husi nia lori ita hodi bolu atensaun ba presiza nesesidade hodi evita atensaun maski komprensivel hodi kompara dadus husi survey suku sira nian sira ikus nee disponivel ho rezultadu husi resenseamentu populasaun nian ita fiar katak sei lori ba salah ida maka boot husi komparasaun hirak nee maski dadus husi survey hirak nee hanesan ita refere ona dala ruma iha grau sala ida maka bot du ke ida neebe maka ita fiar iha momentu divulgasaun husi nia rezultadu no pior iha nivel sala nian neebe lahanesan husi munisípiu ba munisípiu ilustrasaun ida nee maka hanesan faktu husi dadus sensu iha ona kresimentu ida besik husi populasaun dili nian iha tinan tolu nia laran wainhira baukau nian aumenta deit tanba nee kresimentu paiz nian neebe la equilibriu iha perspetiva ida husi dezenvolvimentu rejionál sei sai boot liu tan du ke ida neebe maka atu sai karik aumentu nee verifika ona de faktu ita sei liu ezajero dezastre tebes ida karik taxa kresimentu natural populasaun nian besik buat neebe refere ona husi key indicators of developing asia and pacific countries neebe oras nee dau daun publika ona husi adb asian development bank ba periodu ida entre tinan no neee signifika katak aumentu husi populasaun baukau nian tuir loloos iha ona besik iha tinan tolu nee nia laran kresimentu kiik ida husi nee tuir loloos bele iha fluxo migratóriu ida maka intensu liu neebe maka sei la ezisti ka fenómeno ida seluk maka dala ruma hanesan estima aas liu ida nee katak dadus kona ba baukau estima aas liu iha survey ida uluk paralelamente ita admiti katak tenki iha subavaliasaun ruma husi dadus neebe relativu ba dili nian iha tinan ita nota katak estimativa neebe la publika mai be realiza ona iha okaziaun neebe haree katak populasaun dili nian tuir loloos ema besik rihun ka rihun no laos neebe regista ona iha survey atu sai hanesan nee aumentu ida husi tinan too agora populasaun dili nian tuir loloos ka masimu deit valor hirak nee sei aas nafatin nebee lenon ba situasaun ida ke hamosu fiar bainhira hare uluk iha ema barak maka tun mai sidade iha tinan ikus mai hodi buka futuru foun ida maka sira husik hela sira nia knua maioria husi zona rural sira rekuza hodi fila hikas portu iha lia portugés porto sidade daruak ne'e rai portugál nian km norte kapitál rai nian lizboa ninin kuana mota inan douru portu munisípiu naran rasik ulun hatama hela regiaun norte portugál nian kapitál uluk provínsia douru litoral nian ho municípiu viziñu sira konstitui boot área metropolitana portu nian katak tau tan besik tokon rihun abitante sira no ida área km municípiu portu nian ne'ebé korresponde nu'u ne'e duni iha sidade konstituidu hosi fregezia sira hatama ida rejiaun ho boot atividade komersiál no industriál porezemplu setor sira teistil sapatu mobiliáriu no osan mean portu mós fatin privilejiadu gastronomia portugeza nian no kazu notável konvivénsia tradisaun no modernidade matéria ida iha grupu zoolojia nia laran nebe buka matenek no fihir sientífiku kona ba kutun sira liafuan entomolojia mosu husi liafuan rua iha lian grego liafuan entomon kutun no liafuan logy estuda ka siénsia biar ita hetan matenek kona ba kutun sira iha kultura hotu hotu iha mundu tomak matenek nebe ita nia mamoris sira hanorin ba ita sientista sira hahú metodo sientifico kutun sira iha sékulo sanulu resin neen deit iha lian tetum terik ita bele hetan lia luruk boot kona ba kutun sira nunee kutun sira importante tebtebes ba timor oan ita nia abo sira no sira nia bei ala hadalan lian kona ba kutun sira tamba kutun sira importante tebtebes balu hadaet moras hanesan bee doko malaria no dengue meda ne'e balada timór nian naran sientífiku phalanger orientalis ne'ebé fó ezemplu ida kapaz tebetebes ba ita ema tanba meda sira kaer sira nia oan iha kohe ida to'o sira bele moris mesak ema matenek harabat balada hanesan meda iha lubun ida naran marsupiál ema matenek sira hanoin katak meda uluklai mosu iha rai giné foun nowak tuir sira meda mosu iha timor leste tinan barak liu ba wainhira ema préistóriku sira husi giné foun deskobre nusa timór akontesimentu ida ne'e hanesan akontesimentu iha nusa seluk iha regiaun austrolázia nian nowak meda timor nian moris iha ai laran no fatin ho ai badak barak nowak maibé ita bele hetan meda sira iha natar besik ai laran karik tanba iha natar sira bele hetan hahan barabarak flannery hanesan balada sira seluk iha lubun phalangeridae normalmente meda sira todan kg meda inan sira nia todan menus uitoan grizmek sira uza nia ikun molik atu tesi no ajuda sae husi fatim ida ba fatim seluk meda sira nia ikun bele sai boot liu cm ka kiik la kona cm grizmek meda aman nia ikun mutin maibe inam sira mutin ikun rohan deit aman nia kulit bain bain kór mahaluk inam sira nia kulit bela sai kór kafé kulit iha kabum bele sai mutin ka mahaluk naroman nowak iha aman sira it abele hetan glndula ida iha hirus matan flannery sira nia liman fuan hotu hotu la hanesan balu sai boot balu kiik liman fuan hotu hotu iha liman kukun boot ita bele hetan susuk haat iha meda inam sira nia kohe nia laran nowak sira hotu hotu iha matan boot no nehan kanino sira naruk sira uza sira nia nehan atu tetak hahan flannery sira gosta han ai tahan ai fuan fini no ai funan grizmek flannery españa iha españól españa maka monarkia reino de españa iha sudoeste europa nian ho populasaun aprosimadamente tokon rai españa iha fronteira nusa baleares nusa kanárias no enklave sira seuta no melilla iha marrokus iha kontinente afrikanu nian mós parte rai españa nian lia español lian ofisiál españa nian mós ko'alia lia katalaun iha kataluña komunidade valensianu no baleares lia galegu lian maluk portugés iha galiza no lia basku iha rai basku no navarra madrid sidade kapitál rai españa nian seluk sidade sira barselona valénsia no sevilla nia ohin estadu membru uniaun europeia no otan nian hori konstituisaun españól nian españa nafahe iha komunidade autónoma no rua sidade autónoma seuta nian no melilla nian maka ne'e goza estatutu intermediáriu entre munisípiu no komunidade komunidade autónoma nian haat galiza rai basku andaluzia no kataluña goza kondisaun nasionalidade istóriku nian narrekoñese iha konstituisaun hamutuk ho estatutu autonomia nian maka reverte iha liu forsa no kapasidade desizaun nian no soberania nian ho respeitu ba seluk komunidade komunidades nafahe sei iha provínsia eis lista komunidade nian no sidade autónomu nian marí bim amude alkatiri moris iha loron novembru iha dili timór lorosa'e primeiru ministru timór lorosa'e nian iha tinan nia boot iha dili hamutuk ho nia maun alin no feton sira nain sanulu marí alkatiri remata nia eskola primária no sekundária iha dili nia sai husi dili iha hodi kontinua nia estudu no halo hotu nia kursu iha universidade nian iha angola no mosambike nia graduado hanesan enjiñeiro jeógrafo iha eskola jeografia angola nian depois graduado iha lei iha universidade eduardo mondlane maputo mosambike husi nia hanorin iha universidade ida ne'e kona ba lei internasionál publiku no lei konstitusionál no servisu nudar konsultór senior legál nian iha eskritóriu advogadu privadu iha maputo mosambike husi nia uluk konsultór kona ba lei internasionál públika no lei konstitusionál ba parlamentu mosambike husi no membru ba grupo ne'ebe hakerek draft reforma lejislativa kona ba empreza privada iha mosambike dr alkatiri hahu halo nia programa phd kona ba lei konsuetudináriu ne'ebe relasiona ho lei formál pozitiva maibe nia kursu ne'e interrompe tiha tamba nia fila hikas mai timór lorosa'e iha loron outubro molok nia sai ba angola marí alkatiri sai ativu iha luta ba independénsia iha fulan janeiru hodi hari'i grupu klandestinu ba sidadaun timór lorosa'e nian ho naran movimentu libertasaun ba timór leste so nia deit mak moris ba membru grupu ida ne'e liu tiha revolusaun iha portugal iha loron abril ne'ebe loke ambiente polítiku ne'ebe livre no bele hamoris partidu polítiku no organizasaun sira iha timór lorosa'e iha loron maiu marí alkatiri sai hanesan fundadór asosiasaun sosiál demokrata timorense asdt assosiasaun ida ne'e foti dr alkatiri sai adjuntu sekretáriu jerál dezenvolvimentu polítiku desde mak determina hodi transforma asdt asosiasaun polítika ida sai fretilin frente polítika iha loron setembru marí alkatiri sai hanesan membru fundadór fretilin no membru komité sentrál no sai frente adjuntu sekretáriu ba asuntus internasionais iha fulan outubru komité sentrál foti marí alkatiri sai hanesan komisáriu polítika nasionál atividades forsa militar indonézia nian iha tinan hodi determina dezenvolvimentu polítika barak iha timór lorosa'e inklui mos hari'i forças armadas de libertação nacional de timor leste falintil iha loron agostu marí alkatiri hamutuk hodi organiza falintil no husi grupu ida ne'e ema nain rua deit mak sei moris molok hahú invazaun no okupasaun iha timór leste fretilin foti marí alkatiri atu partisipa iha kampaña hodi mobiliza komunidade internasionál kontra hasoru invazaun bo'ot ne'e nia vizita ba nasaoens walu iha áfrika hodi buka apoiu no fila mai hikas timór leste iha november hili marí alkatiri sai sefi komisaun ne'ebe hakerek konstitusaun timór lorosa'e nian molok atu halo deklarasaun independénsia fretilin deklara independénsia iha novembru no proklama tiha ona formasaun repúblika demokrátika timór lorosa'e nian fretilin hili marí alkatiri sai ministru estadu no plenipotensiáriu ba asuntus politiku nian konsekuénsia direta invazaun no infiltrasaun militar indonézia ne'ebe besik dadauk ona atu invade rai ida ne'e vise prezidente no primeiru ministru timór lorosa'e nicolau lobato husu ba komité sentrál fretilin nian hodi haruka delegasaun ida ba fatin hotu hotu atu mobiliza komunidade internasionál hodi nune'e bele desvia planu invazaun nian marí alkatiri mos membru ba delegasaun ida ne'e no husik timór lorosa'e iha dezembru loron tolu molok indonéziu halo invazaun lider timór oan nain tolu inklui nia mak sai aviaun ikus liu ne'ebe sai husi timór lorosa'e molok invazaun nia hanesan sefi delegasaun fretilin nian iha liur ne'ebe hela iha mozambique to'o iha esperiénsia ne'ebe marí alkatiri hetan dala uluk hanesan xefe delegasaun fretilin nian iha liur iha dezembru iha konsellu seguransa nasoens unidas nian ne'ebe foti kedas rezolusaun ida ne'ebe kondena invazaun indonézia iha timór leste iha hili marí alkatiri hanesan ministru relasaun esterna nian ba repúblika demokrátika timór lorosa'e iha liur husi to'o dr alkariri partisipa iha sesaun komisaun hotu hotu ba dala hat iha onu iha asembleia jerál nasoens unidas nian adota rezolusaun ne'ebe sekretário jerál husu hodi hahu konsulta ho partidu hotu hotu nia vizaun hodi buka oportunidade atu hetan desizaun ida hodi resolve problema timór leste nian no halo relatóriu ba asembleia jerál rezolusaun iha loron novembru dr alkatiri partisipa iha konsulta hotu hotu ne'ebe sekretáriu jerál onu halao no husi tinan ba oin no iha reuniaun hotu hotu ne'ebe komisaun direitus umanus onu nian halo kona ba timór lorosa'e nia xefia delegasaun timór lorosa'e nian iha ba konferénsia movimentu ministeral naun aliñadu no internasionál seseluktan ne'ebe koalia kazu timór lorosa'e nian iha tinan liu mai formatu onu hodi suporte prosesu konsulta ne'ebe muda no hari'i enkontru trilateral entre onu indonézia no portugál de jure ba poder administrativu ba timór lorosa'e dr alkatiri partisipa iha prosesu ida ne'e no mos onu suporte no fasilita diálogu inklusiva timor oan hotu ne'ebe halo iha iha halao kn'ar diplomátiku ne'ebe lori resisténsia nia reprezentante ba fatin hotu hotu ne'ebe rekoñese hanesan komponentes tolu luta ba vizaun ida libertasaun hamutuk ho forsas no frente klandestina hili dr alkatiri sai hanesan membru ida husi nain hat hodi halo koordenasaun ba komisaun frente diplomátika hanesan parte bo'ot ba ajustamentu hodi hahu rezisténsia iha tinan klaran 's resisténsia restrutura fali sira nia organizasaun ida ne'e sai hanesan konvensaun nasionál timór leste iha diáspora iha abril ida ne'e hari'i conselho nacional da resistncia timorense cnrt organizasaun umbrella ne'ebe organizasaun polítika timorense hotu hotu ba independénsia cnrt adota magna carta dokumentu ida ne'ebe fo planu jerál ba futuru timór lorosa'e nian dokumentu ida ne'e aprezenta ba komunidade internasionál hanesan vizaun resisténsia ba futuru estadu foun timór lorosa'e nian dr aklatiri mak autor ba dokumentu ida ne'e iha konvensaun ida ne'e hili nia hanesan membru komisaun polítika nasionál cnrt nian iha agostu prezidente cnrt xanana gusmão hili marí alkatiri hodi toma konta asuntu tasi timór nian husi parte rezisténsia nian ho nia planu akordo tasi timór ikus mai tratadu tasi timór hetan susesu bo'ot halo negosiasaun ho austrália ne'ebe timór lorosa'e hetan parte liu husi marí alkatiri nia kna'ar timór lorosa'e halao negosiasaun dezenvolvimentu bayu undan ho conoco phillips hanesan investidór bo'ot iha tasi timór nian ne'ebe estimativa hodi fo segura biliaun usd iha rendimentu liu ba tinan too tinan ba timór lorosa'e nia mos manten nafatin nia pozisaun kona ba fronteira tasi nian ne'ebe permanente permanente fronteira ne'ebe dr alkatiri hare katak ne'e parte timór lorosa'e nia direitu ba auto determinasaun hanesan mos fronteira hodi defini territóriu ida ne'e importante liu permanente fronteira sei fo asesu ba rekursu barak iha tasi timór nian ne'eduni timór lorosa'e bele dezenvolve no hasoru dezafiu bo'ot no labele depende deit ba ajuda husi rai liur dr alkatiri sai vise koordenadór konsellu presidensiál fretilin nian husi agostu to'o abril nia mos membru konsellu nasionál konsultativu cnc timór lorosa'e nian iha iha setembru foti dr alkatiri hanesan xefe ministru ba segundo governu tranzisaun no ministru ba dezenvolvimentu no meiu ambiente ba repúblika demokrátika timór lorosa'e nian nia prezidente ba komisaun ba dezenvolvimentu no hakerek planu dezenvolvimentu nasionál marí alkatiri nia lideransa iha tinan rua restaurasaun independénsia timór lorosa'e sai membru fundu monetáriu internasionál nasoens unidas banku mundiál no banku aziátiku dezenvolvimentu timór leste no mos membru cplp komunidade ba país hirak ne'ebe koalia lian portugés timór lorosa'e mos nia estatuto hanesan observadór ho pacific island forum pif no asosiasaun país sudoeste aziátiku asean marí alkatiri halo polítika ne'ebe tranparénsia no responsabilidade iha nivel hotu hotu iha governu nia inisiativa hodi halo programa governasaun aberta iha janeiru ne'ebe ba munisípiu hotu hotu iha timór lorosa'e ne'ebe hetan rezultadu pozitivu teb tebes dr alkatiri simu prémiu lifting up the world with a oneness hari'i mundu ho unidade prémiu fuan heart award iha marjem sessaun iha asembleia jerál onu nian iha nova iork iha outubru sira ne'ebe simu mos prémiu ida ne'e mak nelson mandela amo papa joaun paulu ii inan tereza no mohamed ali pátria mak sai inu nasionál ba timór lorosa'e afonso redentor araújo hakerek tiha kantiga iha tinan no henrique lopes hakerek tiha testu pátria pátria timor leste nossa nação glória ao povo e aos heróis da nossa libertação pátria pátria timor leste nossa nação glória ao povo e aos heróis da nossa libertação vencemos o colonialismo gritamos abaixo o imperialismo terra livre povo livre não não não exploração avante unidos firmes e decididos na luta contra o imperialismo o inimigo dos povos até vitória final pelo caminho da revolução pátria pátria timór leste ita nia nasaun glória ba povu no ba ita nia eróis libertasaun nasionál pátria pátria timór leste ita nia nasaun glória ba povu no ba ita nia eróis libertasaun nasionál ita manán hasoru kolonializmu ita hakilar hatuun imperializmu rai livre povu livre lae lae lae ba explorasaun bá oin hamutuk laran metin no barani halo funu hasoru imperializmu inimigu povu hotu hotu nian too vitória finál liu dalan revolusaun reinu naklibur iha inglés united kingdom maka rai europa nian ne'ebé nakfahe parte haat inglaterra eskósia gales hamutuk bretaña boot no irlanda norte nia iha fronteira ho rai seluk ida de'it irlanda km londres sidade kapitál no sidade boot liu hotu sidade importante seluk reinu unidu monarkia konstitusionál ho sistema parlamentár liurai feto maka xefe estadu nian maibé primeiru ministru daudaun david cameron maka xefe governu nian parlamentu britániku iha kámara rua kámara komún nian no kámara lord nian povu hili membru kámara komún nian iha eleisaun ba termu tinan lima maibé governu maka hili membru kámara lord nian primeiru ministru líder partidu boot liu hotu iha kámara komún nian nia ohin estadu membru uniaun europeia no otan nian timor leste nakfahe aldeia suku postu administrativu ho munisípiu kapitál aileu populasaun rai balun km iso tl al kapitál ainaru populasaun rai balun km iso tl an kapitál baukau populasaun rai balun km iso tl ba kapitál maliana populasaun rai balun km iso tl bo kapitál dili populasaun rai balun km iso tl di kapitál gleno populasaun rai balun km iso tl er kapitál suai populasaun rai balun km iso tl co kapitál lospalos populasaun rai balun km iso tl la kapitál likisá populasaun rai balun km iso tl li kapitál manatutu populasaun rai balun km iso tl mt kapitál same populasaun rai balun km iso tl mf kapitál pante makasár pante macassar populasaun rai balun km iso tl oe kapitál vikeke populasaun rai balun km iso tl vi lied der deutschen iha alemaun kantiga alemaun sira nian mak sai inu nasionál ba alemaña to'o drittes reich de'ti balun uluk inu nasionál to'o agora de'ti balun datoluk einigkeit und recht und freiheit inu nasionál deutschland deutschland ber alles ber alles in der welt wenn es stets zu schutz und trutze brderlich zusammenhlt von der maas bis an die memel von der etsch bis an den belt deutschland deutschland ber alles ber alles in der welt deutsche frauen deutsche treue deutscher wein und deutscher sang sollen in der welt behalten ihren alten schnen klang uns zu edler tat begeistern unser ganzes leben lang deutsche frauen deutsche treue deutscher wein und deutscher sang einigkeit und recht und freiheit fr das deutsche vaterland danach lasst uns alle streben brderlich mit herz und hand einigkeit und recht und freiheit sind des glckes unterpfand blh im glanze dieses glckes blhe deutsches vaterland la marseillaise mak sai inu nasionál ba fransa allons enfants de la patrie le jour de gloire est arrivé contre nous de la tyrannie l'étendard sanglant est levé l'étendard sanglant est levé entendez vous dans les campagnes mugir ces féroces soldats ils viennent jusque dans vos bras égorger vos fils et vos compagnes aux armes citoyens formez vos bataillons marchons marchons qu'un sang impur abreuve nos sillons que veut cette horde d'esclaves de tratres de rois conjurés pour qui ces ignobles entraves ces fers ds longtemps préparés ces fers ds longtemps préparés français pour nous ah quel outrage quel transport il doit exciter c'est nous qu'on ose méditer de rendre l'antique esclavage quoi des cohortes étrangres feraient la loi dans nos foyers quoi ces phalanges mercenaires terrasseraient nos fiers guerriers terrasseraient nos fiers guerriers grand dieu par des mains enchanées nos fronts sous le joug se ploieraient de vils despotes deviendraient les matres de nos destinées tremblez tyrans et vous perfides l'opprobe de tous les partis tremblez vos projets parricides vont enfin recevoir leur prix vont enfin recevoir leur prix tout est soldat pour vous combattre s'ils tombent nos jeunes héros la terre en produit de nouveaux contre vous tous prts se battre français en guerriers magnanimes portez ou retenez vos coups épargnez ces tristes victimes a regrets s'armant contre nous a regrets s'armant contre nous mais ce despote sanguinaire mais les complices de bouillé tous les tigres qui sans pitié déchirent le sein de leur mre amour sacré de la patrie conduis soutiens nos braves vengeurs liberté liberté chérie combats avec tes défenseurs combats avec tes défenseurs sous nos drapeaux que la victoire accoure tes mles accents que tes ennemis expirants voient ton triomphe et nous notre gloire nous entrerons dans la carrire quand nos anés n'y seront plus nous y trouverons leur poussire et la trace de leur vertus et la trace de leur vertus bien moins jaloux de leur survivre que de partager leur cercueil nous aurons le sublime orgueil de les venger ou de les suivre a portuguesa mak sai inu nasionál ba portugál alfredo keil hakerek tiha kantiga iha tinan no henrique lopes hakerek tiha testu heróis do mar nobre povo nação valente e imortal levantai hoje de novo o esplendor de portugal entre as brumas da memória oh pátria ouve se a voz dos teus egrégios avs que há de guiar te vitória s armas s armas sobre a terra sobre o mar s armas s armas pela pátria lutar contra os canhes marchar marchar desfralda a invicta bandeira luz viva do teu céu brade a europa terra inteira portugal não pereceu beija o solo teu jucundo o oceano a rugir d'amor e teu braço vencedor deu mundos novos ao mundo s armas s armas sobre a terra sobre o mar s armas s armas pela pátria lutar contra os canhes marchar marchar saudai o sol que desponta sobre um ridente porvir seja o eco de uma afronta o sinal do ressurgir raios dessa aurora forte são como beijos de mãe que nos guardam nos sustm contra as injúrias da sorte s armas s armas sobre a terra sobre o mar s armas s armas pela pátria lutar contra os canhes marchar marchar manuel alegre de melo duarte moris iha fulan maiu iha ágeda fatin ida iha portugál norte bainhira nia foin sa'e nia tama ba universidade koímbra nian koímbra nee maka sidade universitária naran boot liu hotu iha portugál universidade nee komesa kedas tinan atus hitu liubá iha neebá nia serbisu iha organizasaun barak nia organiza no halimar teatru nia ukun no hakerek iha jornál ho revista oioin eskolante sira nian no nia nia sai aktivista pro demokrasia neebé importante iha otas neebá portugál sei ukun rain barak maibé organizasaun oioin mosu tiha ona iha kolónia sira iha áfrika atu ezije ukun rasik an tanba nee funu foin hahú nai ulun faxista sira iha lizboa komesa haruka soldadu barabarak atu luta hasoru organizasaun sira nee mane klosan sira hotu iha portugál tenke tama ba tropa atu ba funu estadu mós bolu ativista sira tanba ulun boot sira fiar katak kuandu foin sa'e sira nee funu iha áfrika sira sei lakon sira nia ideias iha tinan manuel alegre mós tenke tama ba soldadu no estadu haruka nia ba rai angola iha rain nee nia koko atu organiza revolta militár ida hasoru ditadura no funu koloniál p i d e hanesan intel rejime faxista nian haruka nia ba dadur fatin ida naran s paulo de luanda durante fulan neen nia laran iha kadeia laran nia koñese luandino vieira ho hakerek nain sira seluk husi angola bainhira nia sai tiha ona husi tropa no fila fali ba portugál nia labele buka fatin atu hela tuir nia hakarak tenke hela deit iha fatin neebé intel sira hatene iha tinan nia halai ba liur tanba rejime faxista atu kaer fali nia iha liur ativista pro demokrasia sira hili nia atu sai membru lider f p l n frente patriótica de libertação nacional nian organizasaun nee jenerál humberto delgado maka ukun nia ema boot iha movimentu neebé hasoru ditadura no uluk nia kandidatu ba eleisaun iha portugál maibé eleisaun nee la loos rejime faxista maka kontrola rezultadu manuel alegre hela iha arjél sidade inan rai arjélia nian durante tinan sanulu nia laran no nia serbisu makaas iha rádiu rezisténsia nian naran a voz da liberdade lian liberdade nian neebé ema bele rona iha portugál nia laran liutiha revolusaun kravu nian iha fulan abril neebé remata tiha ditadura nia ba fila fali ba portugál nia tama ba partido socialista no nia sai deputadu asembleia repúblika portugál nian too agora nia sei polítiku ema hotuhotu respeita nia hakerek livru barabarak iha nia moris livru poezia ho proza iha tempu ditadura nian kantór barak hananu ninia poema sira neebé koalia kona ba liberdade ho rezisténsia ruy cinatti vaz monteiro gomes moris iha loron fulan marsu iha londres nia inan aman ema portugál maibé nia inan mós iha bei ala husi rai itália no rai makau nia sei joven bainhira nia hahú hakerek no publika poezia nia estuda hela iha portugál maibé nia iha mehi atu ba rain oioin neebé dook no tropikál nia gosta liu lee livru husi hakerek nain nuudar júliu verne wenceslau de morais robert lois stevenson ka alain gerbault nia hili atu estuda agronomia tanba nia hakarak servisu iha uma liur maibé nia gasta tinan barak too nia remata nia kursu iha tinan hirak nee nia laran ruy cinatti badinas iha atividade kulturál oioin nia mai timór ba dala uluk iha fulan juñu nia hakfodak no fuan tuku tuku tanba rain ida nee kapás paramate nia sente ninia mehi sai tebes ona maibé nia mós laran kraik tanba nia haree katak iha funu mundiál daruak nia laran soldadu japonés sira sobu tiha kota no ai laran no ema terus no susar barabarak funu foin hotu administrasaun portugés tama atu ukun fali timór no ruy cinatti mai serbisu nuudar sekretáriu no xefe gabinete ba governadór timór nian naran óscar ruas iha buat ruma maka nia halo bainhira nia too dili neebé importante duni ba nia an nia buka no hadia alain gerbault nia rate iha cemitério de santa cruz no mós nia maka asina surat mate neebé embaixada fransa nian iha lizboa husu alain gerbault nee hakerek nain fransés no ró nain aventureiru be cinatti gosta lee kuandu nia sei foin sa'e i nia foin mate iha timór molok invazaun japonés ruy cinatti hadomi timór liu ba beibeik no nia hakarak buka hatene kona ba ai hun sira ema no seluk tan maibé dala barak nia tenke servisu deit ho surat iha eskritóriu nia laran maski nunee nia hakerek kona ba botánika i poezia nia mós toman koalia hasoru hahalok husi administrasaun portugés neebé la diak iha tinan nia laran nia ba fali ba lizboa no kontinua hekerek kona ba ai hun sira timór nian nia fila fali mai timór iha nuudar xefe servisu agrikultura no hela iha nee too nia kontinua badinas no buka hatene buat barak husi timór nia hamaluk an ho ema rai nain tinan balu liu tan nia hakerek poema kapás ida naran propósito inadiável neebé hatudu loos saida maka nia sente iha nia laran ba timoroan sira hafoin nia ba estuda antropolojia iha rai oxford iha nia mai vizita dala ida tan atu halao investigasaun kona ba arkitetura tuir timór nia lisan no durante tinan nia laran nia mós iha nee nia hemu raan ho d armando barreto liurai aiasa nian no d adelino ximenes liurai loree nian nia ligasaun ho timór nia povu sai metin liu ema mós hatudu ba nia buat lulik neebé baibain sira la husik malae sira haree nia mai timór dala ikus iha nia laran ruy cinatti hakerek livru barabarak iha nia moris nia laran liuliu kona ba timór ai hun no ai laran kuda rai arkitetura ema nia fiar no nia lisan fotografia poezia nia mate iha fulan outubru iha lizboa tinan barak molok nia bele haree nia rain doben timór hetan liberdade josé afonso nee kantadór autór portugés naran boot tebes iha nee iha timór ema barak sei hanoin nafatin nia múzika sira neebé toka iha rádiu iha tinan seluseluk sei hanoin otas molok loron fulan abríl bainhira ofisiál milisianu sira neebé mai husi universidade no tenke tama ba tropa hasoru vontade sira nian rasik interpreta no fó hatene josé afonso nia kantiga sira iha nee ita hotu hatene sé maka iwan fals kantadór husi indonézia neebé uluk kritika beibeik ukun nain sira iha tempu ditadura suharto nian maibé iha mundu luzófonu ita mós hetan kantadór barak neebé uza sira nia lian hasoru situasaun opresaun iha otas neebé liberdade nuudar mehi deit neebé sei dook durante tinan barak iha ezíliu iha liur poeta no kantadór timoroan abé barreto hamutuk ho múziku no ativista kanadianu aloz macdonald kanta kona ba okupasaun indonézia no sai portavós ba kauza autodeterminasaun iha konsertu ba ema barak ka iha palku kiikoan deit dala ruma iha fatin ladún kapás dala balu kanta ba públiku neebé solidáriu dala balu ba ema neebé la liga ba situasaun timór nian ka nein hakarak rona sira iha giné bisau molok independénsia josé carlos schwarz ho nia grupu cobiana djazz foti no moderniza tradisaun muzikál giné nian no denunsia kolonializmu hanesan rui mingas husi angola no mós múziku husi rain luzófonu sira seluk iha áfrika iha portugál bainhira ema sei hela iha ditadura okos salazar i marcelo caetano maka ukun mosu kantadór barak neebé fó sira nia an ba hananu neebé depois ema hanaran canto de intervenção nee katak múzika oin ida neebé fó atensaun makaas ba problema sosiál i polítiku sira no koko atu fanun ema ba nesesidade atu halo sosiedade nakfila an ka lao ba oin dala barak vontade nee lao hamutuk ho esforsu atu sees husi alienasaun kulturál neebé mosu tanba simu deit modelu husi liur dala barak ho kuakidade ladún diak no nunee kantadór intervensaun sira buka atu hili saida maka diak atu simu no hasae fali abut múzika povu nian atu bele haburas múzika foun kapás husi nee cantor de intervenção naran boot liu hotu neebé sai emblema ba múzika hanesan nee iha portugál maka josé manuel cerqueira afonso dos santos josé afonso ka zeca afonso hanesan nee maka ema barak toman temi nia naran moris iha aveiru portugál iha fulan agostu tinan oan husi majistradu ida no mestra eskola primária nian ida no bainhira nia sei labarik nia lemo rai beibeik tanba nia aman nia servisu orsida ba fatin ida orsida ba fatin seluk nia hela iha ultramar iha tempu neebá ema toman uza liafuan nee hodi hanaran kolónia sira iha áfrika belmonte no depois koimbra iha sidade ida nee nia tuir eskola sekundária no universidade koimbra maka sidade portugál nian neebé iha tradisaun akadémika barak liu hanesan jogejakarta iha indonézia ho ninia universidade neebé hahú tinan atus hitu liubá no jerasaun barak husi intelektuál portugés liu husi neebá estudante sira dezenvolve iha sékulu barak nia laran regras lubun ida neebé orienta sira nia moris iha universidade regras neebé ema hanaran praxe no mós múzika tipu ida neebé fadu koimbra nian sira baibain hatais farda neebé inklui kapa i batina metan no kanta kona ba moris estudante nian kona ba domin no fahe malu kona ba kalan vadiu nian no hemu tua sira mós halo serenata ba feto raan neebé rona sira iha janela serenata nee katak hananu ba feto neebé sira hadomi josé afonso hahú husi fadu tradisionál koimbra depois nia lori nia múzika ba dalan seluseluk liuhusi buka no kanta kantiga tradisionál povu nian no liuhusi hakerek liafuan no múzika ba kantiga foun neebé barak iha mensajen polítika baibain labele diretu demais tanba sensura tesi krítika neebé sira halo hasoru rejime neebá otas neebé koimbra hahú nakali ho hahalok kontestasaun nian zeca mós badinas iha atividade akadémika oioin iha tinan nia kandidatu iha lista ida husi eskerda ba diresaun associação académica de coimbra nian nia mós publika testu balu iha revista estudante sira nian naran via latina revista ida nee sai mós fatin hahú ba polémika ka haksesuk malu boot ida neebé tau eskerda hasoru direita iha fulan abríl sira publika testu ida ho nia títulu carta a uma jovem portuguesa surat ba feto raan portugeza ida neebé nia autór maka estudante artur jorge marinha de campos maibé asina deit ho a no testu nee fó sai ka kesar kona ba situasaun hanesan dadur ka sulan ba feto estudante universitária sira hela ba la hanesan vida livre sira nia kolega mane nian iha portugál otas neebá nian neebé ema barak sei kaer metin ba katolisizmu konservadór neebé sei atrazadu loos se ita kompara ho fatin seluk iha europa ema barak sei konsidera nafatin katak feto raan sira tenke tama iha uma laran molok nakukun carta nee agora daudaun ema hotu lee ninia testu hanesan buat ida líriku i inosente maibé iha tempu neebá halo eskándalu boot organizasaun sira husi direita konservadora halo atake makaas hasoru revista no associação académica no ida nee kontribui tebes atu halibur estudante sira iha projetu eskerda nian oioin neebé buka atu hatún rejime no reasaun liutiha carta nee mós ajuda atu fanun feto raan sira nia konxiénsia kona ba sira nia direitu nuudar feto i nuudar sidadaun estudante sira mós uza lisan ka uzus i kostumes hanesan praxe neebé baibain konservadór loos kaer metin ba tradisaun hodi fó sai lian hasoru rejime no halo pide intel rejime nian la hatene atu halo saida iha latada korteju ka prosisaun tuir lurón iha sidade hodi simu kaloiru sira bainhira tinan akadémiku hahú iha tinan iha kaloiru balu neebé lori kartás neebé hakerek fraze hanesan porezemplu o salazar tem um cancro coitado do cancro salazar hetan kankru kasian kankru nee tanba nia hetan salazar josé afonso iha tempu neebá buka hela atu halao ba oin dala ida ninia partisipasaun iha atividade kulturál barak ho ninia responsabilidade familiár no mós hasoru nesesidade ekonómika buka moris nia estuda nia serbisu nuudar revizór iha jornál ida sidade neebá nian diário de coimbra nia ba tuir servisu militár obrigatóriu tropa husi too tuirmai nia hanorin iha eskola no koléjiu iha fatin oioin iha portugál no depois husi too iha mosambike hafoin nia sei hetan espulsaun husi hanorin katak boot sira duni sai nia husi serbisu iha eskola tanba nia hanoin polítiku no nia mós tama ba dadur tanba razaun ida nee no nia kontinua nafatin hakerek múzika grava no kanta nia toman dehan katak nia mestre sira iha múzika maka gitarrista flávio rodrigues roseira boavida edmundo bettencourt i josé da lata kantadór populár ida husi fatin ida naran piku hanesan mós kantadeira sira iha ahi neebé ema toman sunu iha festa saun joaun nian no cristina de matos cortesão neebé empregada be hamoos estudante sira nia uma balu naran repúblicas repúblicas hirak nee hanesan tradisaun antigu iha koimbra no uma sira nee nuudar hela fatin ba estudante universidade nian neebé sira rasik mak kaer iha autojestaun no mós hori uluk hori wain sira koñesidu tanba sira nia karaterístika nuudar ema neebé la gosta hakruuk vadiu hemudór rebelde no dala barak sira luta hasoru ukun nain sira josé afonso buka atu hatene husi bee matan eruditu kultura aas no mós husi bee matan iha povu nia lisan lakleur mós kantadór sira husi jerasaun foun neebé hahú mosu iha otas neebá haree nia nuudar mestre ida iha tinan iha tempu neebé ema hanaran primavera marcelista bainhira ditadura neebé agora marcelo caetano maka ukun koko atu hatudu ilas liberalizasaun nian hakarak povu atu hanoin katak liberdade komesa mosu daudaun ona mosu programa ida neebé halo istória iha televizaun portugeza naran zip zip nee programa neebé grava ao vivo kona ba múzika no mós saida maka akontese hela iha mundu artístiku portugés iha tempu neebá ke mós hatudu beibeik kantadór baladeiru intervensaun nian neebé kanta iha momentu neebá programa nee sira grava tiha no hafoin maka transmite ba públiku tele espetadór maibé iha sesaun gravasaun ida idak iha makaer sensura neebé manda kona ba saida maka bele ka labele sai ba públiku iha televizaun iha kantadór barak neebé sira nia atuasaun kuaze ema tesi tomak kuriozamente sensura la fó autorizasaun nein dala ida ba zeca afonso atu bá programa nee hanesan mós ho feto poeta i lia nain natália correia ita labele haluha importánsia boot husi kantadór intervensaun hodi fanun konxiénsia polítika ema barak nian iha portugál iha tempu neebá hanesan mós hodi halo sosializasaun iha povu nia leet husi poezia husi hakerek nain hanesan manuel alegre neebé ninia trova do vento que passa kanta husi adriano correia de oliveira sai kurakuran inu opozisaun nian bainhira funu koloniál komesa tiha iha no rejime obriga universitáriu barak tama ba tropa hodi bá funu iha áfrika kantiga kontestasaun mós tama ona ba kuartél sira no ajuda atu prepara ambiente neebé sei halo mosu de abril momentu importante ida atu bele tetu sukat fenómenu ida nee oinsá loos maka encontro da canção portuguesa neebé organiza husi casa da imprensa iha coliseu dos recreios iha lizboa iha fulan marsu espetákulu ida nee neebé halibur kantadór naran boot sira iha múzika intervensaun hetan susar oioin ulun boot sira bandu no fó autorizasaun troka bá mai durante tempu neebé organizasaun halao ninia knaar no só iha kalan konsertu nian nee duni maka hetan autorizasaun loloos maibé ho kantiga neebé sensura koa tiha liafuan barak kantadór ida manuel freire famozu liuliu tanba nia kanta poema pedra filosofal husi antónio gedeão fó sai ba públiku ho lia bones katak nia haluha kantiga sira nia liafuan iha komboiu no públiku ho ema rihun rahun komprende nia mensajen no basa liman gnr ho pide dgs namkari iha fatin hotu hotu zeca afonso hetan autorizasaun husi sensura atu kanta kantiga rua deit milho verde i grndola vila morena kantiga ikus nee sei sai símbolu ida neebé importante liu ba liberdade iha portugál versaun dahuluk husi kantiga nee mosu iha tinan nuudar omenajen ba sociedade fraternidade operária grandolense klibur ida ema kiik nian iha fatin ida naran grándola iha rai alenteju iha portugál súl primeiru iha estrofe haat neebé depois sai tolu deit maibé ikusliu tanba sujestaun husi josé mário branco aumenta ba neen hasara estrutura tradisionál cante hananu tuir povu alentejanu nia lisan nian militár revoltozu sira neebé prepara golpedestadu hodi hatún ditadura hili kantiga ida nee atu tranzmite liuhosi rádiu nuudar seña loloos ba sira nia movimentu ida neebé fó sinál bainhira foin liu meianoite iha loron abríl ba sira atu arranka husi sira nia kuartél oioin seña preparatória uluk maka kantiga e depois do adeus neebé paulo de carvalho maka kanta grndola vila morena sai kuaze hanesan inu revolução dos cravos nian depoizde portugál hetan liberdade zeca afonso kontinua envolve iha projetu barak loos iha múzika no iha polítika liuliu ho organizasaun oioin eskerda no eskerda radikál nian iha tinan nia bá mosambike no prezidente samora machel simu nia ho onras hanesan fali ba xefe estadu ida nia grava disku balu liutiha de abril entretantu nia deskobre katak nia iha moras todan ida neebé la bele kura eskleroze laterál amiotrópika neebé estraga neineik múskulu sira hotu no ikusliu nia mate iha ospitál sidade setubal nian iha dadeer saan iha loron fulan fevereiru loron ida nia dehan ba ema ida bainhira ita hahú buka deskulpa oioin atu justifika ita nia konformizmu simu deit aat neebé mosu no la halo buat ida hasoru entaun buat hotu hotu fodidu ona jah era nee maka banda neebé hatama ritmu afrikanu no kantiga hanesan áfrica mãe de angola iha timór ritmu neebé depois sai populár loos buat hotu hotu hahú iha tinan iha perth austrália bainhira gil madeira sai husi grupu kumalá neebé iha lian ida rain nain austrália nian aboríjene sira katak liafuan hasé hanesan diak ka lae no nia harii grupu foun ho belun balu bainhira foin komesa sira mak nee phillip irwin iha bateria gavin iha baixu ashi ema gana iha perkusaun i gil iha viola primeiru sira buka hela kantadór ida no gil sai vokalista temporáriu atu bele komesa ensaia deit banda nia naran dahuluk oin seluk maibé bainhira sira atu bá toka iha festivál ida neebé atu selebra bob marley nia tinan mate nian festivál nee nia organizasaun fó sujestaun ba sira atu troka naran ba buat ruma neebé iha relasaun ho múzika reggae no hanesan nee maka mosu naran jah era otas jah nian jah nee hanesan maromak ida husi rai jamaika afinál festivál neebá depois la akontese maibé sira kontinua nafatin ho naran ida nee hafoin sira hetan konvite husi jane hazelby husi rádiu ida neebé toman toka múzika mundu nian world music atu mosu iha ninia programa ema halo entrevista ba sira e sira mós toka iha rádiu nee durante minutu ruanulu ema barak neebé toman organiza festivál múzika étnika nian rona beibeik rádiu ida nee entaun momentu nee importante ba sira nia grupu atu komesa sai famozu sira toka no sira kontinua hakerek múzika orijinál oioin iha momentu nee ashi tuir nia feen neebé profesora ba fatin dook neebé nia bá hela metin i hanorin iha neebá tanba nee nia sai husi banda arkitetu australianu ida naran ian weir sai nia saseluk iha perkusaun no mós iha tempu nee duni são tama atu kanta são nee koñesida liu nuudar artista plástika timoroan ho nia naran maria madeira ema barak bolu sira hodi toka iha pub festivál oioin no iha rádiu entaun gavin muda ba rai sydney no joão paulo madeira tama atu toka baixu hafoin nídio valadares mós tuir iha otas neebé sira halo cd demo ida nee hanesan hahalok obrigatóriu iha mundu múzika nian iha austrália cd hirak nee maka grupu sira bele haruka ba rádiu oioin i ema neebé organiza konsertu festivál nst nuudar ezemplu neebé hatudu múzika neebé grupu toka baibain sira halo deit kópia neen husi cd demo ida nee no sira inklui kantiga hirak neebé sira toman toka hanesan autocarro garina sofia rosa one love i hot hot hot versaun pirata husi cd demo ida nee maka depois liutiha tinan barak ona sai cd famozu iha timór tanba ema ruma neebé hetan ezemplár ida halo kópia barak atu faan entretantu grace barbe ema seixeles mós tama nuudar kantora phillip hetan asidente nia ain aat ona halo ezersísiu atu sai diak fali no nia la bele toka bateria baterista aiden dademahr ema zimbábue tama ian weir manán bolsa estudu atu bá inglaterra no phillip muda fali ba perkusaun sira komesa ensaia deit sira nia múzika orijinál hodi prepara an atu grava sira nia cd komersiál dahuluk aiden neebé profesór matemátika nian hetan serbisu i la iha ona tempu ba múzika no phillip sai diak fali i fila fali ba bateria iha fulan fevereiru sira grava sira nia cd o herói primeiru sira koko iha estúdiu ida naran jewel recording uluk sira grava tiha sira nia demo iha neebá maibé depois sira deside atu grava iha oracle studios estúdiu nee nia nain enjeñeiru són ida naran david trail ho esperiénsia durante tinan ona neebé mós pianista kapás ida neebé depois toka iha kantiga ida iha cd ida neebé naran o herói estúdiu nee dook gasta oras haat atu too iha neebá ho karreta maibé nia iha kuartu rasik neebé bele aluga husi artista sira neebé grava hela múzika neebé jah era grava orijinál hotu ida deit mak lae ida neebé naran timor rap neebé hanesan omenajen ba múzika populár timór nian iha estilu reggae entretantu robert betinho filipe mós tama iha banda iha loron fulan agostu sira vota iha referendu iha perth no iha loron tuir sira sae aviaun hodi bá toka iha festivál pérola sinju nian festivál naran boot iha brum iha norte austrália loromonu nian neebé sei dura loron sanulu tanba sira too tarde organizadór sira hirus entaun sira bá rai deit sira nia sasán iha otél i sira bá kedas ba fatin atuasaun nian hodi halo teste són atu toka iha kalan neebá sira nia atuasaun lao diak ema barak gosta no tanba iha problema ida ho banda prinsipál organizadór sira sira husi jah era atu sai saseluk atu toka loroloron dala ruma loron ida dala rua rezultadu husi referendu sai no banda hotu hotu neebé liu husi palku leten fó parabéns ba nasaun foun ikusliu livre ona sira okupadu tebetebes ladún iha asesu ba televizaun maibé ema neebé sira koñese iha neebá komesa konta kona ba situasaun susar iha timór bainhira sira fila fali ba perth ema haktuir ba sira buat hotu hotu neebé akontese hela e sira hotu ba kedas halibur ho manifestasaun hasoru indonézia nia hahalok aat entretantu refujiadu sira husi fatin unamet nian hetan evakuasaun ba austrália servisu emigrasaun nian iha perth husu ema nain tolu hodi sai durubasa ba ema timoroan neebé foin too gil neebé halo tiha ona knaar ida nee dala ruma sai ida husi sira neebé ema hili atu bá darwin liutiha semana tolu ema emigrasaun nian fahe refujiadu sira ba perth sydney no melbourne gil maka ida husi durubasa hirak neebé sai ikus liu husi kampu refujiadu iha darwin tanba refujiadu nain haat tama iha ospitál tanba moras no nia durubasa ba sira husi sira nain haat nee ida maka verónica gusmão neebé agora daudaun ninia feen depois iha perth grupu kuaze tomak gil são joão paulo madeira betinho no grace pasa sira nia tempu iha kampu refujiadu hodi tulun sira iha neebá sira kansela tiha sira nia atuasaun no sira serbisu iha organizasaun ba konsertu tolu neebé iha objetivu atu buka osan atu fó ba refujiadu sira refujiadu iha perth maizomenus nain liutiha fulan nee austrália haruka refujiadu hirak nee mai fali timór joão paulo madeira deside atu mai hela iha timór leste depois betinho no gil mós tuir bainhira sira iha nee ona sira seidauk hanoin atu toka gil hamenu komputadór ida husi eua liuhusi nia belun amerikanu ida hodi bele grava nia múzika rasik depois mosu aurito ximenes dehan katak iha kantora ida neebé manán tiha konkursu ida no iha interese atu grava cd ida nia hakarak hatene se gil bele halo gravasaun nee kantora ida nee naran lili ribeiro neebé depois sei sai hanesan fitun boot iha lalehan múzika pop nian iha timór lorosae gil madeira hatete katak nia prontu atu simu projetu nee maibé tenkesér buat hotu hotu ho formatu dijitál neebé modelu foun iha timór iha tempu neebá baibain múziku sira iha nee uluk sempre toman halo sira nia master gravasaun nian uza deit kasete ka dat lili i nia grupu grava kasete ida no lori hodi hatudu ba gil depois sira deside atu koko grava kantiga ida deit iha estúdiu ho gil atu bele haree se sira gosta nia rezultadu sira kontente ho produtu nee no sira deside atu grava duni cd tomak ida sira lori master dijitál pioneiru atu halo kópia barak iha indonézia i depois buat neebé akontese famozu ona cd hein nafatin ó nee sai hanesan ida husi susesu boot liu hotu iha timór nia laran susesu nee tanba razaun barak no ita bele temi rua kantora nia lian hanesan anju maibé mós inovasaun buat foun barak neebé cd nee hatudu la hanesan ona modelu baibain iha timór ho kantadór ida ho orgaun ida aurito ximenes gil madeira no belun seluk tan ensaia só tanba toka múzika halo sira haksolok sira halo hanesan jam session depois mosu betinho filipe dehan katak nia simu konvite ba sira atu toka iha restaurante australianu ida naran roo bar sira nain tolu mak toka ho bateria eletrónika ida tanba iha otas neebá iha timór sira seidauk bele hetan baterista ida neebé toman ona ba ritmu ho abut afrikana neebé sira nia grupu toka merenge kizomba marabenta reggae ba kalan ida idak neebé sira toka restaurante nia nain selu sira dólar tolunulu deit maibé iha tempu neebá sira toka atu halo múzika deit laós tanba osan sira nia cd o herói naran boot ona iha nee kantiga china mulata hanesan mega hit ida no ema hotu hotu bolu sira jah era ka tokadór china mulata nian tanba nee sira deside atu kontinua nafatin ho sira nia naran entaun sira hahú toka iha festa kazamentu depois são ho phillip mai espesialmente husi austrália ba grupu nia atuasaun iha festa ukun rasik an nian iha tasitolu iha loron fulan maiu sira kontinua toka iha sirkuitu festa kazamentu nian iha restaurante no ema barak mós hahú hasara sira ona agora nee daudaun múzika afrikana sai buat normál ona iha timór nia laran no kuaze grupu hotu hotu oras nee toman ona kanta múzika hirak nee jah era prepara an agora atu grava cd foun ida ho múzika orijinál no sei inklui deit kantiga povu nian ida ka kantiga ruma neebé grava kleur ona husi múziku timoroan ruma i sai tiha ona parte husi memória koletiva ema hotu hotu nian maibé sira dehan katak iha kazu ida nee sira sei husu autorizasaun husi autór ema neebé hola parte iha banda agora maka nee gil madeira aurito ximenes betinho filipe asoko oliveira jimmy madeira no lala saunoah gil madeira nia estúdiu kontinua nia atividade no grava tiha ona cd barak hanesan porezemplu cd husu grupu nekaf mese husi oekusi albun daruak husi vital reis ho nia grupu bis kota vcd husi valdo belo zénia matos no kito belo zeqval ida husi grupo emanuel husi suai albun husi zénia matos marcos ho agio cd husi amu lulik adérito husi d bosco ida husi anati nsst josé carlos schwarz bisau dezembru havana maiu nee kantadór naran boot tebetebes husi giné bisau iha buat oioin neebé hanesan iha giné bisau no iha timór lorosae giné mós rain ida be kiik kiak ho etnia barak no lian oioin ho portugés mak nuudar lia ofisiál no lian ida seluk nuudar lia franka neebé uza ba komunikasaun husi etnia ida ba etnia seluk iha neebá krioulu giné maka sai lia franka no iha nee mak tetun prasa iha buat balu tan neebé hanesan iha neebá mós uluk iha tempu koloniál iha mundu rua no agora sei iha neebé lahanesan mundu sidade inan nian no mundu munisípiu sira nian iha dékada nia rohan hahú tinan iha dili iha grupu muzikál oioin hanesan os cinco do oriente os lordes os académicos neebé toman toka liuliu múzika sira iha lia inglés ka sira neebé mai husi brazíl no iha tempu neebá ema barak mak gosta iha bisau iha otas neebá iha grupu hirak neebé atu hanesan pérolas negras os náuticos juventude académicos capa negra voz da guiné os apaches sweet fenda josé carlos schwarz hola parte iha grupu sira nee balu molok atu hahú iha tinan nia laran grupu ida naran cobiana djazz hamutuk ho aliu bari mamadu bá samak ducko castro fernandes nsst josé carlos no nia grupu foun sei halo revolusaun iha múzika guné nian primeiru tanba sira hili atu soe lia portugés no lia inglés no kanta iha lia krioulu giné nian lian komunikasaun povu kiik nian kona ba asuntu hanesan krítika sosiál no polítika depois tanba sira fila ba lisan buka atu halo múzika moderna neebé iha nia abut ba tradisaun muzikál giné nian iha otas neebé ema sira fó valór deit ba buat ke mai husi liur no múzika kabuverdiana rasik neebé sira toman rona kuaze só morna no koladera sira dehan katak funaná hanesan mós ritmu sira rain nain giné nian maka múzika aat ema metan jentiu lasivilizadu sira nian buat folin laek cobiana djazz nee ba hasae fali jéneru muzikál hanesan ngumbé no badju di tina neebé too tempu neebá sira neebé mai husi família burgeza sira husi prasa hakribit loos ngumbé mosu iha subúrbius bairru hirak be haleu bisau hela fatin ba ema barak neebé mai husi munisípiu sira iha dékada no nia laran iha taberna sira fatin ba serbisu nain sira atu halibur no hemu han no kanta halimar bainhira sira sai husi serbisu fatin liutiha masakre neebé autoridade koloniál sira halo ba serbisu nain hirak neebé halo hela greve iha namon pindjigití iha autoridade bandu taberna atu loke depoizde tuku hitu ba serbisu nain sira atu labele halibur iha neebá no ida nee kuaze halo ngumbé lakon importante tebetebes ba dezenvolvimentu husi estilu neebé sei sai cobiana djazz nian maka hasoru malu husi josé carlos foin sae prasa nian no aliu bari neebé mai husi povu kiik no kiak nia leet iha bairru haleu bisau no nia hatene téknika muzikál tradisionál sira josé carlos schwarz moris iha bisau iha loron fulan dezembru bei oan husi aman husi mane alemaun no feto mandinga etnia giné nian no bei oan husi inan husi mane pepél etnia giné nian no feto kabuverdiana joven matenek karismátiku ho don naturál atu sai lider neebé toman lee hakerek nain sira husi negritude frankófona no afro amerikanu sira autoridade koloniál portugeza dala ida haruka nia ba lizboa atu halo propaganda ba polítika foun giné diak liu neebé spínola halao hela nia koko atu halo populasaun sira hili atu hakbesik ba autoridade koloniál sira emvezde uza deit represaun brutu maibé ikusmai josé carlos dehan nia sei la partisipa iha asaun nee liutiha nia hetan doutrinasaun iha metrópole husi foin sae sira paigc nian iha neebá paigc partido africano para a independncia da guiné e cabo verde nee maka organizasaun neebé amílcar cabral hahú be funu ba ukun rasik an giné bisau no kabuverde nian bainhira josé carlos fila fali ba bisau paigc nia frente klandestina rekruta nia atu serbisu hodi halo konxiensializasaun ba povu kona ba independénsia parese ali bari rasik maka rekruta nia la kleur autoridade koloniál sira haree ba sira nia múzika nia mensajen no haree mós katak ema barak gosta no tanba nee pide komesa hafuhu cobiana djazz nia membru sira sira nia kantiga ida neebé famozu liu iha otas neebé sira kanta hasoru kolonializmu maka ke ki mininu na tchora ho liafuan husi josé carlos kona ba bombardeamentu husi aviaun ba aldeia sira no atake husi komandus afrikanus neebé organiza husi kolonialista sira husi faze ida nee iha mós kantiga mindjeris di panu pretu liafuan husi armando salvaterra neebé koalia kona ba feen no inan sira neebé lakon sira nia laen ka oan iha funu ba independénsia kantiga mininu di kriason liafuan husi josé carlos mosu iha kalan ida deit nia laran durante espetákulu ida no uza estilu muzikál husi etnia balanta sira nia lisan naran kusund nia konta istória husi labarik hakiak krioulu ida tuir signifikadu liafuan nee nian iha timór neebé hetan terus no susar deit husi ema sira neebé tuir loloos tenke tau matan ba nia too nia halai no bá halibur ho gerrilleiru sira neebé funu ba ukun rasik an atu bele luta hasoru injustisa membru sira neebé importante liu iha cobiana djazz tenke tama ba tropa autoridade sira iha tempu neebá toman halo hanesan nee atu bele kontrola foin sae ativista sira josé carlos lee ho entuziazmu frantz fanon no carlos marighela ema brazíl no nia hanoin katak importante atu sai ativu liu iha luta hasoru interese koloniál sira nia bá kontra opiniaun diresaun paigc nian no hamutuk ho nia belun sira nia deside atu komesa frente gerrilla urbana nian iha kota bisau rasik sira tau ho jeitu ladún profisionál bomba balu iha fatin oioin iha sidade laran lailais deit autoridade sira deskobre no nia ducko castro fernandes no aliu bari tama ba dadur josé carlos hela iha kadeia husi loron fulan maiu too loron fulan abríl tempu kuaze hotu hotu nia dadur iha izolamentu iha prizaun pide dgs nian iha bisau no fulan tolu ho balun iha ilha das galinhas sira nain tolu hetan tortura aat oioin no nee sai inspirasaun ba múzika ora ke abri porta kona ba oinsá maka ema dadur sira sente fuan taridu no tauk bainhira polísia atu lori nia ba sesaun interrogatóriu litik dala ida tan mininu puntan liberdadi nee kona ba labarik ida neebé husu ba nia aman saida maka liberdade no nia aman mós la bele hatán tanba nia rasik la hatene liutiha de abril cobiana djazz nakfila ba grupu muzikál ofisiál iha nasaun foun giné bisau sira kanta kona ba buat oioin hahii erói sira independénsia nian dezafiu atu harii sira nia nasaun foun no duun boot sira neebé tanba sira maka ukun ona haluha prinsípiu hirak neebé uluk sira foti nuudar importante iha tempu luta nia laran sira dedika kantiga balu ba emansipasaun feto nian no ba susar neebé feto hasoru apili haktuir istória husi feto toos nain ida gerrilleiru ida nia feen iha tempu terus nian iha ai laran no depois nia laen soe nia bainhira independénsia too ona tanba nia ema boot ona no nia hakarak feto moderna husi sidade deit iha estadu foin independente josé carlos schwarz kaer knaar ofisiál oioin iha área kultura nian iha nia bá kuba atu sai makaer negósius iha embaixada giné bisau nian iha rain neebá nia mate iha asidente aviaun ida iha viajen ba avana iha loron fulan maiu bainhira besik atu tun ba rai aviaun xoka hasoru ai riin eletrisidade nian husi pasajeiru nain no tripulante nain sia iha sobrevivente ida deit artista nia mate isin lori ba bisau atu hakoi iha nia rate hakerek nia testu ida n na nega bedju hau sei la sai katuas ema ladún koñese nia iha liur maibé nia sei nafatin ídolu nasionál ida iha giné bisau liafuan kantiga sira nian iha dalen krioulu no informasaun barakliu iha testu nee ami hetan iha livru kapás tebetebes kona ba artista nee augel moema parente ora di kanta tchiga josé carlos schwarz e o cobiana djazz bissau instituto nacional de estudos e pesquisa munike iha alemaun mnchen mak sai sidade inan ba baviera leten inan ba alemaña munike sidade kapitál rai baviera nian munike ne'ebé hatudu iha mota isar sidade nee nia naran mak mai husi prazu ferik lia alemaun munichen ne'ebé signifika husi amlulik nian ida nee mai husi amlulik orden ordem de santu bentoe sira ne'ebé halai mosteiro ida ba fatin ne'ebé mak tuirmai atu sai ba boot sidade nian munike tan nee amlulik deskreve kona ba sidade nia faru nee ba kilat uluk munike mak temi iha husi sidade nee kadeira baviera duque liurai uitoan munike no rejiaun besik tomak mak karakteriza ho ida forte kresimentu ekonómiku fatin ne ' ebé aas tech industria no instituisaun sientífika proporsaun dezempregu ne'ebé ki'ik no seluk ida ne'ebé forte ba povu sidade nee mak empreza ne'ebé boot ba fatin hanesan bmw siemens man linde allianz munichre no mós empreza ki'ik no médiu barak la brabançonne mak sai inu nasionál ba béljika o belgique mre chérie a toi nos curs toi nos bras a toi notre sang patrie nous le jurons tous tu vivras tu vivras toujours grande et belle et ton invincible unité aura pour devise immortelle le roi la loi la liberté o dierbaar belgi o heilig land der vaad'ren onze ziel en ons hart zijn u gewijd aanvaard ons hart en het bloed van onze adren wees ons doel in arbeid en in strijd bloei o land in eendracht niet te breken wees immer u zelf en ongeknecht het woord getrouw dat ge onbevreesd moogt spreken voor vorst voor vrijheid en voor recht o liebes land o belgiens erde dir unser herz dir unsere hand dir unser blut dem heimatherde wir schwren's dir o vaterland so blhe froh in voller schne zu der die freiheit dich erzog und fortan singen deine shne gesetz und knig und die freiheit hoch miguel torga pseudónimu ka naran literáriu adolfo correia rocha nian nia moris iha são martinho de anta konsellu sabroza iha portugál norte lorosa'e iha agostu h no nia mate iha koimbra iha janeiru nia ne'e ida husi hakerek na'in boot liu iha literatura portugeza husi sékulu xx miguel torga nia inan aman ema ki'ik foho nian to'os na'in nia estuda iha semináriu durante tempu badak de'it no depois nia bá buka moris iha brazíl iha nu'udar emigrante bainhira nia sei tinan nia bá serbisu iha ne'ebá kuda no ku'u kafé iha ninia tiun nia fazenda ninia tiun haree katak nia matenek no selu nia eskola hodi estuda iha liseu iha leopoldina nia hatudu katak nia alunu matenek tebes iha nia fila fali ba portugál iha mosu revista presença no nia hola parte nu'udar kolaboradór dezde kedas revista ne'e hahú iha nia tama ba fakuldade medisina nian iha universidade koimbra nian no nia publika ninia livru dahuluk naran ansiedade poezia nian nia kritika beibeik praxe no tradisaun akadémika sira no nia bolu farda ba kapa i batina ho intensaun atu hatún roupa tradisionál estudante sira nian ne'e hanesan buat hatais ba ema ne'ebé la hanoin ho sira nia kakutak rasik no gosta hasara ema sira seluk hodi sai hanesan bibi luhan ne'ebé tuir malu hela de'it maibé nia hadomi loos sidade koimbra no nia sei hala'o nia serbisu nu'udar médiku iha ne'ebá hahú dezde iha koimbra mós nia hakerek nia livru kuaze hotuhotu iha nia remata nia formatura iha medisina ho tulun finanseiru husi ninia tiu husi brazíl molok nia muda ba koimbra nia hahú serbisu nu'udar médiku iha área naran trás os montes ninia moris fatin iha foho ne'ebé populasaun ki'ik iha ne'ebá baibain moris iha susar nia laran área ne'e mós sai fatin ne'ebé nia hatudu no deskreve iha ninia livru barakliu torga nia knaar literáriu ka obra iha karater umanista nia moris no boot iha foho trás os montes nian iha to'os na'in sira nia leet haree hela siklu natureza nian ne'ebé la'o ba nafatin no nia aprende katak ema ida idak vale tebetebes nu'udar kriadór no ajente ne'ebé halekar vida no natureza se la iha ema karik entaun sei mós la iha natar to'os uvas sei la iha paizajen mota douru nian nakonu ho to'os uvas ne'ebé halo hanesan eskada iha fatuk boot no toos foho nian durante jerasaun barabarak ne'ebé ema serbisu iha ne'ebá to'o knaar kmo'ok ne'e mosu ema sira ne'e no ema sira nia knaar halo torga revolta kontra divindade tranxendente maromak no fiar ba imanénsia ba nia ita tenke hahi'i maka umanidade umanidade maka merese ita nia hananu ita nia adorasaun nia poema ida dehan hinos aos deuses não os homens é que merecem que se lhes cante a virtude bichos que cavam no chão actuam como parecem sem um disfarce que os mude inu ba maromak sira lae ema sira maka merese ita hananu sira nia virtude sira hanesan balada ne'ebé ke'e rai sira halo ho sira nia oin tebes laiha disfarse ne'ebé muda sira ba miguel torga la iha maromak ida ne'ebé merese ita hahi'i nia ho nia kondisaun nu'udar maromak ne'ebé bele halo buat hotu hotu sai fasil ba nia atu iha virtude boot no nu'udar buat sobrenaturál la susar ba nia atu hasoru natureza maibé ema ne'ebé limitadu finitu rohan badak bele sai moras bele hetan kiak rahun aat mate maibé maski hanesan ne'e bele kria ka hamosu buat kmo'ok no bele hasoru natureza hanesan to'os na'in foho trás os montes nian halo bainhira sira impoin sira nia hakarak atu kuda rai kontra foho fuik toos no kapasidade ne'e atu halo natureza nakfila maski ema ne'e iha limitasaun no susar barak maka halo ema mortál ne'e sai buat moris ne'ebé merese ita nia hahi'i no ita nia hananu ema barak konsidera nia hanesan karak teen ida ne'ebé nia jeitu si'ak teen no ladún fasil atu hakbesik ba nia liuliu nia ladún gosta ranxu ho elite sira ne'ebé halo an maibé nia mós serbisu saugate nu'udar médiku hodi simu ema kiak no mós ema povu ki'ik dehan katak nia ema laran di'ak no ibun midar nia simu prémiu cames bainhira prémiu ne'e mosu ba dala uluk ninia livru balu hetan tiha ona tradusaun ba lian oioin balu ho lia maklokek husi nia rasik españól fransés inglés alemaun xinés japonés kroata romenu noruegés sueku olandés búlgaru envelope mean traditional simplified pinyin hóng bo nee prezente osan neebé ema fó iha sosiedade xineza ema bolu naran nee tanba osan nee mai iha envelope mean nia laran ema xina dehan mós pung pao iha lian hakka neebé ema xina timór koalia lai si ka iha lian kantonense no mós ang pao iha lian fukien ema xina fó envelope mean baibain iha akontesimentu social ka família nian hanesan kazamentu ka loron boot hanesan tinan foun no iha situasaun nee bele mós dehan iha mandarin ysu qián baibain ema mós uza envelope mean atu fó subornu ba polítiku sira iha xina kór mean envelope nian hanesan símbolu rahun diak nian no ema tau osan hira tuir númeru sorte ruma porezemplu númeru ruma neebé iha barak tanba ualu ho lian xinés atu hanesan ho liafuan ba prosperidade durante tinan foun katuas no boot sira sira be kaben nain ona baibain fó pung pao ba labarik ka foin sae neebé mai vizita no ida neebé simu dehan liafuan ruma atu hetan sorte iha sosiedade xinés valór osan nian hira nee buat ida importante no sosiedade haree diak kostume ida nee tanba fó biban ba ida neebé simu atu sukat tetuk didiak nia relasaun sosiál nee metin forte ka lae iha rain seluseluk iha ásia mós iha lisan hanesan nee kala tanba influénsia husi xina iha vietname ema bolu envelope mean l x atu hanesan ho liafuan kantonense lai si iha japaun família fó prezente osan ho naran otoshidama ba labarik sira durante tempu tinan foun maibé iha japaun no iha koreia sira uza envelope mutin neebé hakerek naran husi ema neebé sei simu iha malázia ema husi etnia malaiu simu prezente osan iha envelope modok neebé iha dezeñu ka letra izlámiku durante lebaran iha tailándia ema xina tailandés uza envelope mean naran ang pow ka tae ea lakluta port lacluta hanesan postu administrativu ida husi munisípiu vikeke timór lorosa'e iha suku haat mak hanesan ahik ahic dilor laline ho uma tolu populasaun área km vila lakluta maka kapitál postu administrativu nian administrador josé andrade dos santos lakluta hanesan postu administrativu datolu neebé nia rai luan liu iha munisípiu vikeke molok postu administrativu vikeke kabira oan no postu administrativu ossu túr iha parte oeste husi munisípiu vikeke neebé lakluta mós haketak rai ho postu administrativu vikeke iha parte leste no sul postu administrativu vemasi laleia no manatutu suku kribas iha parte norte no ikus liu ho postu administrativu barike natarbora iha parte oeste lakluta hanesan postu administrativu ida neebé maka izoladu liu postu administrativu sira seluk iha timór lorosa'e nia laran tomak tanba estrada neebé liga ho lakluta só úniku estrada ida deit maka husi vikeke ba mai lakluta lian neebé uza barak liu iha lakluta maka tetun terik maibé mós iha lian seluk hanesan midiki no habu himno nacional de la república de colombia mak sai inu nasionál ba kolómbia en surcos de dolores el bien germina ya derrama las auroras de su invencible luz la humanidad entera que entre cadenas gime comprende las palabras del que murió en la cruz se baña en sangre de héroes la tierra de colón pero este gran principio el rey no es soberano resuena y los que sufren bendicen su pasión del orinoco el cauce se colma de despojos de sangre y llanto un río se mira allí correr en bárbula no saben las almas ni los ojos si admiración o espanto sentir o padecer a orillas del caribe hambriento un pueblo lucha horrores prefiriendo a pérfida salud oh sí de cartagena la abnegación es mucha y escombros de la muerte desprecia su virtud de boyacá en los campos el genio de la gloria con cada espiga un héroe invicto coronó soldados sin coraza ganaron la victoria su varonil aliento de escudo les sirvió bolívar cruza el ande que riega dos océanos espadas cual centellas fulguran en junín centauros indomables descienden a los llanos y empieza a presentirse de la epopeya el fin la trompa victoriosa en ayacucho truena y en cada triunfo crece su formidable son en su expansivo empuje la libertad se estrena del cielo americano formando un pabellón la virgen sus cabellos arranca en agonía y de su amor viuda los cuelga del ciprés lamenta su esperanza que cubre loza fría pero glorioso orgullo circunda su alba tez la patria así se forma termópilas brotando constelación de cíclopes su noche iluminó la flor estremecida mortal el viento hollando debajo los laureles seguridad buscó mas no es completa gloria vencer en la batalla que el brazo que combate lo anima la verdad la independencia sola al gran clamor no acalla si el sol alumbra a todos justicia es libertad del hombre los derechos nariño predicando el alma de la lucha profético enseñó ricaurte en san mateo en átomos volando deber antes que vida con llamas escribió wikipédia ida ne'e ensiklopédia ida livre no gratuita ho ida ne'e ema bain bain hanesan ita maka halo deutsch english español français polski italiano nederlands portugus sinugboanong binisaya svenska vit winaray ach alemannisch aragonés kreyl ayisyen banyumasan bikol central boarisch bosanski brezhoneg chavacano de zamboanga corsu diné bizaad emiglinrumagnl fiji hindi froyskt frysk gaeilge gidhlig hak k fa hmoob hornjoserbsce ido ilokano interlingua íslenska jawa kapampangan kurd qrzça kotava ltzebuergesch limburgs malti mzeruni mng dng ng nhuatlahtlli nordfriisk piemontis plattdtsch ripoarisch runa simi scots sesotho sa leboa sicilianu melayu sareng buku kiswahili tarandíne trkmençe basa ugi vneto walon yorbá emaitka arpitan ass bekee mab ass oyibo atikamekw avañe aymar nglisc bali banjar bislama crnogorski vahcuengh vacue deitsch dolnoserbski estremeñu eegbe furlan viti gaelg gagauz gky gychi konknni gwiyannen hausa lelo hawaii hulontalo interlingue iñupiak kalaallisut kaszbsczi kaby kernuack kernewek kernewek kernowek kinyarwanda kinaray a kiche koyraboro senni kongo krio dzhudezmo ladin latgau líguru lingála lv k livvinkarjala lingua franca nova lojban luganda saro mandailing maaya t'aan reo mohi mori mirandés naoero isindebele sasenyakatho nedersaksisch normaund nouormand normand novial oromoo pangasinán pangcah papiamentu patois pflzisch picard qaraqalpaqsha qrmtatarca rumantsch runyankore sakizaya sámegiella smoa sardu seeltersk chishona soomaaliga sranantongo kerol seselwa taqbaylit tayal tetun tok pisin faka tonga chitumbuka tshesenstsestotse uyghur vro vepsn west vlams wolof isixhosa zeuws isizulu natál ka loron natál ne'e loron boot ne'ebé akontese tinan ida dala ida hodi selebra moris jezús kristu nian natál ne'e kahur festa sarani nian ne'ebé komemora kosok oan jezús mai iha mundu ho tradisaun no kostume seluseluk liuliu festa jentiu tuan invernu nian husi rain oioin iha europa iha tempu antigu tradisaun natál nian iha nasaun oioin inklui hatudu imajen ne'ebé reprezenta kosok oan jezús nia moris mai mundu ai natál troka prezente no kartaun natál no mós vizita husi pai natál iha kalan natál ka véspera natál iha tempu natál ema baibain ko'alia beibeik kona ba dame fó laran ba malu laran luak no pasa tempu hamutuk ho família loron natál monu iha dia fulan dezembru iha dia ema toman selebra véspera natál ka kalan natál kreda apostólika arménia selebra natál iha dia fulan janeiru enkuantu kreda ortodoksa lorosa'e sira estilu ortodoksu tuan selebra natál iha dia fulan janeiru ne'ebé data iha kalendáriu julianu ne'ebé korresponde ba dia iha ita nia kalendáriu dia fulan dezembru nu'udar loron moris ba jezús ne'e tradisaun de'it la'ós data moris tebes iha nasaun barak iha mundu ema selebra natál tanba fiar sarani halekar iha país barak no mós tanba kultura osidentál mós naklekar liu ba beibeik no sai influénsia maka'as iha fatin hotu hotu fatin barak mós iha sira nia tradisaun natál rasik festa invernu nian ida maka festa importante liu iha tradisaun barak iha kultura oioin no razaun ida maka iha invernu ladún bele serbisu barak iha agrikultura iha tempu antigu páskua maka festa importante liu hotu iha kalendáriu kreda nian sira iha otas ne'ebá konsidera natál ladún iha signifikadu importante no kreda antigu kontra selebrasaun ba loron halo tinan husi membru kreda nian importánsia natál nian iha tempu modernu bele iha nia abut iha influénsia horiuluk husi lisan festa invernu nian inklui festa tradisionál antigu sira tuirmai ne'e iha otas roma antigu nian festa invernu nian ne'ebé famozu liu naran saturnalia ne'ebé populár iha itália tomak saturnalia ne'e tempu ba ema atu halimar han barak no halo festa no la tuir regra formál ne'ebé iha festa ne'e mós inklui halo no fó prezente ki'ik saturnalia et sigillaricia inklui boneka ki'ikoan ba labarik no lilin ba ema boot durante saturnalia ema adia sira nia negósiu ka serbisu no atan sira mós bele halimar ema wa'in hemu tua barak joga maka'as kanta iha fatin públiku no la'o molik iha fatin públiku hanesan lurón loron hirak festa ne'e nian maka loron sira kapás liu hotu tuir buat ne'ebé poeta latinu catullus dehan saturnalia hahi'i maromak saturnu no hahú iha dia dezembru festa ne'e neineik neineik komesa sai naruk liután to'o períodu republikanu ikus bainhira festa dura loron hitu ona dezembru iha otas imperiál saturnalia habadak ba loron lima romanu sira hala'o festa ida iha dia dezembru ho naran dies natalis solis invicti loro ne'ebé sempre manán nia loron halo tinan nian bainhira uza títulu sol invictus ne'e fó biban atu adora maromak oioin loro nian dala ida de'it inklui elah gabal maromak loro nian ida husi síria sol imperadór auréliu ad nia maromak no mós mitras maromak ida soldadu sira nian ho orijen husi pérsia imperadór elagabalus maka hamosu festa ne'e ne'ebé sai naran boot loos bainhira auréliu maka ukun no promove festa ne'e nu'udar loron boot iha impériu romanu tomak nia laran dia dezembru mós data solstísiu invernu nian ne'ebá romanu sira hanaran bruma nune'e iha loron ida ne'e loro hatudu katak nia nunka lakon maski oras naroman nian menus bainhira júlio césar hamosu kalendáriu julianu iha tinan mk dia dezembru maka maizumenus data solstísiu nian iha tempu modernu solstísiu monu ba dia ka dezembru festa sol invictus ne'e iha razaun maka'as atu konsidera nu'udar responsavel ba data natál nian tuir catholic encyclopedia simbolizmu loro nian populár iha hakerek na'in kristaun sira nia leet iha tempu antigu no sira haree jezús nu'udar loro lia loos nian fiar jentiu eskandinávia nian no inglaterra nian iha tempu antigu selebra festa invernu nian ida naran yule iha fulan dezembru nia rohan to'o hahú janeiru iha data ne'ebé hili tuir kalendáriu fulan lunár ida bainhira fiar sarani tama iha rain sira ne'e no sira adota kalendáriu julianu ema rain na'in hahú selebra yule iha dia dezembru atu bele korresponde ba festa natál iha loron ida de'it natál festa ladún importante ba sarani sira kuandu idade média foin komesa deve nia popularidade mós ba festa yule ne'e selebrasaun durante loron sanulu resin rua ne'ebé akontese baibain iha natál idade média nian bele mosu karik husi selebrasaun tradisionál antigu durante loron sanulu resin rua yule nian lisan jentiu yule nian kontinua hala'o to'o agora iha tradisaun ai knotak yule nian matenek na'in balu dehan katak sextus julius africanus temi data ida ne'e iha livru chronografiai livru ida ne'ebé hakerek iha tinan mk i agora lakon tiha ona maibé uluk importante ba sarani sira data ne'e afinál fulan sia liutiha data tradisionál enkarnasaun nian dia marsu ne'ebé agora selebra nu'udar festa anunsiasaun nian data marsu mós konsidera data ekinósiu veraun nian no data kriasaun adaun nian ema sarani antigu mós fiar katak dia marsu maka loron ne'ebé akontese krusifikasaun bainhira ema prega jezús iha krús hanoin sarani sira nian katak konsepsaun jezús nian akontese iha data hanesan data ne'ebé nia mate iha krús tuir mós fiar judeu sira nian katak profeta sira nia vida sempre durante tinan númeru tomak bainhira sarani antigu komesa hanoin katak karik jezús moris iha dezembru sira seidauk hanoin atu selebra festa iha data ne'e tertulianu la temi data ne'e nu'udar loron boot ka loron santu iha kreda sarani ritu afrikanu iha tinan teólogu naran boot origen ko'alia kontra ideia hodi selebra loron moris jezús nian hanesan nia sai fali liurai jentiu faraó ruma nia hateten katak maksalak de'it maka selebra sira nia loron moris santu sira lae referénsia antigu liu hotu kona ba selebrasaun natál nian ne'ebé ema sei hetan maka iha kalendáriu filocalus nian manuskritu ho iluminura ne'ebé kompila iha roma iha tinan iha lorosa'e entretantu ema sarani selebra loron moris jezús nian nu'udar parte husi epifania dia janeiru maski loron boot ne'e foka liu ba batizmu jezús nian festa natál hetan promosaun maka'as iha lorosa'e nu'udar parte husi haberan katolisizmu liutiha imperadór pro arianizmu naran fláviu valente mate iha batalla adrianópolis nian iha tinan festa ne'e komesa selebra iha konstantinopla iha tinan iha antiókia maizumenus iha no iha alexandria maizumenus iha natál sai kontroversu loos iha sékulu iv iha konstantinopla sidade ne'ebé iha ema barak tuir fiar arianizmu festa natál lakon depoizde gregóriu husi nazianzus rezigna husi ambispu iha tinan masku depois hetan introdusaun fila fali liuhosi joaun krizóstomu maizumenus iha tinan iha idade média antigu liu iha europa loron natál ladún importante bainhira kompara ho epifania ne'ebé iha loromonu foka liu ba liurai na'in tolu natál la iha ninia liturjia rasik to'o sékulu ix maibé kalendáriu medievál fó importánsia ba loron boot oioin ne'ebé iha relasaun ho natál loron haatnulu liutiha natál iha misa lilin nian loron haatnulu molok natál sai loron haatnulu saun martiñu nian loron hirak ne'e simu naran ida ne'e tanba hahú iha loron saun martiñu nian dia novembru iha itália medievál tradisaun saturnália kontinua selebra durante períodu ne'e ne'ebé agora daudaun ema bolu naran adventu karlus magnu simu nia koroa liurai nian iha loron natál iha tinan no liurai william i husi inglaterra simu nia koroa iha loron natál iha tinan bainhira europa norte mós sai sarani yule sira nia loron boot invernu nian tau hamutuk ho natál iha loron ida dia dezembru iha sékulu xii estilu fuik saturnalia no yule nian nakfila tiha ba loron sanulu resin rua natál nian dezembru janeiru ema iha inglaterra bolu kalan dia janeiru ho naran twelfth night no ida ne'e depois sai mós títulu ba pesa teatru ida husi william shakespeare iha idade média aas natál sai ona festa boot no kronista sira baibain konta oinsá maka ema boot sira balu selebra loron boot ne'e richard ii husi inglaterra halo festa boot natál nian iha tinan ne'ebé sira oho no han karau ruanulu resin ualu no bibi malae atus tolu fahi fuik yule nian mós iha baibain iha festa natál medievál kanta kantiga natál nian ne'ebé iha lisan inglés sira nian hanaran christmas carol mós sai populár no uluk la'ós de'it kanta maibé hamutuk ho dansa hotu grupu inklui ema ne'ebé vokalista no ema ne'ebé dansa hale'u nia ne'ebé mós hanesan koru hakerek na'in oioin iha otas ne'ebá ko'alia kontra kanta sira ne'e tanba sira konsidera ne'e kontra morál no bele kontinua fali lisan antigu saturnalia no yule nian misrule hemu to'o lanu hola malu arbiru joga no taru osan mós aspetu importante festivál ne'e nian iha tempu ne'ebá iha inglaterra iha otas ne'ebá sira fó prezente ba malu iha loron tinan foun nian durante reforma protestante sira kondena selebrasaun natál nian nu'udar hahalok ladi'ak husi ema ne'ebé tuir amu papa no sasán demóniu nian kreda katóliku romanu hatán liuhosi promove festa ne'e maka'as liután ho jeitu ne'ebé halai tan ba fiar sarani liutiha vitória parlamentu nian kontra liurai charles i durante funu sivíl inglés ukun na'in puritanu sira inglaterra nian bandu natál iha motín pro natál mosu iha sidade oioin no durante semana balu amotinadu sira kontrola sidade canterbury no enfeita sira nia odamatan ho sasán tradisionál natál nian no hakilar lia menon hodi hahi'i liurai bainhira liurai ukun fila fali iha inglaterra iha bandu para tiha maibé amlulik sira kreda anglikanu nian kontinua kontra selebrasaun natál nian uza argumentu hanesan protestante sira nian iha amérika koloniál puritanu sira iha inglaterra foun la aprova natál sira bandu nia selebrasaun iha boston massachusetts dezde to'o iha otas hanesan mahorik sira iha virjínia no novaiorke selebra loron boot ne'e ho liberdade ema barak ladún gosta natál iha estadus unidus liutiha revolusaun amerikana bainhira eua sai independente husi inglaterra tanba iha tempu ne'ebá sira haree natál nu'udar loron boot inglés sira nian iha tinan sektarizmu relijiozu komesa menus iha inglaterra no hakerek na'in sira hahú preokupa tanba festa natál bele lakon sira imajina katak natál tempu uluk nian ne'e períodu ne'ebé ema laran kontente no sira haka'as an atu ajuda halo loron ne'e sai boot fila fali livru charles dickens nian naran a christmas carol ne'ebé publika iha iha influénsia maka'as atu inventa fali natál nu'udar loron boot ne'ebé promove família laran di'ak laran luak no domin ba malu envezde selebrasaun arbiru de'it interese ba natál sai maka'as fila fali iha amérika iha liutiha istória badan oioin husi washington irving ne'ebé mosu iha livru the sketch book of geoffrey crayon no old christmas no mós clement clarke moore nia poema iha naran a visit from st nicholas istória sira irving nian deskreve tradisaun oioin ne'ebé promove laran di'ak no dame ne'ebé nia dehan katak nia haree tiha iha inglaterra ema balu dehan katak irving rasik maka inventa tradisaun ne'ebé nia haktuir maibé lee na'in sira iha amérika gosta no hasara kostume sira ne'e ho entuziazmu imigrante alemaun barak ne'ebé ba buka moris iha eua depois ajuda promove loron boot ne'e tanba lori tradisaun sira europa kontinentál nian ba nasaun ne'ebá natál sai loron boot ofisiál iha eua iha bíblia iha lia indonezia alkitab ne'e kolesaun testu relijiozu sira nian husi judaizmu no kristianizmu no livru publikadu liu hotu iha mundu bíblia iha livru kiik iha laran no relijiaun boot tolu kristianizmu judaizmu no islam hanoin katak maromak inspira tiha ona ema sira ne'ebé hakerek bíblia bíblia sarani iha parte boot rua testamentu tuan no testamentu foun bíblia judeu tanakh de'it iha testamentu tuan husi kedas sékulu xix jezuíta sira iha soibada tradús tiha parte balu husi bíblia ba tetun iha tinan governador kolónia nian koko hatama tetun ba hanorin iha timór so iha de'it tinan maka igreja foti lian ne'e ba uza iha liturjia maibé iha tinan igreja foti ona lian ne'e hodi halo katesizmu lian tetun liafuan tetun natál mai husi liafuan portugés natal ne'ebé mai husi lia latin no signifika moris mai uluk povu anglo saksaun bolu naran geol yule ba natál lia indonézia mós uza liafuan natal neebé sira simu husi navegadór portugés sira liafuan inglés christmas nee kontrasaun neebé katak misa natál nian liafuan modernu nee mosu husi ingles médiu christemasse no inglés antigu cristes msse espresaun neebé rejista ba dala uluk iha liafuan ne'ebé uza hodi temi natál iha lian españól navidad fransés nol italianu natale no katalaun nadal hanesan mós portugés natal refere ba natividade ka selebrasaun jezús moris mai nian liafuan inglés christmas dala balu ema habadak ba xmas no abreviatura ne'e mós iha istória naruk ida iha versaun dahuluk iha lian gregu husi testamentu foun letra chi maka letra primeiru iha liafuan kristu hori sékulu xvi nia klaran letra ne'e ka letra x husi alfabetu latinu ema uza nu'udar abreviatura ba kristu la hanesan liafuan iha españól ka fransés ka italianu ka katalaun ka portugés liafuan lia alemaun nian weihnachten signifika kalan lulik enkuantu olandés sira bolu naran kerstmis ka kerst iha tinan ema ida hakerek uluk weihnachten diu gnde diu anegengete sih an dirre naht von diu heizet si diu whe naht die gnade maromak nian mai ba ami ita iha kalan ne'e nu'u ne'e naran kalan nian agora weihnacht lit j kelle parte uluk liafuan nian weih bele mai ba weich lulik alemaun foun heilig gutisca weihs alemaun tuan wh alemaun balu wch maibé mós parte daruak liafuan nian bele mai tuan tebetebes tacitus hakerek iha germania parte nec dierum numerum ut nos sed noctium computant sira la sura loron sira hanesan ita maibé sira sura kalan sira aragaun ho españól no ho aragonés aragón ho katalaun aragó maka komunidade autónomu españa nian no maka mai hori reinu lakin aragaun nian ohin estatutu autonomia nian governa nia no tan desendénsia reinu nian aragaun nian nia narrekoñese nasionalidade ai knanoik oan iha estatutu autonomia nian reinu aragaun nian ho kondadu barselona nian ho reinu valénsia nian no ho reinu marjorka nian forma koroa aragaun nian ai knanoik oan ona ina hela iha norte españa nian aragaun iha fronteira ho komunidade autónomu kastela manxa nian kastela no leaun nian kataluña nian no ho komunidade valénsia ona no ho fransa tolu provínsia ueska nian teruél nian no saragosa nian forma ina sidade kapitál saragosa iha norte provínsia nian ueska nian ho españól huesca ho aragonés uesca no ho katalaun osca no iha norte provínsia nian saragosa nian ho españól no ho aragonés zaragoza ho katalaun saragossa ema ruma koalia lia aragonés iha lorosae komunidade nian ema ruma koalia lia katalaun tolu unidade fiziográfiku bele naketak fohor pireneus foho leet ebru nian no sistema foho oan ibériku mota pirenaiku sira kaudalozu liután no ho enxentes iha époka derretimentu nian neve nian iha dezakordu ho importante menus no rejime torrensiál nian fohor ppepireneus sira nian no kordilleira ibérika nian mota ebru koletor boot sistema hotu nee nian kaudal klaran ebru nian iha saragosa metru kúbiku hosi segundu maibé iha enxentes makaas hori outubru ba marsu segundu estatutu autonomia nian aragaun nian instituisaun haat forsa polítiku nian aragaun alendisu órgaun konsultivu rua kunsellu ekonómiku no sosiál aragaun nian no komisaun loos oan asesór aragaun nafahe iha provínsia tolu mós aragaun nafahe iha komarka densidade inferiór tebetebes ba média españól tanba ba forsa ema oan eskasu ézodu rurál tradisionál tenke natau tan ba liur rejiaun nian maibé neebé napara ba roha dékada nian hitunulu nian ona territóriu estensu nakokupa hosi nukleus ema oan lae boot tebetebes liuliu iha rejioens foho oan saragosa iha ninin ebru nian maka núkleu kota oan boot neebé halubun abitante nian rejiaun nian fora sidade kapitál provinsiál sira saragosa ueska no teruél munisípiu ruma lae atinje abitante seluk munisípiu importante calatayud ejea de los caballeros monzón barbastro tarazona jaca fraga alcañiz caspe sabiñánigo andorra no binéfar provínsia saragosa nian mesamesak hatudu aumentu demográfiku notavel teruél oan iha aumentu vejetativu negativu no ueska ho aumentu vejetativu fraku lae bele para desida populasaun nian produsidu hosi emigrasaun neebé prinsipalmente nadirije ba saragosa ba barselona no ba sidade kapitál provinsiál oin ida defatu provínsia teruél nian no ueska nian iha populasaun liután iha ona no diminuisaun kontinua buat neebé tau sira entre provínsias despovoadu liután españa nian ona dinamizmu saragosa nian halo ona katak populasaun absolutu aragaun nian aumenta durante sékulo pasadu no aktuál ona maski lae bele hakahik liuliu iha dékadas tersu ikus nian sékulu xx nian tendénsia momoos ba paralizasaun demográfiku iha inkrementu populasaun nian halo nian ona kontudu partisipasaun aragaun nian iha populasaun tomak españól durante tinan nee oin ida sira tun ona iha iha iha iha iha no iha iha foho leet forrajen beterraba masin midar oan sereál modo no ai hun ai fuan oan nakultiva ho rendimentu aas fatin úmidu liután fohor pireneus nian iha estensoens pastu nian no superfísie ai laran oan nian hanesan mós iha medida kiik liután iha sistema ibériku iha terrenu maran rejioens iha ain fohor pireneus nian no sistema ibériku nian kultivu viña nian trigu nian no oliveira nian predomina viña domina iha campo de cariñena no oliveira iha bajo aragón enkuantu trigu iha distribuisaun omojéneu liután iha sistemas regadiu nian kanál imperiál aragaun nian canal imperial de aragón ho km lonjitude nian salienta neebé rega ha ninin loos ebru nian kanál tauste nian ho km iha ninin karuk kanál aragaun nian no kataluña nian neebé rega ha iha komarka la litera nian kanál foun bárdenas nian ho km no ha los monegros nian ho ha no cinca nian neebé hafoin regu nian ha nian fui bee sobrante ba kanál los monegros nian hosi ganadaria gadu bibi malae oan até liubá uitoan importante liután naforma hosi rebañus neebé iha rejime trasumánsia nian hosi ba fatin foho oan sira hosi fohor pireneus no hosi sistema ibériku ba planuras ho regadius foun no ho inkrementu konsekuente produsaun forrajen oan nian rebañu estabuladu iha kinta industriál aumenta ona indústria mineira nabazea iha esplorasaun lignitu nian iha aliaga iha andorra iha montalbán no iha utrillas no besi nian iha ojos negros rezervas gas naturál nian el serrablo nian iha ueska entre relevantes liután europa nian industria naporaliza bázikamente iha sidade saragosa nian no iha arredores valor nian produsaun nian komunidade autónomu nian iha neebé instalasoens ba produsaun metalúrjiku indústria transformadu metáliku nian indústria ai han oan indústria kímiku indústria montajen nian karreta nian instalasaun general motors nian iha figueruelas no ho grau kiik liután indústria hatais oan indústria sapatu oan indústria konfesaun nian no kouru nian defatu industrializasaun aragaun oan hahú tan aproveitamentu enerjia idroeléktriku nian hanesan iha sabiñánigo no iha monzón iha ueska ho indústria elektrokímiku no alumíniu nian sentru boot atividade tersiariu aragaun oan nian maka saragosa neebé sentraliza no artikula hosi servisu bankáriu komersiál no finanseiru ba kulturál no universitáriu turizmu esperimenta inkrementu boot hori rohan tinan sira nian iha foho leet pirenaiku sira mós vias komunikasaun nian importante liután konverje ba sidade saragosa nian neebé alén aproveitamentu konfluénsia nian mota tolu nian ebru huerva no gállego okupa pozisaun estratéjiku iha komunikasoens entre rai basku no kataluña no entre nee no madríd no neebé mós iha aeroportu internasionál valenzuela reinu aragaun nian juntu ho kondadu barselona nian kataluña forma koroa aragaun nian iha sékulo xii ona maski uluk mós nia totalmente independente konserva institusoens hotu foru no loos até funu susesaun españól nian iha sékulo xviii ona ho kazamentu konde ramón berenguer iv nian kondadu nian barselona nian ho petronila aragaun nian reinu nian aragaun nian koroa aragaun nian naforma ona espansaun koroa aragaun oan nian hahú ho konkista sidade nian lérida nian tortoza nian reinu nian majorka nian iha nusa baleares reinu nian valénsia nian maka hela ho korte própriu ona koroa nian sisília nian minorka nian iha nusa baleares sardeña nian nusa itália oan ona até dahuluk dékadas sékulu xiv nian koroa iha ona apojeu maka hahú ona ho surjimentu katástrofe naturál nian krise demográfiku nian resesaun nian ekonomia katalaun nian ho surjimentu tensaun sosiál nian no krise nian susesaun nian rei martin i lae husik susesor nanaran ona iha hafoin konkista reinu nian nápoles nian krise naagrava ona iha rei fernando ii aragaun nian nakaza ho isabel i raiña kastela nian ona kazamentu nee lori ona bá uniaun rua reinu nian no bá formasaun monarkia españól nian hori aragaun komunidade autónomu españól maka iha tolu provínsia ueska nian teruél nian no saragosa nian sidade kapitál saragosa hori agostu nian nian marcelino iglesias ricou prezidente aragaun nian lia aragonés luenga aragonesa ka lia navarro aragonés maka lian romaniku nako'alia iha aragaun hosi númeru impresizu ema nian ka liuliu iha komarka pirenaiku no prepirenaiku sira provínsia nian ueska nian iha seluk komarkas aragaun oan iha ne'ebé lia aragonés nako'alia ona ohin sustratu no influénsia lia aragonés nian sei perseptível iha lia españól maka nako'alia iha ne'ebá espesialmente iha aragonesizmus léksiku denominasaun formál komún liu lian nian lia aragonés pois ho naran ne'é koñesidu lokalmente no internasionál tradisaun filolójiku mós uza kompostu lia navarro aragonés liuliu atu referénsia ba estádiu lian nian iha otas klaran hanesan uzu seluk kompostus linguístiku jeográfiku nian ba seluk lian romániku sira península ibérika nian hanesan lia galaiku portugés ka lia astur leonés zacarias albano da costa ne'ebé ema mós koñese ho naran zacarias da costa dirijente polítiku timoroan nia partisipa iha reestruturasaun união democrática timorense nian iha rai li'ur to'o ikusliu partidu ne'e hala'o kongresu estraordináriu lizboa nian iha fulan dezembru iha eleisaun iha kongresu ida ne'e nia simu knaar nu'udar vise prezidente ida nia partisipa maka'as iha frente diplomátika no nia serbí durante tinan barak nu'udar reprezentante rezisténsia timór nian iha uniaun europeia ho baze iha bruxelas béljika liutiha referendu iha bainhira populasaun timoroan barakliu hili independénsia nia sai fundadór ida ba partidu foun partido social democrata nu'udar vise prezidente udt nian responsavel ba relasaun internasionál partidu nian nia fó impulsu maka'as no dinámika foun ba partidu istóriku timór nia ida ne'e nu'udar elementu ativu badinas no importante iha comissão coordenadora da frente diplomática ccfd nia hanesan ramos horta la'o lemo rain barak hodi serbisu ba rezisténsia timór nian iha li'ur nia reprezenta timor leste iha forun internasionál oioin inklui asembleia jerál nasoins unidas nian iha nova iorke komité deskolonizasaun no komisaun i sub komisaun direitus umanus iha jenebra nia defende maka'as kauza autodeterminasaun ba timór lorosa'e iha semináriu rejionál sira iha karaíbas kona ba deskolonizasaun ne'ebé nia partisipa iha trinidad i tobago santa lucia i antígua ho barbuda no nia maka timoroan dahuluk primeiru ne'ebé simu estatutu quasi diplomatico nu'udar reprezentante timór lorosa'e nian iha forun acp uniaun europeia nu'udar reprezentante rezisténsia nian iha bruxelas nia dinamiza cauza timór lorosa'e nian iha sentru prinsipál europa nian liuhosi serbisu diretu ho instituisaun europeia sira inklui komisaun europeia no parlamentu europeu instituisaun ne'ebé aprova rezolusaun oioin hodi kondena indonézia iha parlamentu europeu nia hanesan lian povu timór nian hodi fó sai ba malae sira kona ba situasaun iha ita nia rain no nia sekretaria inter grupo do parlamento europeu por timor leste iha bruxelas nia mós konsege halo kámara deputadu sira nian husi béljika aprova rezolusaun ida kona ba timor leste ne'ebé di'ak liu no kompletu liu hotu entre rezolusaun hirak ne'ebé mosu husi parlamentu oioin iha mundu molok indepensénsia nia partisipa ho konvite husi sekretáriu jerál nasoins unidas kofi annan iha halibur intra timoroan dala tolu hotu ne'ebé hala'o iha áustria no nia mós hala'o serbisu maka'as nu'udar elementu ida iha komisaun polítika husi conselho nacional da resistncia timorense cnrt liuliu tulun maka'as xanana gusmão atu hala'o congresso do cnrt realiza iha fulan agostu iha dili nia mós elementu importante iha definisaun ba estratéjia iha kampaña prezidensiál xanana gusmão nian iha ne'ebé nia mós mandatáriu no ninia kaben milena pires hala'o knaar nu'udar diretora kampaña xanana gusmão nian nia harii iha dia fulan maiu partido social democrata psd timór mian hamutuk ho eng mário viegas carrascalão i leandro isaac no nia sai sekretáriu jerál dahuluk primeiru partidu ne'e nian to'o fulan juñu nia mós primeiru prezidente husi congresso nacional psd nian no agora daudaun nia mós prezidente husi conselho nacional partidu ida ne'e nian nia membru fundadór husi asosiasaun ka klibur no olg organizasaun la governamentál oioin iha timór lorosa'e inklui knaar nu'udar vise prezidente husi krús vermella timor leste nian prezidente asembleia jerál husi sporting clube de timor leste diretór husi olg fini foun fundadór no konselleiru husi federasaun aikido nian secretáriu husi lions clube de timor leste no membru ba conselho de curadores da fundação lifau profisionalmente nia serbisu nu'udar konsultór durante tinan haat iha banku aziátiku ba dezenvolvimentu bad ka adb no nia hala'o knaar nu'udar konselleiru ba setór privadu iha ajénsia amerikana ba dezenvolvimentu usaid to'o dezembru depois nia dirije timor mega tours ajénsia viajen no operadór turístiku boot liu hotu iha timór lorosa'e iha juñu nia tama ba parlamentu nasionál timór lorosa'e nian nu'udar deputadu partido social democrata psd nian nia sai prezidente iha grupu parlamentár husi partidu ida ne'e tuirmai iha agostu nia simu knaar nu'udar ministru negósiu estranjeiru iha iv governu konstitusionál no agora nia hala'o knaar ida ne'e to'o agostu saragosa ho lia español no ho lia aragonés zaragoza ho lia katalaun saragossa ne'e sidade kapitál aragaun nian no provínsia saragosa nian nia iha komarka saragosa nian iha mota ebru ho lia español gállego no ho lia aragonés galligo ho lia katalaun gállego nia sorin no iha ibun mota huerva ho lia español no ho lia aragonés ebro ho lia katalaun ebre no gállego ho lia español gállego no ho lia aragonés galligo ho lia katalaun gállego iha sentru foho leet boot hodi variedade boot paizajen sira nian hori rai maran sira hanesan bardenas no monegros to'o ai laran mahar sira rai tetuk sira foho sira etc sidade saragosa nian iha populasaun abitante iha tinan no sidade ne'e sidade dalimak ho populasaun boot liu iha estadu españól ema sira estima katak rejiaun metropolitana saragosa nian tiha populasaun abitante iha tinan munisípiu ne'e fatin rezidénsia porsentu liu populasaun hotu aragaun nian sidade ne'e lokalizadu ho altitude metru iha nivel tasi nia leten iha situasaun geográfiku esepsionál tanba sidade ne'e fukun komunikasaun sira nian iha sidade boot sira madríd barselona valénsia bilbau no toloza nia leet sidade lima ne'e ho distánsia kilometru aprosimadamente hosi saragosa sidade ne'e koñesidu natoon dunitán ninia folklore ninia patrimóniu kulturál ninia gastronomia lokál no ninia monumentu tolu prinsipál katedrál basílika nosa señora pilár katedrál saun salvadór hosi saragosa no kadunan aljafería nian rabat katedrál saun salvadór no aljafería iha edifísiu sira seluk sira ne'ebé halo parte arte mudejar no portantu patrimóniu umanidade nian tuir unesco aquilino gomes ribeiro moris iha tabosa do carregal iha dia fulan setembru mdash mate iha lizboa iha dia fulan maiu ne'e hakerek na'in portugés ema barak konsidera nia hola parte iha grupu husi romansista sira importante liu hotu iha primeira metade sékulu xx nian nia hahú nia knaar iha ho folletín a filha do jardineiro no depois ho istória badak sira iha jardim das tormentas no mós romanse a via sinuosa no nia kontinua hakerek ho kualidade literária nivel aas iha ninia testu barakliu ne'ebé nia publika beibeik ho susesu públiku no krítiku literáriu sira gosta loos nia livru sira iha lizboa tribunal militar hala'o ninia julgamentu maski nia la iha no fó sai kondenasaun ba nia aquilino ribeiro nia hakerek hanesan riku soin nakonu ho liafuan murak barabarak ne'ebé inklui liafuan no espresaun idiomátika povu foho nian maski nia hakerek kona ba lisan no moris tradisionál aquilino hafoun beibeik nia estilu no matenek na'in sira susar atu halo klasifikasaun kona ba ninia knaar literáriu iha livru barak nia inklui episódiu oioin ne'ebé kahur imajinasaun ho realidade husi nia vida rasik hamaluk ho ema foho edukasaun iha semináriu konspirasaun polítika halai subar husi autoridade rejime nian ezíliu aquilino ribeiro nu'udar hakerek na'in la fasil atu enkuadra iha korrente literária husi ninia otas maibé la iha dúvida katak aquilino iha fatin entre hakerek na'in sira naran boot liu hotu iha dalen portugés istória badak romanse no novela alice vieira moris iha lizboa iha ne'e hakerek na'in no jornalista portugeza nia remata ninia lisensiatura kona ba filolojia jermánika iha faculdade de letras iha universidade de lisboa maibé hori uluk nia serbisu iha jornalizmu kaer suplementu juvenil no mós catraio iha jornál portugés diário de notícias nia mós serbisu tiha ona iha programa oioin ba labarik iha televizaun no ema hotu hotu konsidera nia nu'udar hakerek na'in importante liu iha literatura ba labarik no foin sa'e sira iha dalen portugés ninia knaar literáriu hetan tiha ona tradusaun ba lian barak hanesan alemaun búlgaru basku españól galegu fransés úngaru neerlandés rusu no servo kroata ninia kaben uluk naran mário castrim no nia mós jornalista no hakerek na'in iha nia hola parte nu'udar hakerek na'in bainaka iha basar livru ne'ebé instituto cames organiza iha dili linkin park nee grupu músiku nu metal ida husi aquora hills california estadus unidus sira troka naran dala hira komesa husi xero hybrid theory too linkin park agora naran linkin park nee sira hasara husi jardin ida iha los angeles lincoln park maibé iha ema barak maka dehan naran linkinpark linking park o jardin nebe iha relasaun molok chester bennington sai vokalista banda nee mark wakefield sai vokalista tiha ona maibé nia sai tiha atu sai manajer banda taproot bassista dave farrel mos naton sai husi linkin park atu halao tur ho nia banda tuan tasty snax maibé la kleur fila fali personil nain seluk nafatin iha linkin park too agora linkin park hasai ona album maka tui mai hybrid theory meteora ho minutes to midnight sira mos produce ona live in texas reanimation no collision course ho mos hybrid theory ep linkin park mos suksesu liu ho haklekar sira nia kansaun hanesan crawling numb in the end somewhere i belong no what ive done linkin park nee komesa mosu husi soru mutu entre mike shinoda ho brad delson gitarista linkin park iha klase depois sira harii banda xero brad mos tokador iha relative degree ida husi nia personil mak rob bourdon batarista linkin park nebe hanesan kolega kuartu ho brad mike nebe foti sesaun ilustrasaun iha universidae pasadane art hasoru malu ho joseph hahn turntablis linkin park husi nee dave farrell ho joseph hahn hamutuk tama xero iha komesa sira foti mark wakefield nudar vokalista depois troka tiha ho chester bennigton vokalista tuan banda grey daze too agora maibé mike sempre sai emcee rapper sorti ladiak tan naran xero grupo seluk uja tiha ona ho laran todan sira troka tiha ba hybrid theory husi nee hybrid theory halo akordo kontratu ho empresa gravasaun naran warner bros records depois de sira nia suksesu ho hybrid theory ep iha ho disko rehun ida dala ida tan sira tenke troka naran tamba naran hybrid theory atu hanesan ho naran grupu músiko hybrid mai husi wales tan nee sira hili naran linkin park naran nee chester foti husi jardin ida iha los angeles lincoln park atu bele loke nia website mesak chester troka nia liafuan sai linkin park depois de ida nee sira konsege hola website linkinpark com linkin park hasai sira nia album dahuluk hybrid theory iha loron outubre ho singel dahuluk one step closer maibé ida nebe famosu liu maka singel crawling no in the end kansaun hirak nee halo linkin park sai famosu liu album nee faan liu milaun disku linkin park produse tan edisaun spesial husi hybrid theory ho kansaun foun high voltage no my december linkin park hasai tan album remix husi hybrid theory reanimation album nee mos hetan suksesu husi nia faan maisumenus kopia milaun nia single pts of athrty ladun popular hanesan singel iha hybrid theory maibé konhesido oituan linkin park liu husi mike shinoda ho joseph hahn mos dala ida serbisu hamutuk ho banda the executioners iha produsaun singel it's goin' down linkin park mos harii sira nia grupo fans naran linkin park underground i komesa halao sira nia tour mesak ho naran projekt revolution depois de ema invita hela deit sira ba festifal musik loron maret linkin park hasai album daruak ho titulo meteora naran ida nee sira foti husi naran templu ida iha grecia album nee mos hetan suksesu depois de faan ho maisomenus kopia milaun sira nia single ema gosta liu hanesan somewhere i belong numb faint too lying from you meteora manan premiu barak hanesan premiu mtv kategoria video rock nebe diak liu ba kansaun somewhere i belong no premiu televidentes nia hili breaking the habit linkin park mos hetan premiu barak hanesan premiu músika radio premiu artista tinan nee no premiu kansaun tinan nee ho kansaun numb purtantu album meteora laiha suksesu album hybrid theory nee tama iha mayor husi album sira nebe faan iha estadus unidos tinan linkin park mos halao projetu revolution tour ba mos okupa liu ho konsertu husi sira nia tempu ocupado nee sira konsege halo hotu sira nia grabasaun ba album konser live in texas nebe kontiene kansaun bainhira linkin park halo konsertu iha texas ho mtv nia husu linkin park serbisu hamutuk ho jay z iha album collision course materia album nee mak remix husi sira nia kansaun balun iha album hybrid theory ho meteora ho tan kansaun sira jay z nian iha album blueprint ho the black album album ida nee hasai iha no produce single mak numb encore nebe hetan premiu husi grammy kategoria kansaun rap diak liu no kolaborasiaun diak liu iha tinan linkin park halo prioridade liu mak konsertu caridade sira ajuda vitima tsunami fulan desembro iha konsertu ho hun music for relief linkin park mos ajuda halibur osan ba vitima tufaun katrina tinan simultanea ho ida nee mike shinoda halibur ho fort minor iha album the rising tied chester bennington iha projetu mesak nebe hanaran snow white tan nebe too ikus famous ho naran dead by sunrise depois linkin park ba japaun tinan atu tuir festival musik populer iha neba maka summer sonic iha tinan sira komesa grava materia ba sira nia album foun linkin park maka minutes to midnight barak mak kritika linkin park tamba sempre tarde iha nia publicasaun biar hanesan nee linkin park garantia katak album loron mei merese atu halo koleksaun tuir linkin park sira hanaran album foun ho minutes to midnight minutus atu ba kalan boot tamba iha isu nuklir iha mundo nee nebe bele halo aat mundo nee iha kalan boot sira kria ona kansaun hamutuk maibé deit mak sira hatama ba album ema la fiar se album ida nee grava durante fulan iha album minutes to midnight elementu musik nu metal ladun sai biar hanesan nee ema nafatin gosta album nee tamba album nee faan too kopia iha fulan primero rekor ida tinan album studio ba datoluk nee produtu husi mike shinoda ho rick rubin personil tuan beastie boys sira nia singel dahuluk mak what i've done komesa ema hasai iha radio iha loron de abril minutes to midnight mos hetan fatin aas liu iha billboard iha loron agosto linkin park hasais singel daruak naran bleed it out no iha fulan outubro linkin park sei hasai tan singel shadow of the day kansaun no roads left ita bele hameno liu husi itunes nunee mos qwerty ita bele hetan iha ep ho títulu linkin park underground v husi nia komesa linkin park nia jéneru rock maibé depois ida nee tama dj o turntablis ida naran joe hahn nunee linkin park troka nia jénero sai hip hop maibé iha album hybrid theory linkin park troka fali nia jéneru ho nu metal no rapcore hanesan mos ho album meteora so deit linkin park aumenta oituan ho elementu elektronika iha album minutes to midnight buat hotu hotu sira troka linkin park hasai duni elementu nu metal ho spesifiku sai ninia truka linkin park uja jéneru alternative rock nee hanesan esperimentu atu hanoin tan linkin park nia suksesu ho jéneru nu metal iha album antes maibé esperimentu nee hetan suksesu duni linkin park ladun uja tekniku melodi gitar maibé fetik gitar ho seluk tan rap husi mike shinoda mosu hela deit iha kansaun barak dalaruma chester hakilar iha kansaun balun dalaida tan modifikasaun mosu iha album minutes to midnight linkin park hakuran elemestu rap husi mike nia rap iha deit kansaun mak bleed it out ho hands held high ho tan ida nee chester nia vocal domina liu compara ho antes linkin park mos toka suave liu ida nee mak grupu fans linkin park nian nebe harii iha tinan se hakarak tama lpu ita bele hetan merchandise spesial hanesan membro ba lpu hanesan faru kaus asbak livru no album kiik ep membru agora peterpan nee banda poprock ida husi bandung indonesia nebe iha personil nain banda nee harii iha tinan nebe famosu ho nia kansaun ada apa denganmu topeng no kukatakan dengan indah husi primero banda nee hamriik ho personil sira ariel uki lukman reza andika no indra peterpan sai suksesu liu ho hetan sctv awards sira mos simu mtv asia award tolu hanesan artista favoritu indonesia iha bankok iha loron de maio iha momentu indonesian ami awards peterpan hetan títulu banda pop alternatif nebe diak liu liu husi kansaun kukatakan dengan indah iha loron novembru andika ho indra ofisialmente sai husi banda nee nain rua nee too ikus harii fali banda ida ho naran the titans depois de andika ho indra sai husi peterpan lucky ho david mak tama fali sira nia fatin ho formasaun ida nee peterpan hasai hari cerah nudar sira nia album ba datoluk no ikus ho naran peterpan ariel mos hatenik katak too ikus sira sei husik naran peterpan atu troka ho naran seluk tasi mane tasi timór indonézia laut timor portugés mar do timór ingles timor sea ne'e tasi nebe mak haksanak husi oseanu índiku no haketak ilha timór ho teritoriu norte ingles northern territory nasaun austrália nian ilha timór nee fahe ba parte rua husi parte lorosae hanaran timór lorosa'e ho ni nia estadu mesak nebe mak hanaran mos república democrática de timór leste iha lian portugés husi parte timór loromonu sai hanesan provinsia ida husi repúblika indonézia ho naran nusa tenggara timor iha lian indonézia tasi mane nia luan km milha hanesan nee no bele taka area atu besik km iha tasi mane nia okos depósitu minarai no gas nebe mak barak tebes no agora dadaun nee estadu timór lorosa'e ho austrália halo hela eksplorasaun hamutuk maski tasi mane nee situada entre ilha timór no nasaun austrália minarai no gas sira iha nee la pertensi ba indonézia tanba iha deit area entre timór lorosa'e no austrália nian durante tinan hirak nebe mak liu ona ba estadu timór lorosa'e ho austrália hasai argumentus nebe mak manas no kroat ba malu kona ba oinsa atu fahe mina rai no gas sira nebe mak depósitu iha tasi mane nia okos ha'hu husi fulan dezembru estadu timór lorosa'e hetan lukru husi eksplorasaun mina rai no gas husi tasi mane atu besik us miloens fulan fulan lospalos dala ruma ema hakerek sala los palos ne'e sidade ida iha timór lorosa'e entre km ba loro sa'e dili kapitál nasaun ne'e lospalos iha nia populasaun no sai nu'udar kapitál ba postu administrativu lospalos ho ba munisípiu lautein lospalos nu'udar sidade moris fatin guerileru ba independénsia timór lorosa'e nino konis santana iha mundo internasionál ema barak mak bolu sala sidade ne'e los palos ne'ebé ema hanoin naran ne'e mai husi lia españól ida tebes nian naran ne'e mai husi lohoasupala mak lian ida fataluku lian ne'ebé atu hanesan ho lian papua naran ne'ebé loos lia inglés lia portugés no tetun mak lospalos lospalos rai ida nebe'e historico teb tebes ba ita timor oan tomak liu liu ba municipio lautem sira lospalos ne'e hanesan rai tetuk luan ida ne'ebe uluk bei ala sira uja hodi halo to'os tan ne'e mak lospalos ne'e nia signifika lospala katak fatin to'os nian iha tempu portugues malai sira temi lospala sai fali lospalos nee mak ohin loron ita uja hela naran ne'e lospalos iha riku soin barak hanesan kami'i nu'u no ai kameli no seluk seluk lospalos nudar kapital ba municipio lautem nian antigamente kapital municipio iha lautem posto adminisstrativu lautem nian los monegros ho aragonés os monegros no lia katalaun els monegres komarka aragoneza ida nafahe hosi provínsia sira ueska nian no saragosa nian nia área ho klima semi dezértiku ne'ebé terus seka krónika sira serra alcubierre nian kruza komarka hosi noroeste ba sudeste no alkansa ninia altura boot boot iha foho oscuro ho m klima semi áridu ho udan uitoan no temperatura aas iha bailoro iha bee lihun ki'ik bee lihun ki'ik meer no balza barak ne'ebé forma komplezu endorreiku importante liu iha europa bee lihun sariñena nian no playa nian destaka sikat ninia patrimóniu artístiku mosteiru sigena nian no konventu kartuxu las fuentes nian destaka nia limita iha norte ho hoya de huesca iha este ho somontano de barbastro ho medio cinca no ho bajo cinca iha oeste ho región de zaragoza no iha sul ho ribera baja del ebro no ho bajo aragón caspe iha dezembru nian ema sira halo publiku katak iha los monegros ema sira sei konstrui ósiu nia makrokomplezu gran scala nian ne'ebé ho parke temátiku no kazinu oin oin sei ida ósiu nia sentru prinsipál sira hosi europa los monegros soi ecosistema úniku iha europa própriu liu estepe lorosa'e nian iha ema sira halo koñese manifestu sientífiku ba los monegros mcm assinadu hosi sientista no investigadór liu ho rezultadu espésie enkontrada sira nian ne'ebé ezije deklarasaun saan los monegros nian nu'udar zona protejida fataluku mak dalen nasionál ida neebé uza nu'udár dalen ba loron loron iha munisípiu lautein no maioria ema lospalos hatene ko'alia fataluku fataluku mak kultura ida neebé oras nee eziste iha rai lospalos populasaun uza lia fataluku nuudár instrumentu komunikasaun ba loron loron nian maibé mekanismu sira atu bele dezenvolve ita nia lian rejionál hafoin nafunan fataluku mai husi silaba fata ho luku fata nia signifikadu dehan lo'os tebes klaru luku nia signifikadu dehan lian kolia hato'o fataca fataneceremu fatapai imai maisina ta'a fataluku mak lia ida ne'ebe lo'os klaru tuir ema lospalos nia perspektiva ba ema fataluku oan sira lian fataluku sai hanesan simbolu ba identidade kultural ema lospalos nian wainhira ema fataluku oan sira hasoru malu iha ne'ebé deit sira sempre uja lian fataluku hodi komunika ba malu sira iha ne'ebé deit naturalmente uja lian fataluku iha sira nia komunikasaun ba loro loron nian entre sira no ho komunidade fataluku ema matenek nain balun dehan katak fataluku mai husi lian papua balu mos dehan katak fataluku klasifika ba lian austronesia balun mos dehan katak fataluku ne'e non austronesian iha ideas oi oin deit kona ba fataluku to'o ohin loron seidauk klaru e nune mos atu identifika lolos katak fataluku ne'e husi ne'ebé ita presija halo peskija sientífiku ida hodi hatudu ba ema hotu rejultadu ne'ebé los la'os tur hodi hanoin deit ou rona husi ema seluk ou mehi deit hodi hetete katak fataluku mai husi astronesia lian papuan no buat seluk tan parlamentu nasionál iha portugés parlamento nacional de timor leste mak órgaun soberania repúblika timór leste nian neebé reprezenta ema timór oan tomak iha kbiit atu halo lei atu fiskaliza no atu halo desizaun polítika konstituisaun artigu iha formasaun governu ka aprovasaun orsamentu jerál estadu nian iha tempu naruk liu loron neen nulu wainhira rona tiha ona partidu polítiku sira neebé hetan kadeira iha parlementu nasionál no rona konsellu estadu iha tempu neebé laiha kdasar jurídiku atu halao disolusaun konstituisaun artigu f asembleia konstituinte hili iha tinan fila an ba parlamentu nasionál bainhira konstituisaun rdtl nian tama iha vigór iha loron fulan maiu tinan asembleia konstituinte iha ona deputadu na'in ualunulu resin ualu tanba ne'e parlamentu nasionál mós iha deputadu nain ualunulu resin ualu iha deit mandatu dala uluk ne'e nia laran haree eleisaun parlamentar timór lorosa'e galaxy band hanesan banda múzika ida nebe agora dadaun famoso liu iha timor banda nee iha principiu harii iha lospalos husi meli moko etson caminha leo jalde caminha no osme iha tempo indonesia sei iha timor depois funu sira nain hira balun fahe malu tiha maibe sira komesa hamoris fali banda nee iha mai leten ho integrante foun sira toka múzika hanesan reggae rock no dalaruma kahur ho rap nebe halo sira nia múzika unika liu iha timor no sira mos halo ona konsertu barak iha rai liur hanesan iha australia indonesia no foin dadauk ba presenta konsertu iha festival música do mundo iha coimbra portugal nino konis santana josé conisso antónio santana moris iha vero suku tutuala munisípiu lautein janeiru mate iha ainaru marsu nudar komandante falintil forças armadas de libertação nacional de timor leste grupu rezistensia timor leste durante okupasaun indonesia fulan april to'o nia mate konis santana mai husi vero suku tutuala santana halo nia estudu iha eskola katólika no serbisu nudar mestri iha nia moris fatin tutuala to'o operasaun seroja iha fulan dezembru entre tinan konis santana sai nudar xefi ba organizasaun mahasiswa timor unetim nebe iha afiliasaun ho fretilin nudar membru ba komisaun ba votasaun jerál nia prepara votasaun jerál iha ne'ebá hodi koko implementa iha lospalos iha loron marzo no prepara independénsia rai kolonizadu ida ne'e figuras fretilin barak mak sai nudar kandidatu iha loron novembru repúblika demokratika timor leste hamriik proklamasaun independénsia liu loron hira de'it tentara nasional indonesia tun iha timór lorosa'e konis santana tama ai laran hodi halo funu no nia sai nudar wakil daerah militer lospalos nia husik tiha nia markas no nia kargu iha rejiaun lospalos iha tinan no sai nudar membru ba grupu nebe lidera husi xanana gusmão iha tinan konis santana sai asistente politika gusmão nian iha tinan konis santana tiru malu ho tni no hetan kanek iha nia kakorok kelen no ain iha tinan konis santana harii nia pos ou base iha ermera tamba iha palnu atu habelar funu toó loro monu iha nee nia harii kapela kiik oan ida nebe deddika ba nossa senhora de fátima tan xanana tni sira kaer nia iha fulan novembro ma'huno bulerek karathayano sae nudar komandante falintil konis santana tama nudar membru komite politika militar iha fulan abril ma'huno mos tni kaer no hadadur nia tan nee konis santana sa'e nudar komandante foun falintil nian iha fretilin nia laran konis santana nudar sekretáriu komité instruksaun iha versaun balun dehan konis santana mate iha desastre ida iha ai laran momentu neba iha abu abu barak no nia hetan desastre wainhira nia sae foho atu ba nia subar fatin maibe balun mos dehan nia mate tan moras too nia mate mos iha nia kelen laran sei belit kilat musang nebe tinan liu ba tni sira tiru nia depois nia mate kargu nudar xefi falintil fo ba taur matan ruak parke nasional nino konis santana sai nudar jardin nasional primeiru timor leste nian nebe iha tutuala munisípiu lautein hanaran tuir nia naran iha tinan falintil forcas defensa timor lorosae ka f fdtl port falintil forças de defesa de timor leste ne forsas armadas nebe iha atu defende rai timor lorosae f fdtl harii iha febreru no too agora iha ona batallaun infanteria rua nebe mak komponente naval kik oan ida no unidade suportasaun nian balun f fdtl ninia knar primeiro mak proteje rai timor lorosae husi atakasaun rai liur rai timor mos iha seguridade ba rai laran nebe mak halao husi policia nacional de timor leste ka pntl maibé knaar ida ne dala ruma sira uza sala no indisiplina hodi lori konfrontasaun ho f fdtl problema f fdtl nebe boot liu mosu iha kuando metade husi forsa ema duni sai dimisaun ida nee halo instusaun rua ne f fdtl no pntl atu besik rahun nunee governu foti kedas medidas invita forcas armadas nasaun liur hodi mai halo kalma situasaun lei inan rdtl nian fo knar ba f fdtl atu responsabiliza proteksaun rai timor husi atakasaun rai liur nian lei inan dehan katak f fdtl tenki garantia independensia nasaun nian integridade territorial no libertasaun no seguridade ba povu i kontra agresaun saida deit nebe mai husi liur ho respeitu ba orden konstitusional lei inan mos hateten katak f fdtl tenki netral no tenki obedece ba orgaun kompetente kon respeitu ba ley konstitusional no sei labele interviene iha aksaun politika pntl sira no forca seguransa civil sira mak responsable ba seguransa rai laran nian praktikamente knar f fdtl no policia national de timor leste pntl ladun klaru hodi ida ne mak resulta konfliktu entre orgaun rua ne conversely policia nacional de timor leste pntl involve ona iha defeza ita nia rai ketan iha parte loro monu konfliktu entre polisia i militar ne mosu tamba governu timor faila atu hametin estabilidade rai laran tan ne iha febreru governu kria ona legislasaun atu define klaru liu tan knar ba orgaun rua ne iha timor f fdtl forma husi movimentu libertasaun nasional armada guerrilia konyesidu ho falintil forças armadas de libertação de timor leste durante periodo antes de lider timorense balun inclui presidente agora presidente timor lorosae josé ramos horta fo proposta katak iha futuru nasaun timor lorosae sei laiha nia forsa militar maibé ho violensia no destruksaun nebe mosu wainhira timor manan votasaun iha ano iha nesesidade atu fo servisu ba veteranus falintil nian ne mak obriga timor troka nia opiniaun no konsige harii duni nia forsas armadas militar nian ba dala uluk forsas armadas harii ho personnel iha klaran united nations transitional administration in east timor untaet invita tim ida husi king's college london atu lori estudu ida ba opsaun seguransa timor leste nian reportadu tim ne nian identifika opsaun tolu ba militar timorense ida opsaun ne basadu ba falintil nia preferensia ba relativo armada militar nebe barak no todan ho personnel opsaun forsas ida husi regulares no conscripts no opsaunn ne ba forsas ida ho regulares no reservista voluntario tim ba estudo recomenda opsaunn nudar opsaun ida diak liu ba seguridade timor lorosae nian no basea ba situasaun de nesesidade ekonomika rai nian untaet simu rekomendasaun ne iha septembro no forma base ba planu forsa defeza timor lorosae nian ema hotu hotu iha rai timor laran nebe uluk kontribui ba seguransa nasaun nian mos simu hotu proposta ne the king's college report ne hetan kritika katak ho reporte ida ne lori timor lorosae hodi establece forsas polisia nebe boot no ermadas militar nebe boot wainhira nasaun ne nia seguridade bele garantia deit ho forca ida kiik oan ida paramilitar kunadu timor lorosae nia desizaun atu forma forsas militar ne hetan kritika husi komentador balun governu timor lorosae ho razaun no fiar makaas katak forsa ne nesesario duni ba seguransa rai nian komentadores sira dehan katak nudar timor lorosae la halo aksaun ruma ba rai liur diak liu usa rekursu limitadu governu nian hodi hametin liutan pntl nian nudar lider politika timor leste nian rekonyese katak sira la halo enfrentamientu ho liur sira fiar katak ne nesesariu atu mantein kapasidade militar nian atu defende nasaun husi agresaun iha futuru establesimientu f fdtl ne mos sai hanesan siginifikasaun efektivu husi integrasaun falintil ba timor leste ida nebe independente falintil ofisialmente sai f fdtl febreru membrus primeiru de f fdtl ne selektadu husi aplikantes falintil no komesa treinamentu iha marsu ra batailaun fdtl nian establese iha juniu no too metin liu tan iha dezembro membru barak liu husi battalaun ne mai husi ema lorosae da battalaun establese iha ho kader husi ra battalaun no iha personel foun barak mak tinan ba kraik nebe la participa ba luta independencia nian f fdtl nia komponente naval kiik ne harii iha dezembro f fdtl komesa asume responsabilidade ba seguransa rai timor nian nebe un peacekeeping force komesa husik ona munisípiu lauteinne sai primeira area nebe husik ba f fdtl nia liman iha juilu depois ida ne f fdtl kaer hotu reponsabilidade fseguridade externo nasaun nian iha de mayo al tantu forsa seguridade internasional balun sei iha timor leste too metade f fdtl konduce nia primeira operasaun iha janeiru wunidade armada ida bolu ba atu hapara aktividade kriminal nebe halo husimilisia loromonu iha munisípiu ermera f fdtl sufre ona nia moral nebe seriu liu no problema disiplina desde nia establesimentu tensaun manas entre f fdtl no pntl mos reduse efektividade serviso seguridade nasaun nian durante i membru husi polisia no f fdtl enfrenta malu iha okasaun barak no grupu soldado sira aataka estasaun polisia nian iha setembru no dezembru tensaun entre f fdtl too nia tutun iha iha janeiru soldadu husi unidade boot f fdtl reklama petisaun ida ba prezidente xanana gusmão katak soldadus husi lorosae hetan tratamentu diak liu duke loromonu sira 'petitioners' hetan deit resposta oituan tan ne sira husik sira nia markas semana tolu depois husik hela sira nia kilat sira halibur hamutuk ho soldadus seluk atus ba atus no iha marsu komandante f fdtl's brigadier general taur matan ruak despide soldados nebe besik mitade forsa timor nian soldaus despedidus laos deit petisionarios sira maibé inklui mos ofisial nebe falta bebeik nebe sidauk fila fulan hira ona antes fulan marsu krise ne hodi too violensia iha fin de abril iha abril petitioner sira no ssira nia suporter balun halo demonstrasaun durante loron hat iha palacio do governo nia oin iha dili bolu atu halo establecimentu ba komisaun independente ida atu identifika sira nia keixas violencia nakfera iha abril wainhira petisioner balun no gangs foinsae ataka palacio do governo pntl sira la tahan atu hapara violensia tan ne palacio ema sunu tiha depois ke violensia naklekar ba area seluk iha dili laran primeiru ministru mari alkatiri husu f fdtl nia tulun atu restaura situasaun tropa sira nebe laiha esperensia ba kontrola violensia hatun duni iha dili iha abril no resulta ema nain tolu mak mate iha de mayo major alfredo reinado komandante unidade polisia militarf fdtl nian no mayoria nia soldao inkluye lt gastão salsinha husik sira nia pos nudar protesta ba ema civil nebe mate tan f fdtl mak tiru tiru malu mos mosu entre forca de seguridade nasional nian ho arebelde no gang sira iha fin de may iha mayo reinado ho nia grupu rebelde tiru personel f fdtl no pntl fatu ahi iha mayo personnel f fdtl nebe besik sira nia quarters boot hetan ataka husi rebelde offisial polisi petitioner sira no civil armado ataka ne derotadu wainhira ro patrulla componente naval f fdtl nian tiru atakantes sira durante krize ne relasaun entre f fdtl and pntl sai aat liu tan iha mayo membrus f fdtl ataka pntl nia quarters boot oho official polisia sin armas nain sia ho resultado violencia nebe sai aat liu tan hakaas an no husu forsa internasional iha mayo forsa paz sira bkomesa too dili loron tuir mai sira komesa restaura situasaun um total ema nain mak mate iha krize ne iha apbil mayo no husik sira nia uma nacoens unidas hetan katak ministru sira defeza no interior no komandante f fdtl entrega kilat ilegalnmente ba civil durante crisis no rekomenda kata sei halo juisio ba sira krize husik f fdtl rabat rai the f fdtl's strength fell from in january to in september and the proportion of westerners in the military fell from percent to percent iha komandante f fdtl forma tim ida nebe inkluye kontraktor internasional atu harii dokumentu visaun estrategika largu plazo ba militar estudo ne suporta husi governu australian nia resultadu dokumentu force halo kompletu iha no halo publika iha dokumentu ne hateten visaun 'aspirational' ba dezenvolvimentu f fdtl too e além de e é de estado equivalente a uma defesa white paper ida ne propose atu habelar militar atu besik personnel regulariha medium term liu husi konskripsaun ida ne mos tau longer term goals hanesan establese komponente aereo no hola kilat modernu hanesan anti armour weapons armoured personnel carriers and missile boats iha the force plan ne hanesan ho opsaun iha the king's college report the king's college study team rekomenda makas liu kontra estrukura forsa ida ne labelling isto unaffordable e elevando preocupaçes em cima do impacto de conscrição em sociedade de timorese oriental e prontidão de exército tim ida ne kalkula kata se uza estrutura de força ida ne valeriam a percent do anuário de timor oriental produto doméstico total e representaria um fardo pesado na economia de timor oriental moreover the force plano pode não ser realístico ou satisfatório como parece enfatizar expansão militar a contador ameaças externas em cima de gastar em outros serviços de governo e segurança interna e esboça idéias como o a longo prazo development of space forces mentras force plan hetan controversial governo timor atu adopta ida ne planu ne hetan kritika husi united nations no governu australia no united states como unaffordable e mais das necessidades de timor oriental presidente josé ramos horta defende plano ida ne porém discutindo que sua adoção transformará o f fdtl em uma força profissional capaz de defender a soberania de timor oriental e contribuir estabilidade da nação funcionários de defesa timorese também deram nfase a que força é um plano a longo prazo e não prope adquirindo armas avançadas durante alguns anos a partir de cedo o plano não tinha sido aprovado por parlamento mas planos estava sendo feito para sua implementação as repercusses da crise continuam sendo sentidas no dia de fevereiro um grupo de rebeldes conduzido por alfredo reinado attempted oriental para matar ou seqestrar o presidente ramos horta e primeiro ministro gusmão embora ramos horta e um dos guardas dele esteja mal ferido estes ataques não tiveram foram matados xito e reinado e outro rebelde foram estabelecidos um f fdtl em comum e comando de pntl para procurar os rebeldes sobreviventes e o exército e polícia demonstrou um grau alto de cooperação durante esta operação the joint comand foi licenciado no dia de junho enquanto the joint comand contribuiu rendição de muitos dos sócios de reinado foi alegado que os sócios do comando cometeram violaçes de direitos humanos iha de junho que o governo ofereceu prover compensação financeira aos solicitantes que desejaram voltar a vida de civil esta oferta foi aceitada e todos os solicitantes voltaram s casas deles delas em agosto que ano a constituição de estados de timor orientais que o presidente é o xefe supremo da força de defesa e tem o poder para designar o xefe do f fdtl e chefe de pessoal o council oriental de ministros e national oriental é responsável para fundar o f fdtl e fixar política relativo segurança de timor oriental prime minster gusmão also serves as the current minister of defence and security a superior council for defence and security was also established in to advise the president on defence and security policy and legislation and the appointment and dismissal of senior military personnel the council is chaired by the president and includes the prime minister the defence justice interior and foreign affairs ministers the heads of the f fdtl and pntl a national state security officer and three representatives from the national parliament the council's role is not clear however and neither it nor the parliament served as a check against the decision to sack large numbers of f fdtl personnel in a parliamentary committee also provides oversight of east timor's security sector a small ministry of defence which was renamed the ministry of defence and security in was established in to provide civilian oversight of the f fdtl a lack of suitable staff for the ministry and the close political relationship between senior f fdtl officers and government figures rendered this oversight largely ineffectual and retarded the development of east timor's defence policy up to at least the failure to institute effective civilian oversight of the f fdtl also limited the extent to which foreign countries are willing to provide assistance to the f fdtl and contributed to the crisis as at early the ministry of defence and security was organised into elements responsible for defence including the f fdtl and security including the pntl each headed by their own secretary of state at this time the east timorese government was working to expand the ministry's capacity with assistance from unmit but continuing shortages of qualified staff limited the extent to which the ministry could provide civilian oversight to the security sector o f fdtl é organizado em um exército de dois batalhes de infantaria de luz um componente naval e unidades apoiando estas unidades de apoio incluem a sede de força uma unidade de apoio de logistic uma unidade de comunicaçes e uma companhia de polícia militar timor oriental não tem um força aérea e o f fdtl não opera nenhuma aeronave atualmente o f fdtl também opera o maior e mais sofisticado human rede em timor oriental baseado na resistncia clandestina que informa redes construída durante a ocupação indonésia in may the national parliament passed a law which places the f ftdl's intelligence branch under the authority of the head of the national information service the f fdtl has an authorised strength of regular personnel and reservists it has never reached these totals as funding shortfalls have prevented the reserve component from being formed and the army's two regular battalions have remained under strength while all the f fdtl's personnel were initially falintil veterans the force's composition has changed over time and few soldiers from the insurgency remain due to the force's narrow age requirement after the f fdtl's st battalion was established in recruitment was opened to all east timorese above the age of including women few women have joined the f fdtl however and as at february only seven percent of new recruits were female the land force of the f fdtl consists of two light infantry battalions each with an authorised strength of personnel the force was predominantly trained by the australian and portuguese militaries each battalion has three rifle companies a support company and a headquarters company although the army is small the guerrilla tactics employed by falintil before the departure in of the indonesian military were effective against overwhelming numbers and it has the potential to form a credible deterrent against invasion the us embassy in dili states that in the f fdtl comprised qualified soldiers and a further in training of the recruits under training it is planned that will be allocated to the naval component the army's two battalions are located in separate bases the st battalion is based at baucau with a contingent in the seaside coastline village of laga the nd battalion is stationed at the nicolau lobato training centre near metinaro almost all of the nd battalion's soldiers were dismissed during the crisis logistics and service support is provided through headquarters f fdtl in dili there is also a military police unit that polices the f fdtl and in addition performs traditional policing tasks resulting in conflicting roles with the pntl the military police have also been responsible for presidential security since february the f fdtl is planning to raise two engineer squadrons with a total of personnel during the f fdtl is armed only with small arms and does not have any crew served weapons the edition of jane's sentinel states that the f fdtl has the following equipment in service m rifles and m grenade launchers fn minimi squad automatic weapons sniper rifles and ma pistols a further minimis are to be ordered the majority of the f fdtl's weapons were donated by other countries the naval component of the f fdtl was established in december when portugal transferred two small albatroz class patrol boats from the portuguese navy its establishment was not supported by the king's college study team the un or east timor's other donor countries on the grounds that east timor could not afford to operate a naval force the role of the naval component is to conduct fishery and border protection patrols and ensure that the maritime line of communication to the oecussi enclave remains open as at june the naval component is equipped with four patrol boats under the force plan the naval component may eventually be expanded to a light patrol force equipped with corvette sized ships and landing craft the two albatroz class patrol boats oecussi and atauro are each armed with a mm oerlikon cannon and two mm machine guns and are based at hera harbour a few kilometres east of dili they were built in the early s and were in the process of being decommissioned from the portuguese navy at the time they were offered to east timor the patrol boats' high operating costs are a significant constraint on the naval component on april east timor signed a contract for two new chinese built metre type class patrol boats these ships will replace the albatroz class ships and be used to protect east timor's fisheries the contract for the ships also involves to east timorese personnel being trained in china it has also been reported that east timor's shore infrastructure will also be updated as part of the acquisition of the type class ships the two new patrol boats arrived from china in june and were commissioned as the jaco class on the eleventh of the month the craft have been named jaco and betano reports on the naval component's strength are contradictory while the edition of jane's fighting ships states that personnel are under training the edition of the iiss military balance lists the naval component's size as personnel the united states embassy in dili states that the naval component comprised personnel at the end of and is to be expanded by a further east timor government budget papers show that the f fdtl has been allocated funding of us million for with additional funding being provided to the ministry of defence and security and secretariat of state for defence despite this expenditure east timor is reliant on foreign aid to fund and equip the f fdtl the aid is provided in the form of military equipment such as weapons and uniforms and through the provision of training and assistance with logistics no military production currently takes place in east timor though the country may eventually manufacture its own military uniforms the king's college report estimated that a military of regulars and reservists would cost approximately one percent of east timor's gdp and that this was the highest level of military expenditure the country could sustain funding shortfalls have constrained the development of the f fdtl the government has been forced to postpone plans to form an independent company stationed in the oecussi enclave and two reserve infantry battalions these units formed an important part of the king's college report's option force structure and their absence may have impacted on east timor's defence policy the signing of agreements to purchase patrol boats from china and military equipment from malaysia in may indicate that east timor is increasing its defence budget in order to modernise the f fdtl foreign countries play a key role in supporting the f fdtl and are providing security in east timor until the timorese security forces are ready to resume this responsibility the united nations integrated mission in timor leste unmit is tasked with supporting the east timorese government and security institutions including the f fdtl unmit was established on august and replaced the united nations office in timor leste unotil as at june unmit had a strength of uniformed personnel including police and military observers these personnel were supported by international civilians local civilian workers and un volunteers unmit includes a military liaison group which maintains teams in dili baucau maliana suai and oecussi these teams collect information on security issues for unmit and liaise with both the east timorese border police and the indonesian military in border districts unmit is supported by an australian led international stabilisation force isf the isf was deployed to east timor in late may and currently includes units from the australian defence force and the new zealand defence force the main element of the isf is the anzac battle group which has a strength of about australians and new zealanders as at august the presence of un police and australian troops was a key issue in the east timorese presidential election the winning candidate josé ramos horta backed the presence of foreign forces and told rallies that he would like these forces to remain for at least five years most other candidates called for the un and isf to withdraw as soon as possible arguing that their presence limits east timor's sovereignty despite the differing views on how long the un and isf should remain in east timor all the parties regard the presence of foreign peacekeepers as being necessary until the f fdtl and pntl are ready to take responsibility for the country's security while the un has historically been reluctant to engage with the f fdtl several bilateral donors have assisted the force's development australia has provided extensive training and logistical support to the f fdtl since it was established and currently provides advisors who are posted to the f fdtl and ministry of defence and security portugal also provides advisors and trains two naval officers each year in portugal china has provided us million in aid to the f fdtl since and agreed to build a new us million headquarters for the force in late east timor is one of brazil's main destinations for aid and the brazilian army is responsible for training the f fdtl's military police unit the united states also provides a small amount of assistance to the f fdtl through the state department's international military education and training program while malaysia has provided training courses and financial and technical aid this assistance was suspended after the crisis under current arrangements portugal provides the f fdtl with basic and advanced training while australia and other nations provide training in specialized skills polísia nasionál de timor leste pntl mak forsa polísia nasionál timór lorosa'e nian pntl harii iha loron fulan marsu husi administrasaun nasaun naklibur sira onu rekrutamentu komesa hala'o ona desde treinu báziku komesa iha de marsu husi untaet iha agostu pntl establese ofisiálmente servisu hamutuk ho civpol nasaun naklibur sira nia civilian police force mai ita halo wikipedia pntl ikusmai asume nia responsabildade ba nasaun tomak iha desembru agora dadaun iha unidade espesial tolu hamutuk ho pntl unidade polisia reserva formerly the rapid deployment service unidade patrulla fronteira no unidade intervensaun rapida ou uir nebe halo tuir modelo guardia nacional republicana portuges gnr nian nebe serve iha timor leste antes ukun an falintil forças da defesa de timor leste ou falintil fdtl ou f fdtl mak forsas armadas timor leste nian nebe moris husi falintil forças armadas de libertação nacional timor leste nebe hamriik iha agostu f fdtl hamriik iha untaet nia tempu iha loron febreiru falintil iha tempu invasaun indonesia konyesidu hanesan frente armadas ba libertasaun timor leste hamutuk ho frente rua tan mak frente klandestina no frente diplomatika iha tempu neba falintil fahe ba região hat kuandu kostitusaun oficialmente halao iha mei forsas armadas ne troka nia naran sai falintil fdtl f fdtl ho nia boot mayor jenderal taur matan ruak josé maria de vasconcelhos nebe mak uluk gerilleiru falintil nian f fdtl too agora foin iha batalaun infanteria forsas terreno rua nebe konsentra iha munisípiu baucau no munisípiu lautein kompi ida forsas naval componente naval nebe konsentra iha hera dili antantu forsas aereo sidauk iha alende ida nee iha mos unidade ida polisia militer pm tuir artikulu paret lima konstitusaun jeralmente organiza knaar principal falintil fdtl nian nebe mak garantia independensia nasional integridade teritorial no seguransa eksternu ueska iha españól huesca iha aragonés uesca no iha katalaun osca provínsia norte hosi españa nian ne'ebé halo rai ketan hodi provínsia lérida iha lorosa'e hosi komunidade autónoma kataluña hodi provínsia saragosa iha sul no hodi komunidade forál navarra fohor pireneus haketak nia hosi fránsia hosi departamentu alta garona balun departamentu fohor pireneus aas nian no balun departamentu fohor pireneus atlántiku iha norte ninia kapitál maka ueska iha españól huesca iha aragonés uesca no iha katalaun osca fohor pireneus nia tutun aas liu maka foho anetu ho españól ho aragonés no katalaun aneto no foho poséts ho españól pico posets ho aragonés tuca llardana no katalaun pic pocets iha provínsia ne'e iha ne'ebá mós parke nasionál ordeza no foho perdidu nian ho españól parque nacional de ordesa y monte perdido ho aragonés parque nazional d'ordesa y d'as tres serols no katalaun parc nacional d'ordesa i mont perdut eleisaun deputadu parlamentu nasionál nian iha loron fulan jullu iha tinan tuir rezultadu provizorio sei iha partidu haat iha parlamentu partidu seluk la simu votu nian nune'e sira la iha deputadu iha parlamentu foun rezultadu ofisiál sei publikadu iha loron jullu sesaun primeiru parlamentar komesa iha loron fulan agostu maioria parlamentár maka deputadu agora bele forma governu husi partidu cnrt no fretilin husi fretilin no pd ka husi crnt no pd partidu cnrt pd ho frenti mudansa mós bele forma governu husi partidu tolu adjuntu sekretáriu geral pd samuel mendonça dehan pd seidauk iha planu konsulta ho cnrt nia mós dehan pd iha kriteriu ema neebe independente labele kaer governu kuandu cnrt ho fretilin la aseita criteria pd nian samuel dehan pd pronto sai opozisaun tuir ong la'o hamutuk idea governu unidade nasionál husi partidu boot liu hotu crnt ho fretilin perigozu ba demokrasia tuir artigu lei inan nian governu órgaun soberanu ida neebé iha responsabilidade atu halao no ezekuta polítiku jerál nasaun nian no mós órgaun superiór administrasaun públika nian tuir artigu númeru ba dezignasaun no mós atribuisaun ministériu no sekretária estadu nian sira governu nia diploma lejizlativu define tuir artigu konsellu ministru sei hariik hosi primeiru ministru vise primeiru ministru no ministru sira vise ministru sira no sekretáriu estadu sira bele partisipa iha reuniaun konsellu ministru nian maibé sira la iha direitu ba votu membru governu siraseluk prezidente repúblika mak sei hili liu husi xefe ministru nia proposta lei inan artigu viii governu konstitusionál vii governu konstitusionál vi governu konstitusionál v governu konstitusionál iv governu konstitusionál iii governu konstitusionál ii governu konstitusionál i governu konstitusionál afaloicai hanesan suku ida nebee tama iha administrasaun postu administrativu bagia munisípiu baucau populasaun iha tinan mane hamutuk pessoas e feto hamutuk pessoas área km bazeia ba istoria nebee konta tuntan husi bei ala sira katak afaloicai kompostu husi liafuan rua mak hanesan tuir mai afa makasae katak fatuk e loicai katak husi ema ida naran loicai uluk loicai tuur iha fatin ida naran buibela nia mate depois derepenti deit sai fatuk entaun bei ala sira kombina afa ho loicai sai afaloicai suku afaloicai lokaliza iha foho matebian nia huun fronteira ho suku ossu huna suku afaloicai iha postu administrativu watucarbau suku laisorolai leten postu administrativu kelikai suku afaloicai iha postu administrativu watulari e suku babulu postu administrativu watulari suku afaloicai iha aldeia haat mak hanesan bodohoo port bado ho'o hanesan suku ida ne'ebe pertenese postu administrativu vinilale munisípiu baukau totál populasaun hamutuk ema nain kompostu husi mane nain no feto bodohoo okupa area km no fahe ba parte rua ne'ebe keta ketak parte leste baliza ho suku nahareka no waibubu postu administrativu ossu munisípiu vikeke parte oeste baliza ho suku wailaha parte norte baliza ho suku uma ana ulu no parte sul baliza ho suku wataco suku bodohoo kompostu husi aldeia mak hanesan waibubu uaibobo waikana uaicana watubela oli uatubela oli wataula uataula no uma ana iku uma ana ico maizumenus populasaun nian ko'alia lian kawaimina konsiste husi lian mediki kairui no kuaze waimaha populasaun nian ko'alia lian makasae no populasaun ko'lia tetún prasa maioria populasaun trata sira nia vida nu'udar agrikultura ou halo to'os ka natar produtu lokal mak hanesan hare batar feuk no seluseluk tan iha suku bodohoo eziste bee manas iha aldeia waikana ne'ebé bele atrai turista sira bagia iha lia portugés baguia postu administrativu ida iha munisípiu baukau timór lorosa'e nian populasaun mane hamutuk ema e feto ho nune'e total populasaun entre total populasaun nee idade husi hamutuk ema idade hamutuk ema e idade ba leten hamutu fronteira postu administrativu bagia tuir jeografia parte leste baliza ho munisípiu lautein parte oeste ho postu administrativu kelikai parte norte haketak ho postu administrativu laga no parte sl baliza ho munisípiu vikeke área km postu administrativu bagia iha suku sanulu mak hanesan tuir mai nee afaloicai alaua kraik alawa kraik alaua leten alawa leten defauassi defawasi haekoni hae coni larisula lavateri ossu huna osso huna samalari ho uacala uakala sentru ba rendimentu populasaun bagia maka merkadu bagia vila nebee bazar iha loron segunda no sesta liu husi bazar nee populasaun bele faan sira nia produtu oi oin atu bele hatutan sira nia vida moris komersio no negosiu maka loja kiik no kantina nebee faan sasan alimentar nebee limitadu ka uituan deit baibain sasan sira nee sosa iha distrito baukau vila e balun husi produsaun povo nian industria kiik iha postu administrativu refere mak dulas hare dulas batar halo kripik homan luhu modelu oi oin halo tais no fore rai sona fehuk sona hudi sosa no sel seluk tan fatin nebee potensia ba turizmu iha futuro mak hanesan foho matebian too agora sedauk hetan rendementu husi parte turismu tamba seidauk bele asesu estrada nebee diak obras antigu mak hanesan rezidensia administrador postu administrativu ofisiu postu administrativu igreja no obra arkitetura portuguesa too dadaun barak mak sei utilize nst kondisaun estrada baucau ba bagia aat liu no kareta ladn halai ba bagia iha tempu okupasaun indonesia kuaze alkatraun atu tama too suku maibee alkatrasaun sira nee aat hotu ona e estrada sai fali bee dalan iha tempu udan nunee suku barak labele faan nia produtu lokal tanba iha preokupasaun oi oin ba transporte karreta boot deit mak bele tama kareta mikrolet la tama maske iha mota boot tolu nebee iha area suku samalari larisula ho suku haekoni nia ponte laiha kondisaun atu utuliza bá mai bainhira udan boot no mos iha impedementu ba labarik eskola sira lao bá mai livre no inan aman sempre iha prekupasaun bainhira oan ba eskola populasaun iha postu administrativu bagia barak mak seidauk hetan bee moos bainhira presiza fase no haris tenke ba dook kilometro mak foin hetan bee tenke ba mota suku nebee iha bagia vila uitoan mak iha bee mos husi matebian hun maibe iha difikuldades dala ruma mai semana ida dala ida ka dala rua deit iha tempu bailoron suku iha postu administrativu bagia kuaze hetan hotu ona eletrisidade maibe iha suku tolu mak sedauk hetan eletrisidade nia lakan mak hanesan suku larisula suku defauassi ho suku uakala meus ba komunikasaun iha postu administrativu bagia kuaze iha hotu ona mak hanesan rede telefone internet no mos radiu ho televizaun iha sub munisípiu bagia mak hanesan hare batar fehuk midar ai farina koto fehuk roupa repollu kafé mostarda talas kontas lis mean lis mutin kamii nuu hudi haas sabraka jabua kulu kulu jaka ai nanas no seluk seluk tan animal sira nebee populasaun bagia hakiak mak hanesan karau timor karau baka kuda bibi timor bibi malae manu fahi no asu parte edukasaun iha postu administrativu baguia iha mudansa boot bainhira ita kompara ho tempu portugues no indonézia tamba kuaze suku hotu hotu iha baguia laran iha hotu ona eskola primaria maske fasilidade ekipamentu material no mestre seidauk sufisiente ba eskola hotu hotu baguia nia panaroma ne'ebe furak tebes sei sai fatin tourizmu iha futuru dadaun ne'e baguia sei enfrenta dificuldade estrada ladiak e rekursu iha area turizmu nune'e seidauk hetan beneficiu husi fatin turizmu nian fatin ne'ebe potensia dada turistas mak hanesan foho matebian lingua nebee populasaun postu administrativu bagia uza hodi halo komunikasaun mak hanesan manatutu port manatuto sidade ida iha suku maabat ho sau postu administrativu manatutu timór lorosa'e nian manatutu mak sai sidade kapitál ba munisípiu manatutu populasaun escola secundaria geral de municipio de manatuto alunos professores permanente pessoas professores kontratado pessoas professores voluntario pessoas escola secundaria geral primeira dama kirsty sword gusmao em laleia tem professores e o total dos alunos pessoas escola secundaria geral catolica st antonio manatuto escola secundaria geral catolica st antonio manatuto alunos professores permanente pessoas professores kontratado pessoas professores voluntario pessoas media akin multiboot vijita tt img jpg escola secundaria geral sao joao paulo ii laclo alunos gleno sidade ho suku ida iha suku riheu postu administrativu ermera timór lorosa'e nian gleno mak sai sidade kapitál ba munisípiu ermera populasaun eskola secundaria geral nino conis santana ncs existe iha kapitál gleno nune'e mos eskola basika de abril gleno esg nino conis santana gleno ermera iha tinan ho total alunus total sala de aula dader sala no lorokraik sala profesor hamutuk ohin de abril estudiante ncs ho total alunus hahu tuir ezame ba primeiru periodu ba loron ohin estudante sencia naturais ezame materia matematika no portugues no mos estudante sencia sosias ezame ho materia ekonomia no portugues iliomar nudar postu administrativu ida ne'ebe partense husi municipiu lautem nian postu iliomar iha suku ne'en mak hanesan tuir mai ne'e suku iliomar i aldeia sira pertense ba iha suku refere mak aldeia iliomar caentau harara wata matar osso ira suku iliomar ii ho nia aldeia sira caidabu'u akara ailebere suku fuat ho nia aldeia sira rumu tau akardirlo wata omar suku caenliu o nia aldeia sira malu hira titirawein caidawalarin liufalun larimi no suku tirilolo ho nia aldeia sira tatalarilarin no nautetu administrador postu iliomar mak joao baptista periode iliomar rai ida ne'ebe uniku tebes iha territoriu timor tanba postu ida ne'e koalia ho nia lian rasik makalero makalero ba lero ema iliomar oan laos deit ba lian maibe kultura ida deit vessoru iha lian tetun be soru signifika katak be hasoru malu hanesan suku ida husi sub munisípiu watulari munisípiu vikeke timor leste lokaliza iha mota rua nia klaran boru wa'i ho meta wa'i parte leste baliza ho afaloicai ho waniuma postu administrativu watucarbau parte oeste baliza ho suku babulu parte norte baliza ho suku afaloicai postu administrativu bagia no parte sul baliza ho tasi mane iha aldeia hitu mak hanesan balabasiba mau boru culu dere baha o uani uma baha buga matau iha tinan total populasaun hamutuk mane no feto vessoru hanesan suku ida ne'ebe haleu ho mota rua mak hanesan mota boru wa'i no mota meta wa'i mota rua ne'e mai husi matebian no ikus mai hasoru malu iha suku vessoru ho ida ne'e avo sira tau suku ne'e nia naran vessoru mai husi lian tetun be soru katak be hasoru malu maibe iha tempu ivazaun indonézia muda naran vessoru ho naran kapuas no ohin loron vessoru oan sira konesidu ho naran kapuas suku vessoru riku ho produtu oioin mak hanesan nu'u hare batar aifarina ikan no seluk tan populasaun suku vessoru uza produtu hirak ne'e hodi sustenta sira nia moris loro loron didimera fatuk boot ida hanesan foho lokaliza iha parte sul suku vessoru nia ka iha area tasi ibun suku vessoru wainhira turista sira hakat liu iha fatin ne'e sira hare furak tebes no malirin ho anin nia huu ema peskador sira buka ikan husi suku seluk mai vizita hodi pasa ferias no seluk tan iha tinan estadu timor leste monta gruta ida iha didimera hodi sai hanesan fatin sarani katolika sira nia ne'ebe bainhira halo seremonia misa populasaun suku vessoru no suku seluk selebra hamutuk iha fatin ne'eba fatubesi port fatubessi nudar suku ida husi suku ne'ebé kompoin postu administrativu hatólia munisípiu ermera iha tinan total populasaun hamutuk área km suku fatubessi nia area mak area antigu plantasaun kafe sosiedade sapt iha munisípiu ermera fatubesi nudar sitiu fatin ba objetu ka propriedade nasional ka internasional balun hanesan kafe inan hibrydo de timor estatua nossa senhora peregrina no estatua governador josé celestino da silva fatubesi kompostu husi aldeia mak hanesan aldeia assulau hautete lebumeo matanoba peregrinacao sabsoi no são francisco durante tempu ukun an suku fatubessi iha tendensia atu sai nudar sentru ka postu administrativu ba suco fatubessi acolau fatubolu urahou mau ubu lisafat tanba jeografikamente suku neen ne'e dook husi postu administrativu hatólia ne'ebé difisíl atu asesu ba atendimentu administrasaun ka futuru municipio eu'afa nudar populasaun nebe menus liu iha suku gurusa guruça neba halo fronteira mak sul ho suku namanei no aldeia saebere norte ho aldeia lakule leste ho suku afasa afaça no oeste suku waitame uaitame iha aldeia neba mos se fahe ba bairo tolu ho ninia knua keta ketak mak hanesan eu'afa meturu no rubilai eu'afa hamutuk knua hitu liurai'isi kaybuti wabubu wamuta koulai launei no logobere meturu hamutuk knua lima rakulesa'isi baymeta'isi lairisa'isi lu'aloy no lelamau no rubilay hamutuk knua neen rubilay osso'isi saeafamata selela'i samasula no metiborugua animal nebe moris iha neba mak hanesan karau kuda bibi fahi nsst ai horis sira mak aikameli kamii aiteka nsst populasaun sira iha nebe hotu hotu moris iha agrikultor no kiak ba edukasaun escola santa madalena de canossa nebe ho nia karakteristika hakarak eduka no forma ema jovem sai nia an tomak tamba nee fo importansia tebes uluk nanain ba ema nudar individual rekonhese nia an nudar ema jovem mane ou feto nebe ho nia dignidade nebe aas no folin tebes orgulho ho identidade nudar timor oan nebe ho nia kultura rasik maske nakloke mos ba mundo global social rekonhese relasaun ho ema no kriasaun seluk nia diak bem comum sensu kritiku ba situasaun atual no prontu ba kontribuisaun no transformasaun transcendental haburas relasaun intima ho maromak konsiente nafatin maromak nia presenca iha fatin hotu hotu no meios oioin nebe apresenta loilubu iha lia portugés loilubo suku ida iha timór lorosa'e suku ne'e iha postu administrativu vemasi munisípiu baukau iha tinan total populasaun hamutuk área km suku loilubu iha aldeia tolu maka hanesan caitaranau nunoti uaidau geografikamente suku loilubo baliza ho suku uatolari suku ossoala suku ostico nomos suku gariwai postu administrativu baucau vila suku uma ana iku berkoli postu administrativu venilale aldeia lia oli suku bahamori no suku fatulia postu admnistrativu venilale maioria populasaun husi suku nee moris hanesan agrikultur sitiu turistiku iha suku loilubo kuinesidu ho raimutin nebe produs ona bataku rihun ba rihun liu husi uma salesiano fatumaka rai mean ho vistu furak nebe ita bele hare liu husi laletek baha'o ba foho ossoala no mundu perdidu wainhira tempu udan no halai natar suku nee matak tebes no furak ho natar nebe lokaliza iha parte lorosae suku nian iha laletek kaidilari ita bele hare natar nebe furak ba parte liman loss no mos liman karuk nunee mos iha plantasaun nu nebe uluk avo sira husik hela sei konserva to'o agora husi parte sul tasimane suku loilubo lian nebe utilisa iha suku nee maka waimua maibe maioria komunidade hatene koala tetum husi suku loilubo dala barak sai dalan aternativu ba transporte publiku sira atu bele habadak distansia husi triloka ba venilale no fatumaka populasaun suku loilubo nian nee ema mesak kalma no oin midar ba ema hotu no laiha karakter violentu husi sikun saude nian suku loilubo iha mudansa oituan kompara ho tempu uluk iha tempu indonesia iha deit puskesmas pembantu ida maibe agora depois ukun an governo timor leste liu husi ministeriu saude hari ona sentru saude komunitariu ida nomos kolokasaun medikus infermeirus no parterias iha sentru saude referre maski nunee sentru saude ne'e iha ninia servisu lor loron la atende pasiente husi suku loilubo no suku uatolari maibe mos husi suku sira seluk hanesan ossoala no aldeia buburaga husi suku gariwai nian mauabu iha lia portugés mau ubo suku ida iha timór lorosa'e suku ne'e iha postu administrativu hatólia munisípiu ermera iha tinan total populasaun hamutuk área km suku mauabu iha aldeia hat mak hanesan arleu caisoru grotu leburema hau hanesan cidadaun suku maubu hau haksolok wainhira hare pagina ida ne'e bele permite hau hato tan etimologia suku maubu nian hanesan tui mai se bele sela bale bele apaga tiha hau nia artigu ne'e ka publikasaun ida ne'e historidade suku maubo lia fuan tuir lolos mai husi liafua mauabu maibe hakarak signifa neebe boot no luan korelasaun ho lian local liafuan maubo mai husi liafuan mambai katak mau ubu mau katak mane no ubu katak nain signifika katak mane mak nain no mak ukun sai hanesan reinu mauhubu nebe submeta ba imperio belo wehale pertensian timor ocidente nebe molok portages sira establese sira nian autoridade ka ema nebe ukun iha rai ermera reinu maubu mai husi foho maubu lau oras nee lokalidade iha suku fatubesi nia konta no reinu mauhubu ho dato ida espailadu iha reinu buibau hanaran maubu ana hanesan amizade reinu ho reinu no kooperasaun ba servisu reinu maubo nia slogan ida dehan lau ulu berloe hau mak uluk no hau mak loke analiza ba slogan ida nee katak reino maubo uniku reinu nebe maka ukun uluk iha teritori hatulia b baliza ho reinu hatmautei likuisa maubara atabae no reinu dirbate molok iha ema portugal sama ain iha timor leste nia soberano nebe ukun husi liurai boot wehale pertensia ba timor ocidela belu nebe ukun nia reinu too rai rohan tutuala nebe forma hela nia reino sira nebe moris hakmatek iha ida idak nia fatin sistema administrasaun nebe halao iha liu rai boot wehale nebe bazeia ba genologidade deit we hali didasarkan pada sistim kemurnian hubungan darah dan keturunan nebe haforsa husi reinu sira nia ukun mos nune hare liu rasa mane mak ukun maka ukun wehali dadatama to timor parte loro sae liu husi ukun loro ka nai likusaen nebe inklui liu rai suai kamnasa bobonaro maubara no lautem lospalos di wilayah kedaulatan loro likusaen terdapat kerajaan suai kamanasa bobonaro maubara dan lautem tuir sr beny ulu meak nia hateten iha leten katak loro likusaen nia ukun too reinu kik sira iha timor leste maka reinu maubu momentu neba nia situada iha area ermera parte norte molok loron de abril liu husi governador afonso de castro estabelesementu distrito iha territori timor leste area ermera submete ba distritu rua hanesan distrito atsabe no bui bau bebau distrito atasabe ho nia sede iha cailaco nebe komposto husi reinu deribate laemean cailaco no mauhubu e ermera rasik submete ba distrito buibau bebau ho nia sede iha maubara nebe komposto husi reinu ermera maubara no liquiça iha tinan ema portugueses hanesan ema europeia ba dadauluk nebe kolonia sudeste asiatiku ka sama ain iha rai asia monta entre posto komersiais iha ilha timor ho hare sandal rempa rempa ka ai kameli tamba ai kameli nudar ai ida nebe ho folin aas no iha komersio nian hodi utiliza ba fabrika moveis nebe luxo no halo mina morin wainhira governo portugues introduz tiha ona sira nia autoridade ukun liu husi governador antonio coelho guerreiro iha tinan komeça halo intervensaun ba autoridade tradicional sira iha timor inklui reino mauhubo sira halo mudança ba autoridade tardicional hirak nee liu husi carta surat patente fo atribuição de titulos hanesan dom divizas hanesan brigadeiro koronel tenente koronel maijor tenente ba liurai sira konforme kompetencia ka kbit nebe liurai sira iha ida nee akontece wainhira timor faz parte hanesan administação régian ba estado india portuguesa depois iha loron de abril liu husi governador afonso de castro estabelece distritos ermera submete ba distrito atasabe ho nia sede iha cailaco nebe komposto husi reino deribate laemean cailaco no mauhubu ermera rasik submete ba distrito buibau bebau ho nia sede iha maubara nebe komposto husi reino ermera maubara no liquiça suku maubo nudar entidade juridika kolektivo ho nia istoria cultural tradisaun no populasaun nebe hela iha area maubo rasik no determinasaun baliza los no klaru iha tempo colonial nia ukun rasik introdusaun orden husi postu administrativu hatolia nudar suku ida too ohinloron wainhira portuga intros nia orden liu husi guvernador antonia coilho guerreiro iha tinan tanba suku maubu iha area ermera maka ermera iha liura ida naran liurai dom berlequi hodi forma autoridade tradicional iha fatin ida pertensia sub distrito ermera nebe ema hanaran hatmautei no iha reinu maubo ho reinu dirbate sira mos sai hanesan liura no reinu sira seluk iha timor laran depois de akontesementu funu manufahi iha tempo nebá ema portages sira tauk katak liu rai ho nia reinu sira funu hasoru militar portages maka orden husi portugal ba provinsia ultramarino sira hanesan politika hodi entervensaun ba regra liu rai sira nian hodi tau sira nia diviza tuir kapasidade sira nian maka reinu sira mos nakfilak ba liu rai ho titulu dom ka tetun terik usi fronteira reinu maubo baliza ho reinu ermera reino dirbate no reinu bui bau bebau mauhubu nudar reinu kiik ida nebe ho nia abitantes população principais chefaturas ou reinos da parte occidental de timor segundo metades us portuguses nu final do seculu xix haktuir fonte ministeriu kolonial karta provinsia timor tuir ema katuas sira haktuir katak reinu buibau bebau nia ukn too suku urahu sorin tomak ba parte sul nebe baliza ho reinu maubo aktual suku mau ubu maibe ho negosiasaun kultura familiar ou halo maun ho alin husi dato railaka husi fatubolu ho renu bui bau nia dato sira maka muda baliza too iha baliza actual agora dato railaka nee alin husi dato leobesi no rae doe a reino maubo iha tempo introdusaun orden portuges sira hafoin tinan estadu portages esforsu an tomak hodi hatun posisaun liu rai tradisiona iha timor leste ka reinu sira reinu estadu portages hodi fahe ba administrativu suku nebe bele fasil atu kontrola reino maubo nebe nia ukun dato lobuk ida hanesan agora daudaun nee bele hateten suku fatubolu suku lisapat suku urahou no suku asulao dato sira mai rona orden husi liu rai ka nai mau ubu nian iha priodu ba preiodu nebe uluk situada iha suku fatubesi nia konta uluk suku fatubesi la existi no servisu hamutuk ho dato sira seluk maka iha tempo ema portuges sira uza sapt nebe haktuir husi libro digital ex amo bispo dom carlos belo entre iha tinan katak foram anos de sossego e de colonialização priodo tranquilidade e de trabalho tranquilo sapt socisdsde agricola patria e trabalho nebe hamoris husi celestino da silva iha tinan implementasaun ba plantasaun no esportasaun kafe husi timor ba liur liu husi sapt no satp maka uniku sosa kafe arabika iha timor maksud kafe nebe sosa iha timor inklui kafe husi sosidade fatubesi nebe uluk sapt sira mai husu ba liu rai maubu hodi halo kantaderus ka halo biberus kafe no ai oan maka husi tempu ba tempu guvernu portoges intervesaun nia politika makas ba iha reinu maubo hodi hadau ba halo plantasaun kafe tanba guvernu portuges hasai lei kona ba selu taxa koinesidu osan finta kada oan mane ida nebe halo kompletu tinan no tinan ba leten nee implementa ba povu ultra marinu sira hotu nebe ukun husi colonial portuges b ukun renu iha maubo hanesan ita hotu hatene ona katak populasaun ne'ebe hela iha area territorio timor leste maioria mai husi timor parte loro monu tanba uluk iha timor loromonu maka harii uluk ukun tradisional ne'ebe konesidu depois de lisan ka suku melu ne'ebe ohin loron sira nia paraderu ita lahatene maka populasaun reinu maubu mos desloka husi besikama mai liu husi area suku asulau nia nebe uluk sedauk naran permenente maka liu rai cistou mai ho nia kometiva husi besikama lao wainhira loron manas sente kolen liu rai nia ajudante nebe lori tua liu rai nian hatur tiha lao hateke rai mka fatin ne ohin loron hanaran rai nau katak rai tua tekiki liu rai lao sae tiha mai parte foho maubu nian no heal nafatn ne'eba no wainhira manaobra politika ekonomia kulit mutin sira liu rai sira muda ba hela iha egor nebe ohin loron hanaran ai rin makerek husu le nain sira bele kompleita istoria ne'e dom grigoriu husi dom gregoriu troka ba don hakerek nain sei buka hela ikus liu iha liu rai albino c klasifikasaun social iha reino maubu klasifikasaun social nebe hamosu iha reinu hotu iha timor atu hanesan deit iha klasifikasaun liu rai mak kaer ukun ka ukun reinu dato maka mak kaerfukun no ema maka povu indepensia no ata ka klosa mak ema nebe dadur husi funu baluk sira nebe rende ka lakon funu nune mos estratifikasaun reinu maubu nia ukun husi dom ida no iha dom nia okos dato povu no atan sira d okupasaun indonesia iha tempo indonesia nia ukun laiha mudanmca signifikativu ba suku maubu maibe mantein deit ho aldeia redus tiha xefi povusaun hitu iha xefi povosaun balu afilia ba suku asulao eziste too agora no ida maka xefi povuasaun besberulu xefi povusaun ida integra ba aldeia arleo ka rw no xefi povusaun mankleurema integra ba aldeia ka rw grotu tanba la korelasaun ka nia populasaun la to tarjetu atu hari aldeia ida tuir lei indonesia nian kepala desa implementasaun autoridade ka kepala desa provizorio suku maubu dominasaun militar nian iha tempo mai kepala desa ka xefi suku maubo nebe indika husi military sira maka hanesan sr filisberto maudasi no troka fali ho sr joao grigoriu husi too nebe implementa tuir lei kona ba suku indonesia nian maka hanesan tinan determinasaun timor leste haketak an husi republika indonesia maka iha tinan refere situasaun em geral timor leste lao la hakmatek maka sr filisbeto asumi hikas fali kargu kepala desa indika husi mulitar indonesia btt post wainhira sr joao grigoriu sai hanesan refuijadu tiha hodi hare ba asuntus administrasaun suku iha fulan hirak nialaran deit ka atende liu ba nesesidade populasaun ba prosesu referendum iha suku fatubolu nebe nudar centru votasaun nurep nucleos de resistencia popular nurep nudar organisasaun klandestina nebe hahu moris iha tinan hodi halibur timor oan sira servisu ba ukun rasik an organizasaun refere moris iha maubu iha tinan halibur maubu oan sira hodi organiza malu iha klibur ida hodi apoiu ba luta ka prosesu independensia nian nebe nurep maubu lidera husi sr jacinto ho nia pakote xefi selekom sira chefe do suco hahu tempu restarasun indepensian mai suku maubo ho nia xefe suku lao nafatin ho lider organisasaun klandestina nian nemaka sr jacinto na compete eleisaun suku sr jacinto okupa nafatin kadera xefi suku nian tanba hetan fiar husi komunidade maubu tomak hafoin iha xefi suku compete elisaun maka kadera autoridade lokal okupa husi sr domingos noronha ho nia pakote too agora by cornelio dos santos nelys santos azrbaycan mar mak sai inu nasionál ba azerbaijaun uzeyir hajibeyov hakerek tiha kantiga iha tinan no ahmad javad hakerek tiha testu azrbaycan azrbaycan ey qhrman vladn anl vtni sndn tr can vermy cml hazrz sndn tr qan tkmy cml qadiriz ç rngli bayranla msud yaa ç rngli bayranla msud yaa minlrl can qurban oldu sinn hrb meydan oldu hququndan keçn sgr hr bir qhrman oldu sn olasan glstan sn hr an can qurban sn min bir mhbbt sinmd tutmu mkan namusunu hifz etmy bayran yksltmy namusunu hifz etmy cml gnclr mtaqdr anl vtn anl vtn azrbaycan azrbaycan azrbaycan azrbaycan azerbaijão azerbaijão ó grande pátria teus filhos são heróis estamos prontos para sermos os teus mártires estamos prontos para lhe verter o nosso sangue a bandeira tricolor floresça honorável a bandeira tricolor floresça honorável milhares de vidas se sacrificaram um campo de batalhas em ti se fez todo soldado devoto um herói tornou se e prosperastes então minha vida lhe é dedicada meu amor por ti está gravado profundamente em meu coração uma vez entre milhares para tudo resguardar e para a tua bandeira honrar toda a juventude está pronta grande pátria grande pátria azerbaijão azerbaijão azerbaijão azerbaijão tatamailau ka ramelau hanesan foho ida ne'ebé aas liu iha timor leste m ramelau iha munisípiu ermera suku baboi leten tuir antropólogu sira ema neebé tama timor ba dahuluk maizumenus iha tinan too m k molok kristu mak husi tipu vedo australóide hanesan ema vedas sira husi seilaun iha faze daruak melanéziu sira mak too timor iha tinan m k povu hirak nee mak hanesan sira neebé hela daudaun iha papua giné foun no iha rai kotun seluk iha pasífiku dala ruma tanba timor nia situasaun jeolójiku povu foun nee la kahur an ho populasaun uluk nian neebé halai ba foho karik nee mak razaun timor iha lian oioin iha faze datoluk sira neebé too iha m k mak proto malaiu neebé mai husi xina kraik no indoxina leten ema xina neebé agora daudaun hela iha timor maioria hakka hanesan komunidade ida neebé importante liu iha área komérsiu tuir dokumentu sira neebé hetan iha sékulu iha ona komérsiu maski ladún makaas entre timor no xina inklui faan no sosa atan bani been no ai kameli ai neebé uza hodi halo meza no kadeira ho kualidade aas hamutuk ho mina morin iha sékulu populasaun iha timor selu hela impostu ba reinu java nian malaiu sira mak hanaran rai kotun nuudar timor timur nia signifikadu mak lorosae leste ema portugál too iha timor liuhusi enklave oekusi nian maizumenus iha sira halo lukru barak husi esportasaun ai kameli maibé sira esplora demais rekursu hirak nee tanba ai kameli susar ona atu hetan ema portugál sira introdús plantasaun kafé hamutuk ho masin midar no algodaun iha misionáriu sira no relijiaun katólika tama tuir organizasaun kolónia territóriu nian no timor portugés hahú hori bainhira governadór portugés dahuluk too iha timor iha konflitu mosu entre ema portugál no ema olanda sira neebé kontrola timor parte osidentál tanba rai konflitu nee rezolve tiha ho tratadu neebé portugál no olanda halo haktuir tratadu ida nee rai kotun fahe ba parte rua divizaun hirak nee respeita nafatin too ohin loron tratadu hetan implementasaun iha hori bainhira funu mundiál daruak hahú ema austrália no olanda neebé rekoñese pozisaun estratéjiku timor nian too dili maski ema portugál la konkorda ema japaun sira uza prezensa ema austrália nian nuudar oportunidade hodi halo invazaun iha fevereiru sira okupa rai kotun too iha setembru iha funu rohan timor nia situasaun aat tebes maizumenus timoroan nain lakon sira nia moris tanba okupasaun japaun no tanba esforsu husi timoroan sira hodi reziste ba invazór sira no hamahan ema austrália hori bainhira ema japaun rende an timor leno kakiak no destruisaun prosesu hadian lao neineik portugál nia forma ukun kahur governasaun diretu no la diretu sira ukun populasaun nuudar lubun ida liuhusi estrutura podér tradisionál la uza funsionáriu públiku koloniál modelu governasaun hirak nee la book sosiedade timoroan tradisionál revolusaun portugál nian iha revolução dos cravos marka inísiu husi prosesu dezkolonizasaun timor nian no kolónia sira seluk hafoin nee governadór portugés mário lemos pires fó sai ba públiku kona ba planu atu fó independénsia ba kolónia iha tempu neebá iha planu ida atu halao eleisaun jerál hodi define estatutu independénsia iha iha konflitu ida mosu entre partidu rua fretilin frente revolusionáriu ba libertasaun timor leste nian no uniaun demokrátika timorense udt indonézia uza funu sivíl nuudar oportunidade atu hahú kedas kampaña dezestabilizasaun tanba sira hakarak kaer kolónia timor nunee indonézia halao beibeik atake ba timor portugés husi timor indonéziu iha parte osidentál entretantu fretilin hametin nia kontrolu ba timor portugés iha novembru fretilin halo proklamasaun independénsia husi timór portugés nuudar repúblika demokrátika timor leste nian ka república democrática de timor leste rdtl maibé liberdade nia durasaun ladún naruk hafoin loron sia indonézia tama iha timor leste sira nia ró funu too iha kapitál dili no soldadu sira hahú halo patrulla no oho lider no membru sira husi partidu polítiku hamutuk ho sira nia família iha tempu dahuluk okupasaun indonézia nian liu timoroan sira nain lakon sira nia moris dala barak ho kondisaun violentu suku oioin hetan destruisaun iha sentru tortura barak no dadur polítiku hetan ezekusaun nuudar lubun populasaun sira tenke dezloka ba fatin seluk neebé baibain rezulta iha hamlaha iha okupasaun nia rohan pelumenus timoroan nain populasaun katoluk ida mate nicolau lobato asuain nasionál no prezidente daruak husi rdtl no komandante falintil lakon nia moris iha funu iha dezembru durante tinan okupasaun jornalista sira labele tama rai kotun agresaun ho kilat hasoru timoroan sira la hetan ka hetan uitoan deit kobertura husi imprensa dala barak situasaun nee konsidera tiha nuudar konflitu neebé haluha tiha populasaun nuudar vítima husi funu malirin guerra fria iha novembru timor leste tama fali iha imprensa internasionál hafoin foin sae sira rihun resin iha dili halo protestu la violentu haliis ba demokrasia iha semitériu santa krús nian iha kapitál demonstrasaun hirak nee hahú nuudar serimónia hakoi ativista ba independénsia ida neebé militár sira indonézia nian oho demonstrasaun pasífiku lao ho partisipante rihun resin neebé kaer kartás no slogan haliis ba independénsia no demokrasia soldadu indonézia nian tiru hasoru estudante sira liu ema nain lakon sira nia moris sinematógrafu britániku max stahl neebé hamriik hela iha rate grava vídeo ida kona ba masakre vídeo hirak nee konsege too imprensa internasionál hori bainhira video masakre santa krús fó sai ba públiku hanesan pontu mudansa iha okupasaun violentu timor leste nian tanba ema no organizasaun ba direitus umanus hahú fó presaun ba governu sira no organizasaun internasionál iha timoroan sira nia naran iha lider rezisténsia xanana gusmão tama dadur pozisaun indonézia nian iha timor leste neineik susar liuliu hafoin lider timoroan nain amu bispu ximenes belo no josé ramos horta simu prémiu nobel pás iha ba sira nia serbisu hodi too ba solusaun neebé justu no hakmatek ba konflitu iha timor leste iha no indonézia hasoru krize ekonómiku makaas neebé harii ezijénsia barak ba mudansa polítiku prezidente indonézia nian suharto tenke rezigna an neebé substitui husi ninia vise prezidente b j habibie hafoin presaun polítiku neebé aas no negosiasaun sekretu neebé envolve lider mundiál sira seluk habibie fó sai ba públiku katak nia sei husik timoroan sira determina sira nia futuru liuhusi referendu kona ba independénsia iha agostu ho tulun husi sekretáriu jerál onu nian kofi annan timor halao konsulta populár hodi timoroan sira bele hili liuhusi votu entre aneksasaun ba indonézia ka independénsia timoroan sira maioria liu vota ba independénsia indonézia tulun grupu milisia ba integrasaun no forsa armada indonézia nian hatán ho violénsia makaas no sunu infra estrutura no oho ema barak iha territóriu tomak populasaun katoluk ida mak forsadu atu halai ba kampu refujiadu iha timor osidentál no rai kotun seluk besik timor populasaun katoluk ida tan buka hakmahan fatin iha foho ema nain too mate iha violénsia edifísiu inklui negósiu fatin eskola rahun hotu sira sunu rede ikan sobu ka naok kamiaun no lori ba timor osidentál naok ka oho karau neebé uza atu halao serbisu iha toos ho tulun husi estadus unidus no austrália konsellu seguransa nasoins unidas nian fó autorizasaun ba forsa multinasionál interfet iha estrutura komandu austrália nia okos hodi harii fali pás no seguransa iha rai kotun onu mós hasai operasaun umanitáriu boot liuhusi kria kondisaun hanesan uma temporáriu ai han no kuidadu saúde iha outubru konsellu seguransa onu nian estabelese administrasaun tranzitória nasoins unidas nian ba timor leste untaet nuudar operasaun integradu multidimensionál hodi mantein pás no hodi kaer responsabilidade ba administrasaun timor nian durante tranzisaun ba independénsia fundasaun dezenvolvimento software livre timor leste fdsl tl hanesan fundasaun independente ida ne'ebe oferese solusaun iha area ict liu liu dezemvolve plataforma linux no software open source ou software livre nian fdsl tl ho nia komprimisio neebe aas atu promove open source ou software livre iha timor leste fdsl fundasaun dezenvolvimentu software livre hari'i iha decembro no naran timor leste open source community tosc depois hetan legalidade husi ministeriu da justica muda naran ba fdsl objectivu husi fundasaun dezenvolvimento software livre fdsl maka tuir mai ne'e a fdsl tl sai hanesan fundasaun ne'ebe representa setor tik liu liu iha area software livre open source software ba iha desenvolvimento nacional b hola parte iha processo ba progresso desenvolvimento ekonomia no social liu husi meios tecnologias iha timor leste c partisipasaun maximu ba desenvolvimento iha setor tecnologia informasaun i komunikasaun liu liu implementa no dezenvolve open source software iha timor leste hanesan centru peskiza no dezenvolvimento aplikasaun software livre ne'ebe ekselensia no eduka povu timor leste naran membrus fdsl mak hanesan tuir mai ne'e eligio moniz do rego igo adelino dos santos ade lino rogerio lino domingas mimi domingos cardoso ameu cesarino ijak rosa ciro cesar clara roy roy carlito lopes de castro salvador da costa asala estaquio maia dos reis aqui maia norberto marques norte bemis huntala bemis bendito lopes beni francisco cardoso sico agus maloko fdsl iha social media facebook twitter weblog www tosc tl grañén mak sai vila no munisípiu hosi komarka los monegros nian iha provínsia ueska nian ho lia españól provincia de huesca ho lia aragonés provincia de uesca no ho lia katalaun província d'osca iha komunidade autónoma aragaun nian iha rai españa nia iha populasaun abitante banati tuir iha tinan área munisipál kompriende mós vila sira callén curbe fraella no montesusín ninia zona lakin harii iha foho ki'ik suave nia leten rabat kreda parokiál santiagu no iha lalatak restu sira nian kastelu lakin nian no destaka iha núkleu kafoun nia leten ida ne'ebé mosu iha kraik iha rai tetuk no ida ne'ebé namkari ba estasaun komboiu nian rabat dalan inan grañén mak sai mós dalan besi sira nia kruzamentu importante wainhira dalan besi entre madríd no barselona hakat lérida atravesa grañén aleinde dalan inan hirak ne'ebé komunika ho ueska tardienta sariñena tramaced no salillas entre lokalidade seluseluk ninia área munisipál namkari hakat rai tetuk kladik laek jeográfiku hosi kabetok ueska nian ho lia españól hoya de huesca ho lia aragonés plana de uesca no ho lia katalaun foia d'osca maibé iha rai monegrinu sira hirak ne'ebé hetan transforma ba regadiu foun sira hodi bee dalan flumen nian mota omónimu hale'u zona kotak ida ne'ebé mosu ona nu'udar vila iha tinan grañén konserva populasaun kurakuran hadoon iha mahorik rihun ida atus lima resin nia tutun resentemente horiuluk liu grañén mak sai merindade ueska nian no liutiha sobrekollida vereda no korrejimentu nia forma ninia kámara munisipál rasik iha tinan ho foho sira curbe pompién sodeto no tubo entre tinan no callén no fraella haklibur ba grañén nia posui kolonizasaun nia aldeia foun sira hosi montesusín no curbe nu'udar bairru agregadu sira enkuantu zona lakin konserva ninia sabór ho hariin sira adobe nian no taipa nian iha ninia maioria ho faxada rebokadu no pintadu ho ahu sektór seluk kafoun iha kraik hetan karakteriza hosi ninia uma sira ho klabis oin oin tijolu sira nian no hosi ninia lurón vastu sira ho leet naklole boot sira no ho zona sira ho jardín sira sira núkleu rua diferente didi'ak maibé sira forma buat hotu armóniku grañén hela iha elevasaun ki'ik ida iha los monegros nia klees leten iha metru altitude nian leten iha norte foho leet ebru nian ho lia españól depresión del ebro ho lia aragonés val de l'ebro no ho lia katalaun depressió de l'ebre no besik mota flumen nia dook km hosi provínsia nia kapitál ueska ho lia españól huesca ho lia aragonés uesca no ho lia katalaun osca no km hosi saragosa ho lia españól no lia aragonés zaragoza no ho lia katalaun saragossa nia iha temperatura klarak tinak c nian no presipitasaun tinak mm nian topónimu grañén hato'o terminasaun én maklalin ho imala terminasaun toponímiku án nian ida ne'ebé mai hosi sufiksu latinu anus ne'ebé indika soin gerhard rohlfs no joan carles membrado tena interpreta nia liuhosi granianus formadu hosi antropónimu romanu granius ho hun fatin romanu topónimu grañén hanoin hetan fazenda nia maksoik ida ho naran granius maibé vila nia istória dokumentada la komesa to'o tinan ladún depois rekonkista mosu iha zona ne'e grañén hetan dezigna fatin regengu nian sancho íñiguez koñesidu dala balu hanesan sancio eneconnes ninia na'in ulukna'in hetan tatemik iha dokumentu sira kolesaun diplomátiku nian hosi pedru i estudadu no publikadu hosi profesór antonio ubieto arteta iha tinan liurai pedru ii hosi aragaun saran direitu patronatu nian sobre grañén nia uma kreda ba ambispu ricardo hosi ueska iha tinan jaime i saran ba blasco de maza kastelu no vila grañén nian no robres nian hirak ne'ebé depois hetan saran nu'udar señoriu sira baronia nian ba pedru i hosi ayerbe mós baraun ulukna'in ayerbe no arnueso nian fatin grañén hakat ba le'u ulun liuraik iha tinan dunitán hakaran espresu pedru iv hosi aragaun nian iha sékulu xvi vila hakat ba liman sira duke poderozu sira nian hosi villahermosa kona ba époka ne'e ema sira tada katak grañén iha tiha uma ualunulu no fatin ne'e pertense ba arkidiakonadu serrablo ho lia aragonés sarrablo nian natak iha tinan handiin ida ba uma kreda grañén nian indika natak katak retábulu boot liu di'ak loos katak nia iha koru no sinu haat iha torre laran peste ataka fatin iha sékulu xviii ne'ebé família ida sees de'it iha tinan grañén biban vila nia kategoria mezmu se iha tinan nia sei pertense ba duke hosi villahermosa époka nia krónika sira haktuir katak entaun uma kreda konstrusaun lakin loos nian no katak nia ezije reparasaun bainhira nia tatera ruina iha sékuku nia rohan iha tinan vila iha uma iha tinan grañén hetan dezigna kámara munisipál independente durante funu sivíl españól iha tinan no klaran iha grañén durante tempu balu ema koloka akampamentu médiku ulukna'in ne'ebé hetan hasa'e iha españa hosi spanish medical aid committee ka smac ho ninia sigla ho lia inglés nia mosu sitadu iha tom wintringham nia poema granien british medical unit iha tinan osan kole uluknain hosi sorteiu estraordináriu natál nian iha lotaria nasionál españa nian koñesidu liu hanesan el gordo ne'ebé signifika bokur ho lia españól monu tiha ho hotu iha grañén iha lejislatura demokrátiku uluk no ho impulsu vereadór munisipál kultura nian no loron boot nian otas ne'ebá nian don julián jesús castiella hernández ema hahú buka dadus kona ba grañén nia kámara munisipál iha brazaun no bandeira rasik horiuluk liu karik maibé peskiza rezulta tiha lahó susesu ho orientasaun istoriadór rekoñesidu sira nian hanesan don antonio durán don federico balaguer no don adolfo castillo genzor ezbosu uluk hetan halo tiha ezbosu ne'e hetan funda iha brazaun sira uma aristokrátiku sira nian ne'ebé naranaran de'it no liuhosi ninia istória iha relasaun ba grañén nia jurisdisaun uma gurrea sékulu xiv nian uma torrellas sékulu xv nian no dukadu hosi villahermosa sékulu xvi nian no iha tadak identifikativu hosi tadak liuraik aragaun nian ho enfoke ne'e ema sira hakotu halo haheker brazaun ho divizaun iha kampu tolu atuhodi iha kuartél ulukna'in ema sira hatuur insígnia uma torrellas nian ne'ebé tuir garcía ciprés nia estudo sira kona ba liñajen aragonés sira iha ho kuartél azure ka kór biru nian torre tolu arjentu nian ka kór nian osan mutin nian ordenadu ladi'ak ou seja ida iha tutun rua iha okos iha kuartél daruak ema sira hatuur insígnia uma gurrea ho kuartél gules ka mean ho lobu pasante ka ne'ebé la'o rua en pala ka ho kriik iha kuartél datoluk insígnia tadak liuraik aragaun nian mosu le'u ulun liuraik mosu iha timbre bandeira hetan forma hosi hun kór biru nian nu'udar omenajen históriku ba povu selta sira no hosi listra arjentu nian ka kór nian osan mutin nian ne'ebé atravesa hosi lidun karuk leten nian ba lidun kuana kraik nu'udar símbolu dame nian no mamoos nian banati tuir dadu sira institutu nasionál nian estatístika nian ho lia españól instituto nacional de estadística ka ine iha loron fulan janeiru tinan númeru daudauk mahorik sira nian hosi grañén mak sai mahorik sia liu duké iha tinan iha gráfiku mahokos ema sira bele haree mahorik hirak ne'ebé grañén iha tiha hori hun sékulu xx nian to'o tinan file evolusaun númeru nian mahorik sira nian hosi grañén png thumb px center gráfiku evolusaun demográfiku nian iha grañén iha relasaun ba fatin moris nian populasaun nian hosi grañén banati tuir dadu publikadu sira hosi institutu nasionál estatístika nian ho lia españól instituto nacional de estadística ka ine prosedente hosi resenseamentu munisipál tinan nian hosi mahorik domisiliadu sira iha munisípiu grañén nian moris mai tiha iha munisípiu rasik emigra tiha ba grañén hosi fatin oin seluk sira hosi españa hosi munisípiu seluseluk hosi provínsia hosi ueska hosi provínsia seluseluk hosi komunidade autónoma hosi aragaun hosi komunidade autónoma seluseluk hosi españa no emigra tiha ba grañén hosi rain seluseluk file mahorik sira hosi grañén banati tuir fatin moris iha tinan png thumb center px mahorik sira hosi grañén banati tuir fatin moris iha tinan kampu nia mekanizasaun haklahat tiha abandonu xarrua romanu nian trillu nian no kuda esforsadu sira no futun tuan sira ne'ebé hetan substitui hosi tratór maka'as sira maibé mós nia haklahat tiha produsaun agríkola nia haboot ida ema sira bele hesuk katak kuaze esklusivamente produtu komún liu hotu iha komarka mak sai sereál exetu zona sira to'os mota ninin nian no ninia ortalisa ba konsumu rasik sereál klásiku hanesan trigu no sevada husik tiha mamuk kladik laek fila rai nian ba hare sektór ne'e iha tempu ikus sira iha tiha rikusoin nia fonte no hama'en boot liu hotu no mós iha tinan sira ne'e hetan adapta tiha di'ak liu ba korrente komersiál foun sira haroo sira nia instalasaun hamutuk ho forrajen nia produsaun sees tiha momoon hakno'an esteriór uluk haklulik ba atividade ne'e sirkunskreve basikamente ba esplorasaun familiár sira ho dependénsia konsekuente negosiante nian kostume nian ne'ebé hakbesik regularmente nuentantu ohin dunitanba integrasaun sira ema sira biban tiha katak esplorasaun hirak ne'ebá siklu neon nakloke nian selae siklu fexadu nian familiár sira selae asosiadu sira sai tiha industriál iha hirak ne'ebé atakadista fó han buat presizu sira no ema integradu fó han ninia serbisu hafoin ne'ebá ema sira hamosu tiha iha merkadu demanda produtu balu nian hanesan manu sira fahi sira no klaru koellu sira dunitán haferan dieta sira nian ho kolesteról labarak no ho bokur labarak iha sékulu kotukbá nia hun tesidu industriál lokál hanesan iha balun boot knua sira nian ho karakterístika oin hanesan sira ba grañén iha osan funan inisiál falisá komboiu to'o tiha hori sékulu xx nia dékada nian iha empreza importante barak hirak ne'ebé hakotu hetan estabelesimentu ka mantein sukursál sira iha grañén hanesan leche ram gránulos diana almacenes barluenga harinas arnau precon s a tragsa nivelcampo alvisa hormigones grañén harinas carmelina talleres villafranca talleres pamplona magdalenas aldeana entre seluseluk maski nune'e resentemente barak hosi empreza ka sukursál hirak ne'e hetan taka hanesan akontese tiha ho susubeen nia fábrika leche ram ne'ebé iha dékada nian hetan sentraliza dunitán reestruturasaun emprezariál ida no mós taka ninia fábrika iha grañén iha área munisipál hosi grañén iha tinan ikus sira servisu sira nia sektór hetan intensifika no nune'e parte boot ida populasaun nian hosi grañén serbisu iha sektór ne'e ohin nane'e loja sira bár sira uma han sira otél sira no ospedaria sira administrasaun públika banku sira no kaixa ekonómika sira no empregu resikliu sai dunitán servisu sira nia demanda grañén nian zona lakin harii iha foho ki'ik suave nia leten rabat kreda parokiál santiagu nian no iha lalatak restu sira nian kastelu lakin nian kreda parokiál santiagu apóstolu mak sai templu ida sékulu xvi nian ne'ebé kahur elementu gótiku no renaxentista sira ninia iha planta krús latinu nian ho kabeseira poligonál panu tolu nian ninia interiór rai retábulu renaxentista ne'ebé pedro de aponte no cristóbal de cardeñosa halo tiha retábulu ne'e data hosi tinan no mós hafunan altár boot rabat núkleu kotak sobun sira ermida saun julianu ho lia españól ermita de san julián uluk hariin haraik an ho nave ida mesak no ho uma kakuluk hali'is rua nian ohin kuaze edifísiu tomak ne'e ruina maibé iha projetu atu harii ermida foun ida mós iha janeiru ema sira inaugura tiha iha grañén relójiu lorok boot liu hotu hosi europa no banati tuir liafuan sira konselleira nian hosi siénsia teknolojia no universidade hosi governu aragaun nian iha temou ne'ebá pilar ventura karik boot liu hotu hosi mundu relójiu iha estrutura besi asu nian ho metru neen liu diámetru nian no kuaze tonelada lima tatodan nian nia posui kadeli ida ho númeru sira nia tesin hirak ne'ebé leno an iha diedru nia parte aleinde pranxa sira iha sikun iha ne'ebé oras hetan hatudu forma ne'e permite uza nia atu haklake jeometria no rai nia dadulak no tan ne'e nia sai instrumentu ida ho babelek didátiku boot no divulgasaun sientífiku nian relójiu ne'e hetan finansia tiha ho fundus hosi planu plan e no ema sira halo tiha nia atu sai elementu ikóniku lokalidade nian hosi grañén aleinde manu wain ne'ebé semo iha grañén nia lalehan sira hanesan pardál umak sira andoriña sira andoriñaun sira pintasilgu sira manu pega sira ka gralla metan sira entre seluseluk manu maksorok sira hanesan makikit sira no gaviaun sira europa nian no manu karniseiru sira hanesan abutre sira destaka maibé segoña sira destaka liuliu falisá hirak ne'e nasirin iha núkleu kotak lima ne'ebé forma munisípiu iha sorin seluk kasa nia espésie sira hosi antonomázia hosi munisípiu ne'e buras antigamente mak sai perdíz fafiur no lebre entre espésie hirak ne'ebé horik iha mota flumen ema sira destaka barbu karpa komún perka lúsiu kondrostoma no lagostín mota nian entre oan naran boot sira hosi grañén jurista felipe marco y oto teólogu no asediagu hosi katedrál hosi jaka nicolás de altabas relijiozu hosi orden naran boot hosi rai malta frei pedro carreras y millera no pintór blasco de grañén sobresai futeból hetan reprezenta hosi ekipa club deportivo grañén grañén hetan jeminasaun ho capvern ho lia oksitaun capvrn komuna oksitaun ida iha departamentu fransés fohor pireneus aas ho lia fransés hautes pyrénées no ho lia oksitaun hauts pirenus nauts pirenus ka auts pirenus sistema solár hetan forma hosi konjuntu astru sira nian sira ne'bé orbita hadulas loro no sira ne'ebé ligadu hosi kbiit gravidade nia halo tiha hosi kolapsu kalohan molekulár boot nian aprosimadamente billaun tinan nian uluk banati tuir estimativa dahikus sira sistema solár hetan lokaliza aprosimadamente tinan naroman hosi sentru via láktea nian nia hetan forma hosi fitun ida mesak loro ne'ebé ninia naran iha lia latín sol fó naran ba sistema no hosi planeta ualu sira ne'ebé orbita hadulas fitun ne'e merkúriu venus rai marte júpiter saturnu úranu no neptunu aleinde konjuntu isin ki'ik liu sira seluk nian planeta anar sira plutaun eris makemake haumea sedna seres asteroide sira fulan sira kometa sira no mós espasu interplanetáriu iha sira hotu klaran sistema planetáriu seluk sir ne'ebé orbita hadulas fitun sira seluk hetan koñese mós iha sira nia ruanulu resin tolu eksoplaneta rua hetan koñese iha sia tolu hetan koñese iha ida haat hetan koñese no iha seluk lima saturnu planeta daneen hosi loro no daruak boot liu iha sistema solár de'it ki'ik liu duké júpiter nia pertense ba lubun jigante gazozu sira nian no posui aprosimadamente lolon terrestre sianulu resin lima no orbita ho kdook médiu unidade astronómika nian nia posui núkleu ki'ik fatuk nian ne'ebé hetan hale'u hosi dalas mahar idrojéniu metáliku no éliu nian ninian atmosfera ne'ebé hetan kompoin mós prinsipalmente hosi idrojéniu hato'o faixa sira ho anin maka'as sira ne'ebé sira enerjia mai hosi manas ne'ebé saturnu simu hosi loro no mós hosi enerjia ne'ebé ninian sentru irradia entantu faixa sira ne'e posui knesan relevante uitoan ho kór ne'ebé muda hosi kmeak ba amareladu tanba abuabu merin ne'ebé envolve planeta aleinde dalas sira kalohan sira nian banati tuir estasaun tinan sistema boot sira tempestade importante sira aleinde vórtise permanente ne'ebé eziste iha polu sira ninian magnetosfera hahoris aurora sira iha ninian polu sira sikat fenómenu sira seluk ida orihen sira nian ninian kampu magnétiku nian mak rotasaun lais planeta nian menus oras sanulu resin ida ne'ebé sei kauza katak saturnu planeta axatadu liu iha sistema solár banati sira sujere katak planeta hetan forma tiha besik liu hosi loro mas dunitán interasaun gravitasionál ho isin sira seluk nia emigra tiha ba dook ida karaterístika notavel liu saturnu nian mak ninian sistema kompleksu no proeminente kadeli nian sira ne'ebé hetan forma hosi jelu bee aleinde kadeli sira iha satélite naturál neenulu tan hadulas nia sira ne'ebé titán envoltu hosi metanu nia atmosfera merin destaka sikat ho vista hosi rai saturnu parese fitun ne'ebé nabilan iha lalehan vizivel ho lasusar hafoin teleskópiu nia invensaun de'it entantu ninian kadeli no satélite sira hetan deskobre maski kualidade instrumentu sira observasaun evoliui tiha sonda espasiál sira nia haruka revela hetan detalle sira lahó presedente sira sonda pioneer voyager no voyager hakat besik saturnu maibé ninian kompleksidade motiva tiha haruka orbitadór sonda cassini ida n'ebé hodi sonda huygens ne'ebé kona tiha ona titán nia rai belak saturnu planeta bootliu hosu daruak iha sistema solár iha júpiter kotuk de'it planeta rua ne'e pertense ba lubun jigante gazozu sira portantu sira posui karaterístika oin hanesan sira planeta hetan forma hosi idrojéniu no éliu predominantemente aleinde núkleu fatuk provavel saturnu posui raiu aprosimadamente kilómetru rihun ekivalente ba vés sia tan uitoan raiu rai nian ninia lolon mós ekivalente ba lolon terrestre planeta posui densidade mínima iha hotu hotu sistema solár nian klaran ho g cm de'it ki'ik liu duké bee nia lolon espesífiku nune'e aselerasaun gravidade iha ekuadór saturnu nian ho nivel referénsia bar ida nian mak sai m s ki'ik liu duké aselerasaun gravitasionál terrestre maski nia la'ós eskluzivu saturnu nian ninia sistema kadeli planetáriu sira nian proeminente hotu iha sistema solár maski nia mak sai planeta ho lolon liu hotu daruak iha sistema solár nia korresponde ba tersu ida lolon júpiter nian de'it maski nune'e sira rua posui dimensaun relativamente oin hanesan sira buat sá mak hetan atribui prinsipalmente ba komportamentu gás idrojéniu nian karaterístika sira relativu ba interiór saturnu nian hetan hota hakat estudu ninian kampu gravitasionál no magnétiku aleinde observasaun sira propriedade fízika sira planeta nian ferramenta importante seluk ba inferénsia estrutura interna nian maka ekuasaun estadu sira ne'ebé hetan hota ho báze iha estudu sira laboratóriu nian no teóriku sira ne'ebé relasiona komportamentu material sira bainhira heta submete ba presaun no temperatura determinada planeta nia densidade kraik hatudu katak idrojéniu ninian konstituinte prinsipál iha ninian dalas atmosfériku idrojéniu hetan hasoru ho forma gás maibé konforme presaun aumenta iha diresaun ba ninian interiór gás hetan konverte ba estadu been bainhira presaun atinje kilobár ida iha profundidade kilómetru rihun ida nian iha relasaun ho kalohan sira ne'ebé temperatura hato'o c bá iha kraik liután presaun halo katak idrojéniu molekulár beek sai densu liután to'o profundidade km ne'ebé korresponde ba tersu ida raiu planeta iha metade raiu nian ema sira estima katak presaun boot natoon atu molékula idrojéniu beek sai iha estadu eletróniku dejeneradu hosi protaun no eletraun ionizadu sira ne'ebé sai idrojéniu metáliku ho temperatura c liu planeta nia kampu gravitasionál no ninian momentu inérsia kraik revela katak ninian lolon nia parte boot liu hotu hetan konsentra kreis ninian sentru dunitán ema sira estima katak núkleu fatuk nian ho kuantidade konsideravel besi nian kontein lolon sikat vés sanulu no vés ruanulu lolon rai no portantu núkleu ne'e boot liu duké núkleu júpiter nian temperatura iha ninian núkleu hato'o aprosimadamente k hadulas núkleu ne'e idrojéniu ho kuantidade konsideravel éliu nian hale'u ema sira haree hetan mós katak hadulas núkleu iha konsentrasaun boot liu proporsionalmente elementu kímiku todan sira ho lolon atómiku boot liu duké lolon atómiku éliu espesialmente ho forma jelu nian hanesan bee metanu no amoníaku saturnu irradia kuaze dala rua enerjia liu duké nia simu hosi loro prinsipalmente iha laloran nia komprimentu inframean ne'e hatudu katak hanesan júpiter planeta soi fonte enerjia nian iha laran biar kuantidade enerjia nian ne'ebé irradia hanesan júpiter nian saturnu nia lolon ki'ik liu buat sá mak sujere okorrénsia prosesu partikulár balu iha ninia laran banati sira sujere katak iha ninia formasaun saturnu mosu tiha hosi núkleu fatuk nian ida ne'ebé nia gravidade atrai tiha gás existente sira hale'u durante formasaun sistema solár nian primariamente idrojéniu no éliu atraídu tiha gravitasionalmente gás sira ne'e hamanas daudaun ho temperatura boot sira iha júpiter kuantidade boot gás akumuladu sira nian fó lisensa katak enerjia ne'e irradia tiha to'o ohin iha saturnu nu entantu prosesu ne'e akontese ho proporsaun ki'ik liu dunitán ninia lolon ki'ik liu hanesan alternativa ema sira supoin katak iha prosesu diferensiasaun dalas ida éliu iha ne'ebé elementu kímiku ne'e orijinalmente kahur tiha ho idrojéniu been bereliku no bainhira nia todan liután mout buat ne'ebé transforma enerjia potensiál gravitasionál ho enerjia sinétika ne'ebé konverte tiha ho manas hakat disipasaun dunitán atritu buat ne'ebé bele hetan responsabilidade atubele esplika enerjia estra koren hosi interiór planeta nian no proporsaun ki'ik liu éliu ne'ebé observa tiha iha dalas superiór sira atmosfera nian ho relasaun ba jigante gazozu sira seluk hanesan mós atmosfera jigante gazozu seluk sira nian saturnu nia atmosfera katelek primariamente hosi idrojéniu no éliu aleinde kuantidade ki'ik sira metanu no amónia no restu sira idrokarbonetu seluk sira nian nu entantu ema sira persebe katak éliu nia kuantidade boboot ne'e ki'ik liu dook ho relasaun ba júpiter apezarde sira nia tamañu enorme sira buat ne'ebé ema sira atribui ba faktu katak éliu dunitán ninia pezu boot liu mout tiha ba dalas internu sira planeta nian buat ne'ebé halo tiha atmosfera exesionalmente maksoik ho idrojéniu troposfera ne'e dalas iha ne'ebé fenómenu atmosfériku prinsipál sira hetan dezenvolvimentu inkluzive formasaun dalas sira nian kalohan sira nian ho kompozisaun oin seluk sira tuir presaun atmosférika la iha limite inferiór definidu iha ne'ebé dalas atmosfériku komesa dunitán faktu katak la iha fronteira ida ne'ebé determina bainhira maka idrojéniu iha komportamentu ida hanesan been ka hanesan gás nane'e saturnu la hato'o superfísie definida ida iha estratosfera orasida kona ba troposfera iha ne'ebé gás sira ne'e rarefeitu liu fenómenu karaterístiku sira nia balu maka fotólize metanu nian ne'ebé hetan kauza hosi radiasaun ultravioleta ne'ebé fó sai hosi loro hanesan rezultadu idrokarboretu oin oin todan liu hetan forma sira ne'ebé monu no kahur ba troposfera nia komponente sira ionosfera ne'ebé hetan forma hosi iaun sira ne'ebé rezulta hosi interasaun partíkula sira nian anin solár nian no kampu magnétiku planeta nian iha tutun hanesan jigante gazozu sira seluk planeta hotu hetan envolve hosi dalas mahar sira kalohan sira nian iha saturnu kalohan sira hetan forma ho kompozisaun oin seluk sira iha nivel prinsipál oin seluk tolu sira ne'ebé depende bazikamente hosi temperatura sira kondensasaun nian gás sira nian dauk banati tuir modelajen térmika no kímika atmosfera nian hanesan banati tuir dadu sira sonda espasiál sira nian ema sira konstata katak dalas leten liu kalohan sira nian hetan forma hosi amoníako nh ida ne'ebé nia kristál sira hetan forma ho temperatura sira orden nian c nian orasida tun kalohan sira nia dalas seluk hetan forma hosi idrosulfetu amóniu nhsh bainhira temperatura to'o hadulas c no ikusliu dalas kalohan sira nian bee nian hetan forma orasida iha okos iha ne'ebé temperatura maka c altitude okorrénsia nian kalohan sira ne'e nian maka difisil atu determina tanba nia depende hosi abundánsia substánsia kímika oin oin nian sira ne'ebé la hetan hatene ho exatidaun iha dalas kalohan sira nian okos determinasaun kompozisaun kímika no temperatura atmosfera nian maka difisil maibé presaun aumenta badadaun konforme altitude tun ema sira estima katak iha báze troposfera nian temperatura bele supera c saturnu hanesan júpiter soi banda oin oin sirkulasaun atmosfériku nian ho karakterístika oin seluk maibé prezensa abuabu ida iha amónia nia kalohan sira nia tutun ne'ebé hetan forma hosi partíkula iha aerosól ne'ebé envolve planeta tomak halo katak bainhira saturnu hetan observa iha espektru vizivel faixa sira ne'e aparese ho kór osan mean ka kinur proeminente uitoan linux linux hanesan naran ne'ebe fo ba sistema operativo komputador ho tipo unix linux mos exemplu husi dezenvolvimentu software livre no kodigo nakloke hanesan mos software livre sira seluk kodigo husi linux bele modifika uza no distribui ho livre no ba ema hotu naran linux naran kriador ne'ebe fo kunhese iha husi linus trovals sistema no dispositivo no libraria geralmente mai husi sistema operativo gnu ne'ebe fo kunhese ema iha tinan husi richard stallman kontribusaun gnu hanesan bazikamente mosu husi naran alternativo gnu linux linux kleur ona kunhe no uza ba setvidor no suporta husi kompaha komputador ne'ebe kunhesesido hanesan intel dell hp novell oracle corporation red hat no sun microsystem linux uza hanesan sistema operativo nebe'e bele suporta ba hardware dispositivo komputador inkliu komputador destop superkomputer sistema playstation no xbox telfone no router matenek nain it nian senti linux susesu tamba livre para utiliza duque unix ne'ebe la livre no fator siguransa ne'e as kompara ho sistema sira seluk sistema operativo linux kunhesidu ho naran distro linux linux distribution ou enjeralmente inkliu ona husi software ne'ebe suporta hanesan web server programasaun linguajen basedados destop hanesan gnome kde libre office no seluk tan sistema operativo unix dezenvolve no implementa iha tinan hanesan nanesan ne'e no primeira lansamentu iha tinan fator kompatibilide ne'ebe ass halo ema uza no bele modifika husi instituisaun akademiko no kompanha projeto gnu projeto gnu komesa iha tinan ho nia objetivo atu halo sisteam operativo ne'ebe kompetivel ho unix no software livre iha tinan richard stallman hari fundansaun software livre no dezenvolve gnu ne'ebe engeralmente presija software ne'ebe hodi suporta ba sisteam operativo hanesan kompilador programa office nian shell unix no finaliza projetu ne'e iha tinan minix hanesan sistema operativo ne'ebe ho tipo unix ne'ebe uza liu iha akademiko husi adrew s tanenbaun iha tinan kodigo minix tau iha livre ida operatim sistem design and implementation maske iha momentu ne'eba labele halo modifika no distribui maibe iha tinan komesa halo versaun ida truka minix iha mumentu nia sei iha universidade helsinki no resultado servise refere ikus sai hanesan kernel linux no iha tinan tanebaun hakerek artikel ida iha usenet nia kritika linux linux la modernu no ema sei la uza tamba la kompetibel ho dispotivo barak maibe ikus mai linux sai sistema operativo ne'ebe kunhesido komunidade linux kontrola no dezenvolve husi komunidade utilizador no kompanha hanesan red hat canonical no seluk tan no dezenvolvimentu linux ho voluntario ezemplu hanesan debian blogger mak hanesan serbisu publiku nian blog ka ita bele bolu mos nuudar diario online neebé halo husi pyra labs no meneza husi google iha tinan jeralmente blog nia host meneza husi google no nia subdomain mak blogspot com antes nee utilizador husi serbisu nee bele post sira nia jornal ka diario iha servidor seluk liuhusi ftp to dia maio depois data nee actividade hotu tenki rai iha servidor google iha agusto blogger publika husi pyra labs sai nuudar aplikasaun blog primeiro iha mundo tomak blogger mak hanesan aplikasun ida neebé pormave blog iha mundo tomak iha febereiru pyra labs meneza husi google no aumenta artibutu foun no artibutu premium ba aplikasaun blogger nian neebé uluk pyra labs halo nuudar aplikasaun gratuita iha fulan outubro fundador ida husi pyra labs naran eva williams rejikna an husi google iha tinan google sosa picasa hodi sincroneza ho blogger atu nee utilizador bele uza hodi upload koleksaun foto iha sira nia blog rasik blogger fo sai interface ui foun dia maio neebé utiliza hodi post iha servidor blogger nian no aumenta artibutu foun hanesan temple neebé estandar website nian pagina arkivu nian ida idak bele halo komentari no mos bele post liu husi email iha agusto blogger fo sai versaun foun neebé iha etapa beta neebé fo naran ho kodigo invader versaun foun nee hodi ajuda hodi halo integerasaun utilizador blogger sira ho servidor google nian maibe iha fula desembro versaun foun neebé laos iha etapa beta tan no fulan maio blogger transfer nia data hotu ba servidor google nian hanesan pajina web ida neebé iha relasaun rasik neebé bain bain iha peladen neebé halibur imformasaun niha laran kada ema ida idak grupu ka organizasaun iha web site bain bain ema rai iha server web ida neebe bele asesu hosii rede hanesan internet bele mós hanesan rede lokál lan liuhosi enderesu internet neebé hanaran url kombinasaun hosi paginha web hotu neebé bele asesu ho públika iha internet neebé hanaran world wide web ka ita hatene liu ho sigla www maibé dalaruma oituan liu hosi paginha beranda web neebé bele asesu públika ho livre maibé iha prátika la paginha web hotu fo livre ba públika hodibele asesu paginha web balu enkorajen visitór hodibele rejisstu hanesan membru no husu atu hatudu pornográfia informasaun seluk e mail no seluk seluk tan naton naton neebé hirak nee halo tamba rajaun seguransa respeitu privasidade ka tamba objetivu komersiál refere paginha web ida hanesan dados neebé hakerek hanesan dados husi tekstu bai bain neebé forma no halo kombinasaun tuir hanesan instrusaun sira ho baze html ka xhtml dalaruma mós aumenta hosi lian skrip dados ne rasik depois halo durubasa hosi web no fó sai hanesan paginha ida iha monitor komputadór paginha web nee rasik asesu husi utilijadór liuhosi protokolu komunikasaun rede nian neebé hanaran http hanesan pontu ida hodi aumenta aspetu seguransa no aspetu privasidade neebé di'ak liu paginha web mós bele implementa ho mekanizmu asesu liuhosi protokolu https historia sir timothy jhontim burners lee mak hetan nain ba paginha web nee rasik maibé paginha web neebé konekta ho redes premeira vez mosu iha tinan objetivu hosi tim wainhira halo paginha web nee rasik hodibele fasilita bele troka informasaun ba malu iha fatin servisuiha tinan iha loron abríl cern fatim neebé tim servisu ba mensiona katak www bele gratuita iha públika paginha web ida bele sai hanesan rezultadu hosi ema idak idak nia servisu ka individu ka hatudu katak nain ida hosi organizasaun ida bai bain buat neebé sei implementa iha paginha web topiku neebé khusus ka inportánsia ruma paginha web ida mos iha ligasaun ho paginha web seluk bele mós seluk seluk tan tan ida nee diferensia entre paginha web neebé halo hosi indivu ka ema idak idak ho paginha web neebé halo hosi organizasaun bisnis sai ladun klaru whatsapp mak hanesan aplikasaun ita utiliza hodi halo mensagem no bele mos halo video call no voice call nian ida neebe mak bain bain utiliza iha smartphone ho modelu atu hanesan ho blackberry messenger whatsapp messenger hanesan aplikasaun ida neebe uza atu halo mensagem ba malu ho gratuita la selu tamba whatsapp messenger nee nia hanesan ho email web browsing no selu seluk tan neebe ita uza data internet aplikasaun whatsapp messenger mak hanesan atu send mensagem neebe mak ita halo liu husi koneksaun ba g g no wifi neebe ita halo komunikasaun la precisa hasai osan ho ita uza whatsapp ita bele halo chatting sharing file no selu seluk tan antivirus mak programador ida neebe uza hodi asegura detekta no hamoos virus komputador husi sistema komputador antivirus hanaran mos virus protection software virus proteksaun ba software aplikasaun nee bele hili ka lae sistema komputador neebe hetan ona infeksaun ho virus ruma ou lae programador hotu hotu nee lao iha kotuk background no halo muda nia an ba ficheiro hotu hotu neebe mak asesu ba loke halo modifikasaun ou antes rai ficheiro antivirus antivirus foun agora nee laos deit halo deteksaun ba virus programa antivirus agora nee mos kompletu ona ho kapasidade hodi halo deteksaun spyware rootkits no malware malware seluk tan laos ida nee deit antivirus agora nee kompletu ho firewall hodi asegura komputador husi hacker neebe mak atu ataka komputador no anti spam hodi asegura email lixo neebe tama mai no virus ba kaixa tama husi utiizador instagram hanesan aplikasaun ne'ebe fahe imajen no posivel bele kaptura imagen   implementa filter dizital no bele fahe media social sira seluk inklui instagram rasik   fitur uniku husi instagram rasik mak hanesan bele koa imagen ho modelu kuadrado ne'ebe bele hare hanesan kamera kodak instamatik no polaroid instagram bele uza iha iphone ipad ipod touch ho versaun hirak ne'ebe mak iha no hand phone ho sistema operasaun android husi versaun froyo ba leten no window phone aplikasaun instragram ne'e bele download liu husi apple app store no google play iha loron   april   fo sai informasaun karat facebook hola instagram ho valor orsamentu kuaze biliaun kompanha burbn inc hari iha tinan konpanha startup ne'ebe foka liu ba dezenvolvimentu aplikasaun ba hand phone ninian iha inisiu burbn inc rasik foka liu ba html instagram mosu husi liafuan insta husi liafuan instan hanesan kamera polaroid ne'ebe tempu ne'eba hanaran imagen instan no gram husi liafuan telegram ne'ebe nia servisu mak hanesan haruka informasaun ba ema seluk ne'ebe ho lalais hanesan instagram ne'ebe bele hatam foto ba insternet ho lalais ada tanggal april diumumkan bahwa instagram akan diambil alih oleh facebook senilai hampir miliar dalam bentuk tunai dan saham berkembangnya instagram sendiri maka makin banyak juga masyarakat yang ingin menggunakannya seperti apa yang tertulis dalam buku roger f fidler mengenai mediamorphosis bahwa perkembangan media itu terjadi melalui tahapan waktu tertentu dan beriringan dengan perkembangan teknologi yang ada namun tidak semua orang awam dapat memiliki idevice untuk menggunakan instagram orang awam yang ingin menggunakan instagram namun tidak memiliki idevice lebih banyak menggunakan sistem operasi android ada pula aplikasi yang menyerupai instagram di dalam android instaroid yang dalam penggunaannya masih bisa untuk menyukai dan juga mengomentari sebuah foto namun pada aplikasi ini para pengguna tidak dapat menggunakan kamera melalui instagram google inc hanesan kompanha tecnologia multinasiional amerika nian neebe especialista iha apoiu servisu internet no sira ni produtu inclui mos tecnologia promosaun online software hardware no komputasaun web no computasaun iha kalohan komponente barak liu mai husi adwords google hari husi larry page no sergey brin wainhira sei iha banku universidade iha universidade stanford sira nain rua kaer porsentu husi fundus kompanha sira halo google sai hanesan kompanha privada iha dia septembro objrtivo husi kompanha nee rasik makhalibur informasaun mundu nian hodi bele asessu husi ema hotu no fo benifisiu ba ema hotu no slogan neebe illegal mak dont be evil iha tinan officio google muda ba mountain view california husi google hari desemvolvimento companha neebe lalais produz ona produto oin oin neebe servisu hamutuk ho conteudo makinha hodi buka google nian kompanha nee mos oferese software neebe produtivo daring iha redes nia laran nunee mos ho carta elektronika pakote aplikasaun office nia no redes social produto produto komputador meja nian hanesan aplikasaun ho hadia ka buka web controla no forma no hatama foto mensagen instant no controla desemvolvimento sistema operative android ba telfone iha google chrome os ba netbookchromebook google mos halai liu ba makinha de komunikasaun sira mos servisu hamutuk ho produsaun elektronika oin oin sira hodi halo makinha nexus nian no realija motorala mobility iha maio tinan infrastrukturasfiu optic monta iha kansan hodi fo facilidade ba usario internet longe direksaun google fiber kompanha ida nee mais ou menus halo operasaun ba atus ida resin ba server iha centro dados iha mundu tomak no halo prosseca ba rihun ida iha qwery buka nian no besik petabita dados neebe usario halo la diaria nian iha fulan desembru alexa hatete google com sai hanesan sitiu web neebe mak hetan visitor barak liu iha mundu situs google iha lian seluk tama iha ba leten hanesan mos ho sitiu legal google nia hanesan youtube no blogger google mos hanesan segundu lugar ba iha base de dados ekuitas modelu brandz dominasaun merkadu hetan kritika oin oin konaba favor criasaun privasidade iha google mos hetan apresiasaun husi bussines insider hanesan kompanha neebe ho qualidade no valor neebe diak husi wikipedia lian tetun inseklopedia livre media social hanesan media online ida ho fasilmente usario sir abele partisipa oin oin no hamosu resultado hanesan blog redes social wiki forum no mundu virtual blog redes social no wiki mak hanesan modelu media social neebe mak uza barak liu iha nasaun hotu andreas kaplan no micael haenlein fo defenisaun ba media social hanesan grupu ida husi aplikasaun ho internet neebe hari iha base ideologia no teknologia web nia leten neebe bele hammosu no troka user generated content klasifikasaun ba media social media social teknologia foti modelu oin oin inclui mos revista forum internet weblog blog social micro bloging wiki podcast fotografia ka imagen video nivel no bookmark social hodi aplika teoria teoria iha area peskisa ba media ho prezensa media social riku soin media social no prossesu social self presentasi self disclosure kaplan no haenlein hamosu esquema klasificado ba media social oin oin iha artikel horizons bisnis siha hamosu iha nia laran tuir kaplan no haenlein media social iha oin neen proyek kolaborasi website fo lisensa ba nia user sira hodi bele troka aumenta ou hamenus konteudo konteudu mak iha website nee rasik exemplo wikipedia blog no microblog user bele livre atu exprexa buat ida iha blog ida nee hanesan konta istoria nofo kritika justisa nian ba governo exemplo hanesan twitter user sira husi element website nee bele fahe konten konten media bele mos hanesan video ebook imagen no seluk seluk tan exemplo hanesan youtube sitiu redes social aplikasaun nee fo lisensa ba nia user hodi bele halo ligasaun ho maneira halo informasaun privada hodi bele conecta ho ema seluk informasuan privada nee bele hanesan fotogaria exemplo hanesan facebook virtual game world mundu virtual ida neebe bele marka ambiente d neebe user bele mosu hanesan modelu avatar avatar neebe hakarak no halo interasaun ho ema seluk hanesan mos mundu realidade exemplo hanesan game online virtual social word microsoft office husi wikipedia lian tetun ensiklopedia livre microsoft office mak hanesan software neebe pakote ida ho palikasaun neebe halo husi microsoft neebe halo no uja iha sistema operasaun windows no mac os x aplikasaun hirak neebe famous iha microsoft office mak hanesan excel word no power point no versaun foun liu husi microsoft office mak office office neebe hari iha januario word microsoft word ka microsoft office word mak software neebe uja hodi ketik word prossecor iha microsoft preimeria hamosu iha no naran multi tool word ba xenix versaun versaun seluk mak depois ema hadia hatutan iha sistema operasaun oin oin por exemplo dos apple macintosh sco unix os no microsoft windows depois de sai hanesan component ida husi microsoft office system no iha tempo neebea sira hanaran word software exel ka micorosoft office exel hanesan programasaun ka papel servisu spreadsheet neebe halo no distribui husi microsoft corporation ba sistema opersaun windows no mac os adobe premiere pro husi wikipedia lian tetun ensiklopedia livre ida nee hanesan adobe preimer pro hanesan programa editing video modelo non linear editor nle husi sistema adobe ida nee hanesan produto ida husi software adobe creative suite maibe bele mos hola rasik quandu hola rasik ida nee mos inclui ho adobe encore no adobe onlocation maske nain rua neeso bele oha windows deit versaun cs bele iha windows no mos mac os x cs iha lian inglesa lian prancis lian jerman lian jepan lian italia no lian spanyol adobe preimer pro hanesan programa video editing iha parte profrsional liu liu ba sira neebe gosta atu halo experiment programa nee barak liu uza husi kompanha film sinetron broadcasting no cada televisaun ida mak hanesan bbc the tonight show ida nee bain bain sira uza hadi halo film film hanesan dust to glory caption abu raed no superman returns no iha fatin seluk hanesan confessaun tour husi madonna adobe preimiere pro mos iha efek video no wfek audio neebe bele uza modelu apresentasaun ho hodi halo animasaun ba video klip no audio iha efek balu mos presija kartaun grafica neebe no qualidade diak maibe husi efek nee mos so iha efek tolu deit mak presija kartaun grafico ho qualidade neebe diak exemplo amd ka nvidia hodi bele aplika ba video klip nee rasik ita mos bele aumenta rpoduto efek husi parte da tulo neebe suporta adobe preimer pro ho ida nee mos adobe preimer pro mos iha besik transisaun troka entre klip atu nunee tempu neebe troka entre video klip ida ho video seluk bele sai dinamiku liu hanesan efek tranmisaun balu mos presija kartaun grafiku neebe qualifikado hanesan amd ka nvidia iha transmisaun mak presija kartaun grafiku neebe qualifikado hanesan amd ka nvidia ho bele aplikado smadav mak hanesan tools ida neebe ita uza atu fo seguranca ba komputador hodi proteje virus husi flashdisck harddisck no seluk seluk tan smadav iha funsaun haat mak hanesan tuir mai nee proteje aumenta liu tan ita nia komputador kompara ho antivirus seluk nia hanesan antivirus boot neebe la bele instal ho antivirus seluk tamba nee anitivirus ida nee dezenho atu proteje uluk ita nia computer la hanesan ho smadav smadav mak tipo antivirus ida neebe dezenho atu sai hanesan proteje aumenta liu tan kompara no bele lao ho diak se karik iha ona antivirus seluk neebe ita install ona iha ita nia komputador no iha fatin seluk smadav mos sai hanesan segurança ba daruak nian smadav iha ninia lalahok mesak behavior heuristic no whitelisting no bele detekta ka hamos viruss ho lalais no sai hanesan proteje entre smadav ho antivirus ida neebe instal ona iha ita nia computer atu haforsa liu tan hodi proteje ita nia computer husi efeksaun virus windows hanesan versaun windows ikus ne'ebe mak uza menu start ne'ebe mak troka versaun windows antes ne'e windows vista window hamosu para fabrica komputador iha julhu no reconhese iha publika iha outubru menus husi tinan tolu wainhira sira hamosu windows vista lahanesan ho windows vista neebe sira hamosu figura figura foun windows fo konsentrasaun liu ba base desemvolvimentu windows nian ho objetivo atu bele kompetibel liu ho aplikasaun aplikasaun no makinha komputador neebe kompetibel liu ho windows vista apresentasaun microsoft kona ba windows iha fo konsentrasaun liu ba suportasaun multi touch ba monitor desenho fila ali taskbar neebe mak agora ema konhese ho superbar sistema ida ba programa home nian neebe sira hanaran home group no ho performa neebe sae ho daik iha aplikasaun balu neebe mak sira oferese hamutuk ho versaun anten husi microsoft windows hanesan windows calendar windows mail windows movie maker no windows foto gallery la oferse tan ona iha windows barak liu ema oferese husi microsoft so modelu ketak ketak parte ida husi pakote windows live essentials ne'ebe gratuita artikel nee koalia kona ba web site nee naran facebook hanesan kompanhia ida mak kontrola ba web ida nee hanesan bele hare ema nia foto video nebe mak ema hatama ba facebook facebook ne hanesan rede sosiais neebe mak mosu iha fulan fevereiru facebook inc mak sai hanesan kontrola web site ida nee iha fulan setembru agora dadaun facebook nee ema uza hamutuk miliaun ida ba leten mak agora sei aktivu hela kuaze ema barak mk uja telefone e barak mos uja laptop ema nebe mak uja nain tenki hetan uluk rejistu iha web site facebook nian depois tia ida nee uja nain nee tenki halo ninia identidade privado depois tenki aumenta kolega nebe mak uja tena facebook iha facebook ne bele halo mensagem ba malu bele mos hare ema nia identidade nebe make ma hatama ona iha facebook bele mos hare ema nia imagem nebe make ma hatama ona iha facebook bele mos ema halo grupo iha facebook nia laran se krik kona ita nia laran ita mos bele tama ezemplu hanesan grupo ba serviso nian no grupo escola no seluk seluk tan no mos ita nia kolega sira iha facebook laran nee it abele hatama sira ba ita nia kolega diak no mos ita nia kolega servisu facebook nee harii husi mark zuckerberg hamutuk ho nia kolega nebe mk sira halimar hamutuk sira ne universidade hotu iha universitas harvard sira ne halo facebook ne balu nia naran mak tuir mai nee eduardo saverin andrew mccollum dustin moskovitz no chris hughes sira ida halo web site ida ne'e primeiru hahu husi uversidade harvard mak bele uja deit maibe tuir mai sira halo promosaun ba universidade sira seluk tan ema komesa uja na no iha ema komesa uja ona no labarik sira iha tinan ba leten mos komesa uja barak ona ne mak uja facebook ne to agora no sei ba oin ba oin nafatin to ita nia jerasaun ba jerasaun mos sei uja telekomunikasaun hanesan tekniku haruka ou rai informasaun husi fatin ida ba fatin seluk iha relasaun ho 'telekomunikasaun' forma komunikasaun distansia dook bele halo diferensa iha modelu tolu komunikasaun liu husi dalan ida simplex iha komunikasaun liu husi dalan ida simplex ema ida neebe haruka no ida neebe simu labele halao kmunikasaun neebe iha tempu hanesan no liu husi media neebe hanesan ezemplu  televisaun no rádio komunikasaun liu husi dalan rua duplex iha komunikasaun liu husi dalan rua duplex ema neebe haruka no ida neebe simu informasaun bele halao komunikasaun iha tempu neebe hanesan liu husi media neebe hanesan ezemplu  telefone no voip liafuan hacker mai husi lian ingles hacker fere ba ema maibe hacking fere ba aktividade ne ebe hacker nee halao maibe kuaze liafuan nee sala utiliza iha publiku hacker hanesan ema neebe estuda analiza modifika no tama komputador no redes komputador ema nian maibe nia nain lahatene terminilogia hacker mosu iha tinan entre membro estudante organizasaun nia ho naran tech model railroad club iha mit grupo refere hanesan inisiador dezenvolvimentu teknologia komputador no sira servisu ba komputador mainframe liafuan hacker primeiraves mosu ho sentido positivo atu define membro grupo neebe iha kapasidade iha area komputador no bele halo aplikasaun komputador diak liu aplikasaun neebe antes nee halo ona mai iha tinan liafuan hacker sai konotasaun negativo tanma fbi kaer grupo kriminozo komputador neebe horanaran the s neebe base husi milwauke usa etika hacker hirarkia hacker ema neebe hanesan peritus tebes iha industria siguransa komputador nian nia hatene no kunhese diak tebes sistema operasaun no ema neebe bele halo koneksaun rede global bele halo programa kada loron ida ema sira dalabarak halo servisu efisensia no efikasia sira iha abilidade tama ema nia sistema sein ema hatene no sei la estrag ema nia sistema hacker ida nee nia kapasidade iha hacker elite nee okos hacker semi elite neemos iha abilidade no kapasidade ba area komputador sira mos bele hatene sistema operavo no nia kuak bug maiba hacker ida elite sira bolu lamer hacker ida nee dalabarak joven sira ho idade nurak kuaze sira sei skola no sira ne e sei studa konaba metode hacking no nia maineira halo hacking nina sira nee kuaze koko hacking sistema ruma no ikus mai konsege tama sistema neebe hack nee ikus mai sira hatete katak sir abele hacking tama sistema engeralmente sira uza programa hacking nian nee ho gui no sira foin atu studa unix hacker ida nee kuaze halo aktividade hansan develop kiddie no hanesan mos ho lamer no sira hira kunhesementu redes komputador nee menimo tebes no dalabarak sira utiliza liuliu gui utiliza trojan para halo tauk ema iha internet ema ida nee laiha esperiensia no kunhesemntu ruma maibe hakarak sai hacker sira ne e kuaze rona no linus trovalds linus benedict trovadls moris iha rai helsink nasaun finlandia dezembro ho idade hanesan enginheiro software finlandia nian neebe kunhesido ho kriador kernel linux no agora sai koordinador ba fundasaun linux nian iha rai estados unidos da amerika linux hetan inspirasaun husi minix sistema operasaun neebe dezenvolve husi andre s tanebaun entaun linus trovalds kria nia sistema operasaun ida ho naran linux abreviatura husi linus minix wainhira linus trovalds sei estudante iha rai finlandia nia komesa dezenvolve nia sisteme operative refere iha tinan iha momentu neeba la espera katak linux bele produz osan miliaun ba miliun nia mos la espera katak linux bele sai sistema operasaun ne ebe kunhesido no bele sai servidor ba komputador ba desotop table pda handphone gps robot kareta ate aviaun nasa nian no nia mos la espera katak linux bele sai hanesan sistema operasaun neebe barak liu uza iha mundo depois de wndows dadaun nee linus husik hela nia servisu iha kompanha semi kondukto tranmeta no hela ho nia espoza no oan nain tolu iha suko ida iha portland oregon usa neebe besik edifisio open source development labs tuir linus katak saida mak nia halo nee ho objetivo ida atu fahe deit maibe diferente ho richard m ubuntu distribusaun linux ida ne'ebé baseia husi debian distribusaun ne'e hanesan open source naran ubuntu husi filoso afrika do sul ho signifika sai ema ba ema seluk ubuntu konstrui ba nesesidade utilizador privadu no versaun servidor nian mos iha no utiliza iha fatin barak projeto ubuntu ofisialmente hetan suporta husi canonical ltd hanesan kompania nia nain husi afrika do sul nian mak mark shuttleworth objetivo distribusaun linux ubuntu hodi espiritu ne'ebé iha filozofo ubuntu nia laran ba mundu software nian ubuntu hanesan sistema operasaun ne'ebe kompletu no bazeia husi linux ne'ebé oferese ho livre no hetan suporta ne'ebé di'ak husi komunidade no expertu linux sira ubuntu iha nia filozofo hanesan tuir mai ne'e ubuntu hanesan projetu husi debian nian alvo inisiu ubuntu atu kria sistema operasaun destop linux ne'ebe fasil atu uza ubuntu iha orario lansamentu kada fulan para ubuntu kontinua renova primeira lansamentu ubuntu iha de outobro husi ne'eba canonical halo lansamentu kada fulan kada lansamentu durasaun suporta nian iha fulan para bele hadia sistema siguransa no erro kada tinan rua dala ida ne'e versaun hanesan xx bele hetan long term supporta lts durante tinan ba desktop no tinan ba server maibe ubuntu lansa iha april hetan suporta durasaun tinan lima ho objetivo bele hetan akomodaun ba skala bisnis nian no utilizador it ne'ebe servisu iha siklu ho tempu naruk nian pakote sira software ubuntu nian husi pakote ne'ebé di'ak husi pakote debian nian apt no synaptic pakote debian no sinaptik kadaves lahanesan entaun kadaves pakote debian tenke hadia fali nia kodigo sira ubuntu hetan doasaun husi canonical ltd iha dia de julho mark shuttleworth hari fundasaun ubuntu no fo orsamentu ho total milliaun ho objetivo atu suporta versaun ubuntu para bele kontinua lao iha dia de outubru mark shuttleworth informa karak ubuntu sei suporta smartphone tablet smart tv richard m stallman moris iha marsu babain bolu iha social media rms hanesan aktivista software livre no programador computer nian iha semptem nia lansa gnu projetu iha tinan nia funda fundasaun dezenvolvimentu software livre no babain ema bolu naran pae open source nian stallman sai pioneiro konseitu copyleft no sai autor ba programa copyleft nian inkliu gnu general public licence nia sempre halo asaun ida kontra copyright nia halo software sira hanesan emacs gnu compiles collection gnu debugger coreutils nia sai hanesan co founder ba linguajen ba progamasaun livre iha tinan stallman nia pae naran daniel stallman no mae naran alice lippman hela iha new york city nia wordpress mak hanesan aplikasaun livre ida open source neebé mak famoju hodi halo desenho ba blog ida blog engine wordpress hari husi lian programasaun php no mos husi database mysql php no mysql mos hanesan aplikasun livre open source software wordpress utilize hodi desenho blog no mos utilize nuudar cms content management system tamba nia utilizasaun facil no bele modifica tuir ita nia hakarak rasik wordpress mak hanesan versaun original husi b cafelog no haburas liu tan husi michel valrighi naran worbprees nee rasik mak sujestaun husi michel valrighi nia kolega naran matt mullenweg wordpress nee rasik agora sai nuudar platform husi management system cms no mos website neebé ho naran boot sira hanesan cnn reuters the new york times techcrunch no seluk seluk tan sira nia base mak wordpress rui maria de araújo uluk primeiru ministru timor leste nian nia simu pose iha loron fulan fevereiru tinan no lidera governu konstitusionál vi rui maria de araújo moris iha loron fulan maiu tinan iha suku mape zumalai munisípiu munisípiu kovalima ninia tinan uluk eskolaridade nian sira tenke para tanba invazaun husi tropa indonézia nian sira iha tinan iha tempu ne'ebá nia ho ninia família sira halai ba área iha zona osidentál nasaun nian suai kovalima bobonaru no ainaru ne'ebé fretilin kontrola hafoin subar iha ai laran durante tinan tolu nia laran sira rende ba tropa indonézia nian iha tinan rui bá dili no iha ne'ebá maka nia remata ninia estudu sekundáriu sira iha eskola katólika externato de são josé únika eskola ne'ebé hanorin kurríkulu portugés nian durante okupasaun indonézia nian iha tinan rui araújo hetan bolsa estudu ida atu ba estuda literatura lian inglés nian iha universidade satya wacana iha java sentrál iha indonézia nia hahú partisipa iha atividade klandestina nian sira no fó apoiu ba funu rezisténsia nian nu'udar mensajeiru hodi fó informasaun ba rai li'ur kona ba okupasaun ne'e iha tinan rui araújo foti desizaun ida ne'ebé muda ninia moris nia hili karreira medisina nian no rejista nia naran iha fakuldade medisina universidade sultan agung universidade privada musulmana nian ida iha semarang indonézia iha tinan nia hahú parte daruak husi ninia formasaun iha fakuldade medisina universidade udayana nian iha otas ne'ebá maka nia sai membru renetil resistncia nacional dos estudantes de timor leste no fó apoiu ba esforsu komunikasaun grupu ne'e nian hodi fó sai ninia boletin polítiku neon metin entre tinan no rui araújo hala'o servisu iha bali hanesan elementu ligasaun entre komandante ein xefe falintil nian kay rala xanana gusmão josé ramos horta no organizasaun sosiedade sivíl sira hodi fó apoiu ba funu rezisténsia nian iha tinan nia ajuda ekipa husi yorkshire television ne'ebé ninia dokumentáriu in cold blood the massacre of timor leste ajuda muda dalan istória nian no iha fulan maiu tinan ida ne'e duni nia hasoru malu ho xanana gusmão iha ninia subar fatin iha lahane dili atu entrega rádiu emisór resetór nian ida no simu orientasaun kona ba vizita husi delegasaun parlamentu portugal nian ne'ebé aviza tiha ona vizita ne'ebé la konsege realiza iha fulan jullu rui araújo remata ninia estájiu ne'ebé nia hala'o iha tinan rua nia laran kona ba kursu medisina jerál no ikusmai hala'o serbisu hanesan médiku klínika jerál bainhira preparadu ona atu serbí ba nesesidade sira ne'ebé mosu iha ninia rai moris fatin dr rui araújo fila lalais ba timor leste no durante tinan haat nia serbisu hanesan médiku klínika jerál no sirurjiaun nian iha hospitál provinsiál dili nian iha époka ne'ebá nia jere programa ida kona ba kombate ba tuberkuloze ne'ebé finansia husi caritas noruega nian ne'ebé implementa iha klínika katólika nian hotu hotu iha timor leste ho subsubar nia fó asisténsia médika ba gerrilleiru sira iha knua no vila laran sira entre sira ne'e ida maka xefe estadu maiór falintil nian matebian david alex daitula esperiénsia ne'ebé hetan iha dili halo dr araújo deskobre lakuna sira iha kuidadu saúde timor leste nian no ida ne'e maka obriga nia hasai kursu pós graduasaun ida iha saúde públika hodi hasai espesialidade iha inísiu tinan iha polítika saúde jestaun saúde no finansiamentu saúde iha universidade otago iha nova zelándia servisu informasaun indonézia ninian koko atu blokeia ninia pedidu bolsa estudu nian tanba iha tempu ne'ebá nia identifikadu tiha ona hanesan operasionál klandestinu pró independénzia nian ida maske nune'e nia hasai kursu mestradu iha saúde públika ne'ebé remata iha tinan hafoin peskiza iha kampu nian ne'ebé rezulta iha teze ho títulu sistema saúde ida ne'ebé própriu duni ba timor leste tuir timoroan sira nia hakarak iha tempu ne'ebé nia sei estuda iha nova zelndia iha nia rai moris fatin timoroan hetan duni oportunidade atu hili futuru ida ne'ebé sira hakarak ba sira nia nasaun nune'e iha loron fulan agostu tinan sira hili ho votu maioria ba independénsia iha referendu ida ne'ebé onu maka promove rui araújo serbisu iha administrasaun tranzitória nasoins unidas nian ne'ebé harii hafoin liu tiha referendu ba dala uluk iha autoridade saúde provizória no tuirfali nu'udar xefe divizaun servisu saúde nian iha loron fulan setembru tinan nia hetan nomeasaun husi fretilin nu'udar ministru saúde iha governu tranzisaun ii nian iha loron restaurasaun independénzia timor leste nian loron fulan maiu tinan rui araújo simu hikas nomeasaun husi fretilin nu'udar ministru saúde governu konstitusionál i repúblika demokrátikatimor leste nian nia kaer pasta ministru saúde nian iha governu konstitusionál i to'o fulan agostu tinan no akumula kargu vise primeiru ministru asuntu sosiál nian iha fulan juñu tinan husi tinan to'o tinan maske la tama iha governu nia uza nafatin kompeténsia sira hodi serbí timor leste nia hetan nomeasaun ba konsellu estadu órgaun prinsipál estadu konsultivu prezidente repúblika nian ne'ebé iha tempu ne'ebá sua exelénsia dr josé ramos horta asume kargu hanesan prezidente repúblika nia servisu nafatin iha setór saúde nian nu'udar asesór ba polítika no jestaun ministériu saúde to'o tinan no tuirmai hala'o funsaun nu'udar asesór seniór ba ministériu finansas badala uluk iha programa dezenvolvimentu profisionál tuirfali iha servisu koorporativu sira no ikusliu to'o ba nia nomeasaun nu'udar primeiru minsitru hanesan asesór ba polítika servisu koorporativu sira formalmente nia adere ba fretilin iha tinan no iha tinan eleitu nu'udar membru komite sentrál nian rui araújo simu nomeasaun nu'udar primeiru ministru timor leste husi prezidente repúblika sua exelénsia taur matan ruak iha fulan fevereiru tinan hafoin primeiru ministru ne'ebé hala'o knaar hela kay rala xanana gusmão fó sai nia rezignasaun partidu polítiku xanana gusmão nian cnrt propoin nia naran ba kargu primeiru ministru nian no tanba sai hanesan partidu ida ne'ebé iha númeru kadeira barak liu iha parlamentu nasionál prezidente aprova ninia kandidatura dr rui araújo no nia membru sira seluk governu konstitusionál vi timor leste nian simu pose iha loron fulan fevereiru tinan nicolau dos reis lobato moris iha soibada manatutu maio mate iha mindelo manufahi loron fulan dezembero nia sei iha tinan hanesan politik nain no ukun nain nasional ba timor leste nia hanesan harii no sai hanesan vice prezidente ba partidu asdt partidu neebe la kleur fila aan sai fretilin depois proklamasaun independensia iha loron fulan novembero foti nia sai hanesan primeiro ministro dahuluk ba timor leste iha tinan nia sai hanesan presidente daruak ba timor leste nia mate iha kombate ho tropa indonézia tni iha loron fulan dezembero aeroportu internasional timor leste uza nia naran hodi respeita luta neebe fo naran aeroportu internasional presidente nicolau lobato momentu tropa indonézia tama mai timor leste nicolau lobato hamutuk ho ukun nain fretelin sira seluk halai sae ba foho hodi funu kontra tropa indonézia iha tinan lobato aserku husi kopassus neebe organiza husi maijor prabowo subianto neebe sai hanesan mane foun ba prezidente soeharto nia mate depois tiru iha nia kabun no nia mate isin lori ba dili nicolau dos reis lobato foti hanesan luta nain nasional timor leste nicolau dos reis lobato hanesan maun alin husi rogeiro tiago lobato prezidente partidu fretilin neebe dahuluk nicolau lobato kaben ho isabel barreto no hetan oan mane ida neebe naran josé maria barreto lobato gonçalves virgílio do carmo da silva sbd moris iha loron novembru iha vinilale hetan nomeasaun husi papa francisco hodi sai nu'udar bispu foun dili hodi troka matebian alberto ricardo da silva no simu nia pose iha tasi tolu dili loron marsu arcebispu dili oan husi jose do carmo da silva no isabel da silva oan daruak husi maun alin nain ne'en mak hanesan manuel joselino do carmo da silva oan dahuluk virgílio do carmo da silva sdb oan daruak jose l c da silva oan datoluk gualdino do carmo oan daha'at pe gui do carmo da silva sdb oan dalima nilton do carmo da silva oan ikun ramata nia estudo filozofia no teolojia iha manila filipinas no simu nia votu dahuluk iha loron maiu no votu perpétuo iha loron marsu no simu ordenasaun saserdotál iha tinan tuir fali iha loron dezembru sai nu'udar formadór novisu sira nian no ekónomu iha uma formasaun iha vinilale no vigáriu parokiál estuda iha roma iha universidade pontifícia salesiana no uluk mós hanesan diretór d bosco technical high school iha fatumaka loron santo valentino ingles  saint valentine's day mak hanesan loron ida ne'ebe domin na'in sira selebra hodi konfirma sira nia domin ema selebra loron ida ne'e iha loron de fevreiru adisionamente hanoin ida ne'ebe dehan katak 'loron valentino mak hanesan loron ida ne'ebe feto sira fo kado ba mane sira' ne'e mai husi japaun iha hanoin rua kona ba loron santu valentino nia orijen ida mak igreja roma katolika nia bispu santu valentino nia loron mate de fevreiru mate tamba nia la tuir emperor claudius ii nia lei ida ne'ebe bandu ema sira nia kaben iha hanoin ida seluk mai husi ema sira nia fiar ne'ebe dehan katak iha osidental loron ne'ebe manu sira hahu sira nia reprodusaun mak hahu iha loron de fevreiru maibe mundialmente ema sira rekonhese loron ida ne'e nu'udar loron ida ne'ebe mane no feto sira promete sira nia domin ba malu konvensaun ida ne'ebe fo chokolate ba doben na'in sira ne'e hahu husi inglaterra iha sekulu xix iha tinan iha rai jeapaun gobe nia empresa biskuit ida hahu halo publikasaun katak loron santu valentino mak hanesan loron ida ne'ebe fo chokolate ba doben na'in sira no iha tinan iha rai japaun morinaga nia empresa biskuit halo kampanha ida ba feto sira hodi konfesa sira nia domin liu husi fo chokolate ba malu kampanha ida ne'e mak sai hanesan inisiu ba serimonia ne'ebe feto fo chokolate ba mane sira ne'ebe sira hadomi iha rai arábia saudita ema sira bandu hodi selebra loron santu valentino tamba sira rekonhese loron ida ne'e nu'udar europa ida ne'ebe la'os islam sira nia loron sensu fo sai nia resultadu iha loron outubru nu'udar loron mundiál estatístika nian husi sr josé ramos horta halo lansamentu ofisiál kona ba rezultadu preliminár hirak hosi resenseamentu populasaun no abitasaun nian ho prezensa husi primeiru ministru husi ministru no sekretariu estadu sira husi reprezentante nasionál fundu populasaun nasoens unidas nian lian inglés unfpa husi parseiru dezenvolvimentu nasionál no internasionál nian sira husi diplomata sira no hosi jornalista barak mak josé ramos horta anunsia tiha ona katak totál populasaun timor leste nian hamutuk totál populasaun iha aumentu hahú husi ema nain taxa anuál aumentu populasaun nian mane feto populasaun munisípiu díli aumenta ba hosi munisípiu tolu neebé populasaun boot liu díli baucau no ermera populasaun munisípiu tolu neebé populasaun menus liu manatuto aileu manufahi populasaun proporsaun feto ho mane kada feto nain iha timor leste bele hetan mane nain média husi ema sira neebé moris hamutuk iha familia ida nia laran proporsaun husi populasaun neebé hela iha zona rurál sira média husi ema sira hela iha kada kilometru kuadradu densidade populasaun nian tempu atu duplika populasaun ho taxa atuál aumentu nian tinan númeru aprosimadu hosi ema sira servisu iha projetu resenseamentu nian díli baucau maliana dom aleixo díli populasaun besik cristo rei díli baucau pante macasar oe kusi ambenu vera kruz díli fatululic kovalima soibada manatuto laleia manatuto fatumean kovalima tutuala lautein timor telecom tt nuudar empreza timor leste neebé serbisu ho povu no ba povu timoroan ita hotu nia ligasaun iha fulan jullu konsórsiu timor telecom manán konkursu bot build operate transfer ba kriasaun servisu husi telekomunikasaun sira iha timor leste kresimentu timor telecom hanesan operadora telekomunikasaun dahuluk iha timor leste pela primeira vez iha ninia istória mak timor leste iha rede telekomunikasaun tt konsege kria ninia rede ba nasionál nunee mós indikativu ida husi país aparesimentu husi servisu fixu móvel no internet loke loja timor telecom nian dahuluk maka iha díli inaugura estasaun telekomunikasaun dahuluk iha ataúru loke loja sira husi gleno no baucau espansaun loja timor telecom nian ba munisípiu sira maliana suai no oe kusi halao transmisaun televiziva dahuluk husi timor telecom lansa ona kartaun rekarga oras nee daudaun besik kliente rihun mak hetan ona asesu ba servisu móvel timor telecom konsege garante manutensaun husi servisu hothotu durante krize lansa primeira lista telefónika husi país nee lansa servisu voice mail publika ona primeira pájina kinur timor leste inaugura sms centre neebé instala ona iha díli loke tán loja foun ida iha comoro díli hodi bele atende ema husi zona osidentál díli kria ona servisu pájina kinur iha papel no online tinan ida nee timor telecom ultrapasa ona kliente rihun iha rede móvel mosu kartaun dahuluk husi rekarga neebé dezigna mós husi pulsa no sim card nia folin neebé tun ba folin hothotu husi tt maka reduz ona ho ultrapasa ona kliente husi telemóvel lansa ona servisu internet husi banda larga net boot mosu komputadór foun no plataforma rede intelijente ba servisu telekomunikasaun sira iha timor leste halo tiha espansaun rede g no lansamentu rede g sai mós hanesan reforsu ligasaun liuhosi satélite sim card nia folin tun ba loke loja sira husi colmera díli likisá aileu manatuto ainaru same no lospalos aumenta servisu móvel husi atinji ho númeru kliente lansamentu logotipu foun husi timor telecom toke abertura primeiru centros comunitários de internet hamosu rede fibra óptika iha díli lansamentu portal sapo tl haluan no hametin kobertura móvel hodi atinji husi populasaun ho totál site iha tinan hasae alargamentu no dinamizasaun rede distribuisaun neebé atinji besik ajente maka distribui ona iha territóriu tomak timor telecom atinji ona kliente rihun tama iha servisu sentésimu site ká bts husi servisu rede móvel hafoin komemora tiha tinan independénsia iha timor leste no timor telecom halo tinan tt hahú ninia prosesu restruturasaun ho lansamentu estratéjia foun sira produtu no servisu sira hodi hadia atu servi kliente inaugurasaun loja iha díli rua iha timor plaza no ida seluk iha hotel timor asina akordu entre estadu timor leste no timor telecom ba sesasaun antesipada husi kontratu konsesaun nian neebé halo iha timor telecom kontinua aposta iha lansamentu servisu inovadór sira no konkretiza hodi hatun folin sira lansamentu tarifáriu la hó karregamentu obrigatóriu toke livre husi tarifáriu diriji espesiál liu ba joven sira diak edo tarifáriu ba segundu viva konkluzaun husi projetu remodelasaun no modernizasaun rede husi loja tt nian neebé namkari hela iha nasaun nee tomak timor telecom inaugura instalasaun foun sira husi call center iha díli sai hanesan liña dahuluk teknolojia nian iha timor leste tt implementa konseitu internet foun ida hodi aumenta largura banda neebé signifikativu tebes velosidade no kualidade proporsiona esperiénsia utilizasaun neebé diak liu ba ninia kliente sira fernando de araújo konhesidu liu ho naran lasama moris iha fevereiru iha manutasi ainaru no hakotu nia i'is iha juñu ho tinan iha ospita nasionál guido valadares díli lasama nu'udar fundador husi renetil resistncia nacional dos estudante de timor leste iha tempu okupasaun indonézia no mós presidente husi partido democrático pd kargu ikus nu'udar ministru estado coordenador assuntu sosial no ministru edukasaun katuas oan husi esposa marie jacqueline aquino siapno phd professora iha universidade nacional de seoul korea do sul primeiro no iha mós fen segundo husi suai iha oan mane ho nara lírio hadomi aquino de araújo no iha tan oan feto ida husi fen segundu fernando lasama oan husi horacio de araujo no emiliana da conceicao oan ba dala husi maun alin nain feto nain no mane nain mate ona feto no mane nuudar sasin ba masakre ne'ebé militár indonéziu halo ba família hamutuk no masakre nee maka hamosu ninia kompromisu polítika liu mós hosi kadeia sira seluk iha bali no iha java iha indonézia no konsideradu hanesan prizioneiru ho konsiénsia hosi amnistia internasionál figura daruak estadu nian la sama substitui iha prezidente repúblika josé ramos horta nebe hetan kanek iha atake iha loron fevereiru sai hanesan prezidente hodi halao funsaun durante fulan rua pós graduação frequentou na área do meio ambiente universidade melbourne austrália licenciatura frequentou na faculdade de letras universidade udayana denpasar indonésia loron internasionál feto iha lian portugés o dia internacional da mulherlian monu iha marsu selebrasaun internasionál ne'e rasik hahu iha século xx no komesa iha estadus unidus no mós iha europa nu'udar rekonhesimentu ba feto sira nia partisipasaun maxima iha area ekonomia politika no sosial loron ne'e rasik marka nia historia nu'udar aksaun protesta ida ne'ebé halo iha new york city estadus unidus marsu ba feto sira ne'ebé hetan mal tratdu husi sira nia serbisu fatin tamba krizi finaseira sira mós halo protesta ba kompanhia sira ne'ebé selu salario menus liu husi kontratu ne'ebé iha no mós serbisu ne'ebé maka'as liu industria laran loron ne'e mós nu'udar loron hodi hanoin fali dezastre ai han fabrika ho naran triangle shirtwaist ne'ebé halakon feto na'in iha new york city mark elliot zuckerberg moris iha white plains new york maio hanesan programador komputador nian no investor ba sistema internet nia konhesido tamba kria ona sitiu redes sociais  facebook hamutuk ho nia belun ho ida ne'e nia sai hanesan ministro esekutivo no mós presidente facebook rasik hari hanesan kompanha privado iha tinan husi zukerberg no ni belun iha aula eskola ida dustin moskovits eduardo saverin no chris hughes wainhira sei sai hanesan universitaria iha unersidade hardvar iha tinan zukerberg selesiona nu'udar person of the year versaun revista  time iha rikusoin privado ninian besik miliar zuckerberg moris iha iha white plains new york  oan husi  karen no edward zukerberg hanesan doutor nehan nian nia ho nia feton nain tolu randi donna no arielle sira bo'ot iha dobbs ferry new york zukerberg habo'ot hanesan ema judeio no halao bar mitzvah wainhira iha tinan maske durante ne'e nia rai nia an hanesan ema ateis iha  ardsey high school   zukerberg hetan valor as liu  iha lisaun klasika antes nia troka ba phillips exeter academy iha nia primeiro ano mak fatin ne'ebe  nia hetan presente barak iha area siencia matematika astronomi no fisika no siencia klasika iha nia formulario registrasaun ba estudo as zukerberg hatama  lian francesa ibranico latina no gresia antiga iha koluna lian non ingrish ne'ebe mak nia bele hakerek no bel le'e no mos hanesan angar nain no kaptaun ba angar ne'e rasik estudo as nia konhesido tamba hatene frase balu husi puisia puisia konhesido hanesan  ilias pada sebuah pesta yang diadakan persaudaraannya pada tahun kedua di universitas zuckerberg bertemu mft seorang mahasiswa cina amerika asal pinggiran kota boston braintree massachusetts dan mereka terus berkencan sempat putus sebentar sejak pada september zuckerberg mengundang chan yang sudah menjadi mahasiswi kedokteran di universitas california san francisco untuk pindah ke rumah sewaannya di palo alto zuckerberg mempelajari bahasa tionghoa mandarin setiap hari sebagai persiapan kunjungan keduanya ke tiongkok pada bulan desember pada id wikipedia org w index php title mark zuckerbergaction edit tour de timor hanesan kompetisaun tinan tinan ne'ebé hala'o iha timor lorosa'e tamba kondisaun husi estrada no mós risku ne'ebé bele hetan halo kompetisaun ne'e sai nu'udar kompetisaun mais araska hodi halo remata badahuluk kompetisaun ne'e rasik realiza iha tinan hodi komemora tinan sanulu ba referendo timor lorosa'e nian kompetisaun ne'e inklui mane no mós feto iha tinan halo ona planu hodi realiza maibé tamba krizi kopetisaun ne'e rasik la atu bele realiza tinan situasaun komesa kalma ona tan ne'e bele realiza eventu ne'e rasik no mós nu'udar eventu internasional kompetisaun ne'e rasik realiza ba loron lima hahu'u husi loron to loron fulan agostu partisipa husi nasaun inklui timor oan na'in no na'in rua husi alemaña ho nia rotasaun mak hale'u distritu husi distritu ne'ebé komesa husi palasio presidente dili tan ne'e komesa husi dili to baucau ho nia distansia km loron segundu liu are remota husi vikeke ho nia subida kilometru hodi toba iha loi hulo aumenta ho m liu hus costa sul loron daha'at km entre betano ba maubisse pokémon go nu'udar aplikasun halimar nian ida ne'ebé bele hetan iha smart phone no tau matan husi kompaña niantic bele hetan dadaun nia aplikasun iha sistema android no mos ios ba nasaun balu hanesan tuir mai ne'e amérika australia nova zelandia no alemaña fo sai ba dauluk ho versaun beta iha fulan jullu  ema sira ne'ebe halimar aplikasaun ne'e rasik bele ka'er fo treinu ka troka no mos bele halo battle ba pokémon  kada karakter pokémon ne'ebe iha smart phone laran hanesan mos iha mundo realidade nian  maski aplikasaun ne'e gratuita maibe iha atributu ruma presiza hola iha aplikasun ne'e nia laran  ba oin aplikasun ne'e rasik sei halo software extensaun nian ba ba halimar na'in pokemon go plus sei konekta liu husi bluetooth ho nia funsaun katak bele fo sai informasaun kona ba pokémon sira ne'ebe besik ho halimar na'in augusto ramos soares moris iha loron agostu iha becae timór lorosa'e nu'udar atleta maratona timor oan ho nia distansia medio augusto ho aas m iha tinan nu'udar segundo lugar iha dili marathon ho horas no iha tinan tu'ir mós sai nu'udar segundo lugar ho horas iha tinan augusto remata ho horas iha tokyo marathon iha tinan ne'ebé hanesan tuir mós olimpiade iha london ka'er bandeira nasional timór lorosa'e nian iha serimonia abertura la haluha katak augusto mós iha lista atleta ne'ebé partisipa iha olimpiade iha beijing maibé nia la konhese ba iha london rasik augusto remata nia korrida ho horas iha olimpiade iha rio de janeiro augusto rasik sei komesa ho distnsia m iha dili marathon ne'ebé realiza iha juñu tinan sai nu'udar treinador ba atleta olimpinos calistro da costa atu hasoru dezafius mundu globalizasaun ho mudansa ba siensia teknologia iha merkadu global persija rekursu humanus nebe professional laos deit ba sira nebe remata estudo iha ensinu superior maibe mos ba sira nebe aprende iha ensinu sekundaria nebe sai peritus professional iha quantidade nebe barak peritus sira nee presija tebes iha área produsaun industria telekomunikasaun negosio edukasaun ho seluk seluk tan tamba ida nee educação iha área teknika importante tebes no sira obrigatoriomente atu hafoun ka update siensia no halo adaptasaun ba teknologia foun nebe buras loron ba loron ho maka'as tebes nebe modern ho inovasaun iha mundu tomak ho ida nee seitor edukasaun sai hanesan seitor nebe vital ho estrategia no hamoris rekursu ema ida ida iha kontekstu investimento capital humano minimu rekursu humano iha nasaun oin oin bele resolve liu husi maximiza no dezemvolve seitor edukasaun espesifiku ba nasaun dezemvolvido hanesan ita nia rai doben timor leste tamba ida nee maka loke escola técnica informática ba ba ema timor leste oan tomak iha nivel secundaria atu nunee bele compete tama ba merkadu de servisu nomos atu bele kontinua ba nivel superior mesmu iha rai laran nomos iha rai liur relasiona ho mehi kiik ida nee hanesan reasaun no kontribuisaun positiva ba prosesu dezemvolvimento no partisipasaun ema timor oan iha dezemvolvimento nia nasaun rasik ka ho prinsipiu katak timor oan sai duni nain ba nia rain rasik liu husi prinsipiu sira iha leten maka fundação klibur mata dalan ba cooperativa no fila liman loke escola técnica informática halao nia atividade inscrisaun estudante foun iha loron novembro tinan iha rua no de setembro nuu badak akadiru hun sub distrito nain feto distrito dili timor leste prosesu akreditasaun sei lao hela no relasiona ho ida nee escola técnica informática halo nia inagurasaun iha loron fulan abril tinan husi dr josé lúis guterres nebe assume kargu hanesan primeiro vice primeiro ministro rdtl ho dr paul assis belo assume kargu hanesan vice ministru edukasaun nebe deside loron fulan abril tinan hanesan loron moris escola técnica informática nian rede network ho hanoin katak eti hanesan instituisaun edukasaun ilmiah nee maka ba oin nafatin loke an no halo adaptasaun ba dinamika mundu globalizasaun nunee halo relassaun servisu ho ami husi profesores eti maliana hamutuk ema nain nebe kaer eti maliana ho responsabilidade maximo hau mai servisu iha eti maliana hahu data ate agora obrigado sebastiao da costa informátika iha inggris dehan informatics hanesan disiplina siénsia neebé mak estuda kona bá transformasaun faktu sira neebé mak hatudu ba feramentu sira neebé mak ho modelu komputasaun nian disiplina siénsia nee hakait ho parte balun neebé mak hanesan sistema informasaun siénsia komputador siénsia informasaun tékniku komputador no aplikasaun informasaun iha sistema informasaun manajementu nia laran iha parte lubun boot mak hanesan estrutura modelu interaksaun husi sistema balun neebé mak uza atu tau hamutuk data no hatudu data hó modelu informasaun ida aspektu husi informátika nia área luan liu hanesan sistema informasaun ho komputador deit maibe iha informasaun balun neebé mak seidauk uza hó komputador informátika iha nia konseitu baze teória no dezenvolve iha nia aplikasaun rasik informátika bele apoiu no iha relasaun ho aspeitu kognitívu no sosial bele moos influénsia husi sosial husi tekonlójia informasaun komun utilizasaun iha área informasaun iha área barak hanesan bioinformáika informátika médiku no informasaun neebé mak apoiu ba média biblioteka nian no moos ezemplu husi parte informátika seluk nian iha ambiente informátika informátika eziste iha aspektu hirak mak hanesan tuir mai ne'e iha komprensaun ba enjenaria informatika eziste aspektu disiplina nian hodi domina siensia informatika rasik informatika nia ezistenisa inportaant tebes ba futuru hodi haree liu ba parte hotu ne'ebe mak prisja informatika nian prejensa ludwig ii moris iha nymhenburg munike agostu mate iha tasi wrm loron fulan juñu mak liurai baviera husi ba nia harii ona palásiu naran boot oin oin nia hetan susesu ba kadunan ho idade tinan tinan rua depois bavaria no áustria luta funu hasoru prússia ne ' ebé lakon sira maibé iha funu fransa prússia baviera apoia prussia hasoru fransa no hafoin manán prússia ida nee sai parte ba foun alemaun hotu nee husi prússia maske baviera konhesidu grau autonomia kona ba asuntu balu iha reich alemaun foun ludwig barak lao husi estadu hodi uluk artístika no arkitetónika ho projetu sira nia asuntu loron loron nia hamenu konstrusaun palaces lavish rua no palásiu neuschwanstein no ne'e métodu ida ne ' ebé determina kona ba composer richard wagner ludwig gasta reseita hotu hotu nia ' liurai maske la fundus estadu kona ba projetu hirak ne'e borrowed makaas tebes no defied tentativa hotu hotu husi ninia ministru atu hapara nia ida ne'e extravagance uza nia atu deklara nia insane unmalu ida ne ' ebé tanba mai tuir eskrutíniu ohin loron ninia eransa arkitetónika ho no artístika inklui bavaria nian importante fatin turístiku barak ludwig mak primu elisabeth sisi empress áustria ungria nian android mak móvel operasaun sistema ida ne ' ebé dezenvolve hosi google bazeia ba linux kernel no dezeña prinsipalmente ba touchscreen devices móvel hanesan smartphones no galaxy eletrónikus uzuáriu android nian prinsipalmente bazeia ba manipulasaun direta ne ' ebé uza mss fuan sira ne ' ebé vagamente koresponde ba bein mundu asaun hanesan swiping tapping no pinching ba buat ruma atu kontrola on screen objetu hamutuk ho keyboard virtual ida ba testu input aleinde touchscreen devices google tan dezenvolve tiha ona android tv ba televizaun ne'e auto android ba karreta no android ida taka ba wrist watches ida idak ho eletrónikus uzuáriu espesializada ida variants android uza mós kona ba notebooks game consoles cctv dijitál maior parte no seluk eletrónika android iha baze instalasaun boot liu hotu hotu operasaun sistema os kualkér android sai di'ak liu ne ' ebé fa'an os kona ba galaxy hahú husi tinan no kona ba smartphones mak domina husi kualkér metric kódigu fonte android nian ne'e lansa husi google tuir fonte nakloke lisensa maske maioria devices android ikus mai ró ahi ho teatru ida kona ba fonte sira ne ' ebé nakloke no software compete ne ' ebé inklui software compete ne ' ebé presiza atu hetan asesu ba servisu google android mak populár ho empreza teknolojia ne ' ebé ezije ready made kustu ki'ik no customizable operasaun sistema ida ba devices tech aas ninia natureza ne ' ebé loke ona enkoraja komunidade ida ne ' ebé boot developers no enthusiasts atu uza kódigu fonte nakloke hanesan hun ba mai husi komunidade tanba projetu sira ne ' ebé halo aktualizasaun ba devices boot aumenta karakterístika foun ba uzuáriu sira ne ' ebé avansadu ka halo android devices ne ' ebé orijinalmente shipped ho sistema operasaun sira seluk susesu android halo ida nee ida alvu ba litigasaun patent no direitu autór hanesan parte husi neebé ema bolu nuudar smartphone funu entre empreza teknolojia  android inc ne'e harii iha palo alto california iha fulan outubru tinan husi andy rubin fundadór kooperasaun kona ba perigu rich miner fundadór ko wildfire komunikasaun inc nick sears dala ida vp iha t móvel no chris white xefia konsepsaun no eletrónikus dezenvolvimentu iha webtv atu dezenvolve iha rubin sira nia liafuan smarter móvel devices ne ' ebé mak hatene liu kona ba ninia proprietáriu nian fatin no preferénsia intensaun sedu ba empreza sira atu dezenvolve sistema operasaun avansada ida ba cctv dijitál maior parte maibé kuandu hatene katak merkadu devices ne ' ebé mak la sufisiente empreza diverted esforsu kona ba realizasaun smartphone operasaun sistema ida ne ' ebé sei rival symbian no microsoft kona móvel maski accomplishments kotuk fundadór no funsionáriu sira ne ' ebé sedu android inc hala'o subasubar deit fó sai de'it ne ' ebé nia servisu kona ba instalasaun sira ba uzu ba telefoni tinan ne ' ebé hanesan rubin halai sai husi osan steve perlman belun besik ho rubin lori ba nia iha osan iha pakote ida no lakohi ai riin hotu ne ' ebé klaru iha empreza iha fulan jullu tinan google hetan android inc ba tokon funsionáriu xave ninian ne ' ebé inklui rubin miner no mutin hela iha kompañia depois sosa barak la hatene nee kona ba android inc iha tempu maibé barak asume katak google halo planu atu tama iha merkadu telemóvel ho movimentu ida ne'e iha google ekipa ne ' ebé lidera husi rubin dezenvolve pesoal móvel plataforma powered husi linux kernel google marketed plataforma handset na'in no karreira kona ba promesa fó sistema ida ne ' ebé fleksivel upgradeable google ona bá oin oin kona ba parseiru komponente no software hardware no signaled ba karreira ne'e nakloke ba oin oin oin kooperasaun kona ba sira nia parte espekulasaun kona ba intensaun google nian ne ' ebé atu tama iha merkadu komunikasaun móvel sira kontinua halo liu hosi fulan dezembru tinan codenamed prototype uluk tama iha resemblance ida ne ' ebé besik liu ba telefone blackberry ida ho la touchscreen no ida keyboard fíziku qwerty maibé ne'e depois fila fali engineered atu apoia touchscreen ida atu bele kompete ho devices announced seluk hanesan lg prada no apple iphone iha fulan setembru tinan informationweek kobre ida evalueserve estudu relatoriu google ona aprezenta kandidatura patent oin oin iha área telephony móvel clear all  iha loron fulan novembru tinan mak loke handset aliansa konsórsiu empreza teknolojia ne ' ebé inklui google pesoal manufacturers hanesan htc sony no tablet karreira wireless hanesan sprint nextel no t móvel no na'in chipset hanesan qualcomm no texas instrumentu unveiled rasik ho objetivu ida atu dezenvolve padraun sira ne ' ebé nakloke ba devices móvel loron nee android mak unveiled hanesan ninia dahuluk plataforma pesoal móvel ida ne ' ebé harii iha linux kernel smartphone komersialmente dahuluk ne ' ebé suli android ne'e mehi htc fó sai iha loron fulan outubru tinan dezde android haree ona aktualizasaun lubuk ida ne ' ebé iha incrementally diak liu tan sistema operasaun aumenta karakterístika foun no estaka rasik bugs iha imprensa ne ' ebé uluk imprensa ida idak ne ' ebé boot ida naran tuir orden alfabétika ida dessert ka trata sugary porezemplu versaun cupcake tuir kedas ho donut iha tinan google lansa tiha ona ninia nexus oin oin devices liña smartphones no galaxy ne ' ebé suli ba sistema operasaun android no harii hosi parseiru manufatura htc servisu hamutuk ho google atu husik livre ba dahuluk nexus smartphone nexus ida google ona tanba informa ba oin oin ho devices foun sira hanesan telefone nexus ne ' ebé halo husi lg no ba nexus ai kabelak halo husi asus google releases selular nexus no galaxy atu atua hanesan sira liuhusi emblema android devices hodi hatudu android nia ikus software no hardware karakterístika husi tinan to'o tinan google oferese devices edisaun halimar google oin oin kona ba google sira halo maske la lori google nexus ne ' ebé branding sira nee mak selular android google liu no mós katak galaxy halai versaun ikus ba android livre husi retifika manufacturer ka karreira   tinan to'o tinan hugo barra serbí nu'udar porta produtu reprezenta android iha konferénsia imprensa no google i o google nian foka developer konferénsia anuál barra nian produtu envolvimentu inklui ekosistema android tomak kona ba instalasaun no hardware ne ' ebé inklui honeycomb sandwich ice cream jelly bean kitkat lansa sistema operasaun smartphones nexus no nexus galaxy nexus no nexus no produtu seluk ne ' ebé relasiona ho hanesan agora google no google lian peskiza google nia diskursu rekoñesimentu produtu ne ' ebé natoon atu siri apple nian iha tinan barra husik hela ekipa android ba smartphone xina kria xiaomi tinan ida ne'e larry page fó sai iha postu blog katak andy rubin nia muda husi divizaun android ba foti kona ba projetu sira ne ' ebé foun iha google nia mak troka husi sundar pichai ne ' ebé sai xefe android no chrome os foun no liu tiha hiroshi lockheimer kuandu pichai ceo google  iha tinan google lansa android ida liña smartphones ne ' ebé prinsipalmente tarjetu ba kliente sira iha mundu hela dezenvolvimentu nia laran iha fulan maiu tinan google anunsia brillo projetu ne ' ebé hanesan versaun android ne ' ebé uza ninia nivel ki'ik exklui eletrónikus uzuáriu tesi tun ida destina ba internet kona ba buat neebé iot sistema ligasaun metin universidade cambridge peskiza iha tinan ne ' ebé konklui katak kuaze hosi android laiha telefone tiha ona iha uzu hatene ona maibé seguransa unpatched vulnerabilidade tanba la aktualizasaun sira no apoiu iha tinan ida meadus tinan ne ' ebé mak hato'o diak liu billaun ida ne ' ebé android smartphones faan tiha ona barak liu duké durante deit billion faan iha tinan no android ho seguransa di'ak no tuirmai fila husi merkadu fahe ba over ne ' ebé dadaun ne'e metade ne'ebe liu ona signifika katak númeru tenke tebes agora provavelmente selular sira reprezenta menus hosi metade hosi selular android hotu hotu devices ne ' ebé foin halo aktualizasaun sira seguransa nian android introdusaun sistema atualizasaun sentralizadu ne ' ebé di'ak liu ida android nia onorárius uzuáriu eletrónikus prinsipalmente bazeia ba manipulasaun direta ne ' ebé uza input fuan sira ne ' ebé vagamente koresponde ba bein mundu asaun hanesan swiping tapping pinching no pinching aleinde ba buat ruma atu kontrola on screen objetu hamutuk ho keyboard virtual ida controllers mós no keyboards fíziku full size hetan suporta liuhusi bluetooth ka usb responde ba uzuáriu sujestaun dezeina hodi sai imediatu no fornese eletrónikus instável fuan ida no dala barak uza kapabilidade vibration kona ba pesoal atu fornese komentáriu haptic ba uzuáriu hardware interna hanesan accelerometers gyroscopes no sensors besik sira uza husi aplikasaun balun hodi responde ba asaun uzuáriu adisionál sira porezemplu ajusta tais husi portrait ba regular ne ' ebé depende ba oinsá ba pesoal mak orientada ne ka permiti uzuáriu ba steer hanesan veíkulu iha mós racing ida husi rotativa pesoal ne ' ebé simulating kontrolu nian ida naran ezekusaun wheel android devices boot ba homescreen navegasaun primáriu no informasaun sentru kona ba android devices ne ' ebé ho desktop ne ' ebé hetan iha komputadór pesoal android mós halai ba regulár pesoal komputadór hanesan deskrebe iha kraik android homescreens ne'e normalmente kompostu hosi app icons no widgets app icons lansamentu app asosiadu konsidera katak widgets hatudu konteúdu moris auto hato'o hanesan previzaun tempu uzuáriu ninian email inbox ka ticker notísia ida diretamente kona ba homescreen homescreen ida bele kompostu husi pájina oin oin ne ' ebé entre ne uzuáriu bele swipe fali no hakerek maske android nia homescreen eletrónikus customisable maka'as permite uzuáriu atu ajusta haree no sente kona ba devices ba tastes sira apps terseiru ne ' ebé disponivel iha google halimar no loja app seluk bele makaas tebes re tema homescreen no mós mimic haree kona ba operasaun sistema sira seluk hanesan telefone kona manufacturers barak no karreira wireless balun customise haree no sente kona ba sira nia devices android ba diferensa sira nia an hosi nia kompetitór sira kandidatura sira ne ' ebé atende interaksaun ho homescreen ne ' ebé iha naran launchers tanba sira entre seluk tan lansamentu ba kandidatura sira ne ' ebé ona kona ba pesoal ida tuir kedan ekran mak estatutu ida ordem dos hatudu katak informasaun kona ba pesoal no nia ligasaun advogadu estatutu ida ne'e bele hetan dada atu hateten sai ekran notifikasaun ida ne'ebe apps hatudu informasaun sira ne ' ebé importante ka aktualizasaun sira hanesan email hetan ne ' ebé foun ka sms testu iha maneira ida ne ' ebé la imediatamente hapara ka inconvenience uzuáriu notifikasaun ne'e persistente to'o lee hosi tapping ne ' ebé loke app relevante ka demisaun husi sliding pontu ekran hahú iha android habelar notifikasaun bele hatudu detalle sira ne ' ebé aumenta ka functionality adisionál porezemplu player múzika ida bele hatudu playback kontrole no ida notifikasaun maka bolu fornese buttons bolu fali ka haruka mensajen sms ida ba ema sira ne'e android fornese kapasidade atu kandidatura sira ne ' ebé muda launcher onorárius no tan nee nabilan no hahalok ne ' ebé visivel externally android nian mudansa buat hirak ne'e inklui ida pájina multi ne'e atraka ka la ne'e atraka no barak liu tan mudansa ba karakterístika fundamentál sira kona ba uzuáriu interfase applications apps which extend the functionality of devices are written using the android software development kit sdk and often the java programming language that has complete access to the android apis java may be combined with c c together with a hili naun onorárius runtimes ne ' ebé fó apoiu c di'ak liu lian programming bá mós hetan apoiu husi ninia versaun ne ' ebé bele mós uza eskluzivamente ho lubuk ida ne ' ebé limitada husi android apis sdk inklui lubuk ida ne ' ebé komprensivu kona ba dezenvolvimentu instrumentu ne ' ebé inklui debugger ida instalasaun biblioteka emulator handset bazeia ba qemu dokumentasaun kódigu amostra no tutorials uluk ambiente dezenvolvimentu integradu apoia google nian ide mak eclipse ne ' ebé uza ba plugin instrumentu dezenvolvimentu android adt iha fulan dezembru tinan google fó studio android ne ' ebé bazeia ba intellij idea hanesan ninia ide prinsipál ba dezenvolvimentu android sira nia aplikasaun instrumentu dezenvolvimentu seluk mak disponivel ne ' ebé inklui ida dezenvolvimentu direitus kit ndk ba kandidatura ka inefetivu iha c ka c google app inventor ambiente ida ne ' ebé visual ba novice programmers no oin oin plataforma hakat web móvel kandidatura enkuadramentu iha fulan janeiru tinan google unveiled kuadru ida ne ' ebé bazeia ba apache cordova ba porting chrome html web kandidatura ba android ne ' ebé falun ida shel direitus sira nia aplikasaunl android iha selesaun ida ne ' ebé sa'e ba kandidatura terseiru nian ne ' ebé bele sosa ho uzuáriu downloading no instaladóra ba aplikasaun apk aplikasaun android pakote arkivu ka hosi downloading sira uza sira nia aplikasaun ida haloot programa sira ne ' ebé utilizadór sira atu instala atualiza no hasai tiha kandidatura hosi devices sira google halimar loja nee loja prinsipál sira nia aplikasaun ne ' ebé ona kona ba devices android ne ' ebé halo tuir rekerimentus kompatibilidade google nian no fó lisensa ba projetu instalasaun servisu móvel google google halimar loja ba utilizadór browse download no atualiza kandidatura sira ne ' ebé publika hosi google no terseiru developers iha fulan jullu tinan iha viable kandidatura liu millaun ida ba android iha loja sira halo iha fulan jullu tinan kandidatura biliaun iha ona tiha ona karreira balun ne ' ebé oferese karreira direta faturamentu ba google sira halo aplikasaun kompras iha kustu ba aplikasaun dehan tan ba uzuáriu ninian mensál projeitu lei ne'e tanba natureza nakloke android nian aplikasaun terseiru merkadu lubuk ida mós eziste android laós atu fornese substitutu ba devices ne ' ebé mak labele ró ahi ho loja halimar google fornese kandidatura sira ne ' ebé la bele oferese ba loja halimar google tanba violasaun polítika ka tanba razaun sira seluk ezemplu kona ba loja parte datoluk sira ne'e inklui ona amazon appstore getjar no slideme f droid merkadu alternativa seluk ne ' ebé buka atu fó de'it kandidatura sira ne ' ebé mak fahe ho livre no lokesource licenses tanba android devices normalmente battery powered android mak dezeña hodi jere prosesu atu mantein poder konsumu minimu kuandu ida ne'e la uza iha sistema suspends nia funsionamentu tan katak enkuantu disponivel ba uza imediata duké sei taka tiha nia la uza battery podér no rekursu cpu clear all android maneja kandidatura sira rai hela iha memória automatikamente bainhira memória ki'ik sistema ne'e sei hahú invisibly no automatikamente taka prosesu la ativu ne ' ebé hahú ho sira ne ' ebé mak la ativu ba parseria kontínuu lifehacker relata iha tinan no killers konjunta parte datoluk sira halo estragu barak liu duké di'ak iha google i o iha fulan maiu tinan google anunsia daydream realidade virtual plataforma ida ne ' ebé depende ba smartphone ida no fornese vr kapabilidade liu husi realidade virtual headset no controller ne ' ebé dezeña husi google rasik ida plataforma ne'e harii iha android hahú ho android nougat no nia susár distinge husi standalone apoiu ba kapabilidade vr instalasaun ne ' ebé mak disponivel ba developers no fó sai iha tinan   plataforma hardware prinsipál ba android mak liman armv no architectures armv a ho x no architectures mips mós ofisialmente fó apoiu iha versaun ikus anteriór nian android dezde android lollipop bit variants kona ba plataforma sira ne ' ebé hotu hotu hetan suporta aleinde variants bit projetu android x unofficial ne ' ebé fó apoiu ba x architectures futuru ba ofisiál apoiu arkitetura mips mós hetan apoiu antes google ne ' ebé halo iha tinan devices android ho intel processors hahú mosu inklui uzu ba telefoni no galaxy kuandu nia hetan apoiu ba plataforma sira bit android uluk halo halai kona ba x bit no depois nee kona ba arm rekizitu ba montante ram mínimu ba devices ne ' ebé halai android nivel husi mb nian ram ba normál refleta screens atu besik gb ba high density screens rekomendasaun ba android ne ' ebé mak atu hetan pelumenus mb ram nian enkuantu devices ram ki'ik mb mak montante mínimu presiza katak la inklui memória ne ' ebé dedika ba komponente hardware oin oin hanesan baseband processor android ezije armv bit ida mips ka x arkitetura processor rua ikus liu husi portu unofficial hamutuk ho opengl es prosesamentu graphics kompatível unidade ida gpu android apoia opengl es no to'o iha ikus boot versaun no vulkan aplikasaun balun bele esplisitamente ezije balu versaun ida opengl es no hardware gpu adekuadu sei presiza atu halai hirak ne'e nia aplikasaun s android devices enkuadra barak hardware opsionál komponente ne ' ebé inklui nafatin ka cctv maior parte vídeo gps orientasaun sensors kontrole gaming ne accelerometers gyroscopes barometers magnetometers proximidade sensors presaun sensors thermometers no touchscreens komponente hardware balu mak la presiza maibé sira sai padraun iha devices hanesan smartphones sira nia kategoria balu no rekizitu sira ne ' ebé adisionál aplika se ema ida ne'e hardware seluk balun hetan ona maibé rekizitu sira iha ona kriteria ka eliminasaun hamutuk porezemplu hanesan android mak dezenvolve ona hanesan telefone os hardware hanesan microphones mak presiza no ba tempu funsaun telefone sai opsionál android ne ' ebé uza hodi ezije camera autofocus ida ne ' ebé mak kriteria ba camera data foku ida se ida ne'e dezde camera ne ' ebé mak tun no rekizitu hotu bainhira android hahú uza iha kaixa nian lubuk leten aleinde halai ba smartphones no galaxy fornesedores sira ne ' ebé oin oin la'o android natively hardware pc regulár ho keyboard no mouse hatutan tan ba sira nia disponibilidade ba hardware komersialmente hanesan pc belun hardware versaun anteriór sira android mak disponivel livre hosi projetu android x inklui android liu uza emulator android ne ' ebé mak parte android sdk ka tanba sira uza bluestacks ka andy android bele mós la'o naun natively x empreza xina nian sira harii pc no sistema operasaun móvel android bazeia ba kompete diretamente ho windows microsoft no google android akademia xinés enjeñaria nian ne ' ebé nota katak liu ida dozen empreza sira customising android ne ' ebé tuir bandu xina nian ida kona ba uza kona ba governu pcs android dezenvolve iha privadu husi google to'o ikus mudansa no aktualizasaun sira besik ona atu sai livre ona iha espesialidade kódigu fonte mak disponível iha ema hotu nia oin kódigu fonte ida ne'e sei deit ne'ebe la muda iha devices selesionadu normalmente nexus devices oin oin kódigu fonte ne'e hodi adapta husi manufacturers ekipamentu original oems atu partisipa iha sira nia hardware kódigu fonte android nian la inklui iha kondutór pesoal compete dala barak ne ' ebé presiza ba komponente hardware balu idistrito tinan ministériu android matak mak dezeña ba google husi graphic designer irina blok ekipa dezeñu ne'e diretamente ho projetu ida atu kria prestíjiu ida ne ' ebé obriga identifiable ho inkluzaun espesífiku robot ida iha dezeñu finál hafoin lubuk ida dezeñu evolusaun bazeia ba siénsia ficção no fatin filme ekipa ikusmai buka inspirasaun husi símbolu umanu iha odamatan restroom no hatudu iha figura ba investimentu robot ida hanesan android loke mai nia mak konkorda katak ministériu tenke nunee mós no hahú kedas ninia lansamentu iha variasaun rihun ba rihun iha dezeñu orijinál reinterpreted ona ministériu matak google fornese atualiza adisional ne ' ebé boot ba android kada fulan neen ba sia ho naran confectionery pontu ne 'ebé devices ne' ebé barac barak liu mak bele simu kona ba anin imprensa liu husi barak liu mak android nougat kompara ho ninia prinsipál rivaál móvel operasaun sistema ios aktualizasaun android normalmente to'o devices oin oin ho atrazu sira ne ' ebé signifikativu exetu se devices ho preokupasaun google nexus hirak aktualizasaun sira dala barak to'o fulan nia laran hafoin imprensa versaun foun ka la iha ema hotu hotu ida ne'e parsialmente tanba iha estensivu variedade konsideradu iha hardware nian devices android ne ' ebé ne ' ebé realiza ida idak tenke espesifikamente adaptadu hanesan kódigu fonte google ofisiál de'it halai kona ba sira nia devices nexus porting android ba hardware espesífiku hanesan prosesu tempu no rekursu konsumu ba pesoal manufacturers ne ' ebé fó prioridade ba sira nia devices karakterístiku no dala barak sai ema sira ne ' ebé boot husi tan nee smartphones boot beibeik la halo nafatin atualizasaun ba se manufacturer nian hola desizaun ida ne'e la folin boot ba investimentu iha rekursu maske pesoal ne ' ebé mak kompatível problema ida ne'e tendensia bainhira manufacturers customize android ho sira nia eletrónikus no apps ne ' ebé tenke reapplied komunikadu ida idak ne ' ebé foun atrazu sira adisionál bele introduz husi karreira wireless ne ' ebé hafoin simu aktualizasaun manufacturers tan customize no preokupasaun hirak android ba sira nia nesesidade no halo teste estensivu kona ba sira nia rede molok haruka realiza ba utilizadores internet falta apoiu fa'an impaktu husi manufacturers no karreira iha ona halekar criticized husi grupu konsumidór no teknolojia komunikasaun sosiál komentadór balun nota katak indústria iha insentivu finanseiru ida atu atualiza devices sira hanesan falta aktualizasaun ba devices eziste halo sosa foun sira hanoin deskreve hanesan hasae ema kesar katak metodu distribuisaun ba aktualizasaun mak komplikadu tanba de'it manufacturers no karreira iha dezeñu nee dalan iha tinan google halo parseria ho lubuk ida kona ba indústria jogadór anunsia proposta android atualizasaun aliansa ida ne ' ebé pledging atu salva aktualizasaun tempu oportunu ba pesoal hotu hotu ba fulan tiha husi kadeia ninian maibé iha tiha kona ba aliansa nee hahú fó sai ninia liafuan ofisiál seluk iha tinan google hahú decoupling aspetu balu kona ba sistema operasaun liu liu prinsipál kandidatura tan nee sira bele informa liuhosi google halimar loja nee la haree ba sistema operasaun komponente hirak ne'e google halimar servisu ida ne'e hanesan nivel sistema taka fonte prosesu fornese apis google servisu ne ' ebé ona automatikamente kona ba devices kuaze hotu hotu ne ' ebé suli versaun android no aas liu ho mudansa hirak ne'e google bele aumenta functionality operasaun sistema foun liu husi servisu ne ' ebé halimar no aktualizasaun sira nia aplikasaun la fahe realiza ida ba sistema operasaun ne'e rasik hanesan rezultadu android no tama relativamente menus hasoru uzuáriu mudansa foka liu ba mudansa menor no plataforma progresu iha fulan maiu tinan anunsia katak google hanoin shaming smartphone na'in ne ' ebé falla atu husik livre atualizadu versaun anteriór sira android ba devices sira kernel android nian bazeia ba ramu apoiu lts longu prazu linux kernel ida desde fulan abril tinan android devices prinsipalmente uza versaun anteriór ka linux kernel versaun kernel espesífiku ne ' ebé depende ba pesoal android atuál no ninia plataforma hardware android uza oin oin kernel versaun anteriór hahú kedas iha versaun ne ' ebé uza iha android variant android nian kona ba linux kernel iha tan arkitetónika ho mudansa ne ' ebé implementa hosi google liur ne'e típiku linux kernel dezenvolvimentu siklu hanesan komponente hanesan binder ashmem pmem logger wakelocks no tratamentu oin oin trigu nian memória oom nian karakterístika balun ne ' ebé google kontribui atu fila fali ba kernel linux liu liu podér jestaun ne'ebe hanaran wakelocks sira la simu developers mainline kernel parsialmente tanba sira sente katak google mak la hatudu kualkér intensaun atu mantein kódigu rasik google fó sai iha abril katak sira sei selu funsionáriu rua atu servisu ho komunidade kernel linux maibé greg kroah hartman ba atuál linux kernel maintainer ba ramu estavel hatete iha dezembru katak nia mak preokupasaun katak google mak la koko atu halo mudansa kódigu sira ne ' ebé inklui iha mainstream linux balun developers google android hinted katak ekipa android mak atu fó han ho prosesu ne'e tanba sira ekipa ki'ik oan ida no iha servisu ne ' ebé urjente liu atu halo kona ba android iha fulan agostu torvalds lino hatete katak ikusmai android no linux fila fali ba kernel ida ne ' ebé komún maibé karik la duni ba tinan haat lima nia laran iha fulan dezembru tinan greg kroah hartman anunsia patches hahú android mainlining projetu nian ne ' ebé iha objetivu atu tau kondutór android balun no karakterístika fila ba linux kernel hahú iha linux linux inklui kapabilidade autosleep no wakelocks iha kernel hafoin hala'o tiha tentativa uluk nian ne ' ebé barak iha merger interfaces nian maka hanesan maibé implementasaun linux explorasaun permite ba rua ne ' ebé diferente suspende modu memória tradisionál ba suspende katak android uza no disk hibernate mós hatene kona ba desktop google mantein repository kódigu públiku ne ' ebé sira fó sira nia servisu esperimentál hodi halo hikas fali android pontu ba ikus estavel linux versaun anteriór armazenamentu ne ' ebé akontese iha android devices mak mosu ba partitions oin oin hanesan system ba sistema operasaun ne'e rasik no data ba uzuáriu instalasaun dadus no sira nia aplikasaun kontrariu ho distribuisaun linux desktop pesoal android nain sira la abut ne ' ebé fó asesu ba sistema operasaun no partitions sensitivu hanesan system sira lee deit maibé asesu abut bele halo servisu aproveita buat neebé seguransa defeitu iha android ne ' ebé mak uza beibeik husi komunidade fonte nakloke atu hametin kapabilidade sira devices maibé mós hosi parte basá instala virus no malwarel android mak distribuisaun linux ida tuir fundasaun linux google nia fonte nakloke xefe chris dibona no jornalista sira ne ' ebé oin oin ema seluk hanesan google engineer patrick brady hatete katak android mak la linux iha sentidu distribuisaun linux unix hanesan tradisionál nian android la inklui gnu c biblioteka ne'e uza bionic nu'udar ida biblioteka alternativa c no balu kona ba komponente seluk ne ' ebé hetan normalmente iha distribuisaun linux husi parte linux kernel iha neebá mak middleware biblioteka no apis ne ' ebé hakerek iha c no instalasaun sira nia aplikasaun ne ' ebé suli kona ba kuadru sira nia aplikasaun ida ne ' ebé inklui biblioteka java kompatível dezenvolvimentu linux kernel kontinua to'o android seluk fonte kódigu baze to'o versaun android uza dalvik nu'udar makina virtual prosesu ida ho baze iha sira nee hetan iha tempu jit kontein halai dalvik dex kódigu dalvik executable ne ' ebé mak normalmente katak husi java bytecode tuir liña baze jit prinsípiu sira aleinde bainhira interpreta artigu sira kódigu sira nia aplikasaun maioria dalvik ezekuta ne'e kontein no ezekusaun direitus kona ba kódigu selesionadu ne ' ebé hala'o beibeik populasaun ain fatin tempu ida idak ne ' ebé aplikasaun ida ne'e lansa tiha ona android aprezentadu runtime android arte hanesan foun runtime ambiente ida ne ' ebé uza ahead kona ba dala aot kontein totalmente compile bytecode aplikasaun ba makina kódigu ba instalasaun ida nia aplikasaun iha android arte akontese esperimentál ida no la bele hala'o husi onorárius ida nee nia oan mak opsaun runtime ne ' ebé de'it iha versaun boot tuirmai android ba ninia biblioteka java plataforma android uza subkonjuntu husi projetu armonia apache discontinued agora iha fulan dezembru tinan google anunsia katak versaun ne ' ebé tuirmai nian android sei muda implementasaun java bazeia ba openjdk  android nian padraun c biblioteka bionic tiha ona husi google espesifikamente ba android hanesan derivation ida kona ba bsd nian padraun c biblioteka kódigu ne'e sei bionic rasik ho oin oin boot karakterístika espesífika ba linux kernel rezultadu prinsipál uza bionic duké gnu c biblioteka glibc ka uclibc sira ninia pegada runtime ki'ik no buka ba cpus frekuénsia ki'ik iha tempu hanesan bionic mak lisensa tuir bsd lisensa ne ' ebé google hetan adekuadu liu ba jeral modelu lisensiamentu android nian ho objetivu ba modelu lisensiamentu oin oin ida ba tinan nia rohan google switched bluetooth stack iha android husi bluez gpl lisensa ba bluedroid lisensa apache android la iha sistema janela x direitus husi onorárius la halo ida nee apoia konjuntu ne ' ebé kompletu kona ba padraun gnu biblioteka ida nee halo ida nee susar ba portu eziste biblioteka atu android ka aplikasaun linux to'o versaun r kit android dezenvolvimentu direitus nian fó apoiu ba kandidatura sira ne ' ebé hakerek ona kompletamente iha c ka c biblioteka sira ne ' ebé hakerek iha c bele mós uza iha aplikasaun tama shim ida ne ' ebé ki'ik no uzu ba jni since marshmallow toybox a collection of command line utilities mostly for use by apps as android doesn't provide a command line interface by default replaced similar toolbox collection android iha operasaun sistema sira seluk trusty os iha ne'e hanesan parte ida kona ba trusty software komponente apoiu trusted ezekusaun ambiente ida tee kona ba devices móvel trusty no trusty api sai objetu ba mudansa kandidatura ba trusty os bele hakerek iha c c c apoiu ne'e limitadu no sira hetan asesu ba biblioteka c ki'ik ida kandidatura trusty hotu hotu ne ' ebé mak ida threaded multithreading iha trusty userspace daudaun ne'e mak unsupported parte datoluk sira nia aplikasaun dezenvolvimentu la hetan apoiu baversaun ne ' ebé oras ne'e no instalasaun sira ne ' ebé suli kona ba os no processor tanba ida nee sira halai badrm enkuadramentu ba konteúdu protesaun sira seluk uza barak ba tee ida hanesan pagamentu móvel bankária ne ' ebé seguru encryption disk tomak fatór sira ne ' ebé multi authentication pesoal reset protesaun protesaun replay persistente armazenamentu wireless hatudu dada konteúdu protesaun pin ne ' ebé seguru no fingerprint prosesamentu no mós identifika malware android iha komunidade ida ne ' ebé ativu developers no enthusiasts ne ' ebé uza kódigu fonte android nakloke fonte projetu aosp atu dezenvolve no fahe sira nia versaun anteriór ho sistema operasaun imprensa dezenvolve komunidade hirak ne'e dala barak lori karakterístika foun no aktualizasaun ba devices lalais liu fali liu hosi kanál ofisiál manufacturer karreira ho nível ida ne ' ebé bele halo komparasaun kona ba kualidade fó apoiu nafatin ba devices boot ne ' ebé la simu aktualizasaun ofisiál sira ka halo android devices ne ' ebé mak ofisialmente lansa halai operasaun sistema sira seluk hanesan hp touchpad dala barak komunidade imprensa mai rooted pré no inklui retifika ne ' ebé fornese hosi vendor orijinál hanesan kapasidade atu overclock ka durante undervolt processor pesoal nian cyanogenmod hanesan firmware komunidade sira ne ' ebé uza barak liu ho fundasaun ida hanesan ba ema seluk lubuk ida android x mak versaun android ba compatibles pc balun iha mós ona tentativa ho degrau oi oin kona ba susesu ba portu android ba iphones liu liu ba idroid projetu istorikamente manufacturers pesoal no karreira móvel normalmente ona unsupportive firmware terseiru dezenvolvimentu nian manufacturers hato'o preokupasaun kona ba funsionamentu neebé devices ne ' ebé suli unofficial software no kustu apoiu ne ' ebé rezulta husi ida nee aleinde ne'e atu modifika firmwares hanesan cyanogenmod dala ruma fó karakterístika hanesan tethering ba karreira sei la husik siciedade hanesan rezultadu obstákulu téknika sira ne ' ebé inklui bootloaders xave metin hela no asesu ne ' ebé limitada ba permissions abut sira komún iha devices barak maibé hanesan instalasaun ne ' ebé komunidade dezenvolve tiha ona populár no tuir mai ne'e deklarasaun ida husi librarian kongresu estadus unidus ne ' ebé husik halo ba jailbreaking devices móvel manufacturers no karreira iha softened sira nia pozisaun kona ba dezenvolvimentu terseiru ho balun inklui htc motorola tablet no sony fó apoiu no fó aten brani dezenvolvimentu nu'udar rezultadu hosi ida nee tempu ba tempu nesesidade hodi kontorna hardware restrisaun ba instala unofficial firmware ona lessened hanesan devices lubuk ida mak shipped ho unlocked ka unlockable bootloaders hanesan ho nexus oin oin kona ba uzu ba telefoni maske normalmente presiza katak uzuáriu renunsia devices sira garante atu halo ida nee maibé maske manufacturer aseitasaun karreira balun iha estadus unidus amérika sei ezije katak uzu ba telefoni xave frustrating developers no kliente hanesan parte husi disclosures fiskalizasaun masa luan liu ida nee mak hatudu iha fulan setembru tinan katak ajénsia intelijénsia amerikanu no britániku ajénsia seguransa nasionál nsa no governu komunikasaun kuartél jerál gchq respetivamente iha asesu ba dadus uzuáriu kona ba iphone blackberry no android devices sira ne'ebe bele lee iha informasaun smartphone kuaze hotu hotu inklui sms fatin emails no haree iha fulan janeiru tinan liután relatóriu sira hatudu ajénsia intelijénsia kapabilidade ba tendensia informasaun pesoál ne ' ebé fó ukun fuan iha internet rede servisu sosiál no aplikasaun populár seluk hanesan manu hirus tebes ne ' ebé halibur informasaun pesoál sira nia uzuáriu tanba razaun komersiál advertising no seluk gchq ona tuir ema nian matadalan wiki estilu apps oin oin no rede publisidade no oin oin dadus ne ' ebé bele siphoned husi ida idak katak semana developer manu hirus finlándia rovio anunsia katak ida nee mak reconsidering ninia relasaun ho ninia plataforma publisidade tuir revelations hirak ne'e no bolu indústria ne ' ebé luan liu atu halo hanesan dokumentu hirak ne'e hatudu esforsu ida ne ' ebé tan intelijénsia ajénsia sira ba tendensia buskas mapa google no queries ne ' ebé aprezenta husi smartphones android no seluk atu halibur informasaun fatin iha maior parte nsa no gchq insiste sira nia atividade ne ' ebé mak hodi kumpre lei hotu hotu relevante internasionál no doméstika maski ema ida ne ' ebé hateten disclosures ikus bele mos aumenta aumenta preokupasaun públiku kona ba oinsá setór teknolojia halibur no uza informasaun liu liu ba sira neebé iha liur estadus unidus ne ' ebé bele goza protesaun privasidade uitoan de'it kompara ho americans peskiza husi seguransa empreza mikro tendénsia lista siciedade abuzu funsaun nu'udar tipu komún hosi malware android ne ' ebé iha mensajen testu sira haruka hosi uzu ba telefoni tanba númeru telefone siciedade taxa ne ' ebé laiha konsentimentu ka koñesimentu ne ' ebé mós kona ba uzuáriu malware seluk hatudu iklan unwanted no intrusive kona ba pesoal ka haruka informasaun pesoál ba unauthorised terseira parte sira ameasa seguransa ne ' ebé iha android tuir relatoriu aumenta terrenu indústrial maski nune'e enjeñeiru google iha argumentu katak ameasa malware no apela ba android mak sai tendénsia hosi empreza seguransa ba razaun sira ne ' ebé komersiál no akuza indústria seguransa husi kantadór tauk atu fa'an sasan iha instalasaun protesaun virus utilizadores internet google mantein katak malware perigozu tebes duni asinatura no levantamentu ida ne ' ebé hala'o husi f asegura ne ' ebé hatudu katak de'it hosi malware android ne ' ebé relata mai husi loja halimar google hotu android nian mak hanesan problema ida ba seguransa tanba patches ba bugs ne ' ebé hetan iha sistema operasaun prinsipál dala barak la hetan uzuáriu devices boot no ki'ik folin lubuk ida kona ba peskizadór hatete katak fallansu fornesedores sira hodi apoia devices boot ho patches no aktualizasaun husik devices ativu liu vulneravel maski nune'e natureza fonte nakloke android permite seguransa kontraente sira atu foti devices ne ' ebé eziste no adapta ba uza ho seguru porezemplu tablet serbisu tiha ona ho dynamics jerál liu husi sira nia sosa labs kernel nakloke atu harii jelly bean husi parte sira nia microvisor martelu ba projetu knox android smartphones iha kapasidade atu fó fatin ba rede wi fi asesu pontu ne ' hanesan uzuáriu telefone la'o hamutuk atu harii baze dadus ezisti hatama fatin fíziku ba rihun ba pontu asesu ne'e hirak ne'e baze dadus benefisiariu transferensia forma mapa eletróniku atu nafatin smartphones ne ' ebé permiti sira atu halai apps hanesan foursquare holanda google facebook fatin no atu salva ads ne ' ebé bazeia ba fatin terseiru monitorizasaun software ne ' ebé hanesan taintdroid ida akadémiku peskiza finansia projetu bele iha kazu balun identifika bainhira mak atu haruka ba informasaun pesoál nian husi aplikasaun ba servidór remota kandidatura android halai sandbox ida área izoladu ida kona ba sistema ne ' ebé la iha asesu ba sira seluk kona ba rekursu sira ba sistema ida ne'e exetu se permissions asesu ne'e esplisitamente fó husi uzuáriu bainhira sira nia aplikasaun harii ona molok instaladora ida nia aplikasaun halimar loja hatudu permissions obrigasaun hotu hotu ida mós bele presiza atu permite vibration ka salva dadus ba kartaun sd ida porezemplu maibé la presiza atu lee mensajen sms ka hetan asesu ba phonebook depois de halo revizaun permissions hirak ne'e uzuáriu sira bele hili atu aprova ka rejeita sira instaladóra aplikasaun se sira simu sistema sandboxing no permissions lessens impaktu vulnerabilidade no bugs iha kandidatura maibé developer konfuzaun no dokumentasaun ne ' ebé limitadu rezulta iha aplikasaun ne ' ebé husu routinely permissions la nesesariu ne ' ebé hamenus nia efikásia google ona no dudu pontu situasaun ba android apps verifika diak ne ' ebé sei hala'o agora iha antesedénsia atu identifika prosesu basá no crack sira google uza google bouncer malware scanner atu tau matan ba no scan kandidatura ne ' ebé iha loja halimar google hakarak atu harii apps bandeira no la uzuáriu sira kona ba kualkér ameasa potensiál ho aplikasaun ida molok sira download ida nee versaun android jelly bean fó sai iha tinan ho karakterístika seguransa ne ' ebé maka'as liu inklui scanner malware ida ne ' ebé harii iha sistema ne'e ne ' ebé serbisu ho ativu google teatru maibé bele scan apps ona husi fonte terseiru nune'e no sistema alerta ida ne ' ebé lai uzuáriu bainhira app ida ne ' ebé koko atu haruka mensajen testu siciedade taxa blocking mensajen se uzuáriu esplisitamente authorises ida nee oin oin seguransa kompañia hanesan seguransa móvel lookout avg teknolojia no mcafee mak livre software antivirus ba android devices instalasaun ida ne'e la efetivu hanesan sandboxing mós aplika ba kandidatura hirak ne'e limita sira nia abilidade atu scan sistema ne ' ebé kle'an liu ba ameasa iha fulan agostu tinan google fó android pesoal jestor adm komponente ida ne ' ebé utilizadór sira atu lakohi akompaña nafatin no nuudar sasin ba sira nia pesoal android liuhosi eletrónikus web ida iha fulan dezembru tinan google fó adm hanesan aplikasaun android ida kona ba loja halimar google ne ' ebé disponivel ba devices ne ' ebé suli android versaun no aas liu kódigu fonte ba android mak fonte nakloke ida mak dezenvolve ona iha privadu husi google ho fonte kódigu husik livre ema hotu nia oin kuandu versaun foun ida kona ba android publika google publika kódigu inklui stacks rede no telephony tuir versaun naun copyleft lisensa apache barak liu ne'ebe permite levantamentu no hikas distribuisaun lisensa la fó direitu atu iha android trademark manufacturers pesoal tan nee no karreira wireless ona atu fó lisensa ba projetu ida nee husi google kontratu sira ne ' ebé individuál mudansa kernel linux asosiadu livre ona tuir copyleft lisensa públiku jerál gnu versaun ne ' ebé dezenvolve ona husi aliansa handset nakloke ho fonte kódigu disponibiliza hotu dala ida normalmente google kolabora ho manufacturer hardware ida atu prodús pesoal liuhusi emblema parte oin oin nexus ho versaun foun ba android depois halo kódigu fonte disponivel depois pesoal katak iha livre ona honeycomb livre ba imprensa android de'it sira ne ' ebé mak la kedas sai disponivel hanesan fonte kódigu ai kabelak deit razaun ne'e tuir andy rubin iha postu blog android ofisiál ida ne'e tanba honeycomb nia halai tama ba produsaun motorola xoom no sira lakohi parte datoluk sira hodi kria ida esperiénsia uzuáriu sira ne ' ebé aat ne ' ebé loos hodi buka atu tau ba smartphones versaun android ne ' ebé destina ba galaxy ida balun kandidatura stock iha kódigu aosp ne ' ebé uluk uza husi versaun anteriór sira android hanesan peskiza múzika no kalendáriu iha ne'e husik hela husi google afavór naun livre raparásaun fahe liuhosi loja ativu buka google múzika halimar google no google kalendáriu ne ' ebé mak la fonte nakloke aleinde ne'e variants fonte nakloke ba kandidatura balun iha mós esklui funsaun sira ne ' ebé mak marka prezensa iha sira nia naun livre versaun anteriór hanesan photosphere panoramas camera no pájina agora google ida ba onorárius uma ekran esklusivu ba versaun compete google agora launcher kódigu sé nia mak hakerek iha laran ba aplikasaun google prinsipál richard stallman no fundasaun software livre ona husi android no rekomenda uzu alternativa hirak hanesan replicant tanba kondutór no firmware ne ' ebé importante tebes ba funsionamentu própriu android devices compete normalmente no tanba ne'e nia aplikasaun google halimar loja nee bele halakon forsadamente instala ka deinstall kandidatura no hanesan rezultadu konvida software naun livre google licenses software google móvel servisu sira hamutuk ho trademarks android de'it ba hardware manufacturers ba devices ne ' ebé tuir padraun kompatibilidade google nian saida mak espesifika ona iha dokumentu android kompatibilidade programa ne'e nune'e forks android ne ' ebé halo mudansa ba sistema operasaun ne'e rasik la inklui komponente naun livre google nian ida hela inkompativel ho aplikasaun ne ' ebé presiza ba sira no tenke ró ahi ho merkadu software alternativu ida suspensa google halimar loja ezemplu kona ba forks android hirak ne'e mak amazon nian ahi os ne ' ebé uza iha liña ahi kindle galaxy no ne ' ebé orienta ba servisu amazon nokia x software plataforma fork ida ne ' ebé uza hosi família nokia x orienta liuliu ba nokia no microsoft servisu no forks seluk ne ' ebé esklui google apps tanba unavailability en jerál servisu google iha rejiaun balun hanesan xina iha tinan google mós komesa atu ezije katak devices android hotu hotu ne ' ebé fó lisensa ba projetu instalasaun servisu móvel google hatudu ministériu ida ne ' ebé importante tebetebes powered husi android kona ba sira nia screens liu husi clear all membru aliansa handset nakloke ne ' ebé inklui maioria android oems sira mós sai proibidu husi produs devices android ne ' ebé bazeia ba forks os nian iha tinan acer inc mak obriga husi google atu hapara produsaun pesoal ida ne ' ebé powered husi grupu alibaba aliyun os ho ameasa hasai tiha husi oha hanesan google konsidera plataforma sai versaun ida ne ' ebé inkompativel android nian grupu alibaba defende alegasaun hirak ne'e haksesuk malu katak os ne'e mak plataforma ida ne ' ebé diferente husi android ema html apps uza prinsipalmente maibé portions inkorpora kona ba plataforma android nian atu permite backwards kompatibilidade ho terseiru software android tuir loloos devices ne ' ebé mak ró ahi ho aplikasaun loja ida ne ' ebé oferese android apps maibé sira barak mak pirated android simu reasaun lukewarm kuandu unveiled iha tinan maski analista sira sai hakfodak ho kompañia teknolojia ne ' ebé respeita sira ne ' ebé nia halo parseria ho google hodi forma aliansa handset nakloke nee la klaru se manufacturers telemóvel sei prontu atu troka sira nia sistema operasaun eziste ho android ideia kona ba plataforma fonte nakloke bazeia ba linux dezenvolvimentu ida ne ' ebé dada interese maibé iha preokupasaun adisionál boot kona ba android ne ' ebé hasoru kompetisaun maka'as husi ajente ne ' ebé estabelese iha merkadu smartphone hanesan nokia no microsoft no rivaál linux móvel operasaun sistema ne ' ebé sira iha dezenvolvimentu ida ne'e estabelese partisipantis sira skeptical nokia mak temi hanesan dehan ita la haree ida ne'e hanesan ameasa ida no membru ekipa móvel kona microsoft nian ne ' ebé hateten hau la komprende impaktu ne ' ebé mak sira sei iha desde tempu android tiha ona atu sai sistema operasaun smartphone uza barak liu no ida ne'e fastest móvel esperiénsia disponivel reviewers subliña tiha ona ba natureza fonte nakloke sistema operasaun nu'udar ninia kbiit ne ' ebé defining permite empreza hanesan nokia nokia x família amazon kindle ahi barnes salaun nook ouya baidu no ema seluk atu fork hardware software no imprensa halai sira nia versaun customised android nian hanesan rezultadu ida nee iha ona deskreve hosi teknolojia portál ars technica pratikamente onorárius operasaun sistema ba realizasaun hardware foun ba kompañia sira ne ' ebé la iha sira nia plataforma móvel ne'e abertura no fleksibilidade mós sai ida ne'e iha nivel uzuáriu rohan android permite customisation estensivu husi devices hosi nain ba armas no apps disponivel livre hosi naun google app loja no terseiru sitiu internet ida ne'e iha ona hateten entre vantajen prinsipál ba android uzu ba telefoni kona ba ema seluk maske popularidade android nian inklui ativasaun ida evaluasaun dala tolu katak ios iha ona relatóriu ne ' ebé google seidauk bele fó influensa ba sira seluk produtu no servisu web ho susesu hodi transforma android kria osan ne ' ebé analista sira neebé hein konferénsia ne'e sujere katak google mak lakon kontrola android tanba customization estensiva no konsistentamentu apps naun google no servisu ahi kindle amazon nian liña uza ahi os fork ida ne ' ebé ho maka'as hosi android ne ' ebé la inklui ka fó apoiu ba komponente compete google nian no ezije katak uzuáriu hetan software husi appstore amazon kompetisaun ninia duké halimar loja iha tinan iha esforsu ida atu hadi'a sira nia naran ba preokupasaun hirak android google hahú atu ezije katak devices ne ' ebé ho ninia komponente compete hatudu ministériu ida ne ' ebé android kona ba tais liu husi android ona sofre hotu situasaun ida ne ' ebé iha oin oin devices android kona ba variasaun hardware no diferensa sira iha instalasaun ne ' ebé suli kona ba sira halo knaar dezenvolve kandidatura sira ne ' ebé servisu beibeik iha ekosistema nian liu plataforma rivaál sira hanesan ios bainhira hardware no software diferensa menus pur ezemplu tuir dadus hosi opensignal iha fulan jullu tinan iha sira modelu pesoal android medida lubuk ida ba tais diferente no versaun android os ualu anteriór simultaneamente iha uzu enkuantu maioria boot ios uzuáriu iha upgraded ba iteration ikus nian ne'e os critics hanesan apple insider asserted katak hotu liuhusi hardware no software dudu kresimentu android nian ne ' ebé maka boot ki'ik nia rohan liuhosi priced orsamentu devices halai versaun boot anteriór nian android sira mantein ne'e forsa developers android atu hakerek ba iha lowest komun denominator atu to'o ba uzuáriu barak liu ne ' ebé hetan insentivu ne ' ebé uitoan liu atu uza ba ikus hardware no software karakterístika de'it disponivel kona ba persentajen ki'ik husi devices maski nune'e opensignal ne ' ebé dezenvolve apps android no ios konklui katak maske hotu bele halo dezenvolvimentu trickier android nia paizes globál bele mos aumenta kolen potensiál peskiza empreza canalys kalkula iha trimestre daruak tinan no katak android iha proporsaun hosi shipments smartphone mundu tomak to'o trimestre dahaat nian iha tinan ne'e sa'e ona ba merkadu ne ' ebé sai fa'an leten smartphone plataforma ultrapasa symbian husi terseiru trimestre tinan gartner kalkula katak liu metade hosi smartphone ne ' ebé fa'an labele android husi tolu ba kuartu android iha proporsaun ba merkadu smartphone globál tuir peskiza empreza idc iha jullu google dehan katak android devices sira hetan bainhira sai loron loron no husi kada loron iha maiu no liu tokon devices tiha ona bele ho kresimentu kada semana iha fulan setembru tinan devices tokon tiha ona bele ho activations millaun kada loron iha fulan maiu iha google i o sundar pichai anunsia katak tokon devices android tiha ona bele merkadu android diferente husi fatin iha fulan jullu subscribers móvel tinan iha estadus unidus uza android sira to'o ba sa'e ba iha xina durante terseiru trimestre tinan android nia smartphone mundiál karegamentu merkadu fahe ona ho tokon devices ativu iha totál iha fulan abril tinan android iha millaun activations kada loron no maiu billaun kandidatura apps hetan tiha ninia husi loja halimar google no fulan setembru tinan dólar amerikanu millaun ida rihun devices android tiha ona bele iha fulan jullu tinan loja google sira halo ona tokon ida android kandidatura publika tiha ona no liu billaun kandidatura relatoriu levantamentu developer ida ne ' ebé hala'o iha fulan abril maiu hetan katak android uza hosi developers móvel susesu sistema operasaun halo ida nee ida alvu ba litigasaun patent hanesan parte husi neebé ema bolu nuudar smartphone funu entre empreza teknolojia android devices konsiderasaun ba smartphone fa'an iha merkadu barak inklui mós estadus unidus enkuantu japaun iha de'it mak apple kona ba leten liu metade númeru setembru novembru iha tinan nia rohan liu billaun smartphones android faan iha tinan haat dezde halo android barak ne ' ebé fa'an telefone no ai kabelak os smartphones android billaun tolu iha estimativa katak atu fa'an to'o tinan inklui tinan liubá tuir gartner peskiza empreza devices ne ' ebé bazeia ba android outsold contenders hotu hotu tinan tinan dezde tinan iha tinan ida nee outsold kona ka millaun iha tinan android iha baze boot instalasaun sistema operasaun hotu hotu hahú tinan devices ne ' ebé suli mós fa'an liu duké kona ios no devices mac os x kombina tuir statcounter ne ' ebé rekolha de'it uza ba browsing web nian android mak sistema operasaun móvel populár liu dezde fulan agostu tinan android ne ' ebé mak sistema operasaun populár liu ba web browsing iha india no nasaun oin oin sira seluk ezemplu pratikamente hotu ne ' ebé ázia ho exesaun japaun no korea norte nian tuir statcounter android liu uza ba móvel iha país afrikanu sira ne ' ebé hotu hotu no hateten katak uzu móvel iha ona solusaun desktop iha país oin oin ne ' ebé inklui india áfrika súl no arábia arábia saudita ho país sira ne ' ebé pratikamente hotu hotu iha áfrika no halo tuir ona exetu se nasaun hitu inklui ejitu hanesan etiópia no kenya ne ' ebé iha ne'ebe uzu móvel inklui galaxy mak android de'it konta kona ba ema hotu hotu uza iha tuir ida janeiru gartner relatóriu android ultrapasa shipments billaun ida kona ba devices iha tinan no sei kontinua ho ritmu ida ne ' ebé díjitu oan iha tinan ho aumentu porsentu tinan ida ba tinan ida nee halo nia dahuluk ne ' ebé uzuáriu ikus liu billaun ida iha tinan ida nia laran kualkér sistema operasaun general purpose atinji ona husi to'o besik billaun uzuáriu nia rohan iha tinan android shipped ba dala haat liu fali ios no os x hamutuk no ba dala tolu liu fali windows microsoft gartner hein merkadu telemóvel tomak atu to'o unidade rua billaun iha tinan inklui android tuir estimativa statistica ida android smartphones iha baze ida ne ' ebé instalasaun nian hanesan biliaun unidade iha tinan ne ' ebé mak hosi númeru totál estimadu smartphones ne ' ebé mundu tomak android iha boot instalasaun baze kona ba kualkér operasaun sistema móvel no hahú husi tinan liu fa'an operasaun sistema en jerál ho fa'an iha tinan tinan no besik baze instalasaun pcs hotu hotu iha trimestre tolu iha tinan iha merkadu globál smartphone karegamentu android nia proporsaun mak aas liu nia iha loron fulan setembru tinan ho proporsaun merkadu tablet nafatin oem rezulta ba hola android ne ' ebé suli smartphoens no galaxy tuir fali mak tuir fali lg huawei motorola lenovo sony htc asus alcatel no xiaomi husi fulan agostu tinan kontinente boot rua tiha ona móvel maioria tesi lia tuir uza web desktop iha uza mundiál depende ba loron semana ne ' ebé halo semana balu desktop ki'ik fulan tomak ne ' ebé ki'ik liu ne ' ebé mak iha tanba android haree uzu fahe sistema operasaun ne ' ebé iha maioria ne ' ebé uza iha smartphones iha nasaun hotu hotu pratikamente kontinente hotu hotu tiha ona android maioria nian ne ' ebé inklui amérika norte exetu se oceania tanba austrália ho esesaun uitoan ne'e hotu ona ios maioria iha estadus unidus android besik ios hodi troka pozisaun maioria dala balun kanada no tuir mai nee mós esesaun japaun filipina austrália no exesaun ne ' ebé de'it iha europa mak reinu unidu béljika nasaun nordic dinamarca nian sweden no noruega no suésia maski app apoiu iha ninia infancy ida ne ' ebé barak iha android galaxy hamutuk ho sira neebé uza sistema operasaun seluk hanesan hp touchpad no blackberry playbook sira halai ba merkadu iha tentativa atu foti vantajen hosi susesu ipad nian infoworld sujere katak manufacturers android balu hahú trata galaxy sira ne ' ebé uluk hanesan frankenphone negósiu ida oportunidade ki'ik investimentu kurtu prazu ne ' ebé tau ida optimál smartphone android os antes honeycomb android ba galaxy mak disponivel kona ba pesoal ida bainhira fó eletrónikus uzuáriu ida nee hakbesik hanesan ho dell streak la bele hetan merkadu trasaun ho konsumidór sira nomós estragus reputasaun galaxy android sedu hatutan tan ne'e android oin oin tablets ne'e hanesan motorola xoom sira priced hanesan ka boot liu fali ipad neebé halo aat ba fa'an exesaun ida mak amazon kindle ahi ne ' ebé depende ba presu ki'ik liu no mós asesu ba ekosistema amazon nia kandidatura no content applications ida nee hahú atu muda iha tinan ho lansamentu nexus kustu ladún karu no motiva husi google ba developers hakerek di'ak liu kona ba ai kabelak kandidatura tuir dadus korporasaun internasionál shipments galaxy android powered numeru kotajen ipads iha q tinan iha tinan nia rohan galaxy android liu millaun faan tiha iha tinan tolu hosi tinan ida nee halo galaxy android tipu faan barak kona ba ai kabelak iha komitmentu ipads iha trimestre daruak tinan according to the statcounter's june web use statistics android tablets represent the majority of tablet devices used on the south american then lost majority and african continents while they have equaled with the ipad's market share in major nasaun sira ne ' ebé iha kontinente hotu hotu ho amérika norte hanesan exesaun ida maibé iha android el salvador iha maioria no besik reprezenta maioria iha kontinente aziátiku tomak no halo tiha ona tan nee iha india indonézia no nasaun médiu orientál barak iha kuaze metade hosi país europeu galaxy android iha proporsaun merkadu maioria xina mak exesaun ida ba iha boot nasaun iha android ne phablets klasifika hanesan smartphones no hanesan iha dimensaun galaxy mak populár liu galaxy android ka ipads husi fulan marsu tinan infoworld hateten galaxy android smartphones bele sai nudar loloos ó nia negósiu ema la iha razaun ida atu kontinua android iha durasaun liman nian ida agora ne'e hanesan integrál ba ita nia portofoliu móvel hanesan devices ios apple nianno sira ihanegósiu terseira klase apps la ' ós de'itok ba email iha tinan sira hateten katak microsoft nia eskritóriu ui mak di'ak liu kona ba ios no android duké iha microsoft nian nain móvel app kona ba dezenna iha seksaun ida ne'e fornese breakdowns versaun anteriór android bazeia ba devices ne ' ebé hetan ásesu ba loja halimar google iha períodu loron hitu ida ne ' ebé remata iha loron fulan novembru tinan tanba ne'e dadus hirak ne'e esklui devices ne ' ebé suli forks android oin oin ne ' ebé la hetan asesu ba loja halimar google hanesan tablets id ahi amazon nianduké iha microsoft nian nain móvel app kona ba ore these statistics exclude devices running various android forks that do not access the google play store such as amazon's fire tablets iha jerál kandidatura android vensimentu bele fasil atu hetan pirated iha entrevista maiu ida ho eurogamer developers nian futubol jerente haktuir katak proporsaun hosi ajente pirated vs lejítimu jogadór ba handheld jerente futubol game maski nune'e developer hotu la konkorda ona katak numeru pirataria mak hanesan problema ida pur ezemplu iha fulan jullu developers kona ba game wind up knight hateten katak nivel pirataria sira mós iha deit no pirataria ne'e barak liu ne ' ebé mai hosi xina ne ' ebé iha fatin neebé ema la bele sosa apps husi google sira halo iha tinan google fó sai iha instrumentu ida hodi halo validasaun ba kompras autorizasaun ba uza iha laran apps maibé developers kesar katak ida nee la sufisiente no neebé kiik crack google responde katak ferramenta liu liu ninia inisiál imprensa ne'e destina nu'udar kuadru amostra ba developers modifika no harii ba depende ba sira nia nesesidade la hanesan solusaun pirataria hotu ona android jelly bean introdús kapasidade ba kandidatura sira ne ' ebé pagamentu ba encrypted nunee sira bele servisu de'it kona ba pesoal sira ne ' ebé ne sira mak sosa ona android no android telefone manufacturers envolve tiha ona iha proseu legal patent lubuk ida iha loron fulan agostu tinan oracle de'it google kona ba violasaun reklama copyrights no patente ne ' ebé mak iha relasaun ho java ba programa sira nia lian orijinalmente oracle buka estragus to'o biliaun maibé avaliasaun ida ne'e hetan rejeisaun estadus unidus federál juís ne ' ebé husu oracle atu apresia ba estimativa iha resposta google aprezenta liña oin oin kona ba defeza ne ' ebé counterclaiming android la infringe kona ba oracle nian prezidente ka direitu autór prezidente oracle nee mak folin laek no seluk defenses oin oin sira dehan katak android nia java runtime ambiente ne'e bazeia ba apache armonia implementasaun sala clean biblioteka klase java no makina virtual dezenvolvidu independente ida naran dalvik iha fulan maiu tinan juri iha kazu ida ne'e hetan katak google la infringe kona ba prezidente oracle nian no tesi lia nain julgamentu ne ' ebé ukun katak estrutura apis java ne ' ebé uza hosi google ne'e la copyrightable parte sira konkorda atu zero dolar iha estragus estatutária ba montante ida ne ' ebé ki'ik ba kódigu copied iha loron fulan maiu tinan knua federál parsialmente bá tribunál distritál ukun ukun favor oracle nian kona ba asuntu copyrightability no remanding kestaun kona ba utilizasaun ne ' ebé justu ba tribunál distritál iha fulan dezembru tinan google anunsia katak imprensa boot tuirmai android android nougat sei muda openjdk ne ' ebé mak ofisiál fonte nakloke implementasaun kona ba plataforma java duké uza projetu armonia apache discontinued agora hanesan ninia runtime kódigu ne'ebe refleta mudansa ida ne'e hetan mós kolokasaun ba repository fonte aosp iha ninia anúnsiu google reklama ida ne'e mak halo parte iha esforsu ida atu kria ida komún kódigu baze entre java kona ba plataforma android no seluk google admitidu tiha iha ida tribunál liu katak ida nee halo parte iha esforsu ida atu rezolve disputa ho oracle hanesan uza ba kódigu openjdk mak regula tuir ba gnu jerál públiku lisensa gpl ho esesaun ida ne ' ebé linking no katak kualkér estragus reklamasaun ne ' ebé relasiona ho iha versaun anteriór foun ne ' ebé klaru lisensa husi oracle tuir openjdk sei presiza análize ida ne ' ebé separadu kona ba estragus husi imprensa ne ' ebé uluk iha fulan juñu tinan tribunál federál estadus unidus ukun na'in google ne ' ebé hateten katak nia uza apis ba nee uza ne ' ebé justu idistrito hatutan tan ba kazu kontra google diretamente prokurasaun oin oin ne ' ebé funu iha ona median hasoru android integra ho tarjetu ba manufacturers android devices ho efeitu manufacturers discouraging husi adosaun plataforma hodi aumenta kustu lori pesoal android ida ba merkadu apple no microsoft iha de'it manufacturers oin oin ba violasaun patent ho apple nian asaun jurídika kontinua hasoru tablet ne ' ebé hetan kazu liu liu aas perfíl ida iha fulan outubru microsoft dehan sira iha asina akordu lisensa patent ho android sanulu pesoal manufacturers sé nia konsiderasaun ba produtu sira kona ba iha estadus unidus no reseita mundiál ba android devices ne'e inklui tablet no htc akordu patent tablet nian ho microsoft inklui akordu ida hodi aloka rekursu barak hodi dezenvolve no komersializasaun laiha telefone tiha telefone kona halai microsoft nia sistema operasaun microsoft ona mós kesi nia rasik software android ba lisensa patent presiza bundling kandidatura microsoft eskritóriu móvel no skype android devices kona ba fó subsídiu ba onoráriu lisensiamentu enkuantu iha ajuda tempu hanesan atu promove ninia liña software google públiku hatudu ona ninia frustrasaun ba regular patent atuál iha estadus unidus duun apple oracle no microsoft koko atu lori tun android liuhosi litigasaun patent duké innovating no kompetisaun ho produtu no servisu di'ak liu iha fulan setembru tinan google sosa mobilidade motorola ba us billaun ne ' ebé mak haree iha parte hanesan medida ida ne ' ebé defensive atu proteje android tanba mobilidade motorola hala'o prezidente liu iha fulan dezembru tinan google sosa kona ba prezidente rihun ida husi ibm iha tinan fairsearch organizasaun lobbying ne ' ebé hetan apoiu husi microsoft oracle no ema seluk sira aprezenta kesar kona ba android ho komisaun europeia nian ne ' ebé grupu katak ninia modelu distribuisaun livre nian gratuitu proessu anti kompetitivu predatory presu sira ne'e livre software fundasaun europa doadór sira nia inklui google disputa alegasoens fairsearch iha loron fulan abril tinan ue aprezenta formál antitrust keixa ida kontra google ne ' ebé bazeia ba alegasoens fairsearch haksesuk malu katak ninia vantajen ba fornesedores android ne ' ebé inklui obrigatóriu bundling nian suite tomak kona ba instalasaun google compete hindering kapasidade ba fornesedór buka malu atu bele integra android no enkuantu limiti fornesedores sira husi realizasaun devices ne ' ebé suli forks android proessu prátika anti kompetitivu natureza nakloke no customizable android permite atu uza ba eletrónika seluk mos smartphones no galaxy ne ' ebé inklui laptops no netbooks smartbooks nomós tvs android tv google tv no cctv maior parte n e galaxy camera aleinde ne'e sistema operasaun android haree ona kandidatura kona ba nomós glasses google fó kopu smartwatches headphones ajente cd no dvd kareta mirrors ajente doasaun komunikasaun sosiál fiksu no lian kona ba uzu ba telefoni ip ouya console mós vídeo ida halai android sai ba ema ida kona ba kampaña kickstarter susesu liu crowdfunding us m ba ninia dezenvolvimentu no depois tuir kedas ho seluk bazeia ba android consoles hanesan nvidia nia shield doasaun pesoal ida ne ' ebé android iha mós vídeo controller forma fatór iha tinan google hatudu android home teknolojia automation uma ida ne ' ebé uza android atu kontrola devices uma kain sira ne ' ebé inklui switches naroman poder sockets no thermostats lubuk ida prototype naroman bulbs sira fó sai katak bele kontrola husi ida telefone android ka ai kabelak maibé xefe android andy rubin nia an atu nota katak hasees an lightbulb ida kona ba no pontu buat ida ne ' ebé foun la hatudu ba lubuk ida servisu automation uma google nia dehan nia hanoin liu ambitiously no intensaun mak atu uza sira nia pozisaun hanesan kalohan servisu nian ba fornesedór sira atu hatama produtu google ba kliente sira nia uma parrot unveiled kareta ne ' ebé bazeia ba android stereo sistema ida koñesidu hanesan asteroid iha tinan tuir fali susesór ida ne'e bazeia ba touchscreen asteroid nomós iha tinan iha tinan clarion fó rasik kareta ne ' ebé bazeia ba android stereo ax nian iha fulan janeiru tinan iha ba konsumidór eletrónika hatudu ces google anunsia formasaun nakloke automotive aliansa nian grupu ida inklui na'in automobile boot audi truk en jerál hyundai no honda no nvidia ne ' ebé hakarak atu prodús android bazeia ba iha sistema halimar kareta la'o ba oin oin lori di'ak android ba automobile ne'e ho maneira ida ne ' ebé seguru no seamless iha loron fulan marsu tinan google anunsia android uza hanesan bazeia ba android plataforma espesifikamente iha intensaun smartwatches no devices wearable seluk de'it ida developer preview halo disponibiliza ida ne'e tuir kedas ho unveiling rua android taka bazeia ba devices lg g hadeer no moto iha loron fulan juñu tinan iha google i o anunsia katak tv android plataforma tv nomós ida ne'e muda tv google fo sai tiha ona google mós anunsia android auto ba uza iha karreta android mai preinstalled kona ba laptops balun functionality ida ne ' ebé hanesan kona bá kandidatura android ne'e mós iha os chrome google nian no bele sai tiha ona mós kona ba komputadór pesoal husi uzuáriu nia rohan kona ba plataforma sira android fornese functionality adisionál keyboards fíziku no mice hamutuk ho teatru xave alt tab ba switching kandidatura lalais ho keyboard ida iha fulan dezembru tinan reviewer ida komenta katak sistema notifikasaun android nian vastly liu kompletu no forte liu iha liu no katak android absolutamente uza hanesan ema ida mak operasaun sistema desktop prinsipál iha fulan outubru tinan the journal estrada didin relata katak android sei serve hanesan google nia futuru laptop prinsipál operasaun sistema ho planu atu fold chrome os ba ida nee husi tinan sundar pichai google nian ne ' ebé lori ba dezenvolvimentu android esplika katak móvel hanesan paradigma computing ida mak ikusmai sei blend ho saida mak ita hanoin hanesan desktop ohin no iha tinan google ko fundadór brin sergey rasik hatete katak chrome os no android sei karik converge tempu ba tempu lockheimer ne ' ebé substitui pichai nu'udar xefe android no chrome os responde ba reklamasaun ne'e hanesan ofisiál google blog post hateten katak bainhira ita atividade servisu kona ba dalan atu lori hamutuk di'ak liu kona ba sistema operasaun rua ne'e katak laiha planu atu retira chrome os ne'ebe iha garante auto aktualizasaun ba tinan lima nia laran ida ne'e mak la hanesan ho fatin android apoiu ne'e badak ho data eol sai pelumenus tinan ba futuru ba galaxy android ba edukasaun l institutu nasionál linguístika nian inl cnrt harii tiha fulan maiu   nu'udar sentru investigasaun ida universidade nasionál timór lorosa'e nian institutu ne'e organizasaun ida ne'ebé halo tuir lei sira ne'ebé governu timór lorosa'e nian foin harii hala'o investigasaun no estudu oioin kona ba timór lorosa'e nia lian sira sura hotu projetu kona ba hanorin durubasa no tradús lia inglés ami nia papél mak haraik lisensa investigasaun ba linguista raiseluk hotu hotu ne'ebé mai halo peskiza ruma iha timór lorosa'e linguista sira ne'ebé serbisu daudaun iha inl nia laran selae hamutuk ho institutu ne'e haka'as an atu prepara rekursu báziku oioin ba tetun lian ofisiál mahuluk no lian populár repúblika demokrátika timór lorosa'e nian no mós ba lian sanulu resin lima ne'ebé konstituisaun temi bá nu'udar lian nasionál sira mak hosi loromonu ba lorosa'e lian baikenu bekais bunak kemak tokodede mambae atauru idalaka idaté isní lolein lakalei galolen habun kawaimina kairui waimoa midiki naueti makasae makalero fataluku no lovaia rekursu hirak ne'e konta hotu disionáriu ho lian ida de'it disionáriu ho lian rua gramátika abesedáriu livru kona ba povu ida idak nia lisan dadolik no ai knanoik aleinde analiza lian rai na'in nian ami nia linguista no estudante sira buka hatene kona ba lia portugés nia variedade rua ne'ebé ko'alia ohin ka horisehik iha territóriu nasionál mak portugés timór no portugés krioulu bidau nian ami nia investigasaun hakohak mós lian rua la'ós rai na'in nian ne'ebé sidadaun timór balu ko'alia mak haká lian xina oan timór sira nian no timoroan arabi sira nia dialetu malaiu institutu nasionál linguístika prontu hela atu fó tulun no ánimu ba espesialista raiseluk sira ne'ebé hakarak fó liman ba povu timór hodi serbisu lisuk iha knaar nasionál boot kona ba haburas no hariku lian rai na'in hotu hotu serbisu ne'e ami no ami nia maktulun sira hala'o iha ministériu edukasaun no kultura no universidade nasionál timór lorosa'e sira nia mahon tebes duni ami presiza ajuda barak hodi halo no fahe livru no rekursu oioin ba estudante eskolante no sidadaun hotu hotu ne'ebé sei kuran sira naueti nauoti mak lian ne'ebe ema koalia iha bagia baguia watulari uato lari no watucarbau uatucarbau bazeia ba censu total ema ne'ebe koalia lian naueti hamutuk ema lian naueti nia similaridade ho lian seluk iha timór lorosa'e mak hanesan lian waima'a kairui ho midiki baibain hetan ema ne'ebe koalia ka nia lian naueti bolu daukua nune'e liafuan naueti refere ba ema sira ne'ebe koalia lian naueti liafuan naueti nia magdati katak agora tuir matenek nain sira hateten katak lian naueti kategoria ba lian austronesian liafuan ne'ebe baibain koalia iha lian naueti mak hanesan tuir mai liafuan ne'ebe baibain uza iha ceremonia fiar tradisaun e kultura nian hanesan tuir mai lider timor oan sira ne'ebe jerasaun naueti ka bele koalia lian naueti mak hanesan tuir mai leovigildo da costa hornai moris iha lospalos de marsu hanesan oan da hitu husi maun alin sanulu resin rua oan husi bendito da costa hornai ho jacinta da costa piedade leovigildo da costa hornai ho naran konhecido leo hanesan eis presidente conselho nasional da juventude timor leste cnjtl ne'ebe iha periodu atual hanesan secretario estado juventude desportu sejd nian iha vi governu konstituisional periodu leo nia pai ne'ebe mak iha tempu portugues hanesan tropa no iha tempu indonesia hanesan funcionariu bain bain muda ba hela iha liquica ne'ebe halo leo ho nia maun alin sira hela iha liquica leo hahú eskola baziku iha municipiu dili depois muda ba municipiu liquica to'o remata leo nia estudu iha nivel secundariu iha nivel sekundariu leo komesa tuir formasaun kona ba oinsa atu sai lider iha ensinu sekundariu leo sai hanesan chefe ketua osis iha momentu ne'ebá leo komesa hetan atensaun husi eskola sekundariu hetan oportunidade hodi ba tuir kompetisaun oin liu liu kona ba lideranca nian iha indonesia leo tama iha universidade nasional timor leste no remata iha iha area cinsia governamentais francisco guterres alias lú olo moris iha fulan septembru iha ossú viqueque timor portugues hanesan prezidente repúblika timór lorosa'e iha oras ne'e nia hanesan eis gerilleiru ida prezidente fretilin no no sai ona hanesan presidente parlamento nacional timór lorosa'e no iha desembru nia sai moos kandidatu eleisaun presidente timór lorosa'e nia kandidatu husi partidu historiku fretilin nia halo deklasaun depois nia manan iha partidu niaa iha ambisiozu atu rezolve problema iha korpu forsa nian no promete atu halo relasaun ho instituisaun hotu lú olo hanesan moos ho xavier do amaral iha ne'ebe xavier sai hanesan presidente dahuluk timór lorosa'e nian no sai prklamador independensia nasaun timór lorosa'e entertantu lú olo hanesan restaurador husi independensia total husi nasaun republika demokratika timór lorosa'e nian francisco lú olo guterres moris iha septembru iha ossu viqueque nia hanesan oan husi felix guterres no elda da costa guterres nia oan na'in ne'en husi maun alin na'in ualu akaba tiha ensinu baziku husi sta terezinha college ossu iha lú olo halo transferensia mai dili di mana dia menghadiri sekolah menengah pada tahun ia kembali ke universitas st terezinha sebagai guru sekolah lú olo adalah presiden parlemento nasional timór lorosa'e dan presiden fretilin dan saat ini sedang menyelesaikan gelar sarjana hukum di universitas dili dia adalah politikus karismatik dan dihormati dan mantan pejuang perlawanan yang menghabiskan seluruh tahun pendudukan di pegunungan pada saat orang indonesia meninggalkan timór lorosa'e pada tahun lú olo adalah pemimpin paling senior fretilin di dalam negeri lú olo bergabung asdt asosiasi sosial demokratik timor yang kemudian menjadi fretilin pada tahun ketika indonesia menginvasi timór lorosa'e lú olo mundur ke pegunungan dan bergabung dengan pleton tentara yang beroperasi di daerah pegunungan ossu di bawah perintah dari lino olokassa dia menghabiskan seluruh pendudukan indonesia di pegunungan sebagai pejuang perlawanan dan aktivis politik selamat kampanye pemusnahan dan pengepungan dari akhir an di mana banyak rekan rekannya fretilin diburu dan dibunuh termasuk mentornya vicente sahe reis selama waktunya di pegunungan lu olo berkembang melalui jajaran fretilin pada periode ia menduduki posisi sebagai berikut dalam fretilin pada tahun perlawanan direstrukturisasi ketika komite sentral fretilin membentuk dewan nasional perlawanan maubere cnrm sebuah organisasi payung yang dirancang untuk mencakup semua partai politik timor yang menuntut kemerdekaan bagi timór lorosa'e komite sentral juga memutuskan bahwa falintil harus menjadi tentara untuk semua orang timór lorosa'e bukan menjadi sayap bersenjata fretilin xanana gusmao adalah meninggalkan fretilin untuk menjadi pemimpin cnrm dan perintah politik fretilin diserahkan kepada komisi directive fretilin cdf sekretaris cdf adalah mau huno dan wakil sekretarisnya yang lu olo mau hodu dan konis santana pada periode mau hodu xanana gusmão dan mau huno ditangkap oleh militer indonesia pada tahun nino konis santana diangkat sebagai sekretaris cdf dan digantikan gusmão dalam perannya sebagai pemimpin cnrm pada tahun konis santana meninggal karena penyakit dan lu olo diangkat sekretaris cdf sehingga menjadi pemimpin paling senior fretilin di timór lorosa'e pada tahun seorang yang luar biasa fretilin konferensi nasional berlangsung di sydney australia untuk reorganisasi kepemimpinan fretilin pada konferensi sydney cdf adalah dihapuskan dan memberi jalan kepada dewan presiden fretilin lu olo dinominasikan sebagai general koordinator dengan mari alkatiri sebagai st deputi front diplomatik dan mau huno sebagai nd deputi front klandestin pada tahun cnrm digantikan oleh dewan nasional perlawanan timor cnrt dan lu olo mencapai posisi sebagai berikut dalam baru dibuat cnrt dia adalah untuk melanjutkan perannya sebagai general koordinator dewan presiden fretilin setelah referendum kemerdekaan lu olo akhirnya bertemu mari alkatiri anggota paling senior fretilin pada front diplomatik dan pendiri partai lu'olo dan alkatiri setuju bahwa langkah langkah lebih lanjut diperlukan untuk membenahi fretilin pada juli fretilin mengadakan kongres nasional dan lu olo terpilih presiden nya fretilin dengan alkatiri terpilih sebagai sekretaris jenderal setelah kemenangan besar fretilin dalam pemilihan umum lu olo menjadi anggota majelis konstitusi timór lorosa'e dan kemudian terpilih sebagai presiden majelis konstitusi pada tanggal mei setelah restorasi kemerdekaan timór lorosa'e majelis konstitusi menjadi parlemen nasional dan lu olo menjadi anggota dan presiden parlemen nasional timór lorosa'e pada bulan mei fretilin menyelenggarakan kongres nasional ke dan lu olo dan alkatiri yang masing masing terpilih kembali sebagai partai presiden dan sekretaris jenderal isabel da costa ferreira oan feto husi mateus ferreira no ana flora de jesus ferreira moris iha same munisipiu manufahi maun alin nain sanulu resin tolu hahú eskola primaria iha tinan no remata liceu sma i iha tinan iha tinan remata lisensiatura iha direitu husi universidade nasional denpasar bali indonesia isabel da costa ferreira hahú ninia karreira profisional barak liu liga ho kestaun sira direitus humanus nian no akuza beibeik hahalok violentu sira nebe komete durante okupasaun militar indonesia tanba nee mak iha tinan no asumi knaar hanesan koordenadora jeral ba ong kontras timor timur no diretora direitus humanus timór lorosa'e cdhtl iha tinan iha tinan eleita ba membru asembleia konstituinte husi lista udt atu dedika liu liu ba hakerek artigu sira konstituisaun rdtl nian konaba direitus humanus nian iha faze administrasaun tranzitoria nasoens unidas nian no hafoin restaurasaun independensia isabel da costa ferreira responsável ba knaar oi oin liu liu humanitariu direitus humanus no politikus nian espesial liu hanesan vise prezidente kruz vermalha timor leste nian cvtl tinan too vise ministra justisa iha tinan membru ba komisaun verdade no amizade cva tinan too hafoin finaliza knaar sira cva nian isabel ferreira hetan responsabilidade iha área oi oin estadu nian liu liu prezidente sekretariadu ba apoiu komisaun promosaun pntl tinan too prezidente komisaun akompañamentu ba prosesu promosaun sira iha pntl tinan too komisaria ba komisaun funsaun publika tinan too asesora juridika ba sekretariu estadu seguransa husi too primeira dama timór lorosa'e nian husi loron fulan maiu tinan too loron fulan maiu tinan asesora juridika ba ministru interior iha fulan fevereiru tinan too fulan juñu tinan konselheira ba ministru edukasaun no advogada ba labarik husi fulan setembru tinan too ohin loron isabel ferreira akumula mos esperiensia organizativa no institusional oi oin asumi mos kargu sira tuir mai koordenadora ba grupu serbisu hodi elabora lei konaba provedor direitus humanus no justisa no ba atividade sira konaba ninia estabelesimentu koordenadora ba grupu trabalhu planu asaun nasional direitus humanus nian membru ba grupu trabalhu elaborasaun lei antigu kombatente sira nian membru ba grupu serbisu nebe harii komisaun ba ema sira nebe lakon membru ba grupu permanente governu no igreja nian membru ba komisaun nasional ba direitu labarik sira nian membru ba konselhu superior ministeriu publiku nian koordenadora ba komisaun instaladora jestaun fronteira nian koordenadora ba komisaun negosiasaun akordu suplementar pntl nian membru ba komite reforma iha setor seguransa simu konvite hodi partisipa hanesan oradora prinsipal iha seminariu oi oin no konferensia internasional sira iha austrália china koreia súl fijí indonesia malázia portugal no timor leste liu liu konferensia ba konselhu nasional rezistensia timor nian konaba violasaun direitus humanus iha timor leste realiza iha melbourne australia abril partisipasaun konaba serbisu komisaun direitus humanus nian iha genebra suiça abril intervensaun liu liu ba violasaun sira direitus humanus nian durante okupasaun indonesia konferensia konselhu nasional rezistensia timor nian konaba situasaun pos referendu iha darwin australia outubru konferensia internasional konaba ema sira nebe lakon iha jakarta indonesia intervensaun konsentra liu ba kestaun nee nomos konaba situasaun direitus humanus iha timor leste hetan konvida ba konferensia internasional iha institutu federaismu nian iha suiça intervensaun konsentra liu konaba papel nasoens unidas no ajensia sira iha rai nebe pos konflitu agostu no konferensia internasional konaba jestaun fronteira iha tailándia dra isabel da costa ferreira kaben ho antigu prezidente republika demokratika timor leste major jeneral taur matan ruak husi fulan maiu tinan no hetan oan feto rua lola no tamarisa no oan mane ida naran quesadhip isabel ferreira bele koalia lian tolu tetun portugues no malaiu indonesio dados estatístika ne ' ebé halo planu kona ba oinsá mak ne ' ebé estuda halibur halo analiza interpreta no halo apresentasaun ba dadus simplesmente estatistika mak dadus ne ' ebé halo tuir ordem sira istila 'statistika' statistics la hanesan ho 'statistik' statistic estatistika hanesan atividade ida ne ' ebé halo liu husi halliburton dadus data statistik ne'e rasik mak dadus informasaun ka parte ne'ebe uja algoritma statistika iha data ida husi ema lubun data statistika ema bele uza atu hatene ka halo deskripsaun ba dadus ne ' e hanaran statistika deskritivu konseptu báziku statistika go asumsaun ba teoria probabilidade ema balu hamosu istilah statistika seluk hanesan populasi populasaun sampel amostra unit sampel unidade amostra no probabilitas probalidade statistika diterapkan barak iha ne ' ebé halo di ' ak oioin sira nia dixiplina ne ' ebé halo masonik ' ós baibain porezemplu astronomi no biologi no mós sira ne ' ebé halo masonik sosial ne ' e inklui sosiologi no psikologi no mós iha templu husi bidang ekonomi no industri statistika mós uza ba adorasaun iha husi atu oioin de ' it nu ' udar ema merupakan prosedur ida ne ' ebé nia debe aplikasi statistika seluk ne ' ebé agora popular mak prosedur jajak iha hanoin ne ' e ka polling antes ita halo ema hotu ne ' ebá deside ona no sira sura lalais tesi ai han lalais pemilu ka quick count iha bidang komputasi statistika hetan mós diterapkan iha pengenalan pola ka kecerdasan katak buat ne ' e lindley d making decisions john wiley second edition isbn enjeñaria ka modifikasaun hanesan siensia no teknolojia atu rezolve dezafius ne'ebe ema hasoru liu husi edukasaun enjeñaria nian siensia matematika no esperiensia rezolve moos ho pratika mak barak objetu ka prosesu ne'ebe mak iha benifisiu ema ne'ebe implementa enjeñaria iha nia profissionalidade hanaran enjineiru lisensiatura iha enjeñaria tuir istoria ema sientista barak barak mak deskobre katak ema ida idak iha nia enjeñaria rasik ne'ebe mai husi naturalmente ne'ebe mak iha tempu uluk ema uza nia tekniku hodi halo fatuk sai hanesan material uza lorloron nian ho liafuan seluk katak enjeñaria hanesan serbisu ne'ebe mak halo hahuu husi koko no to'o hetan nia rezultadu no iha mundu ohin loron siensia aprendijajen komesa la'o ho modernu no muda ema nia hanoin kona ba maneira serbisu natureza nian ho mudansa siensia no hanoin ida ne'e mak muda ema nia matenek hodi halo enjeñaria sai ona hanesan siensia ida ho dezenvolve siensia enjeñaria mak bele ona produs ema atu serbsiu hodi sai hanesan ema tekniku ida iha mundu ohin loron nian biolojia hanesan siensia ne'ebe mak esuda konaba moris no organismu moris inklui moos estrutura funsaun viveiru evolusaun mudansa no taksonomia siensia biologia modernu kompleksu tebes no eklektivu no hamriik husi ramu barak no subdisiplina maibe nia area ne'e luan maibe iha konseitu balun ne'ebe mak forma peskizasaun hotu nune'e hamosu ba parte ida biologia jeralmente kalia kona ba selula moris hanesan unidade husi moris nian gen hanesan unidade ida rasa nian no evolusaun hanesan mekanizmu da ne'ebe mka ko'alia kona ba espesie foun alende ne'e organijme fo hatene kona ba moris no hafoun enerjia nomoos regulasaun kondisaun atu nune'e estave nafatin subdisiplina biologia fo definisaun liu husi eskala organisme ne'ebe estuda ba modelu ore ganijme ne'ebe mak estuda no metode ne'ebe mka uza hodi estuda mak hanesan tuir teoria selula selula hanesan unidade bajiku moris nian selula hotu separasaun selula husi selula seluk no ikus mai selula iha isin komesa amenta organismu multiselulariu mai husi selula ida husi seluk selula tolun ne'ebe mak halo ferteizasaun selula moos unidade bmoos hanesan baziku hosi patolojia no fenomena kanal enerjia akontese iha prosesu metabolizme metabolisme selula moos eziste gen adn ne'ebe mak passa husi selula ida ba iha selula seluk bainhira iha prosesu hafahe selula iha konseitu biolojia ida ne'ebe mak hatete katak mudane sa buat moris ida mosu mai husi mekanisme evolusau liu husi toria evolusan katak eorganismu hotu ne'ebe mak iha rai ne'ebe se moris ka mate ona mai husi gen ne'ebe mak ida de'it ka jerasaun hamutuk jerasaun ne'ebe mak hamutuk akontese iha tinan miliar liu ba sientista biolojia sira haree liu ba kode genetikune'ebe hanesan maske fo konese husi sientista jean baptiste de lamarck iha tinan toria evolusaun haforsa tan husi charles darwin iha tinan tuir maine'ebe mak fo konese mekanisme baze seleksaun natural alfred russel wallace moos hanesan deskobredor ida husi evolusaun tamba nian mak ajuda moos fo sai teoira ne'e darwin fo konese iha teoria ne'e konaba katak prosesu ne'e fo konese husi seleksaun natural no selesaun ausiliar evolusaun mak oraas ne'e ko'alia kona ba mekanisme modernu nian jen adalah satuan pewarisan utama semua organisme gen merupakan bagian dari adn yang memengaruhi bentuk atau fungsi organisme semua organisme dari bakteri hingga hewan memiliki mekanisme yang mentranslasi adn menjadi protein sel mentranskripsi adn menjadi asam ribonukleat arn dan ribosom kemudian mentranslasi arn menjadi protein sebuah rangkaian asam amino kode translasi semua organisme pada dasarnya sama misalnya rangkaian adn yang menyandikan insulin dalam tubuh manusia juga menyandikan insulin ketika dimasukkan ke organisme lain seperti tumbuhan adn biasanya berbentuk kromosom linear dalam eukariota dan kromosom lingkaran dalam prokariota kromosom adalah struktur yang terdiri dari adn dan histon rangkaian kromosom dalam sel dan satuan pewarisan lain yang dapat ditemui dalam mitokondria kloroplas dan tempat lain secara kolektif disebut genom dalam eukariota adn genomik terletak di nukleus sel bersama dengan sejumlah mitokondria dan kloroplas dalam prokariota adn ada di dalam sitoplasma yang disebut nukleoid informasi genetik dalam sebuah genom disimpan dalam gen dan himpunan informasi tersebut dalam suatu organisme disebut genotip homeostasis adalah kemampuan suatu sistem terbuka dalam meregulasi stabilitas lingkungan dengan melakukan penyesuaian keseimbangan dinamika yang diatur oleh mekanisme regulasi yang terkait semua organisme hidup baik uniseluler maupun multiseluler mengalami homeostasis untuk menjaga keseimbangan dinamika dan melakukan fungsi tertentu secara efektif suatu sistem harus melacak dan menanggapi gangguan setelah melacak gangguan sistem biologis biasanya menanggapi melalui proses umpan balik negatif artinya sistem tersebut menstabilkan keadaan dengan mengurangi atau meningkatkan aktivitas suatu organ atau sistem contohnya adalah pelepasan glukagon ketika kadar gula dalam tubuh terlalu rendah keberlangsungan suatu organisme bergantung pada masukan energi secara terus menerus reaksi kimia yang membentuk struktur dan fungsi tertentu dapat mengambil energi dari suatu substansi yang menjadi makanannya untuk membantu membentuk dan mempertahankan sel baru dalam proses ini molekul bahan kimia yang menjadi makanan memainkan dua peran pertama makanan tersebut mengandung energi yang dapat diubah untuk mendukung reaksi kimia biologis kedua makanan tersebut mengembangkan struktur molekuler baru organisme yang berperan dalam menghantarkan energi ke suatu ekosistem disebut autotrof hampir semua organisme autotrof memperoleh energi dari matahari tumbuhan dan fototrof lainnya menggunakan energi matahari melalui proses fotosintesis yang mengubah bahan baku menjadi molekul organik seperti atp yang dapat dipecahkan ikatannya untuk menghasilkan energi namun beberapa ekosistem hanya bergantung pada kemotrof yang mendapatkan energi dari metana sulfida atau sumber energi non matahari lainnya beberapa energi yang diperoleh digunakan untuk menghasilkan biomassa yang dapat mempertahankan kehidupan dan mendukung pertumbuhan dan perkembangan kebanyakan sisa energi hanya menjadi panas dan molekul buangan proses penting yang mengubah energi yang terperangkap dalam substansi kimia menjadi energi yang berguna untuk kehidupan disebut metabolisme dan respirasi sel biologi molekuler mempelajari biologi dalam tingkatan molekul bidang ini bersentuhan dengan bidang biologi lainnya terutama genetika dan biokimia biologi molekuler mencoba memahami interaksi antara berbagai sistem sel termasuk hubungan antar adn arn dan sintesis protein selain itu bidang ini juga membelajari bagaimana interaksi tersebut diatur biologi sel adalah ilmu yang terkait dengan properti struktural dan fisiologis sel termasuk perilaku interaksi dan lingkungan hal ini dilakukan dalam tingkatan mikroskopik dan molekuler untuk mempelajari organisme bersel satu seperti bakteri serta sel dalam organisme multiseluler seperti manusia pemahaman akan fungsi dan struktur sel berperan penting dalam ilmu biologi kemiripan dan pebedaan antara berbagai jenis sel juga sangat terkait dengan bidang biologi molekuler anatomi mempelajari struktur makroskopik seperti organ dan sistem organ sementara genetika merupakan ilmu gen pewarisan dan variasi dalam organisme gen menyandikan informasi yang penting untuk mensintesiskan protein yang kemudian membentuk fenotip organisme dalam penelitian modern genetika juga menyelidiki fungsi gen tertentu dan menganalisis interaksi genetik di dalam tubuh organisme informasi genetik biasanya ada di dalam kromosom di dalam struktur kimia molekul adn tertentu biologi perkembangan mempelajari proses pertumbuhan dan perkembangan organisme bidang ini berasal dari embriologi dan menyelidiki kuasa genetik atas pertumbuhan sel diferensiasi sel dan morfogenesis yang merupakan proses yang menghasilkan jaringan organ dan anatomi organisme yang biasanya menjadi model dalam bidang ini meliputi cacing caenorhabditis elegans lalat buah drosophila melanogaster ikan zebra danio rerio tikus mus musculus dan tumbuhan arabidopsis thaliana organisme organisme tersebut dipelajari untuk memahami fenomena biologi tertentu dengan harapan penemuan pada organisme tersebut dapat menambah pengetahuan tentang cara kerja organisme lain fisiologi menyelidiki proses mekanik fisik dan biokimia organisme hidup dengan mencoba memahami bagaimana semua struktur bekerja secara keseluruhan gagasan dari struktur ke fungsi merupakan gagasan yang penting dalam bidang biologi penelitian fisiologis secara tradisional terbagi menjadi fisiologi tumbuhan dan hewan namun beberapa prinsip fisiologi berlaku untuk semua organisme misalnya fisiologi sel ragi mungkin juga berlaku untuk sel manusia bidang fisiologi hewan menggunakan alat dan metode dalam fisiologi manusia untuk spesies non manusia fisiologi tumbuhan meminjam teknik dari kedua bidang tersebut fisiologi juga mempelajari bagaimana sistem saraf kekebalan endokrin pernapasan dan peredaran darah bekerja dan berinteraksi penelitian sistem tersebut juga dilakukan oleh bidang yang berorientasi pada kedokteran seperti neurologi dan imunologi penelitian evolusioner terkait dengan asal usul dan nenek moyang spesies dan juga perubahannya seiring berjalannya waktu bidang ini juga meliputi ilmuwan dari berbagai bidang yang terkait dengan taksonomi contohnya adalah ilmuwan yang berspesialisasi dalam organisme tertentu seperti mamalogi ornitologi botani dan herpetologi organisme organisme tersebut digunakan untuk menjawab pertanyaan pertanyaan evolusi yang umum biologi evolusioner sebagian didasarkan dari paleontologi yang menggunakan catatan fosil untuk menjawab pertanyaan tentang cara dan tempo evolusi dan sebagian lagi dari genetika populasi dan teori evolusioner pada tahun an biologi perkembangan memasuki kembali bidang biologi evolusioner setelah sebelumnya dikeluarkan dari sintesis modern akibat penelitian biologi perkembangan evolusioner bidang lain yang terkait dan sering dianggap sebagai bagian dari biologi evolusioner adalah filogenetika sistematika dan taksonomi peristiwa spesiasi menghasilkan hubungan antar spesies yang dapat distrukturisasi seperti pohon sistematika mempelajari hubungan tersebut dan perbedaan dan kemiripan antara spesies dan sekelompok spesies namun sistematika sudah menjadi bidang penelitian yang aktif jauh sebelum pemikiran evolusi menyebar luas secara tradisional kehidupan dibagi menjadi lima kingdom monera protista fungi plantae animalia namun banyak ilmuwan yang menganggap sistem lima kingdom ini sudah ketinggalan zaman sistem klasifikasi modern biasanya dimulai dengan sistem tiga domain archaea awalnya archaebacteria bacteria awalnya eubacteria dan eukaryota termasuk protista fungi tumbuhan dan hewan domain tersebut didasarkan pada keberadaan nuklei pada sel dan perbedaan komposisi kimia bagian luar sel selain itu setiap kingdom dibagi hingga pada tingkatan spesies urutannya adalah domain kingdom filum kelas ordo famili genus spesies di luar kategori ini terdapat sejumlah parasit intraseluler yang ada di tepi kehidupan yang berarti banyak ilmuwan yang tidak mengklasifikasikan struktur tersebut sebagai kehidupan karena ketiadaan satu atau lebih fungsi atau ciri kehidupan contohnya ketiadaan aktivitas metabolisme struktur tersebut diklasifikasikan sebagai virus viroid prion atau satelit nama ilmiah organisme berasal dari genus dan spesiesnya misalnya nama ilmiah spesies manusia adalah homo sapiens homo adalah genusnya dan sapiens adalah spesiesnya ketika menulis nama ilmiah suatu organisme huruf pertama harus ditulis dengan menggunakan huruf besar dan selebihnya dalam huruf kecil selain itu nama ilmiah dapat dimiringkan atau digarisbawahi sistem klasifikasi yang banyak digunakan saat ini adalah taksonomi linnaeus sistem ini meliputi tingkatan dan tatanama binomial cara penamaan organisme diatur oleh persetujuan internasional seperti international code of botanical nomenclature icbn international code of zoological nomenclature iczn dan international code of nomenclature of bacteria icnb klasifikasi virus viroid prion dan agen sub viral ditentukan oleh international committee on taxonomy of viruses ictv dan sistemnya disebut international code of viral classification and nomenclature icvcn sebuah usulan yang disebut biocode diterbitkan pada tahun dengan maksud untuk menstandardisasi tata nama di tiga bidang tersebut namun usulan ini masih belum diterapkan biocode tidak banyak diperhatikan semenjak tahun rencana penerapannya pada tahun januari tidak banyak disadari revisi biocode yang tidak mengganti kode yang ada dan hanya menyediakan konteks pemersatu diusulkan pada tahun namun international botanical congress pada tahun menolak mempertimbangkan usulan biocode icvcn berada di luar ranah biocode karena biocode tidak meliputi klasifikasi virus ekologi mempelajari persebaran dan berlimpahnya kehidupan serta interaksi antara organisme dengan lingkungannya habitat suatu organisme dapat dideskripsikan sebagai faktor abiotik lokal seperti iklim di samping keberadaan organisme dan faktor biotik lainnya sistem biologis cukup sulit dipelajari karena ada sangat banyak interaksi yang mungkin terjadi antara organisme dengan lingkungan bahkan dalam skala kecil bakteri di dalam gradien gula memberikan tanggapan terhadap lingkungan sama seperti seekor singa yang sedang mencari makanan di sabana afrika spesies apapun juga dapat menunjukkan berbagai macam perilaku seperti kerjasama agresi parasitisme atau mutualisme masalah menjadi semakin rumit ketika dua atau lebih spesies berinteraksi dalam suatu ekosistem sistem ekologi dipelajari dalam beberapa tingkatan yang berbeda dari individu hingga populasi ekosistem dan biosfer istilah biologi populasi sering digunakan bergantian dengan ekologi populasi meskipun istilah biologi populasi lebih sering digunakan ketika mempelajari penyakit virus dan mikroba sementara ekologi populasi lebih sering dipakai ketika mempelajari tumbuhan dan hewan ekologi juga mengacu pada berbagai subdisiplin yang ada etologi menyelidiki perilaku hewan terutama hewan sosial seperti primata dan canid dan kadang kadang dianggap sebagai cabang zoologi etolog juga mempelajari evolusi perilaku dan mencoba memahami perilaku dalam konteks seleksi alam salah satu etolog modern pertama adalah charles darwin karena bukunya yang berjudul the expression of the emotions in man and animals memengaruhi etolog etolog penerusnya biogeografi terkait dengan persebaran organisme di bumi dan memusatkan perhatian pada topik seperti tektonika lempeng perubahan iklim persebaran migrasi dan kladistika pada masa kini biologi mencakup bidang akademik yang sangat luas bersentuhan dengan bidang bidang sains yang lain dan sering kali dipandang sebagai ilmu yang mandiri berikut adalah cabang cabang utama biologi timór lorosa'e hanesan nasaun ida neebe foin indepedensia iha tinan ate turizmu iha timor furak tebes tebes hodi atrai turista sira hosi nasaun sira seluk mai visita timór lorosa'e nasaun neebe buras ho anbiente ho oin oin hanesan lagoa bemanas marobo iha maliana no fatin isturiko sira neebe mak iha timor laran hanesan nino konis santana no seluk seluk tan nasaun oferese hiking foho ibun área luku hot bee matan no diversidade kulturál ida ne ' ebé boot resife korál nian sira entre espésie ne ' ebé riku liu iha mundu kona ba ai laran no wetlands oferese oportunidade di'ak ba watching manu besik imediata ba turízmu turístiku austrália no bali ne'e mós vantazozu falta infra estrutura no folin aas formatu sei kria difikuldade sira ne ' ebé mak detekta backpackers sira hetan iha dalan nee iha tinan timór lorosa'e ba dahuluk partisipa iha troka internasionál turizmu iha berlín ba vizitante no labele repete fali ida ne'e iha tinan iha tinan uluk iha sira sempre ensura violénsia ne'ebé husik lalika turista nian iha dili grupu juventude kriminál luta hamutuk to'o grupu oin oin asina tratadu dame ida hosi tinan desde tempu situasaun ne'e relata tun ativu iha fulan outubru tinan planu ba otél fitun lima nian ida iha tasi tolu besik dili sira fó sai ida nee sei sai otél luxu ne'ebé uluk iha nasaun laran otél boot liután no tasi ibun resorts planeia prinsipalmente hosi investidór sira husi austrália xina no macau iha tinan ema estranjeiru ne'ebé lao liuhusi aeroportu internasionál dilis ba timór lorosa'e ne'e rejista otél iha nasaun ida ho kuartu no totál kama ne'ebé rejista iha konvidadu no overnight hela iha fatin taxa mediu sala mak dólar amerikanu ema ne'ebé servisu iha otél no manan kuaze dólar norte amerikanu ida iha fulan ida agrikultura mak atividade hanesan kuda to'os ka hakiak animal hodi kria aihan ka medisina no agrikultura mak sai hun ba vida moris nia iha mundu agrikultura hahu'u tinan liu ba iha area naran crescente fértil ne'ebé ohin loron konhese nu'udar nasaun irak syria turquia no egito dahuluk ema kuda trigu no cevada maibe iha tempu ne'eba sira mos hetan aihoris fuik iha tempu ne'eba karik ema hahuu agrikultura tanba iha mudansa ba klimatika no mudansa rai ho agrikultura ema bele han barak liu se kompara ho buka aihan fuik iha mundu populasaun hamutuk billaun mak halo to'os parte husi populasaun timór lorosa'e halo to'os hodi fornese aihan loron loron iha nasaun riku sira populasaun de'it mak halo to'os iha nasaun riku sira to'os sira luan tebes no ema kuda aihan liuliu hodi fa'an no distribui deit laos hodi konsume to'os nain sira iha nasaun riku mos uza makina atu bele hodi halo fasil no kuda aihan barak liutan sistema agrikultura ne'e avansadu maibe bele kria polusaun ba rai no ar tanba uza produtu kimika barak iha mundu tomak produtu agrikultura ne'ebé produz barak liu mak tohu batar no foos tasi tolu hanesan bairo ka rai ida neebé lokaliza iha suku comoro postu administrativu dom aleixo munisípiu dili timor leste nian tasi tolu hanesan area protejidu tamba sai hanesan fatin turizmu neebé furak no nakonu ho istória nasional timor leste nian naran tasi tolu foti husi bee lihun tolu neebé furak tebes iha rai neebá tasi tolu lokaliza iha dili oeste neebé distánsia km husi dili sentral nian fatin sira neebe mak tama iha área protejidu mak hanesan tasi lagoa tolu estatua saun joão paulo ii no kampu fatin halo serimónia nasional nian hanesan fatin neebé estratéjiku tasi tolu moos sai hanesan terminal kapital dili nian no iha moos eskola merkadu ospitál no loja fatin nee moos iha nia tasi neebé furak hodi hariis no besik tebes aeroportu internasional prezidenti nicolau lobato ho distánsia km tasi tolu moos sai hanesan fatin neebé sai lubun iha istória nasionál timor leste nian hahuu husi tempu kolonializmu portugal nian invazaun indonézia no iha timor leste ukun an nian moos iha tempu kolonializmu portugal tasi tolu sai hanesan fatin atakasaun funu mundu ba daruak entre japaun no austrália iha tinan nian iha funu mundu nian ba daruak nee timoroan barak mak sai vitima iha tempu invazaun indonesia tasi tolu mak sai fatin ida neebé halo missa nian ba vizita amu papa saun joão paulo ii nian iha loron outobru tinan husi loron nee timoroan barak mak halo protesta ba invazaun ilegal indonezia nian no loke mundu nia matan katak timor leste moos hakarak atu ukun an iha tempu ukun an nian tasi tolu mak sai hanesan fatin ida neebé hodi halo serimónia istória nasionál lubun mak hanesan no sei iha tan momentu istória nian barak neebé mak realiza iha tasi tolu tasi tolu lokaliza iha suku comoro postu administrativu dom aleixo munisípiu dili lokaliza iha tasi norte tasi tolu iha dalan neebé asesu husi dili kupang neebé mak besik aeroportu internasional nicolau lobato ho distansia km sirkulasaun transporte públiku iha fatin nee mak hanesan mikrolete mikrolete dili ermera no dili likisá nomoos bus dili maliana nian alende nee iha moos sirkulasaun transporte internasional hanaran timor travel neebé mak liga timor leste ho indonezia tasi tolu hanesan fatin protejidu husi governu rdtl tamba rai nee iha nia paisajen neebé furak no dada turista sira husi rai laran no rai li'ur atu mai vizita tambá rai tasi tolu iha foho rai lagoa no fatin interesante barak mak furak tebes fatin interesante iha tasi tolu mak hanesan tuir mai ne'e estatua saun joão paulo ii hanesan fatin interesante no turizmu ne'ebé koñesidu iha timor leste estatua furak ne'e lokaliza iha foho ida iha tasi tolu nia oeste ne'ebé iha fornteira dili no likisá uma adat ne'e hanesan fatin missa ba vizitasaun papa joão puaulo ii iha outobru lagoa tolu ne'ebé iha tasi tolu hanesan fatin protezidu husi governu rdtl tamba hetan manu fuik ne'ebe mak furak tasi ne'ebe ezise flora no fauna no rikusoin barak iha tasi laran foho tasi tolu eziste animal fuik no ai horis ne'ebe furak rai tasi tolu hanesan bairo boot ida tamba pertense ba aldeia rua husi suku comoro nian aldeia rua neebé kona iha rai tasi tolu mak hanesan terra santa no de outobro no bairo kiik sira neebé mak iha tasi tolu mak hanesan timór plaza ka baibain ema bolu tp hanesan fatin famozu ida iha timór lorosa'e neebé ema sempre vizita loron loron liu ba ita neebe oin foun ka foin tun husi distritu mai sira hakarak ba lalais timor plaza balun tama mai dalaruma hakfodak tamba iha ambiente neebe mak diferente tebes timor plaza hanesan fatin ou lojas kompras ida nee hari'i ona husi dili dezenvolvimentu l d neebe mai husi grupu jape empreza especializada iha evolusaun propriedade ne'ebé boot ho kualidade aas ba arrendamentu retallu rezidénsia no instalasaun eskritóriu iha timór lorosa'e grupu jape harii husi sr jape kong su iha darwin territóriu norte ne'ebé iha no pertense husi família ne'ebé nia hun iha timór lorosa'e husi susesu hosi projetu propriedade komersiál iha sentru sidade darwin nian iha 's ba grupu jape benefisiu diak no progressed ba dezenvolvimentu suku dona jape iha tinan iha faze dahuluk nian iha timor plaza loke iha outubru hanesan ita hotu hatene katak timor plaza sai hanesan fatin neebe famosu koñesidu iha timór lorosa'e no atrai ema barak atu ba vizita no halo paseio iha neeba tamba timor plaza iha fatin neebe mak furak no kapas no atria ema barak ho fatin oin oin hanesan fatin fan sasan oioin fatin han fatin deskansa fatin nonton loja husi timor telecom telkomcel no telemor no seluk tan neebé pretense ba iha timor plaza nia laran iha ema balun dehan ita tama timór plaza ita sente hanesan ita iha tiha lalehan tamba sa tamba ema barak lós no hare fatin mesak furak no diferente ho fatin sira seluk entaun lalehan nee ema barak ka iha timor plaza mos fatin neebe dada labarik sira barak ba iha neeba tamba iha aktividade ka iha games barak mak iha neeba tamba nee iha labarik barak mak hakarak ba timor plaza atu halimar game sira neebe prepara iha fatin neeba iha fatin game nian mos labarik barak neebé sai hanesan hau nia alin nia fatin favoritu neebé sempre halo nia iha semangat atu mai timór plaza iha fim de semana iha brinkedu oioin no wainhira atu halimar brinkedu hirak nee tenki hola koin hanesan iha fim de semana iha inan aman barak mak hakarak lori nia oan sira ba halimar game iha timor plaza tamba iha neeba fatin neebe mak halo labarik sira kontenti hela deit tamba hetan labarik barak neebe diferenti halo sira konese malu diak liu tan timor plaza mos hanesan fatin ida neebe furak tebes iha capital dili timor plaza sai hanesan fatin sentru ida ba komunidade iha timór lorosa'e atu halibur iha neeba hodi halo aktividade komersiu i ita bele dehan mos fatin ida neebe hodi halibur hamutuk estudante sira hodi aprende buat ruma hanesan agora dadaun ne'e i iha timor plaza mos iha apartamentu barak nee iha hodi fo ba ema estrangeiro sira hodi hela i loro loron iha timor plaza ita sempre hare ema barak mai visita tamba ita bele dehan timor plaza fatin ida nebee uniku liu iha timór lorosa'e hau kontenti tamba hau sempre mai visita timor plaza hodi assesu internet hodi buka informasaun liu liu ba area teknologia i hau kontenti tamba bele halibur estudante sira nebe estuda kona ba teknologia hodi halibur hamutuk hodi konese malu hodi kopleta malu kona ba buat foun nebe'e ita seidauk hatene iha area teknologia iha fatin ida nee hau hakarak fo liamenon deit ba ita juventude timor oan nebe'e eskola iha kapital dili múzika hanesan lian nada neebé ita kria nia kontein irama kansaun no nia harmonia liu liu husi lian neebé produz husi instrumentu neebé bele kria irama maske múzika hanesan tipu fenomena intuisaun hodi kria hadia no dedika buat hirak nee pertense ou hola parte iha arte rona múzika hanesan tipu ida husi animasaun nian múzika klasifika hansan fenomena neebé úniku neebé bele produz husi instrumentu sira múzika nian múzika konesidu iha tempu aperesementu ema modern iha mundu homo sapiens iha tinan to ba kotuk la iha ema ida mak hatene lolos bainhira maka ema hatene arte no múzika husi deskobrimentu arkeologo iha area hanesan iha kontinente afrika ita tinan to ba kotuk katak iha tempu neba iha ona mudansa evolusaun ba ema nia kakutak ho kakutak neebé matenek liu animál ema halo koseitu ba kasa hodi bele oho animál neebé boot ho kapasidade hanesan nee ema bele hanoin irasional no uja imajinasaun no espiritual linguajen ba komunikasaun atu sira uja ba komunika ba malu nune sira fo naran ba sira an no animál sira iha lalaok moris nian neebé la permanente ka sedentariu umano primordial bele deit hetan inspirasaun hodi halibur animál ain ruin sira neebé maran ona sira huu no produz lian iha mos balun neebé hetan inspirasaun husi natureza no sira uja ai neebé kuak no sira halo sai nudar flauta primordial umano deklara sira nia sentimentu tauk no haksolok liu husi lian sira halimar ho lian sira hodi kria kansaun hyme ou letra múzika kiik neebé sira halo tan hetan nia inspirasaun husi knananuk manufuik sira iha ai laran animál nia kulit sira neebé uja hanesan hena iha tempu neba sira taka ba ai neebé koak ikus mai sira kria ona tambor dalen tetun timor leste hanesan sistema sosio kultural boot ida neebé kompostu hosi komponente sira hanesan governu nasaun territoriu dalen no populasaun komponente hirak nee iha sira ninia karakteristika ida idak governu maka governu timor leste ho nia simbólu unidade aksaun no progressu territoriu mak hosi fronteira ho indonesia iha parte oeste to jaco iha parte leste hosi atauro too tasi mane iha suai neba populasaun mak ema timor oan hirak neebé hela iha parte hotu hotu iha territoriu timor leste nian kona ba dalen mak dalen tetun ida neebé moris duni iha timor leste no ema barak koalia no kumprende iha sira ninia komunikasaun loron loron nian purtantu sistema temina iha leten mak bele marka diferensia entre nasaun ida ho nasaun seluk ita iha tetun prasa no tetun terik uma kreda ka igreija hahú promove tetun terik tinan atus hirak liu ba too ohin loron tetun prasa neebé konsentra iha dili tamba dili hanesan kapital sentru administrasaun sentru negosiu sentru ba edukasaun ema hosi fatin hotu hotu mai serbisu eskola no buka moris iha dili halo dalen tetun popular tiha ikus mai ema timor leste uza dalen tetun terik no dalen tetun prasa nee kahur malu iha sira nia komunikasaun loron loron too ohin loron funsaun dalen tetun hori uluk kedas naturalmente ema simu hanesan dalen ida neebé bele sai ai laletek ba ema sira hosi dialetu oin oin hodi koalia ba malu liu hosi dalen tetun ema timor leste hosi dialetu oin oin bele moris hamutuk hatene ka entende ba sira nia adat sira nia hahalok no étika hanesan sosiedade ida ema ida hosi parte dialetu kemak atsabe ba basar ka ba faan tais iha lospalos ema nee sei la koalia kemak tamba ema lospalos la hatene koalia kemak ema lospalos nia dialetu mak fatuluku maklere nsst sira nain rua tenki koalia dalen tetun hodi fasilita sira nain rua nian negosiu mane ida hosi baucau mai hola feto iha oecusse sira sei uza deit dalen tetun iha sira nia komunikasaun no interasaun ba malu konaba asuntu fetosan umane nunee mós ba dialetu sira seluk lalika ba dook iha parte distritu bobonaro deit purezemplu ema hosi dialetu kemak marobo bainhira ba basar iha lolotoe neebé koalia dialetu bunak sira nain rua koalia mak dalen tetun laos koalia dialetu idak idak nian maibe iha realidade sira nain rua sei viziñu hela tamba nee karik dalen tetun nee la ezisti bele kria situasaun runga ranga dizordem ka kacau balau dizharmonia iha sosiedade nia laran habadak deit katak tempu lao dalen tetun nee mós loron ba loron loke aan ba bebeik no ikus mai sai hanesan dalen neebé kesi ema timor leste husi dialetu oin oin nee sai ida deit rai ida deit unidade nasional matenek nain ida naran david crystal iha nia artigu ida husu hanesan nee nusa mak dalen sai signifikante tebes hanesan índise ba movimentu etniku ka nasionalismu nia hatan hodi dehan a dalen hanesan parte integral neebé obviu ba komunidade sira nia moris b dalen hatudu ligasaun ho pasadu c dalen kesi hamutuk ema sira koalia dalen nee hodi haketak sira hosi grupu seluk neebé koalia dalen diferente hanesan dalen nasional dalen tetun sai hanesan mós identidade nasional timor leste nian tamba sa ita konsidera hanesan dalen ofisial dalen nasional no identidade nasional razaun simples deit tamba iha valor ida valor nee mai hosi neebé mai hosi istoria naruk temin iha leten matenek nain ida naran ernst moritz arndt hateten katak la iha elementu ida neebé iha valor aas liu duke dalen neebé nasaun nee iha ernst hakarak fó hanoin ba ita katak ita nia dalen tetun nee iha valor aas tebes tamba nee bainhira ita la konsidera dalen tetun nee signifika ita hatun ninia valor ida nee bele sai hanesan moe boot ida ba ita bainhira ita timor oan rasik mak merendahkan fali ita nia dalen tetun nee karik dalen tetun la iha valor ita timor oan hotu valor la iha identidade la iha tamba nee ita timor oan tomak tenki tau iha ita nia kakutak katak dalen portuges ninia valor boot tebes iha nasaun portugal no dalen tetun ninia valor boot no aas tebes iha nasaun timor leste tamba dalen tetun nee rai timor leste nee mak hahoris dalen orijinal indízena no sai hanesan identidade neebé kesi metin unidade nasional timor leste nian matenek nain ida seluk ho naran friedrich schiller hatutan katak dalen sai hanesan lalenok nasaun ida nian bainhira ita haree ka fihir aan iha lalenok nee lalatak neebé mósu iha lalenok nee ita nian oin rasik ita nia isin rasik lia fuan seluk bele dehan katak funsaun prinsipal seluk hosi dalen mak atu hatudu ita nia identidade hateten ba ema seluk se mak ita dala ida tan matenek nain ida nee hakarak fó hanoin ba ita katak dalen reprezenta ita nian rai ka nasaun ita nian oin no ita nia isin rasik pergunta mak nee dalen ida neebé mak sai hanesan ita nian oin no isin rasik dalen portuges ka dalen tetun klaru dalen tetun nudar timor oan oin aat no koor kulit neebé atu metan la metan mutin la mutin atu dehan aas maibe la aas hanesan hau la iha dúvidas katak dalen tetun hatudu hau mai hosi timor leste dalen tetun mak hau nia identidade hau mak dalen tetun no dalen tetun nee mak hau rasik tamba dalen ida nee hau rona kedas hosi hau nian inan nia kabun laran too boot hau koalia dalen tetun ba eskola koalia dalen tetun halimar ho hau nia belun ka kolega sira koalia dalen tetun ba serbisu koalia dalen tetun ba uma kreda domingu domingu rona padre sira koalia dalen tetun nunee mós too loron ida hau mate mós mate ho dalen tetun uma lulik ka kultura katak dalan husi klalaok no hanoin nebe ema moris iha grupu sosial ida aprende kria no fahe ba malu ho kultura ita bele hare diferensia entre grupu humanu ida ho seluk kultura mos haketak ita ema ho animal kultura ema nian ida inklui sira nia fiar sira nia regulamentu ba hahalok lian ritual arte hatais religiaun no sistema ekonomia ho politika kultura hanesan aspeitu importante ida iha istudu importante kultura iha karakteristik nebe oin oin hanesan kulturalmente munisipiu bobonaru ho komunidade provinsia ntt indonezia iha relasaun externa kulturais no sosiais difisil atu haketak ho sistema relativas tanba relasaun iha fronteira ne'ebe mak eziste hori uluk kedas iha fatin refere tan ne'e dalabarak ita asisti no rona aktividades kulturais barak mak hala'o husi parte rua ne'e maibe kultura ne'ebe eziste iha rai laran munisipiu bobonaro iha diferensa oin rua maka hanesan kultura kemak no kultura bunak hanaran fetosan mane foun no umane iha tempu hahu halo lia ou adat ruma hanesan lia moris lia mate han umaben nst ida idak mai ho ninia pozisaun hanesan mane foun karik mai ho karau osan belak morten tua sigaru maibe tuir buat ne'ebe mak ema umane sira ba hateten ou hato'o ka tula ba sira maibe sira tenke kumpri saida mak sira mai hato'o ka tula ba mane foun sira buat ne'ebe manefoun ka fetosan sira lori tuir sira nia kapasidade kultura bunak iha distritu bobonaro nia laran tomak iha sub distritu maliana cailaco bobonaro balibo inklui iha marobo no posivel sekarik estrada diak iha potensial ba turizmu kultural ho la'o ain deit foho sira hotu iha rejiaun ida ne'e riku ho istoria no iha fatin importante barak hosi era hot hotu hosi istoria rejiaun ida ne'e nian elementu sira ne'ebe falta atu introduz viajen nu'udar veikulu ida ba turizmu kultural iha bobonaro mak katak presiza mata dalan lokal sira ne'ebe treinadu presiza mos informasaun fatin turizmu kultural ne'e identifika ona iha munisípiu bobonaru ne'ebe potensialidade teb tebes ho ninia historia ne'ebe iha no atrai turista sira ba vizita mak geografikamente marobo hatuur entre foho ilatlaun no leolaku nia leet domina ho foho no hadulas ho mota halo marobo susar ba rai tetuk hafalun ho kalohan udan no anin maus halo marobo fresku no malirin tebes marobo kompostu husi suku tolu hanesan atuaben soilesu ho ilatlaun iha parte seluk bainhira temi marobo ema sempre kuinese liu marobo ho potensia natureza bee manas bee manas marobo fahe ba parte rua ida biabanas ka bee manas iha aldeia atu egas parte weste no bee dois ka bee boroluli iha aldeia boroluli partensia ba parte leste husi marobo tuir istoria bee manas no bee dois nee deskobre husi gerasaun uma lisan manepaat nian istoria oral mos haktuir beiala sira deskobre bee manas ne'e liu husi asu maka hatudu ba sira ho ida ne'e to ohin loron bainhira halo ritual ruma zerasaun husi manepaat sira sempre utiliza animal asu sai hanesan oferta ba lulik nian tan deit fiar ida nune feto sira husi lisan mane epaat la han naan asu to ohin loron biabanas ka be'e manas iha aldeia atu egas parte weste nee ho nia temperature entre graus ba too celsius no sai manas makas iha tempu lorokraik dader no udan monurai maibe menus uitoan iha tempu meudia no bainhira bailoron naruk forma ho koor abu abu no matak hanesan furak husi bee manas nian sulin sai husi rai kuak naksulin hodi forma kadalak oan bara barak molok naksulin hamutuk ba pixina pixina ida ne'e hari iha tempo kolonial portugues nian pixina nee ho luan metro naruk metro ho nia klean metro bee manas nia iis hanesan manu tolun daan no sai fenomena ona katak bainhira nia iis makas sinal katak udan besik mai ona animal asu timor leste restaura ninia independensia iha tinan rihun rua rua liu ba nasaun timor leste hanesan nasaun ida ne'ebe maioria ninia populasaun moris ho vida agrikultura no hakiak animal sira hodi sustenta sira nia nesidades basika ho objetivu atu bele hetan benefisiu bainhira animal sira ne'e sira ba faan iha merkadu no balun sira bele halo tradisaun kultura nian ka uma lisan animal hirak ne'ebe maka populasaun sira hakiak maka hanesan asu bibi bibi malae no bibi timor busa fahi karau karau balineses no karau timor manu no samea asu domestiku hanesan animal mamalia ida neebé hetan domestikasaun husi asu fuik anjing serigala iha tinan liu ba iha teste fosil no teste dna husi matenek nain sira mos hatudu katak asu nia existensia iha mundu nee iha ona tinan liu ba animal asu mos sai hanesan animal ida neebe desenvolve tebes iha nia rasa no espesie kores husi asu nia fuuk ka fulun nee varia tebes husi kor metan to mutin xinjetu xokolate nst siensia neebé estuda konaba asu nee ita hanaran kinologi neebé mai husi lian gregu antigu no kompostu husi liafuan kynos katak asu no logos katak estudo asu iha ruin neebe forte ruin iha parte ain nee liga ba malun sistema karfdiovaskular nebe asu iha nee bele suporta asu nia fisiku no bele halo asu refere atu halai lalais no nihan nebe atu kasa no han ninia hahan sira bainhira halo komparasaun ho estrutura ruin ain husi ema nian teknolojiamente asu lao no haksoit uza nia ain fuan animal asu sai hanesan animal ida ne'ebe belee konsumu kualker hahan ne'ebe iha dala barak hakiak nain sira fo hahan ba sira nia animal asu ho hahan susu ben etu ho naan naan matak ka naan nebe tasak ona no hahan restu husi hakiak nain nian timor leste hanesan nasaun ida neebé lokaliza iha sudueste aziatiku ho estadu ida neebe mak sei foun nasaun ida nee foin ukun aan iha tinan sanolu resin nia laran tan ida nee presiza tebes atu dezenvolve aan hanesan nasaun sira seluk bazeia ba crdtl promulga ona iha art legaliza katak ema hotu iha direitu atu bele moris saudavel no ekolojikamente moris iha ambiente moos no iha dever atu proteje no hadia ba nia benefisiu agora no ba futuru jerasaun oin mai konstituisaun da rdtl baze legal hirak nee hatuur ona maibe nia prossesu implementasaun la efektivu tamba nee iha observasaun balun nota katak lixu sai problema ba timor leste liu liu kapital dili la iha data fiksu ida neebé indika katak timor leste iha risku boot ba poluisaun lixu been maske nunee iha observasaun edukasional hatudu katak ita nia valeta mota no rai sei nakonu ho oliu foer oliu uzadu neebé mak lá utiliza ona husi ofisina sira iha fig hatudu katak ofisina balun troka oliu makina nian ka filtru oliu husi kareta atu tau foun sei soe arbiru iha fatin hanesan iha figura okos oliu uzadu hirak nee sei estraga duut mikrorganismu iha rai halo bee foer estraga mos biodiversidade tasi nian hanesan animal no koral sira iha tasi laran fenomena ida nee hatudu katak maioria ensinu superior kampu de servisu konsentra hotu iha dili tamba nee husi aumentu númeru urbanizasaun kada tinan fó impaktu ba moris ekonomia no ambiente escola do reino de venilale escola do reino do venilale iha tinan laos hanesan fatin escola nian maibe escola refere sai hanesan ingreja hodi sarani sira rona misa iha loron domingo domingo iha tempo neba ingreja refere muda fali ba leten nebe dok husi escola do reino quaze m tan nee fatin refere sai hanesan escola ba labarik orfornatu sira kleur ba kluir escola refere simu mos populasaun nia ona sira maibe sei halo discrimanasaun ba povo katak liurai ho atan iha tempo neba povo tenke servi da liu rai nia oan sira hodi fo oportunidade hanesan bele hetan educasaun no povo nia oan tenke too tinan iiha dever selu ona inpostu kontinua hanesan nee iha tinan mosu politika hodi hamosu partidus politico sira no fatin nafatin natin educasaun maibe tenke husik hela tinan tolu nia laran tamba hetan invasaun husi indonesia iha tinan fatin refere kontinua tau hanesan fatin hodi halibur oan kiak sira nebe laiha inan no aman tamba ema barak mate iha funu iha tempo nebe planu husi governo indonesia hodi muda orfonatu sira ba fatin seluk hodi escola refere sai hanesan escola publico maibe escola refere sai hanesan ecola swasta ka sdk venilale iha tinan wainhira timor leste hetan independecia fatin refere kontinua sai hanesan escola sdk too iha iha tinan hetan suporta no hadia husi ensul tau hanesan fatin libraria iha subdistritu venilale nebe hetan inagura husi president jose ramus horta nebe oras nee sai hanesan chefe nasaun timor leste tamba iha tempo neba chefe suco nain ualu husi suco ualu iha subdistritu venilale hodi entrega ba ingreja hodi tau liman no oras nee fatin refere sai nafatin fatin perpustakaan no fatin encontru nian ili kere kere mak foho ka fatuk kuak ida ne'ebé nia ejistensia úniku teb tebes iha rai doben timor leste neebe mak nakotu ho pintura ka imajem sira ne'ebé deskoesidu teb tebes neebe mak to agora ema lahatene nia orijem husi ne'ebé no nia mosu tinan hira ona tuir peskijador balun hateten katak foho refere nia ejistensia mosu tinan atus ba atus ona ho rajaun ida katak imajem refere mai husi beiala sira neebe mak dalabarak ekspresa sai sira nia ideia ka sentimentu ruma liu husi hakerek iha fatuk ka foho lolon nee maibe populasun ne'ebé mak hela besik area refere mos lahatene historia lolos husi foho nee resik sira so bele hateten katak imajem sira neebe mak iha fatuk lolon ne'e heransa husi avo sira foho refere iha parte leste husi timor munisipiu lautein postu administrativu tutuala ili kere kere agora dadaun sai hanesan fatin turismo ida neebe mak atria teb tebes vizitantes sira liu liu husi turista estanjeiru sira ne'ebe mak mai vizita rai doben timor leste iha ne'eba vizitante sira livre atu vizita fatin turismu hirak ne'e no karik laran kman bele hakar liu hodi hare illa jaco no fatin turismu sira seluk ne'ebe mak eziste iha rai doben ne'e inklui foho ili kere kere komunidade tutuala hanaran foho ne'e ili kere kere ne'ebé foti husi lian materna ida iha area neeba mak fataluku iha lian fataluku ili katak foho no kere kere katak makerek nune'e ili kere kere katak foho makerek tasi tibalau ka ho lian ingles tibalau beach hanesan tasi ida neebé ho beleza natureza nebe furak hodi atrai ema barak nia matan hodi ba visita fatin nee tasi tibalau lokaliza iha postu administrativu maubara no munisipiu likisa tasi tibalau konsidera hanesan mos fatin turizmu ida ba nasaun timor leste maske ho fatin neebé ladún luan maibe tibalau sai hanesan fatin úniku ida iha nasaun timor leste hodi dada ema barak ba visita ema barak mak gosta ba passa ferias fim de semana nian hodi lao ba visita tasi tibalau tibalau atraidu tebes iha sira nia matan hodi halo sira foti iniciativa ida nebe lalais hodi ba visita fatin nee tamba fatin nee hanesan lalehan foun ba sira naran tibalau agora famouzu tebes iha timor ema timor oan barak mak ba vizita ona tasi tibalau inklui mos turista balun neebé mai husi nasaun seluk ema hotu hotu gosta ba pasiar no passatempu iha tasi ibun ida nee tamba ho forma vista neebé furak ba ema atu hasai fotografia iha fatin neebá tibalau hafurak ho fatuk boot neebé ezisti iha tasi laran maske ema barak mak ba vizita no hariis tasi iha tasi tibalau nee maibe ema rai nain sira neebé mak hela besik iha neebá tauk tebes atu ba hariis tasi nee tamba sira konsidera tasi tibalau nee sai hanesan fatin sagradu ka tasi neebé lulik tuir lia nain sira iha neebá hateten katak wainhira udan la mai no dala ruma sira nia animal ruma lakon lia nain sira sempre ba halo lulik ka hamulak iha tasi ibun tibalau nee iha ai lok hun ida neebé mak moris iha fatuk leten neebé mak ezisti iha tasi laran nee lia nain sira hatutan tan katak bee ida neebé ezisti besik iha tasi ibun tibalau nee laos be neebé mak kontamina ho tasi hodi halo bee nee sai mer maibe kontamina ho bee neebé sulin husi foho tun ba tasi maibe liafuan sira nee la sai kestaun ka impedementu ba ema atu ba visita fatin nee tamba tasi tibalau atrativu tebes ho nia furak neebé iha hodi dada ema ba visita politika nasional juventude juventude mak temi iha politika ida nee refereba joven sira nebe ho idade hahu tinan ate tinan idade timor leste nuudar pais neebe hatun ona visaun atu sai nasaun ho rendimentu mediu altu iha tinan nudar nasaun ho maioria populasaun mak ho idade joven neebe husi parte ida bele sai potensia ba dezenvolvimentu nasaun nomos husi parte seluk bele sai impedimentu ba dezenvolvimentu pais rasik tamba ne investimentu ba dezenvolvimentu iha area juventude sai prioridade no estratejiku ba estadu republika demokratika timor leste juventude foun konsidera nudar manifesta ba realidade sosio kultura ekonomia no politika joven timor leste nian neebe muda husi tempu ba tempu juventude mk enquadramentu no visaun jeral neebe fo orientasaun konaba desenvolvimentu juventude iha aspetu hotu hotu no iha territoriu ida nia laran politik juventude nian nee buka atu hatan ba dezafiu no preokupasaun boot sira nebe joven mane no joven feto hasoru iha sira nia moris loroloron nee mos nudar aktu politika ida hodi rekonese joven feto no joven mane nia partisipasaun iha luta ba ukun rasik annian politika nasional juventude nee rekonese joven feto no mane nedar rekursu transformasaun sosio ekonomiku iha sosiedade aldeia helesu aldeia hellesu nia naran mai husi lian kemak naran hellesu nuudar naran ida husi foho debu neebé babain komuni kadade sira bolu ho naran tapolessu hoi da nee naran tapolessu nee fahe ba familia boot rua maka hanesan familia boot helessu no familia boot helessu laramotu helesu hanesan aldeia ida neebé tama iha suku atabae posto administrativu atabae no munisipiu bobonaru aldeia helesu iha aldeia nee isola tebes no dook husi postu ho rasaun nee populasaun balun muda fali bai ha aldeia no suku seluk neebé besik postu atu nunee bele fasilita sira asessu ba sidade fasilidade publiku nebe maka esiste iha aldeia nee maka hanesan eskola primaria ida eskola pre sekundaria ida kapela ida no transporte publiku nebe uza hodi fasilita no asesu ba aldeia nee maka trak no motor nebe aluga no dalabarak komunidade sira uza bisikeleta motor gerobak no kuda atu ajuda sira nia viajem primariu de janeiro pre sekundariu de janeiro igreja capelanossa senhora de grasa transporte publiku trak no motor aluga transporte privadu bixikeleta motor gerobak no kuda dom boaventura ho nia naran loloos nudár liurai manufahi iha tempu portugés nia ukun iha timór durante nia kargu nudár liurai nia iha estratejia atu duni sai malae mutin sira hosi timór hanesan hatutan nia aman dom duarte ninia dalan dom boaventura luta kontra kolonializmu portugés hodi hamosu funu manufahi bainhira dom boaventura lidera funu manufahi iha kauza balun maka hamosu kontinuidade funu ne'e ho ninia komplesidade rasik ida maka desizaun governadór foun filomeno de cmara de melo hasae folin impostu per capita tan afeta kedas povu nia moris sai todan liu liuliu ezijénsia governu portugál atu aumenta númeru ema ba serbisu públiku nian no ba plantasaun kafé nian hosi parte ida mudansa polítika iha portugál hafoin implementasaun repúblika tinan hodi troka sistema monárkika hamosu konfuzaun iha liurai timoroan nia leet liuliu tanba hakotu lasu simbóliku ne'ebé kesi liurai timoroan ho monarkia portugál liurai timoroan rasik konsidera bandeira monarkia azúl mutin nu'udar 'lulik' ida basá susar hodi esplika objetivu repúblika ba sira entretantu iha sidade dili grupu timoroan assimilados mós fó apoiu ba revolta porezemplu hosi goeza timorense domingos de sena barreto ne'ebé serbisu iha alfándega istoriadór franses rené pélissier hatete liuliu tanba lema repúblika parese subversivu ba interese kaer podér mas laiha dokumentasaun forte atu esplika sira nia motivasaun loloos nune'e mos dom boaventura mezmu hetan edukasaun europeu husi eskola misaun katólika lahane tinan maka bolu hikas husi povu manufahi atu hatutan ninia aman dom duarte nia luta maibé dala ida tan laiha dokumentasaun forte neebé fó roman kona ba dom boaventura ninia ideia kona ba liberdade ka ukun rasik an inklui mós nia apoiante assimilado sira agora daudaun iha ona monumentu ida nudár homenagem husi nasaun no sidadaun sira ba herói dom boaventura mak estatua dom boaventura neebé harii iha tinan iha luak posto administrativu same municipiu manufahi timor leste hanesa nasaun ne'ebe jovem nebe ho idade anos maibe konsege tama ona iha erra globalizasaun mundial nian timor leste nasaun ne'ebe mak ki'ik no kloot  maibe  povu timor leste nia konhesementu no abilidade ba area teknologia avansa liu ona eskola sira iha timor leste mos hanorin ona materia  especifiku konaba teknologia nian especialidade ba sistema komputasaun nian hodi nunne bele prepara timor oan sira sai futuro engehnaria software nian hodi nune bele desenvolve area teknologia iha timor leste koalia konaba teknologia ne dinamiku tebes no mudansa nebe avansa beibeik ba progressu atu tama ba ida nebe espesifiku liu nebe ita hasoru no uja lorloron mak internet nebe kompostu husi google facebook whatshapp e mail no seluk tan redes internet iha timor leste fornese hosi kompanhia local sira nebe hanesan timor telecom no telemor i kompanhia non local mak telcomcel nebe fornese redes ho diak hodi nunne konsumidor bele asessu aktualmente internet hanesan elementu importante ba vida diaria humana nian no hanesan mos konsumidor publiku nian ba nesesidade primaria informasaun nian ita bele hare iha escola estudante sira uja internet  google hanesan fontes atu buka materia no aprende liu tan alein de iha aula normal nunne mos hanesan ho facebook no whatshap popular liu no familiares tebes ho sosiadadetimor leste maske indikador hatudu konsumidor barak liu mak jovem sira maibe nunne mos ho inan aman avo labarik sira mos uja barak tebes hanesan meios komunikasaun nebe fasitita tebes ho efektivu no efisiente email baibain barak liu uja iha servisu administrasaun nian nebe apoiio ba trasferensia documentos sira sidadaun timor leste adapta lalais liu iha erra globalizasaun nian nebe dalabarak ita hare iha realidade timoroan barak matenek ona uja internet tuir nia dalan maske  laos hotu hotu bele ona maibe processu mak sei hatudu nia resultadu exemplu nebe ita foti mak iha tempu agora atu le livro karik iita laiha tempu atu ba biblioteka ita bele asessu deit iha google loke mos enciklopedia direktamente ita bele asessu ona tuir ita nia nesesidade geralmente ita bele dehan katak internet ne furak kuantu ita hatene uja tuir nia dalan utilizasaun internet ne'ebe saudavel internet kada ema idak idak iha ninia direitu atu defini no konhese siensia neebe mak los  no digno tamba nia mak maromak rasik mai   hodi lialos ba iha ema hotu nia moris iha mundo nee maibe iha tristeza boot mak nee iha mundo teknoligia ema barak mak sai atan ba teknologia tamba la  utiliza  diak teknologia iha sira nia moris utilizasaun teknologia ho bebas liu no labele atu rekopera fila fali entaun nia rezultadu ikus mak ita sai atan ba teknologia nee rasik ou hanesan liafuan ida hateten hanesan buka ruik entre iha  isin sira laiha buat hotu neebe mak iha internet nia laran nee diak no los duni ona maibe koko no tetu ba buat neebe mak ita halo hili nee duni uza ita nia kakutak hodi halo distinsaun ba buat sira nee hotu maneira neebe mak diak no los atu utiliza intenet o nia futuro depende saida mak  o defini iha ohin loron labele husik liafuan ladiak sira imagen video no musika iha laptop pc smarthphone sira nee estraga o nia futuro nee duni uza ita nia matenek neebe ita iha hodi hili ho halo buat hotu tamba kualidade o nia moris depende husi kualidade informasaun neebe o simu durante lor loron utilizasaun neebe mak diak fo sempre fo esperansa neebe diak maibe utilizasaun neebe mak matenet bele halo ita sai ema neebe iha folin ba familia kolega no bele mo ho ema neebe ita konhese tuiri mai nee iha hanoin sira neebe mak diak no iha nia vantagem assesu ba internet iha moris lor loron nian ho diak sempre tau konfiansa hotu iha maromak iha kualker situasaun saida deit tengser hanoin katak maromak mak hau nia konfiansa tomak ho nunee nai maromak bele hodi prepara iha nia laran ita nia hanoin no ba buat neebe mak sei akontese mai ita tengser iha komitmento hodi bele toma atensaun nafatin ba iha ita nia hakarak sira tama iha mundo teknologia entaun ita nia hanoin mak sei akompnha hotu lalaok sira hanesan matan tilun ibun no liman sira nee ho nunee mak ita tenki iha fuan no hanoin neebe komitmento hodi utiliza media sosial ba hanoin diak no positivo iha hahalok neebe selektivo hahalok ida nee hanesan klalaok neebe fo valor ba buat hotu neebe molok atu desisi hodi utiliza iha moris lor loron ho nunee konsiente ba katak internet laos maromak neebe sempre certo hela deit laiha liafuan neebe atraza husik buat neebe la diak molok nia domina ita se wainhira ita la espera hetan ou klikar konten ruma neebe neagtif exemplo pornografia no berita hoax ho nunee selagi ita nia fuan fo hanoin katak buat nee ladiak matan moris no neon nain atu bele hadok an lalais husi buat sira nee hotu labele utiliza demais internet labele halo internet mak utiliza no manega ita maibe ita mak manega internet ba ita nia diak kesi metin teknologia hafoin tau nia iha ita nia ain okos labele husik mundo nia hakarak domina ita nia moris too sai hanesan ema neebe maneja buat hotu lahatene no dok husi kondisaun mate nian utilizasaun internet neebe atu diak liu tan nia fontes dahuluk mai husi familia inan aman tengser hatudu dalan neebe los ba oan sira atu sira bele medias sosial ho diak no hanoin neebe positivu desvantagem no vantagem husi utilizasaun internet vantagem husi utilizasaun internet nian mak hanesan tempo agora mundo desenvolve tebes ho teknologia neebe kada oras ba oras sempre iha mudansa hela deit vantagem husi internet nian mak bele ajuda ita assesu ba infomasaun sira lais no diak no ema barak mak halo bisnis liu husi internet desvantagem husi utilizasaun internet nian mak hanesan husi kazu sira neebe relasiona ho mundo teknologia ninia aat mak mosu linguagem sira neebe oin oin hanesan joven sira neebe mak utiliza internet hodi assesu ba media sosial oi oin sira uza linguagem neebe mak ladun diak dalabarak uza liafuan sira neebe foer bosokten trata malu no hatun malu iha media sosial refere nee sai hanesan problema boot husi utilizasaun teknologia neebe sala dalaruma sira la konsiente ho linguagem sira nee ba sira buat sira nee bai bain tiha ona ba liafuan sira nee maibe sira lahatene katak ho buat ladiak neebe sira halo bele hatudu sira imagaem neebe ladiak nuudar umanu ida instrumentu kultural hanesan konjuntu husi material local sira neebe uluk kedas ita nia beiala sira uja iha seremonia tradisional sira ou iha lisan ka seremonia espiritual sira instrument cultural sira iha tipu oioin no uja tuir seremonia ida idak instrumentu sira konstrui husi ai besi no barak liu mk uja animal nia fulun no kulit instrumentu cultural sira sempre identika ho dansa tradisional ou kualker instrument saida deit ita utiliza tuir tuir mai naran husi instrument sira no nia funsaun lakadou hanesan instrumentu ida nebe ita uja hodi toka nia ema bidu tuir son nebe nia produz babadok hanesan instrument tradisional nebe ema feto ou amne sira uja hodi dere no nia mos produz son atu ema bidu hanesan mos tambor surik surik hanesan instrument tradisional ida nebe especial ba mane sira uja hodi bidu kaibauk hanesan instrument cultural nebe mane sira uja iha ulun halo ho manu fulun ikun nian tais mane no feto hanesan instrument nebe geral ba mane no feto uja atu taka isin ou hanesan mos hena tradisaun nian gon hanesan instrumentu nebe ema uja atu dere akompanha ho babadok no nia halo husi besi nee maka instrumentu nebe geral liu iha timor leste iha area cultural nian ita sempre hare buat hirak nee iha seremonia boot balun iha rai laran telkomcel mak sentru atendimentu kliente telkomcel ne'ebe prezente ona iha munisipiu hotu iha timor leste alem de sai nudar fatin atu atende kliente sira plaza telkomcel mos fornese venda fa'an produtus telkomcel hanesan sim card pulsa no telemovel bundling hahu loron de outubru telkomcel inaugura ona plaza telkomcel iha munisipiu hotu telkomcel maka kompañia telekomunikasi indonesia internasional telin ida marka ba servisu telekomunikasaun móvel celulares neebe organiza husi telecommunication indonesia international tl s e domiciliado no operando iha timor leste prezensa kompañia telekomunikasaun seluler hosi indonezia nee atrai makaas duni komunidade iha timor leste nebe hamrook ba falisilidade komunikasaun baratu liu kompara ho tempu uluk nebe kompañia telekomunikasaun ida deit halo tarifa komunikasaun telefone iha timor leste karun liu iha mundu ohin loron ho prezensa rede telin komunidade iha timor leste tau esperansa makaas ba kompañia nee atu fo servisu fasilidade komunikasaun telemovel nebe baratu liu ka maizumenus labele karun liu ka hanesan deit fali ho folin nebe kompañia timor telecom iha prezensa telin atrai makaas duni komunidade iha timor leste atu sai kliente hosi meta target telin nian hetan hameno sai kliente iha lansamentu maizumenus nain rihun haat afinal numeru ema nebe hameno simcard atu sai kliente sae makaas dalas lima hosi meta inisiu iha lansamentu semana kotuk nee telin anunsia katak kliente rejistadu atinji ona kuaze rihun ruanulu resin tolu bele dehan numeru nebe fantastiku ba kompañia telin iha timor leste atrai duni komunidade nia animu telekomunikasi indonesia international tl s e ba subsidiárias ba pt telekomunikasi indonesia international telin ho baze iha jakarta indonézia ne'ebé indiretamente telkomcel mós sai parte husi familia boot ida iha grupu telkom indonesia ne'ebé membru sira hotu iha grupu telkom nu'udar subsidiária ba pt telkom indonesia sei iha loron fulan outubru tinan manán ofisialmente espektru radio frequncias telkomcel neebe heta lisensa husi governu timor leste lisensa ida ne'e nu'udar porta entrada atu lori ho gsm ho servisu rede internet g ba parte hotu hotu iha timor leste ida ne'e kontribui ba ita nia paixão ne'ebé kria benefísiu ne'ebé bele usufruídos tanba ema hotu hotu sosiedade timor leste ne'ebé sei hahú husi servisu báziku sira ne'e nu'udar hanaran vóz sms no mms rekursu sira hanesan reencaminhamento atu hanaran vas servisu valór adicionado nu'udar ring back tone rbt group sms no servisu seluk vas atu funsiona internet ho banda deit telkomcel ne'e harii iha loron fulan setembru tinan atu hala'o servisu telekomunikasaun móvel ne'ebé fó hosi distritu tomak iha timor leste no internet ho banda skala ho rede internet g iha frekuénsia mhz bazeia ba jéneru iha tinan barak husi esperiénsia ne'ebé nu'udar prinsipál sira operadór telekomunikasaun sira iha indonézia no aplikasaun hosi teknolojia foun liu no ba konstrusaun baze transceiver station bts ne'ebe iha distritu hotu hotu timor leste nian jestaun telkomcel simu knaar atu fornese servisu telokomunikasi servisu internet móvel no banda ho kualidade di'ak liu deit iha timor leste ho presu kompetitivu aleinde ne'e telkomcel mós fó servisu espesializadu sira no solusaun negósiu nian ba kliente sira iha segmento corporate timor leste nian vóz no servisu kona ba dadus ne'e servisu internet ho banda deit liu juventude no negósiu povu timor leste sei iha kapasidade atu goza buat smartphone hato'o ne'ebé mak dezenvolve lalais tebes iha mundu tomak nune'e servisu internet ho banda skala telkomcel sei iha kapasidade atu colmatar povu timor leste ba acessar informasaun hotu hotu ne'ebé mak presiza halo hanaran vídeo hanaran vídeo atu reprodús interessantes ida ne'ebé lei oin oin iha smartphones telkomcel mós fornese servicu international ne'ebé bele hetan apresiasaun husi kliente ba timor leste atu halo hanaran internasionál kesesama númeru telkomcel ne'ebé viajando sai estadu nian ka seluk ba númeru telefone iha rai liur telkomcel husi telkom indonézia telekomunikasaun indonesia internasional sá timor plaza avenida presidente nicolau labato dili timor leste care telkomcel tl timor leste youth for peace tlyfp foinsae sai hanesan jerasaun neebé iha influensia boot ba dezenvolvimentu no mudansa iha nasaun ida nia laran timór lorosa'e hanesan nasaun foun presija tebes enerjia husi foinsae sira atu bele haburasdame estabilidade mudansa no konservasaun meiu ambiente timor leste youth for peace tlyfp harí ba dahuluk iha husi estudante eskola  haat no koñesidu boot iha husi estudante timoroan balu neebé hetan inspirasaun husi initiative for peace conference ifp hanesan konferénsia anuál neebé focus iha timór lorosa'e hahú organiza husi estudantes no professores husi united world college of south east asia uwcsea husi singapura neebé aktualmente iha affiliasaun ho tlyfp atu hasae komprensaun internasionál ba problema global hanesan konflitu dalan ba dame problema ambiente oinsá buka solusaun   konferénsia nee uza foinsae sira husi ensinu sekundáriu no universidade balun hanesan meius sai modelu ba dame iha nasaun tlyfp harí ho misaun atu servisu ba fahe informasaun konabá dame proteksaun ba meiu ambiente suporta ba dezenvolvimentu edukasaun ba labarik sira inklui selebrasaun loron internasionál ba dame no loron nasionál ba foinsae aktividade barak ona mak halao hahú husi tinan neebé tlyfp harí hanesan kuda ai hamoos ambiente sosializasaun ho estudante sira no mós komunidade konabá dame no ambiente selebra peace one day loron foinsae no hanorin ingls ba labarik sira valor prinsipál organizasaun nian atu sai modelu iha komunidade nia leet no respeita ambiente tlyfp iha fiar katak ba oin no ho neneik organizasaun foinsae la ho fin lukrativu nee bele desenvolve ba oin atu halo foinsae sira hanesan forsa atu hametin dame servisu ba positivu no ambiente neebé sustentavel maneira atu format flashdisk liu husi cmd command prompt halo husi andre da cruz belo maluk sira hakarak hatene maneira oinsa mak ita bele hamoos ka format flashdisk ida liu husi cmd command prompt bele lee mos ho ida nee cara cerdik menyembunyikan partisi apapun di windows se kuandu ita hakarak atu hamoos ka format file hotu iha flashdisk ida nia laran dala barak ema uza liu mak ho maneira windows explorer nee maioria mak hatene aleinde ida nee sei iha tan maneira seluk atu format ita nia flashdisk maneira nee mak ita halo liu husi cmd command prompt nah ba kolega sira neebe hakarak hatene oinsa atu format flashdisk ida liu husi cmd winpoin tuir mai nee sei fo sai parte por parte atu hamoos ka format flashdisk ida hamoos ka format flashdisk ida liu husi cmd command promt ho ida nee mak it abele hetan fali flashdisk neebe ho kondisaun fresh wainhira prosesu formatting hotu cisco systems inc hanesan kompana global ida fok iha area telekomunikasaun ne'ebé lokaliza iha san jose california amérika kompana ne hari iha tinan kompana ne fo servisu ba empregador   produtu husi kompana ne'e rasik ita bele hetan iha kompana local no mos iha kompana international visaun husi sistema cisco inc mak muda oinsa maneira moris servisu halimar no estuda no mos ninia slogan rasik mak welcome to the human network ka bemvindo mai iha rede humano cisco hanesan produtu ba informasaun technologia numeru ida iha mundu liu liu ba sistema equipamentus rede nian no ninia telekomunikasaun   cisco globalization no meneja liu husi nasaun lima  mak hanesan kanada europa asia pasifik no jepaun nune'e mos ho merkadu seluk ne'ebe iha   negosiu kompana ida ne'e halao aktividade iha parte rua mak produtu no serve no ba oin produtu sei fahe tan ba parte ha'at mak router switches teknologia foun no seluk tan   produtu cisco router oferese fitur ne'ebé foun hodi hasae kapasidade sistema suguransa estabilidade no preforma ne'ebe diak iha servisu haruka dados informasaun teknologia routing kria hodi liga ba intranet router utiliza hodi liga rede komputador balun haruka informasaun hanesan dados lian no video husi rede ida ba rede seluk kompana cisco oferese router ho modelu oin oin ba kompana ne'ebe bo'ok an iha area infrastrutura rede nian ba isp internet service provider no kompana bo'ot ne'ebe uza router hodi ema hotu bele aksesu produtu cisco switching oferes modelu koneksaun oin oin ne'ebé kliente sira uza komputador no server sira no funsaun hodi halibur lan hotu local area network man metropolitan area networ no wan wide area network switch mak produtu ne'ebe konekta rede ne'ebe utiliza iha edifisiu bo'ot sira no uuniversidade ne'ebe bainbain hanaran lan no husi sidade ba sidade hanaran man no ida ne'ebe liu deit area balun mak wan cisco rekonese produtu balun hanesan  ethernet gigabit ethernet gigabit ethernet sikronis transfer data sonet packet over synchronous optical network no multi protocol label switching benifisiu husi teknologia cisco ba oin sei oferese produtu no servisu liu husi rede komputador no komunikasaun kategoria husi produtu no servisu ne'ebe oferese inklui mos aplikasaun servisu rede rede uma nian rede negosiu kiik rede optika seguransa rede sentru de dadus komunikasaun sistema video no teknologia wireless   masakre kraras mak masakre ida neebé komete husi militár indonesia no membru hansip balun hodi oho ema liuliu mane liu na'in iha fulan agustu iha kraras munisipiu viqueque ho eventu nee rejiaun kraras agora daudaun koñesidu ho naran sidade faluk husi too povu hirak neebé hela iha suku bibileo hela dook tebes husi militár indonézia nia kontrola tan nee iha povu hirak neebé hela iha bibileo hetan kapturasaun husi militár indonézia neebé realoka tia sira ba viqueque iha tinan povu hirak nee disloka fila fali hodi hela metin iha parte norte viqueque nian neebe ho naran kraras bainhira militár indonézia sira kontrola rejiaun nee sira hetan ajuda husi grupu rua husi milisia timoroan sira grupu ida uluk mak hansip sira neebé hetan kilat no osan husi militár indonézia grupu da ruak mak nee ratih rakyat terlatih neebé la hetan osan no kilat iha inísiu militár indonézia deside atu hatún nivel hansip sira nian balun nian ba ratih iha rejiaun nee maibé ratih sira lakohi atu entrega sira nia kilat no deside hamutuk ho falintil pro independénsia sira tanba hirus no nervus kontra okupasaun indonézia neebé akumula husi asédiu sexual kontra feto maluk sira husi militár indonézia sira iha agostu militár indonézia iha kraras hetan ataka husi falintil no membru eis ratih sira soldadu indonezia hamutuk nain mak mate iha ataka nee husi nee abitante iha kraras sira mós halai husik sira nia hela fatin no ba subar iha foho sorin sorin tauk hetan ataka filafali husi indonézia sira iha setembru militár indonézia tama kraras sunu uma sira no oho ema nain ka neebé la halai inklui ferik ida hafoin nee militár indonézia sira ba buka tan hirak neebé subar iha foho sorin sorin no hirak neebé kaer kona militár indonézia sira lori sira ba tau fali iha viqueque iha setembru soldadu indonézia no membru hansip sira foti ema ho idade entre no husi hirak neebé uluk hela iha kraras no lori ba kuak ida iha suku caraubalu no oho sira hotu iha setembru militár indonézia sira hetan tan ema restu hirak neebé uluk hela iha kraras neebe balun halai ba subar iha buikarin militár indonézia sira foti liuliu mane sira ba tahubein no oho sira hotu oho hamutuk ema nain rosa bonaparte mate iha mak feto timor oan politika na'in no ativista ba direitu feto nian  rosa mos hanesan membru husi komete sentral fretilin iha   iha  novemberu bonaparte hari'i opmt organizasaun popular mulher de timorense wainhira nia hi'it sae bandeira mean metan kinur ho fitun kor mutin  nia knaar hanesan prezindente opmt kotu lalais de'it tanba iha dezembru militár indonézia kaptura no oho hetan tiru husi ekipa tiru indonzia nian indonesian firing squad rotunda rosa muki bonaparte mak monumentu ki'ik ida iha rotunda mandarin nia laran ne'ebé fó naran tuir rosa muki bonaparte hodi hanoin fila hikas kontribuisaun hirak ne'ebe nia fo ba luta ba ukun rasik an rama dama ka ramadama lian baviera ita mak limpeza hanaran iha baviera haloot organizada ida ne ' ebé halibur lixu iha fatin publiku rua ne'e iha natureza no iha área sira ne'ebé hela ho envolvimentu voluntáriu ba populasaun organizasaun ne'e foti vogál komunidade eskola asosiasaun no sidadaun sira nia inisiativa thomas wimmer nian hafoin prezidente kámara munisipál nian munike bolu kona ba loron fulan outubru atu rama dama ba dala uluk ida nee mak kona ba halakon funu estragus no screes iha sidade nee voluntária liu mai bolu ba wimmer mós serbisu ho ida ona iha total metru kúbiku liu husi rubble halibur hamutuk ona loron nee liafuan kontinua sai hanesan dezignasaun ba nian komún honoráriu tidying hanesan eventu ba halibur arbiru hosi voluntáriu sira mosu liur baviera mós dezenvolve teknolojia informasaun no komunikasaun iha tempu nee lalais no avansadu tebes tuir era globalizasaun halo ita orguilu tebes prezensa teknolojia iha ita nia vida moris loron loron teknolojia informasaun no komunikasaun ajuda tebe tebes ita atu nunee bele manipula dadus transmiti informasaun no komunikasaun ba malu multimedia e learning fó benefisiu maka hanesan hodi bele suporta ba edukador atu hanorin neebé maka los no klaru tuir aplikasaun neebé maka prepara hodi nunee prosesu aprendizajen ba eskola bele efesiensia no efetivu teknolojia informasaun maka sai meus ida atu bele suporta ema hodi bele fó materia neebé fasil no lalais hodi nunee labarik sira mos iha vontade no iha inisiativu atu aprende historia gua tujuh iha venilale venilale distrito baucau sub distrito venilale sai hanesan fatin ida nebé que histórico no único tamba gua tujuh boot no ninia panorama mesak furak iha venilale  tamba bele atrai turista barak nebe hakarak mai halo sira nia passéio iha fatin refere tamba fatin nee furak tebes hodi haleu ho ai hun  nebe buras iha  kuak nia fohon no  ema barak gosta atu haré koak hitu gua tujuh nebé pertencia ba área baliza entre suco uma ana ico  ho suco bado mori hodi halo ema barak mak  foti nia foto iha fatin refere bainhira sira hakat liu fatin nee harí gruta ka gua tujuh nee quase ema hot hotu nia contribuição maibe contribuição atu harí gua tujuh nee ho sistema ditadura japão nian ema hosi venilale rasik ema hosi tasi feto no tasi mane ema hosi loro sae too loro monu hodi  mai harí fatin nee no iha tempo funu mundial ba dala rua nebe japao sira mai iha rai venilale maibe rai venilale tempo neba laos venilale maibe vila viçosa tamba fatin nee hanesan  mos fatin kolonialismu   tamba rai  venilale halo baliza ho rai distritu viqueque tamba  nee iha tempo neba forca japao sira tama iha  venilale hodi hari mos escola doreino venilale no iha tempo neba mos  hodi kee mos kuak gua tujuh  iha suco bercoli  tamba iha tempo neba lidera husi komadant tua mehara nebe sai hanesan kapitaun iha forca japao sira iha suco bercoli uma ana ico nia profile mak suku uma ana ico nudar suku ida nebee iha tarefa paz no harmonia sosial aas tebes suku nee geografikamente iha nia luan  km suku uma ana icu kompostu husi aldeia suku nee iha total habitantes hamutuk pessoas no total chefe de familia hamutuk   nebe oras nee iha tan nee suko nee mak  fatin ida nebe forca japao sira kuda hela sira nia estoria iha fatin neba mak hanesan  gua tujuh  no escola doreino de venilale bainhira jornalista hakat ba fatin  nee tamba iha fatin refere jornalista haré  katuas  nain haat  tuu hela bua ba tua nia kesak  no sira  haré jornalista nee kaer ho surat tahan ida iha liman no katuas ida konsége lao hodi hosik hela fatin maibé nia ba hamriik hodi hafuhu hela iha uma kotuk maibé conségue jornalista tur hodi halo comentar ho sira  no husu  sira  nia tinan  maibé  avo lino fó nia tinan  katak nia agora halo tinan atus ida resin ona depois ida nee derepente jornalista nee husu ona ba avo lino nebé tur  hela no tuú hela bua ba kesak  no  koalia ho jornalista  ho nia colega sira derepente jornalista nee husu ba avo nee kona ba historia gua tujuh   no avo nee conségue hosik kedas nia bua no koalia kona ba gua tujuh nia historia  iha tempo nebá avo nee hateten katak  iha tinan nebé fórça  japão sira  hakur tasi no mota too iha timor leste hodi halo funu hasóru fórça austrália tamba  nasaun  japão hasóru ho nasaun barak no tamba iha timor sira rona  katak fórça austrália mós iha timor leste liu liu iha  australia sira nebé hela iha baucau tamba nakunun ho fórça austrália tan nee sira conségue hakat mai  baucau hodi  atu halo funu hasóru fórça austrália sira iha tempo nebá sira lao atu buka dalan liu ba fóho matebian  liu hosi  venilale  no sira haré katak fatin nee sira bele halo fatin hanesan fatin tau equipamentos funu nian tan ne sira conségue hari fatin  hodi rai armas funu nia iha tempo nebá fórça japão sira lidera hosi comandante tua mehara nebé hosi japão  hodi haruka  povu sira  hodi kee koak  iha bercoli  maibé ema barak mak hatene deit kona ba gua tujuh maibé iha realidade hamutuk koak mak iha fatin nebá tuir  lino da silva  bainhira jornalista business timor dadalian ho avo nee hateten katak  iha tempo nebá  iha suco rua nebé lidera hosi chefe suco  domingos belo mak kaer suco uma ana ulo  no chefe suco gaspar hodi  kaer suco uma ana ico fahe malu hosi komunidade sira  no halai fatin idak idak hodi buka moris hanesan chefe suco gaspar hamutuk ho fórça japão no chefe suco domingos belo hamutuk ho fórça austráliano sira hodi halai ba fóho matebia maibé avo nee koalia ho lia uai mua deit ho jornalista nee iha tempo nebá kee koak ho ho oras nomós tenque obriga lori ho bukae hodi sira bele han   hodi sé karik auxiliar  sira séi laba mak séi hetan castigo ami kee koak nee  balun too metro  no balun too lima puluh meter  tamba hodi tau equipamentos funu nian hanesan kilat garnada morteiro  no sasán funu nian deit no ami kee durante fulan tolu nia laran mak hotu no depois ami kee tuku dadersan deit ami tem que ba ona kee  too tuku balun dala ruma kee too tuku tolu haré ba mak oras hanesan kesi kuda nian  ami fila ona ba uma haris hateten avo lino avo lino nee mós hateten katak durante ami  kee koak nee laos hosi distritu baucau deit maibé inkliu hosi loro monu  balun hosi distritu séluk mak hanesan hosi  parte loromonu mós hamutuk ho ami  tamba dai dake tee ou dai ba teé hateten ho lian uai mua  nee katak male kaer ou lae séi baku ami kee koak nee balun hosi loro monu balun hosi quelicai hosi uai oli lia bala bercoli fatulia no mós  balun hosi maubesi hodi kaer hamutuk mai mak kee koak ne e iha tempo fórça japão sira tama mai  iha fatin nebá  hodi haruka sira kee tuir rotação   ka troka malu cada sémana maibé precisa mane deit ami kee koak nee  troka malu balun dala ruma  kee too sémana ida depois  sira balun  mai fali kee  no  dala ruma ami kee ema barak los dalaruma ami too   no mak hanesan nee kee hamutuk  maibé ami uza  deit aisuak ho karau dikur deit mak hodi  kee maibé ami la simu osan ida toki hu degerasa oro maibé  dai simu  osa ta que maibé la iha feto no labarik ami só  mane deit maibé mane  nebé jovem nia mós infórma katak iha tempo nebá  sira nebé mak kee koak hamutuk mak hanesan lorenço hosi lia oli bosi uatu uma ana ico no carlos mós mate ona   nee mak kee hamutuk  iha koak ida nee tama ba iha tempo nebá avo lino harí ona uma kain ho nia feen kaben avo lino mós infórma katak iha tempo nebá ami  kee koak too remata  fórça japão sira hodi hatama sasán armas ba iha laran no koak nee mós halo nia janela ho odamatan hodi  haruka inteligente hosi japão sira hodi halo segurança nomós maibé laos segurança hosi malae japão sira maibé haruka timor oan nee inteligente ba iha japão sira hodi halo segurança balun haruka hosi liurai sira no fórça japão  hela iha fatin nee durante tinan rua ba  tinan tolu hodi halo funu luta hasóru fórça australiano sira   nebé hela iha  timor leste tan sasán hirak nee   tau mak hamutuk deit iha koak laran nee deit iha dader  san deit  kuasé tuku nee hanesan nee ami hadermai   ami haré ba san sira  mak balun séi iha maibé ema sira nee halai hotu ona ami dehan ona ema sira nee ba hotu ona iha nebé karik be agora laiha hotu ona nee ami tesik ba haré ema ba hotu ona  i depois sasán balun mak tau iha bos ocadaba sira agora hodi hela ba nee tamba iha nebá mós iha koak rua iha nebá maibé agora ema kee beé taka hotu ona  sasán sira nee mak  tau tan deit ahi ba sunu deit no ami rona tesik ba lian tarutu tun sasae deit fi fó fa fó oro iha nebá afirma avo lino iha tempo hanesan avo imilio matos sarmentu hateten mós katak iha tempo nebá sira uza sistema sérvisu obriga torio hodi haruka populasaun sira hodi kee koak  hodi tau armas  funun nian iha tempo nee sira kee consegue hodi tau duni  sasán funu nia durante tina rua ba tolu mak sira hosik hela fatin nee tamba sira mai ho sira nia kuda nebé uza  uda buru  nebé mai tau sasán ba maibé kuda sira nee mai nia ain mós uza hotu sapatu yeiiiiiii ema nia kuda nee  iha hotu nia sapatu hateten avo emílio problema nebé mak durante nee sira hasóru mak liu liu kona ba rico sóin nebé sira iha hodi estraga total hosi fórça japão sira  tamba dala ruma sira animal la iha tem que hetan oho hosi fórça japão sira iha tempo nebá fórça japão sira konsége halo hela sira nia intoria mak kona ba  gua tujuh maibé laos kua tujuh maibé hamutuk gua   nebé hosi kairiri too iha lia oli iha tempo nee sira hetan problema nebé bomba hosi américa iha japão iha rai  hirosima  no nagasaki sira fila hodi hosi sira nia  fatin ida nee  maibé  ema ida hatene kona ba sira  nia lao derpenti sira husik sira nia fatin iha kalan boot definisaun komputador komputador mak sasan neebe ita uja halo dadus tuuir prosedura ne'ebe formula ona sistema informasaun kombinasaun husi teknologia informasaun no aktividades neebe ema halo husi teknologia nia fo apoio operasaun no manezementu nia objectivo ne'ebe luan tebes sistema informasaun halo sai hanesan interaksaun ba ema prosesu algorithmo dadus no liman sira iha sistema informasaun neebe halo la hanesan no iha komputador sistema teknologia informasaun no komputador tik no prosesu ba fila liman sira sistema informasaun neebe lahanesan husi teknologia informasaun iha sistema informasaun nia laran bai bain hare iha komponente tik nian ida ne'e hanesan benifisiu teknologia iha definisaun ne'e halo organizasaun teknologia informasaun no komunikasaun tik maibe no oinsa eme bele halo interaksaun ho teknologia no fo apoio prosesu ba fila no objectivo ba teknologia informasaun sistema informasun mos nia prosesu lahanesan no fila liman sistema informasau mos kontrola konaba modernizasaun atu prosesu fila liman nian sistema informasun hanoin atu fahe nia tipe privadu husi sistema servisu sistema servisu hanesan sistema ne'ebe ema uja ho sasan eletronika hodi halo servisu no esforsu an halo produsaun ne'ebe nia resultado atu fo sai atu nuune ema bele sosa sistema informasaun hanesan transmisaun rai foti manipulasaun no fo sai informasaun ho ida nee sistema informasaun halo relasun ho sistema dadus hodi halo aktividades sistema seluk sistema informasaun hanesan forma komunikasaun ida iha sistema dadus neebe sai hanesan prosesu ou forma husi memoria social sistema sosal mos hetan nao formal neebe fo apoio husi ema neebe foti informasaun  neebe los sistema informsaun focus liu ba studa no disiplina husi sisrema organisasaun informatika sistema informasaun hanesan relasaun ho terorganisasaun husi populasaun ho sasan neebe ta bele ha n re no halo aplikasaun lunak no mos sasan neebe ita bele kaer hare no monta no esforsu ahalo komunikasaun atu hatama dadus muda no fahe informasaun iha organisasaun nia laran tuir mc leod informasaun hanesan sistema neebe nia forsa no hatama informasaun nia ba media nescesidade halo troka lor loron neebe fo apoio objective ba manajerisaun organisasaun iha hotu no atu fosai iha informasaun sistema informasaun hanesan sistema organisaun ida neebe hasoru necesidade halo no troka loran atu ajuda no apoio operasau sai manajerasaun husi organisaun ida neeba aju halo fasilitasaun no fo informasaun neebe persisa sisema informasun hanesan dadus neebe ita hatama atu klasifikasaun ho foti ou halo sai hanesan informasaun intitas relasaun no apoiu mesak husi ida ba seluk bainhira sai hanesan infirmsaun folin ba ema hotu sistema informasaun hanesan konbinasaun husi unit be halo ema hardware no software rede komputador no rede komunikasaun dadus komunikasaun ho database neebe hatama mudah no foinformasaun konaba forma organisaun ida komputador iha intruksaun hira neebe facta hodi rai ema no prosedura sistema informasaun hetan kategorisau iha parte haat funsaunba sistema informasaun nee daik no prosesu apoio no teknologia aas tebes no esforsu an neebe kualidade no aas tebes iha kompania sistema informasaun manezamentu atu fo apoiu operasau ba manezamentu no desizaun idakatak organisaun nia laran siatema informasaun  manezamentu nia objetivu no nia resultado informasaun neebe halo ba kompania tamba nee kometmentu kompania atu halao sistema informasaun manezantu neebe tenki aas no prosesu  neebe akontese produsaun sai  hanesan vantage ba kompania informasau no resultadu ba sistema informasaun hetan diak liu ba manezentu mak analisa sistema tenki halo tur nesicidade nesecidado informasaun persisa no halo servisu ba lever oin oin neebe aas iha manezamentu ho nia tipe ita foti defenisau  definisaun iha leten hare liu ba nia objective forma husi sistema informasaun manezementu hanesan organizaun informasaun nian neebe foti desicizaun ida ba manezamentu estrategis diak sistema informasaun manezamentu sai sistema neebe diak ba organisazaun dadus no mos informasaun neebe sei relasaun ho servisu servisu organizasaun     funsaun kompanente husi komputador mother board motherboard mak komponente komputador nian neebe ita l dchp mak protokolu nebee nia basiku iha client server ojectivo sistema informasaun hanesan atu fo informasaun no faheba parte neebe ita persisa informasaun seluk iha parte liur neebe diak no mos parte neebe iha laran sistema hanesan henesan informasaun ida neebe subjek subsistema husi sistema informasaun organisaun atu informasaun nia resultado husi sistema informasaun hetan diak atu fahe manezamentu mak analisa sistema halo tuur necesidade necesidade informasaun neebe persisa mak atu halo aktividade aktividade oin oin no aumente ninia menazentu lever sistem informasaun nia vantagem koalia konaba vantation system information dalaruma objective barak iha moris lor loron no hahu husi boot too kiik no dala ruma mos ita la persisa atu fo vantagem husi sistema informasaun deratamente kedas ita nia vantagem husi informasaun vantajen husi software ne'e mak custo ba investimentu kiik kualidade empenhu modern no seguransa diak tebes bele halo lokalisaun no livre nasaun barak mak oras ne'e halo politika migrasaun ba foss free open source software ho suporta husi governu ba inisiativa foss nian ho fo intensivu ho desenvolve politika hodi suporta uza no desenvolve foss ba interese nasional nasaun nian nasaun sira ne'e hanoin katak ho uza foss bele enkoraza industria software local hodi desenvolve hamenus gastu orsamentu ba iha tenderizasaun software iha instituisaun governu nian desenvolvimentu foss iha timor leste sei menus foss sei konsidera hanesan buat foun ida no ema sira nebe'e mak uza foss se limita ba halo instalasaun ba software deit sidauk halo mudifikasuan sidauk aumenta fitur no mos sidauk hadia bug nebe'e mak iha ho razaun tamba recurso humanu ba iha area ida ne'e limitadu sidauk iha informasuan no dokumentasuan mak kompletu escola teknika informatika no universidade mak iha area informatika sidauk hatama foss ba sira nia kurikulum desvantajem husi sistema informasaun koalia konaba desvantajem sistema informasaun neebe lahusik husi desvantajem desvantajem mosu iha sistema informasaun no agora nee sei menus liu no mos klaru konaba saida deit desvantajen desvantajen iha sistema informsaun nia laran desvantajem rede lina wireline iha oin haat vantajen ho desvantajem sei sai haesan sistema informsaun ida hodi hao aplikasaun ba komputador hodi fo apoio ba opearasaun husi organisasaun ida oprasaun instalasaun hodi hadia komputador ou sasan lunak no dadus nian sistema informasaun mak komponente ida husi informasaun neebe relasaun ho integrasaun atu fo nia ojectivo ida neebe espesifikasaun liu komponente komponente seluk neebe hanesan komponente input hatama modelu output hasai teknologia basis dadus database sistema informasaun mak hanesan dadus ida ba ida hodi halo integrasaun neebe relasaun no halo kompletu nia resultadu output diak iha forma pintura lian hakerek iha database ida informasaun mak komponente ida forma sistema neebe hanesan relasaun entre kompunente ida ho komponente seluk no nis objective atu hetan nia resultado informsaun iha material neebe special iha sitema informasaun hanesan susb sub sistema ida neebe troka nia relasaun neeben forma no kompanente neebe iha laran pas ba input prosesu output neebe relasaun ho informasaun halo dadus neebe diak ba user exemplo hanesan problema ou kasus iha sistema informasaun komunikasaun nia laran antes sistema informasaun konvida atu servisu operasaun nia hanoin sistema informasaun iha rua neebe halo neebe relasaun no lia fuan mak sistema element neebe troka servsu hanesan objective hamutuk no informasaun nee sai hanesan dadus neebe halo ona bainhira nia resultado neebe hetan nia ojectivo no uja iha objective neebe inportante akontese neebe aumenta luan no aumenta iha mundo era globalisasaun tuir mai nee kompania ejiji atu fo servisu neebe optimal no diak husi segi neebe halo sasan kontratu halo modelu iha sistema informasaun kompania persisa halo no fo apoiu ba manezamentu sistema informasaun neen iha oin mai hatene servisu iha modernisasi sistena nian  haneasn sai ba parte ida parte primeiru mak kompanian neebe esforsuan halo nainia mordernisasi meask no iha sistema informasaun ninian insourcing parte ba dala rua kompania halo modernu  no sistema informasaun nian ba parte liur no organisasaun material seluk bainhira kompania hatan liu no aumenta porformase core competencyno kompania outsourcing halo modernisasi  iha kompanian nian tenki fo ba parte  neebe hetan fo apoiu husi kompania instituto de defesa nacional halo cooperacao ho instituto superior de cincias sociais e políticas iscsp hahu halo curso pós graduação iha estudos políticos e militares pos graduasaun ho objetivo hodi optimiza cientifica e pedagozico iha planu estudocurso promosaun oficial superior cpos ho durasaun fulan ho orario oras acompanhamentu ba alunos sira nee responsabilidade husi corpo docente iscsp e acompanha husi oito professors doutores nune'e formasaun cpos curso formasaun ofisial superior edisaun ida hahu iha maio ne'e no se remata iha fulan janeiro formasaun tik hanesan area proriedade ida hodi ofisiais sira bele halo sira nia aktividade hanesan pesquisa iha internet halo serbisu   akademiku no hanesan intrumento importante ida hodi bele suporta alunos cpos iha formasaun nian   formasaun tik mak aluno sira hetan hanesan introdusaun basiku komputador sistema operativu aplikasaun ba servisu internet no asesu ba rekurso edukasaun online nian saida mak android os android hanesan sistema operativu open source linux uza ba mobile telefone tablet pc android sai espesial tamba se deit bele modifika hodi halo aplikasuan rasik ou uzagoogle java libraria android market iha opsaun nee imi bele buka halo komparasaun no halo instalasaun aplikasaun ho gratutita ba imi nia mobile telefone ou tablet pc show room komunidade android timor leste show room se apresenta produtu mak uza android os ba mobile telefone tablet pc husi marka konhesidu hanesan samsung huawei lenovo toshiba zte tabulet edupac labele lakon oportunidade hodi mai visita show room os andorid nian ne'e instituto de defesa nacional halo cooperacao ho instituto superior de cincias sociais e políticas iscsp hahu halo curso pós graduação iha estudos políticos e militares pos graduasaun ho objetivo hodi optimiza cientifica e pedagozico iha planu estudo curso promosaun oficial superior cpos ho durasaun fulan ho orario oras acompanhamentu ba alunos sira nee responsabilidade husi corpo docente iscsp e acompanha husi oito professors doutores curso partisipa husi ema nain sanulu resin hat nain sia husi oficia f fdtl husi componente  forca terestre naval no formasaun   ema nain rua husi instiuto de diplomata husi ministerio dos negocios estrangeiro nain rua husi secretario estado e  defesa no ema nain ida husi instituto de defesa nacional o instituto de defesa nacional de timor leste hanesan  entidade públika timor oan nian adapta tuir realidade timor bá serbisu timor  nian iha  objektivu hanesan pólu excelnsia bá nível ensinu husi formasaun no investigasaun id i kontribui bá hari konsinsia nasional ida kona bá defesa no seguransa no bá dezenvolvimentu ekonómiku kultural no sosial  nune'e formasaun cpos curso formasaun ofisial superior edisaun ida hahu iha maio ne'e no se remata iha fulan janeiro formasaun tik hanesan area proriedade ida hodi ofisiais sira bele halo sira nia aktividade hanesan pesquisa iha internet halo serbisu  akademiku no hanesan intrumento importante ida hodi bele suporta alunos cpos iha formasaun nian formasaun tik mak aluno sira hetan hanesan introdusaun basiku komputador sistema operativu aplikasaun ba servisu internet no asesu ba rekurso edukasaun online nian organiza husi ict tl information communication technology tosc timor leste open source community no hetan suparta husi komunidade android timor leste open discussion demo os android ict tl tosc saida mak android os android hanesan sistema operativu open source linux uza ba mobile telefone tablet pc android sai especial tamba se deit bele modifika hodi haloaplikasuan rasik ou uza google java libraria android market iha opsaun nee imi bele buka halo komparasaun no halo instalasaun aplikasaun ho gratutita ba imi nia mobile telefone ou tablet pc show room komunidade android timor leste show room se apresenta produtu mak uza android os ba mobile telefone tablet pc husi marka konhesidu hanesan samsung huawei lenovo toshiba zte tabulet edupac labele lakon oportunidade hodi mai visita show room os andorid nian ne'e hetan konvite hodi halo apresentasaun kona ba villagetelcoproject ba belun sira husu cplp iha uma fukun parlamento nasional iha dili objetivu prinsipal tamba nasaun cplp nasaun barak mak iha situasaun iklima ambiente hanesan ho timor leste ne'e duni sira interese atu desenvove projetu relasiona ho open hardware open software nian tuir sira nia hanoin husi diskusaun nebe'e mak ami halo katak ho situasaun krizi finaseiru mundial opsaun uza software livre sai hanesan agenda importante ba sira hodi halo diskusaun iha sira nia nasaun kona ba atu desenvolve konhesimentu sira besik kedas ho africa do sul entaun fasil hodi sira bele adapta aprende husi neba'a tamba inisiativa kona ba open source software desenvolve makaa tebes iha africa do sul nian ho suporta husi governu rasik oin nusa ho situsaun iha timor leste espero ho governu foun agora bele mos iha mundansa ba sistem telekomunikasaun iha rai doben ne'e lemi africa do sul iha government it officer council gitoc halo rekomendasaun ba gabinete governo africa do sul hodi uza free open source software foss implementasuan politika ida ne'e baseia ba issu hanesan empenhu seguransa suporta no implementasun husi foss mak iha impaktu direitamente ba custo gasto ba implementasuan foss implementasuan foss hatur esplisitu tuir politika governu sul africanu nian holanda iha dezembru estadu iha holanda asina manifest van open gemeenten manifest open government manifestu ne'e ho nia konteudu katak sistema tecnologia informasaun ho nia tenderizasaun iha governu tenki iha espiritu open source software open standard        manifetsu ne'e haforsa ba strategia politika desenvovimentu foss ba aspetu nakloke openess supplier independence aspetu ne'e katak governu labele depende ba kompanhia ou vendor ida deit ba tender interoperability troka informasaun tenki halo la iha limitasuan dokumentu bele asesu la presija uja programa espesificu deit transparancy and variability governu tenki halo audit ba programa software nebe'e mak uja hodi hatene katak software ne'e suporta ona fator seguransa mak precisa digital durability dokumentu tenki bele loke sa tempu deit la precisa iha limita ba tempu governu brasil halo planu hodi halo migrasuan ba foss ba komputador governu nian planu ne'e se implementa durante tinan ho objeviu primeiru custo ba foss menus segundo migrasaun halao hodi hasae no desenvolve produktividade husi software local terseiru hanesan pasu ba demokratizasaun ba asesu konhesimentu iha tinan governu brazil suporta projetu ho skala bot ba uza foss ba aplikasuan gis geographical information system sistema ne'e uza ba setor public hodi halo gestaun ba populasuan no monitorizasaun ba sistema envairomentu nian ba projetu terralib hanesan desenvolvimentu ba aplikasuan libraria gis durante survey prediksaun total mercado gis hamutuk companhia ho funsinariu no hetan benefisisu usd milhoes iha governu chines inisia halo migrasuan ba foss liu husi desenvolve linux versaun cina redflag objetivu husi migrasuan ne'e mak ida hodi responde ba nesesidade iha rai laran no seguransa ba rai laran cina software mak uza iha cina hanesan software copy pirata copy ilegal ne'e duni hodi loke oportunidade ba mercado governu cina akonsela hodi bele uza software legal governu cina rasik gasta orsamentu barak hodi hola lisensa ba proprietariu software ho linux mak hanesan open standard orsamentu balu mak governu hasai bele aloka fali hodi desenvolve foss iha companhia it mak karakteristiku foss husi nasaun tolu hanesan redflag cina miracle linux jepang no hansoft coreia do sul desenvolve sistema operativu alternativu hanesan windows iha ministerio informasaun cina the chinese ministry of information hari'i open source software promotion alliance hodi dudu desenvolvimento foss iha cina estonia governu estonia primeira vez adopta foss iha hodi hamenus gasto ba it servisu hotu hotu iha seitor public indikadu atu uza foss linux sai hanesan software prinsipal ba modul hodi troka database x road komponente hotu husi software desenvolve uza sistema x road baseia ba foss no publico be download programa ne'e ho livre estonia sai hanesan ezemplar nasaun mak desenvolve e goverment ho susesu husi alokasuan orsamentu estadu ba desenvolvimentu informasaun ho tecnologia ba seitor publico uza deit no programa ne'e halao ona durante tinan nia laran alemanha iha inisiativa oi oin iha implementasaun foss ezemplu hanesan the german bundestag uza linux ba servidor sira nian governu munich iha planu atu troka mil komputador desktop ba uza linux polisi alemanha rasik halo ona migrasaun ba mil clientenya ba linux tuir ministro interior husi alemanha otto schilly katak presu laos sai hanesan razaun hodi halo migrasaun ba foss maibe ami hakarak haforsa sistema siguransa komputador no prevene akontese monoculture no hamenus dependensia ba single supplier governu malaysia deklara nia suporta ba foss desde november iha fulan april association of computer and multimedia industry of malaysia akonselha ba governu hodi uza foss ofisialmente malaysia institute of electronic systems husu ba governu hodi uza foss no desenvolve komputador baratu ho sistem foss iha fulan julhu malaysia lansa komnas komputer nasional unidade pc ho sistema operativu linux desenvolve husi rdb hicom info tech iha komnas iha linux mak halo lokalizasaun uza lingua local tia ona inklui aplikasuan ba escritoriu no web browser peru hanesan nasaun ida mak ofisialmente deklara muda ba uza sistema foss ho seriedade husi governu peru hakerek iha lei inan no the use of free software in public administration lei ida ne'e deklara kona ba uza foss iha instituisaun hotu governu nian lei ne'e mos husu ba agensia governu nian hodi esplika no halo publikasuan ba relatoriu analiza orsamentu ba publico quando uza proprietariu software gasto a'as iha hola computador no hola lisensa ba software husi proprietaiu software hodi hanesan razaun fundamental husi srilanka hodi escolha foss pasu importante husi srilanka adopta foss ho hamosu sinhala hanesan primeiru sistema operativu linux iha srilanka desenvolvimento foss iha srilanka organiza husi lsf langka software foundation hodi dudu desenvolvimento iha nasaun laran liu husi partisipasuan global iha desenvolve foss ho supporta husi kompanhia boot hanesan ibm google sida nsst srilanka rasik halo ona desenvolvimento no pesquiza iha foss hanesan resume ba politika nasaun seluk hodi adapta foss ita bele dehan katak nasaun seluk halo nia politika tamba governu hanesan ator prinsipal hodi disidi desenvolvimento foss tamba nasaun seluk mak adopta ona foss iha oportunidade bot hodi aselera desenvolvimento teknologia ho benefisiu finansial maka hetan nasaun barak konsidera uza foss hanesan dalan ida hodi bele sai hanesan kompetitor ida iha mercado global dudu industria software lokal iha komitmen hodi domokratiza teknologia informasuan no hamenus custo iha hola teknologia informasuan orsamento laos hanesan sai kestaun fundamental nasaun sira ne'e adopta foss maibe aspetu seguransa interoperabilidade halakon dependensia ba vendo ida apoiu ba industria lokal hodi desenvolve maka sai hanesan fator importante liu custo husi ezemplu inisiativa nebe'e mak halo ona hodi sosializasaun no desenvolvimentu open source mak hanesan sosiedade sivil liu husi fongtil forum ong timor leste halo ona workshop no treinamentu open source software ba membru ngo sira iha dili no iha distrito governu liu husi dirasaun nasional informasaun technologia dnict husi ministerio infrastrutura ho inisiatifa programa e goverment leadership training komunidade open source software timor leste liu husi asosisaun informasaun tecnologia e komunikasuan timor leste ict tl nebe'e mak halo ona sosializasaun no treinamentu open source software ba estudante univerisade sira mak iha kursu informatica escola professional informatica no grupo juventude sira mak interese tebes atu aprende no desenvolve open soure software iha timor leste no mos groupu komunidade open source mak komesa moris iha dili mak hanesan opensourcejustice moj hadomi linux encourage youth iha bairopite ipdc linux user ho obejtivu hodi halo sosiliazasaun no fahe informasuan liu tan kona ba importansia foss free open source software liu husi aktiviade mak hanesan worskhop seminar trenamentu uza software livre foss ba ongs estudante no juventude sira iha timor leste saida mak foss foss free open source software movimentu ne'e hahu iha husi richard stellman ho free asaun fsf livre iha ne'e signifika livre hodi halo modifikasaun ou mudansa ba nia fonte kodigu programa source code livre halo copia ou duplikasuan livre halo distribuisaun faan ou aluga oras ne'e foss free open source software nia desenvolvimento maka'as ho nia sistema operativu no programa aplikativu hanesan solusuan alternativu husi proprietariu software ho nia karater livre fo benefisiu bot ba utilizador sira hodi halo mudifikasaun programa tuir sira nia nesesidade software foss fahe ba kategoria oi oin mak hanesan vantajen husi software ne'e mak custo ba investimentu kiik kualidade empenhu modern no seguransa diak tebes bele halo lokalisaun no livre nasaun barak mak oras ne'e halo politika migrasaun ba foss free open source software ho suporta husi governu ba inisiativa foss nian ho fo intensivu ho desenvolve politika hodi suporta uza no desenvolve foss ba interese nasional nasaun nian nasaun sira ne'e hanoin katak ho uza foss bele enkoraza industria software local hodi desenvolve hamenus gastu orsamentu ba iha tenderizasaun software iha instituisaun governu nian desenvolvimentu foss iha timor leste sei menus foss sei konsidera hanesan buat foun ida no ema sira nebe'e mak uza foss se limita ba halo instalasaun ba software deit sidauk halo mudifikasuan sidauk aumenta fitur no mos sidauk hadia bug nebe'e mak iha ho razaun tamba recurso humanu ba iha area ida ne'e limitadu sidauk iha informasuan no dokumentasuan mak kompletu escola teknika informatika no universidade mak iha area informatika sidauk hatama foss ba sira nia kurikulum definisaun kona ba blog weblog ou babain ema bolu blog agora dadaun famouso tebes iha mundo no mos iha timor leste blog hanesan ponte transformasaun hobby ne'ebe mak kapaas ho nia valor positivo nune'e mos bele hetan informasaun no kolega barak liu tan iha mundo teknologia blog agora dadaun ne'e sai hanesan situs privadu ne'ebe bele uja hodi hakerek esperiensia privadu no mos halo'o promosaun bisnis ne'ebe ita iha e bele mos fahe matenek liu husi blog blog ou web blog hanesan promosaun moris digital ne'ebe mak avansadu husi loron ba loron iha internet blog prepara gratuita ba sese deit inklu dezenu hosting e ate funsaun seluk ne'ebe mak bele halo'o ita nia blog kapaas liu tan e fasil atu halo'o publikasaun blog fo foun uja husi ema artista no selebriti sira deit tamba iha tempu ne'eba kuandu atu kria blog persija orsamentu barak kompostu husi nia dezenu domain selu hosting no nia manutensaun ba blog iha parte seluk persija mos konesimentu klean kona ba language programming hanesan php no mysql maibe hare ba kondisaun ne'ebe avansadu tebes ikus ikus ne'e iha ona situs barak mak prepara ona blog gratuita no la persija konesimentu klean kona ba language programming agora dadaun iha fasilitator barak mak prepara ona situs no blog ho gratuita hanesan blogger blogdrive blogsome wordpress nst no ida famouso liu mak blogger com ne'ebe mak utilijador barak liu tamba fasil atu maneija nia template tuir nescesidade iha ne'e sei halo'o esplikasaun kona ba blogger deit tamba blog ida ne'e mak famouso liu iha mundo ema barak uja blog ida ne'e tamba blog ida ne'e comfortable no fasil atu halo'o operasaun istoria kona ba blog blog primeira vez populariza husi blogger com no nia nain mak pyra labs molok ikus mai google sosa iha tinan liu ba no iha tempu ne'eba iha mos aplikasaun aplikasaun livre ne'ebe mak fo benefisiu ba hakerek nain blog ne'e rasik   iha timor leste nia tradisaun la iha ida ke sentral liu doke halo nusa timoroan sira komprende sira nia aan rasik kona ba sira nia mundu liu doke lulik buat neebe sagrado maske ita la bele haree bebeik sentiu lulik nee liu liu iha aspektus hira ho nia elementus modernu hanesan iha sidade dili maibe nia nafatin iha leten nia okos barak selai ba timoroan hotu nosaun lulik bele aplika ba fatin ida relasaun entre buat balun hanesan loron no fulan ka rai no leten ba relasaun entre ema moris no mate no obrgasaun sosial no simbolos autoridade no organizasaun sosial maibe tradisaun mos evolve no muda atu hatama tan elementus foun no mos lulik mos muda atu inkorpora simbolos hirak nee surik hosi portugal tempu uluk mos bele konsiera lulik no mos bandeira mos iha valor importante ruma ida nee bain bain ona maibe ida la os uniku tanba malae barak mos atribui valor ba sasan material objektus inklui hotu bandeira hino eventus no seluk tan malae sira mos maske barak mak nunka inovolve aan aktivu kona ba sira nia prosessu politiku barak mos hatete katak ida nee mak sira nia dever sagradu ka pelu menus obrigasaun moral malae balun vota tanba obriga maibe balun mos vota tanba sira iha interesse kona ba saida mak sira nia vota signifika no halo nusa mak aktu ida nee sei kontribui ba muda rezultadu no halo nusa ema preokupa ho sira nia moris iha timor leste ema iha sentido aas liu kona ba imortansia vota doke malae sir abele imajina ka komprende malae barak fo valor ba direitu atu vota no idea prosessu demokratiku maibe ida nee la os kritiku ba sira nia moris maibe iha timor leste oportunidade atu vota iha prosessu ida neebe besik liu saida mak sira hakarak maske ida nee kompromete liu hosi violensia no destruisaun ramata hosi okupasaun no opressaun neebe halao durante tinan neebe besik kuartu ida populasaun lakon sira nia moris maibe ida nee fo lian ba sira neebe lian la liha iha loron vota nee neebe ema hatudu brani makas los atu bele tuir vota iha fatin votasaun no hatudu sentidu profundu kona ba saida mak sira hakarak ba sira nia futuru ba ema ida ke ba tempu naruk reprimido atu vota nudar aktu libertasaun ida ba sira nia aan rasik no mos ba sira nia komunidade vota sai nudar aktu ho nia kualidade transendental hanesan mos tuir missa ba movimentu sosial seluk iha ema hotu hatais sira nia hena diak liu sira lao kalan tomak iha udan laran dala barak lori deit mak lilin atu hatudu dalan sira nia kartaun identidade nudar sira nia riku soin neebe sira kaer ho orgulhu aru bele dezadia no lori sira nia esperansa folin neebe selu ba loron majiku nee selu ho raan no akudesa loron nee ohin loron komemora nudar feriadu nasional vota ba assembleia konstitusional iha no ba presidensia iha mos importante maibe karik procedural liu tan tanba timoroan aprende kona ba hafoin mai ida nee mak akontese parte prosessu maibe too hafoin liu tinan hira ho frustrasaun problemas no violensia katartika sira dala ida tan ba vota eleisaun la dun rame hanesan ema barak hakarak maibe halo mosu mudansa substansial iha timor leste nia ambiente politiku ema timor leste rekonfirma katak sira nia direitu atu vota iha signifika duni sira valoriza ida nee uza nia no dalan ida nee mos selebra oportunidade nee ema timor leste oras nee daudauk hakuak ronda foun eleisaun atu determina sira nia governu no aktores politiku no se mak sei reprezenta sira sira nia aspirasaun no sira nia komunidade ema politku sira mos tenki responsabiliza sira nia votu iha poder atu konfirma kontinuidade ka mudansa karik ba malae ida atu sujere katak prosessu vota ohin loron hetan mos valor lulik  karik versaun romantika ida maibe karik bele mos timoroan barak lui senti katak oportunidade atu vota hanesan dever sagrado atu kontinua atu respeita ba memoria sira neebe sakrifika atu sira agora bele hetan oportunidade ida nee no mos atu hakruak sira neebe sei moris no sira neebe sei mai aban bain rua no karik demokrasia nudar pratika no idea ida reprezenta liu hosi simbolos hahu atu inkorpora iha moris sentral timoroan sira nian karik demokrasia mos hahu hetan valor lulik karik prosesso demokratiku hahu a dezenvolve kualidades hira nee timor leste sei hamtuk ho nasaun sira seluk iha mundu laran inkorpora importansia prosesu nee ba sira nia haree ba mundu hanesan mos simbolos portugal nian hosi prosessu politikus tempu uluk nian vota sai nudar buat konkretu iha moris ema timor leste nian komputador iha funsaun bázika haat mak hanesan input device process device output device no memory keyboard hanesan komponente fisiku husi hardware nia neebe nia funsaun atu input ka hatama dados liu husi letra numeru no simbolu sira keyboard fahe ba parte haat mak hanesan typing keys butaun ketik parte keyboard neebe kompostu husi letra numeru no simbolu sira numeric keys parte keyboard neebe kompostu husi numeru simbolu operasaun aritmetika function keys parte keyboard nebe komposto husi fungsaun sira nebe espesifiku mak hanesan butaun f too f control keys parte keyboard nebe komposto husi butaun controlo nebe bele halo controlo ba sira seluk hanesan home end insert delete page up page down control ctrl alternate alt dan escape esc mouse hanesan komponente fisiku husi hardware input nia neebe nia funsaun atu muda pointer ba mai flash disk hanesan komponente fisiku husi hardware input nia neebe nia funsaun atu foti dados ka dokumentos husi komputador ida ba input ka hatama husi komputador seluk e no mos bele utiliza hodi print sai dados ka imagem neebe iha bele mos kopia audio no video modem hanesan komponente fisiku husi hardware input nia neebe nia funsaun atu fasilita ita hodi asesu internet ka media online ezemplu facebook you tube google no seluk tan hard disk hanesan komponente fisiku husi hardware input nia neebe nia funsaun atu rai dados ho durasaun tempu kleur scanner hanesan sasan elektronika husi komponente hardware input ida neebe hanesan ho makina foto kopi nia funsaun atu scan foto ka imagen cpu central  processing unit hanesan ulun ba komputador  nebe ho nia fungsaun atu transforma dadus sai hanesan informasaun ba ema nebe uza informasaun alu arithmetical logic unit nia funsaun atu interpreta instrusaun logika sai hanesan informasaun cu control unit nia funsaun atu controla dados ka dokumentos neebe lao hela iha komputador laran monitor hanesan komponente fisiku husi hardware output nia neebe nia funsaun atu apresenta dados ka dokumentos neebe ita hatama ba komputador laran mak hanesan hodi nia fo sai informasaun mak hanesan word excel power point access no mos  audio video imagen no dokumentos speaker hanesan komponente fisiku husi hardware output nia neebe nia atu fo sai musika ka video neebe ita input iha komputador laran depois ita loke ka play nia fo sai son ka lian ou suara hodi fasil ba atu rona projektor hanesan komponente fisiku ida husi hardware output nia neebe nia atu apresentaun ba materia neebe mak input ka hatama ba iha komputador laran hodi sai nia resultadu ezemplu dados ka dokumentos video no imagem printer hanesan komponente fisiku hardware output nia neebe nia funsaun atu cetak ka print  sai dokumentos ka imagem neebe ita input ka hatama tiha ona iha komputador laran tuir struturamente memory sei fahe ba parte rua memory internal memory external memory internal hanesan memory ida neebe mak iha komputador laran nia funsaun atu rai dados iha komputador laran ezemplu rom ram rom mak memoria internal nebe nia fungsaun atu rai programa sira nebe mai husi fabrika komputer rasik no sei lee husi ema nebe uza komputador ram mak memoria internal nebe nia fungsaun atu rai programa no dados wainhira komputador sei moris ka provisorio deit memoria external mak memoria sira nebe bele rai programa ka dados ho durasau tempo nebe kleur memoria external mak memoria sira nebe bele rai programa ka dados ho durasau tempo nebe kleur ezemplu hardisk dvd r dvd rw flash disk hard disk nia funsaun atu rai dados ho durasaun tempo kleur dvd r digital versatile disk rom cd r compact disk rom   nia funsaun atu lee dados ka dokumentu neebe iha tiha no la bele aumenta no mos  la bele hasai ka delete dvd rw digital versatile disk read write cd rw compact disk read write nia funsaun atu bele lee no hakerek ka aumenta fali dados ka dokumentos neebe ita bele hatama ka bele mos hasai fila fali dados neebe la presiza ezemplu wainhira ita tau dvd cd rw ba komputador laran nia bele dados ka programa neebe iha tiha ona dvd cd rom laran bele mos aumenta e bele mos hasai ka delete historia relilgiaun protestante oinsa mak atu hahu historia protestnte nian horibainhira mak hari no se mak hari tamba ne fo hatene klean kona ba historia religiaun protestante nian neebe atu muda neneik husi religiaun polythisme halo husi paulos liurai romawi durante seculo ba seculo religiaun katólika fo ukun neebe bot tebes ba paus no konjunto ho problema neebe mak barak no mos husi liurai barak sira nebe ukun ho sira nia riiku hodi ukun iha parte seluk sei iha factor  neebe mak hanesan factor ekonomia factor politik nasionalisme hatene individualismo rasismo no iha interese neebe mak atu harahun religiaun roma katolik husi hun neebe akontese krize igreza roma mak hanesan paus leo x mak hakerek karta neebe mak kontra neebe mak bot tebes atu aumenta ba nia igreza                                                                                                                igreja protestante iha sabah ou the prostestan church in sabah pcs hanesan servidor sira hamutuk ho misionario basel missiion hahu husi tinan povo momogun importante liu ba iha idade neeba sei fiar ba religiaun refere reza iha religiaun kristen protestante hustin martyr dezenho liturgia tuir maneira reza nian kristen di first apology c ba ukunain antonimus pius iha sekulo ba da rua no dezenho ne sei relevante ho dezenho strutura basic husi liturgia kristen hustin dezenha ema kristen tur hamutuk atu reza hamutuk iha loron domingo loron ida nebe jesus moris hias husi mate le biblia maromak foti hodi antigo testament no novo testamento maibe principal husi injil ba iha ikus liturgia reza ba mos maromak atu hanoin hikas jesus nia terus no mate maibe igreza to agora mos iha no halao misa iha loron domingo igrejja loron advento ba dala hitu halai hamutuk iha sabado igreja pentekoste ou karismatik tuir jerasaun no sei la tuir liturgia neebe mak hakerek maske iha maneira linha hodi reza reza iha mos variasaun hodi halo iha loron importante hanesan batismo kaben no loron kristen nian hanesan natal no paskoa iha mos reza ba labarik sira dala barak hanaran eskola domingo sakramento hanesan ritus religiaun kristen neebe mak sai hanesan liafuan sai familia ida no liafuan sakramen hudi liafuan latin sakramentum no nia siknifikadu sai mos hanesan exemplo uza liafuan sakramento hanesan promesa d boaventura halo funu manufahi hasoru malae portugal tan injustisa malae halo ba timor oan iha tinan hanesan timor oan sira hatene liurai sira mai dili tinan tinan halo reuniaun ho malae portugues sira iha tinan ne'e d duarte nia oan mane d boaventura foi kaben i nia lori nia fe'en mai hotu dili d boaventura sei tuir reuniaun ida malae governador capitão tenente alfredo de lacerda maia haruka bolu d boaventura nia fe'en ba hasoru malu ho nia i nune'e governador ne'e viola tia d boaventura nia fe'en malae governador ne'e laos viola deit d boaventura nia fe'en nia mos viola d luis oecusi nia alin feto princesa rua ne'e hatete sai ba d boaventura ho d luis katak governador halo a'at sira i nune'e d boaventura hirus hodi oho malae governador ne'e iha dia de marsu de iha lahane iha malae hetan forsa complete atu bele hasoru d boaventura lori vinga governador mate nee malae sira lori soldados ho kilat foun mai hosi portugal angola mosambike ho goa sira mos hetan apoio hossi reino reino timor nebe sira lohi ba tuir sira funu kontra d boaventura funu manufahi ba dala uluk nebe mak d boaventura aman lidera mosu deit iha tinan la'os iha tinan hanesan hakerek iha post ida nee revolta dos moradores' hotu tiha tuirfali mak revolta maubara hafoin maka mosu revolta manufahi ba dala uluk iha nebe mak d boaventura aman lidera revolta ida nee ketak ho revolta hosi d boaventura oan iha tinan indonesia invade timor iha dezembro se ita hare tuir lolos factos tuir investigasaun iha hossi factus tolu nee deit ita bele hare ona manipulasaun verdade nian ba tuir sira nia politika laos tuir lia los nia dalan lain makalero mak hanesan lian materna ida nebe uza iha posto administrivo iliomar municipio lutem lian ne'e adopta husi papua new guinne lian makalero hanesan lian ida nebe mak adopta husi papua new guine ho ninia gramar nebe mak hanesan lian ne'e koali'a iha posto administrativo iliomar ho lian makalero babain ema bolu iha fat fatin ga identico lero ou iliomar ne foti letra ikun husi makalero  ne'e rasik ne ema ne husi iliomar no kolia lian makalero iliomar ne mai husi lian makalero ne rasik katak iliomar nia siknifika uma fatuk katak tan ne'e lian ida makalero sei la hotu iha ita sei kontinua tinan ba tinan no sei metin nafatin introdusaun mikrotik definisaun mikrotik mikrotik mai husi lian latvia katak mikrotiks neebe ho signifika mak network kiik mikrotik iha motto ida neebe mak routing the word neebe hari iha tina atu dezemvolve router no sistemaisp ho wireless iha tinan kria software neebe ho sistema routeros atu oferese ba estabilidade neebe luan kontrolu nofleksibilidade ba tipu interface dadus hotu hotu no routing iha tinan mikrotik kria tan hardware neebe iha kapasidade hanesan makina router no ninia marka ho naran routerboard routerboard hanesan hardware ida neebe dezenu husi mikrotik routerboard iha modelu seri noiha interface neebe tuir nia nesesidade no utilija routeros sai hanesan software sistema operasaun istoria mikrotik mikrotik routeros mai husi empreza ki ' ik ida neebé nia edifisiu harí iha latvia besik ho rússia kriasaun husi john trully no arnis riekstins john trully hanesan sidadaun ida husi amerika neebé  sai hanesan imigrasi iha latvia iha latvia nia hasoru malu ho arnis neebe lisensiatura husi fízika no mekániku iha tinan tipu mikrotik tipu mikrotik fahe ba parte mak hanesan routeros no mikrotik routerboard neebé sei esplika hanesan tuir mai routeros mak hanesan sistema operasionál no hanesan software neebé bele uza hodi halo instalasaun ba komputador atu bele uza hanesan router rede router jarinngan definisaun koba ba ict informasaun komunikasaun no teknolojia ict mak terminolojia hanesan sumbrinha boot ida neebé inklui ekipamentus tékniku ba prosesamentu no se informasaun hotu hotu ict kobre aspetu rua abranje teknolojia informasaun buat hotu hotu ne ebé relasiona ho prosesu ne'e uza hanesan jestaun ida ne'ebé instrumentu manipulasaun no informasaun enkuantu teknolojia komunikasaun ne'ebe mak buat ruma relasiona ho uzu husi instrumentu ba prosesu no transferénsia dadus husi pesoal ida idak nian kona ba informasaun no teknolojia i komunikasaun hadi'a kualidade moris nian barak liu tan presiza ema atu halo no persiza atividade oin oin husi optimizasaun rekursu ne'ebé iha informasaun teknolojia i komunikasaun haneasn direta i indireta iha muda hahalok ne'ebé ita moris hanesan ita aprende oinsá mak ita servisu no oinsá mak ita halo saida deit mak ita persiza ict iha área edukasaun nian parte husi edukasaun sira halo ona aplikasaun barak ne hanesan kontribui ba dezenvolvimentu kona ba aprendizajen teknolojia iha implementasaun ba aprendizajen ne'ebe loron loron hanesan aprennde kona ba audio teknolojia dadus vídeo dadus audio vídeo no internet internet mak komunikasaun cheap ferramenta ida ne'ebé permite interasaun entre ema rua ka liu kapasidades no karakterístika internet permite akontesementu dook aprendizajen no aprende e aprendizajen atu sai efetivu no efisiente liu tan katak bele bele hetan rezultadu diak ho prezensa aprendizajen estudante hotu hotu bele hetan asesu materiál aprendizajen neebé fornese iha fatin ne'e estudante sira bele halo interasaun ho profesór sira ka ho estudante sira seluk la atende klase online aprende materiál neebé permite ema ida atu hetan asesu ba materiál ne'ebé la hetan limitasaun husi dook no tempu teknolojia informasaun nian saida mak teknolojia informasaun no saida mak sempre konsidera komputadór ne'e ba telemóvel ida mós teknolojia informasaun ita presiza atu komprende kona ba teknolojia informasaun rasik atu bele hatán pergunta sira ne'e mandatu teknolojia informasaun nian jeralmente uza atu deskreve no rekolla informasaun rekursu nia uzuáriu no jestaun katak halao ida nee ho liafuan seluk teknolojia informasaun nian inklui mós nia infra estrutura no mós hotu hotu seluk sistema informasaun maibé ida ne'e normalmente iha mandatu nian ida iha sentidu ne'ebé mak equated ho sistema informasaun ita sei esplika ba komprensaun kona ba komputadór tuir matenek na'in balu programming language saida mak programming language liafuan programasaun mak hanesan notasaun nebee mak uja hodi deskreve prosesu komputasaun iha formatu ida nia laran nebee komputador no ema bele lee funsaun husi liafuan programasaun liafuan programasaun atu prosesa dadus tuir instruksaun nebee mak ita hatama output husi liafuan pemrograman mak sai programa ou aplikasaun ex programa nebee mak uja iha supermerkadu lojas lampu sinais trafiku nst nivel liafuan programasaun nivel husi liafuan programasaun sei fahe ba parte tolu liafuan makina komesa husi eniac dan edvac komputador jerasaun primeiru nebee mak halo husi john w mauclhy dan john von neumann iha tinan eniac uja decimal arithmatic edvac uja binary arithmaticiha mudansa makas ou boot depois de decade iha era edvac assembly languages komesa husi tinan bele mos temi symbolic machine languages simbol nebee uja atu fasilita aspetu programasaun mak high level languages load a add b sto c c a b nivel liafuan programasaun liafuan programasaun agora tama ona iha jerasaun liafuan makina la uja ona iha tempu agora bele dehan liafuan komputador nebee mak kompostu husi karakter nol no satu dala ruma ema bolu ou temi ho naran bahasa biner hanesan jerasaun husi bahasa assembly nebee mak kompletu liu relativu liu atu kompiende husi ema programmer sira barak liu uja kode mnemonic hanesan mov sub cmp jmp jge jl loop hanesan jerasaun mosu programasaun procedural nebee mak adapta husi liafuan ema nian maibe sei kahur ho simbolu simbol special mak hanesan nst hanesan bahasa query nebee strutura ona sql structured query language dala barak liu aplika ba iha base de dadus no manipulasaun base de dadus nebe konyese ho ddl data definition language no dml data manipulation language sistema informasaun importante tebes iha organijasaun ida ne ' ebé atu fo apoia kontinua halao ninia dezenvolvimentu nesesáriu ne ' ebé iha razaun ba ida ne ' ebé inportante tebes iha organijasun ida sistema informasaun bele defini hanesan kolesaun ida kona ba elementu sira ne ' ebé mak ke interligadu tebes ho ema seluk ne ' ebé forma unidade ida ne ' ebé de'it atu integra dadus prosesu no fahe informasaun di'ak liu data hanesan  buat neebe realidade neebe mak ita uja  imput hatama hodi fo sai informasaun enkuantu konseitu kona ba dadus ne'e dala barak asosia ho peskiza sientífika mak rekolla dadus husi nivel ida ne ' ebé boot kona ba organizasaun no instituisaun sira inklui empreza ezemplu dadus ne ' ebé komersializasaun reseita lukru folin stock informasaun bele defini hanesan rezultadu hosi sistema dadus prosesamentu ne ' ebé mak iha forma ida ne ' ebé mak di'ak liu no signifikante ba benefisiariu sira ne ' ebé deskreve eventu reál ida ne ' ebé uza ba desizaun sistema ne ' ebé mai husi latin s no lia gregu sustma hanesan unidade ida ne ' ebé kompostu hosi komponente ka elementu sira ne ' ebé liga hamutuk atu fasilita movimentu kona ba informasaun materiál no enerjia atu alkansa objetivu ida objetivu hosi sistema informasaun dahuluk mak atu fó informasaun balu iha prosesu hodi foti desizaun dadus iha sistema informasaun sira nia iha ezisténsia sei utilija tebetebes hodi rezolve problema sistema informasaun ne ' ebé iha organizasaun sira nia objetivu mak atu ajuda organizasaun sira ne ' ebé bele hetan informasaun kona ba organizasaun sira ne ' ebé lalais definisaun ba informasaun ne'e hanesan dadus ne ' ebé mak iha forma hodi halo processu ne ' ebé mak iha  signifikante ba sira neebé atu simu informasaun komunikasaun sosial saida mak komunikasaun no oinsa  diferensa entre komunikasaun ho media a    introdusaun ita presija estuda komunikasaun tanba sai hanesan introdusaun no mos sai hanesan  baze fundamental ida liu molok ita estuda tan seluk no komunikasaun hanesan meius ida atu ema komunika ba malu entre ema ida ho ema seluk entre grupu ba grupu ou komunika ba nia an se wainhira ita ema la komunika ba malu mak se la konhese buat grupu nee no la hatene malu no mos la hatene ema seluk nia hakarak no la komunika ba malu mak buat hotu sei la lao hanesan matenek nain ida ho naran dr everelt kleijan nia hatete katak komunikasaun nuudar parte ida perfeito ba ema nia moris hanesan mos is durante nia moris nia presija komunikasaun ba malu diferensa entre komunikasaun ho media nuudar componente ida neebe importante mos iha prosesu komunikasaun tanto massa no mos komunikasaun seluk ho media hakarak ka lakohi sira tenki iha relasaun neebe mak diak husi komunikasaun mak bele fo informasaun liu husi canal media atu transmiti informasaun ba sosiedade no komunidade saida mak akontese iha rai laran nee no media hanesan mos instrumentu neebe uza hodi hodi transfere mensagem husi fontes komunikador ba reseptor no komunikante no se laiha media komunikasaun mos labele akontese komunikasaun persuasive hanesan koalia ho ema no mos komunika ho ema hanesan prosesu  ida iha neebe ema nain rua ou liu troka informasaun ba malu nuune ikus mai bele too ba iha komprensaun hamutuk neebe klean liu e nomos hanesan ideias sira transfere husi fontes hatoo ba reseptor ou intensaun atu muda atitude e nomos komunikasaun sei akontese deit wainhira ema troka experensia igual entre parte hirak neebe partisipa iha prosesu komunikasaun b    konkluzaun historia furak funu manufahi seidauk ramata hau nia avo antes mate nia konta tutan mai hau istoria nb nia aman konta ba nia hau foin halo tinan dato funu hatur hau iha dalas feto maske kbit majiku hau sudi hamanas loron kalan ba ataka nian surik nb hau kaer mk surik lulik husi hau nia aman solobere asuwain nb moras todan toba latan iha uma dt jigante seto husi foho biru manumatan bidau nb lori forsa lulik tasi nian guvernador filomeno da camara sosa lori osan mutin mala seto hamrik iha ro ahi besi husi tasi betano haruka nia bola ahi funu liu husi lalehan mai monu los iha asuwain rihun mk komanda husi dom maonkoli foho riak lakon ona ami sente foho leolaku nakdoko makas tan seto nia kbit forti liu loron aban molok manu kokorek dom boaventura ho nia asuwain liman los hakilar mai ami katak dom boaventura sama tebe rai karau dikur lian husi foho tutun ami asuwain sira simu hanesan ho lian mane hakilar doko surik funu kalan loron forsa dalas mane monu ona ami satan koko iha dalas feto maibe latahan molok sira sobu foho leolaku nia tutun ami rona manu metan lian atus ba atus mai husi parte viqueque forsa husi liurai feto noi kere mai tarde maibe ho kbit nakukun bot lori ahi musan namtati sunu motuk no dudu filomeno da camara ho nia asuwain sira barak mate balun dt mk halai dada kalsa fila fali ba ainaro hau sente hanesan foin hader husi mehi hau lamas ba hau nia sorin iha kuak nakles ran sulin sai makas hau nia surik latan ketak besik soldadu at malae metan nb latan hela ho kokorok talin kotu iha sorin seluk hau hare hau nia inan mate latan hela sanan tau batarut namkari duir iha sorin hau hakat ba koko hare malirin nia is kotu ohin kedas hau foti fali hau surik no hateke ba fatin hotu mamuk so iha deit kuda aman ida kesi hela iha ai dak nia hun hau foti lipa taka netik ba hau nia inan nia isin mate manu makikit semo haleu foho leulaku dala ida hafoin semo husik foho ne hodi ba kablaki hau hanoin hikas dom boaventura nia lia menon wainhira ami asuwain halibur iha luak katak 'funu seidauk bele ramata wainhira povo sei moris terus iha nia rain rasik ita hahu ona funu ne ita sei resiste to rohan ita hotu bele mate mohu maibe labarik kik ida mak sei hakotu luta ne ' hau kore kedas kuda aman kesi hela ne hafoin hau husik hela hau inan doben no asuwain seluk nia isin mate hau kontinua ba fali foho kablaki tuir manu makikit nia hatudu maibe nia espiritu nudar ahi ba revolusaun sei la mate historia são tarcisio padroeiro acolitus sira nian são tarcisio moris iha tinan nia ema kristaun sarani dader dader molok loron matan sae nia lao liu husi dalan boot cidade roma nian ba fatin neebé baibain ema sarani sira halibur malu sira halibur malu iha rai kuak laran neebé baibain ema uja hodi hakoi mate naran katakombes neebé iha forma hanesan corredor neebé nakukun sarani sira uja nuudar fatin atu ema sarani sir abele halibur hodi halo orasaun no hasae sakrifisiu missa iha rai kuak nee nia sorin karuk no los ema ke tan atu tau mate hafoin taka ho fatuk naruk ida sarani sira halibur malu deit iha kalan tanba estadu bandu religiaun foun nee liurai valerianu fo ordem ba polosia roma nian atu buka no kaer hotu ema sira neebé fiar iha jesus kristo wainhira kaer sarani sira ema haterus no oho sira sarani barak mak ema oho tanba sira lakohi husik sira nia fiar ba jesus kristo hodi hasae buat karan ba lulik neebé ema roma sira adora iha loron ida dadersan deit hanesan baibain tarcisio lao ba katakombes hodi ajuda missa iha loron neeba amu papa rasik mak halo missa maibé ema neebe tuir missa nee oituan deit tanba ema foin kaer sarani barak hodi kastigu no oho nunee barak mos mak halai no subar wainhira missa hotu tarcisio la fila lalais kedas ba uma maibé nia sei ajuda arruma ka halot didiak tiha sasan missa nian iha tempo nee tarcisio rona amu papa koalia ho laran susar dehan horseik seguransa kadeia nia ida sub subar mai fó hatete katak maluk sarani sira neebé kastigu iha kadeia hakarak tebes atu simu jesus kristo nia futar isin molok ema oho sira maibé hau rasik labele lori ba tanba konese tena hau tan nee susar atu bele halo buat neebé sira husu wainhira rona amu papa nia lian nee tarcisio hakat kedas ba amu papa nia oin dehan nusa amu papa labele haruka hau mak ba ema ida sei la deskonfia hau amu papa simu ba tarcisio dehan labele oan o sei kiik oan liu atu halao knar santo nee no serviso nee bele estraga o nia moris tarcisio simu ba amu papa dehan maybe dader dader hau smpre mai missa hau deit mak acólitus neebé sempre ajuda missa hau la tauk sá tan dadersan lós dalan sei mamuk ema seidauk barak iha dalan rona tarcisio nia razaun nia badinas no nia laran kmaan ikus mai amu papa hatan hatan ó bele lori tok ba maibé lao kuidadu iha dalan nunee amu papa hakneak ho respeito iha altar oin foti santissimo tau iha aibalun osan mean ida tarcisio mós hakneak besik altar hafoin tara aibalun oan nee nia talin ba tarcisio nia kakorok tarcisio taka didiak tiha ho hena be nia hatais nia rohan hahu lao tuir nia dalan nia liman kaer metin los santissimo neebé nia tara tó hirus matan atu labele nakdoko no monu lako nia fuan tuku tuku lós nia sente haksolok tebes ho fiar neebé amu papa rasik fó ba nia nunee nia reza iha laran ba jesus atu jesus rasik bele fó nafatin kbiit no aten brani ba sarani sira neebé ema kastigu no fó terus maibé derepente nia rona ema bolu nia naran dehan hei tarciso ó atu ba neebé dadersan lós hanesan nee ó atu ba neebé mak ó lao lalasi lós hanesan nee afinal ema neebé koalia dadauk nee nia kolega eskola ida hafoin nia kolega sira seluk mós mosu tan mai hakbesik nia sira dada tarcisio nia kabas hafoin dehan ami hare dadersan ida nee laos hanesan baibain iha buat ruma ka ó subar saida iha ó nia hena laran neebá nunee nia kolega seluk dada hena neebé tarcisio hatais hafoin dehan ba nia maluk sira dala ruma nia lori buat ruma husi ema sarani sira hafoin sira hakilar hodi dehan ba tarcisio diak liu fó mai ami buat neebé o lori ou ami hanorin ó agora maibé tarcisio la fó santissimo ba sira nia liman rua nee hakoak santissimo metin liu tan tarcisio lakohi jesus kristo nia futar isin santo monu ba ema aat fiar la iha sira nee nia liman haré ba tarcisio nia hahalok nee nia kolega sira sai hirus liu tan nunee sira balu tuda nia ho fatuk balu tebe no balu baku maske nunee tarcisio la husik santissimo nia hakuak metin nafatin nunee nia kolega sira hirus makas liu tan sira halo nia aat liu tan sira nee ida lori ai baku iha tarcisio nia ulun nia monu kedas ba rai ho ran suli iha tempo nee sira rona lian ida hakilar dehan imi hadau malu saida mak nee soldadu ida mosu mai nunee sira neebé baku tarcisio hakfodak hodi halai namkari tiha hela tarcisio deit mak latan hela iha dalan ho ran suli lós nia hader la diak soldadu nee hakbesik ba tarcisio wainhira tarcisio hateke ba soldadu nee nia oin nia hamnasa tanba nia konese soldadu nee soldadu nee mós ema sarani ida nunee tarcisio intrega santissimo atu lori santissimo ba maluk sarani sira neebé iha kadeia nunee nia tara aibalun oan nee iha nia kakorok rasik no lori mós tarcisio ba iha ema sarani sira neebé hela besik nia uma hafoin soldadu nee lori santissimo ho subar ba fo comunhão ba ema sarani sira neebé kastigu iha kadeia la kleur tarcisio mate tanba nia kanek sira todan liu ema sarani sira lori tarcisio nia isin ba hakoi iha katakombes ida naran kalixtu iha dalan appia besik amu papa sira nia rate são tarcisio acólitu ida neebe entraga nia moris tomak ba deit santissima eucaristia missa tan nee igreja hili nia nuudar acolitu sira nia padroeiro são tarcisio nia festa halo tinan tinan iha dia de agosto cristo rei hanesan estatua ida nebe mak lokaliza iha kapital husi nasaun timor leste munisipiu dili no posto administrativu cristo rei estatua cristo rei dili hanesan estatua cristo boot daruak iha mundu neebe iha pozisaun primeiru okupa husi estatua cristo rio de janeiro iha brazil estatua nee hanesan prezente ida husi eis presidente indonesia suharto ba povu timor oan sira finaliza iha tinan cristo rei sai ona hanesan ikon turistika prinsipal iha timor leste estatua nee ho nia altura metru kaki no mos bele hare hetan liuhusi tasi ibun aleinde nee iha mos kapela ida no bola mundu boot ida iha estatua nia okos karik bainhira ita hakarak atu hakbesik ba estatua ita sei liu lai eskada maizumenus eskada cristo rei mos haleu ho paizajem neebe mesak furak bele mos hare tasi ibun no foho sira suku rote ema rote mak hanesan papulasaun original ne'ebé hela iha ilha rote maioria ilha sira ne'e besik ho ilha timor timor leste ema rote rasik mos hela besik ilha sira ne'ebe besik ho sira nia fatin mak hanesan  ilha ndao  ilha nuse  ilha pamana  ilha doo  ilha heliana  ilha landu  ilha manuk no mos iha ilha ki'ik sira seluk iha matenek nain balu dehan katak ema rote original husi imigrasaun ilha seram ne'ebe iha maluku lian husi suku rote pasparte husi lian austronesia husi melayu polinesia ne'ebé hafahe an ba dialetu balu tan maneira ema rote buka moris liu husi agrikultura hakiak animal peska menyadap nira no mos kerajinan lontar fatin ne'ebe hetan asesu ba be'e sira halo hodi sai natar resultado husi agrikultura maioria husi natar batar no mos fehuk no ba fali hakiak animal maioria husi karau sapi kuda no mos manu feto sira hus rote babain hanorin homan hena tradisonal rote nian nstt sistema familiar husi rote mak hanesan familia spesifiku keluarga inti ka familia luan keluarga luas ho nia sentidu patrilineal no adopta sistema kaben eksogami klan konjunto husi familia luan hampsu klan ki'ik sira nggi leo konjunto husi klan klan ki'ik sira hamosu klan bo'ot leo lideransa husi klan hanaran manek ka mane leo suku rote fiar ba kriador hanaran lamatuan ka lamatuak naran sira ne'e simbolu ba kriador ne'ebe regula no mos fo bensaun ne'ebe liu husi simbolu krus agora dadaun suku rote mos iha ona religiaun hanean kristaun protestan kristaun katolik ka mulsumano escola secundaria técnica vocacional grupo de tecnologia e indústria estv gti becora estv gti mak eskola ida neebe lokaliza iha suku bekora hola parte ba postu administrativu kristu rei munisípiu dili eskola refere harii iha governador eng nia tempo iha loron fulan novembru no tinan no inagura husi prezidente indonezia hanaran stm sekolah teknik menengan ho vizaun ida katak provinsia ida nesesariamente iha eskola teknika rasik se la iha entaun wainhira alunos sira remata sira nia estudu iha ensinu baziku ka smp atu ba loos neebe fatumaka nuudar eskola privadu misaun nian karun teb tebes povu nia oan laiha kbiit atu ba eskola iha neeba nunee ba atambua no kupang mos dook teb tebes tamba ekonomia la favorese entaun iha tempu neeba stm hamriik laos atu halao eventu kompetisaun ida ho fatumaka maibe governador eng mario viegas carascalão ho intensaun ida atu fasilita povu kbiit laek nian oan sira mos bele estuda iha eskola teknika wainhira timor timur haketak an husi indonezia no nakfilak ba timor leste hodi restaura ninia independensia iha loron fulan maiu tinan iha tinan primeiru guvernu kontituisonal liu husi ministeriu edukasaun iha fali hanoin hodi loke hikas eskola teknika ida nee no laos nafatin ho naran stm maibe ho naran estv gti escola secundaria técnica vocacional grupo de tecnologia e indústria becora too ohin loron eskola ida nee sai dezenvolvidu liu tan no nia iha mos koperasaun ho eskola seluk husi rai liur hanesan korea japaun australia no nia mos iha kopersaun ho universidade balu iha rai laran iha eskola refere estudante sira aprende barak liu kona ba teknika inklui mos materia balu neebe eskola sekundaria jeral seluk iha tan nee estudante hirak ne'ebe mak hakarak estuda iha eskola teknika ida nee nia obrigatoriamente tenki hili ona nia espesialidade rasik estv gti becora kompostu husi departamentu mak hanesan suku atoni konhesido mos nu'udar atoin meto ka dawan nu'udar suku ida ne'ebe hela iha ilha timor ne'ebe lokalisa iha timor osidental indonezia ho enklave oecussi ambeno timor leste total populasaun husi ema atoni to ema lian ne'ebe utiliza mak lian uab meto atoni meto nu'udar suku ida ne'ebe lokaliza iha provinsia nusa tenggara timur ntt suku atoni maioria hela iha parte husi ilha timor ne'ebe lokaliza iha south provinsia ntt atoni meto mai husi liafuan rua mak hanesan atoni katak ema meto literalmente katak rai maran babain ema temi atoni pah meto katak ema sira husi rai maran valor moris fundametal husi ema atoni meto mak bazea ba konhesementu feto mone feto mone bele mos hatete nu'udar norma ida ka atetudi husi komunidade atoni nu'udar ezemplu hodi proteje no haburas komunidade atoni ne'e rasiki konseitu ne'e bele dehan hanesan ho konseitu konsep manunggaling kawulo gusti husi komunidade java ka yin yang husi komunidade tionghoa tuir mai mak esplikasaun husi liafuan feto mone sistema ne'e mos tama ba ligasaun social apresenta husi valor ne'ebe hanesan ligasaun sira entre ema no maromak ema ho ema no mos ema ho natureza ezemplu uis pah uis neno maromak mundo maromak lalehan ain uis neno am uis maromak inan maromak aman bife atoni fete mane no seluk seluk tan termo feto mone representa unidade ne'ebe metin ne'ebe iha tama kontribui husi parte hotu hotu hanesan moris la prefeitu se la iha unidade entre feto no mane hare'e ba nia implementasaun konseitu feto mone fo impakto ba moris entre feto no mane liu liu fahe serbisu komunidade atoni hafahe responsabilidade entre feto no mos mane mane iha responsabilidade iha area politiku hanesan funu hari'i ligasaun ho komunidade sira seluk no mos serbisu iha to'os fila ba feto taumatan liu ba tein fase ropa serve bainaka sira no seluk seluk tan razasaun ba feto sira hodi hare'e ba parte sira nee tamba komumidade atoni hare'e sira nu'udar inan moris nian ba múzika ne ' e gravada husi incontável númeru ona kantór seluk ne ' e gneros hotu múzika ne ' e versaun cantada tanba bing crosby aparece iha pozisaun entre singles fa liu tempu hotu hotu ho besik usd milloens kópia comercializadas iha mundu tomak peter husty aturizasaun reprezentante hosi espozisaun ne'e silent night the story the message the present kalan ksolok istória ne'e mensajen ne'e ida ne'e iha tradusaun livre iha muzeu de salzburgo stille nacht transcende relijiaun nia konta historia do nascimento de jesus kristu ida nee cntico relijiozu iha tempu ne'e importante ba pás iha mundu iha istória canção sei laiha kontroversu ne'e bele hatene katak iha vila de oberndorf padre joseph mohr sai lao iha sira nia belun músico franz xaver gruber transformasse ne'e iha ida ne'ebé nia poema melodia iha nanis ona atu nune e tocada iha misa natal ne ' ebé bele akontese liu tiha oras ne'e fonte balun dehan katak iha neebá atu harii mohr letra tinan rua nia laran molok sira dehan katak padre hakerek iha dalan to'o gruber tanba ne'e iha lia loos lao mohr músico nian maibé tuir instrumentu ida atu sai tocado iha misa ba kokoreek tinan ne'ebé órgaun sira nia sei hetan foles roídos sira paróquia tanba ratos iha versaun ne'e nia sei kontinua mohr ha nia hanoin ho instrumentu ida ne'ebé falta no iha n ' ebe ninia letra iha humilde natál de jesus iha bá belein atu hetan orijinalmente kompostu canção ba violão no flauta arranju ida kanta ne ' e tanba mohr n'ebe mosu iha ne'e akordu foun tanba gruber mai molok ninian mate ne'e iha primeiru hamós ba orquestra aparece no iha arranju foun ida ba órgaun karik haree iha múzika ne ' e mundu liman tiha ona igreja são nicolau la iha tan ne'e hahú husi demolida iha sék xx ba hasoru ho alagamentos tempo ne'e no besik mota salzach iha nia fatin ne ' ebé harii iha ultimo tanba ida ne e iha fatin aas liu metru ne'ebé tuan capela memoriál kalan silenciosa stille nacht gedchtniskapelle ne'e maibe simu deit ema nain ne'e nia simu iha tinan nia rohan ida besik rihun peregrinos ba misa natál no seluk tan kuaze turista hamutuk rihun psikolojia ne'e estudu komportamentu nian no funsaun mentál sira nian psikolojia iha nu'udar objetivu imediatu komprensaun lubun sira nian no indivíduu sira nian no mós tanba estabelesimentu prinsípiu universál sira nian ho mós tanba estudu cazu espesífiku sira nian no nia iha benefísiu jerál sosiedade nian tuir ema balu nu'udar objetivu finál peskizadór ida ka profisionál ida kampu ne'et nian koñesidu nu'udar psikólogu no ne'e bele klasifikadu nu'udar sientista sosiál komportamentál no kognitivu funsaun psikólogu sira nian maka babeur komprende knaar funsaun mentál sira nian ho komportamentu individuál no komportamentu sosiál no sira ne'e estuda mós prosesu fisiolójiku no biolójiku sira ne'ebé akompaña komportamentu sira no funsaun kognitivu sira psikólogu sira esplora konseitu sira hanesan persesaun kognisaun atensaun emosaun intelijénsia fenomenolojia motivasaun funsionamentu katutak umanu nian personalidade komportamentu relasionamentu interpesoál sira ho resiliénsia inkluidu sikat área sira seluk psikólogu sira orientasaun diversu sira nian estuda mós conseitu sira hanesan inkonxiente no ninia banati oin seluk sira maski jeralmente koñesimentu psikolójiku konstruidu nu'udar métodu avaliasaun no tratamentu psikopatolojia sira nian ne'e mós diresionadu ba komprensaun no resolusaun problema sira nian ho dalas oin seluk sira komportamentu umanu nian psikólogu barakliu pratika tipu balu knaar terapéutiku ho psikolojia klíniku selae ho akonsellamentu psikolójiku sira seluk dedikadu ba peskiza sientífiku kontínuu relasionadu ho prosesu mentál sira no komportamentu tipikamente iha universidade sira nia departamentu psikolójiku sira ka ambiente akadémiku sira seluk nia laran aleinde kampu terapéutiku no akadémiku psikolojia aplikadu empregadu ho área relasionadu sira seluk ho komportamentu umanu hanesan psikolojia serbisu nian ho ambiente industriál ka organizasionál sira psikolojia edukasionál psikolojia desportu nian psikolojia saude nian psikolojia dezenvolvimentu nian psikolojia forense psikolojia jurídiku sikat sira seluk psikólogu sira maka profisionál responsavel hosi elaborasaun no aplikasaun teste psikolójiku sira nian no hosi konstrusaun eskala sira nian ne'ebé buka komprende prosesu mentál sira diversu liu hotu atensaun memória linguajen intelijénsia sikat sira seluk ba depresaun ba ansiedade no ba objetivu sira diversu liu hotu hanesan avaliasaun psikolójiku prosesu seletivu empregu nian no ho psikolojia forense porezemplu liafuan psikolojia nia arti literalmente estudu klamar nian psyché klamar tratadu estudu liafuan ne'e ho lia latín psychologia kreditadu ba umanista kroatu marko maruli ho ninia livru psichiologia de ratione animae humanae datadu sikat sékulu xv no sékulu xvi psikolojia ne'e siénsia ne'ebé estuda komportamentu no prosesu mentál sira indivíduu sira nian psikizmu ne'e jeralmente definidu nu'udar estudu sientífiku komportamentu nian no prosesu mentál nian ou seja ne'e estuda atu no reasaun observavel hotu hotu maibé mós prosesu sira hanesan sentimentu sira emosaun sira no reprezentasaun mentál hirak ne'ebé la bele hetan haree hetan direitamente oras ne'e ema sira sei define termu hirak ne'e hanesan kualkér siénsia psikolojia nia kasinar ne'e deskrisaun haklaken previzaun no kontrole hama'en nian ninia objetu nian estudu nian komu ema sira la bele haninu prosesu mentál sira maibé ema sira bele infere de'it komportamentu sai alvu mahuluk deskrisaun haklaken no previzaun ne'ebá nian mezmu neurosiénsia nia téknika vizuál foun hirak ne'ebé permite vizualiza kakutak nia funsionamentu la permite prosesu mentál sira nia vizualizasaun maibé sira nia korrelatu fiziolójiku sira nian de'it ou seja ne'ebá nian ne'ebé mosu iha organizmu enkuantu prosesu mentál sira dezenrola an deskreve indivíduu nia komportamentu katak iha fatin ulukna'in haama'en métodu sira nian observasaun nian no análize objetivu liu belek no mós tuituir métodu hirak ne'ebá utilizasaun ba dadus konfiavel sira nia hasa'en komportamentu nia observasaun no análize bele mosu iha nivel oioin hori komportamentu nia padraun halik sira hanesan personalidade to'o ema nia reasaun simples ba tadak sonoru ka vizuál introspesaun mak sai observasaun nia forma espesiál haree estruturalizmu iha kraik liu hori ne'ebá ne'ebé hetan haninu tiha psikólogu buka esplika esklarese komportamentu psikolojia bazeia ba prinsípiu katak komportamentu iha hun fatin iha série ida fatór oioin nian variavel orgániku dispozisaun jenétiku metabolizmu et setera dispozisionál temperamentu intelijénsia motivasaun et setera no situasionál hamkonan meiu ambiente nian kultura nian lubuk nian ne'ebé ema ida pertense bá et setera previzaun sira ba psikolojia buka esprime ho hun iha esplikasaun hola belek sira probabilidade komportamentu nia tipu determinadu ida sei akontese ka la'ós ho ne'e ho hun iha esplikasaun hirak ne'ebá nia babelek atu prevee komportamentu futuru ema sira determina mós sira nia saso'ik kontrola komportamentu katak iha ne'e babelek atu hamkona nia ho hun iha koñesimentu adkiridu ne'ebá mak sai parte prátiku liu hotu hosi psikolojia ne'ebé hetan espresaun entre área seluseluk iha psikoterapia ba psikólogu soviétiku ida hosi neuropsikolojia nia fundadór sira ema nia psikolojia tenke haknokar análize forma halik sira nian reprezentasaun nian realidade nian hirak ne'ebé ema sira konstitui tuir sosiedade nia istória no hirak ne'ebé kakutak umanu halo ho inkluzaun forma subjetivu sira nian atividade konxiente nian lahó hetan substituisaun hosi estudu prosesu fiziolójiku sira nian ne'ebé serbí nu'udar hun ba sira no lahó hetan limitasaun ba sira nia deskrisaun esteriór aleinde estabelese lei sira hosi sensasaun no persepsaun umanu hosi hamkadak prosesu sira nian atensaun nian hosi memorizasaun knaar ida ne'ebé wundt hahú tiha hosi formasaun nesesidade halik sira nian no personalidade nian autór ne'ebá konsidera fenómenu hirak ne'ebá nu'udar istória sosiál nia produtu no mós kompartilla iha modu ruma ho propozisaun vlkerpsychologie nian hosi wundt no ho propozisaun sira estudu simultáneu nian prosesu neurofiziolójiku sira nian no determinasaun istóriko kulturál sira nian hirak ne'ebé ninia kontemporáneu vygotsky halo tiha ho maneira independente laboratóriu psikolójiku uluk hetan funda tiha hosi fiziólogu alemaun wilhelm wundt iha publika tiha ninia livru principles of physiological psychology iha lípsia iha alemaña ninia laletak hetan transfere tiha hosi isin umanu nia funsionamentu ba prosesu elementár liu hotu persepsaun nian no tatekis prosesu neok simples liu hotu sira nian ninia laboratóriu forma tiha psikólogu sira nia jerasaun uluk wundt nia alunu sira propaga tiha siénsia foun no mós funda tiha laboratóriu oin hanesan oioin liuhosi europa no estadu naklibur sira edward titchener mak sai tiha divulgadór importante knaar nian wundt nian iha estadu naklibur sira maibé ema sira delineia daudaun perspetiva seluk médiku no filózofu estadunidense william james hahoin tiha iha ninia livru the principles of psychology iha banati tuir barak obra signifikativu liu hotu literatura psikolójiku nian abordajen foun ida sentradu liu iha funsaun neon umanu nian fali iha ninia estrutura iha époka ne'ebá psikolojia ne'e ona siénsia estabelesidu ida no mós to'o iha ona laboratóriu haatnulu liután iha amérika norte nian iha ninia laboratóriu wundt dedika tiha an atu kria hun sientífiku tebes ida ba siénsia foun ne'e nane'e nia realiza esperimentu sira atu hasa'e dadus sistemátiku no objetivu hirak ne'ebé maknokar seluseluk bele replika atu bele hela fó laran ba ninia ideál sientífiku wundt dedika tiha an prinsipalmente ba estudu reasaun simples sira nian ba estímulu sira realizadu ho kondisaun kontroladu sira ninia métodu knaar nian hetan naran estruturalizmu hosi edward titchener ida ne'ebé divulga nia iha estadu naklibur sira ninia objetu estudu nian mak sai estrutura conxiente neon nian no komportamentu liuliu sensasaun sira ida hosi métodu hirak ne'ebé titchener uza tiha mak sai introspesaun iha ida ne'ebé indivíduu esplora sitematikamente ninia pensamentu no sensasaun rasik sira atu biban informasaun sira kona ba esperiénsia sensoriál determinadu sira hase'in mahuluk sira hasoru estruturalizmu william james konkorda ho titchener iha psikolojia nia objetu prosesu konxiente sira ba nia nu entantu prosesu hirak ne'ebá nia estudu sira la limita an ba deskrisaun ida elementu sira nian konteúdu sira nian no estrutura sira nian neon konxiente maka sai ba nia sulin lapara karakterístika ida neon nian iha interasaun nafatik ho meiu ambiente porisu ninia atensaun mak sai dirijidu ba funsaun prosesu neok konxiente sira nian iha psikolojia banaati tuir nia tende iha espasu ba emosaun sira hakaran valór sira esperiénsia relijiozu no místiku sira enfín buat hotu ne'ebé halo ema ida idak úniku james nia ideia sira hetan dezenvolve hosi john dewey ida ne'ebé dedika an liuliu ba knaar prátiku iha edukasaun omoseksualidade hosi lia gregu lakin iguál no lia latín sexus seksu refere ba karaterístika kondisaun no kualidade naran entidade moris nian umanu ka lae ida ne'ebé sente atrasaun fíziku estétiku no ka emosionál ba entidade moris seluk ho seksu ka jéneru hanesan enkuantu orientasaun seksuál omoseksualidade refere ba padraun persistente esperiénsia seksuál afetivu no romántiku sira nian ho prinsipál no ho eskluzivu entre ema ho seksu hanesan mós nia refere ba indivíduu ho sensu identidade pesoál no sosiál bazeadu ba atrasaun sira ne'ebá enkuantu ema ne'ebá manifesta komportamentu sira no adere nia an ba komunidade ema sira ne'ebé kompartilla orientasaun seksuál hanesan omoseksualidade ne'e ida kategoria prinsipál sira nian orientasaun seksuál nian rabat biseksualidade panseksualidade eteroseksualidade no aseksualidade mós nia hetan rejistra iha kreis espésie no ne'e hetan estuda di'ak no hetan komprova ho natoon iha kreis sira nian no ema sira inklui minoria signifikativu sira ho entidade diversu sira hanesan mamíferu sira manu fuik sira no platelminte sira prevalénsia homoseksualidade nian iha umanu sira nia leet susar atu determina ho presizaun iha sosiedade loromonu modernu estudu prinsipál sira hatudu prevalénsia hosi ba indivíduu omoseksuál sira nian iha populasaun enkuantu estudu sira seluk sujere katak aprosimadamente populasaun nian hato'o grau ruma tendénsia omoseksuál nian tuir ai knanoik umanidade nian knesan individuál sira omoseksualidade nian hetan admira tolera ka kondena haktuir norma seksuál vijente sira iha kultura no otas oioin bainhira sira mosu tiha bainhira sira hetan admira knesan sira ne'ebá hetan fó entende nu'udar maneira atu hadi'a sosiedade bainhira sira hetan kondena sira hetan konsidera pekadu ka tipu ruma moras nian no iha kazu balu sira hetan haluli hosi lei hori meadu sékuku xx omoseksualidade hetan desklasifika gradualmente nu'udar moras no hetan deskriminaliza iha rain dezenvolvidu kuaze hotu hotu no iha maioria mundu loromonu nian entretantu estatutu juríriku relasaun omoseksuál sira nian sei varia tebetebes hosi rain ida ba seluk ida enkuantu iha rain balu kazamentu entre ema sira ho seksu hanesan hetan legaliza iha seluseluk komportamentu omoseksuál balu krime sira ho penalidade kruél sira entre ne'ebé pena mate nian porezemplu iraun kondena ema omoseksuál sira ba enforkamentu enkuantu arábia saudita lapida sira organizasaun mahuluk sira saude nian ne'ebé inklui psikolojia afirma katak omoseksualidade ka biseksualidade karaterístika kompativel ho saude mentál no ho ajustamentu sosiál normál netik instituisaun médiku hirak ne'e mós la rekomenda katak ema sira tenta seluk sira nia kondisaun seksuál tan aleinde ne'e la'os efikás ne'e bele kauza estragu psikolójiku sira iha tinan omoseksualidade hakmate hetan klasifika tiha nu'udar transtornu bainhira nia hetan hasai tiha hosi matadalan diagnóstiku no estatístiku transtornu mentál sira nian dsm asosiasaun amerikanu psikiatria nian iha tinan asosiasaun amerikanu psikolojia nian adota tiha prosedimentu hanesan iha brazíl iha tinan asosiasaun brazileiru psikiatria nian abp pozisiona tiha an hasoru diskriminasaun no konsidera tiha omoseksualidade hanesan buat ruma ne'ebé la halo aat ba sosiedade iha abp hetan tuir hosi konsellu federál psikolojia nian cfp ne'ebé hakmate konsidera tiha omoseksualidade nu'udar desviu seksuál no iha hari'i tiha regra sira ba atuasaun psikólogu sira nian iha relasaun ba lia husu sira orientasaun seksuál nian no deklara tiha katak omoseksualidade la konstitui moras mós lae distúrbiu mós lae perversaun no katak psikólogu sira labele kolabora ho eventu sira no servisu sira ne'ebé propoin terapia reorientasaun seksuál nian iha loron maiu tinan asembleia jerál organizasaun mundiál saúde nian oms hasai tiha omoseksualidade hosi lista moras mentál sira nian klasifikasaun internasionál moras sira nian cid data ne'ebé ona hetan selebra nu'udar loron internasionál hasoru omofobia ikusliu iha amnistia internasionál ona konsidera diskriminasaun hasoru ema omoseksuál sira nu'udar violasaun direitu umanu sira nian liafuan omoseksuál ne'e íbridu lia gregu nian no lia latín nian ho elementu ulukna'in derivadu hosi liafuan gregu hanesan la relasionadu ho liafuan latinu homo ema hanesan iha homo sapiens no nune'e tiha konota atu seksuál no afetivu sira entre ema sira ho seksu hanesan inkluidu lezbianizmu liufuan gay jeralmente refere ba omoseksualidade manek maibé nia bele hetan hodi ho sentidu boot liu atu refere ba ema lgbt hotu iha kontekstu seksualidade nian lézbika refere de'it ba omoseksualidade inak liafuan lézbika hetan deriva hosi illa gregu lezbus nian iha ne'ebé poetiza safu hakerek tebetebes kona ba ninian relasionamentu emosionál ho noi sira adjetivu omoseksuál deskreve komportamentu relasionamentu ema sira orientasaun etc forma adjetivu katak literalmente seksu hanesan no ne'e íbridu formadu hosi liafuan gregu omo forma nian hanesan no seksuál hosi liafuan lia latín medievál sexualis hosi liafuan lia latín klásiku sexus loos duni liafuan ne'e to'o tiha ba lia tetun hakat lia portugés espesialista balu rekomenda sees kompletamente uzu termu nian omoseksuál dunitán ninia istória klíniku no tanba liafuan refere de'it ba tipu ida komportamentu seksuál hasoru sentimentu romántiku sira no portantu iha konotasaun negativu iha vizaun ne'ebé afirma katak problema la'ós termu omoseksualidade fali liafuan omoseksualizmu espesialista sira iha literatura psikiátriku konkorda iha pozisiona kriasaun termu omoseksualizmu iha sékulu xix hale'u dékada nian ka nian kriadu hosi diskursu médiku atu identifika sujeitu omoseksuál bainhira sufiksu izmu hetan utiliza atu referensia pozisaun filozófiku ideolójiku no ka sientífiku sira psikólogu oin oin afirma katak ninia utilizasaun erradu no uzadu iha pasadu nu'udar forma atu asosia nia ho distúrbiu mentál ka moras iha léksiku balu omoseksualizmu mosu definidu hosi prátika atu omoseksuál sira nian enkuantu termu omoseksualidade hetan aplika ba atrasaun sentimentál no seksuál mós tan ne'e ema barak konsidera katak termu omoseksualizmu iha signifikadu pejorativu no ne'e halo tiha katak ohin termu utilizadu liu hosi ema sira ne'ebé iha vizaun negativu omoseksualidade nian nune'e mós adosaun forma rua hotu nian importante iha naran kampu ida termu omoseksualizmu hetan utiliza ho frekuénsia porezemplu kolokialmente hanesan iha obra akadémiku sira no disionáriu famozu sira lia portugés brazileiru nu'udar sinónimu omoseksualidade nian lahó distinsaun entre liafuan rua hotu enkuantu iha dokumentu seluseluk izmu no ninia nahan patolójiku hetan sees no dade hetan adota ne'ebé katak modu ezisténsia nian to'o oras ne'e iha akadémiku sira ne'ebé tuir jurandir freire costa nia proposta sees termu rua hotu no prefere omoafetividade banati tuir karater pejorativu ne'ebé liafuan rua seluk hetan utiliza ho termu ne'e hetan kria orijinariamente hosi psikanalista alemaun sándor ferenczi iha ho asentimentu freud nian aparisaun koñesidu ida uluk termu omoseksuál iha impresaun hetan hasoru tiha iha panfletu publikadu anónimamente hosi romansista alemaun ne'ebé moris mai iha áustria karl maria kertbeny enkuantu nia argumenta hasoru lei prúsianu hasoru sodomia iha gustav jger uza tiha kertbeny nia termu sira iha ninia livru die entdeckung der seele iha richard von krafft ebing uza termu sira omoseksuál no eteroseksual ho ninia livru psychopathia sexualis provavelmente empresta tiha hosi jger krafft ebin nia livru populár loos entre leigu sira no médiku sira portantu termu eteroseksuál no omoseksuál sai tiha aseitu liu hotu atu dezigna orientasaun seksuál nane'e termu nia uzu daudauk iha ninia abut sira iha tradisaun abranjente sékulu xix taksonomia nian personalidade nian sira ne'é kontinua influénsia dezenvolvimentu konseitu modernu nian orientasaun seksuál no hetan asosia ba domi romántiku no ba identidade aleinde ninia signifikadu orijinál ne'ebé seksuál exklusivamente biar autór sira uluk mós hodi tiha adjetivu omoseksuál atu refere ba kualkér kontekstu omo i e seksu hanesan nian hanesan konversatóriu ka eskola eskluzivu ba menina sira ohin termu ne'e hetan hodi eskluzivamente ho referénsia ba atrasaun ba atividade no ba orientasaun omoseksuál termu omososiál hetan hodi oras ne'e atu deskreve kontekstu sira seksu hanesan nian ne'ebé la'ós espesífikamente seksuál mós iha liafuan referente ba domi ba seksu hanesan omofília sikat termu seluseluk mane sira ne'ebé halo seksu ho mane sira ho uzu iha komunidade médiku bainhira sira debate espesífikamente atividade omoseksuál sikat mane sira omoerotizmu iha kontekstu obra sira nian arte nian eterofleksível bi kuriozu referente ba ema ida ne'ebé identifika an eteroseksuál maibé okazionalmente nia sente ka hatudu interese ho ema ida seksu hanesan nian no metroseksuál referente ema ida lae gay vaidozu no ho gostu sira estereótipu gay nian ho hahán moda no design hetan inklui entre termu maktolok no makanek sira lia tetun nian ita iha liafuan paneleiru maibé hanesan nia mosu ho insultu étniku no rasiál sira uzu aat termu sira ne'ebá nian bele ofende tebetebes no gama utilizasaun permisivel nian hakno'a hosi lale'uk no hosi ema ne'ebé ko'alia daudaun ema omoseksuál sira nia lubuk sira uza sira ne'e beibeik pozitivamente fali liafuan gay ne'ebé orijinalmente hetan hakohak hosi mane omoseksuál sira no feto omoseksuál sira nu'udar pozitivu no afirmativu hanesan iha haforun gay ka iha direitu gay sira hetan emprega beibeik pejorativamente biar liafuan gay hetan uza hanesan denominadór komún entre mane no feto omoseksuál no biseksuál sira uzu ne'e beibeik hetan kontesta dunitán karan individuasaun nian lubun seluseluk nian variasaun seksuál nian ne'ebé reivindika identidade autónomu independente rasik espesialista balu hakerek tiha katak ne'e rasik la de'it lubun sira nian interese ne'e nian maibé kualkér lubun umanu seluk ida nian tuir istória umanidade nian omoseksualidade nia aspetu individuál sira hetan admira ka kondena hetan haktuir norma seksuál vijente sira iha kultura oioin no otas oioin iha ne'ebé sira akontese tiha iha kompilasaun detalladu ida materiál istóriku no etnográfiku sira nian kultura preindustriál sira nian dezaprovasaun maka'as omoseksualidade nian hetan haktuir iha hosi kultura nia hetan simu ka ignora hetan hosi no la konta tiha konseitu ne'e hosi etnografia konta tiha omoseksualidade hanesan iha frekuénsia auzente ka raru no konta tiha hanesan prezente ka la inkomún iha kultura sira ho hamkonan relijiaun abraámiku sira nian lei no kreda hari'i daudaun sodomia nu'udar tranzgresaun sakar lei divinu ka krime ida sakar natureza maibé kondenasaun seksu anál entre mane sira molok fiar kristaun figura istóriku barak ne'ebé inklui sókrates lord byron eduardu ii no adrianu iha tiha termu sira hanesan omoseksuál ka biseksuál ne'ebé hetan aplika ba sira liña komún ida argumentu konstrusionista nian maka la ema ida iha otas lakin ka iha otas klarak esperimenta omoseksulidade hanesan nu'un seksualidade eskluzivu ka permanente nian john boswell kombate tiha argumentu ne'e hodi sita sira hakerek lakin sira nian gregu plataun nian ne'ebé deskreve individuu sira ne'ebé hatudu omoseksualidade eskluzivu biar espresaun omoseksuál hetan ignora ka suprime hosi esploradór europeu no kolonialista sira beibeik mós ne'e maka prezente iha áfrika kahorik no espresaun ne'e kaer tiha variedade ida forma sira nian antropólogu stephen murray no will roscoe konta tiha katak feto lezotiana sira envolve an ho fafutuk sira menon naruk nian no erótiku ne'ebé hetan bolu motsoalle e e evans pritchard mós rejista tiha katak asua'in zande sira hosi kongu nia tasi feto baibain kaer tiha amante klosan sira seksu manek nian entre otas tinan sanulu resin rua no ruanulu ne'ebé tulun ho knaar umak sira no pratika seksu interkrurál ho sira nia kaben na'in sira tuan liu prátika ne'e mate ona iha inísiu sékulu xx nian depoizde europeu sira konkista tiha kontrole rain afrikanu sira nian maibé ne'e konta tiha ba evans pritchard hosi katuas sira hodi ne'ebé nia ko'alia tiha rejistu uluk kazál omoseksuál nian iha istória jeralmente hetan konsidera ne'e khnumhotep no niankhkhnum kazál ejípsiu seksu manek nian ne'ebé moris tiha hadulas molok kristu kazál ne'e hetan pinta durante re'in ida poze íntimu liu hotu iha arte ejípsiu no hetan hale'u hosi sira ne'ebé parese sira nia erdeiru sira entre povu kahorik sira amérika nian molok kolonizasaun europeu omoseksualidade nia forma klisuk ida hetan foka iha figura espíritu rua nian normalmente indivíduu ne'e hetan tada saan iha moris depoizde inan aman hili tuir dalan ne'e ba sira nia oan no bainhira kosok oan aprova papél ne'e nia hetan hakiak hodi natoon atu aprende lisan sira jéneru nian ne'ebe nia hili tiha jeralmente espíritu rua sira maka matan dook ne'ebé hetan respeita hanesan ema ne'ebé iha beran sira aleinde sira ne'ebá matan dook klisuk sira nian sira nia vida seksuál ho suku nia membru klisuk sira seksu hanesan nian ema omoseksuál no ema tranzjéneru mós komún entre sivilizasaun pré konkista seluseluk iha amérika latinu hanesan asteka sira maia sira kíxua sira moxe sira zapoteka sira no tupinambá sira iha brazíl konkistadór europeu sira hetan hata'uk bainhira sira ne'e deskobre tiha katak sodomia hetan pratika publikamente entre povu indíjena sira europeu sira habeur elimina berdaxe sira hanesan españól sira bolu tiha prátika espíritu rua sira nian hodi penalidade laran asu sira hanesan ezekusaun públiku iha ne'ebé ema hetan sunu no hetan lees ho pedasuk sira hosi asu sira omoseksualidade iha xina ho naran hanesan laran murak sira pésegu kuak nian haas lubuk ka lisan kraik hetan haktuir aprosimadamente hori uluk ba kristu termu eufemístiku ne'e sira hetan utiliza tiha atu deskreve komportamentu sira no la deskreve identidade sira resentemente foin sa'e xina oan balu seban tiha atu utiliza termu brokeback duanbei atu refere ba ema omoseksuál sira dunitanba susesu filme brokeback mountain nian diretór nian ang lee entre kultura barak hosi áfrika nordeste no ázia loromonu musulmanu igualitáriu ka estruturadu iha otas prátika omoseksuál sira hetan lekar no subar ho daudauk ka horiuluk iha tinan dahikus sira relasaun igualitáriu sira inspiradu iha padraun loromonuk sai baibain liu maski sira sei hela kirik relasaun seksuál entre indivíduu ho seksu hanesan hetan kastigu ofisialmente ho pena mate nian iha rain musulmanu oin oin arábia saudita iraun mauritánia nijéria sudaun no iemen estudiozu balu hesuk katak ezemplu sira domin omoseksuál nian eziste iha literatura lakin hanesan iha epopeia gilgamesh nian hosi mezopotámia no hanesan istória bíbliku david no jónatas iha epopeia gilgamesh nian relasaun entre protagonista gilgamesh no personajen enkidu hetan haree hosi ema balu nu'udar omoseksuál iha ninia natureza nune'e domin omoseksuál david nian ba jónatas mak sai boot liu duké domin ba feto sira iha relatu balu de'it viajante arabi sira nian iha europa to'o inísiu sékulu xix nian viajante hirak ne'ebá nia rua rifa'ah al tahtawi no muhammad al saffar manifesta tiha surpreza wainhira sira haree tiha domin nia poezia fransés dala balu ho tradusaun lakonak entre mane oan nurak ida ne'ebé refere tiha ba feto nurak atu mantein ninia norma sosiál no morál sira ohin governu iha oriente médiu dala barak ignora ka heli ezisténsia omoseksualidade nian ka kriminaliza nia omoseksualidade mak sai ilegál iha rain musulmanu balun boot liu prezidente iranianu iha tempu ne'e mahmoud ahmadinejad durante ninia diskursu iha tinan iha universidade kolúmbia nian hesuk tiha katak la iha omoseksuál sira iha iraun omoseksuál barakliu hirak ne'ebé moris iha ne'ebá mantein sira nia orientasaun seksuál ho subar tanba sira ta'uk sansaun sira ka hebain governu nian ba sira nia família sira kódigu manu nian ho lia sánskritu obra fundamentál direitu indú nian tatemik seksu datoluk ida ne'ebé nia membru sira bele ezerse espresaun tradisaun laek sira jéneru nian no atividade omoseksuál sira dokumentu sira lakin liu hotu loromonu nian ho forma obra literária sira nian objetu arte sira nian no materiál mitográfiku sira nian kona ba relasaun entre ema ho seksu hanesan mai hosi grésia lakin pederastia iha grésia lakin hetan utiliza tebetebes nu'udar meiu pedagójiku ema sira hatene katak plataun iha ninia hakerek uluk nain sira hahi'i tiha kadi'ak sira pederastia nian biar iha ninia obra tardiu sira nia hahoin tiha omoseksualidade nia ukun bandu iha bankete plataun hatete omoseksualidade nia aseitasaun ekivalente demokrasia no ninia supresaun ekivalente despotizmu no mós asegura katak ninia vergoñozu ba bárbaru sira dunitán sira nia governu despótiku sira aristóteles iha ninia obra polítika indefere tiha plataun nia ideia sira kona ba omoseksualidade nia abolisaun nia haklake katak bárbaru sira hanesan mós selta sira admite tiha ne'e hanesan onra espesiál enkuantu kretense sira utiliza nia atu hamkadak populasaun iha arte ohin ema sira sei koñese poetiza safu figura importante ne'ebé hakerek tiha versu sira enderesadu ba feto seluseluk no falisá poetiza ne'e moris mai iha lezbus hela tiha asosiadu ba lézbika sira terminolojia ne'ebé hela tiha naran boot loos iha sékulu xix narradór sira basuk nian ninia poema sira nian ko'alia kona ba paixaun no domin dala balu korrespondidu dala seluseluk la'ós ba feto balun maibé deskrisaun sira hahalok fíziku no ka entre feto sira iha ninia versu sira uitoan no sujeitu ba debate ho naran forma ida ohin ema sira hatene katak maromak feto afrodite iha safu nia poema sira hetan haree nu'udar lézbika sira nia patrona hori sékulu xiii nia balun daruak mate mak sai punisaun komún liu ba omoseksualidade manek iha europa nia parte boot liu hotu iha renaxensa kota maksoik sira iha itália nia norte partikularmente iha florensa no veneza sai koñesidu dunitán sira nia prátika jeneralizadu domin nian entre ema sira ho seksu hanesan pratikadu hosi populasaun amak nia parte kaboot ida no konstruídu banati tuir padraun klásiku estétiku grésia no roma koñese tiha horiuluk liu ho naran nu'udar domin viríl sodomia pekadu nefandu uranizmu ka seksu datoluk de'it iha iha alemaña domin entre ema sira ho seksu hanesan simu tiha naran sientífiku omoseksualizmu nian médiku ninia makiak ne'ebé mós mak sai omoseksuál buka daudaun hato'o dadadak ba seksu hanesan nu'udar inatu nune'e naturál no la adkiridu atu malisan sala dunitán ninia prátika sasinar ne'e so'i tiha neon monu mundu sientífiku progresista nian époka ne'ebá nian ba médiku ne'e tuir loloos tiru sai tiha hakat kulatra ulusá konseitu sientífiku hetan engloba hosi psikiatria ho ne'ebá domin entre ema sira ho seksu hanesan husik sai pekadu nia matéria atu sai moras no nune'e pasivel tratamentu sira nian omoseksuál sira nia kondenasaun hetan transfere hosi relijiaun nia esfera ba siénsia atubele padre sira hetan substitui hosi médiku sira nu'udar sira nia algóz sira iha melanézia nia sosiedade wa'in espesialmente iha papua giné foun seksu hanesan nia relasaun sira mak sai kultura nia parte integrante to'o sékulu kotukbá nia balun iha melanézia nia kultura tradisionál wa'in mane labarik ida iha pré puberdade forma kazál ho foin sa'e tuan liu ida ne'ebé mai joven nurak liu nia mentór no ne'ebé insemina daudaun joven nurak liu ho ibuk analmente ka topikamente banati tuir suku tuir tinan balun atu mós adolexente nurak liu hato'o puberdade maski nune'e melanézia nia sosiedade wa'in sai si'ak ba relasaun sikat ema sira ho seksu hanesan hori tempu ne'ebé misionáriu europeu sira introdús tiha kristianizmu asosiasaun estadunidense psikiatria nian ho lia inglés american psychiatric association asosiasaun estadunidense psikolojia nian ho lia inglés american psychological association ka apa no asosiasaun nasionál traballadór sosiál sira nian ho lia inglés national association of social workers ka nasw haklorek iha tinan koléjiu liuraik psikiatria nian ho lia inglés royal college of psychiatrists afirma iha tinan akadémia estadunidense pediatria nian ho lia inglés american academy of pediatrics ka aap afirma iha pediatrics iha tinan asosiasaun estadunidense psikolojia nian ho lia inglés american psychological association ka apa afirma katak iha provavelmente razaun wa'in ba formasaun orientasaun seksuál nian ema ida nian no razaun sira bele sai diferente ba ema diferente sira no hatete katak orientasaun seksuál maioria nian ema sira nian hetan determina iha otas prekose peskiza kona ba oinsá orientasaun seksuál iha mane sira bele hetan determina hosi fatór jenétiku sira ka fatór pré natál seluseluk dezempeña papél ida iha debate polítiku no sosiál kona ba omoseksualidade no mós hasa'e temór sira kona ba impresaun jenétiku no teste pré natál sira profesór michael king afirma konkluzaun sientista sira nian hirak ne'ebé peskiza tiha orientasaun seksuál nia hun fatin sira no estabilidade mak sai katak buat ne'e karakterístika umanu ne'ebé hetan forma iha moris nia inísiu no reziste ba mudansa sira evidénsia sientífiku sira kona ba omoseksualidade nia hun fatin sira hetan konsidera relevante ba debate teolójiku no sosiál wainhira hahesuk sira katak orientasaun seksuál mak sai hahilik halo aat autór sira estudu nian hosi tinan hesuk katak la iha evidénsia kaboot sira katak orientasaun seksuál umanu iha hamkonan jenétiku atuhodi ema sira la hatene nu'usá omoseksualidade ne'ebé iha tendénsia atu haki'ik susesu mahoris hetan mantein iha populasaun ho frekuénsia aas relativamente ema sira supoin katak wainhira jene hirak ne'ebé predispoin ba omoseksualidade haki'ik omoseksuál sira nia susesu mahoris bele fó vantajen ruma ba eteroseksuál hirak ne'ebé lori sira sira nia rezultadu sira sujere katak jene hirak ne'ebé predispoin ba omoseksualidade bele fó vantajen ida atu hetan namoradu ka namorada iha eteroseksuál sira buat ne'ebé bele tulun haklake omoseksualidade nia evolusaun no manutensaun iha populasaun estudu hosi tinan hahoin mós fekundidade nia haboot signifikativu ba feto sira nakmaluk ho ema omoseksuál sira hosi liña inan nian maibé la'ós ho ema feto nakmaluk hosi liña aman nian garcia falgueras no swaab afirma iha rezumu sira nia estudu hosi kaukau nia kakutak dezenvolve an durante períodu intra uterinu iha diresaun amak hodi asaun diretu testosterona nian sobre sélula nervozu iha dezenvolvimentu ka iha diresaun inak hodi auzénsia hosi laloran ne'e ormona nian ne'e duni ita nia identidade jéneru nian hafiar hosi pertense ba seksu amak ka inak no orientasaun seksuál hetan programasaun ka organizasaun iha ita nia estrutura serebrál sira wainhira ita sei hela iha úteru la iha indikasaun ruma katak ambiente sosiál hafoin moris iha efeitu balu sobre identidade jéneru nian ka sobre orientasaun seksuál la iha estudu ruma ho rigór sientífiku atu konklui se terapia xamadu sira reorientasaun seksuál nian funsiona atu muda ema nia orientasaun seksuál karik terapia hirak ne'ebá mak sai kontroversu tanba tensaun sira entre organizasaun ho hun relijiozu hirak ne'ebé realiza sira no organizasaun profisionál sientífiku sira no hosi direitu lgtb konsensu data naruk nian hosi siénsia komportamentál no sosiál sira no hosi profisaun isin di'ak nian no isin di'ak neok afirma katak omoseksualidade per se mak sai variasaun normál no pozitivu seksualidade umanu nian asosiasaun estadunidense psikolojia nian hesuk katak ema sira nia maioria iha sensu uitoan ka la iha sensu ruma hahilik nian sobre sira nia orientasaun seksuál indivíduu no lubuk balun promove tiha ideia katak omoseksualidade mak sai sintoma kamerik espirituál nian dezenvolvimentu nian ka falla morál sira nian no argumenta tiha katak esforsu sira atu muda orientasaun seksuál ho inkluzaun psikoterapia nian no esforsu relijiozu sira nian bele altera sentimentu no komportamentu omoseksuál sira indivíduu no lubuk sira ne'eba nia barak hetan inkorporasaun iha lale'uk boot liu hosi movimentu polítiku relijiozu koservadór hirak ne'ebé apoia omoseksualidade nia estigmatizasaun tanba motivu polítiku ka relijiozu sira organizasaun ida hosi profisionál sira isin di'ak neok nian la apoia esforsu sira atu muda orientasaun seksuál no kurakuran hotu hotu adopta tiha haklorek polítiku hirak ne'ebé adverte ba profisionál no públiku kona ba tratamentu hirak ne'ebé ema propoin atu muda orientasaun seksuál hirak ne'e inklui asosiasaun estadunidense psikiatria nian ho lia inglés american psychiatric association asosiasaun estadunidense psikolojia nian ho lia inglés american psychological association asosiasaun nasionál serbisu na'in sosiál sira nia ho lia inglés national association of social workers asosiasaun estadunidense akonsellamentu nian ho lia inglés american counseling association koléjiu liuraik psikiatra sira nian ho lia inglés royal college of psychiatrists sosiedade australianu psikolojia nian ho lia inglés australian psychological society no konsellu federál psikolojia nian brazíl nian ho lia portugés conselho federal de psicologia do brasil asosiasaun estadunidense psikolojia nian no koléjiu liuraik psikiatra sira nian espresa tiha katak pozisaun hirak ne'ebé lubuk hanesan asosiasaun nasionál peskiza nian no terapia nian omoseksualidade nian ho lia inglés national association for research therapy of homosexuality defende la hetan apoiu iha siénsia no hakiak ambiente ida iha ne'ebé prekonseitu no diskriminasaun bele mosu asosiasaun estadunidense psikolojia nian insentiva profisionál sira isin di'ak neok nia atu evita desvirtua efikásia esforsu sira nian mudansa nian orientasaun seksuál nian hakat promosaun no haklolok muda nian orientasaun seksuál wainhira sira presta asisténsia ba indivíduu angustiadu sira tan sira rasik ka tan seluseluk iha relasaun ho sira nia orientasaun seksuál no sira konklui katak kadi'ak hirak ne'ebé partisipante iha esforsu sira mudansa nian orientasaun seksuál nian haktuir bele hetan hola hakat abordajen hirak ne'ebé la koko muda orientasaun seksuál ema barak ne'ebé sente dadadak ba ema ho seksu hanesan esperimenta prosesu ida ho naran hosi dalan sai hosi armáriu iha momentu ruma sira nia moris nian ne'e konsiste iha haloken públiku orientasaun seksuál nian hosi ema ida iha armáriu nia laran ema nurak sira komunika jeralmente sira nia omoseksualidade ba sira nia familiár sira no ka belun sira no mós akontese katak selebridade sira no ema públiku sira haloke publikamente sira nia orientasaun seksuál jeralmente dalan sai hosi armáriu hetan deskrisaun ho faze tolu faze dahuluk mak sai koñese rasik an iha ne'ebé ema ne'e neon nakloke no desididu atu esperimenta relasaun sira ho ema ida ho seksu hanesan buat ne'ebé ema sira bolu dalan sai ka lia kotu larak daruak envolve lia kotu rasik atu revela an ba seluseluk hanesan ba família ba belun no ka kolega sira no dauk toir datoluk refere ba envolve an tebetebes ho ema ida ho seksu hanesan no moris dala barak ho neon nakloke nu'udar ema lgtb ida comité orientador co nudár comité orientador co nudár organizasaun ida neebé maka estabelese liu husi rezolusaun konsellu ministru nú de janeiro ho nia misaun neebé mak kontempla iha planu servisu maka atu prepara ekipa ida neebé kredivel no neutru hodi hakerek istória kona ba papél organizasaun rezistnsia ka organizasaun juvenil sira nian iha prosesu luta ba libertasaun nasional misaun husi comité orientador nee mos sai parte ida husi interese públiku interese nasional atu kontinua hakerek istória ida ho nia vizaun neebé maka garantia nia sustentabilidade ba povu no estadu hahú ohin ba futuru liu husi valoriza ita nia istória rasik kontinua respeita istória sai nudár valór prinsipal iha prosesu konstrusaun estadu ohin loron comité orientador co iha pilar tolu neebé mak sai hanesan matadalan ba implementa programa husi co nian ba periodu dauluk estrutura diretiva comité orientador info comiteorientador org sr silvino adolfo morais julho iha atsabe munisipio bobonaro timor leste nu'udar depuatdo husi bancada fretilin morais tama iha lista kandidatura legislativa ba tinan ho posisaun iha lista partidu fretilin iha tinan morais mos hetan tuir fatin iha kadeira parlamemtar ho posisaun iha partidu fretilin tamba partido fretilin ho pd minoria iha parlamentar la bele avansa tan ne'e halo elisaun foun fali ho nune'e morais hetan asentuasaun ba elisaun maio ho posisaun numero iha partido fretilin morais lisensiatura iha are ekonomia komesa simu kargo iha junho no hola parte iha komisaun c parlamentar sra maria angelina lopes sarmento ka konhese ho lita sarmento jullu iha lahane oriental munisipio díli timor leste nu'udar pimeiro vice atual parlamento nasional timor leste membro husi bancada partidu libertasaun popular plp maria remata estudo ho lisensiada agronomia iha tinan maria ajuda misaun unesco nian iha timor leste nu'udar tradutor no mos nu'udar membro husi instituisaun kdadalak sulimutuk nu'udar direktora husi forum ngo timro leste iha tinan maria simu kargu nu'udar komisaria ba komisaun nasional ba elisaun cne maria mos simu kargu nu'udar sekretaria geral unesco nian iha timor leste iha kongresu primeiro husi plp ba loron tolu husi maio simu pose nu'udar terseira vice husi partidu plp ne'ebé lidera husi sr taur matan ruak iha tinan ne'ebé hanesan maria tama nu'udar deputada parlamento nasional nu'udar vise presinte komisaun g desde setembro maria nu'udar delegasaun efektivu ba comunidade dos paisés de língua portuguesa cplp elisaun parlamento tinan amp mak lidera iha laran inklui mos plp ho ida ne'e maria tama lista numero nu'udar deputada husi partido plp iha komisaun c sr luís roberto da silva juñu iha waioli uai oli postu administrativu vinilale munisípiu baukau timor leste nu'udar segundu vise atual parlamentu nasional timor leste ba priodu membru husi bankada kmanek haburas unidade nasional timor oan khunto sr luís nu'udar adjuntu sekretáriu jeral partidu khunto nian iha loron jullu tinan sr luís nia naran tama iha lista numero deputados parlamentar tinan hodi represena partido khunto rasik sr luís iha iv governo konstituisional nu'udar membro husi comissão de assuntos constitucionais e justiça komisaun a no mos nu'udar vise presidente husi comissão de negócios estrangeiros defesa e segurança komisaun b iha tinan sr luís tama lista naran husi aliança de mudança para o progresso amp ho lista naran numero ne'ebé hetan aseita husi tribunal rekursu timor leste representa partidu khunto iha uma fukun parlamentu nasional sra maria terezinha viegas outubru iha postu administrativu laklubar munisípiu manatutu timor leste nu'udar sekretária atual parlamentu nasional timor leste membru husi bankada congresso nacional da reconstrução timorense cnrt remata estudo lisensitura iha agronomia iha i legislatura tinan to'o sra maria nu'udar membru husi bankada fretilin no simu kargu nu'udar sekretária parlamentu nasional iha elisaun parlamentu nasional sra maria simu kargu ne'ebé hanesan nu'udar sekretária parlamentu nasional maibe husi bankada cnrt husi ne'eba sra maria nu'udar membru aktivu husi bankada cnrt toma kontak iha comissão de economia finanças e anti corrupção komisaun c iha loron agostu simu kargu nu'udar sekretária estadu asuntu parlamentár asumi kargu ne'e nafatin to'o mudansa iha govenru loron fevereiru hahu'u setembru sra maria nu'udar delegasaun efektivu ba comunidade dos paisés de língua portuguesa cplp elisaun parlamento tinan amp mak lidera iha laran inklui mos cnrt ho ida ne'e maria tama lista numeru nu'udar deputada husi partido cnrt iha komisaun c tinan sra maria nu'udar membru exekutifu iha federasaun futebol timor leste fftl sra regina freitas maio iha ossu huna baukau timor leste nu'udar ii vise sekretária atual parlamentu nasional timor leste membru husi bankada partidu libertasaun popular plp sra regina remata nia estudu iha tinan ho quarta klase tempu portuguesa husi tinan to'o sra regina nu'udar membru ativu fretilin no partisipa diretamente iha organisaun feto nian hanesan opmt no mós organisaun joventude nian opjt to'o sra regina partispa iha organisaun resistnsia nasional nu'udar xefe logístika hodi kontra okupasaun indonésiu simu kargu nu'udar vise koordenadora logístika iha regiaun iii resistnsia nian nu'udae xefe koordenadora logístika ba conselho nacional de resistncia timorense cnrt okupasaun indonésiu remata iha iha sra regina hari'i no mós nu'udar fundadora ba eskola heróis da pátria aumenta tan iha tinan sra regina hari'i pré eskola iha aldeia lacoto balibar to'o nu'udar xefe resistnsia presidensial ba presidente xanana gusmão nu'udar membru husi komisaun hiv sida hodi halo divulgasaun informasaun konaba sida iha territoriu timor laran tomak sra regina hari'i kompanha ho naran dolaide unipessoal lda iha tinan durante tinan to'o nu'udar fundador ba fretilin resistnsia hodi apoia sr taur matan ruak ba kandidatura presidente no mós iha tempu ne'ebé hanesan nu'udar diretora finansial sra regina hamutuk ho militante fretilin resistnsia tomak rekonha kartaun eletoral hodi bele apoio partidu libertasaun popular plp no iha tinan tu'ir mai sra regina nu'udar repesentante feto iha kapital dili ba partidu libertasaun popular plp no mós nu'udar diretora ba departementu assistnsia sosiais saúde ba cmara de coméricio indústria timor leste cci tl iha elisaun parlamentar tinan sra regina tama lista numero iha partidu libertasaun popular plp elisaun parlamentar tinan sra regina tama lista numero iha lista aliança para mudança e progresso amp hodi representa partidu libertasaun popular plp nafatin iha votu parlamentar sra regina simu kargu nu'udar ii vise sekretária parlamentu nasional timor leste no mos membru husi comissão de economia e desenvolvimento komisaun d fabiano josé costa flora maiu iha viseu portugal nu'udar treinador futebol husi portugal komesa iha tinan sai nu'udar trenador futebol iha ekipa nasional timor leste fabiano hahu'u nia karreira nu'udar treinador komesa iha tinan hamutuk ho equipa ss lazio iha tinan fabiano muda ba ekipa juventus turin tinan tu'ir mai fabiano nu'udar co treinador iha giuseppe galderisi ba premeira divisaun iha premeira liga sc olhanense ba fulan lima ho jogus depois ida ne'e fulan tuir mai fabiano komesa iha académica de coimbra nu'udar chief scout durante tinan ida nia laran iha tinan fabiano muda ba myanmar nu'udar co treinador ba zayar shwe myay fc hodi troka treinador stefan hansson iha fulan desembru no lori ekipa tama to'o sextu lugar iha liga nacional mianmar nian fabiano sai nu'udar treinador ba ekipa ne'e to'o novembru fulan maiu to'to outubru fabiano sai nu'udar treinador ba southern myanmar fc tinan fabiano sai nu'udar treinador ba boavista fc iha primeira divisaun mazumenus fulan tolu nia laran fabiano asina kontratu iha fulan juu hodi sai nu'udar treinador ba ekipa nasiona timor leste hodi troka treinador husi japaun norio tsukitate fabiano nia presensa liu liu hodi prepara ekipa nasionla timor leste hodi partisipa masimu iha jogu sudeste asiátiku iha tinan ida ne'e nia rohan fabiano mos sei iha kontratu ho boavista fc to'o season musim nia rohan paralel sra isabel maria barreto freitas ximenes novembru iha triloca baucau timor leste nu'udar i vise sekretária atual parlamentu nasional timor leste membru husi bankada frenti mudança fm sra isabel mestrado iha kontabilidade assessora auditoria iha ministériu planu no finansas xefe gabinete ba relasaun internasionais no investimentu ba kapital humanu iha iob to'o no mós koordenadora ba sentru lingúmika kultura no formasaun vokasional iha iob to'o iha elisaun parlamentar tinan sra isabel tama lista numero husi lista naran partidu frenti dezenvolvimentu demokrátiku fdd ne'ebé halo kolisaun inkluzivu ho partidu frenti mudança fm ho ida fdd hetan presensa iha uma fukun parlamentu iha sra isabel la tama lista depudada iha loron fulan juñu sra isabel hetan kargu nu'udar i vise sekretária parlamentu nasional timor leste liu husi votus parlamentar sr antónio de sá benevides husi partidu unidade dezenvolvimentu demokratiku pudd hamutuk ho partidu oposisaun fretilin no pd abandona plenária durante votasaun maski nun'e elisaun ba membru meza parlamentár pasa sra isabel tama iha komisaun mak hanesan komisaun parlamentu ba finansas públika comissão c no mós komisaun edukasaun juventude cultura no sidadania sr óscar de araújo moris iha maiu iha ainaru timor leste hanesan politikus timorense nu'udar membru husi partidu kongresu nasional rekonstrusaun timorense cnrt sr óscar remata nia estudu iha lisensiatura sosial politika husi tinan to'o sr óscar sai hanesan vise direktor edukasaun ba diresaun educação nian iha munisípiu ainaru iha elisaun parlamentar tinan sr óscar tama iha númeru husi lista kandidatu alternativu partidu cnrt no sr óscar tama iha lista ba kandidatu parlamentar nasional maske ne'e nia sedauk iha oportunidade ho ida nee iha elisaun parlamentar loke dalan ba sr óscar hodi tama ba parlamentu nasional ho pozisaun husi lista aliansa maioria parlamentar amp konjunta entre cnrt plp no khunto ho nunee iha loron juñu sr óscar substitui sr xanana gusmão iha abertura ligislativa ba dala iha parlamentu nasional desde de juñu sr óscar asumi kargu hanesan sekretário ba komisaun parlamentar ba asuntu konstituisaun no jusitisa komisaun a veneranda lemos martins veneranda eurico marques lemos martins moris iha loron fulan maiu iha baucau timor portugus hanesan politica timorense sra veneranda mos hanesan membru partidu  congresso nacional da reconstrução timorense cnrt no husi to nia asumi kargu hanesan secretaria estadu ba governu timor leste iha sra veneranda mos asumi kargu hanesan xefe gabinete vice ministru no ministru saude nian no iha elisaun parlamentar iha timor leste sra veneranda tur iha pozisaun iha bankada cnrt maibe sedauk bele hetan kadera atu bele ba tur iha parlamentu iha momentu neeba iha loron fulan agostu nia hetan nomeasaun ba gabinete foun iha primeiru ministru sr xanana gusmao nia okos ho responsabilidade hanesan secretaria estadu apoiu no promosaun ba setor privadu ho reformasaun governu iha ferbreiru neebe lidera fali hoprimeiru ministru foun  rui maria de araújo sra veneranda simu tan departamnetu foun mak apoiu no avansa socio conmico ba feto mesmu iha elisaun geral ninia primera vez konsege hetan fatin iha numeru maibe troka fila fali ho sr júlio tomás pinto  hanesnan hanesan deputadu iha inisiu vii governu konstituisional nia husik hela gabinet no iha parlamentu nia sai hanesan xefe komisaun etika komisaun g iha elisaun parlamentar dala ida tan sra veneranda hakat kedas diretamente ba parlamentu iha fatin husi  aliança para mudança e progresso amp kolaborasaun hamutuk enter cnrt khunto no plp no entatu iha final de fulan junu nia muda fali ba parlamentu hanesan menbru parlamentu neebe desisti sira nia kadera ba eskritoriu governu de acordu ho koanstituisaun nasaun nian sra veneranda agora asumi kargu hanesan menbru komisaun ba edukasuan saude seguransa social e igualdade de jeneru komisaun  f patrocínio fernandes dos reis moris iha loron fulan maio iha rotuto manufahi timor portugus hanesan politico timorense no mos menbru husi congresso nacional da reconstrução timorense cnrt sr patrocínio fernandes dos ho ninia titulu bacharelatu iha nia hetan nomeasaun hanesan ida husi inspetores escolares iha municipiu manufahi iha elisaun paralametar de timor leste sr reis monu iha fatin husi partidu cnrt no sedauk bele tama ba legislatura parlamentu nasional iha fatin husi cnrt sr reis konsege hetan suksesu iha elisaun parlamentar de timor leste hodi sai hanesan menbru parlamentu no agora nia sai hanesan sekretariu ba komisaun saude educasaun cultura veteranus no igualdade jeneru komisaun f no mos hanesan menbru suplemente ba conselu administrativu parlamnetu nian iha elisaun parlamentu de sr reis hakat ho seksesu hodi tama ba parlamentu iha pozisaun husi aliança para mudança e progresso amp a lista hamutuk cnrt plp e khunto no iha final fulan junu sr reis tama parlamentu ba menbru parlamentu sira neebe deixa sira nia kargo ba governu no agora hanesan menbru ba komisaun ba assuntos konstituisionais no justisa maria fernanda lay   moris iha loron fulan novembru baukau timor portugus hanesan politico timorense  no mos menbru husi congresso nacional da reconstrução timorense cnrt iha sra maria hetan nomeasaun hanesan menbru komite supervisaun no auditoria no mos kordenadora ba projetos fed pro palop no parlamentu nasional sra maria estuda universidade telekomunikasaun iha bandung no nia mos uluk servisu hanesan gestora ba projetu iha usaid desde sra maria hanesan membru parlamentu nasional husi kedas ate sra maria servi ona ba governu timor leste hanesan membru ba komisaun konaba regras internas eticas no misaun sira komisaun g husi ate hanesan prezidente iha ate hanesan menbru na komisaun finansan publikas komisaun c no mos sekretaria ba presidium parlamentar no husi ate elisaun foun sra maria sai hanesan vice prezidente ba komisaun finansan publikas komisaunc a pos de reformasaun parlamentu ho elisaun fou iha maio sra maria iha pozisaun husi aliança para mudança e progresso amp neebe inklui cnrt no iha parlamentu nia agora hanesan prezidente ba komisaun finansas publikas komunidade valensianu ka komunidade valénsia oan ho lia españól comunidad valenciana no ho lia valensianu comunitat valenciana ka país valensianu ka rai valénsia ho lia españól país valenciano no ho lia valensianu país valenci mak komunidade autónomu hosi sudeste rai españa nian biar ninia rai ketan sira la'ós ezatamente rasik ema sira istorikamente hatene nia nu'udar reinu valénsia nian ho lia españól reino de valencia no ho lia valensianu regne de valncia masorik sira autonomia kulturál istóriku no linguístiku rejiaun nian ho respeitu ba restu estadu españól nian prefere uza termu país valensianu ka rai valénsia ne'ebé hetan rekoñese hosi estatutu autonomia nian hosi komunidade valensianu ukun komunidade valensianu hanaran generalitat valenciana ninia prezidente reprezenta liurai españa nian iha rejiaun ne'e nia iha fronteira ho komunidade autónomu múrsia nian iha sudueste ho komunidade autónomu kastela manxa nian iha loromonu ho komunidade autónomu aragaun iha rae no ho kataluña iha nordeste ninia tasi ibun sira hetan bañu hosi tasi mediterráneu lian ofisiál sira lia katalaun ho ninia variedade valensianu no lia españól komunidade valensianu iha provínsia tolu komunidade ne'e nia mota mahuluk sira mota túria ho lia españól río turia no ho lia valensianu riu túria mota jukar ho lia españól río júcar no ho lia valensianu riu xúquer no mota segura ho lia españól río segura no ho lia valensianu riu segura komunidade valensianu nia pib per capita mak iha tinan oin hanesan ba ida piemonte nian ka ba ida ligúria nian entre festa famozu liu hotu falles valénsia nian ho lia españól fallas de valencia no ho lia valensianu falles de valncia mouru sira no sarani sira alkoi nian ho lia españól moros y cristianos de alcoy no ho lia valensianu moros i cristians d'alcoi no festa sira madalena nian kastelló de la plana nian ho lia españól fiestas de la magdalena de castellón de la plana no ho lia valensianu festes de la magdalena de castelló de la plana destaka benidórm ho lia españól no ho lia valensianu no ofisialmente benidorm mak sai sidade valensianu hosi komarka marina baixa ho lia españól marina baja no ho lia valensianu marina baixa iha provínsia alikante ho lia españól alicante no ho lia valensianu alacant ne'e lokalizadu iha marina baixa nia klaran no iha fronteira iha lorosa'e ho munisípiu sira lalfás del pi ho lia españól alfaz del pi no ho lia valensianu l'alfs del pi nian la nusia ho lia españól la nucía no ho lia valensianu la nucia nian no polóp ho lia españól polop de la marina no ho lia valensianu polop nian iha tasi feto ho munisípiu benimantéll ho lia españól no ho lia valensianu benimantell no iha loromonu ho finestrát ho lia españól no ho lia valensianu finestrat ne'e naran boot iha parte hotu hotu tanba ninia tasi ibun sira tanba ninia makoir lalehan sira no tanba ninia ambiente kalak no tanbasá ne'e destinu turístiku ema sira nian hosi parte hotu hotu hosi europa ne'e munisípiu ho densidade no populasaun boot liu hotu hosi la marina ho lia españól no ho lia valensianu la marina ho mahorik kada km densidade nian no ho mahorik iha tinan ninia sorisorin forma área metropolitanu benidórm nian formadu hosi benidórm finestrát la nusia polóp lalfás del pi altea ho lia españól no ho lia valensianu altea no vilajoioza ho lia españól villajoyosa no ho lia valensianu vila joiosa ho mahorik no ho númeru daruanulu resin daualuk iha ranking españa nian sekan iberu sira hosi foho tossal de la cala nian evidensia katak entre sékulu iii no i molok kristu populasaun eziste ona iha ne'ebá iha indísiu sira hakat nian romanu sira nian iha partida sira hosi moralet no murtal no iha naufrájiu hirak ne'ebé hetan tiha iha tasi sikun durante otas árabe iha asentamentu instavel ho naran beni darhim nian no sai iha jurisdisaun nia okos hosi alkaria lliriet nian iha kazu hotu povuasaun ne'e ho importánsia labarak ulusá naran benidórm nian la mosu iha livru llibre del feyts hosi jaime i ne'ebé entre no evanjeliza zona ne'e no hafahe rai sira hafahen ne'e husik tiha nu'udar maksoik fatin no kastelu nian almirante barseloní bernat de sarri ne'ebé hetan konsidera nu'udar fundadór loos povuasaun nian falisá iha loron ualu fulan maiu nian tinan nian ne'e saran tiha karta povuamentu nian atuhodi populasaun ida hari'i iha promontóriu alfalig nian ponta canfali nian daudauk biar la iha tiha susesu barak dokumentu ne'e nia funsaun konsiste tiha ho marka rai ketan sira munisípiu foun ne'ebé hakohak hosi torre de n'aquiló to'o mota algár ho fronteira ho altea altea tuan polóp kastelu finestrát nian no vilajoioza no benidórm nakfahe tiha administrativamente hosi baronia polóp nian no mós sadik tiha atrai estabelesimentu ema sarani sira nian hosi kataluña aragaun no rai oksitánia estratéjikamente vila ne'e nia hun fatin serve tiha atu reprime hosi parte bernat de sarri nian avansu podér nian hosi rojériu hosi lauria señór hosi altea iha súl reinu nian hosi valénsia iha tinan ne'e hanesan iha infante pedru hosi aragaun no anjú nia propriedade nia okos no tuirmai iha ninia oan mane alfonsu hosi aragaun tuan no foix nia okos depoizde pertense ba jurisdisaun konde sira nian hosi dénia iha tinan no dukadu nian hosi gandia ne'e fila fali ba koroa aragaun nian no iha tinan infante juaun oan mane fernandu i nian hosi aragaun fa'an área ba rui díaz de mendoza atu halo frente ba bosan barak funu sira nian k b ne'ebé mós hanaran epic b mak sai eksoplaneta ne'ebé orbita fitun anán mean k ho dadook tinan naroman nian ka parsek nian hosi rai planeta ne'ebé iha prinsípiu hetan haloke tiha tan teleskópiu espasiál kepler tiha aprosimadamente dala ualu masa rai nian portantu nia hetan klasifika nu'udar super rai nia tiha órbita loron nian iha zona abitavel iha tinan estudu independente rua investigasaun nian ne'ebé kombina dadu sira hosi teleskópiu espasiál kepler hosi teleskópiu espasiál spitzer no hosi teleskópiu espasiál hubble konklui katak iha hahirak signifikativu bee suar nian iha atmosfera no portantu nia mak sai planeta uluk ho karakterístika sira ne'e iha zona abitavel k b hetan identifika tiha hanesan parte programa nian teleskópiu espasiál kepler eksoplaneta ida entre eksoplaneta kurakuran mesa haloken durante misaun second light k mission k b hetan haloke iha tinan bainhira nia orbita daudaun fitun anán mean oras ne'e ho naran k ho tipu espektrál mesa fitun m no ho dadook tinan naroman nian ka parsek nian hosi rai planeta hetan deteta tiha liuhosi variasaun sira kle'uk nian naroman nian hosi fitun ne'e bé hetan hamosu dunitán planeta nia tránzitu iha fitun nia oin bainhira nia hetan haree hosi rai planeta hetan naran tiha k b falisá nia mak sai planeta dasanulu resin ualuk mesa haloken durante misaun k kontraste kraik relativamente mesa sasi'ik entre planeta no ninia fitun anfitriaun sei habele haninu atmósfera k b nian iha aban bainrua iha dadu sira teleskópiu espasiál spitzer konfirma tiha katak k b orbita iha zona abitavel hale'u fitun k ho períodu loron nian badak natoon atu permite observasaun sira siklu orbitál barak nian no atu hadi'a importánsia estatístiku tadak nian ne'e hodi ba laletak boot liu atu tuir observasaun sira k nian estudu posteriór sira hosi k b hodi instrumentu high accuracy radial velocity planet searcher harps no calar alto high resolution search for m dwarfs with exoearths with near infrared and optical echelle spectrographs carmenes mós identifika tiha provavelmente eksoplaneta daruak k c ho masa estimadu m nian iha órbita kloot liu loron sia nian maibé planeta adisionál ne'e seidauk hetan konfirma no embora nune'e nia bele hetan hamosu dunitán atividade mesa fitun sistema internasionál referénsia mesa lalehan nian ho lia inglés nia sigla icrs nia koordenada sira ne'e axensaun retu h m s no deklinasaun ' planeta ne'e hela iha fitun libur leaun maibé iha leaun nia asterizmu nia li'ur haloke tiha nia iha hun ema sira estima tiha katak k nia dadook hosi rai ne'e tinan naroman ka parsek maski nune'e dadu loloos liu sira projetu nian mapeamentu mesa fitun nian gaia hatudu tiha dadook tinan naroman ka parsek dadook nia sasukat di'ak liu sira tulun hamihis tan karakterístika sira sistema planetáriu nian k b orbita iha dadook kurakuran ua nian ka tokon nian km nian no ne'eduni hela iha zona abitavel kalkuladu ba anán mean entre ua no ka entre tokon no km nian eksoplaneta iha períodu orbitál kurakuran loron nian ne'e sujere katak nia iha akoplamentu meti nian no hatudu sorin oin ida de'it ba ninia fitun anfitriaun ema sira estima katak temperatura ekilíbriu planetáriu nian ne'e kurakuran k ka c ka f tanba ninia irradiánsia mesa fitun maizumenus nian mesa rai nian ema sira estima katak k iha raiu r nian no masa m nian banati tuir análize ida liuhosi instrumentu sira harps no carmenes iha prinsípiu nia hetan konsidera tiha minineptunu bainhira nia hetan haloke ema sira estima katak k b nia dadook ne'e tinan naroman ka parsek maibé dadu di'ak liu sira hosi k b klasifika hetan hanesan super rai komparasaun ida tamañu nian órbita nian no karakterístika seluseluk hosi k b ho eksoplaneta detetadu seluseluk sujere katak planeta bele sustenta atmosfera ne'ebé hakohak gás adisionál sira hamutuk ho idrojéniu no éliu estudu kle'an liu sira hetan halo tiha liuhosi teleskópiu espasiál hubble ne'ebé korrobora tiha rezultadu sira observasaun sira nian kepler nian no spitzer nian no ne'ebé permite tiha sasukat adisionál sira atmosfera nia planeta nian análize oin ketak rua investigadór sira nian hosi universidade montreál nian no hosi koléjiu universitáriu londres nian ho lia inglés nia sigla ucl kona ba dadu sira hubble nian hetan publika tiha iha rua hotu ezamina tiha espektru sira naroman mesa fitun nian ne'ebé atravesa atmosfera durante tránzitu sira no mós hetan katak k b iha atmosfera idrojéniu nian no éliu nian ho bee suar nia hahusar ne'ebé haklalin entre no no entre no banati tuir gás nia klase seluseluk saida prezente iha atmosfera iha hahusar nia nivel boot liu hotu sira bee suar bele aas natoon atuhodi forma kalohan sira estudu ne'ebé hetan lidera tiha hosi ucl hetan publika tiha iha loron fulan setembru nian tinan nian iha revista nature astronomy estudu ne'ebé hetan lidera tiha hosi universidade montreál nian no ne'ebé seidauk hetan hakfihir hetan partilla iha loron ida antes iha servidór arxiv org análize ne'ebé hetan lidera tiha hosi ucl deteta tiha bee ho signifikánsia estatístiku dezviu padraun nian ekivalente ba nivel konfiansa nian nian ne'e eksoplaneta mesa super rai uluk iha ninia fitun nia zona abitavel no ida ne'ebé nia atmosfera hetan deteta no mós bee nia haloken uluk iha eksoplaneta iha zona abitavel antes bee hetan deteta tiha iha atmosfera sira eksoplaneta sira nian zona moris laek sira nian hanesan hd b xo b wasp b wasp b no wasp b astrónomu sira halosu tiha katak bee nia haloken iha k b nia atmosfera la signifika katak nia bele sustenta moris no nune'e mós abitavel falisá provavelmente naran rai belak sólidu ida ka atmosfera ida ne'ebé bele sustenta moris mukit maibé hetan bee iha eksoplaneta ida iha zona abitavel tulun fó entende planeta sira hetan forma nu'usá ema sira tamein katak k b hetan haninu liuhosi teleskópiu espasiál james webb ho lansamentu programadu ba tinan no liuhosi teleskópiu espasiál ariel ho lansamentu programadu ba tinan rua hotu sei lori instrumentu projetadu sira atu determina kompozisaun atmosfera sira nian eksoplaneta sira nian laniakea mak sai superaglomeradu galáksia sira nian ida ne'ebé hakohak via láktea no galáksia besik seluseluk hanesan andrómeda nia hetan haktebes iha fulan setembru tinan wainhira astrónomu sira hosi universidade avaí nian dirijidu hosi brent tully publika métodu foun atu define superaglomeradu sira haktuir galáksia sira nia lalais maka'it sira superaglomeradu nia definisaun foun ne'et hakohak superaglomeradu karakterizadu uluk superaglomeradu feto raan nian nu'udar laniakea nia apéndise superaglomeradu laniakea abranje galáksia tuir tinan naroman iha superaglomeradu nia klaran iha pontu gravitasionál klarak ho naran atratór boot ida ne'ebé atrai parte boot galáksia sira nian superaglomeradu nian no provoka katak galáksia ida idak nia dadukak hetan diresaun ba masa nia klaran ne'et sientista sira nia ekipa hosi universidade avaí nian iha honolulu lideradu hosi sientista brent tully koleta tiha dadus hosi galáksia rihun ualu liután hirak ne'ebé hela hadulas via láktea no konklui tiha ninia estudu sira iha ho mataduk ida iha revista nature sira mapea tiha tatuur no dadukak ida idak galáksia ne'et sira nian iha espasu no ulukliu hatudu tiha katak ita nia galáksia parte sistema nian sei boot liu superaglomeradu laniakea ita nia tatuur iha mapa ne'et lalehan nian hela iha alkanse dook liu hotu estrutura ne'et nian ita nia sorisorin no hela entre laniakea nia rohan no perseus ikar nia inísiu universu nu'udar buat hotu bele hetan haree hanesan rede intrínsiku ida galáksia sira nian rede kósmiku ida ne'ebé hakohak espasu mamuk baluk no espasu seluseluk koñesidu hanesan superaglomeradu sira galáksia sira nian sira ne'e dahikus mak sai estrutura sira boot liu hotu ne'ebé hetan hasoru to'o oras ne'e iha universu no dunitán sira nia masa boboot sira ne'e iha potensiál gravitasionál aas ne'ebé mezmu bele altera espansaun universu nian maibé sientista sira haka'as an atu haktebes estrutura sira nia hun no rohan atu fó mapa superaglomeradu ne'e nian laniakea espesialista sira nia ekipa lideradu hosi tully estuda tiha galáksia sira nia dadukak sira hale'u via láktea detalladamente biar universu namkari daudaun ho lapara ou seja halais daudaun galáksia sira tone balu hosi seluseluk gravidade atua mós ho atrasaun hasoru aselerasaun ne'e sira utiliza tiha ba kálkulu ne'e algoritmu atu filtra relasaun dikotómiku ne'et aselerasaun sira nian no kontra aselerasaun sira nian ka filtru wiener nian nane'e espansaun kósmiku forsa gravitasionál sira nian superestrutura hirak ne'e nian hetan deskontu no ema sira sei serbisu agora ba oin atu hetan galáksia sira hetan dudu hela hasoru ita no hetan hatudu ho biru no galáksia sira hetan malisan ho mean iha hatuin ida ne'ebá permite hamosu tiha mapa ida sulin nian universu nian no hatudu tiha dalan hirak ne'ebé galáksia sira hakat no ho uzu movimentu sira nian ema sira bele hetan tiha mós jeitu foun atu fó mapa sira distribuisaun nian matéria nian iha universu wainhira ema sira bá kle'an liu iha laniakea ema sira haree hetan katak galáksia barakliu hetan dada hela ba klaran mahar ida ne'ebe hetan hatene ho naran atratór boot nian via láktea ita nia uma halo parte konjuntu ne'et nian iha rejiaun ne'et universu nian no kreis ita hela feto raan konglomeradu boot no mahar seluk ida galáksia sira ne'ebé hetan observa hosi rai durante sékulu sira to'o oras ne'e astrónomu sira nia ema lubun sira estuda tiha via láktea no ninia galáksia be'is sira hanesan galáksia feto raan nian no sentena sira konglomeradu seluseluk nian iha superkonglomeradu maibé deskobre tiha laniakea parese katak nia mak sai de'it sanak ida hosi lubun boot liu dook konglomeradu sira nian atu dezeña limite sira ka fronteira sira mapa ne'et nian universu nian sientista sira laniakea no perseus ikar observa tiha define tiha limite hanesan pontu sira iha ne'ebé sulin galáksia sira nian diverje ho liafuan seluseluk iha ne'ebé sulin sira iha dadadak nia vetór oin seluk sira laniakea hetan haheker hosi galáksia liután inklui tiha via láktea no aglomeradu feto raan nian no ninia diámetru abranje tinan naroman serka de nanun tinan naroman ida idak simboliza dadook ne'ebé naroman ho tatekis ida aprosimadamente km s la'o ba oin iha tinan ida dadook ne'et mak sai aprosimadamente km no ida ne'e halo katak laniakea iha diámetru aprosimadamente km e atu kalkula diámetru ne'e tully no ninia ekipa dezenvolve tiha métodu foun atu deteta laniakea nia limite sira hakat komputasaun tatekis pekuliár sira nian galáksia liután duké sientista sira hasera tiha algoritmu wiener nian ba tatekis ne'et nia módulu ne'ebé haloke tiha sulin sira dadukak sira nian galáksia hirak ne'ebá nian iha diresaun oin seluk nane'e superaglomeradu ne'e nia limite sira no kontornu sira bele hetan identifika laniakea katak universu sukat labekek ho lia avaianu prezensa umanu iha rai hirak ne'ebé ohin forma komunidade autónomu aragaun nian ho lia españól comunidad autónoma de aragón ho lia aragonés comunidat autonoma d'aragón no lia katalaun comunitat autnoma d'aragó data hori miléniu oin oin maibé aragaun hanesan barak hosi rejiaun istóriku daudauk mak sai ai fuan otas klarak nian naran aragaun nian mosu ba dala uluk iha tinan istória aragaun hahú ho invazaun musulmanu iha sékulu viii hori natak nia haluan ninia fronteira sira durante sékulu sira iha ne'ebé ba dala uluk mak sai kondadu hafoin reinu no tarde liu konsellu no audiénsia to'o konstitui ohin loron komunidade autónomu biar hahidak jeográfiku ka naturál linguístiku no mezmu étniku mukit iha otas klarak aragaun daudauk hetan konfigura no konsolida ninia ai riin mahuluk sira mak sai koroa kortes deputasaun reinu nian no direitu forál hun fatin federasaun ida nian estadu sira nian ho entidade oin seluk hori sékulu xii koroa aragaun nian ninia todan espesífiku lakon daudaun neineik iha rasik nia laran to'o otas kafoun wainhira nia hetan integra ba reinu españa nian sentralizadu liu dook ema sira tenke indika katak iha tinan iha kompromisu kaspe nian dinastia ne'ebé ukun ona dunitán mate erdeiru ikus nian hosi uma anteriór mak uma kastellanu trastámara sira nian hori alterasaun sira tinan wainhira filipe ii hosi españa oho justísia aragaun nian ho lia españól justicia de aragón ho lia aragonés chusticia d'aragón no lia katalaun justícia d'aragó don joaun v hosi lanuza to'o sékulu xviii iha tinan wainhira ukun fuan sira planu foun nian ho lia españól decretos de nueva planta hetan promulga aragaun saran daudaun neineik ninia direitu no forál hotu hotu no partikularidade istóriku seluseluk hirak ne'ebé nia konsege tiha hakat tempu nia pasu funu peninsulár mak sai okaziaun di'ak ba ninia reativasaun durante sékulu xix karlista sira hirak ne'ebé buka tiha adeptu sira iha rai ne'e hasa'e tiha fó fati faforuk forál lakin sira nane'e iha sékulu xx iha etapa republikanu sentimentu rejionalista hato'o importánsia boot liu hotu maibé funu sivíl espanhól hamate projetu autonómiku hotu hotu rejime frankista hadukur tiha karan aragonezista hirak ne'ebé ohin ho kbiit sira habeur nabilan sasin sira lakin liu hotu moris umanu nian iha aragaun remonta ba époka glasiasaun sira nian iha pleistosenu médiu liubá aprosimadamente tinan durante paleolítiku inferiór povuasaun hirak ne'e husik tiha sasin sira artezanatu axeulianu ema sira hetan tiha sileks nia bifase sira no kuartzitu nia kutelu sira ho mahuluk iha terrasu hosi san blas iha teruél iha zona cauvaca nian iha kaspe iha barranco de arbolitas besik borja no mós hale'u kalatayúd iha zona miedes nian baldehalón natak zona ida buras loos durante glasiasaun wrm hale'u molok kristu oin umanu foun iha rejiaun mane neandertál nian mosu tiha resin umanu wa'in hanesan molár sira hetan deskobre iha fatuk kuak sira cuevas de los moros iha gavasa besik ueska durante paleolítiku médiu kultura musteriense ne'ebé tuir to'o aprosimadamente molok kristu hetan dezenvolve ne'e hetan karakteriza hosi obra sileks nian ho forma ponta nian raskadór nian no nehan nian maibé mós hosi ruin nia obra importante ida jazida sira koñesidu liu hotu mak sai fatuk kuak abrigo de eudoviges hosi alacón iha teruél fatuk kuak fuente del trucho iha colungo no fatuk kuak sira cuevas de los moros iha gavasa iha paleolítiku superiór ne'ebé komesa hale'u molok kristu kultura foun rua solutreanu no magdalenianu mosu tiha solutreanu hetan deskreve partikulármente di'ak iha fatuk kuak chaves nian iha bastarás iha ne'ebé kostura nia ponta sira raspadór sira no buríl sira mosu kultura magdalenianu hamonu tiha ruin nia objetu sira hanesan azagaia sira no fatuk nia objetu sira hanesan mikrólitu sira ba ita bibi no koellu parese balada hirak ne'ebé mane hirak ne'e soro tiha epipaleolítiku nia resin sira entre miléniu dahituk no dalimak molok kristu hetan halibur iha aragaun kraik obje tu mikrolítiku sira sai buras liu enkuantu hafutar kadavés jeométriku liu no lidun toluk nia trapéziu nia no fulan balun nia forma sira ábitat dezenvolve hela tuir fatuk inan nia didin klarek sira ne'ebé orientadu ba loro matan no domina hela mota matarraña no algás fatin mahuluk mak sai fatuk kuak rua botigueria dels moros no els secans iha massalió iha provínsia teruél nian no iha fatin sira costalena iha maella el serd no sol de la pinyera iha favara mota matarraña nian iha provínsia saragosa nian povuasaun hirak ne'e nia ekonomia esensialmente maksorok hela ho bazeia ba kasa peska no kolleita iha miléniu dalimak nia balun dahuluk molok kristu moris dalan foun mosu ne'e hetan bazeia iha ekonomia mamosuk sira nian hirak ne'ebé hatene kuda rai no pekuária no hirak ne'ebé soro hela balada sira nu'udar atividade komplementáriu ezisténsia moiñu limak sira nian fatuk toos nian testemuña atividade moajen nian hanesan mós baliu polimentadu balun hatudu iha gume impaktu sira tanba hirak ne'e hetan emprega nu'udar enxó ba tarefa agríkola sira ema sira hetan resin neolítiku iha foho kadoek esteriór sira ueska nian no iha aragaun kraik otas riti nian hetan karakteriza hosi fenómenu rua hariin megalítiku sira nia multiplikasaun no espansaun hosi kultura vazu kampaniforme nian ema sira observa megálitu importante liu hotu iha foho esteriór sira no iha foho leet pirenaiku aas sira iha fatuk kuak cueva del moro hosi olvena ema sira hetan tiha ponta sira rama isin sira nian ruin nian hirak ne'ebé data hosi sékulu xvi no xv molok kristu no hirak ne'ebé ezemplu di'ak liu hotu hosi otas lakin birak nian otas klarak birak nian hafó tiha jazida importante sira iha komarka monzón nian ho baliu polimentadu atus rua liután kreis sítiu arkeolójiku sira hosi foho ki'ik marcullo hosi peña de pialfor hosi conchel hosi morilla no hosi foho ki'ik franché serámika mak sai kabeer dala balu dekoradu ho bola ki'ik sira iha kaer fatin leet objetu metáliku sira hetan multiplikasaun ho punsaun retangulár sira ho puñál triangulár sira no rebite sira atividade agríkola intensu hetan habiit hosi númeru importante sabit sira nian sileks nian mós ema sira hetan tiha fatin abitadu iha kursu kraik mota sinka nian kreis mota soza no mota alkanadre otas dahikus birak nia períodu ikus sira hale'u molok kristu hetan karakteriza hosi kultura kampu sira nian urna sira nian sira mak sai populasaun indo europeu naturál hosi europa klarak hirak ne'ebé kahur an ho populasaun mediterráneu sira hirak ne'e hadesan sira nia ema mate sira no mós sudi sira nia ahi kadesan iha urna funeráriu sira iha ezemplu sira iha fatuk kuak cueva del moro iha olvena iha jazida masada del ratón iha fraga no iha jazida cabezo de monleón iha kaspe metalurjia nia apojeu hetan karakteriza hosi aumentu molde sira nian fundisaun nian hirak ne'ebé ema sira hetan tiha iha fatin abitadu sira otas besi mak sai dokumentadu di'ak liu ema sira horik daudaun iha fatin anteriór oin hanesan sira lahó interrupsaun mezmu nekrópole sira util hela ba pekuarista sira to'os na'in sira no badain sira períodu foun ne'e nian atividade komersiál ho partikulár ho fenísiu sira etrusku sira no gregu sira hetan hama'e no apoia besi nia metalurjia instrumentu sira no armamentu sira hetan modernizasaun no mós hetan aperfeisoamentu hanesan ema sira bele konstata iha jazida piuró del barranc fondo no san cristóbal iha massalió hirak ne'ebé rai vazu sira estilu fenísiu nian no iha azaila no kalaseite iha hirak ne'ebé ema sira hetan tiha objetu importadu sira hosi kreta iha sékulu vi molok kristu lubun diferente neen hirak ne'ebé pertense ba lubun ibériku selta no akitanu koeziste iha aragaun vaskaun sira suesetanu sira sedetanu sira jasetanu sira ilerjete sira no seltiberu siteriór sira hirak ne'e hotu hotu lubuk iberizadu sedentáriu estabelesidu iha fatin mahelak sira ezemplu naklalir liu hotu mak sai iha cabezo de monleón no loma de brunos iha kaspe iha puntal iha fraga no iha roquizal del rullo iha favara sistema sosiál hetan bazeia ba lubuk familiár konstituidu hosi jerasaun haat maizoumenus atividade ekonómiku sira kuda rai no pekuária prinsipalmente podér hetan ezerse hosi liurai ida ne'ebé hetan haleu hosi populasaun manek ne'ebé hobur iha lalibur hori tinan molok kristu iha komandu nia okos hosi amilkar barka no liutiha iha komandu nia okos hosi asdrubal kartajinés sira namkari lailais liuhosi españa bársida ilerkavaun sira ilerjete sira no jasetanu sira muda parsialmente ba anibal nia autoridade rejiaun ne'e sai rezerva trigu nian metál presiozu sira nian no soldadu valorizadu sira nian hori tinan molok kristu españa sai kampu batalla nian entre romanu sira no kartajinés sira durante funu púniku daruak iha tinan molok kristu públiu kornéliu sipiaun marxa hasoru kapitál ilerjete sira nian laka asdrubal nian hafoin hasoru jasetanu hirak ne'ebé nia manán maibé iha tinan nia rohan wainhira romanu sira bá tiha mandóniu ilerjerte sira nia liurai foti ninia povu hasoru roma no mós sobu territóriu laka sira nian romanu sira nian públiu korneliu dispersa ema lubun sira ne'e maibé rebeliaun ne'e lori asdrubal filafali ba norte mota ebru nian fali seltiberu sira haruka delegasaun ida ba públiu kornéliu no mós halo lia hatán ida roma habarani sira atu ratan territóriu kartajinés sira konkista sidade tolu hodi raratan sira no mós konsege vitória rua hasoru asdrubal buat ne'ebé hamosu ema mate no dadur aprosimadamente iha molok kristu kartagu komprende katak nia atu lakon funu ne'e no mós negoseia ho sipiaun afrikanu kartago aseita kondisaun hirak ne'ebé sipiaun hamonu entre kondisaun hirak ne'e kartago tenke lerek españa iha molok kristu territóriu romanu sira españa nian hetan organizasaun ho provínsia rua ispánia ulteriór ho lia latín hispania ulterior no ispánia siteriór ho lia latín hispania citerior dahikus ne'e ho kapitál iha tarragona ho lia latín tarraco sira nia administrasaun korresponde dala rua anualmente ba pretór rua biar administrasaun ne'e la'ós efikás tuituir maibé iha tihan hanesan sempróniu ispánia siteriór nia pretór tenke hasoru insurreisaun jerál ida ne'ebé hamosu ezérsitu romanu nia derrota no pretór ne'e nia mate senadu haruka konsul kataun hamutuk ho tropa laken ida mane nian 
