тоҷикистон кишваре дар осиёи марказӣ аст номи расмии кишвар ҷумҳурии тоҷикистон ва пойтахташ шаҳри душанбе аст тоҷикистон дар шимолу ғарб бо ӯзбекистон км дар шимолу шарқ бо қирғизистон км дар шарқ бо чин км ва дар ҷануб бо афғонистон км марз дорад марзҳои тоҷикистон бисёр печдор буда дар тӯли чандин аср ташаккул ёфтаанд марзи тоҷикистон бо афғонистон соли таъйин шудааст ва он аз рӯдҳои панҷ ва омударё мегузарад тоҷикистон кишвари кӯҳсор ва пурбориш аст ва манобеъи фаровони зеризаминиву об дорад ин кишвар ба дарёҳои озод дастрас надорад паҳноварии ин кишвар км ум дар ҷаҳон аст ва бино бар додаҳои саршумории январи соли дар тоҷикистон нафар тан бошанда буд ки дар шаҳрҳо нафар ва деҳот нафар зиндагӣ доштаанд тибқи иттилои агентии омори назди президенти ҷумҳурии тоҷикистон бозҳисобкунии аҳолӣ оид ба муайян намудани таърихи таваллуди шаҳрванде ки аҳолии ҷумҳурии тоҷикистонро ба миллион мерасонад майи соли муқаррар карда шуд таъриху фарҳанги тоҷикистон бо афғонистону эрон яксону монанд аст кӯҳантарин номе ки ниёгони мардуми эронитабор яъне ориёиҳо бар сарзамини худ ниҳода буданд буда ки аз он дар авесто ёд шудааст ҷойгоҳи ин сарзамин ҳануз дуруст ошкор нашудааст дертар сарзамини ориёӣ ба подшоҳӣ ҷудо гардид ки аз онҳо дар авесто бо номи ёд шудааст ҳамин ном дертар ва гашт ва эрон шуд яке аз он ё деҳа дар авесто ба маънии сарзамин ва подшоҳист суғд ва дигаре бохтар ё балх буд ки бахше аз сарзамини кунунии тоҷикистонро дарбар мегиранд суғду бохтар балх дар замони ҳукуматдории ҳахоманишиҳо то милод яке аз х ё шаҳрҳои кишварҳои ориёно шудаанд ба кишвари ориёно давлати пешдодиёну давлати каёниён ва тӯрон давлати афросиёб подшоҳии бохтари қадим давлати суғди қадим давлати хоразми бузург порсу давлати мод ва хуросон дохил буданд дар он замон сарзамини миёни омударё ва сирдарёро ки як шаҳр дар порсии бостон ба маънии подшоҳист ба шумор мерафт парадрая низ мехонданд ки маънояш вар аз руд аст дар шоҳнома и а фирдавсӣ ин сарзамин тӯрон хонда шудааст дар бораи шаҳрдории ниёгони халқи тоҷик бозёфти шаҳркадаи саразм аз калимаи тоҷикии сарзамин шаҳодат медиҳад ки ҳазорсолаҳои то милод рушду нумуъ дошт шаҳркадаи саразм аввалин мероси таърихии тоҷикистон аст ки соли ба феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии юнеско дохил шудааст пас аз лашкаркашии искандари мақдунӣ ин сарзамин бахше аз подшоҳии искандар то милод ва селевкиён то милод подшоҳии юнону бохтар то милод шоҳаншоҳии ашкониён то милод милодӣ шоҳаншоҳии кушониён садаҳои то милод милоди давлати сосониён шоҳаншоҳии ҳайтолиён садаҳои ва шоҳаншоҳии ҳоконии турк шуд нигаред давлатҳои ниёгони халқи тоҷик дар замони сосониён ин сарзамин дар маводҳои таърихӣ вароруд варазруд ва хуросон хонда мешуд ва чанд подшоҳии ҷудогона дошт дар нахустин садаҳои исломӣ дар солҳои ки сулолаи умавиён бар хилофати араб фармон меронданд арабҳо бар сосониён тохтанд ва онро гирифтанду мардумашро мусулмон карданд аз он пас ин макон ном ба арабӣ баргардон шуд ва мовароуннаҳр хонда шуд ва бахше аз вилояти хуросон гашт пас аз густариши ислом дар эрону тӯрон вилояти хуросон аз ҷумла мовароуннаҳр вароруд варазруд зиндакунандаи фарҳанги эронӣ ва офаринандаи забони порсӣ дарӣ буд ки ҷонишини забони паҳлавӣ суғдӣ тахорӣ хутану сакоӣ шуд нахустин шоирони порсигӯй аз ин сарзамин бархостанд ба вижа рӯдакӣ ки падари шеъри порсӣ форсӣ шинохта шудааст дар нахустин садаҳои исломӣ хуросон ва мовароуннаҳр гаҳвораи фарҳангу дониши исломӣ буданд ва бузургоне чун имоми аъзам имом ал бухорӣ закариёи розӣ ибни сино ва нафарони дигар дар худ парвариданд дар садаи милодӣ дар замони хилофати сулолаи аббосиён амирони сулолаи сомониён ки аз хонаводае тоҷик буданд бархоста бар вароруд варазруд у мовароуннаҳру хуросон фаромонраво гаштанд давлати сомониён нахустин давлати миллии тоҷикон гардид ду давлати дигари тоҷикон давлати ғуриён ва давлати куртҳои ҳирот дар хуросон ва шимоли ҳиндустон муддате арзи ҳастӣ намуданд нигаред давлатҳои сулолаҳои форисзабон тоҷикон пас аз сулолаи сомониён бар ин сарзамин султону хонҳои турку муғултабор аз силсилаҳои хонадони ғазнавиён қарохониён қарохитоиён салҷуқиён хоразмшоҳиён чингизиён темуриён шайбониён аштархониён ва манғитиён фармон рондаанд нигаред халқи тоҷик дар ҳайати давлатҳои сулолаҳои турку муғулнажод дар солҳои ин сарзаминро ки дар дасти амирони манғитияи бухоро ва хони хӯканд буд русҳо гирифтанд ва бахше аз сарзамини мустамликадории империяи русия карданд дар солҳои дар ин кишвар муборизаи хунин барои пойдор намудани тартиботи шӯравии коммунистӣ шуда гузашт ки боиси хиҷрати қисми ахолӣ аз ватан гардид пас аз шикасти амири бухоро аз шӯришчиёни инқилобӣ дар сентябри соли дар сарзамини ин аморат ҷумҳурии халқии шӯравии бухоро бунёд ёфт соли дар натиҷаи гузаронидани тақсимоти миллии худудӣ дар иттиҳоди шӯравӣ ин кишварро ба чанд ҷумҳурӣ ҷудо карданд ва дар бахшҳои шарқии он ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистии тоҷикистон дар таркиби ҷумҳурии шӯравии сотсиалистии ӯзбекистон сохта шуд зодгоҳи тамаддуну фарҳанг ва офаринандагони забони форсӣ тоҷикӣ дар натиҷаи ин амали сунъӣ парешон гардиданд танҳо соли ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистии тоҷикистон аз ӯзбекистон ҷудо шуд ва ҷумҳурии шӯравии сотсиалистии тоҷикистон ном гирифт дар ҷшс тоҷикистон идеологияи коммунистӣ ҳукумрон гардида дини ислом ба зери таъқиб қарор гирифта буд қисми мардуми кишвар тартибу низоми шуравиро рад намуда бо ҳукумати шуравӣ ҷангиданд ҷанги шаҳрвандии соли аммо ба максади хеш нарасида ватанашонро тарк намуданд дар солҳои асри асосҳои нави истеҳсолоти саноатӣ дар ҷшс тоҷикистон гузошта шуданд дар деҳот коллективонии хоҷагидории деҳқонӣ анҷом ёфта боиси аз байн рафтани деҳқонони соҳибмулк гардид инқилоби маданӣ ба ҳаёти тоҷикон мактабҳои навъи шуравӣ мактаби маҳви бесаводии калонсолон кӯдакистон мактаби миёнаи наврасон мактаб интернат омузишгоҳи касбӣ мактаби олӣ муассисаҳои илмиву фарҳангӣ театр китобхона клуб чойхонаи сурх қироатхона осорхона боғи истироҳат кинотеатр варзишгоҳ ро ворид намуд тоҷикистон комилан ба муҷтамаъи ягонаи умумииттифоқии хоҷагии халқ ҳамроҳ гардида пурра тобеи марказ иттиҳоди шӯравӣ гардид солҳои асри баъд аз ба сари давлат таъйин гардидани сарварони таҳҷойӣ ба монанди бобоҷон ғафуров турсун ӯлҷабоев ҷаббор расулов ва қаҳҳор махкамов иқтисодиёти тоҷикистон рушд меёфт тоҷикистон ба мамлакати хоҷагидориаш индустриалӣ аграрӣ табдил ёфт фарҳангу санъати миллӣ эҳё гардид сатҳи зиндагии мардум баҳтар мегардид вале бо вуҷуди он тоҷикистон нисбат ба дигар ҷумҳуриҳои шӯравӣ аз ҷиҳати таъмини манзили истиқомат музди миёнаи маош муассисаҳои илмӣ маориф фарҳанг шумораи бекорон ва диг дар ҷойи охирон қарор дошт иқтисодиёти тоҷикистон асосан барои таъмини корхонаҳои марказии иттиҳоди шӯравӣ бо ашёи хом неруи барқ пахта канданиҳои фоиданок уран ва диг нигаронида шуда буд дар давраи мавҷудияти ҷумҳурии шӯравии сотсиалистии тоҷикистон солҳои халки тоҷик аз нав тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ тоҷикиро дар каламрави хеш эҳё намуд сутуни ояндаи давлатдории соҳибистиқлоли тоҷикистон гузошта шуд пас аз табадуллот и гкчп коммунистони тундрав августи соли дар москва ки бемуваффақият анҷом ёфт шӯрои олии ҷумҳурии тоҷикистон даъвати сентябри соли изҳорот дар бораи истиқлоли давлатии ҷумҳурии тоҷикистон ро эълон дошт дар асоси ин изҳорот шӯрои олии ҷумҳурии тоҷикистон қарори махсуси хешро дар бораи эълон шудани истиқлоли давлатии ҷумҳурии тоҷикистон қабул намуд ҳарчанд эълони истиқлол ҳамаи азҳоби сиёсиро қонеъ гардонида буд вай натавонист пеши роҳи муқовимати сиёсӣ ва маҳалбозии қавмиро бигирад аз ҷониби азҳоби ба ҳукумат мухолифи сиёсӣ эътироф нашудани қаҳҳор махкамов ҳамчун президенти ҷт аз ноябри соли паи ҳам иваз шудани раисони шӯрои олии ҷумҳурии тоҷикистон қ аслонов с кенҷаев а искандаров мақомоти кишварро водор сохтанд ки зери фишори тазоҳуркунандагони мухолифин ва барои ба эътидол овардани вазъи сиёсӣ интихоботи умумихалқии президенти ҷт баргузор намоянд маъракаи интихобот ба зиддиятҳои нави сиёсию идеолужӣ мазҳабию маҳалгароӣ ва қавмию инфиродӣ боис гардид вазъи иҷчтимоию иқтисодии ҷумҳурӣ рӯз ба рӯз бад мегардид пас аз ба вазифаи президенти ҷумҳурии тоҷикистон интихоб гардидани раҳмон набиев овозҳо неруи мухолифин бо баҳонаҳои гуногун фаъолияти ҳукумати навро сарзаниш менамуданд соли аз моҳи март то ибтидои май тазоҳуроти пай дар пайи ҳизбу ҳаракатҳои ба ҳукумат мухолифин ва ҷонибдорони ҳукумат дар шаҳру ноҳияҳои тоҷикистон махсусан душанбе ба фалаҷ шудани мақомоти иҷроиия ва қонунгузории марказӣ ва маҳаллӣ сабаб шуд таъсисёбии ҷумҳурии тоҷикистон ба давлатдории соҳибистиқлоли халки тоҷик ва эҳёи навини тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ тоҷикӣ дар каламрави хеш асос гашт вале низоми давлатдории тоҷикон бо амри таърих боз ба душвориҳои нав рӯбарӯ омад зиддиятҳои аз давраи давлати шӯравӣ мерос монда ва дахолати душманони истиқлоли миллати тамаддунофари тоҷик халқро ба вартаи ҷанги бародаркуш ҷанги шаҳрвандӣ гирифтор намуданд воқеоти май ноябри соли пояи далатдории тоҷикистонро заиф сохта кишварро ба қисматҳо тақсим кард ва хавфи аз байн рафтани давлат ба миён омад маҳз дар чунин шароити сангин ноябри соли иҷлосияи шӯрои олии ҷумҳурии тоҷикистон дар хуҷанд баргузор гардид ки дар он эмомалӣ раҳмон раиси шӯрои олии ҷумҳурии тоҷикистон интихоб гардид дар иҷлосияи таърихӣ дар қатори ҳукумати тозаинтихобгардида масоили хотима додани муқовимати сиёсӣ низомии байни ҳукумати расмӣ ва неруҳои мухолифин ба эътидол овардани ҳаёти иҷтимоӣ иқтисодӣ ба ватан баргардонидани гурезагон ва муҳоҷирони иҷборӣ мавриди муҳокима қарор гирифтанд вале масъалаи асосии ҳаёти ҷамъиятӣ сиёсии тоҷикистон хотима додани муқовимати сиёсӣ низомии байни ҳукумати расмӣ ва неруҳои мухолифин ҳалли мусбати хешро танҳо соли ёфт дар натиҷаи музокироти байни тоҷикон оид ба сулҳ ва оштии миллӣ солҳои дар шаҳри москва июни соли созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар тоҷикистон ба имзо расид ҳукумати тоҷикистон минбаъд ба амалӣ сохтани барномаи ислоҳоти иқтисодӣ барои солҳои ва барномаҳои дигар шурӯъ намуд барои аз хатари гуруснагӣ эмин доштани аҳолӣ ва бо озуқа таъмин намудани бозори дохилӣ фармонҳои президенти ҷт э раҳмон аз октябри соли дар бораи га замин ҷудо намудан барои хоҷагии назди ҳавлигӣ ва декабри соли иловатан ҷудо намудани боз га замин аҳамияти калон дошта буд дар натиҷаи ислоҳотҳои иқтисодии дар ҷумҳурӣ амалӣ гардида муносибатҳои нави иқтисоди бозорӣ ки асоси онро моликияти хусусӣ ҷамъиятҳои саҳомӣ хоҷагиҳои деҳқонӣ ва инфиродӣ ташкил медиҳад ҷорӣ шуда истодаанд вале иқтисодиёти ҷумҳурии тоҷикистон дар айни замон бе кумаки молиявии хориҷӣ лоиҳаҳои бунёдиро амалӣ карда наметавонад дар ибтидои асри барномаҳои рушди стратегии кишвар муайян карда шудаанд истиқлоли озуқаворӣ амнияти энергетикӣ ва раҳоёбӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ҳадафҳои стратегии сиёсати дохилии ҷумҳурии тоҷикистон мебошанд ҳамин ҳадафҳои бунёдӣ тадриҷан дар амал татбиқ шуда истодаанд ниг иқтисод нақлиёт қабули конститутсияи ҷумҳурӣ ва интихоботҳои умумихалқии президенти ҷумҳурии тоҷикистон ноябри боз як қадами устувор дар давлатдории кишвар гардид тағйироту иловаҳо ба конститутсияи ҷумҳурии тоҷикистон аз сентябри соли июни соли ва майи соли интихоботҳои вакилон ба маҷлиси олии палатагии ҷумҳурии тоҷикистон чорабиниҳои навбатӣ дар такмили сохтори сиёсии ҷумҳурӣ гаштанд ҷумҳурии тоҷикистон дар замони истиқлол дар доираи созмони милали муттаҳид смм оон созмони амният ва ҳамкорӣ дар аврупо саҳа обсе созмони ҳамкории шанхай сҳш шос ва дигар созмонҳои байналмилалӣ ҳамкорӣ намуда истодааст ҳамкории тоҷикистон бо давлатҳои идм ва мамлакатҳои дигари ҷаҳон пайваста рушд меёбад ҳокимияти давлатӣ дар ҷумҳурии тоҷикистон дар асоси тақсими он ба ҳокимияти қонунгузор иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад дар боби сеюм чаҳорум панҷӯм шашӯм ҳафтӯм ҳаштӯм конститутсияи ҷумҳурии тоҷикистон сухан оид ба ҳокимияти қонунгузор иҷроия ва судӣ дар тоҷикистон меравад дар боби сеюми конститутсияи ҷумҳурии тоҷикистон қоидаҳои умумии фаъолияти парлумони тоҷикистон маҷлиси олии ҷумҳурии тоҷикистон навишта шудааст маҷлиси олии ҷумҳурии тоҷикистон мақоми олии намояндагӣ ва қонунгузории ҷумҳурии тоҷикистон мебошад маҷлиси олӣ аз ду маҷлис маҷлиси миллӣ ва маҷлиси намояндагон иборат аст маҷлиси ду палатагӣ баъд аз ворид гардидани тағйироту иловаҳои раъйпурсии уммумихалқии соли ба конститутсияи ҷумҳурии тоҷикистон ворид карда шудааст мӯҳлати ваколати маҷлиси миллӣ ва маҷлиси намояндагон сол аст ташкил ва фаъолияти маҷлиси олиро қонуни конститутсионӣ танзим мекунад раъйи интихобкунандагонро касб намуданд ҳамин тариқ тибқи рӯйхати ҳизбӣ дар парлумони нав ҳхдт ро нафар ҳат ро нафар ҳиит ро нафар ва ҳст ро нафар вакил намояндагӣ мекунанд тибқи натиҷаҳои ниҳоии интихобот дар ҳавзаи якмандатии интихоботӣ нафар номзадҳои ҳхдт номзади ҳат намояндаи ҳкт ва нафарӣ номзадҳои ҳдт ва ҳиит пирӯзӣ ба даст оварда ба парлумон роҳ ёфтанд дар боби чаҳоруми конститутсияи ҷумҳурии тоҷикистон қоидаҳои умумии фаъолияти президенти ҷумҳурии тоҷикистон навишта шудааст президенти ҷумҳурии тоҷикистон сарвари давлат ва ҳокимияти олии иҷроия мебошад президент дар доираи салоҳияти худ фармон мебарорад ва амр медиҳад дар бораи вазъи кишвар бп ҷаласаи яаҷояи маҷлиси миллӣ ва маҷлиси намояндагон маълумот медиҳад масъалаҳоеро ки заруру муҳим мешуморад ба муҳокимаи ҷаласаи якҷояи маҷлиси миллӣ ва маҷлиси намояндагон пешниҳод менамояд рамзҳои президенти ҷумҳурии тоҷикистон аз ливо ва нишони президенти ҷумҳурии тоҷикистон иборат мебошанд ливо ва нишон рамзҳои расмии ҳокимияти президентӣ дар ҷумҳурии тоҷикистон мебошанд дар боби панҷуми конститутсияи ҷумҳурии тоҷикистон қоидаҳои умумии фаъолияти ҳукумати ҷумҳурии тоҷикистон навишта шудааст ҳукумати ҷумҳурӣ аз сарвазир муовини якум ва муовини ӯ вазирони раисони кумитаҳои давлатӣ иборат аст ҳукумати ҷумҳурӣ роҳбарии самараноки соҳаҳои иҷктисодӣ иҷтимоӣ фарҳангӣ ва иҷрои қонунҳо қарорҳои якҷояи маҷлиси миллӣ ва маҷлиси намояндагон қарорҳои маҷлиси миллӣ қарорҳои маҷлиси намояндагон фармону амрҳои президенти ҷумҳурии тоҷикистонро таъмин мекунад ниг бобби конститутсияи ҷумҳурии тоҷикистон дар боби шашуми конститутсияи ҷумҳурии тоҷикистон қоидаҳои умумии фаъолияти ҳокимияти маҳаллӣ навишта шудааст ҳокимияти маҳаллӣ аз мақомоти намояндагӣ ва иҷроия иборат буда дар доираи салоҳияти худ амал мекунад онҳо иҷрои конститутсия қонунҳо қарорҳои якҷояи маҷлиси миллӣ ва маҷлиси намояндагон қарорҳои маҷлиси миллӣ қарорҳои маҷлиси намояндагон санадҳои президент ва ҳукумати ҷумҳурии тоҷикистонро таъмин менамоянд мақомоти намояндагии маҳаллӣ дар вилоят шаҳр ва ноҳияҳо маҷлиси намояндагони халқ аст ки онро раис роҳбарӣ мекунад муҳлати ваколати маҷлиси намояндагони халқ сол аст ниг бобби конститутсияи ҷумҳурии тоҷикистон дар ҷумҳурии тоҷикистон то соли танҳо як ҳизби сиёсӣ ҳизби коммунистии тоҷикистон ҳамчун ҷузъи таркибии ҳкиш фаълият дошт ки он асоси низоми сиёсии тоталитарии ҷшс тоҷикистонро ташкил мекард ва ҳокимияти мутлақ дар дасти он буд ин ҳизби сиёсӣ сатҳ ва усули иштироки шаҳрвандиро дар кулли ҳокимияти давлати ба фоидаи худ ҳал мекард дар ҷумҳурии соҳибистиқлоли тоҷикистон шаҳрвандон ширкат варзида метавонанд ба дигаргунишавии самти инкишофи сиёсат таъсир расонанд шаҳрвандони ҷумҳурии тоҷикистон дар асоси муқарароти конститутсия ва қонуни ҷумҳурии тоҷикистон дар бораи ҳизбҳои сиёсӣ соли фаъолияти сиёсии хешро истифода карда метавонанд шаклҳои асосии иштироки мардум дар ҳаёти сиёсӣ тариқи аъзогӣ дар ҳизби сиёсӣ ва иштирок дар интихобот амалӣ карда мешавад тарзи таъсис фаъолият ва дохилшавии шаҳрвандон ба ҳизбҳои сиёсӣ дар қонуни конститутсионии ҷумҳурии тоҷикистон дар бораи ҳизбҳои сиёсӣ соли муқарар шудааст дар ҷумҳурии тоҷикистон ҳизби сиёсӣ фаъолият дошта қисми муҳими низоми сиёсии тоҷикистонро ташкил менамоянд дар асоси қонуни конститутсионии ҷумҳурии тоҷикистон аз ноябри соли дар бораи тартиби ҳалли масъалаҳои сохти марзиву маъмурии ҷумҳурии тоҷикистон воҳидҳои марзиву маъмурӣ ва маҳалҳои аҳолишини ҷумҳурии тоҷикистон вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон вилоят шаҳр ноҳия шаҳрак ҷамоат ва деҳа мебошанд ноҳияҳо деҳавӣ ва шаҳрӣ буда дар итоати ҷумҳурӣ вилоят ё шаҳр шуда метавонанд дар таърихи январи соли ҷумҳурии тоҷикистон иборат аз вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон вмкб вилояти суғд вилояти хатлон шаҳр ноҳия ҳамчунин ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ ки дар маркази мамлакат ҷойгир шудаанд шаҳрак ва ҷамоат иборат аст дар таърихи январи соли ҷумҳурии тоҷикистон иборат аз вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон вмкб вилояти суғд вилояти хатлон шаҳр ноҳия ҳамчунин ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ ки дар маркази мамлакат ҷойгир шудаанд шаҳрак ва ҷамоат иборат аст ҳамакнун сарзамини тоҷикистон ба чунин воҳидҳо бахш карда шудааст тоҷикистон аз рӯйи ахбороти омории соли дорои шаҳр аст яке аз онҳо пойтахти мамлакат шаҳри душанбе аст ки мақоми воҳиди олии маъмурӣ ҳудудиро дорад шаҳр мақоми тобеи ҷумхурӣ шаҳр макоми тобеи вилоят ва шаҳр мақоми тобеи ноҳия мебошанд муқоисаи нишондодҳои асосӣ аз рӯи иттилооти расонаҳои хабарӣ дар зарфи даҳ сол ва ҷанги шаҳрвандӣ ба фаъолияти саноати ҷумҳурии тоҷикистон нақши манфӣ гузошт корхонаҳои саноатии тоҷикистон аз соли инҷониб аксар зараровар ҳисоб мешаванд зеро аз ин сол сар карда ба ҷумҳурӣ воридоти молҳои саноатии хориҷӣ хело афзуд дар натиҷа аз як тараф аксарияти корхонаҳои саноатӣ фаъолият намекарданд аз тарафи дигар он корхонаҳое ки фаъолият менамоянд маҳсулоташон бо молҳои ба ҷумҳурӣ ворид шудаи хориҷӣ рақобат карда наметавонанд корхонаҳои муштараки саноатии тоҷикистон дар натиҷаи инвеститсияҳои хориҷӣ ба миён омада фаъолият асосан соҳаи саноати сабук мебаранд дар соли дар ҷумҳурии тоҷикистон корхонаи саноатӣ арзи вуҷуд мекард аз байни онҳо кор намекарданд маҳсулоти истеҳсолнамудаи корхонаи саноатӣ дар моҳи соли млрд ташкил мекард низоми молиявии мамлакатро бонки миллии тоҷикистон ба танзим медарорад дар ҷумҳурӣ бонк ва ташкилотҳои қарзӣ аъзои ассотсиатсияи бонкҳои тоҷикистон абт мебошанд ҷанги шаҳрвандӣ боиси харобии иқтисод ва баста шудани корхонаву муассисаҳои давлатӣ гардид корхонаҳои саноатии истеҳсолӣ ва диг ширкатҳои хурду миёнаи хизматрасони асосан қавваи кории ҷумҳуриро бо кор таъмин мекунанд бинобар ин шумораи мардуми қобили кор ба сафи муҳоҷирони меҳнатӣ тахминан ба нафар расидааст саҳми онҳо дар иқтисодиёт меафзояд бар асоси гузоришҳои расмӣ дар русия ва кишварҳои дигари хориҷӣ беш аз як милюн муҳоҷири кории тоҷик фаъъолият мекунанд ки ағлаби онҳо ҳамасола сармояи зарурӣ барои таъмини рӯзгори хонаводаҳоро ба тоҷикистон интиқол медиҳанд дар соли муҳоҷирони корӣ ба тоҷикистон ҳудуди млрд доллар пул ммд и ҷумҳурӣ интиқол додаанд дар миёни кишварҳое ки иқтисодашон ба маболиғи интиқолии муҳоҷирони корӣ вобаста аст тоҷикистон ҳамчунон болотарин ҷойгоҳро ба худ ихтисос медиҳад ба истифода додани нбо сангтӯда ва сангтӯда маркази барқу гармидиҳии душанбе хатҳои интиқоли барқи баландшиддати ҷануб шимол лолазор хатлон хуҷанд айнӣ сангтӯда лолазор сангтӯда нбо и сарбанд қайроққум ашт айнӣ панҷакент нбо и роғун зеристгоҳи душанбе таҷдид ва иваз намудани зеристгоҳҳо ба зеристгоҳҳои пурқудрат таҷдид ва барқарорсозии неругоҳҳо ва шабакаҳои барқӣ сабаби таҳкими иқтидору эътимоднокии таъминоти энергияи барқ дар ҷумҳурӣ гардид ду сол боз аз соли дар натиҷаи мулоқоту гуфтушунидҳои сатҳи олии сарони ду давлат тоҷикистон ва ӯзбекистон ҳамкории энергетикҳои тоҷику ӯзбек боз барқарор гардид ки ин барои ҳарду тараф манфиати хеле калонеро молик аст баъди зиёда аз соли ҷудо будани низоми энергетикии тоҷикистон аз осиёи марказӣ додугирифти неруи барқ байни ин ду ҷумҳурии ҳамсоя оғоз ёфт дар давраи истиқлол иқтидори истеҳсолии соҳаи энергетика бе назардошти нбо роғун ба миқдори мвт зиёд шуд таъмиру азнавсозии роҳи автомобилгарди душанбе айнӣ шаҳристон истаравшан хуҷанд бӯстон чанак сарҳади ӯзбекистон ки км дарозӣ дорад бо ёрдами давлати чин соли амалӣ гардид роҳи мошингард тамоми сол пойтахти мамлакат душанберо бо ноҳияҳои тоҷикистони шимолӣ мепайвандад роҳи автомобилгарди айнӣ панҷакент дар роҳи мошингарди душанбе хуҷанд чанак ӯзбекистон ҷойгир аст дар сарҳади ноҳияҳои айнӣ ва шаҳристони вилояти суғди тоҷикистон сохтмони он давоми корҳои таъмири роҳи автомобилгарди душанбе хуҷанд чанак сарҳади ӯзбекистон буд сохтмони роҳи мошингарди исфара конибодом ҷаббор расулов соли дар вилояти суғд оғоз шудааст маблағи умумии корҳои таъмиру сохтмон дар марҳилаи аввали лоиҳаи таҷдиди қитъаҳои роҳи автомобилгарди хуҷанд исфара миллион доллари амрикоиро ташкил мекунад аз ин маблағ миллиону ҳазор долларро қарз ва миллиону ҳазори дигарро бошад гранти бонки умумиҷаҳонӣ ташкил медиҳад фармоишгари лоиҳа вазорати нақлиёти ҷумҳурии тоҷикистон ва пудратчӣ ширкати чинии чайна рейлвей групп корпорейшн мебошад муҳлати анҷоми корҳои таҷдиду барқарорсозии роҳ ду сол муайян шудааст ин роҳи оҳан шаҳри душанберо бо вилояти хатлон пайваст мекунад сохтмони хати роҳи оҳани душанбе қурғонтеппа кӯлоб ки аҳамияти минтақавию байналмилалӣ дорад ҳанӯз моҳи марти соли шурӯъ шуда буд масофаи умумии он дар қитъаи ваҳдат ёвон км буда дар ин масир нақб ва адад пули калону миёна сохта шудааст тоҷикистон кишваре кӯҳистонӣ буда ва дарсади сарзамини он аз то м баландтар аз сатҳи дарё аст кӯҳсори тоҷикистон бахше аз кӯҳистонҳои тиён шон ва помир ҳастанд баландтарин кӯҳҳои тоҷикистон инҳоянд иқлими тоҷикистон гарму хушк аст ва зимистонаш кӯтоҳу серун ва тобистонаш дарозу гарм аст дар моҳи январ дамои ҳаво аз дар ноҳияи панҷ то дар булункӯл дар моҳи июл дамои ҳаво аз дар булункӯл то дар ноҳияи панҷ тағйир меёбад вобаста аз пастиву баландии маҳалл аз сатҳи дарё дар тоҷикистон чанд навъи иқлим ташаккул меёбад дар тоҷикистон баъди ба даст даровардани истиқлол ду дафъа барӯйхатгирии аҳолӣ баргузор шудааст бори якум мувофиқи қонуни ҷумҳурии тоҷикистон аз майи дар бораи барӯйхатгирии аҳолӣ январи доир шуда буд дар он давра мувофиқи маълумоти оморӣ шумораи аҳолии доимии шаҳрҳо нисбат ба соли тибқи барӯйхатгирии аҳоли пешина аз млн ҳазор то ҳазор нафар кам шуда шумораи аҳолии доимии деҳот баръакс аз ҳазор то ҳазор нафар зиёд шудааст ҳамин тарз дар давоми сол ҳиссаи аҳолии доимии шаҳрҳои тоҷикистон аз дарсад то дарсад кам шуда аҳолии доимии деҳот баръакс аз дарсад то дарсад афзудааст бори дуюм мувофиқи фармони президенти ҷумҳурии тоҷикистон аз августи дар бораи гузаронидани барӯйхатгирии аҳолӣ аз то сентябри дар қаламрави ҷумҳурӣ барӯйхатгирии аҳоли ва фонди манзил баргузор шуд аз рӯйи маълумоти пешакии агентии омори назди президенти ҷумҳурии тоҷикистон оид ба барӯйхатгирии аҳоли ва фонди манзил шумораи аҳолии доимии мамлакат ба ҳолати сентиябри ум ҳазор нафарро ташкил кард шумораи аҳолии ҷумҳурӣ дар январи нисбат ба соли ум ҳазор нафар ё дарсад дар муқоиса бо ҳисобу китоби маълумоти аввали соли ҳазор нафар ё дарсад зиёд шудааст ин зиёдшавии шумораи аҳолӣ дар ҷумҳурӣ аз ҳисоби афзоиши табиӣ ва пеш аз ҳама аз ҳисоби нишондиҳандаҳои баланди таваллуд ва болоравии шумораи таваллуд нисбат ба фавт ба вуҷуд меояд сарфи назар аз муҳоҷирати аҳолӣ ба хориҷи ҷумҳурӣ дар соли нисбат ба соли шумораи аҳолии шаҳрҳо ҳазор нафар ё дарсад аҳолии деҳот ҳазор нафар ё дарсад афзудааст ҷараёни шаҳришавӣ урбанизатсия ки то соли дар сатҳи ҷумҳурӣ дар авҷ буд мувофиқи ҷамъбасти пешакии барӯйхатгирии аҳоли ва фонди манзили соли муътадил гашта таносуби аҳолии шаҳру деҳот дарсади аҳолии шаҳр ва дарсади аҳолии деҳотро ташкил кард расман оғози таърихи матбуоти тоҷик ба нашри аввалин шумораи бухорои шариф дар марти соли нисбат дода мешавад биноба он ҳар сол дар уми март рӯзи матбуот ҷашн гирифта мешавад вале пажӯҳишгарон тазкира ва осори насри қадимии тоҷикиро зинаи аввали журналистикаи тоҷик мешумуранд чунончӣ муаллифони китоби таърихи матбуоти тоҷик и усмонов ва д давронов корбурди жанрҳои хабар гузориш мусоҳиба ва ғайраро дар солнома ва таърихнигориҳои садаҳои то тазаккур медиҳанд дар нимаҳои дуввуми садаи ва оғози садаи бархе аз нашрияҳо чоп шудаанд ки матолиберо ба тоҷикӣ нашр кардаанд дар давраи шӯравӣ матбуот зери назорати шадиди давлат қарор дошт вале дар ин давра низ аз талошҳои озодбаёнӣ дар бархе аз онҳо ба мушоҳида расидааст ибтидои солҳои уми садаи давраи шукуфоии матбуоти озоди тоҷикистон шуморида мешавад ки ба нашрияҳое монанди чароғи рӯз растохез сухан адолат ва монанди инҳо нисбат дода мешавад дар солҳои ҷанги шаҳрвандии тоҷикистон то даҳҳо журналисти тоҷик кушта ва аксари журналистони боҳунар кишварро тарк кардаанд ҳоло матбуоти мустақили тоҷикистон аз нав ҷон мегирад ва чанд нашрия хабаргузорӣ радио ва телевизионҳои мустақил талош доранд бо истифода аз озодии матбуот рисолати худро амалӣ кунанд дар тоҷикистон нашрияҳои давлатӣ ҷумҳурият садои мардум народная газета ба забони русӣ ва халқ овозӣ ба забони узбекӣ нашр мешаванд инчунин нашрияҳои ғайридавлатӣ ҳафтаномаи тоҷикистон ҳафтаномаи миллат ҳафтаномаи озодагон ягона рӯзномаи ҳаррӯзаи имрӯз ҳафтаномаи ссср ҳафтаномаи азия плюс ва диг ба забонҳои гуногун нашр мешаванд ба воситаи спутники чор телеканалҳои тоҷикистон телевизиони тоҷикистон шабакаи якум тв ҷаҳоннамо тв баҳористон ва тв сафина номоишҳои хешро омодаи тамошобинон мекунанд инчунин ширкатҳои телевизионии давлатии умумиҷумҳуриявӣ ва минтақавӣ тоҷикистон фаъолият карда истодаанд аз рӯи маълумоти вазорати фарҳанги ҷумхурии тоҷикистон дар соли номгуй рӯзнома ва номгуй маҷалла сабт шудаанд аз рӯи раддабандӣ соли аз ҳама нашрияи серхонандатарин нашрияи расмии ҷумҳурии тоҷикистон ҷумҳурият мебошад сипас бо фосилаи камтар нашрияи вазорати маориф ва илми тоҷикистон омӯзгор ва нашрияи марказии ҳхдт рӯзномаи минбари халқ ҷойгир шудаанд тадқиқоте ки аз ҷониби маркази тадқиқоти сотсиологии зеркало гузаронида шуд ба ин натиҷа расидааст омори мазкур имрӯз зимни муаррифии ҳисоботи тадқиқотии муайян намудани афзалиятҳои медиавии аҳолии ҷумҳурии тоҷикистон тв радио нашрияҳои чопӣ сомонаҳо шабакаҳои иҷтимоӣ ва мессенҷерҳо ки дар шаҳри душанбе баргузор шуд зикр гардид раддабандии маҷаллаҳо ба раддабандии рӯзномаҳо монанд аст яъне дар қатори аввал маҷаллаҳои давлатӣ қарор доранд аз ҳама теъдоди зиёди нашрро маҷаллаи занон бонувони тоҷикистон дорад маҷаллаи дуюми маъруф маҷаллаи кумитаи оид ба корҳои дин танзими анъана ва ҷашну маросимҳои миллии назди ҳукумати ҷумҳурии тоҷикистон дин ва ҷомеа ва дар ҷойи сеюм маҷаллаи вазорати фарҳанг бо номи фирӯза меистанд тамошобинони тоҷик аз ҳама бештар шабакаи телевизионии сафина ро тамошо мекунанд инро и пурсидашудагон дар тадқиқоте ки аз ҷониби маркази тадқиқоти сотсиологии зеркало гузаронида шуд тасдиқ кардаанд ин омор имрӯз зимни муаррифии ҳисоботи тадқиқотии муайян намудани афзалиятҳои медиавии аҳолии ҷумҳурии тоҷикистон тв радио нашрияҳои чопӣ сомонаҳо шабакаҳои иҷтимоӣ ва мессенҷерҳо ки дар шаҳри душанбе баргузор шуд зикр гардид аз рӯи натиҷаҳои тадқиқот дар ҷойи дуюм шабакаи телевизионии телевизиони тоҷикистон шабакаи якум бо ва дар ҷойи сеюм тв баҳористон бо қарор гирифтаанд пас аз шабакаҳои телевизионии ватанӣ дар ҷои аввал шабакаҳои телевизионии россия меистанд ки дар ҷадвали афзалиятҳо ро ишғол менамоянд бояд зикр намуд ки шабакаҳои телевизионии россия на танҳо дар тоҷикистон балки дар тамоми фазои пасошӯравӣ рейтинги баланд ишғол мекунанд пас аз россия бо шабакаҳои телевизионии ӯзбекӣ қарор гирифтаанд тибқи тадқиқоти ин марказ дар миёни радиоҳои маҳбубтарин радиои радиои садои душанбе мавқеи аввалро касб карда дар ҷойи дуюм радиои тоҷикистон ва дар ҷойи сеюм радиои фарҳанг қарор гирифтаанд шумораи шабакаҳои гирифтани иттилоот ғайр аз вао и анъанавӣ рӯз аз рӯз меафзояд дар ҷойи аввал тв ватанӣ дар ҷойи дуюм интернет қарор дорад фоизи пурсидашудагон аз интернет истифода мебаранд интернетро аз ҳама бештар сокинони вмкб фоиз истифода мебаранд ин нишондиҳанда дар миёни сокинони душанбе фоизро ташкил дод тибқи маълумоти соли дар тоҷикистон шумораи истифодабарандагони интернет дар якҷоягӣ бо истифодабарандагони интернети мобилӣ ва маҳаллӣ дар тоҷикистон млн нафарро ташкил медиҳад дар солҳои истиқлол таъсис ва рушди оҷонсиҳои иттилоотии тоҷикистон ба назар мерасад имрӯз дар ҷумҳури оҷонсиҳои иттилоотӣ амал карда истодаанд дар солҳои асри истифодаи алоқаи телефонӣ барои аз то ба нафар аҳолӣ дастрас буд баъд аз ба охир расидани ҷанги шаҳрвандии тоҷикистон аввалин қадамҳо барои азнав кардани системаи алоқаи телефонӣ ва рақами цифровая намудани он гузошта шуд соли аввалин маротиба дар душанбе пайвасткунаки рақамӣ цифровой комутатор барои муштарӣ ва соли ба муштариён ба кор даромад соли стансияи телефонии қургонтеппа соли хуҷанд ва соли хоруғ кӯлоб турсунзода ва дигар минтақаҳои тоҷикистон ба системаи пайвасткунаки рақамӣ гузаштаанд системаи мобилии алоқаи телефонӣ дар тоҷикистон аз соли инкишоф меёбад аввалин ширкате ки ба бозори алоқаи мобилии телефонии тоҷикистон дохил шуд ин сп тоҷиктел буд соли дар хуҷанд сп сомонком хизматрасониро дар бозори алоқаи мобилии телефонии тоҷикистон бо стадарти сар кард соли дар ҷумҳурӣ шумораи ширкатҳои хизматрасонии нави алоқа ба адад шумораи умумии муштариёни алоқаи мобилӣ ба адад ва шумораи муштариёни интернет ба адад расид шумораи муштариёни алоқаи мобилии ҷдмм вавилон мобайл аз ҳама зиёд адад шумораи муштариёни интернет аз ҳама зиёд ҷдмм таком адад мебошанд имрӯз ширкатҳои гуногун вавилон м мегафон билайн таджиктелеком телеком технолоджи тк мобайл хизматрасониро дар бозори алоқаи мобилии телефонии тоҷикистон ба сомон расонида истодаанд тибқи маълумоти соли дар тоҷикистон шумораи муштариёни алоқаи мобилӣ млн ҳазору нафарро ташкил дод соли ки аз онҳо млн ҳазору нафарашон муштариёни фаъол мебошанд ба ҳар нафар шаҳрванди ҷумҳурӣ адад дастгоҳи телефонии собит рост меояд шумораи истифодабарандагони интернет дар якҷоягӣ бо истифодабарандагони интернети мобилӣ ва маҳаллӣ дар тоҷикистон млн нафарро ташкил медиҳад назму насри форсу тоҷик тӯли чандин асрҳо тараққӣ мекард давраи нашъунамои адабиёти форсу тоҷик ба асрҳои миёна рост меояд вақте ки дар осиёи миёна аввалин давлати тоҷикон давлати сомониён арзи ҳастӣ намуда буд сомониён ба илм ва адабиёт диққати махсус зоҳир мекарданд шоирон ва олимони ҳамон давра ба монанди рӯдакӣ ибни сино фирдавсӣ унсурӣ дақиқӣ дар даргоҳи шоҳони сомониён кор ва фаъолият мекарданд эрониён ва тоҷикон он вақтҳо як қавмро бо решаҳои бо ҳам пайваст ташкил мекарданд ва адабиёт санъат илм ҳам дастраси ҳама буд рӯдакӣ асосгузори адабиёти форсу тоҷик мебошад истилои арабҳо ба осиёи миёна дигаргуниҳои зиёде овард фарҳанги бой ва меьмории тоисломии тоҷикон нест карда мешуд китобҳо сӯзонида мешуданд дар осиёи миёна дини ислом ҷорӣ шуда забони арабӣ умумӣ гардид забони нави адабӣ забони форсу тоҷик дар асрҳои ташаккул ёфт рӯдакӣ шоири барҷаста асосгузори адабиёти форсу тоҷик аввалин шуда забонро ташаккул дод ва онро дар назми худ истифода бурда якчанд жанрҳои адабии он замонро ба вукуъ овард маҳз аз ҳамон давра сар карда адабиёти форсу тоҷик ташаккул ёфта дар тамоми олам машҳур гардид дар охири асри фирдавсӣ шоҳнома и безаволи худро эҷод кард ки аз ҷихати маъно ва ҳаҷм дар адабиёти умумибашарӣ ҳамтоё надорад асри бо ба вукӯъ омадани эпосҳои романтикӣ машҳур шудааст маҳз дар ҳамин жанр силсилаи достонҳои унсурӣ айюкӣ гунгурӣ умари хайём мебошанд вале хамса и низомии ганҷавӣ намунаи беҳтарин маҳсуб мешавад ки асри эҷод карда шудааст дар асри бӯстон ва гулистон и саъдӣ дар асри достонҳои амир хусрави дехлавӣ ва хоҷа кирмонӣ камоли хуҷандӣ ва ғазалҳои ҳофизи шерозӣ эҷод шудаанд асри бошад бо назми ҷомӣ машҳур гардидааст ғалабаи инқилоби октябру истиқрори низоми шӯравӣ дар осиёи миёна боъис гардиданд ки миллати азийяткашидаи тоҷик дигарбора самандарвор аз хокистари зиллат бархоста бар минбари иззату шарофат барнишинад ва дар баробари соҳати дигари ҳаёту иқтисоди кишвар ба соҳаи фарҳангу адаби деринасоли худ сару сомони наву матлубе бахшад ба иборати дигар баъди таъсиси ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистии тоҷикистон ва ҷумҳурии шӯравии сотсиалистии тоҷикистон ниҳоди ҷадиди нависандагони тоҷикистон арзи ҳастӣ намудааст ки гурӯҳу дастаҳои парешони суханварони диёрамонро ҷамъ оварда фаъолияташонро ба талаботи замони инқилобӣ мутобиқу мувофиқ гардонидааст иттифоқи нависандагони тоҷикистон моҳи майи соли ҳамчун қисми таркибии иттифоқи нависандагони иҷшс ташкил ёфт дар асри эҷодиёти адибони тоҷикистон боиси рушди насру назми тоҷик ташаккули тарҷумаи адабиёти ҷаҳон драматургия адабиёти кӯдакону наврасон адабиётшиносӣ ва танқиди тоҷик гардид адибони тоҷикистон бо асарҳои эҷоднамудаи хеш адабиёт ва забони тоҷикиро ба пояи нав бароварда дар адабиёти башар ҳиссагузор шудаанд эҷодиёти адибон ба садҳо забонҳои дунё тарҷума шуда дастраси хонандагон гардидааст дар гузаштаи таърихи тоҷикон дар давраҳои гуногуни рушди ҷомеъа масъалаи инкишофи муассисаҳои парваришу маориф аз сарварони давлату ҳомиёни дин вобаста буд доир ба гузаштаи мактабу мадрасаҳо баъзе маълумотҳо дар асарҳои муаррихону адибон боқи мондаанд ки ҳоло мавриди тадқиқи олимон мебошанд аз нигоришоти ниёкон иқдоми маорифпарварӣ танҳо дар охири садаи аз ҷониби аҳмади дониш ва маорифпарварони тоҷик барои оммаи заҳматкаш мавриди тарғибу ташвиқ қарор гирифта будааст намояндагони ҳаракати ҷадидия ба мислӣ айнӣ мунзим беҳбудӣ ва диг давомдиҳандагони ин раванди равшанфикрӣ ва муассисони нахустини мактабҳои усули нав гардиданд баъд аз таъсис ёфтани ҷмшс тоҷикистон соли зиммаи таъсиси соҳаи парваришу маориф ба давлати тоҷик гузашт ки аз намояндагони табақаҳои заҳматкаш иборат буд имрӯз дар ҷумҳурӣ муассисаҳои гуногуни парваришу омӯзиш рушд меёбад дар замони истиқлол маориф як рукни иҷтимоии давлат гардидааст президенти тоҷикистон дар суханорониаш ба ифтихори солагии истиқлоли давлатии ҷумҳурии тоҷикистон аз зикр намудааст дар зарфи соли истиқлол маблағгузории соҳаи маориф садҳо баробар зиёд карда шуд агар соли ум барои маориф ҳамагӣ миллион сомонӣ ҷудо гардида бошад пас соли барои ин соҳаи ҳаётан муҳим зиёда аз миллиард сомонӣ пешбинӣ шудааст имрӯз дар кишвар муассисаи типи нав аз ҷумла гимназия ва литсей фаъолият дорад инчунин дар ин давра мактаби президентӣ барои хонандагони болаёқат бунёд ва мавриди истифода қарор дода шуд ки дар онҳо ҳамаи шароити муосири таълиму тарбия муҳайё карда шудааст афзоиши шумораи муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ дар даврони истиқлоли давлатӣ яке аз дастовардҳои соҳаи маорифи мамлакат мебошад агар соли дар мамлакат муассисаи таҳсилоти олӣ бо шумораи умумии нафар донишҷӯ фаъолият карда бошад пас соли шумораи муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ ба ва донишҷӯён ба нафар расид сатҳи саводнокии аҳолии тоҷикистон низ тадриҷан баландшуда истодааст аз рӯи омори департаменти смм оид ба масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ шуъбаи аҳолӣ доир ба саводнокӣ дар тоҷикистон тахминан наф дар синни сола ва боло ба забонҳои гуногун хонда ва навишта метавонанд ин шумора аз ҳаҷми умумии аҳолии калонсолро дар бар мегирад яъне тахминан нафар сокинон ҳоло ҳам бесавод мебошанд дар тоҷикистон муассисаҳои театрӣ ва консертӣ фаъолият доранд варзишгарони тоҷик новобаста ба мушкилиҳои молиявӣ дар бисёр мусобиқаҳо байналмилалӣ иштирок карда ҷойҳои намоёнро ишғол мекунанд варзишгарони беҳтарин ба монанди расул боқиев мавзуна чориева дилшод назаров гулов алишер акмалиддин каримов ва дигарон шаъну шарафи варзиши тоҷикистонро баланд бардошта истодаанд оли дар чумҳури иншооти варзишӣ аз ҷумла стадион толорҳои варзиш ҳавзи шиноварӣ фаъолият мекард дар тоҷикистон стадиони ғунҷоишаш ҳазор тамошобин ва боз як стадион барои чор стадион барои ва сохта ба истифода супорида шудаанд варзишгоҳҳои бузург дар федератсияи тхэквондо итф имрӯз қаҳрамонҳои ҷаҳон тарбия ёфтаанд ки якчанд маротиба ғолиби мусобиқаҳо гардида буданд ин ягона федератсияи варзишгарони тоҷикистон аст ки солҳои истиқлол бо саъю кӯшиши раиси федератсия мирсаид яҳёев ва кумаки молиявии корхонаҳову шахсони алоҳида дар мусобиқаҳо фаъол аст дигар комёбии назаррас дар бозиҳои олимпиӣ соли ба медали биринҷии олимпиада сазовор шудани муштзани тоҷик мавзуна чориева мебошад сентябри соли дар бозиҳои тобистонаи осиё варзишгарони тоҷик соҳиби медал аз ҷумла як медали тилоӣ аз рӯи намуди гурзпартоӣ ки соҳибаш дилшод назаров шуданд дилшод назаров ягона варзишгарест ки се маротиба дар олимпиадаҳо иштирок намуда ду карат ғолиби бозиҳои осиёӣ шудааст в августи соли ӯ соҳиби медали нуқра дар чемпионати ҷаҳон оид ба варзиши сабук дар шаҳри пекин гардидааст дилшод назаров аввалин варзишгари тоҷикистонӣ мебошад ки дар бозиҳои олимпии рио де жанейро бразилия соҳиби медали тило шудааст варзишгари солаи тоҷик беҳрӯз хоҷазода ки моҳи ноябри соли дар чемпионати ҷаҳон оид ба самбо дар шаҳри сочии русия дар вазни кг ба унвони қаҳрамонӣ даст ёфт бо медали тило мукофотонида шуд вай инчунин дар чемпионати осиё дар тошканд дар вазни кг медали тило дар бозиҳои осиёӣ дар иншооти сарпӯшида ва ҳунарҳои размӣ дар ашқобод дар намуди самбои варзишӣ дар вазни кг медали тило ва дар намуди куштии кураш дар вазни кг медали нуқра гирифтааст ӯ дар рӯйхати даҳ варзишгари беҳтарини тоҷикистон дар соли ки онро ассотсиатсияи журналистони риштаи варзиши тоҷикистон ажрвт аз рӯи натиҷагирии пурсиши хабарнигорон тартиб додааст дар ҷойи аввал мебошад соли дар душанбе бузургтарин дар осиёи марказӣ китобхонаи миллии тоҷикистон бунёд ва ба истифода дода шудааст теъдоди хазинаи китобхонаи миллии тоҷикистон зиёда аз миллион нусха китобро ташкил медиҳад аз соли ҳамасола рӯзҳои апрел дар саросари ҷумҳурӣ фестивали ҷумҳуриявии ҳафтаи китоби кӯдакону наврасони тоҷикис тон баргузор мегардад ва сентябр ҳамчун рӯзи китоб таҷлил мешавад аз соли ҳаракати корвони китоб ташкил карда шуд ки ҳар сол як маротиба китобҳои тозанашрро ба китобхонаҳои тамоми шаҳру ноҳияҳо ба таври ройгон дастрас менамояд солҳои ва намоиши байналхалқии китоби душанбе ташкил карда шуд ифтитоҳи осорхонаи миллӣ аз ҷумлаи рӯйдодҳои таърихӣ ва дастовардҳои муҳими фарҳангии даврони истиқлоли тоҷикистон мебошад марти соли дар душанбе расми кушодашавии бинои нави осорхонаи миллии тоҷикистон баргузор гардид дар маросими кушодашавии осорхона президенти тоҷикистон эмомалӣ раҳмон ва сокинони шаҳри душанбе иштирок намудаанд дар толори бузурги осорхонаи миллии тоҷикистон президенти кишвар эмомалӣ раҳмон бо намояндагони сершумори зиёиёни эҷодкори ҷумҳурӣ мулоқот намуд айни замон дар ҷумҳурӣ ҳазору муассисаи иҷтимоию фарҳангӣ аз ҷумла ҳазору китобхонаи давлатию оммавӣ қаср ва хонаҳои фарҳанг клуб клуби сайёр маркази фарҳангу фароғатӣ филармонияи халқӣ боғи фарҳангию фароғатӣ театри халқӣ осорхона ансамбли тарона ва рақс ансамбли шашмақом ансамбли фалак ансамбли эстрадӣ ва ансамбли фолклорию этнографӣ фаъолият доранд ҷумҳурии шӯравии сотсиалистии тоҷикистон республикаи советии социалистии тоҷикистон русӣ таджикская советская социалистическая республика вилояти махсуси помир ки пештар ба ҳайати ҷумҳуриии мухтори шӯравии сотсиалистии туркистон дохил буд ба вилояти мухтори бадахшони кӯҳӣ табдил дода шуд ва январи соли ба ҳайати ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистии тоҷикистон ҳамроҳ гардид масоҳати ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистии тоҷикистон км аҳолӣ нафарро ташкил мекард сентябри соли уезди хуҷанд низ ба тоҷикистон ҳамроҳ гардид ҷумхуриҳои навташкилёфтаи иттиҳоди шӯравӣ аз ҷумла ҷшс тоҷикистон аз соли аз рӯи намунаҳои умумииттифоқӣ идора мешуданд дар маънавиёти мардуми кишвар тағйироти нав ба амал омад айни замон бисёр анъанаҳои халқҳои мухталифи осиёи марказӣ ичунин тоҷикон ба инобат гирифта намешуданд дар тоҷикистон идеологияи коммунистӣ ҳукумрон гардида дини ислом ба зери таъқиб қарор гирифта буд қисми мардуми кишвар ватани бобоияшонро тарк намуданд моликияти хусусӣ барҳам дода шуда ҳамаи молу амвол замин боигариҳои зеризаминӣ ва обӣ давлатӣ гардид дар солҳои асри асосҳои нави истеҳсолоти саноатӣ индустриякунонӣ гузошта шуд дар деҳот коллективонии хоҷагиҳои яккадасти деҳқонӣ анҷом ёфта боиси аз байн рафтани хоҷагиҳои деҳқонони соҳибмулк гардид дар натиҷаи гузаронидани маъракаи маҳви бесаводӣ солҳои саводнокии мардум соли ба расид маъракаи ҳуҷум озодшавии занон ба партофтани либоси замони феодалӣ фаранҷӣ ба анҷом расид дар ҳаёти фарҳангии ҷумҳурӣ тағйироти ҷиддӣ ба амал омад таҳсилоти ройгон муассисаҳои таҳсилотии гуногун маданӣ маърифатӣ илмӣ санъат матбуоту нашриёт ва диг ба миён омада барои мардум дастрас шуданд тоҷикистон тадриҷан ва комилан ба комплекси ягонаи умумииттифоқии хоҷагии халқ ҳамроҳ шуда пурра тобеи марказ иҷшс гардид равандҳои муҳоҷирати аҳолӣ дар нимаи дуюми асри ба табдил ёфтани ҷумҳурӣ ба кишварӣ сермиллат овард солҳои асри баъд аз ба сари давлат таъйин гардидани сарварони таҳҷойӣ ба монанди бобоҷон ғафуров турсун ӯлҷабоев ҷаббор расулов ва қаҳҳор махкамов иқтисодиёти тоҷикистон рушд меёфт тоҷикистон ба мамлакати хоҷагидориаш индустриалӣ аграрӣ табдил ёфт фарҳангу санъатӣ миллӣ эҳё гардид сатҳи зиндагии мардум баҳтар мегардид вале бо вуҷуди он тоҷикистон нисбат ба дигар ҷумҳуриҳои шӯравӣ аз ҷиҳати манзили истиқомат музди миёнаи маош муассисаҳои илмӣ маориф фарҳанг шумораи бекорон ва диг дар ҷойи охирон қарор дошт иқтисодиёти тоҷикистон асосан барои таъмини корхонаҳои марказии иттиҳоди шӯравӣ бо ашёи хом барқ пахта канданиҳои фоиданок уран ва диг нигаронида шуда буд пас аз табадуллот и гкчп и коммунистони тундрав августи соли дар москва ки бемуваффақият анҷом ёфт шӯрои олии ҷумҳурии тоҷикистон сентябри соли дар бораи истиқлоли давлатии ҷумҳурии тоҷикистон қарор қабул намуд ҷуғрофиё ё география аз калимаи юнонӣи гирифта шуда тасвир намудани замин мебошад илм дар бораи замин дар бораи харакати замин ҷойгиршавии замин ҳамчун сайёра дар ситема офтобӣ дар бораи шакли замин сохт ва релефи замин дар бораи атмосфераи замин ва дар бораи ҳаёти органикии он маълумот медиҳад география ҷамъи маълумот ва ҳолат буда аз тарафи як қатор илмҳо кор карда бароварда мешавад ва ҳаёти рӯйи заминро ҳаматарафа меомӯзад маҷмӯи ба ҳам алоқаманди илмҳо оид ба табиат географияи табиӣ ва ҷамъият географияи иқтисодӣ ки комплексҳои территориявии иабиӣ ва истеҳсолиро бо мақсади самаранок истифода бурдани сарватҳои табиӣ ва оқилона ҷойгиркунонии истеҳсолот меомӯзад илмҳои табиатшиносию географӣ ба географияи табиии умумӣ заминшиносии умуми ва географияи табиии регионалӣ ландшафтшиносӣ ҷудо мешавад географияи табиии умумӣ қонунияти умумии сохт таркиб динамика ва табакаи географии замин географияи табиии регионалӣ қонунияти комплексҳои территориявии табииро тадқиқ менамояд географияи иқтисодӣ бошад қонунияти ҷойгиркунонии истеҳсолот шароит ва хусусиятҳои тараққиёти онро дар мамлакат ва ноҳияҳои гуногун меомӯзад объекти тадқиқоти географияи табии ва иктисоди гуногун буда яке аз руйи конунҳои табиат дигаре дар асоси конунҳои чамъият инкишоф ёбал хам дар байни онҳо алокаи мустахкаме хаст асоси ин алокаманди дар он аст ки таъсири фаъолияти инсон ба табиат ба назар гирифта шуда ба истехсолоти чамъияти аз нуктаи назари шароитҳои реалии табии бахо дода мешавад дар алокамандии географияи табиию иктисоди аз як тараф ва як катор илмҳои шабех аз тарафи дигар геохимияи ландшафтхо кишваршиноси этнография демография географияи табии таърихи ва ғайра инкишоф меёбанд география хамяун илм дар давраи сохти гуломдори дар миср кишварҳои осиёи пеш ҳиндустон хитой дертар дар юнон ва рим ру ба инкишоф ниход он вактхо география бештар хусусияти тасвири дошт маълумотҳои онро баои бахрнаварди тичораи корҳои харби ва идораи мамлакат истифода мебурданд исбот гардидани куррашаклии замин ва мавчудияти минтакаҳои иклими комёби бузурги географияи хамонвакта буд олтмон географҳои машҳури дунёи бостон ҳеродот ва страбон ки ҳанӯз географияро аз таърихи халқхо чудо намекарданд инчунин арасту эратосфен ва дикеарх аввалин бор дарозии дарачаи меридианро чен карданд птолемей батлимус харитаи территориявие тартиб дод ки он аз уқёнуси атлантик то ба ҳинд ва аз скандинавия то болооби нилро дарбар мегирифт дар ибтидои асрҳои миёна география махсусан дар кишварҳои шарқи араб ва чин равнак ёфт дар инкишофи география ҳиссаи олимони осиёи миёна низ хеле калон аст нишонаҳои аввалини афкори географии халқҳои осиёи миёна ва эрон дар ёдгориҳои кадими навиштачоти кухи бесутун барелефҳои исфахон кандакории кухи дамованди хамадон катибаҳои руйидевории шаҳрҳои кадимии панчакент тирмиз марв ва бомиён акс ёфтаанд афғонистон номи пурраи расмӣ ҷумҳурии исломии афғонистон ҷиа давлатест ки дар қисми ҷанубу ғарбии осиёи ҷанубӣ ҷой гирифтааст дар самти шимол бо туркманистон км ӯзбекистон км ва тоҷикистон км дар ғарб бо эрон км дар ҷануб ва шаҳри бо покистон км ва ҳиндустон км дар шимолу шарқ бо хитой км ҳамсарҳад мебошад дарозии умумии ҳудуди сарҳад км аст ин сарҳад тақрибан сад сол пеш бо мудохилаи россияи подшоҳӣ ва британияи кабир муайян гардидааст аз шимол ба ҷануб км ва аз шарқ ба ғарб км тӯл кашидааст масоҳаташ ҳазор км аҳолиаш млн нафар мутобиқи маълу моти дигарон млн нафар пойтахти афғонистон шаҳри кобул аҳолӣ млн нафар афғонистон вилоят вулусволӣ ва деҳа дорад забонҳои давлатӣ паштун ва дарӣ иқлими афғонистон хушк континентӣ зимистонаш сард тобистонаш гарми бебориш ва вобаста ба релйеф тағйирёбанда аст дар баландии бештар аз ҳазор м барф моҳ об намешавад чунончи дар ғазнӣ зимистони қаҳратун моҳ давом карда барфи саҳроҳо то баҳорон об намешавад дар ҳамвориҳои ҷан ғарбӣ гармои моҳи июн ҳатто дар соя ба с мерасад боришоти миёнаи солона мм буда бештар ба фасли баҳор рост меояд ҳарорати миёнаи июл аз то с январ аз то с аз ҳама миқдори камтари боришоти солона дар ҳамвории сиистон қариб мм ва бештар дар куҳсори нуристон аз таъсири муссонҳои уқёнуси ҳинд то мм ба мушоҳида мерасад афғонистон дар нимкураи шимолӣ дар ва дар арзулбалади шимолӣ ва дар тӯлулбалади шарқӣ воқеъ аст афғонистон кишвари куҳсор аст ва аз чаҳор се ҳиссаи сарзамини онро силсилакуҳҳо ташкил медиҳанд ки аз шаҳри ба тарафи ғарб тӯл кашида дар ҳавзаи ҳарирӯд ба ҳамворӣ мепайванданд баландии ин силсилакуҳҳо дар шаҳри дар баландиҳои помир то ба ҳазор метр аз сатҳи баҳр мерасад аслан куҳсори афғонистон аз силсилакуҳҳои ҳиндукуш иборат аст ки як шохаи он аз ҷанубу ғарбии вахон шаҳри афғонистон оғоз ёфта ба самти ҷанубу ғарбӣ ба тӯли км идома меёбад шохаи дигарӣ аз дараи юлии помир оғоз гардида то кӯтали ховок дар вилояти панҷшер давом меёбад иртифои он аз сатҳи баҳр м аст ва баландтарин қуллаи он тараҷмир м мебошад силсилаи ғарбии ҳиндукуш аз кӯтали ховок ибтидо гирифта ба воситаи банди амир ва бомиён аз куҳи бобо ҷудо мегардад рӯдҳои сурхоб ва андароб дар доманаи шимолии ҳиндукуш ва рӯдҳои панҷшеру ғурбанд дар доманаи ҷанубии ҳиндукуш аз ин силсилакуҳ ибтидо мегиранд дар масири ин силсилакуҳҳо ағбаҳои машҳури кӯтали оқработ баландиаш м ва кӯтали соланг км тӯл дорад ҷой гирифтаанд куҳҳои нисбатан машҳури афғонистон куҳи бобо фирӯзкуҳ сиёҳкуҳ тирбанди туркистон сафедкуҳ туркур ва куҳҳои сулаймон мебошанд дарёҳои афғонистон аз ҷиҳати минтақаҳои обӣ ба чанд ҳавзаи обгир тақсим мешаванд минтақаҳои обӣ шаҳри ҳиндукуш ҷануби ҳиндукуш бахши марказӣ шимолию ҷа нубӣ куҳи бобо ва сафедкуҳ ҳавзаҳои обгир ому панҷ бо шохобҳояш кӯкча сурхоб кобул шохоби дарёи ҳинд фараҳрӯд ҳилманд ҳарирӯд мурғоб хулм балхоб андхуй аксари дарёҳо аз пиряху барф маншаъ гирифта дар баҳорон дамиш мекунанд дар тобистон камоб мешаванд баъзеашон дар регзорҳо нопадид мегарданд ва ё барои обёрии киштҳо тақсим мешаванд нерӯи энергиявии дарёҳои афғонистон ба таври бояд таҳқиқ нашудааст зуркӯл ҳақмақтин шева бадахшон ҳомун ҳилманд гудзира ҷануби афғонистон мақар кӯлҳои дар биёбон воқеъгардида айёми гармо мехушканд дар афғонистон бештар хокҳои тираранги куҳӣ дар ҷануб ва ғайра хокистарранги куҳӣ дар шимол марғзории куҳӣ дорчинии куҳӣ паҳн шудаанд набототи афғонистон асосан даштӣ ва биёбонист явшон шӯра янтоқ саксавул ва ғайра дар баъзе минтақаҳояш дӯлона зиришки сиёҳ ва сурх дар бадахшон ва нуристон буттазори зирк ва гиёҳҳои доруӣ бисёранд куҳҳои спинғар сафедкуҳ ва асмори нуристон бо ҷангалҳои дарахтони сӯзанбарг ҷалғӯзаи ҳимолоӣ санавбар ва ғайра пӯшонда шудаанд дар ин ҷо инчунин тӯс арча дарахтони самардор финдиқ чормағз писта бодом мерӯянд афғонистон мамлакати кишоварзист аз меваҷот ангур зайтун себ шафтолу олболу гелос анҷир нок муруд зардолу санҷид зироатҳои полезӣ бодиринг тарбуз харбуза помидор лаблабу найшакар каду сабзавот пиёз сир тарра турроӣ қаланфур шибит зироати саноатии заъфарон кунҷид офтобпараст зироатҳои ғалладонагӣ гандум ҷуворӣ сулӣ мош нахӯд нут шолӣ ҷав парвариш карда мешаванд ҳамчунин дар вилҳои кундуз балх ҷузҷон ва ҳил манд пахтаи навъи аъло ғолибан маҳиннахи мисрӣ мерӯяд дар ноҳияи қандаҳор ҳирот ва куҳдоман боғу токзори калон ва сафедорзор бисёр аст дар ҳамвории ҷалолобод навъҳои хушсифати меваҳои ситрусӣ мерӯянд мамлакат мансуби минтақаи го л арктикӣ буда бештар навъҳои маъмули осиёи мар казӣ ва баҳримиёназаминиро дар бар гирифтааст олами ға нии ҳайвоноти куҳию даштӣ дорад оҳу нахчир морхӯр мешак сайгак оҳуи даштӣ кулон гуроз дарандагон паланги куҳӣ паланг леопард гурбаи ваҳшӣ гург рӯ боҳ шағол кафтор хирс силовсин дар дашту биёбонҳо хояндаҳо суғур юрмон хорпушт ҷайра қундуз кӯр муш товушқон хазандаҳо мори кубро афъӣ эфа амбарсар калтакалосҳо сусмор офтобгардаки куҳӣ сипарсар ҳашарот қароқурт ғунда каждум бештар аз навъи паранда аз ҷумла лайлак гунҷишк зоғ майна уқоб ло шахӯр боз боша ғалевож кабк кабки ҳилол бум парасту бедона соч шоҳин туғдор алошақшақа тутпухтак тазарв мусича қумрӣ фохта кафтар ҳудҳуд булбул заргулдор дурроҷ сор ва аз парандаҳои аҳлӣ мурғ мурғобӣ мурғи марҷон моҳиён дар дарёҳо ағлаб дар ҳавзаи амударё ширмоҳии бомиёнӣ белбинӣ зағорамоҳӣ гулмоҳӣ пешонипаҳн мӯйлабмоҳӣ дар афғонистон хеле бисёранд ҷустуҷӯҳои геологӣ дар афғонистон асосан аз солҳои афғонистон оғоз ёфта буданд дар омӯ зишу таҳқиқи маъданҳои зеризаминӣ ва он заминшиносони шӯравӣ ки солиёни дароз бо заминшиносони афғон ҳамкорӣ доштанд ҳиссаи бузурге доранд чандин кони газ шибирғон нафт ангот мис оҳан ангиштсанг флюорит литий берилл нуристон талқ пахтасанг графит тило бадахшон газнӣ лоҷвард сарисанг қӯрғошим ва руҳ фаринҷол бибӣ гавҳар кашф гардидаанд дар натиҷаи ин ҳамкориҳо нақшаи маъданҳои зеризаминӣ ва дигарон нақшаҳои соҳавии афғонистон тартиб дода шудаанд саноат дар афғонистон нисбатан саноати нассоҷӣ рушд карда буд ки бештар аз муассисаи хурду бузурги ин соҳа фаъолият доштанд матоъҳои пахтагину пашмӣ нахҳои гуногун палосҳо ва ғайра истеҳсол мекарданд калонтарин заводи пахтатозакунии афғонистон спинзар буд ҳамчунин дар кобул муассисаи поккории кишмиш амал мекард нӯшобаҳои беалкуҳул ва спиртдор равғани рустанӣ маҳсулоти макаронӣ истеҳсол мешуд дар бағлон заводи истеҳсоли қанд ва дар қандаҳору ҷалолобод муассисаи кон сервакунии меваҷот бахусус консервакунонии зайтун фаъол буд дар кобул ва мазори шариф бо ҳамкории иттиҳоди шӯравӣ з дҳои пуриқтидори нонпазӣ сохта шуда буданд бузургтарин завод дар ҳудуди афғонистон з ди нуриҳои азотӣ дар мазори шариф мебошад дар афғонистон саноати мошинсозӣ ва маъданкоркунӣ низ дар ҳоли рушд буд калонтарин муассисаи ин соҳа заводи ҷангалак дар кобул мебошад маъданҳои зеризаминии афғонистон маъдани оҳан дар қандаҳор маймана урузгон пактиё бомиён хокрез ҷабалуссироҷ файзобод лугар маъдани мис дар вардак кобул ғурбанд панҷшер айнак маъдани сурб қӯрғошим дар ҳазо раҷот мазори шариф бадахшон ва қандаҳор тило дар бадахшон қандаҳор ва зобул нуқра дар ҳирот хокрези қандаҳор лоҷвард дар ҷануби деҳаи ҳазрати саиди юмгон бадахшон сулфур дар балх ва ишкошими бадахшон намак дар андхой мазори шариф ҳирот ғазнӣ ва толиқон мармар дар ғазнӣ қандаҳор парвон ҳирот кобул талқ дар нангарҳор ковилин гили чинисозӣ дар бадахшон кашф гардидааст январи конститутсия қонуни асосӣ и нави афғонистон қабул гардида афғонистонро давлати исломӣ яъне принсипҳои сохтори давлатӣ бояд бо қонунҳои шариат мувофиқу мутобиқ бошанд ҷумҳурии исломии афғонистон эълом дошт сарвари давлат ва ҳукумат президент аст ки ба асоси овоздиҳии мустақим ба муҳлати сол интихоб мегардад мақоми қонунгузор парламенти дупалатагии шӯрои миллӣ буда аз палатаи болоӣ мишрону ҷирга шӯрои аъён ва палатаи поёнӣ вулуси ҷирга шӯрои намояндагон иборат аст ва он ба воситаи овоздиҳии умумӣ барои сол интихоб мешавад дар таърихи афғонистон барои муҳокима ва ҳаллу фасли масъалаҳои ниҳоят муҳимми умумиллӣ луи ҷирга шӯрои бузург даъват карда мешуд он аз тарафи намояндагони тамоми гурӯҳу табақаҳои ҷамъият ва ақвому қабои ли мамлакат интихоб мешавад афғонистон дорои вилоят аст ки ҳар кадоме чандин вулсволӣ ноҳия доранд урузгон марказаш таринкут бомиён бомиён бодғис қалъаи нав бадахшон файзобод бағлон пули хумрӣ балх мазори шариф парвон чорикор пактиё гардез тахор толиқон ҷузҷон шибирғон нимрӯз заранҷ самангон айбак зобул қалот ғазнӣ ғазнӣ ғур чағчарон форёб маймана фароҳ фароҳ қандаҳор қандаҳор кобул кобул қундуз қундуз лағмон меҳтарлам нангарҳор ҷалолобод ҳирот ҳирот ҳилманд лашкаргоҳ кунар асадобод пактиё шаран вардак майдон лугар пули алам каписо маҳмудироқӣ хуст хуст сари пул сари пул панҷшер бозорак доикандӣ нилӣ дар афғонистон артиши бонизому расмӣ афғонистон шакл гирифт ва сипас охирҳои афғонистон абдурраҳмонхон шумораи урдуро афзун карда бо тӯпхонаҳо таҷҳизонид зоҳиршоҳ ва муҳаммад довуд дар солҳои афғонистон бо ёрии молӣ ва техникии иттиҳоди шӯравӣ урдуи афғонистонро бо техника ва аслиҳаи нави ҷангӣ муҷаҳҳаз намуданд баъди ғалабаи инқилоби савр апрели соли дар сохторҳои қудратии афғонистон ва бахусус дар урдуи афғонистон таҳаввулоти ҷиддие ба вуқӯъ пайваст зеро урдуи ин давр дар ҳаёти сиёсии кишвар нақши таъйинкунанда дошт ва минбаъд дар урду қонуни мукаллафият даъвати со лаҳо ва давраи эҳ тиётии аскарӣ то солаҳо ба тарзи маҷбурӣ ҷорӣ гардид давраи хидмати аскарӣ аз то сол буд баъди аз сарзамини афғонистон баровардани артиши иттиҳоди шӯравӣ онҳо техникаи ҳарбӣ ва аслиҳаву му ҳиммоти бисёре аз ҷумла танк тақрибан ҳавопаймои ҷангӣ ва бештар аз во ситаи техникии зиреҳдор ба шумули бтр у бмп ҳо ро дар ихтиёри нерӯҳои мусаллаҳи афғонистон вогузоштанд вале баъди аз хоки афғонистон баромадани сарбозони артиши шӯравӣ ва ба сари кор омадани нерӯҳои мухолифини ба ном муҷо ҳи д бо мудохилаи хори ҷи ён низоми урду аз ҳам гусехта таҷ ҳизот пароканда ва ғорат шуд бо зуҳури толибон дар соли бахусус иш ғоли кобул урдуи афғонистон мавҷудияти худро комилан аз даст дод пас аз суқути низоми толибон ва хатми ҷанг ҳои шаҳр вандӣ бар асоси тавофуқи байни афғонистон ва киш варҳои ёрирасон бахусус има дар ибт соли шумораи урдуи афғонистон ба нафар расид ва маблағгузорӣ ба ин соҳа ба млрд доллар афзуд барои таълим ва тарбияи афсарони ҷавон соли академияи миллии низомии афғонистон таъсис дода шуд ки устодони варзидаи ватанӣ ва амрикоию туркӣ дорад истифода аз нерӯи барқ ҳанӯз дар аҳди амир абдурраҳмонхон оғоз гардида буд он вақт барои амир дизеле тақдим шуда буд ки танҳо адад лампочкаро фурӯзон мекард баъдан дар кобулу нангарҳор дизелҳои квт ро истифода мекарданд минбаъд аз соли шурӯъ карда дар афғонистон бештар аз адад нбо нерӯгоҳи барқи обӣ ва нба нерӯгоҳи барқи аловӣ сохта шуданд то ибтидои солҳои афғонистон қудрати умумии тамоми нерӯгоҳҳои афғонистон мвт ро ташкил медод аз млн квт и нерӯи барқ барои муассисаҳои саноатӣ ва тақрибан барои соҳаҳои манзилӣ маишӣ сарф мегардид бештар аз тамоми нерӯи барқро нбо ва тақрибан онро нба тавлид карданд нахустин нбо дар афғонистон соли дар ҷабалуссироҷ бо иқтидори квт сохта шуда буд соли нбо и пули хумрӣ иқтидораш ҳазор квт ва пасонтар нбо и суробӣ ҳазор квт нағлу ҳазор квт моҳипар ҳазор квт дарунта ҳазор квт хонобод квт бағлон квт гиришк квт каҷакӣ ҳазор квт калонтарин нба дар шаҳри мазори шариф ҳазор квт ва кобул ҳазор квт бунёд ёфта буданд ибтидои солҳои афғонистон тӯли симҳои баландшиддати ин ти қоли барқ дар афғонистон ба км расида буд ҳоло камбуди нерӯи барқро афғонистон аз ҷумҳуриҳои туркманистон тоҷикис тон ва ӯзбекистон бартараф мекунад то мвт намуд ҳои асосии маводди сӯхтанӣ табиӣ дар шибир ғон то млрд м дар як сол ва ҳамчунин ангиштсанг то ҳазор тонна дар як сол мебошанд роҳҳо ва ҳамлу нақли мусофирону бор аз қадим дар рушди иқтисоди давлат пешрафти саноату зироат тиҷорати дохиливу хориҷӣ ва ҳамчунин табодули илму фарҳанг мавқеи муҳим доранд афғонистон ки дар масири ро ҳи бузурги абрешим қарор дошт аз тариқи он абрешими нафису ҳарири чин ба рум ва афзору ашёи румӣ ба дигарон кишварҳо меомад як роҳи абрешим аз ҳинд ба кобулу парвон бомиёну дараи шикорӣ ва ба чин мерафт бо пайдо шудани роҳҳои баҳрӣ аҳаммияти роҳи бузурги абрешим коста гардид аслан то сохта шудани роҳҳои нави муосир дар афғонистон тамоми роҳҳои рафтуомад ва ҳамлу нақли бор роҳҳои корвонӣ буданд ҳамакнун роҳҳои асосии ҳалқавии кишвар ки вилоятҳои шимолӣ ҷанубӣ ва шарқию ғарбии мамлакатро ба ҳам мепайванданд бештар аз км дарозӣ доранд тавассути ин роҳҳо афғонистон ба кишварҳои эрон тоҷикистон ӯзбекистон туркманистон ва покистон роҳи баромад дорад роҳҳо ва самти онҳо ба тариқи зайл ном гузорӣ шудаанд кобул турхам км кобул қандаҳор км қандаҳор спинбулдак км ҳирот исломқалъа км кобул шерхон бандар км пули хумрӣ мазори шариф км мазори шариф ҳайратон км кобул гардез км ва ғайра нақлиёти ҳавоии афғонистон бо таъсиси ширкати ҳайвопайвоии ориёно ва дастрас шудани чанд адад ҳавопаймо бо парвозҳои дохилӣ оғоз гардид аз соли парвозҳои байналмилалӣ сар шуданд соли муассисаи дигари ҳавопаймоии бохтар ба фаъолият шурӯъ намуд дар афғонистон майдони ҳавоии байналмилалии кобул майдонҳои ҳавоии қандаҳор ҳирот мазори шариф қундуз нангарҳор бомиён файзобод чағчарон толиқон маймана нимрӯз андхуй фароҳ оқча дарвоз хуст ғазнӣ амал доранд афғонистон мамлакати сермиллат аст дар он беш аз миллату халқият зиндагӣ доранд ҳайати аҳолии афғонистон дақиқан омӯхта нашудааст вале мутобиқи маълумоти омории соли аҳолии афғонистон млн нафарро ташкил дода аз ҷумла млн кӯчиҳо дар ҳайати он тоҷикон паштун ҳазораҳо ӯзбекҳо туркманҳо ва боқӣ балуҷ қирғиз чордеҳҳо лӯлӣ ва дигарон халқиятҳои хурд дохиланд афзоиши миёнаи солонаи аҳолӣ буда зичии миёна дар км нафар мебошад дарозумрӣ ба ҳисоби миёна сол мардҳо ва занҳо зичии бештари аҳолӣ дар ҷалолобод ҳирот қандаҳор балх мушоҳида шуда ба ҳар як км то нафар рост меояд мутобиқи маълумоти расонаҳои итти лоотӣ дар давоми соли нобасомониҳо аз соли ба баъд дар афғонистон бештар аз млн нафар нобуд шуда қариб млн нафар тарки ватан кардаанд тамоми сокинони афғонистон мусулмонанд ҳанафӣ ва шиъа дар афғонистон бештар аз забон роиҷ аст ки ба чунин гурӯҳ тақсим мешаванд ҳамаи мардуми афғонистон ба забони тоҷикӣ ҳарф мезанад забони дарӣ забони тоҷикон дар минтақаҳои шимол ғарб ва марказ ва умуман дар тамоми кишвар паштун дар ҷануб шаҳри ва ҷанубу ғарбӣ балуҷӣ дар ҷануб ҳилманд инчунин ҳиндӣ туркӣ сомӣ дравидӣ муғулӣ арабӣ қирғизӣ забонҳои помирӣ шуғнонӣ язгуломӣ вахӣ санглечӣ зебокӣ ва ғайра худи афғонҳо дар саҳнаи таърихи ин сарзамин ҳамчун халқу миллият ва давлати аз дигарон фарқ кунанда дертар пайдо шудаанд ҳарчанд номи афғонистон ҳанӯз дар авесто ба шакли векерет омадаасту ҳеродот онро дрангиана зикр кардааст ва ҷуғрофидонҳои қадим чун ориёно ёд кардаанд аз иртиботи мустақиму мустаҳкам дош тан бо ҳинд бутҳои бомиён гувоҳанд ҳамчун ҷой гоҳи сукунати афғонҳо то ибтидои афғонистон фақат доманакуҳҳои сулаймон ноҳияи дар шарқи сарҳадди имрӯза афғонис тону покистон бо номи афғонистон ёд мешуданд ҳудуди имрӯ заи афғонистон дар тамоми сарчашмаҳо бештар бо номи хуросон ёд шудааст дар заминҳои аз тоҷикон холишудаи ин минтақа қа билаҳои афғон ки ба чорводорӣ машғул буда берун аз шаҳрҳо зиндагӣ мекарданд ҷой гирифтанд аммо аз қадимуззамон аз асри санг шурӯъ намуда дар ин марзу бум одамон мезистаанд бостоншиноси маъруф корбэн афзорҳои давраи асри санги ин сарзаминро ки аз дараи чахмок додалда раи самангон ҳазорсум гӯрдараи бадахшон ёфт шудаанд ба ҳазор сол қабл мансуб медонад давраи ба истилоҳ ни матаърихии ин киш вар аз су рудҳои ведӣ оғоз меёбад ки ҳанӯз хат ихтироъ нашуда буд ва ориёиҳо дар ориёнои қадим ё афғони стони кунунӣ зиндагии кӯчӣ доштанд худоҳои гуногунро мепарастиданд барояшон қурбониҳо мекарданд ва назронаҳо медоданд сурудаҳои ведӣ ки аксандози зиндагию фаъолияти ин мардум буданд аз даҳон ба даҳону аз насл ба насл гузашта баъдан якҷо бо маданияти авестоӣ барои рушд ва маданӣ сохтани ҷомеа нақши муҳим доштанд мутобиқи маъхазҳои таърихӣ давлатдории аввалин дар сарзамини афғонистон ҳазорсолаи якуми то мелод бохтар ба вуҷуд омадааст дар давраҳои қадим ва асрҳои миёна марзу буми кунунии афғонистон ба ҳайати дав латҳои бузурги шарқи миёна ва осиёи ҷанубу ғарбӣ дохил мешуд бохтар ва заминҳои ҷануби онро то ҳинд куруши кабир бунёдгузори давлати ҳахоманишиён забт карда буд ва бохтар яке аз навоҳии тараққикардатарини ин империя маҳсуб мешуд аз ин сарзамин роҳи бузурги абрешим убур мекард ва мамолики чор гӯшаи дунёро бо ҳам мепайваст солҳои пас аз сарзамини афғонистонро забт кардани искандари мақдунӣ империяи ҳахомани шиҳо барҳам хӯрд ва дар шикастапораҳои ин империя давлатҳои алоҳида арзи ҳастӣ карданд ки давлати юнону бохтарӣ аз ҷумлаи онҳост ин давлат дастикам бештар аз сад сол вуҷуд дошт ва тадриҷан ҷояшро ба империяи абарқудрати кушониён дод асри и мелодӣ ҳайтолиён империяи кушониёнро аз байн бурданд ва дар ин сар заминҳо сосониён ҳукмфармо шуданд минбаъд давраи футӯҳоти аъроб аст дар давраи халифаи дуюми ислом умар сипоҳиёни араб дар дарвозаҳои хуросон пайдо шуда буданд ва аз тариқи ҳирот бар шимоли кишвар ва аз тариқи систон ба ҷануби сарзамин ҳамлавар гаштанд фотеҳон баъди кушторҳо ғаниматҳо ғулом ва канизи бисёреро бо худ бурданд ва як қарн си парӣ гардид баъдҳо оҳиста оҳиста ҷунбишҳои миллии мустақил рӯнамо шудан гирифтанд ки аввали чунин ҳаракатҳо қиёми абумуслими хуросонӣ буд сипас давлатҳои сулолавии дигар арзи ҳастӣ намуданд тоҳириён саффориён сомониён фариғуниён қамарӣ лудиҳои мултон оли боинҷури тахористон ғазнавиён ғуриён хоразмшоҳиён ташаккули афғонҳо паштунҳо ба сифати халқи воҳид ба асрҳои рост меояд паҳншавии паштунҳо дар хуросон афғонистони имрӯза дар асрҳои оғоз гардид муҳоҷирати бузург и афғонҳо ба лашкаркашиҳо ва ҷангҳои хонумонсӯзи чингизхону темур асрҳои вобаста аст баъди соиқаи хонумонсӯзи чингиз мангухон тамоми сарзамини афғонистонро ба шамсуддин муҳаммади курт вогузошт хонаводаи курт то соли қамарӣ мелодӣ ҳукумат ронда оқибат оли курт ба дасти амир темур соли қамарӣ мелодӣ аз байн рафт сипас дар даврони салтанати ҷало луддин акбар писари хурдсоли ҳумоюн дар ҳинд шимол афғонистонро ӯзбекҳои мо вароуннаҳр истило намуда буданд қисматҳои ғарбӣ ки қандаҳор марбути он буд ба дасти сафавиҳои эрон афтод ва дар қисмати шарқи афғонистон ҳаракати озодихоҳӣ ва истиқлолхоҳӣ афғонистон ба унвони рӯшониён ба вуҷуд омад дар ин байн дар баъзе маҳалҳо қабилаҳои алоҳидаи афғонӣ барои нигоҳдошти иқоматгоҳҳои хеш ва тавсиаи чарогоҳҳо ва заминҳои корами хеш ба самти ғарбӣ юришҳо карда дар он ҷо муқимӣ шуданд аввалҳо қабилаҳои афғонии юсуфзуйҳо навоҳии шимол водии пешовар пишовур ро ишғол карда дар миёнаҳои афғонистон марватҳо ба вилояти банну соҳиб шуданд ибтидо афғонистон қабоили ғилзуйҳо ва абдолиён атрофи куҳҳои сулаймон ва навоҳии қандаҳорро аз худ карданд дар охирҳои афғонистон ва аввали афғонистон музофоти алоҳидаи афғонистон ҳирот ва баъдҳо қандаҳор ба ҳайати давлати са фа виёни эрон пешовару кобулу ғазна ба ҳайати давлатдории темуриёни ҳинд дохил шуданд дар давраи ҳукмронии нодиршоҳи афшор тамоми сарзамини ҳамондавраинаи афғонистон ба империяи ӯ дохил буд соли баъди қатл шудани нодиршоҳ афғонҳо шӯриш бардоштанд ва дар натиҷа давлати афғон сулолаи дурронӣ аҳмадшоҳи абдолӣ ба вуҷуд омад ӯ дар навбати аввал муғулҳоро саркӯб ва дастнишондаҳои нодиршоҳро аз ҳирот берун кард империяи аҳмадшоҳ аз осиёи марказӣ то деҳлӣ ва аз кашмир то баҳри араб тӯл мекашид соли вориси аҳмад шоҳ темуршоҳ пойтахти мамлакатро аз қандаҳор ба кобул кӯчонд бо сабаби фарохии ҳудудӣ империяи аҳмадшоҳи дурронӣ мустаҳкаму пур иқтидор набуд ва сабаби ин камқувватӣ нотифоқии қабилаҳои гуногуни афғон буд ҳамчунин дар ин давра фишори беруна низ ба афғонистон возеҳ ба назар мерасид ав валҳо аз тарафи эрониён ва минбаъд аз тарафи англисҳо аз ҳинди британиявӣ кӯшиши британияи кабир барои ғасби афғонистон ҷанг ҳои аф ғону англис солҳои ва бенатиҷа монд вале бо вуҷуди ин англисҳо назорати сиё сати берунаи афғонимтонро тибқи қарордодҳои ва ба даст гирифтанд дар айни ҳол британия ҳокими панҷоб ранҷит сингхро алайҳи афғонистон барангезонда вилоятҳои мултон кашмир ва пешоварро забт намуд соли байни шоҳ шуҷоъ ва ранҷит сингх бо машвараи ширкати ост индия шартнома ба имзо расид ки тибқи он ранҷит бояд ба шоҳ шуҷоъ барои соҳиб шудан ба тахти кобул мадад расонад ва шоҳ шуҷоъ ҳокимияти сингхро дар пешовар мултон ва кашмир эътироф намояд охири соли лашкари сершумори англисию ҳиндӣ қандаҳор ва кобулро забт намуданд шоҳ шуҷоъ подшоҳ эълон гардид вале дар мамлакат муборизаи миллӣ озодихоҳӣ шиддат гирифт соли шоҳ шуҷоъ ҳангоми фирор аз кобул ба қатл расид аввали соли дӯстмуҳаммадхон ки ҳанӯз августи асири англисҳо гардида ба ҳиндустон фиристода шуда буд аз асорат раҳида ба афғонистон баргашт дӯстмуҳаммад дар кобул ҳамчун интиқомҷӯи мардуми азияткашида истиқбол шуда барои тавсиаву таҳкими қаламрави худ вилҳои кобулу ҷалолобод ғазнӣ қандаҳор балх хулм оқча ши бир ғон андхуй маймана систон ва кундузу бадахшонро тасхир кард ҷиҳати таъмини амнияти мулк ҳои дар тасарруфбудаи худ бо ҳукумати ҳинду британия муоҳидаи дифоию ҳамлавӣ ақд намуд ва ҳамчун амири афғонистон эътироф гардид майи дӯстмуҳаммади сола зиндагиро падруд гуфт дӯстмуҳаммад писараш шералихонро валиаҳди худ интихоб карда буд вале ӯ бар асари муборизаи рақибонаш моҳи майи дар яке аз муҳо рибаҳо шикаст хӯрд афзалхон писари дӯстмуҳаммадхон бародари нотани шералихон аз маҳбас озод ва амири кобул эълон шуд вале дере нагузашта вафот кард ва бародари дигари нотани ӯ муҳаммад азимхон худро амир эълон кард пас аз фавти ӯ окт абдурраҳмонхон писари афзалхон ки дар самарқанд зери ҳимояи русҳо зиндагӣ мекард ба афғонистон баргашта соли бо мақсади ба кобул ҳуҷум кардан дар навоҳии шимол афғонистон лашкари бисёреро ҷамъ овард англия маҷбур шуд амирии абдурраҳмонхонро ба расмият шиносад ва дар навбати худ абдурраҳмонхон розӣ шуд ки нуктаҳои асосии аҳдномаи гандумакро риоя кунад абдурраҳмонхон дар давраи ҳукмрониаш бо мақсади аз байн бурдани парокандагии феолалӣ ба лашкаркашиҳо ва баъзе ислоҳот оғоз кард бар асари ин лашкаркашию ҷангҳо қандаҳор ҳирот ҳазораҷот кофаристон ба ҳукумати марказӣ то беъ ва як қисми заминҳои рӯҳониён дав латӣ кунонда шуданд минбаъд рӯҳониён аз давлат маош мегирифтанд соли англисҳо балуҷистонро ба ҳинди британиявӣ ҳамроҳ карда афғонистонро аз роҳи баҳрӣ маҳрум сохтанд соли хатти дюранд сарҳадди доимии байни афғонистон ва ҳинди британиявӣ муқаррар шуд солҳои осиёи миёнаро империяи россия тасарруф намуд ва афғонистон низ аз доираи таъсироти он берун намонд аз соли то соли дар асоси якчанд созишнома сарҳадди доимии байни россия ва афғонистон муайян шуд баъд аз вафоти абдурраҳмонхон писараш ҳабибуллоҳхон ба сари ҳокимият омад инқилоби руси соли ба худшиносии миллии афғонҳо таъсири амиқ гузошт дар мамлакат ҳаракати машрутахоҳон ҷавон афғонон оғоз шуд дар давраи солҳои ҷанги якуми ҷаҳонӣ афғонистон сиёсати бетарафӣ ва дахолат накарданро пеш гирифт вале таҳти таъсири ин қилоби октябр гурӯҳҳои навандеш ва пеш рафт хоҳи мамлакат фаъолияти густарда намуда барои истиқлоли комили афғонистон мубориза мебурданд соли феврал ҳабибуллоҳхон дар наздикии ҷалолобод ба қатл расид ба сари давлат писари ӯ амонуллоҳхон омад феврали афғонистон давлати соҳибистиқлол эълон карда шуд дар навбати аввал истиқ лоли афғонистонро россияи шӯравӣ ба расмият шинохт апрели амонуллоҳхон бо мактуб ба в и ленин муроҷиат карда барои бо россияи шӯравӣ доштани робитаҳои дӯстона изҳори хоҳиш намуд майи бо имзои в и ленин ва м и калинин ҷавоби мусбати мактуби амонуллоҳхон ба афғонистон расид дар баробари ин амонул лоҳ хон эълон дошт ки дар мамлакат бояд фавран ислоҳоти дохилидавлатӣ карда шавад вале англисҳо истиқлоли афғонистонро қабул надоштанд ва моҳи майи байни афғонистон ва британия боз ҷанг ҷанги сеюми афғону англис оғоз гардид муқовимати шадиди афғонҳо англисҳоро ба оштӣ маҷбур сохт ва августи дар равалпиндӣ шартномаи сулҳи байни афғонистон ва англисҳо ба имзо расид ки тибқи он англисҳо расман истиқлоли афғонистон ро пазируфтанд феврали дар маскав байни россияи шӯравӣ ва афғонистон шартномае имзо шуд ки тибқи он дар байни ду давлат муносибатҳои дипломатӣ муқаррар гардиданд ва тарафайн уҳдадор шуданд ки бар зидди якдигар бо давлати сеюм тааҳҳуд нахоҳанд кард давлати шӯравӣ розӣ шуд ки ба афғонистон ёрии иқтисодӣ ва техникӣ расонад ин нахустин шартномаи баробарҳуқуқии афғонистон бо яке аз давлатҳои бузурги он давр буд ноябри байни британия ва афғонистон низ шартномаи дигарон ба имзо расид вале аз муҳтавои шартнома бармеомад ки нақшаҳои худхоҳонаи мустамликадорони англис қатъ нагардиданд баръакс британия ният дошт ба корҳои дохилии давлат мудохила кунад ва мушкилоти иқтисодию иҷтимоии онро ба манфиати худ истифода барад соли нахустин конститутсияи афғонистон қабул карда шуда сардорони ақвому қабоил аз ҳуқуқи ҷамъ кардани андоз маҳрум шуданд таъсири рӯҳониён ба мактаб ва умури адлия маҳдуд гардид чанд мактаби дунявӣ аз ҷумла мактабҳои махсус барои занону духтарон ба кор шурӯъ карданд ислоҳоти буржуазии ҳукумати амонуллоҳхон харҷу сарфи бисёреро ба вуҷуд овард ки бори гарони зиндагии мардуми одии заҳматкаш боз ҳам вазнинтар шуд ва ба ҳамин сабаб солҳои дар манотиқи алоҳидаи мамлакат шӯришҳои мардумӣ сар заданд пешвои калонтарин шӯриши тоҷикони куҳистон ва куҳдоман ҳабибуллоҳи калаконӣ буд ки душманон ба ӯ лақаби бачаи саққоро дода буданд ва бо ин ном машҳур шуд дар нати ҷаи фишори шӯришчиён моҳи январи соли амонуллоҳхон аз амирӣ даст кашид ва пешвои шӯришиён ҳабибуллоҳхон амири афғонистон эълон шуд бешубҳа рӯҳониён ки аз ислоҳоти пеш аз вақти амонуллоҳхон норозӣ буданд аз ҳабибуллоҳи калаконӣ пуштибонӣ менамуданд бинобар ин подшоҳи нав ислоҳоти амонуллоҳро бекор кард ва ба манфиати мардум чораҳои муҳим андешид тамоми боқидории молиёти гузаштаро барҳам дод хидмати аскариро бекор кард ҳар кас ихтиёрӣ ба давлат бояд хидмат мекард барои ҳар аскар моҳона рупияи нақд ва ир ир кг гандум маош муайян кард молиёте ки болотар аз шароити вазъшуда бошад бекор карда мешуд мизони молиёт аз рӯйи шароити ахлоқӣ муайян карда мешуд ҳабибуллоҳ тамоми боқиёт аз хироҷи замин боғу молиёти тоҷирон ва пешаваронро ки аз давраи амонуллоҳ ва падари ӯ ҳабибуллоҳ монда буданд барҳам дод яъне маҳз ба фоидаи мардуми заҳматкаш чораҳои мушаххас андешид аммо кишварҳои хориҷӣ ҳабибуллоҳи калакониро дастгирӣ накарданд сталинро тоҷик будани ӯ ба ташвиш оварда буд англисҳоро истиқлолхоҳиаш бинобар ин британия нодирхонро ки барояш одами худӣ буд ёрӣ ва мусаллаҳ намуда бар зидди калаконӣ таҳрик намуд аз фурсати муносиб истифода намуда генерал нодирхон бо мадади қабилаҳои ҷануби афғонистон бо таҳрики эҳсосоти қавмии онҳо ба кобул ҳамла оварда онро ишғол намуд ва ҳабибуллоҳхон бачаи саққо ро қатл кард ҳукумати нодирхон бо иттиҳоди шӯравӣ муносибатҳои дӯстонаро боз ҳам мустаҳкамтар карда соли июн дар байни иҷшс ва афғонистон шартномаи бетарафӣ ва ба ҳамдигар ҳуҷум накардан ба тасвиб расид худи ҳамон соли конститутсияи нави афғонистон қабул карда шуд ки дар асоси он сохти давлатӣ шакли монархияи конститутсионӣ гирифт пас аз нодиршоҳ ноябри муҳаммад зо ҳиршоҳ ба сари ҳокимият омада сиёсати дохилӣ ва хориҷии падарашро идома дод баъди ҷанги дуюми ҷаҳонӣ ки дар раванди он мавқеи бетарафӣ эълон карда буд зоҳиршоҳ кӯшиш кард дар афғонистон навгониҳову тағйирот ба вуҷуд биёрад аз нимаи дуюми солҳои афғонистон муносибатҳои иҷшс ва афғонистон густариш пайдо карданд ва аз тарафи иттиҳоди шӯравӣ сохтмони чандин муассисаи иқтисодӣ ва саноатӣ дар афғонистон оғоз гардид дар нимаи аввали соли ислоҳоти васеи сиёсӣ анҷом дод моҳи сентябр конститутсияи нав қабул шуд соли интихобот ба парламент доир гардид конститутсияи озодихоҳӣ аҳзоби сиёсиро кафолат дод январи аз тарафи намояндагони зиёии афғонистон ҳизби халқӣ демократии афғонистон ҳхда таъсис ёфт ва дар муддати кӯтоҳ ба ду ҷаноҳ халқ ва парчам тақсим шуд июли бар асари табаддулоти мусаллаҳона монархия барҳам дода ва республика эълом дошта шуд зоҳиршоҳ аз кишвар берун шуд муҳаммад довуд ки ҳамзамон вазири дифоъ низ буд сарвари давлат ва ҳукумат эълон гардид вале м довуд барои ба эътидол овардани масоили мушкилписанди иқтисодию иҷтимоии кишвар қудрат надошт пас аз он ки м довуд саркардагони ҳхда ро маҳбус кард афсарони низомии узви ҳхда апрели табаддулоти низомӣ карданд ки дар натиҷа довуд хешу ақрабо ва бисёре аз ҳаммаслаконаш ба ҳалокат расиданд ба сари давлат шӯрои инқилобӣ омад ва апр афғонистонро ҷумҳурии демократии афғонистон ва сарвари ҳизб нурмуҳаммад таракиро раиси шӯрои инқилобӣ эълом дошт ислоҳоти густардадомони сотсиалистимаобе ки иҷборан ҳхда ба тақлиди таҷрибаи иттиҳоди шӯравӣ мехост дар афғонистон роҳандозӣ кунад ба мушкилоти сахте мувоҷеҳ шуд чунин иқдомот махсусан аз тарафи рӯҳониён хуш пазируфта нашуд тад риҷан дар байни омма норозигиҳо ба вуҷуд омаданд ва ҳукумат ҷавобан нияти ҳал кардани онро бо амали дурушт пеш гирифт ин буд ки шӯришҳои зиддидавлатӣ сар зада ба ҷанги шаҳрвандӣ табдил ёфтанд ҳукумат қудрат ва чораи ҳалли мушкилоти афғонистонро наёфта оқибат ба роҳбарияти иттиҳоди шӯравӣ барои мадади низомӣ муроҷиат кард таракӣ сентябри аз тарафи ҳаммаслаки наздикаш ҳафизуллоҳ амин ба қатл расид амин ҷазодиҳии мухолифонро боз ҳам шадидтар кард аз сиёсати дохилӣ ва хориҷии амин роҳбарияти иттиҳоди шӯравӣ норозӣ буд ба хоки афғонистон лашкари шӯравӣ ба ном қувваҳои маҳдуди низомӣ ворид гардид ва декабри амин ба қатл расида ҳукуматаш аз байн рафт ба сари қудрат бабрак кормал омад ва тадриҷан ҷанги шаҳрвандӣ ба ҷанги зидди артиши шӯравӣ табдил ёфта онро мухолифини давлати шӯравӣ дар миқёси байналмилалӣ ҳамчун андешаи умумибашарӣ савқ доданд вуруди иттиҳоди шӯравиро ба афғонистон ҳатто смм маҳкум намуд гурӯҳҳои зид дишӯравӣ ки худро муҷоҳидин қаламдод карда буданд аз арабистони саудӣ ва дигарон мамолики араб покистон има хитой ва эрон ҳар навъ мадад мегирифтанд ҳатто баъзе ҷузъу томҳои артиш ба тарафи онҳо мегузаштанд бисёр афсарҳои артиш бо онҳо иртиботи махфӣ доштанд артиши шӯравӣ ин нооромиҳои дохилӣ ва мудохилаҳои хориҷиёнро ба эътидол оварда натавонист ҳарчанд бабрак кормалро доктор муҳаммад наҷибуллоҳ майи иваз карда бошад ҳам вале мушкилоти ҳалношуда боқӣ монданд ва роҳбарияти нави иттиҳоди шӯравӣ мувофиқи созишномаи женева тасмим гирифт ки артиши шӯравиро аз афғонистон хориҷ созад оғоз майи анҷом феврали ҳамзамон пас аз пош хӯрдани иттиҳоди шӯравӣ тамоми анвои кумакҳо барои афғонистон қатъ карда шуданд соли ҳхда ҳам аз байн рафт аз ин ба баъд ҳазорон аъзои ҳхда мамлакат ро тарк намуданд ва апрели ҳукумати интиқолии муҷоҳиддини мамлакат унвони давлати исломии афғонистонро гирифт вале ҳукумати интиқолии муҷоҳиддин ки дар пешовар ташкил шуда буд ҳокимиятро ба даст гирифт ҷанги шаҳрвандӣ ҳамоно давом мекард тадриҷан миёнаи солҳои ум ҳамчун мухолифи ашаддии ҳукумати мавҷуда ташкилоти бунёдгароии мусулмонӣ толибон арзи вуҷуд кард то соли толибон ки дар ихтиёри худ сарбози бисёр ва аслиҳаи фаровон доштанд қисмати бештари афғонистонро ба шу мули кобул тасарруф намуданд бо ишғоли кобул толибон наҷибуллоҳро ки дар бинои смм паноҳ ёфта буд ба қатл расонданд аз ин ҳудуд танҳо баъзе вилҳои шим афғонистон истисно гардида дар он ҷо қувваҳои давлати собиқа ҷамъ омада буданд иттиҳоди шимол дар мамлакат тартиботи сахту иртиҷоии мутаассибона ҷорӣ гардид тамоми ашёву маънавиёти марбут ба зиндагии навин ва дунявӣ аз байн бурда мешуданд ҳатто ёдгори нодиртарини олам маҷмааи будоии бомиён ваҳшиёна тарконда шуд сентябри фармондеҳи аршади низомӣ вазири дифои афғонистон аҳмадшоҳи масъуд ки ба рамзи қаҳрамонӣ ва шуҷоату ватандӯстӣ табдил гардида ба муттаҳид намудани нерӯҳои муқовимат камар баста буд аз тарафи ду террористи араб ки дар либоси хабарнигор ба афғонистон омада буданд ба шаҳодат расид сентябри дар има фурӯшгоҳи бузурги манхеттен тарконда шуд ва бо истифода аз ин ҳодиса има муттаҳидини онҳо ва иттиҳоди шимол муқобили толибон амалиёти шаддиди ҳарбӣ шурӯъ карда асоситарин нерӯҳои онҳоро нобуд сохтанд охири соли сарварони гурӯҳҳои мухолифин ва ақвому қабоил дар бонн олмон гирд омада масъалаи сохтори нави давлатдории афғонистонро матраҳ карданд ва раиси ҳуку мати муваққатии исломии афғонистон ҳомид карзай декабри интихоб шуд моҳи июни соли дар луи ҷирга интихоби раиси ҳукумати муваққатӣ сурат гирифт ва ҳ карзай ба ин мақом интихоб шуд ваколати карзайро июни луи ҷирга тасдиқ кард январи конститутсияи нави афғонистон қабул шуд худи ҳамин сол интихоботи парламенти дупалатагӣ доир гардид октябри дар интихоботи президентӣ карзай сарвари давлат интихоб гардид ба ҳамин тартиб дар интихоботи соли низ ҳомид карзай ғолиб омада президенти ҷумҳурии исломии афғонистон интихоб шуд савумин интихоботи афғонистон дар апрели соли ки ба даври дувум кашида шуд аҷобатҳои зиёде дошт нахуст ин ки бар асоси иродаи нухбагони қудрат на иродаи мардум бидуни ин ки касе дар даври дувум барандаи интихобот эълом шавад ба ташкили ҳукумати ваҳдати миллӣ пардохта шуд албатта дар ибтидо мехостанд муҳаммад ашраф ғанӣ он замон ашраф ғанӣ аҳмадзай ро баранда эълом кунанд аммо пойфишорӣ ва бархӯрдҳои ғайри қобили интизори тарафдорони тими абдуллоҳ абдуллоҳ аз ҳамсангарони аҳмадшоҳ масъуд ва чеҳраҳои таъсиргузори тоҷикон дар афғонистони имрӯз сабаб шуданд баҳси ҷудо кардани орои поку нопок ба миён биёяд комиссияи мустақили интихоботии афғонистон ашраф ғанӣ аҳмадзайро барандаи интихоботи раёсатҷумҳурии ин кишвар эълон кард аҳмадюсуфи нуристонӣ раҳбари ин ниҳод бидуни ифшои натиҷаи овоздиҳии даври дувум гуфт натиҷаро дар ихтиёри ҳарду номзад доктор абдуллоҳ ва аҳмадзай гузоштааст доктор абдуллоҳ ва ашраф ғанӣ аҳмадзай сентябр дар арг ё кохи раёсатҷумҳурии афғонистон зери тавофуқномаи ташкили давлати ваҳдати миллӣ имзо гузоштанд бар асоси ин санад ки иборат аз чор саҳифа аст оқои аҳмадзай ба унвони райиси ҷумҳур эълон шуда доктор абдуллоҳ симмати раёсати иҷроиро дар ихтиёр хоҳад дошт ин тавофуқнома сиёсӣ аз ҳафт бахш иборат буда бар асоси бахши дувуми тавофуқнома райиси ҷумҳур раёсати кобинаро бар уҳда хоҳад дошт тибқи таърифи ин санад кобина аз райиси ҷумҳур муовинони ӯ садри аъзами иҷроӣ муовинони садри аъзами иҷроӣ мушовири аршади райиси ҷумҳур ва вазирон иборат аст ин бахш аз тавофуқнома раёсати шӯрои вазиронро ба уҳдаи райиси иҷроӣ гузоштааст шӯрои вазирон шомили вазирон ва мутамоиз аз кабина аст райиси иҷроӣ маҷолиси фаръии кобинаро ба уҳда хоҳад дошт аз ин тавофуқи сиёсӣ бисёре аз чеҳраҳои саршиноси афғонистон бо шумули ато муҳаммади нур волии балх ва аз пуштибонҳои аслии абдуллоҳ абдуллоҳ истиқбол кардаанд намояндаҳои бархе кишварҳо ва созмонҳои байналмилалӣ ҳам аз ин тавофуқ изҳори хушнудӣ карданд ҳомид карзай райиси ҷумҳури феълии афғонистон зимни суханронӣ дар расми имзои тавофуқнома гуфт худованд ба шумо ҳар ду бародар комёбӣ насиб кунад саодат насиб кунад то шумо шабу рӯз дар хидмати миллати афғонистон бошед ва корҳое ки аз мо нашуд ва боқӣ монд онҳоро шумо анҷом бидиҳед ва такмил кунед то мо орому хушҳол зиндагии худро пеш бибарем доктор абдуллоҳ абдуллоҳ қабул кард то вазифаи раёсати ҷумҳуриро ашраф ғанӣ аҳмадзай ва вазифаи раёсати иҷроӣ сарвазирӣ ро худи ӯ соҳиб шаванд дар ҳамин ҳол бархе ҷонибдорони доктор абдуллоҳ иддао доштанд ӯ мисли интихоботи гузаштаи раёсатҷумҳурӣ бар ивази дарёфти маблағ ба ин тавофуқ розӣ шудааст доктор абдуллоҳ дар даври аввали интихоботи раёсатҷумҳурии афғонистон ки апрел баргузор шуд дар сад ва рақиби ӯ ашраф ғанӣ аҳмадзай дар сади раъйи интихобкунандаҳоро соҳиб шуданд аммо комиссияи мустақили интихоботии давлати исломӣ гуфт дар даври дувум ки моҳи июн сурат гирифт аҳмадзай бо касби дар сади овозҳо баранда шудааст ба дунбол тими абдуллоҳ абдуллоҳ комиссияи интихоботро дар тақаллуб муттаҳам кард бо ташаннуҷи авзоъ комиссияи мустақили интихоботии афғонистон барои бозшумории раъйи мардум бо ширкати нозирони байналмилалӣ розӣ шуд маросими савгандёдкунии раиси ҷумҳури нави афғонистон сентябр баргузор шуда дар он ашрафғанӣ аҳмадзай ба унвони раиси ҷумҳури нав ва доктор абдуллоҳ абдуллоҳ ҳамчун раиси иҷроии ҳукумати ваҳдати миллии афғонистон қасам ёд намуданд абдуллоҳ аз ёрони наздики аҳмадшоҳи масъуд буд ӯ дар даврони набард бо толибон ба унвони сухангӯи ҷабҳаи масъуд ва пули иртиботи онон бо ҷаҳон шинохта мешуд абдуллоҳ байни солҳои то дар давлати ҳомид карзай вазири умури хориҷаи афғонистон буд дар замони интихоботи райиси ҷумҳур рӯзи феврали соли абдуллоҳ абдуллоҳ аз сӯи афроди номаълум зери ҳамлаи мусаллаҳона қарор ҳам гирифта буд аммо хушбахтона як афсари пулис дар натиҷаи ҳамлаи гурӯҳи номаълум маҷрӯҳ шуда ба абдуллоҳ абдуллоҳ осебе нарасида буд доктор абдуллоҳ дар гузашта дар қатори фармондеҳони эътилофи шимол ки дар саргаҳи он тоҷикони афғонистон қарор доштанд борҳо ба тоҷикистон сафар кардааст нахустин сафари расмии доктор абдуллоҳ абдуллоҳ ба унвони раиси иҷроияи ҳукумати афғонистон ба тоҷикистон дар ҳошияи ҳамоиши байналмилалии об барои ҳаёт рӯзҳои июни соли дар шаҳри душанбе баргузор гардид сурат гирифт нахустин ислоҳот дар соҳаи тандурустӣ дар афғонистон пас аз соҳиби истиқлол гардидани ин кишвар амалӣ гардиданд соли департаменти сиҳҳати омма таъсис ёфт ва соли дар заминаи он вазорати сиҳҳати омма ташкил карда шуд дар ҳамин давра бори аввал дар таърихи афғонистон дар баъзе шаҳрҳои нисбатан калони мамлакат шифохонаҳои мардона ва ҳатто занона таъсис дода шуданд бо вуҷуди ин то инқилоби савр вазъи нигаҳдории тандурустӣ дар афғонистон вазъи ногувор дошт ҳамагӣ шифохона кат ва табиб барои млн нафар хидмати тиббӣ мерасонд аз ин ваҷҳ дар кишвар бемориҳои бешумори сироятӣ сорӣ васеъ паҳн шуда буданд пас аз инқилоби савр дар соҳаи тандурустии афғонистон тағйироти ҷиддӣ ба амал омада аз ҷумла тамоми шаҳрвандони афғонистон тибқи тартиби қонун ба ҳуқуқи ҳифзи саломатӣ ва таъминоти иҷтимоӣ соҳиб шуданд минбаъд дар андак муддат дар афғонистон чандин шифохонаву клиника таъсис ёфт танҳо дар соли дар пойтахти афғонистон маркази нави шифоӣ ва нуқоти ҳифзи сиҳҳати модару тифл ба фаъолият пардохтанд маҷмӯан дар худи ҳамин соли ҳазор кӯдак аз ёрии тиббӣ бархурдор шуданд соли дар кобул донишгоҳи тиббӣ таъсис дода шуд ки дар он бештар аз донишҷӯ таҳсил мекард дар муассисаи омӯзишии тиббӣ талаба машғули тадрис буданд ҳиссаи духтурони ботаҷриба аз иттиҳоди шӯравӣ дар рушди минбаъдаи ҳифзи сиҳҳати мардуми афғонистон хеле бузург аст масалан соли дар афғонистон табиби шӯравӣ кор мекарданд пас аз таҳаввулоти солҳои минбаъ да аз оғози соли соҳаи сиҳҳати оммаи афғонистон комилан дарҳам шикаст тибқи омори бонки умумиҷаҳонӣ ҳиссаи сиҳҳати омма дар мамлакат соли мутобиқи маълу моти ташкилоти умумии ҷаҳонии сиҳҳати омма воз ро ташкил мекард хизматрасонии тиббӣ барои аҳолӣ дастрас намебошад дар деҳот ба ҳазор нафар табиби соҳибтахассус рост меояд аксари муас сисаҳои тиббӣ дар шаҳрҳо ҷойгиранд соҳаи маорифи афғонистонро метавон ба ду навъ анъанавӣ динӣ ва дунявӣ ҷудо кард тарзу тариқаи таълиму тарбияи динӣ таърихи қадим дорад ин навъи таълиму тарбия расман дар мактабҳои динӣ мадрасаҳо масҷидҳо ва назди муллоҳои алоҳида сурат мегирифт дар баробари омӯзиши қуръон ва дигар китобҳои мазҳабию фиқҳӣ тибқи меъёри муайян шогирдон навиштан хондан иншо кардан ва ҳисобро низ меомӯхтанд макотиби динӣ барномаи таълим надоштанд ва муво фиқи дараҷоти мураккабии таҳсил шогирдон маълумоти ибтидоӣ миёна ҳирфавӣ касбӣ ва олиро соҳиб мешуданд бо таъсиси литсейи ҳабибия дар кобул ба бунёди мак табҳои дунявӣ асос гузошта шуд пас аз соҳиби истиқлол гардидани афғонистон ва пайдо шудани иртибототи фарҳангӣ бо мамлакатҳои хориҷӣ низоми таълиму тарбияи дунявӣ низ рӯ ба рушд ниҳод бо мадади фаронса мактаби амония баъдҳо истиқлол ва бо ёрии олмон мактаби амонӣ баъдтар наҷот сохта ба истифода дода шуданд баъди таъсиси вазорати таълиму тарбия дар афғонистон тарзу тариқаи таълимии дунявӣ рӯ ба равнақ ни ҳод вале дар давраи ҷангҳои шаҳрвандӣ таълиму тарбия таназзул кард бештар аз мактаб харобу валангор ва ҳазорон омӯзгору шогирдон ба қатл расиданд ҳамин ҳолу аҳвол силсилаи таълими ҳирфавиро низ фаро гирифта буд калонтарин мактаби олии афғонистон пуҳантуни дониш гоҳи кобул аст ки соли таъсис ёфта факултаҳои тиббӣ ҳуқуқ ва улуми сиёсӣ политехникӣ табииёт факултаи адабиёт ва илмҳои гуманитарӣ факултаи занонаи адабиёт ва улумҳои табиӣ инженерӣ дорусозӣ байторӣ дошт ибтидои солҳои афғонистон дар афғонистон мактаби олии дорои факулта фаъолият доштанд барои гирифтани маълумоти динӣ ба ғайр аз мактабҳои хурди хусусӣ ҳамчунин дар мактабҳои дунявии давлатӣ асосҳои ислом дарс дода мешавад ҳамчунин мактабҳои алоҳидаи динӣ низ амал мекунанд ба мисли мадрасаи абуҳанифа дар кобул маълу моти олии диниро фактаи илоҳиёти донишгоҳи кобул ме диҳад аммо ҷанги шаҳрвандӣ ба маориф хисороти зиёд ворид намуд мутобиқи омори юнисеф соли дар тамоми макотиби афғонистон ҳамагӣ писарон ва духтарони синну соли мактабӣ таҳсил мекарданд толибон қатъан муқобили таҳсили духтарон буданд танҳо баъди суқути толибон маориф дар афғонистон боз рӯй ба рушд ниҳод то инқилоби савр дар афғонистон низоми ягонаи муассисоти илмӣ вуҷуд надошт вале дар шакли хеле содаву одӣ олимон ба омӯзиши таърих адабиёт ва забон ҳанӯз аз ибтидои солҳои афғонистон аз давраи таъсиси ҷамъияти адабии кобул оғоз карда буданд дар рушди таҳқиқи соҳаҳои таъриху филология ҳиссаи ҷамъияти адабии ҳирот низ бузург аст нашри маҷаллаҳои илмӣ адабии он давр аз қабили кобул маҷаллаи адабӣ пахту ориёно афғонистон ва амсоли инҳо гувоҳи рӯ ба тараққӣ ниҳодани таҳқиқоти илмӣ мебошанд таҳқиқоти бунёдӣ дар соҳаи таърихро аҳмадалии кӯҳзод мирғулом муҳаммади ғубор абдулҳай ҳабибӣ ва дигарон анҷом додаанд бахусус асари м ғубор афғонистон дар масири таърих арзиши баланди илмиро соҳиб гардид ҳамчунин як идда асарҳои ба забони пашту пухту нашргардида аз қабили ди пахту ди адаб таъ рих ди пахту адабиато таърих усанай ликвал пахту наср та кара катъни пахту насруна пахту жиба ва амсоли инҳо нахустин дастовардҳои илмӣ дар соҳаи таъ рихи адабиёти паштуи афғонистон буданд маҷмӯан аз ибтидои афғонистон дар афғонистон узви вобаста ва узви пайвастаи илмҳои гуногун фаъолият доранд ки фаррух эътимодӣ асадуллоҳ ҳабиб алиакбари шаҳ ристонӣ муҳаммадиброҳими атоӣ аҳмадшоҳ ҷалол фақирмуҳаммад змарай ва дигарон аз зумраи онҳо мебошанд ба корҳои илмӣ таҳқиқотӣ дар афғонистон академияи илмҳои афғонистон академияи пахто олина анҷумани таърихи афғонистон донишгоҳи кобул ва даҳҳо донишгоҳи дигар машғуланд то интишор гардидани дини ислом дар ҳудуди имрӯзаи афғонистон асрҳои дар ин сарзамин мардум эъти қодманди зардуштия будоия монавия насрония ва дигар динҳову боварҳо буданд охирин минтақаи ин сарзамин ки бо кофиристон маъруф буд баъдҳо ба дини ислом гаравонида шуданд акнун тамоми бошандагони кишвари афғонистон мусулмон буда аҳли суннат аксар эътиқодманди мазҳаби ҳанафия мусулмонони аҳ ли ташайюи ис но ашарӣ ва мусулмонони шиаи имомияи исмоилияанд баъзе мусулмонони аҳли суннат ва ҷамоат ҳамчунин пайрави равияю ҷараёнҳои чиштия суҳра вардия нақш бан дия қодирия ва бархе аз аҳли ташайюъ ба алавия зайдия қарматия нусайрия мутааллиқ мебошанд то та ҳав вуло ти охири с ҳои дар афғонистон шумораи маҳ дуди сикхҳо ҳинду маз ҳаб ҳо яҳудиҳо арманиҳо мезистанд ва эъти қод манди мазҳабҳои худӣ буданд дар афғонистон бештар аз ҳазор мас ҷид фаъолият дорад ва мардум ба ҳазор мазор ва ма конҳои муқаддас назру ниёз мекунанд аз ҷумла ором гоҳи ҳазрати алӣ ибни абитолиб дар мазори шариф макони нигоҳдории хирқаи ҳаз рати муҳам мад с дар қандаҳор масҷиди сахӣ кобул мақба раи охундзода ҷалолобод масҷиди ҷомеъ ҳирот зиё ратгоҳи мардуманд адабиёти афғонистон аслан ба ду забон дарӣ ва пашту пахту шакл гирифтаву равнақ ёфтааст адабиёти даризабони афғонистон нисбат ба адабиёти паштузабон таърихи қа дим тар ва ғановати бештар дорад адабиёти таълифӣ аз ибтидои зуҳури худ аз фолклори ғании мардумӣ ман баъ гирифта минбаъд равнақ ёфтааст адибони афғонистон дар рушду такомул ва ривоҷи адабиёти баландғояи форс тоҷик ҳис саи арзанда гузоштаанд тариқи мисол насри мусаҷҷаъ ки қаблан дар адабиёти форс тоҷик хеле маъ руф буда маҳбубият ҳам дошт тавассути абдуллоҳи ансорӣ боз ҳам равнақ пайдо карда ба гулистон и саъдӣ баҳо ристон и ҷомӣ ва чандин асари диг таъсири бориз гу зошт адабиёти паштузабон нисбатан баъдтар арзи ҳастӣ карда афғонистон муҳаққиқин нахустнамунаи осори ин давраро ди шайх малӣ дафтар маҷмӯаи шайх малӣ му қаррар кардаанд минбаъд дар асрҳои шоирони маъ руфи афғонистон хушҳолхони хатак абдурраҳ мо ни раҳмонбобо абдулҳамиди мӯҳманд козимхони шайдо темуршоҳи дурро нӣ ваф ва дигарон дар пешрафти адабиёти афғонистон ҳис саи арзанда гузоштаанд пас аз таъсиси давлати дур ро ниён адабиёти даризабони афғонистон боз ҳам бештар равнақ ёфт аввалҳои афғонистон дар ада биёти афғонистон андешаҳои мао риф парварӣ авҷ гирифтанд шоир ва сиёсатмадори маъ руф маҳмуди тарзӣ ғуломмуҳиддини аф ғон абдул ҳодии довӣ тав абдулло ҳи мустағнӣ аз зумраи суханварони мум то зимаъ руфе буданд ки бо офаридаҳои пурмуҳтавову баланд мазмуни хеш адабиёти афғонистонро боз ҳам ғанитар гардонданд соли аҳли фарҳанги афғонистон нависандагони маъ ру фу писандида абдуррауфи бенаво гулпочо улфат нур муҳаммад та ракӣ ғуломҳасан софӣ қиёмуддин ходим ҷамъияти виш залмиён ҷавонони бедор ро таъсис доданд пайравону аъзои ин ҷамъият ғояҳои та рақ қипар варонаву андешаҳои навро ташвиқу тарғиб мекар данд ху су с ан асарҳои воқеъбинонаи рашшоди қанда ҳорӣ сулаймон лоиқ абдуллоҳ бахтонӣ зиё қоризода му ҳам мадраҳим илҳом абдулҳақ бетоб халилуллоҳ ха ли лӣ ва чандин эҷодкори диг барои такомули ин раванди ада бӣ заминаи воқеӣ гардида буданд солҳои афғонистон дар робита ба таҳаввулоти сиёсиву иҷтимоӣ мавзӯъ ҳои адабӣ низ ба ҳаёти воқеии мардум наздиктар шуда рангу мазмуни нав гирифтанд жанрҳои адабии ҳи коя ва повест қисса маъруфият пайдо карданд ки дар онҳо муаллифон бештар ба тасвири воқеъбинонаи зиндагии мардуми одӣ рӯ оварданд акнун эҷодкорон сабаби бадбах ти ҳои мардуми заҳматкашро дар носозгориҳои ҳаё ти иҷ ти моӣ медиданд ки повестҳои оворагиҳои банг спин сангсар и н таракӣ аз ҷумлаи онҳоянд аз солҳои афғонистон минбаъд мусалсал намунаҳои ашъори халилуллоҳ халилӣ абдуллоҳ бах тонӣ моили ҳиравӣ бориқ ша феӣ сулаймон лоиқ ҳи кояҳои гулпочо улфат ба табъ расида аз тарафи хонандагони тоҷик хуш пазируфта шудаанд ибтидои афғонистон ҳанӯз ҳам аксари эҷод ко рон дар мусофиратанд ва бархе дар олмон има ва диг кишварҳои дунё доираҳои ада бӣ созмон дода ба эҷод маш ғуланд ёдгорҳои меъморӣ ва санъати тасвирии афғонистон таърихи ниҳоят ғанӣ ва қадимӣ доранд муҳаққиқон дар санъати қадимии меъмории афғонистон намунаҳои моддӣ ва маънавии мардумони гуногунро ки дар давраҳои мухталиф дар ин кишвар зиндагӣ кардаанд пайдо намудаанд дар афғонистон ёдгорҳои меъмории қадим аср ҳои миёна ва муосир хеле фаровонанд қадимтарин осори меъморӣ харобаҳои девори қалъаҳо дар фароҳ ва балх мебошанд ба ҳамин нисбат дар осори хаттӣ аксаран балхро умм ул билод модари шаҳрҳо меномиданд ки аз сернуфусӣ ва вусъати он дарак медод ҳамчунин харобаҳои ойхонум дар резишгоҳи дарёи кӯкча ҳафриёти теппаи шакур дар ҳадд ҷануби афғонистон сурх кӯтал наздики пули хумрӣ шоҳиди ҳоланд бузургтарин маҷмааи маданияти будоия дар афғонистон ки ҳар як бинандаро дар ҳайрат мегузошт бомиён буд дигар ёдгорҳои меъморӣ дар шаҳрҳои ҳирот қандаҳор балх ғазнӣ мазори шариф буст лашкаргоҳ ва кобул воқеъ гардидаанд ки ҳар яке таърихи аҷибу ғариб ва ибратомӯз доранд дар ҳирот иншооти бузурги масҷиди ҷомеъ ансамбли зебои меъмо рии мусалло мақбараи ҳусайн бойқаро мақбараи алишер навоӣ мақбараи ҷомӣ ансамбли меъмории гозур гоҳ мақбараи шайх абдуллоҳи ансорӣ ва ғайра дар қан да ҳор мақбараи аҳмадшоҳи дур ронӣ ёдгори меъмории чилзина дар ғазнӣ мақбараи султон маҳмуди ғазнавӣ ансамбли меъморӣ мақ бараи саноӣ манораи баҳром маҷ мааи қасрии буст лашкаргоҳ дар балх харобаҳои девори шаҳр мақбараи абунасри порсо мадрасаи суб ҳон қу лихон мақбараи робиаи балхӣ ва дар мазори ша риф зеботарин намунаи ансамбли меъморӣ оромгоҳи ҳазрати алӣ ибни абитолиб дар кобул мақбараи шоҳи душамшера алайҳир раҳма мақбараи темуршоҳи дурронӣ мақба раи амир абдурраҳмонхон мақбараи бодуршоҳ мақба раи му ҳаммад нодиршоҳ ва чандин ёдгори меъмо рии дигар мебошанд дар афғонистон ёдгорҳои меъмории муосир низ мав ҷуданд ва ба ҳар муносибати даврони муосир би но ёфтаанд ки манораи истиқлол кобул тоқи зафар дар пағмон манораи дониш хуст манораи майванд аз ҷумлаи онҳоанд аксари ёдгорҳои меъморие ки номбар шуданд фақат сирф ёдгории меъмории бос тон шиносӣ ва таърихӣ нестанд балки аз нигоҳи таърихи санъат арзиши баланди ҳунарӣ доранд зеро дар онҳо намунаи олии санъати ҳайкалтарошӣ сангтарошӣ хиштчинии ороишӣ кандакорӣ гачкорӣ ҳаккокӣ омезишҳои дигар анвои ҳу нар ҳои санъати тасвирӣ ва ороиши амалии элли низму бох тарӣ ва ҳиндӣ таҷассум ёфтаанд ҳам чунин дар нати ҷаи ҳафриёт осори фаровони гаронбаҳои заргарӣ куло лӣ қолибофӣ пайдо гардиданд дар рушду равнақи сан ъати миллии имрӯзаи афғонистон мактаби санъати тасвирӣ ва ҳу нармандии кобул таъсисаш мавқеи муҳимму на заррас дошт ҳаёти воқеӣ зиндагии мардуми одӣ ва муборизаҳои озодихоҳонаи халқҳои афғон дар асарҳои рас сомони машҳури афғонистон абдулғафур брешно ғавсуддин хайрмуҳаммад ва дигарон хеле возеҳ акс андохтаанд ҳай калтарошон муҳаммадҳайдар ва муҳаммад ризои қан да ҳорӣ бо асарҳои гуногунжанри худ хеле маъ руфият пайдо кардаанд гуногунии қавмии афғонистон тоҷик пашту балуч турк ман ӯзбек ва ғайра дар мусиқии афғонистон низ хеле равшану возеҳ акс ёфта дар он ҳамчунин унсурҳои санъати ҷаз зо би ҳинд нақши худро гузош таанд ин ҳолат имкон фа ро ҳам овард ки мусиқии афғонистон до рои жанрҳои гуногун лаҳн ҳои фаровон ва созҳои мухта ли фуннавъ бошад дар санъа ти мусиқии афғонистон дубайтӣ чор бай тӣ рубоӣ ғазал ва қа сида бис ёр истифода мегарданд аз созҳои нисбатан маъ руфтари мардумӣ танбӯр рубоб ғи жак сантӯр чанг сурнай нақора даф дойра ва таблак хеле маъмуланд сарояндагони маш ҳури афғонистон устод ғуломҳусайн муҳам мад умар ҳафи зул лоҳи хаёл абдуҷалили залонд салими сармаст фитрати ношинос устод сароҳанг ма дадӣ зо ҳири ҳувайдо аҳмад зоҳир аҳмад валӣ фарҳоди дарё маҳваш салмо қамар ҳан гома ва дигарон ме бошанд ки бе рун аз хоки афғонистон дар аксар мам лакатҳои осиёи мар казӣ шуҳ рат доранд соли рӯз ҳои фарҳанги афғонистон дар тоҷикис тон баргузор гардида санъати му сиқию овозхонӣ синамову ҳунарҳои тасвирӣ ва саноеи дастии мардуми кишвари дӯст намоиш дода шуд шояд қадимтарин ва содатарин анвои намоиши мардумӣ дар афғонистон дастаҳои хурд хурди ҳунармандон монанди маддоҳон ширинкорон масхарабозон қис са хон ҳо ровиён тамсилгарон ки аксаран онҳоро содуҳо ном мебурданд буданд онҳо дар кӯчаву бозор тӯйу су ри мардумон ҷашну маросимҳо бо ҳаракатҳои даст сар ва бадан мувофиқ ба мазмуну мундариҷаи матн амал мекарданд ва мардумро ба ваҷд оварда ба андешае водор месохтанд бархе аз ин гурӯҳҳо бо номҳои ширинкор масхарабоз сойинҳо бо ниқобҳои худсохти аҷибу ға риб зоҳир мешуданд ҳамчунин суннатҳои тамсилу танз низ бо шеваҳои гуногун муравваҷ буданд ҳанӯз аз қадим бай ни мардумони афғонистон фақир аҳмад маъруф ба лақаби маҷ ли соро ҳамчун ширинкори бомаҳорат шуҳратёр буд дар бораи унвон ва маҳалли баргузории драмаи нахустини муосир дар афғонистон муҳаққиқон андешаҳои гуногун доранд аввалин драма дар аҳди амир амонуллоҳхон дар қасри сутур и вазорати умури хориҷӣ барои аҳли хонаводаи шоҳӣ ва бори дуюм дар пағмон наздикии кобул ба муносибати умин солгарди рӯзи истиқлол намоиш дода шуд ин намоишномаро ҷазираи ҷово шоҳ зодаи ҷово сардори ҷазираи ҷово ва амсоли инҳо ном будааст сипас соли дуюмин драмаи таъри хии теат ри афғонистон бо номи модар ватан намоиш дода шуд аввалин намоишгоҳи махсуси театрӣ синамотеатри пағ мон буд вале бар асари сӯхтор он комилан аз байн рафт бо вуҷуди ин аз соли минбаъд чандин намоишнома аз қабили ҳокими золим писари ноздона дурӯғгӯй муҳорибаи тал фатҳ ва суқути андалус писаре ки ба урупо меравад намоиш дода шуда аз тарафи бинандагон хеле хуш пазируфта шуданд театри пуҳан нандорӣ бинои худӣ надошта дар яке аз толорҳои литсейи истиқлол ҷой гирифта буд нахустнамоиши он мерос ки ба қалами абдуррашид ла тифӣ тааллуқ дошт таваҷҷуҳи адибонро ба драматургия ҷалб кард дар нати ҷа чандин намоишнома аз қабили отифа и муҳам мадусмони сидқӣ домод и носири ғарғашт шогирди кабобӣ и абдурраҳмони пажвок ишти боҳ и аб дулғафури брешно рӯи саҳна омаданд солҳои афғонистон театрҳои дигар низ дар афғонистон ба фаъолият пардохтанд ки шарлӣ нандорӣ ва зайнаб нандорӣ аз маъ руфтарин ва муваффақтарини онҳо буданд намоишно маҳои шаҳ рӣ ва деҳотӣ бебок тилисми изди воҷ и шарлӣ нан дорӣ ва бути куҳна ҷо дугар панҷоҳу шаш пи роҳани арӯсӣ бому ваф фақият намоиш дода шуданд аз охири с ҳои афғонистон зарурат ба машварату маслиҳати ре жис сё рони хориҷӣ ба амал омад дар он солҳо дар байни афғонистон ва иттиҳоди шӯравӣ муносибатҳои ҳатаърихи сиёсию иқтисодӣ бар қарор буданд ва мақомоти салоҳиятдори иттиҳоди шӯравӣ ҳамбастагии таърихии мардумони то ҷи кистону афғонистон ро ба эътибор гирифта қарор карданд мутахассисон аз тоҷикистон интихоб шаванд соли ҳунарманди маъруфи тоҷик шамсӣ қиёмов ҳамчун коргардони театр ба афғонистон фиристода шуд баъди бозгашти ӯ меҳрубон назаров минҳайси мушовири ра ёсати матбуоти афғонистон баъдҳо вазорати култур фиристода шуд дар давраи ҳамкории ӯ бо театри афғонистон намоишнома ҳои баъд аз як умр ва қаҳрамонон и аб дуррашид латифӣ зан ва тило ман мардро мехо ҳам и тавфиқ ҳаким гу наҳкорони бегуноҳ и афғонистон афғонистон островский ба саҳна гузошта шуданд пас аз ӯ ҳоҷиқул раҳматуллоев кори ӯро идома дод солҳои афғонистон барои ҳунари театри афғонистон давраи нашъунамо ва дастовард ҳои эҷодӣ ба ҳисоб мерафтанд дар ин солҳо ҳам театр ҳои афғонистон ба ғайри асарҳои муаллифони дохилӣ ба асарҳои саҳнавии театри ҷаҳонӣ рӯй оварда ба муваффақиятҳои назаррасе ноил гардиданд ки муфаттиш и н в гогол аз зумраи онҳост бо ву ҷуди рух додани таҳаввулоти ҷиддии сиёсию иқти содӣ бар асари инқилоби савр теат ри афғонистон комилан суқут накард дар ҳамин давраи ноором ҳам дар театр шабу шаллоқ и асадуллоҳи ҳабиб зарбаи севум ва рас воӣ и азими сиистонӣ дзандзируно матӣ швъл зан ҷирҳо шикастанд и ҷонмуҳаммади плор хашми халқ и асадуллоҳи ҳабиб табиби иҷборӣ и ж молйер сал мо ва баҳром и ҳ хаёл марди на ҷиб и нозим ҳикмат ва даҳҳо намоишномаи дигар ба саҳна гузошта шуданд дар бунёдгузорӣ ва равнақи театри афғонистон ҳиссаи ҳунармандони мумтози афғонистонӣ қорӣ дӯст муҳам мад муҳаммадкозими ҳотамӣ муҳаммад кабир му ҳам мад осиф абдуррашиди ҷалиё абдур раҳ мони бино ғуломумари шокир абдулқаюми бесид аҳмад зиё мирмуҳаммади набӣ наҷибуллоҳи масо юсуфи кӯҳ зод муҳаммадалии равнақ ҳамиди ҷалиё ёрмуҳам мади фароз раҳими сорбон саттори вораста наими рафоҳ ҳусайни видоъ ҳабиба аскар зулайхо ни гоҳ но ҳия дино ва чандин дигар хеле бузург аст театри афғонистон дар тамоми мавҷудияти хеш беш аз намоишномаро ба саҳна гузошта манзури тамошогарон гардондааст соли бо дастгирии бунёди фарҳанг ва ҷомеаи мадании афғонистон ва бо эҳтимоми коргардони тоҷик м миров дар саҳнаи театри офтоб кобул асари н табаров тарс дар нақшҳо ҳунарпешагони афғонистонӣ наҷиб ато умед раванда саидмуҳаммад шарифӣ тоҳири афғон бек шикебо ризоӣ ба саҳна гузошта шуд ин намоишнома ва консерти якҷояи ҳунармандони тоҷик сурудхонии м миров афғонистон саодатбеков ва устодони ҳуна ри афғонистон таблакнавоз муҳаммад осиф ва рубобнавоз ғулом ҳусайн чун ҷашни дӯстии ду кишвар падид омад таърихи кино дар афғонистон аз ибтидои солҳои афғонистон аз лаҳзае ки дар дарбори шоҳ филмҳои иборат аз аксҳои зинда и ҳаракаткунанда намоиш дода мешуданд оғоз меёбад соли аз аврупо ба кобул дастгоҳи кино на моишдиҳӣ оварда дар кинотеатри баҳор и пағ мон филм ҳои беовоз намоиш дода мешуданд тадри ҷан аз ибт солҳои афғонистон афғонистон низ ба истеҳсоли филмҳои худӣ шурӯъ намуд ки нахустин филми бадеии муштарак аф ғону ҳинд ишқ ва дӯстӣ муаллифи филмнома абдуррашид латифӣ буд филмро ширкати филмсозии ҳиндии шӯр дар лоҳур он вақт тобеи ҳинд имрӯз дар сарзамини покистон воқеъ аст ба навор гирифта буд дуюмин филм монанди уқоб коргардон файз муҳаммад хайрзода буд ки нисбат ба филми аввал ки бо фар ҳанги мардум он қадар созгорӣ надошт беҳтар пазируфта шуд дар ҳамин давра чандин филмҳои кӯ тоҳметражи ҳуҷҷатӣ хроникавӣ ва киножурналҳо аслан фаъолияти давлатро инъикос мекарданд ба навор гирифта шуданд солҳои афғонистон киностудияи афғон филм бунёд ва таъсис ёфт ки нахустин филми бадеии дар ин киностудия истеҳсолшуда тақдир ном дошта соли дар ки нотеатрҳои кобул ба муносибати ҷашни истиқлоли афғонистон намоиш дода шуд солҳои афғонистон якчанд филми дигар рӯи навор омаданд ки насиҳати модар ва рӯз ҳои мушкил соли дар чорумин кинофестивали байналмилалии тошканд намоиш дода шуда буд аз ҷум лаи онҳоянд дар баробари таҳия ва намоиши филм ҳои худӣ воридоти фаровони филмҳои эронӣ ҳиндӣ ва по кис тонӣ бидуни дубляж авҷ гирифта буд баъди ға лабаи инқилоби савр шурӯъ аз соли филмҳои сершумори гуногунмавзӯи истеҳсоли иттиҳо ди шӯравӣ ба афғонистон ворид шуданд ки аксар дар хонаи дӯстӣ и шӯ равӣ кобул намоиш медоданд қариб дар аксарияти шаҳр ҳои афғонистон аз ҷумла мазори шариф қундуз пули хум рӣ чо рикор қандаҳор ҳирот лашкаргоҳ ҷалолобод пағ мон гардез хуст ғазнӣ шибирғон самангон маймана оқча сари пул филмҳои бадеӣ мустанад таърихӣ ва хроникавӣ намоиш дода мешуданд мавзӯи филмҳои сол ҳои охир таҳиягардида бештар ба ватандӯстию садо қат заҳмати беғаразона диловарӣ оиданд ки фирор қасос сабур сарбоз ва филмҳои муштарак бо мосфилм тобистони гарми кобул ва тоҷикфилм ин қилоб идома дорад аз ҷумлаи чунин филмҳоянд раиси иттиҳоди синамогарони афғонистон ҷавоншер ҳайдарӣ раиси ха зинаи фарҳанг ва иҷтимоиёти афғонистон темур ҳакимёр коргардон сиддиқ бармак соли дар фестивали дуюми байналмилалии дидор душанбе бо филми ҳунарии давраи баъди толибон ва соли ҳам ширкат дошта баҳои баланд ги рифтанд ба монанди дигар кишварҳои дунё ва минҷумла мамлакатҳои осиёи марказӣ таърихи варзиш дар афғонистон ба умқи асрҳои гузаштаи дур мепайвандад нахуст варзиш дар шакли бозиҳои гуногуни одӣ аксаран байни наврасону ҷавонон зуҳур карда минбаъд ба силсилаи ягонаи мураттаб ворид гардид яъне аз бандбозӣ аловпарак баландпарак гачабозӣ чилликбозӣ хурӯсҷанг пиёдапойга барин бозиҳои серҳаракати сода оғоз гардида бо гузашти замон ба бузкашӣ кӯпкорӣ пойга куштигирӣ вазнбардорӣ ва амсоли инҳо расида дар давраи муосир ба варзиши ҷаҳонӣ ки дорои низоми муайян ва меъёрҳои мушаххас мебошад пайваст афғонистонро аз соли кумитаи бай налмилалии олимпӣ ба расмият шинохт ва аз ҳамон сол афғонистон дар бозиҳои олимпӣ ширкат кард ҳоло навъҳои бештар маъмули варзиш дар афғонистон куштӣ варзиши сабук футбол волейбол гӯйбозӣ мебошанд матбуот дар афғонистон таърихи бештар аз сола дорад ва аз рӯзи аввали вуҷудияти худ ҷиҳати таъмини ҳуқуқи башар дар ин кишвар хидмат кардааст аввалин дастгоҳҳои чопӣ ба афғонистон дар нимаи дуюми афғонистон ворид гардида ба таъсиси чопхонаҳои кишвар асос гузоштанд нахустин шумораи газетаи шамс ун наҳор ва маҷ кобус дар чопхонаи шамс ун на ҳор нашр гардиданд тарзи нашр чопи сангӣ буд ба ҳа мин тартиб барои чопи китобҳо газетаҳо маҷаллаҳо ҷузва ҳо санадҳои дав латӣ ва дигар маводди нашрӣ дар афғонистон асос гузошта шуд барои бедорфикрӣ ва тавсиаи ҷаҳон шиносӣ ва таблиғи ақидаҳои пешрафта ҷаридаи сироҷ ул ахбор нақши муҳим иҷро кард янв соли шумораи нахустини си роҷ ул ахбори афғонӣ аз чоп баромад вале бо фишор ҳои пайиҳами британия нашри ин рӯзно ма қатъ гардид ва танҳо соли бо кӯшиши адиби маъ руф ва маорифпарвари машҳури афғонистон маҳмуди тарзӣ аз нав эҳё шуда то соли ба нашриёти худ идома дод дар газета на танҳо асарҳои худи м тарзӣ ва ҳаммаслаконаш балки тарҷумаи асарҳои беҳтарини адибони кишварҳои ҳам соя ва аврупо низ чоп мешуданд аз соли ҳамчун замима ба газетаи сироҷ ул ахбор барои кӯдакон рӯзномаи сироҷи атфол нашр мегардид баъ ди соҳибистиқлол гар дидани афғонистон фаъолияти наш рияҳо васеътару мус тақил гардид ва бидуни матба аҳои давлатӣ чандин мат бааи хусусӣ дар марказу вило ятҳо ба вуҷуд омад сентябри қонуни матбуот дар афғонистон ба тасвиб расид ва ба дунболаи он ҳафтаномаи анис насими саҳар ва наврӯз нашр шуданд дар ҳамин давра газета ва ма ҷалла дар кобул ва вилоёт ба табъ расиданд газетаҳо амони афғон кобул ситораи афғон ҷабал ус си роҷ иттиҳоди машриқӣ иттиҳод хонобод ту лӯи афғон қандаҳор иттифоқи ислом ҳирот ир шод ун нисвон кобул афғонис тон ҷа лолобод ма ҷаллаҳо муаррихи маориф оинаи ирфон вазорати маориф урду вазорати ҳарбия со ли ба афғонистон як дастгоҳи радиоӣ ворид гардид ва ба номи радиои кобул радиошунавонӣ оғоз шуд вобаста ба ҳамин давр ғу бор менависад дар замони нодирхон салтанат матобеи озоди анис ва рафиқ ро баста кард дар хариду фу рӯши мошини тайп чоп баҳодур раҳматов маҳ дудият эҷод шуд ҷароиди ислоҳ ва анис ба дасти муллоҳо супурда шуд нашрияи ҳаюн ала л фаллоҳ тавассути муллоҳо нашр шуд аммо бо вуҷуди чунин вазъ матбуот дар афғонистон комилан суқут накард вале раванди тавсиаи он андаке коҳиш ёфт аз соли газетаи ислоҳ ба ҷумҳурият табдили ном карда то инқилоби савр дар ҳаҷми са ҳифа нашр мегардид газетаи ҳивод ватан баҳодур раҳматов органи шӯ рои инқилобӣ ва шӯрои вазирони ҷумҳурии афғонис тон аз соли дар саҳифа ба забон ҳои пашту ва дарӣ нашр мегардид соли парламенти афғонистон қо нуни матбуотро ба тасвиб расонид ки ба дунболи он г ҳои ғайри дав латии ангор нидои халқ нилоб вулус ва тан ои на дар кобул ва атом дар маймана таъ сис дода шуданд соли баъди саркӯб шудани ҳара катҳои де мок ратӣ дар афғонистон матбу оти хусусӣ комилан суқут кард соли департаменти матбуоти афғонистон ба вазорати табъ ва иттилоот табдили ному сохтор кард ва соли қонуни асосии нав ва дар асоси он қонуни матбуот ба тасвиб расид ин иқдом имкон фароҳам овард ки газетаву маҷал лаҳои хусусӣ нашр шаванд чунончи рӯз гор тарҷу мон корвон мусовот паёми им рӯз гаҳиз афғон миллат садои авом шуълаи ҷо вид халқ парчам ва ғайра аз ҷумлаи онҳо буданд баъд аз ҳхда соли м довуд чопи тамоми газетаҳои хусусиро манъ кард баъди инқилоби халқӣ демократӣ вазоиф ва нақ ши воситаҳои ахбори омма дар афғонистон комилан диг шуд ҳаёти сиёсию иҷтимоӣ иқтисодиву маданӣ фарҳангӣ тағ й ир ёфта унвони аксари газетаву маҷаллаҳо иваз шуд теъдоди нашр ҳам боло рафт органи нашриёти кумитаи марказии ҳхда г и ҳаррӯзаи ҳаққиқати ин қилоби савр ба забони дарӣ ва пашту маъруфият пайдо кард минбаъд ақаллиятҳои миллии афғонистон ӯзбекҳо юлдуз туркманҳо гораш ва балучҳо субҳ ҳам соҳиби газетаҳои худӣ гардиданд газетаи кобул ню таймс ба забони англисӣ чоп мегардид дар ин давра дар вилоёти афғонистон низ газетаҳо аз ҷумла иқти сод зерай ҳақиқати сарбоз иттиҳод бағлон ба дахшон ба дахшон бедор балх саноӣ ғаз нӣ иттифо қи ислом ҳи рот ҷузҷон ҷузҷон ту лӯи афғон қандаҳор вранга пактиё сиистон ҳилманд бо теъдоди зиёд нашр мешуданд маҷаллаҳо низ хеле фаровон буданд ки ирфон деҳқон миллиятҳои бародар ҷир га урду овоз қазо фарҳанги мардум хуросон жвандун зин да гӣ баҳодур раҳматов пешо ҳанг ситора занони афғонистон китоб балх аз қабили онҳо янд дар марҳалаи бо ном такомули инқилоби савр баъд аз декабри шумораи васоити ахбори омма дар афғонистон бамаротиб афзуд ва танҳо дар соли дар афғонистон рӯз нома ба теъдоди млн нусха ба табъ мерасид дар давраи истиқрори низоми исломӣ дар кишвар бо фармони роҳбари давлат бур ҳо нуддини раббонӣ қонуни нави матбуот ба тасвиб расид ба асоси ин қонун озодии баён ва матбуот комилан таъ мин шуда фақат радиову телевизион дар инҳисори давлат буданд ва касе ҳуқуқ надошт даст гоҳи радио ва ё телевизиони хусусиро таъсис биди ҳад ҳамчунин касе иҷо за надошт ба муқобили дини ислом таблиғ намояд дар ҳамин давра газетаҳои суб ҳи умед ҳам бастагӣ кобул фарёди аср ир шод ун нис вон бо ло ҳисор ва ғайра чоп мешуданд дар даврони толибон ба ҷуз газетаҳои шариат анис ва ҳивод ки сухан гӯи низоми толибон буданд фаъо ли яти дигар нашрия ҳо қатъ гардид дар замони таҳавву лоти навин аз соли то ҳол соли қонуни нави матбуот ба тасвиб расид ки ин қонун низ озодии матбуотро таъйид намуд ва озодии нашри тамоми навъи расонаҳо ба шумули радио телевизион ва дастгоҳҳои филмбардорию истеҳ со лии санъати киноро ба расмият шинохт бори нахуст садои радио дар афғонистон соли баланд шуд вақте ки ҳукумати россияи шӯравӣ барои афғонистони соҳибистиқлол дастгоҳи радиошунавонӣ тақ дим намуд ва аввалтар аз ҳама аз тариқи он телеграммаи амонулоҳхон ба номи в и ленин садо дод тадриҷан радио дар афғонистон тавсиа ёфта соли дар кобул радиостансияи нав бо студияҳои сабти овоз ду студияи консертӣ ва толор барои кас бино ёфт телевизиони афғонистон фаъолияти худро аз августи шурӯъ намуд ки дар як шабонарӯз чор соат бетанаффус барномаҳо намоиш медод баъди инқи лоби савр давомнокии намоиши барномаҳо дар шабо нарӯз ба соат расонда шуд барномаҳои телевизи он асосан аз бахш сиёсӣ ҷамъиятӣ мусиқӣ адабӣ дра мавӣ ва барномаҳо барои кӯдакон иборат буданд соли аз тарафи иттиҳоди шӯравӣ барои афғонистон ройгон пой го ҳи радиотелевизионии марс сохта шуд соли ба ҷои марс пойгоҳи пурқудраттари лотос дар афғонистон бо номи шамшод машҳур аст насб гардид ҳоло дар афғонистон пойгоҳи радио ва дастгоҳи телевизионӣ фаъо лият дорад радиоҳо радиои афғонистон ориёно наво ор мон калид нурин субҳ ба хайр салом ва тан дор ва чандин радиоҳои вилоятӣ ва хусусӣ телеви зионҳо телевизиони миллӣ давлатӣ ту лӯъ аф ғон нур хуросон саҳар шамшод оина сабо имрӯз бохтар орзу рӯз фар до ва ғайра дар афғонистон ҳизбҳои си ё сӣ таърихи дерин надоранд солҳои а таъсири сохти сотсиалистӣ ки аз доираи як мамлакат баромада ба системаи байналмилалӣ ворид шуда буд дар афғонистон хеле возеҳ эҳсос мегардид маҳфилҳои алоҳидаи марксистӣ ва гурӯҳҳои ҷудогонаи сотсиалистии зиёиёни демократ тад ри ҷан ба ҳхда табдил ёфтанд дар баробари ҳара катҳои тарақ қихоҳонаи ҷаво нон чандин ҷунбишу ҳизби дигар арзи ҳастӣ карданд ҳанӯз солҳои афғонистон дар афғонистон наҳзати исломӣ ба вуҷуд омад ва созмоне ташкил шуд дар до нишгоҳи кобул шуъбаи ҷавонони наҳзат бо но ми ҷа вонони мусулмон фаъолият мекард соли созмони ис ло мӣ номи ҷамъияти исломии афғо нис тон ро гирифт баъд аз ҳиҷрати аъзои он ба покистон дар сафи ҷамъият ҷудоӣ ба амал омад ва он ба ду ҳизб тақсим шуд ки якеро гулбуддин ҳикматёр ва дигареро бурҳонуддин раб бонӣ роҳбарӣ мекарданд баъд аз соли дар покистон ҳизби суннӣ ва дар эрон ҳизби шиамазҳаб амал мекард ҳизби шиа ни ҳоят мут та ҳид шуда ҳиз би ваҳ дати исломии афғонистонро ташкил намуд ҳиз би ҳаракати исло мӣ бо роҳба рии осиф муҳ синӣ мус тақимтар нигоҳ дошт ҳизби исломии афғонистон соли бо сарварии гулбуддин ҳикматёр алайҳи низоми муҳаммад довуд таъ сис ёфта буд барномаи ҳизб аслан аз мусоидат намудан ба интишори таълимоти ислом ба тамоми дунё таблиғи сиёсӣ барои фарқи аҳолии афғонистон мутобиқи забон ирқ ва соири аломатҳои иҷтимоӣ комилан бар ҳам додани низоми таълимии мав ҷуда ки дар он духтарону писарон як ҷо таҳсил мекунанд талаби ба мулло ҳо ва уламо дасти ёрӣ дароз кардани давлат табдили пурраи низоми судӣ ба қонуни шариат ва амсоли инҳо иборат мебошад ҳизби исломӣ ки ба асоси ҳаракати ҷа вонони мусулмон таъ сис ёфта муассисаш профессор бурҳо нуд дини раб бонӣ буд пас аз ҳизби исломии аф ғонистон ин ҳизб аз ҷиҳати шу мораи аъ зо мартабаву манзилат дар ҷои ду юм қа рор дошт аксари аъзои он сокинони ҳи рот бод ғис форёб ҷузҷон балх са ман гон қундуз тахор бағ лон бадахшон панҷ шер ва бештаре аз ҷумлаи си лоҳ бадас то ни вақт буданд асоси барномаи ин ҳизб низ дар афғонистон таъсис додани давлати ис ломӣ буд бурҳо нуд дин раббонӣ сент дар нати ҷаи суиқасд ба шаҳодат расид дар натиҷаи ихти лофҳои назарӣ гурӯҳе аз ҳизби ҳикматёр ҷудо шуда бо ҳамон ном ҳизби ҷудогона ташкил намуд сарвараш му ҳаммадюнуси холис буд солҳои холис дар кобул гурӯҳи бунёдгарои тавобин дошт аъзои ин гу рӯҳ муллоҳо ва рӯҳониёне буданд ки дар масҷидҳо мавъизаи динӣ мекарданд муассиси ин ҳизб собиқадори гурӯҳи ҷавонони мусулмон яке аз саромадони ҳаракати бунёдгароӣ дар афғонистон абдуррасули сайёф машҳур ба расули са й ёф аст сайёф баъди аз маҳбаси пули чархӣ озод гардидан ба покистон фирор карда соли дар он ҷо раиси иттиҳоди исломӣ барои озодии афғонистон интихоб мегардад марти расули сайёф иттиҳоди исломии озо дии афғонистонро созмон дод ки дар заминаи он ҳиз би иттиҳоди исломии озодии афғонистон таъсис ёфт муассиси ин ҳаракат сабғатуллоҳ муҷаддадӣ аз авлоди бонуфузи ҳазратҳои арабтабор асосгузорони нақшбандия дар шарқи мусулмонӣ буда соли дар кобул таваллуд ёф тааст ҳазратҳо борҳо муқобили амонуллоҳхон исён барангехта буданд аслан манзури ин ҳизб таблиғу тар виҷи андешаҳои ихвон ус сафо буд ки ҳангоми таҳ сил дар донишгоҳи ал азҳар муҷаддадӣ ба онҳо пайваста буд со ли дар музофоти балучистон покистон таъсис ёфта аз худи ҳамин сол дар афғонистон амал мекард му ассиси ин ҳизб муҳаммаднабӣ муҳаммадӣ буда соли дар вилояти лугар дар оилаи мавлавӣ абдулваҳҳоб аз қабилаи аҳмадзай таваллуд шудааст муҳаммаднабӣ му ҳаммадӣ пайрави ҷараёни қодирияи нақшбандия буд ва соли бо фармони сарвари вақти афғонистон ҳафизуллоҳ амин ба қатл расонда шуд муҳаммад набӣ дар фаъоли яташ миллатгаро ва зидди коммунистӣ буд маҳози миллии исломии афғонистон моҳи марти соли ташкил шудааст роҳ ба раш пир саййидаҳмади гелонӣ мебошад маҳози мил лӣ асосан аз муридон ва пайравони фирқаи қодирия ибо рат аст ки пешвои он пир саййидаҳмади гелонӣ мебошад ин ҳизб дар анҷумани муассисон янв дар кобул таъ сис ёфта дар он вакил иштирок дош танд ва кумитаи марказии он дар ҳайати нурмуҳам мад таракӣ бабрак кормал султоналии киштманд солеҳмуҳаммади зерай дастагири панҷшерӣ бадахшӣ ва шаҳрухи шаҳпар интихоб гардида буданд баъди ду сол дар сафи ҳизб ҷудоӣ ба амал омада он ба ду ҷиноҳ халқ таҳти сарварии таракӣ ва парчам бо роҳбарии кормал тақсим гардид баъди ғалабаи инқилоби савр мухолифатҳо ва таъқибу фишори парчамиҳо аз нав шиддат гирифт дар вазъи истибдоди шоҳӣ ҳар ду ҷиноҳи ҳизб расман ғайри қонунӣ маҳсуб мешуданд бо ҳамдастии ҳукумати вақ ти афғонистон муқобили фаъолияти ҳхда аз тарафи аҳ зобу ҳа ра катҳои бунёдгаро миллатгаро мисли ҷаво нони мусулмон афғон миллат шуълаи ҷовид ва амсоли инҳо аксуламалҳо анҷом дода мешуданд вале бо вуҷуди чунин фишорҳо ҳхда фаъолияти таблиғӣ ва тарвиҷии худро густариш медод халқ ва парчам муттаҳид шу данд ба сабаби камшумории синфи коргари мавҷуда дар афғонистон ҳхда фаъолияти хешро ба таблиғу тарвиҷ дар артиш ва соири сохторҳои қудратӣ нигаронда буд дар давраи омодасозӣ ва ташкили инқилоби савр халқ ва парчам муттаҳид шуданд вале ин ваҳдат дер давом накард ғайр аз ҳизбҳои сиёсию наҳзату ҳаракатҳои гурӯҳ ҳои алоҳида дар афғонистон як зумра ташкилоту иттиҳодияҳо аз қаби ли иттиҳодияи коргарӣ ташкилоти демократии ҷавоно ни афғонистон амсоли комсомоли иттиҳоди шӯравӣ буда соли таъсис ёфт ташкилоти демократии занони афғонистон соли таъсис ёфта баъдтар ба шӯрои занони афғонистон табдили ном кард иттиҳо дияи нависандагон ва шоирон ташкил шуд ит тиҳоди журналистон таъсисаш соли иттиҳоди кормандони ҳу нар рассомон филмсозонон мутрибон соли таъсис ёфт ҷабҳаи миллии ватан соли таъсис ёфта баъд ҳо ба ҷабҳаи миллӣ табдили ном кард мавҷуд буданд ки вобаста ба вазъи сиёсии кишвар фаъолият доштанд баъди соли пас аз рӯйи кор омадани таҳавву лоти нав ва суқути толибон дар муддати кӯтоҳе дар афғонистон бештар аз ҳизб номнавис шуданд вале баъдан дав лат мудохила карда ҳизбҳои сиёсӣ аз нав номнавис шуданд ва акнун ҳизби сиёсӣ дар афғонистон фаъолият дорад шоҳигарии арабистони саудӣ давлат дар қисми ҷанубу ғарбии осиё тақрибан ҳиссаи нимҷазираи арабистон ва чандин ҷазираҳои баҳри сурх ва халиҷи форсро дар бар мегирад дар шимол бо урдун ироқ кувайт дар шарқ бо қатар дар ҷанубу шарқ бо имороти муттаҳидаи арабӣ ва уммон дар ҷануб бо ҷумҳурии яман ҳамсарҳад аст масоҳаташ зиёда аз млн км аз рӯи маълумоти смм аз рӯи дигар маълумот масоҳати арабистони саудӣ млн то млн км ро сарҳадҳояш дар ҷануб ва ҷанубу шарқ биёбон аст ва дар он марзи муайян гузошта нашудааст хати муайян надорад ташкил медиҳад аҳолиаш млн ҳазор пойтахташ ар риёз ба музофоти маъмурӣ тақсим шудааст шаҳрҳои калонтаринаш ҷидда мадина макка ад даммам бурайда ҳуфуф бандарҳои асосиаш ҷидда ҷизан янбу ал ҷубайл забони давлатӣ арабӣ пули миллӣ риёли саудӣ ислом дини ягонаи давлатӣ аҳолӣ нафар акс маккааҳолӣ нафар арабистони саудӣ монархияи мутлақи теократӣ сарвари давлат шоҳ ходими ҳарамайни шариф ки дар як вақт ҳам сарвазир ҳам сарфармондеҳи қувваҳои мусаллаҳ мебошад вай ҳайати ҳукумати иҷроия монанд ба шӯрои вазирон ро ки аз сарвазир ноиби аввали сарвазир ва вазир иборат аст аз ҷумлаи оли худ фарзандони оли сауд таъйин мекунад шохаи қонунгузории ҳукумат маҷлис уш шӯро раис бо аъзо ҳар чор сол ва сардорони музофотҳо губернаторон низ аз ҷониби шоҳ таъйин мегарданд қуръон сарқонуни конститутсияи давлат эълон гардида аҳкоми шариат қонунҳои ҷорӣ мебошанд ба сохтори судӣ судҳои маҳаллӣ судҳои олии шариатӣ ва судҳои аппелятсионӣ шикоятӣ дохиланд мурофиаҳои судӣ дар асоси ҳукмҳои қуръон ва шариат гузаронда мешаванд шоҳ мақоми олии судӣ буда ҳуқуқи афв танҳо ба ӯ дода шуд маҳкум ё танқид кардани сохти сиёсии давлат шифоҳӣ ё хаттӣ қонунан манъ аст дар арабистони саудӣ ҷазои қатл роиҷ буда ин ва ҷазоҳои дигар танҳо дар сурати пурра собит шудани гуноҳи айбдоршаванда ба амал бароварда мешаванд гирдиҳамоӣ ва намоишҳои эътирозӣ низ мамнӯъанд дар мамлакат ҳизбҳои сиёсӣ вуҷуд надоранд соли аввалин бор интихоботи намояндагони мардумӣ доир гашт сола ва аз он боло занҳо ва ҳарбиён ҳуқуқи иштирок надоранд сиёсати беруна ва муносибатҳои байналхалқии арабистони саудӣ ба нигоҳдошти нуфузи подшоҳӣ дар байни давлатҳои дигар равона шуда он ҳомӣ ва тарғибгари дини ислом дар арсаи ҷаҳон аст арабистони саудӣ узви бонуфузи лигаи давлатҳои араб смм хазинаи байналмиллалии асъор созмони конфронси исломӣ ташкилоти мамлакатҳои содиркунандаи нефт опек мебошад байни арабистони саудӣ ва тоҷикистон муносибатҳои дипломатӣ феврали барқарор гардида январи сафорати арабистони саудӣ дар ҷумҳурии тоҷикистон ифтитоҳ гардид муносибатҳои иқтисодиро созишномаи умумии ҳамкории байни ҳукуматҳои ду кишвар аз майи ба танзим медарорад арабистони саудиро аз ҷанубу ғарб баҳри сурх аз шимолу шарқ халиҷи форс иҳота кардааст сатҳи кишвар асосан аз пуштакӯҳҳои регпӯш иборат буда дар ғарб баландии кӯҳҳо аз м зиёд шуда мераванд қисми зиёди мамлакат биёбони регзор дар шимол нефудаи калон дар шарқ нефудаи хурд ва дар ҷанубу шарқ рубъ ул холӣ майдони умумии биёбонҳо наздики млн км воҳаҳо низ ҳастанд дар атрофи баҳри сурх пастии тиҳома қад қади халиҷи форс пастии ал хосса воқеъ гаштааст дарёҳои доимӣ нестанд сарвати муҳимтарини зеризаминӣ нефт конҳои тило оҳан мис сурб барит намаксанг гаҷ абрақ ва ғайра ҳастанд иқлими арабистони саудӣ дар шимол субтропикӣ дар ҷануб тропикӣ дар қисми бештари мамлакат континентӣ ҳарорати миёнаи июл дар ҳама ҷо ғайр аз ноҳияҳои кӯҳӣ аз с зиёд баъзан то с мерасад ҳарорати миёнаи январ дар шимоли мамлакат с дар ҷануб то с гарм аммо дар шимол баъзан то с сард мешавад боришоти солона аз мм зиёд нест набототаш хеле ноқис биёбонӣ ва нимбиёбонӣ явшон нахӯдак ва ғайра дар воҳаҳо ақоқиё нахли хурмо ва дигар дарахтони мева мерӯянд аз ширхорон оҳу гӯрхар шағол рӯбоҳ кафтор гург бузи кӯҳӣ аз парандаҳо кабк бедона дуғдоғ шутурмурғ кабӯтар вомехӯранд хояндаю хазанда сусмор ва малахҳои гуногун бисёранд саудиён яманиён ва арабҳои аз дигар кишварҳо омада боқимонда эрониён ҳабашҳо ҳиндиён покистониён филиппинҳо ва ғайра буда аврупоиён зиндагии алоҳидаи маҳдуд дар доираи диаспораи худ доранд зичии миёнаи аҳолӣ нафар дар км дар шаҳрҳо то нафар то солҳои садаи аҳолии асосии арабистони саудӣ бодиянишинон буданд дар натиҷаи рушди иқтисод миқдори бодиянишинон то расида қариб ҳама шаҳрнишин шуданд аҳолии таҳҷоӣ бештар дар соҳили баҳри сурх ва халиҷи форс дар паҳнкӯҳҳои наҷд ва ҳиҷоз дар воҳаҳо зиндагӣ мекунад дар арабистони саудӣ дини ягона ислом ҳукмрон буда бо ҷараёнҳои ҳанбалия ваҳҳобия салафия шиаҳо мебошанд дар мамлакат ба ҷо овардани маросим ва расму ойини динии қавмҳои дигар паҳн кардани адабиёт сохтани ибодатгоҳҳои дигар динҳо манъ аст дар арабистони саудӣ полиси назорати динӣ муттаво амал мекунад ки вайронкунандагони тартиботи ҷоришударо ба ҷавобгарӣ мекашад барои ғайридин ворид шудан ба макка ва мадина низ манъ аст тарзи либоспӯшӣ низ таҳти назорат қарор гирифта занҳои хориҷӣ бояд ҳатман ҳиҷоб абайя пӯшанд истеъмоли машрубот ва гардиши маводи мухаддир сахт маҳкум мешавад ҷазо аз ҷарима то қатл дар арабистони саудӣ аз давраҳои қадим ҳазорсолаи то милод қабилаҳои арабҳои бодиянишин зиндагӣ мекарданд дар садаи дар қисми ғарбии он дар ҳиҷоз дини ислом ва аввалин давлати мусулмонии теократӣ хилофати араб ба вуҷуд омад шаҳрҳои макка ва мадина зиёратгоҳи қудсӣ гардиданд дар асрҳои қисми зиёди ҳудуди ҳозираи арабистони саудӣ ба хилофати умавиён асрҳои ба хилофати аббосиён тобеъ буд дар асрҳои дар як қисми ҳудуди нимҷазираи арабистон аморату салтанатҳои мустақил ташкил ёфтанд ҳиҷоз ки вобастаи вассали фотимиён ва баъд айюбиён буд аз миёнаи садаи то ибтидои садаи тобеи мамлукҳо шуд аҳамияти иқтисодӣ ва динию сиёсии ҳиҷоз халифаҳоро водор мекард ки онро таҳти тасарруфи худ нигоҳ доранд наҷд низ мухторияти хешро нигоҳ медошт аввали садаи ҳиҷоз ба тасарруфи имперотурии усмонӣ даромад дар наҷд ки чун аморати мустақил монда буд дар садаи ҷараёни динию сиёсии ваҳҳобия ташаккул ёфт ки то ибтидои садаи дар зери парчами он ҳокими яке аз аморатҳои ин ҷо муҳаммад ибни сауд тамоми арабистонро дар давлати феодалии ваҳҳобияи саудиҳо муттаҳид кард солҳои қисми зиёди нимҷазираи арабистонро қӯшунҳои подшоҳи миср муҳаммад алӣ забт карданд дар ин замон қисми ҷанубии ҳудуди ҳозираи арабистони саудӣ асир ки аз садаи дар ҳайати имперотурии усмонӣ буд аз нимаи садаи нисбатан мустақил буд нимаи дуюми садаи давлати ваҳҳобиҳоро ҳокимони шаммар арабистони шимолӣ рашидиён ба даст дароварданд соли амир ибни сауд аморати ваҳҳобиҳоро дар наҷд барпо намуд солҳои ибни сауд шаммар қисми асир ва ҳиҷозро ба наҷд ҳамроҳ кард ва январи худро шоҳи ҳиҷоз ва султони наҷд эълон намуд аввалин шуда ин давлати навро иттифоқи шӯравӣ ба расмият шинохт аз соли давлат арабистони саудӣ ном гирифт соли дар натиҷаи ҷанг бо яман ба арабистони саудӣ тамоми асир ва қисми наҷд ҳамроҳ гардид солҳои садаи арабистони саудӣ ки дар ҳудудаш конҳои калони нефт мавҷуд буданд ба монополияҳои америкоӣ барои истихроҷ ва коркарди нефт иҷозат дод истеҳсоли саноатии нефт аз соли сар шуд аз ҷониби стандарт ойл компани оф калифорния баъдтар арамко он қариб и нефти арабистони саудиро ба дасти худ гирифт истеҳсоли он бо суръат афзуд соли ҳазор тонаа ва соли млн тонна солҳои ҷанги дуюми ҷаҳонӣ арабистони саудӣ бо германияи фашистӣ ва италия робитаи дипломатиашро қатъ кард баъди ҷанг ва то соли истихроҷи нефти арабистони саудӣ дар тасарруфи арамко буд има дар заҳрон базаи ҳарбии ҳавоии хешро барпо кард аз миёнаи солҳои садаи дар арабистони саудӣ ҳаракати зиддиимпериалистӣ авҷ гирифт нефтчиёни арамко корпартоӣ карданд шоҳ сауд ки баъди марги ибни сауд сари ҳокимият омад барои бераҳмона пахш намудани ҳар гуна баромади зидди тартиботи подшоҳӣ қонун баровард зиддият дар тараққиёти иқтисодӣ шиддати вазъи сиёсӣ буд ки дар дохили сулола мубориза рафт ва ноябри сауд аз тахт афтид ба ҷои ӯ файсал ибни абдулазиз ас сауд шоҳ эълон шуд ҳукумати файсал ба аъёну ашрофи сармоядор такя карда дар соҳаи иқтисодиёт ва маорифи халқ як қатор ислоҳот гузаронд арабистони саудӣ аз соли ба мамлакатҳои гирифтори таҷовузи исроил миср сурия урдун ёрии молиявии бебозгашт мерасонд арабистони саудӣ ки сардори гурӯҳи мамлакатҳои истеҳсолкунанда ва содиркунандаи нефт буд истеҳсоли нефт ва фурӯши онро ба мамлакатҳои ҳомии исроил кам ба има ва нидерланд муваққатан бас кард марти шоҳ файсал кушта шуд ба ҷойи ӯ бародари хурдиаш холид ибни абдулазиз ас сауд шоҳи арабистони саудӣ эълон шуд азбаски арабистони саудӣ дар шароити сар бардоштани фундаментализми исломӣ дар кишвар баъди инқилоби исломии эрон ва бетартибиҳои шиаҳо дар музофоти шарқӣ ал хосса бетараф буда наметавонист шоҳзода фаҳд аввали соли эълон кард ки шӯрои машваратӣ таъсис доданист он танҳо соли амалӣ шуд августи баъди муҳосираи кувайт аз ҷониби ироқ фаҳд ба мамлакат қӯшуни има ро ворид кард то кишварро аз таҳдиди ироқ эмин дорад ибтидои соли ба қувваҳои дастҷамъонаи як қатор кишварҳо муяссар шуд ки қӯшунҳои ироқ аз кувайт бароварда ва таҳдиди ҷанг ба арабистони саудӣ бартараф карда шавад баъди холид фаҳд ба тахт нишаст ва соли ӯро абдулло ибни абдулазиз оли сауд ҷойгузин шуд асоси иқтисоди арабистони саудӣ саноати нефту газ аст он и захираҳои нефти ҷаҳонро соҳиб аст ва дар рӯйхати давлатҳои содиркунандаи нефт ва маводи нефтӣ дар ҷойи аввал меистад и буҷети мамлакат и ммд ва и содиро ти арабистони саудиро тиҷорати нефт ташкил медиҳад дар арабистони саудӣ соҳаҳои гуногуни саноати нефту химия металлургия нассоҷӣ хӯрокворӣ истеҳсоли коғаз ва ғайра тараққӣ кардааст моҳидорӣ ба даст овардани марворид ва марҷон ҳунарҳои дастӣ низ дар ривоҷ аст дар соҳаи кишоварзӣ чорводорӣ кишти ғалла ва ғалладонагиҳо парвариши нахли хурмо меваҳои гуногун назаррас аст бо вуҷуди норасоии об ва киштношоямии замин арабистони саудӣ бо истифода аз технологияи пешқадам соҳаи кишоварзии хешро тараққӣ медиҳад ҳатто маҳсулоти ин соҳаро содир мекунад зиёда аз обанбор барои обёрӣ ва таъмини соҳа омода ҳастанд ширинкунии оби баҳр аз намак тоза кардани он ба соҳаи таъмингари ниёзи дохилӣ табдил ёфтааст бештар нақлиёти автомобилӣ маъмул аст роҳи оҳан аэропорти бузурги байналхалқӣ ва якчанд фурудгоҳҳои музофотӣ дорад бандарҳои асо сии баҳрӣ дар халиҷи форс рас таннура даммом ал хубар мина сауд дар баҳри сурх ҷидда асосан хизматрасонӣ ба ҳоҷиён расондани онҳо ба макка ва мадина наздики млн нафар дар як сол янбу ва ҷизон асосан нефт маводи нефтӣ ва гази моеъро содир маҳсулоти мошинсозии вазнин таҷҳизоти воситаҳои нақлиёт маҳсулоти коркарди металл тамоку матоъ либос маводи ғизоиро ворид мекунад шарикони асосии тиҷоратиаш има япония германия франсия италия нидерланд кореяи ҷанубӣ сингапур да ромад аз ҳаҷ қисми намоёни буҷети арабистони саудӣ аст арабистони саудӣ дар ибтидои давлатдории худ имконияти саводнок кардани аҳолиро надошт танҳо шайхони масҷидҳо ва муаллимони мактабҳо соҳибмаълумот буданду халос ҳадафи асосии таълим баровардани хату савод ва омӯхтани аҳкоми шариат буд соли доир ба таълими ҳатмии ибтидоӣ ва таъсиси мактабҳои ибтидоӣ дар қатори мактабҳои хусусӣ қонун қабул карда шуд соли дар бораи бо таълим фаро гирифтани духтарон таъсиси омӯзишгоҳҳои педагогии занона кушодани донишкадаҳои олии занона низ қонун қабул гардид таълим аз зинаи ибтидоӣ то мактаби олӣ ройгон аст ҳатто ёрирасонии тиббӣ ба мактабиён ва донишҷӯён дар муассисаҳои таълимӣ духтарон аз писарон ҷудо таҳсил мекунанд мактабҳои ибтидоӣ миёна омӯзишгоҳҳои касбӣ техникӣ фелдшерию акушерӣ мутахассисони хоҷагидорӣ коллеҷҳои занона ва мардона фаъолият доранд вазорати маорифи арабистони саудӣ соли аз ҷониби шоҳ фаҳд таъсис ёфта аввалин дар подшоҳӣ донишгоҳи ба номи шоҳ сауд соли дар ар риёз ба кор даромад ҳоло шумораи мактабҳо ба ва донишгоҳҳо ба адад расидаанд калонтарин донишгоҳҳо донишгоҳи абдулазиз дар ҷидда донишгоҳи тадқиқи дини ислом дар мадина донишкадаи олии технологӣ ва донишкадаи техникӣ дар ар риёз коллеҷи нефт дар заҳрон калонтарин китобхонаҳо китобхонаи миллӣ таъсисаш китобхонаҳои сауд маҳмудия китобхонаи донишгоҳҳои ар риёз мадина давлат таҳсили донишҷӯёнро дар хориҷи кишвар асосан дар има британияи кабир канада австралия малайзия аз ҷиҳати молиявӣ дастгирӣ менамояд нашрияҳои машҳури арабистони саудӣ ал билод аз ан надва аз ал мадинат ул мунаввара аз ар риёз аз бюллетени вазорати ахбор радиошунавонӣ аз соли сар шудааст арабистони саудӣ дорои радиостансияҳои давлатӣ ва хусусӣ буда шаҳрҳои калон ва ҳар музофот пойгоҳҳои телевизион ва радиои худро доранд хабарҳо ба забонҳои арабӣ англисӣ урду индонезӣ форсӣ ва сухаилӣ шунавонида мешаванд телевизион аз соли амал мекунад шабакаи телевизионии давлатӣ ва пойгоҳи дигар дорад барномаҳои телевизион ва радиошунавонӣ зери назорат сензура қарор доранд раёсати назорат ё дидбонии радио ва телевизион яке аз сохтори вазорати фарҳанг ва иттилооти арабистони саудӣ мебошад шабакаҳои телефонҳои мобилӣ аз соли интернет аз охири соли ба фаъолият сар кардаанд ҳукумат барои сензураи интернет рамзҳои махсусро истифода мебарад дар арабистони саудӣ фаъолияти театр ва кинотеатрҳо мамнӯъ аст аммо дар макони зисти ҷудо аз ҷомеаи зисти саудиён коргарони хориҷӣ ва обшинаҳо масалан заҳрон ин гуна муассисаҳо ҳастанд видеои хонагӣ мамнӯъ нест банглодеш номи расмӣ ҷумҳурии халқии банглодеш давлат дар осиёи ҷанубӣ дар ҷ онро халиҷи банғолаи уқёнуси ҳинд иҳота намуда дар ғ шим ва ш бо ҳиндустон дар ҷ ш бо мянма ҳамсарҳад аст дарозии хатти сарҳадаш бо баҳр км бо хушкӣ км масоҳ ҳазор км аҳолиаш млн нафар ки дарсадашро банголиҳо ташкил медиҳанд пойтахташ шаҳри дакка млн нафар шаҳрҳои бузургтаринаш читтагонг млн нафар нараянганҷ млн кхулпа млн ва ғозипур млн нафар аз ҷиҳати маъмурӣ ба вилоят тақсим мешавад идҳои миллӣ рӯзи истиқлол март рӯзи ғалаба декабр воҳиди пулӣ така банглодеш ҷумҳурии унитарии парламентист сарвари давлаташ президент аз тарафи парламент ба муддати сол интихоб мешавад сарвари ҳукуматаш сарвазир мақоми олии қонунбарораш маҷлиси миллии нафар аъзои он бо овоздиҳии ошкоро ба муддати панҷ сол интихоб мешаванд якпалатагӣ ҷойи иловагӣ дар парламент барои занҳои вакил нигоҳ дошта мешавад ҳокимияти судиро суди олӣ ба ҷой меоварад банглодеш узви смм созмони конфаронси исломӣ ассотсиатсияи ҳамкорӣ бо давлатҳои осиёи ҷанубӣ ва ғ мебошад муносибатҳои дипломатӣ дар миёни банглодеш ва ҷт марти барқарор гардидаанд қариб и ҳудуди ҷхб дар ҳамвории бангола наздикии делтаи д ҳои гангу браҳмапутра ҷой гирифтааст аз даҳ як ҳиссаи ҳудудашро обҳои дохилӣ ишғол кардаанд шим ва ш и банглодеш аз ҳамворӣ ва пуштаву кӯҳҳои паст читтагонг баландиашон то м иборат аст дар қисмати шим дар сарҳадди ҳиндустон пуштаҳои мадҳупуру баринд дар ш силсилакӯҳи лушай ҷойгиранд ки баландии онҳо аз м зиёд нест азбаски ҷараёни кӯҳпайдошавӣ идома дорад дар ин қаламрав зуд зуд заминларза ба амал меояд аз канданиҳои фоиданок захираҳои гази табиӣ уран ангиштсанг торф ва оҳаксанг мавҷуданд иқлимаш субэкваторӣ муссонӣ ҳарор миёнаи моҳи янв аз то с июл то с миқдори боришоти солона аз то мм буда бештари боришот ба моҳҳои июл окт рост меояд обҳои дохилӣ боиси пайдоиши манзараҳо ландшафтҳо гардидаанд дарёҳои бузургтаринаш гангу браҳмапутра д ганг бо шохоби браҳмапутра д ҷамиа якҷоя шуда падма ном мегирад ки паҳнои он ба км мерасад поёнтар падма боз як шохоб меҳнуро қабул карда дар шакли густарда ба халиҷи бангола мерезад ҳангоми обшавии пиряхҳои ҳимолой ва бориши боронҳои мавсимӣ сатҳи д ҳои банглодеш баланд гардида навоҳии қисмати ҷанубии он то се моҳ зери об мемонанд олами набототи банглодешро бештар дарахтони ҳамешасабзи тропикӣ тик нахл бамбук лиана изғиҷи пеҷон ташкил медиҳанд дар сундарбан поёноби делтаи гангу браҳмапутра бешазори дарахтони мангр мавҷуданд ки дар феҳристи осори умумиҷаҳонии фарҳангии юнеско ворид мебошанд ҷангалҳои тропикии боқимонда ҳамагӣ и ҳудуди банглодешро ишғол карда дар қисмати ҷан ва ҷан шарқӣ паҳн шудаанд олами ҳайвоноти банглодеш ғанӣ ва сернамуд аст дар бешазор маймунҳо зиёд буда аз дарандаҳо бештар бабри банғолӣ паланг кафтор ва хирс мавҷуданд дар қисми ҷан ва шарқии банглодеш фил лемур гуроз боқӣ мондаанд хояндаҳо низ хеле зиёданд дар банглодеш бештар аз намуди паранда ва ба миқдори зиёд мору тимсоҳу ҳашароти заҳрнок вомехӯранд дар обҳои дохилӣ ва халиҷи банғола шумораи моҳӣ бисёр аст барои ҳифзи табиат дар банглодеш мамнӯъгоҳ ва боғҳои миллӣ бунёд гардидаанд боғҳои миллии мадҳупур ва читтагонг хушксолӣ ва обхезиҳо бодлесии хок маҳвшавии бешаҳо ифлосшавии об бештар бо пестисидҳо масоили экологии банглодеш мебошанд ҳайати этникии аҳолии банглодеш ҳамгун буда и онро банголиҳо ташкил медиҳанд дар минтақаҳои шим ғарбӣ ва марказӣ мусулмонон зиндагӣ мекунанд гурӯҳи дигари этникӣ биҳориҳо зиёда аз млн буда аз шим ҳиндустон ба банглодеш омадаанд забонашон урдуст аҳолии таҳҷоӣ қариб млн нафар буда дар шим ғ қабилаи санталҳо дар шим ш кҳасиҳо ғароиҳо ва дар ҷ ш чакмаҳо муронгҳо мармаҳо сукунат доранд зичии аҳолӣ дар км зиёда аз нафар буда дар ҷаҳон дар ҷойи аввал меистад забони давлатӣ банголӣ буда забонҳои урду ҳиндӣ ва англисӣ низ паҳн шудаанд сатҳи саводнокӣ афзоиши табиӣ бо вуҷуди сиёсати демографии камкунии таваллуд хеле зиёд буда соле ба мерасад дарозумрӣ ба ҳисоби миёна сол мебошад муҳоҷирати меҳнатии ғайрилегалӣ зиёд аст ба давлатҳои халиҷи форс британия малайзия дини асосӣ ислом аҳолӣ мусулмони суннимазҳаб пайрави ҳиндуия боқимонда пайрави буддоия насрония ва ғ мебошанд давлати нахустин дар ҳудуди банглодеш дар асрҳои пеш аз м бо номи ванга вуҷуд дошта асрҳои то м тобеи давлати маври асрҳои м мансуби давлати гуптиҳо будааст аз садаи то аввали садаи ин сарзамин банглодеш ном доштааст аз нимаи аввали садаи то аввали садаи зери тасарруфи салтанати деҳлӣ мусулмонӣ қарор дошта аз ҳамон вақт дини ислом дар банглодеш паҳн гардидааст авв садаи банглодеш истиқлол ба даст овард баъди соли мустамликадорони англис банглодешро ишғол намуда баъдан саросари ҳиндустонро зери тасарруфи худ дароварданд банглодеш солҳои ба мустамликаи англия табдил дода шуда ҳиндустони британия ном гирифт аз аввали садаи дар банглодеш ҳаракатҳои миллӣ озодихоҳӣ авҷ гирифта баъди ҷанги якуми ҷаҳонӣ боз ҳам вусъат ёфтанд тезутунд гардидани ҳаракатҳои миллӣ озодихоҳӣ дар давлатҳои осиёи ҷанубӣ мустамликадоронро маҷбур сохт ки истиқлоли ҳиндустонро эътироф кунанд худи ҳамон сол англисҳо дар ҳудуди мустамликаи собиқ аз рӯйи равияҳои динӣ давлатҳои ҳиндустон ва покистонро таъсис доданд ва банголаи шарқӣ ки бештари аҳолиашро мусулмонон ташкил медоданд ба ҳайати покистон дохил карда шуд бадии дар ҳайати покистон будани бангола дар он буд ки дар бештари мавридҳо ҳуқуқи сиёсии онҳо поймол гардида забони банголӣ чун забони давлатӣ эътироф намешуд ин боиси норозигӣ ва вусъати ҳаракатҳои миллӣ озодихоҳӣ дар тамоми бангола шуд ки онро ҳизби лигаи халқӣ авомӣ лига роҳбарӣ мекард дек дар интихоботи умумӣ ҳизби халқӣ бо бартарии калон аз ҷой дар маҷлиси миллии покистони шарқӣ ҷой ғолиб гардид баъд аз ин ҳукуматдорони ҳарбии покистон ба банголаи шарқӣ додани истиқлолро рад намуданд ки ба норозигии тамоми табақаҳои мардум оварда расонд марти соли ҳокимияти ҳарбии покистон пешвои лигаи халқӣ муҷибурраҳмонро ҳабс намуд дар ҷавоб як гурӯҳ тарафдорони ӯ дар калкатта ш и бангола таъсис ёфтани ҷумҳурии халқии банглодешро эълон карданд дар чунин вазъият таъқиби банголиҳо аз ҷониби ҳарбиёни покистон авҷ гирифта боиси ба хоки ҳиндустон кӯч бастани миллионҳо гурезаҳо гардид шиддат ёфтани вазъият боиси сар задани низои ҳарбии байни ҳиндустону покистон гардид дек сипоҳиёни ҳиндустон дар якҷоягӣ бо дастаҳои банголӣ ба шаҳри дакка ворид гардиданд янв муҷибурраҳмон сарвари ҳукумат таъйин гардида конститутсияи муваққатӣ қабул карда шуд ҳукумати нав дар асоси конститутсияи муваққатӣ ҷумҳурии парламентӣ эълон намуда муносибатҳои иқтисодию сиёсии худро бо ҳиндустон ва иттиҳоди шӯравӣ вусъат бахшид ноябри маҷлиси муассисон конститутсияи доимии банглодешро қабул кард марти интихоботи ассамблеяи миллӣ баргузор шуд ки дар он ҳизби лигаи халқӣ ғалаба ба даст овард харобии иқтисодиёт вусъати камбизоатӣ ривоҷи коррупсия ва авҷи бесарусомонӣ боиси норозигии бештари ҳамаи табақаҳои аҳолӣ гардид дек дар мамлакат вазъияти фавқулода эълон гардида фаъолияти ҳизбҳои сиёсӣ манъ карда шуд авг дар банглодеш табаддулоти ҳарбӣ ба амал омада парламентро пароканда кард собиқ вазири корҳои дохилӣ ва равобити берунӣ к м аҳмад президенти банглодеш эълон гардид ноябри ҳукуматдорони ҳарбӣ бисёр аъзои ҳукуматро бо сардории муҷибурраҳмон ба қатл расониданд ҳама гуна фаъолияти сиёсӣ дар мамлакат манъ гардид апр зиёурраҳмон президенти банглодеш эълон гардида дар сиёсати иқтисодии худ ба моликияти хусусӣ имтиёзи зиёде дода барои ҷалби сармояи хориҷӣ имконияти васеъ фароҳам овард майи дар банглодеш табаддулоти нави ҳарбӣ ба амал омада зиёурраҳмон ба қатл расонида шуд соли табаддулоти навбатӣ дар мамлакат генерал лейтенант х м иршодро ба сари ҳокимият овард натиҷаи референдуми соли нишон дод ки зиёда аз дарсади аҳолӣ ба тарафдории иршод ва ҳукумати ҳарбиён овоз додаанд барои фаъолияти ҳизбҳои сиёсӣ иҷозат дода шуд дар интихоботи моҳи майи ҳизби миллӣ ки иршод таъсис дода буд дар ассамблеяи миллӣ ҳиссаи ҷойҳоро соҳиб гардид дар интихоботи майи иршод дастболо ва вазъияти ҳарбӣ бекор карда шуд дек бинобар фишори ҳизбҳои оппозитсионӣ иршод ба истеъфо рафт дар раъйпурсии парламентӣ ҳизби миллӣ бо сарварии ҳамсари зиёурраҳмон холида раҳмон ғалаба карда ӯ сарвазири банглодеш интихоб гардид соли ҳизби лигаи авом ғолиб омада духтари муҷибурраҳмон шойиҳа ҳасина возид соҳиби қудрат гардид аммо соли курсии сарвазирӣ боз насиби ҳизби миллӣ шуд дар интихоботи навбатӣ дек лигаи авом бо роҳбарии шойиҳа ҳасина ғалаба карда номбурда янв сарвазири банглодеш интихоб гардид зимни таснифи смм банглодеш ба қатори давлатҳои рӯ ба инкишоф ворид гардида ҳаҷми ммд соли млрд долларро ташкил медод ки аз ин ба соҳаи хизматрасонӣ ба саноат ва ба соҳаи кишоварзӣ рост меомад дар иқтисодиёти мамлакат моликияти хусусӣ нақши асосӣ дорад моликияти давлатӣ дар соҳаи энергетика нақлиёт хоҷагии об ва як қатор соҳаҳои саноати вазнин бартарӣ дорад сармояи хориҷӣ бештар дар соҳаҳои бонк нақлиёти баҳрӣ ва савдои берунӣ амал мекунад истеҳсоли нерӯи барқ соле млрд квт соатро ташкил медиҳад нерӯгоҳи бузургтарини барқи обӣ дар қисми ҷан шарқии банглодеш карнапҳули воқеъ аст сӯзишвории асосӣ дар банглодеш гази табиӣ буда истеҳсоли солонаи он млрд м ро ташкил медиҳад инчунин истеҳсоли оҳаксанг каолин намаки ош ва масолеҳи сохтмон ривоҷ ёфтааст кишоварзӣ дар иқтисодиёти банглодеш соҳаи пешбаранда буда дар низоми содироти мамлакат нақши асосӣ дорад аз тарафи дигар дараҷаи пасти ҳосилнокии меҳнат обхезиҳои доимӣ ва дигар офатҳои табиӣ боиси таъмин нашудани талаботи дохилии мамлакат бо маҳсулоти озуқа мегардад соҳаи зироаткорӣ ривоҷ ёфта қисми зиёди ҳосил аз заминҳои обёришаванда млн га ба даст меояд асосан шолӣ ва ҷут кошта мешавад банглодеш аз ҷиҳати ҷамъоварии ҷут дар ҷаҳон ҷойи аввалро ишғол карда аз ҳиссаи талаботи ҷаҳониро таъмин месозад гандуму ҷав низ мекоранд дар ноҳияҳои марказӣ кишти рустаниҳои лӯбиёӣ ривоҷ дорад найшакар рустаниҳои равғандиҳанда ва доруворӣ тамоку мавз манго ва намудҳои гуногуни сабзавот парвариш карда мешаванд дар ноҳияҳои шим ва шим ҷанубӣ плантатсияҳои чой мавҷуданд ки бештар аз дарсадашон ба капитали хориҷӣ тааллуқ дорад истеҳсоли солонаи чой то ҳазор т мерасад чорводорӣ дар банглодеш на он қадар ривоҷ ёфта бештар чорвои калони шохдор барои ҷуфту боркашонӣ истифода мешавад дар қисмати шим ва марказии банглодеш парвариши бузу гӯсфанд ва парандапарварӣ роҳандозӣ шудааст соле то ҳазор т моҳӣ медоранд шикори харчанг ва дигар ҷонварони баҳрӣ ривоҷ ёфтааст дар саноати банглодеш соҳаҳои анъанавӣ махсусан саноати косибӣ ривоҷ дошта асосан он аз соҳаҳои истеҳсолкунандаи ашёи хоми кишоварзӣ иборат аст аз соҳаҳои саноати бофандагӣ истеҳсоли маснуоти ҷутӣ мавқеъи махсус дорад қариб млн т ва дар ин бобат банглодеш дар қатори ҳиндустон дар ҷаҳон ҷойи аввалро соҳиб аст корхонаҳои истеҳсоли матоъҳои пахтагин дар даккаву нарянганҷ ҷойгиранд дар минтақаи читтагонг истеҳсолу коркарди матоъҳои синтетикӣ ба роҳ монда шуда корхонаи бузурги коғазу селлюлоза низ дорад аз солҳои и садаи дар банглодеш корхонаҳои муштараке ки ба истеҳсоли таҷҳизоти электрикӣ радиотехникӣ мошинсозӣ васлкунии автомобил машғуланд фаъолият мебаранд соҳаи филиззоти металлургияи сиёҳро корхонаҳои филиззкории читтагонг ба уҳда доранд ки иқтидори солонаи танҳо пӯлод ба млн т мерасад нақлиёт дар пешрафти иқтисодиёти банглодеш аҳаммияти бузург дорад ба ин пеш аз ҳама мавҷудияти обҳои дохилӣ ва баҳрҳо мусоидат карда дарсади боркашонӣ ва дарсади мусофиркашонии солона аз тариқи роҳҳои обӣ сурат мегиранд дарозии роҳҳои обии дохилӣ зиёда аз ҳазор км аст бандарҳои бузургтарин дакка нараянганҷ кҳулна барисол ҷандпур флоти баҳрии банглодешро киштиҳои калони баҳрӣ ташкил медиҳанд бандарҳои бузургтарини баҳрӣ читтагонг мунгла дарозии хатти р о ба км расида км и онро роҳи паҳнбар ташкил медиҳад ҳамагӣ дар банглодеш дарозии роҳҳои автомобилгард ба ҳазор км мерасад ки аз он танҳо ҳазор км асфалтпӯш аст нақлиёти ҳавоии банглодеш на он қадар инкишоф ёфтааст дар банглодеш аэропорт мавҷуд аст ки танҳо яктои он дар дакка байналмилалӣ мебошад робитаҳои савдои берунии банглодеш бештар бо има давлатҳои аврупои ғарбӣ ҷопон ва хитой ривоҷ ёфтааст бештар аз дарсади даромади содирот аз ҷут ва маснуоти аз ҷут истеҳсолшаванда ба даст меояд инчунин ба хориҷа либос чарм моҳӣ чой коғаз содир мешавад аз хориҷа ба банглодеш маҳсулоти озуқа нафтӣ кимиёӣ филиззот мошин ва семент ворид мекунанд сайёҳӣ низ дар банглодеш инкишоф ёфтааст даромади солонаи аз ин соҳа бадастоянда зиёда аз млн доллар буда соле то ҳазор сайёҳ ба банглодеш меоянд маркази асосии саёҳат шаҳрҳои баҳорхат ш и масҷидҳо баҳорпур кокс бозор ва кваката осоишгоҳҳои наздибаҳрӣ майнаматӣ силхет мебошанд ба соҳаи тандурустӣ дар банглодеш дарсади ммд сарф мешавад соли ба ҳазор аҳолӣ духтур рост меомад аҳолии банглодеш ниҳоят зиёд обҳои ифлос ва ҳолатҳои ғайрисанитарӣ махсусан дар деҳот омили асосии паҳншавии бемориҳои сироятӣ мисли вараҷа гардидаанд тибқи маълумоти омории соли дараҷаи саводнокии аҳолӣ дар банглодеш дарсад буд мувофиқи конститутсияи банглодеш таълим бояд ройгон бошад аммо бештари донишгоҳҳо пулакианд соҳаи маориф фарогири маълумоти умумӣ исломӣ техникӣ ва касбӣ мебошад таҳсил аз солагӣ шурӯъ шуда соли он дар мактаби ибтидоӣ ба таври ройгон анҷом дода мешавад бештари мактабҳои ибтидоӣ давлатӣ мебошанд таълим ба забони банголӣ сурат мегирад маълумот ба дараҷаҳои миёна муддати таҳсил сол миёнаи нопурра синфи миёнаи пурра синфи ва маълумоти олии миёна синфи ҷудо карда шудааст дар мамлакат зиёда аз ҳазор мактаби ибтидоӣ бештар аз млн хонанда мавҷуд аст додани маълумоти олиро дар банглодеш донишгоҳу коллеҷҳо бар уҳда доранд ҳоло дар банглодеш донишгоҳи давлатӣ ва донишгоҳи хусусӣ вуҷуд дорад донишгоҳҳои калонтарин донишгоҳи дакка донишгоҳи раҷшоҳӣ донишгоҳи читтагонг донишгоҳи муҳандисӣ технологии дакка донишгоҳи исломии дакка донишгоҳи ҷаҳонгир дар савар донишгоҳи аграрии маймансинх донишгоҳҳои хусусӣ донишгоҳи осиё донишгоҳи дору л эҳсон донишгоҳи илму техникаи читтагонг донишгоҳи озод ва ғ маълумоти динӣ дар мадраса таълим дода мешавад айни замон дар мамлакат мадраса мавҷуд аст корҳои муҳимми илмӣ таҳқиқотӣ дар марказҳои асосӣ донишгоҳҳои дакка раҷшоҳӣ ва маймансингх гузаронида мешаванд айни замон дар банглодеш муассисаи таҳқиқотии илмӣ монанди академияи кишоварзӣ институти таҳқиқоти илмии чорводорӣ институти таҳқиқоти илмии парвариши ҷут маркази байналмилалии таҳқиқоти бемориҳои диарея комиссияи энергияи атомӣ муассисаи таҳқиқоти коинот мавҷуданд таҳқиқоти илмҳои гуманитарӣ дар академияи бангола ҷамъияти инкишофи адабиёту санъат ассотсиатсияи сотсиологҳо институти байналмилалии таҳқиқоти стратегӣ ва ғ ба роҳ андохта шудааст адабиёти банглодеш дар заминаи анъана ва осори саромадони адабиёти халқи банголаи асрҳои ривоҷ ёфтааст дар асрҳои шоирони машҳури банголӣ криттибаша биддепоти ҷондидиша давлат қозӣ саид алаол фаъолият доштанд ба адабиёти банголӣ таъсири адабиёти форсӣ калон аст шуҳрати адабиёти банголӣ маҳз ба эҷодиёти суханвари бузург робиндранат такур вобастагӣ дорад шеъри бангола кишвари тилоии ман и ӯ гимни банглодеш гаштааст дар байни шоирони мусулмон номҳои мир мушаррафи ҳусейн кайқубод қозӣ назрулислом мавқеи хосса доранд нақши муҳиммеро дар ривоҷу равнақи адабиёти банголӣ ҷамъияти адибони мусулмон бо сарварии нависанда қозӣ абдулвадуд ва профессор абдулҳусейн бозидааст ки пайваста ба нашри рӯзномаву маҷаллаҳо шуғл меварзид солҳои садаи дар банглодеш шоира бегим суфия камол шоирон фаррух аҳмад таълим ҳусейн ва эҳсон ҳабиб бо асарҳои баландмазмуни худ дар миёни мардум маҳбубият пайдо карданд дар он солҳо инчунин як зумра адибони ҷавон дар пайравии адабиёти аврупоӣ асарҳои ҷолиб офариданд намунаи эҷодиёти шамсурраҳмон ҳасан ҳафизурраҳмон муҳаммад мунируззамон ба диг забонҳо низ интишор ёфтаанд бештари адибони банглодеш асарҳои худро баъди соҳиби истиқлол гардондани ватанашон ба табъ расониданд яке аз насрнависони намоёни садаи и банглодеш саид валиулло барои асарҳои мансури кӯрпаи сурх рӯзи моҳи нав ва драмавиаш сазовори ҷоизаи академияи банглодеш гаштааст инчунин нависандагони ҷавон шоҳут усмон романи модар ва хандаи хизматгорзан рашид карим романи марди ҳақиқӣ аловуддин ал озод ҳикояи духтари шолӣ ба адабиёти банголӣ ҷасурона қадам дарниҳоданд дар банглодеш ёдгориҳои меъморӣ ва санъати давраи асрҳои боқӣ мондаанд истилои мусулмонҳо дар охири садаи ва аввали садаи таъсири адабиёту фарҳанги шарқро ба аҳли эҷоди банглодеш пурзӯр намуд давраи ривоҷу равнақи фарҳанг дар банглодеш ба асрҳои рост меояд ки дар ин давра як даста қасру қалъаҳои муҳташам бунёд шудаанд аз ҷумла қалъаи идрокпур дар шаҳри нараянганҷ лаъл боғ дар дакка намунаи беҳинашон мебошанд дар ин давра таъсири мактаби минётуранигории самарқанд аҳди бобуриён ба санъати меъмории банглодеш хеле бузург аст замони мустамликадорӣ санъати меъморӣ зери таъсири равияи неоклассикаи англисӣ ривоҷ ёфт солҳои бо фармоиши ҳукуматдорони покистон дар ҳудуди банглодеш сохтмони чандин масҷиду манора шурӯъ гардид масҷиди байтулмукаррам маркази фарҳангӣ дар дакка ва ғайра дар банглодеш кандакорӣ дар чӯб ва устухони фил ҳаккокӣ кулолгарӣ ривоҷ ёфтааст дар имтидоди асрҳои бисёр мусиқии банголӣ зери таъсири ойинҳои буддоӣ ва ҳиндӣ амал мекард дар садаи санъати мусиқии ҳиндӣ дар ду шоха шимолӣ ҳиндустонӣ ки зери таъсири ҷараёни мусиқии мусулмонӣ ва ҷанубӣ карнатака ки дар заминаи жанри мусиқии бойи дҳрупал амал мекард инкишоф ёфт минбаъда жанри мусиқии дҳрупал ва кҳиял ба маъмултарин жанрҳои мусиқии классикии мамлакат табдил ёфтанд дар байни сурудҳои халқии банголӣ бҳатиялӣ суруди қаиқронҳо сарӣ суруди озмуни қаиқронҳо сариган суруди ҷамъоварии ҳосил ва ғ хеле машҳуранд шеърҳои робиндранат такур ва қозӣ назрулислом бо оҳангҳои халқӣ дар байни тамоми табақаҳои мардуми банглодеш сароида мешаванд дар байни созҳои мусиқӣ най баншӣ дутор исроҷ табл бо номҳои дҳул ва тикара маъмуланд дар нимаи дувуми садаи зери таъсири мусиқии эстрадии ғарб дар банглодеш ҷараёни мусиқии сабук и банголӣ густариш ёфт осорхонаи миллии банглодеш бинои ҳозирааш соли сохта шудааст дар шаҳри дакка ҷойгир буда дар он коллексияи ёдгориҳои маданияти банголӣ аз замонҳои қадим то имрӯз тангаҳои сиккаҳои асрҳои гузашта ва ҳайкалҳои буддоиву ҳиндӣ маҳфуз дошта мешаванд китобхонаҳои калони донишгоҳи дакка ва китобхонаи миллӣ ки дар тамоми шаҳру навоҳии мамлакат зиёда аз шуъба доранд дар пойтахти банглодеш ҷойгиранд маркази асосии табъу нашри банглодеш дар шаҳри дакка ҷойгир аст китобу маҷаллаҳо ба забонҳои банголиву англисӣ нашр мешаванд ҳар рӯз наздики рӯзнома ба забони банголӣ ва нашрияи дигари даврӣ ба табъ мерасанд аз ҳама бештар рӯзномаҳои иттифоқ ва дойник бенгла банглодеш обсервер ба забони англисӣ машҳуранд бештари рӯзномаҳо хусусӣ мебошанд шабакаи асосии телевизионии банглодеш бо номи банглодеш телевижн давлатӣ буда солҳои охир шабакаи каналҳои хусусӣ низ афзудааст дар банглодеш радио воситаи асосии иттилоотрасонӣ мебошад ҳоло бештари шабакаҳои радиошунавонии радио форти радио тудей радио амар садои амрико ббс бангола маъмуланд радиошунавоӣ ба забонҳои банголиву англисӣ сурат мегирад баҳрайн давлати баҳрайн мамлакату л баҳрайн давлат аморат ест дар шарқи наздик дар қисми шимолу ғарбии халиҷи форс дар ҳамсоягӣ бо қисми соҳилии арабистони саудӣ ва қатар ҷойгир буда аз ҷазира иборат аст ва бузургтарини он баҳрайн бо нимҷазираи арабистон ба тавассути гарданаи километрӣ пайваст мебошад дарозии ҷазираи баҳрайн км бараш км масоҳати умумии ҷазираҳо км аҳолиаш млн нафар пойтахташ манама ҳазор нафар шаҳри бузургтаринаш ал муҳаррак ҳазор нафар воҳиди пулӣ динори баҳрайнӣ иди миллӣ рӯзи истиқлол сарвари давлат амир шайх раиси ҳукумат сарвазир шайх аст аз даст ба даст гузаштани ҳокимият меросӣ буда танҳо ба аҳли хонадони амир насиб мешавад парламенти баҳрайн дупалатагӣ палатаи поинӣ палатаи намояндагон дар натиҷаи раъйпурсии умумихалқӣ интихоб шуда палатаи болоӣ маҷлис уш шӯро аз ҷониби сардори давлат таъйин мегардад ҳар палата нафарӣ аъзо дорад баҳрайн ба минтақаи мухтор тақсим шудааст дар баҳрайн ҳизбҳои сиёсӣ вуҷуд надоранд ташкилотҳои сиёсии баҳрайн ҷабҳаи миллии баҳрайн ҷабҳаи озодии миллии баҳрайн фаъолияташон хуфя баҳрайн узви смм лигаи мамлакатҳои араб хазинаи байналмилалии асъор мебошад муносибатҳои дипломатии тоҷикистон бо баҳрайн майи барқарор шудаанд пайдоиши ҷазираҳои баҳрайн қоравӣ ва марҷонӣ буда хокашон бештар аз оҳаксанг иборат аст қисми зиёди масоҳаташ биёбонии тропикист дар маҳалҳое ки обҳои зеризаминии наздик ва чашмаҳо доранд воҳаҳо вуҷуд доранд нуқтаи баландтарини галаҷаз ҷабал уд дуҳан аз с баҳрайн м баланд аст баъзе ҷаз ҳо бо баҳрайн ва дигар ҷаз ҳои асосӣ бо дарғотҳо пайваст шуда ҷаз ҳои хурд бештар ба сахраҳои аз об намоён монанданд захираҳои нафт ва газ дорад иқлими баҳрайн тропикии ба субтропикӣ бадалшаванда аст боришоти миёнаи солона мм буда борон бештар дар фасли зимистон меборад ҳарор миёнаи янв с июл авг с заминҳои корам ҳамагӣ дарсади ҳудуди мамлакатро ишғол карда дар воҳаҳо асосан дарахти нахли хурмо мерӯяд аз мавҷудоти зинда беш тар мор каждум хояндаҳо ва шағол вомехӯранд барои ҳифзи ҷинсҳои нодири наботот ва ҳайвонот парваришгоҳи махсус ал арин таъсис дода шудааст зичии миёнаи аҳолии баҳрайн нафар дар км афзоиши он дарсад дарозии миёнаи умр сол мардҳо занҳо мебошад асосан арабҳо дарсад эрониҳо покистониҳо ҳиндуҳо инчунин аврупоиён зиндагӣ мекунанд забони давлатӣ арабӣ англисӣ форсӣ ва урду низ роиҷанд дини давлатӣ ислом дарсад минҷумла аҳли ташайюъ дарсад сунниҳо дарсад хонадони амирони ҳукмрон аҳли суннатанд муътақидони динҳои насронӣ яҳудоӣ будоия баҳоия ва зардуштӣ низ ҳастанд ҳафриёти бостоншиносӣ ва баъзе сарчашмаҳои таърихӣ бошишгоҳҳои нахустини одамони ибтидоиро дар минтақаи баҳрайн беш аз ҳазор сол мешуморанд баҳрайн дар ҳазорсолаи то м дар баъзе сарчашмаҳои таърихӣ бо номи дилмун зикр шудааст ки дорои шаҳрҳо ва деҳкадаҳои қадима будааст аз рӯйи маълумоти сарчашмаҳои минбаъда метавон гуфт ки оғози ташаккулёбиии баҳрайн ба даврони давлатдории ҳахоманишиён рост меояд аз як гузориши табарӣ бармеояд ки қабилаҳои араб танҳо пас аз суқути ҳахоманишиён ва сулолаи ашкониён дар баҳрайн маскун шуда ба зинаи баландтари зиндагии қабилавӣ расидаанд бузургтарин шаҳри он ҳаҷар ном дошта сараввал онро ба тамоми баҳрайн нисбат медоданд дар ибтидои солшумории милодӣ як аморати хурд буда дар садаҳои дар ҳайати давлати сосониён будааст ахбори нависандагони юнонӣ дар бораи баҳрайн ё сулус марбут ба даврони пас аз ҳахоманишиҳо аст огоҳии муфассалтар аз баҳрайн ба давраи сосониён ва рӯзгори ардашери бобакон мансуб аст ки баъди футуҳоти баҳрайн он ҳамчун вилояте аз эрон ёд шудааст сарварон ва амирони баҳрайн то давраи зуҳури ислом ҳама эронитабор буданд бар асоси маълумоти сарчашмаҳои таърихӣ чунин менамояд ки дар баҳрайн фарҳангу забони эронӣ нуфузи афзун дошта қабилаи арабҳои минтақа қавми омадаву муҳоҷир ба ҳисоб мерафтанд таназзулу фурӯпошии давлати сосониён ва паҳншавии дини ислом сарнавишти сиёсии минтақаи баҳрайн ро дар тӯли якчанд аср дигаргун карда забону фарҳанги арабӣ ҷойгузини тамаддуни эронӣ шуд баҳрайн дар давраи хулафои нахустин аз назари идорӣ тобеи мадина буд ва волиёну амирон аз маркази хилофат ба баҳрайн фиристода мешуданд авв садаи баҳрайн ро қарматиҳо забт карданд дар садаи баҳрайн истиқлол ба даст овард вале дере нагузашта ба аморати ҳурмуз ҳамроҳ карда шуд дар аввали садаи баҳрайн ро португалиягиҳо забт карданд баъди рондани онҳо дар чоряки садаи баҳрайн ба ҳайати эрони сафавӣ дохил шуд дар миёнаи садаи дар баҳрайн хонадони ал халиф дастболо гашта ҳукмрони мамлакат шуд ва авлоди ин амирон то ҳол дар сари қудратанд солҳои баҳрайн таҳти васояти британия буд солҳои ҷанги якуми ҷаҳонӣ дар ҳудуди баҳрайн британия базаи ҳарбии хешро сохт аз авг давлати соҳибистиқлол мебошад асоси иқтисоди баҳрайн ро истихроҷ ва коркарди нафт ташкил карда аз с ҳои садаи истеҳсоли гаҷ оҳаксанг алюминий моҳидорӣ гирифтани марворид ва исфанҷ аз қаъри баҳр мавқеъ доранд корхонаҳои таъмири киштӣ истеҳсоли семент истеҳсоли масолеҳи ҳунармандӣ коркарди маводди кимиёӣ ва ғ дорад инчунин сайди харчанги баҳрӣ қорч ба роҳ монда шудааст дар мамлакат бахши бонкдории офшорӣ тараққӣ кардааст баҳрайн нафти хом маҳсулоти мошинсозӣ таҷҳизоти нақлиёт маҳсулоти дӯзандагиро ворид ва маҳсулоти нафтӣ кимиёӣ алюминийро содир мекунад шарикони тиҷоратиаш британияи кабир арабистони саудӣ кореяи ҷанубӣ ҷопон има австралия дар баҳрайн боғдорӣ чормағз писта ситрусиҳо шафтолу хурмо папайя парвариши гӯсфанд буз ва гови зебумонанд тараққӣ кардааст баҳрайн худро бо маводди ғизоӣ пурра таъмин мекунад дар ибт садаи макотиби исломии қуттаба ягона манбаи таълим буд ки танҳо бо аз бар кардани қуръон маҳдуд мешуд баъди ҷанги якуми ҷаҳонӣ дар мамлакат зарурати омӯхтани илмҳои замонро дарк карда соли системаи мактабҳои давлатиро таъсис доданд мактаби ал ҳидоя ал халифа дар муҳаррак дар манама барои писарон аввалин мактаби давлатӣ барои духтарон соли боз гардид соли амир ҳамад ибни исо ал халифа дар низоми таълим технологияҳои информатсиониро ҷорӣ кард муҳлати таҳсил дар мактабҳо сол аст дар баҳрайн мактабҳои англисӣ ва амрикоӣ мактаби вазорати мудофиаи има муҳлати таҳсил сол низ фаъолият доранд барои таъмини таҳсилоти олӣ омӯзгорони хориҷиро ҷалб мекунанд дар баҳрайн донишгоҳи баҳрайн коллеҷи тиббӣ донишгоҳҳои хусусӣ аз соли дар манама саар донишгоҳи байналмилалии хусусӣ ки танҳо барои таълими занону духтарон таъсис ёфтааст соли фаъолият доранд дар баҳрайн ба забонҳои арабӣ ва англисӣ теъдоди зиёди газета ва маҷаллаҳо нашр мешаванд ал айём ахбору л халиҷ галф дейли нюс маҷаллаи садо ал усбуъ садои ҳафта ва ғайра инчунин г ҳои ҳизбҳои ғайрилегалии ҷабҳаи озодии миллии баҳрайн ал ҷамоҳир ҷабҳаи миллии баҳрайн хамса марис панҷуми март ба табъ расида дар тамоми халиҷи форс паҳн мешаванд дар манама қароргоҳи агентии иттилоотии мамолики халиҷи форс баҳрайн ироқ қатар кувайт аморатҳои муттаҳидаи араб арабистони саудӣ ки фаъолияташ соли шурӯъ шуда буд амал мекунад дар баҳрайн шабакаҳои зиёди радио ва телевизиони давлатию хусусӣ барномаҳои гуногун пахш мекунанд барои кишварҳои халиҷи форс соли идораи радио ва телевизиони баҳрайн филми қисмии телевизионии нийрон оташ ро аз рӯи романи нависандаи тоҷик ҷалол икромӣ духтари оташ ба навор гирифт ки он борҳо аз тариқи шабакаҳои телевизионии давлатҳои халиҷи форс намоиш дода шудааст дар баҳрайн туризм тараққӣ кардааст соле млн сайёҳ сайёҳон бештар аз кишварҳои ҳамсоя ва хориҷаи дур махсусан барои иштирок дар яке аз зинаҳои чемпионати ҷаҳон оид ба мусобиқаи автомобилҳо дар класси формула ҷиҳати иштирок дар супоридани ҷоизаи гран при баҳрайн барои ғолибон меоянд автодром дар мавзеи сахир дар байни биёбон воқеъ аст таҷассумгари тамаддуни ҳазорсолаи маҳал ва дигар мардуми арабнажод мебошад дар ҷазира харобаҳои даврони атиқаи дилмун қалъаҳои аҳди қадим мас калат ал баҳрайн ба рӯйхати мероси умумиҷаҳонии юнеско ворид шудааст маҳфуз мондаанд бинои бошукӯҳи масҷиди ҷомеъ дар манама хонаи қуръон музейи миллӣ ҳама ҷалбкунандаи сайёҳони дунё мебошанд адабиёти муосири баҳрайн ҳаёти иҷтимоию сиёсии ҷамъияти мамлакатро воқеъбинона тасвир менамояд санъати тасвирии кишвар услубу рӯҳи мустақил и худро дорост ҳиндустон кишваре аст ки дар қитъаи осиё қарор дорад ҷумҳурии ҳиндустон дар мамлакати ҷануби осиё ҷойгир шуда қисми зиёди онро нимҷазираи индостан гирифтааст ҳиндустон аз тарафи ғарб бо покистон аз тарафи шимолу шарқ бо хитой непал ва бутан ва аз тарафи шарқ бо бангладеш ва мянма ҳамсарҳад мебошад гайр аз ин ҳиндустон аз тарафи ҷануби ғарби бо сархадҳои баҳри бо ҷазираи малдивҳо аз тарафи ҷануб бо шри ланка ва аз тарафи ҷануби шарқи бо индонезия ҳамсарҳад мебошад масоҳати баҳсталаби штати ҷамму ва кашмир бо афғонистон ҳамсарҳад мебошад ҳиндустон дар ҷаҳон аз ҷиҳати аҳолӣ ҷои дуюмро мегирад ки дар онҷо зиёда аз миллиард нафар одамон зиндагӣ мекунанд ҳиндустон дар ҷаҳон аз ҷиҳати масоҳат ҷои ҳафтумро ишғол мекунад дар ҳиндустон индуизм буддизм сикхизм ҷайнизм пайдо шудаанд ҳиндустон то миёнаи асри дар итоати империяи подшоҳии муттаҳида буд баъд аз он ки ҳиндустон соли сохибистиклол шуд давлат аз ҷиҳати иктисоди ва инкишофи харби сохиби дастовардҳои зиёд шуд махсусан дар тули бист соли охир ҳиндустон кишваре аст дар қорраи осиё ҷумҳурии ҳиндустон дар мамлакати ҷануби осиё ҷойгир шуда қисми зиёди онро нимҷазираи индостан гирифтааст ҳиндустон аз тарафи ғарб бо покистон аз тарафи шимолу шарқ бо хитой непал ва бутан ва аз тарафи шарқ бо бангладеш ва мянма ҳамсарҳад мебошад ғайр аз ин ҳиндустон аз тарафи ҷануби ғарби бо сарҳадҳои баҳри бо ҷазираи малдивҳо аз тарафи ҷануб бо шри ланка ва аз тарафи ҷануби шарқи бо индонезия ҳамсарҳад мебошад масоҳати бахсталаби штати ҷамму ва кашмир бо афғонистон ҳамсарҳад мебошад ҳиндустон дар ҷаҳон аз ҷиҳати аҳоли чои дуюмро мегирад ки дар он чо зиёда аз миллиард нафар одамон зиндаги мекунанд ҳиндустон дар ҷаҳон аз чиҳати масоҳат ҷои ҳафтумро ишғол мекунад дар ҳиндустон индуизм буддизм сикхизм ҷайнизм пайдо шудаанд ҳиндустон то миёнаи асри дар итоати империяи подшоҳии муттаҳида буд баъд аз он ки ҳиндустон соли сохибистиклол шуд давлат аз ҷиҳати иктисоди ва инкишофи харби сохиби дастовардҳои зиёд шуд махсусан дар тули бист соли охир ҳиндустон аз калимаи қадимаи синдху гирифта шуда маънояш номи таърихии дарёи инд мебошад сарқонун ҳиндустон инчунин дигар номгуи давлатро эътироф мекунад бхарат ки он аз санскрити номи бостонаи подшоҳ ки саргузашти ӯ дар махабхарата навишта шуда буд номгуи сеюми ҳиндустон аз давраҳои империяи моголи бузург истифода бурда мешавад вале статуси давлати надорад аз ҳама барвакттарин изҳои хаёти инсон дар ҳиндустон ин сурати кухии асри сангин дар бхимбетке дар штати мадхья прадеш мебошад аввалин маълумотҳои ҳамавактаи аҳолии дар сол пеш пайдо шуданд ва ба пайдошавии тамаддуни водии дарёи инд оварданд ки бисёртарин гулгулшукуфии ин давлат аз соли пеш аз миллод то соли пеш аз миллод баъд аз тамаддуни хиндуи тамаддуни ведики омад аз соли пеш аз миллод сар карда дар сарзамини ҳиндустон якчанд шохигарии сохибистиклол пайдо шуданд ба ташакул ёфтани маданияти ҳиндустон сулолаи шимолии маурья дар зери хукумронии шохи буддои ашоки сахми худро гузошт аз соли пеш аз миллод ҳиндустон як катор тохтутозхое ки аз тарафи осиёи миёна аз сар гузаронид ки дар натича дар сарзамини ҳиндустон шохигариҳои хинду юнони хинду скифи ва хинду парфяни ва инчунин империяи кушониён пайдо шуданд аз асри сар карда дар таърихи ҳиндустон давраи хукумронии сулолаи гупта пайдо шуд ки онро асрҳои тиллоии ҳиндустони бостона гуфтан мумкин аст ҳиндустон аз калимаи қадимаи синдху гирифта шуда маънояш номи таърихии дарёи инд мебошад сарқонун ҳиндустон инчунин дигар номгуи давлатро эътироф мекунад бхарат ки он аз санскрити номи бостонаи подшоҳ ки саргузашти ӯ дар махабхарата навишта шуда буд номгуи сеюми ҳиндустон аз давраҳои империяи моголи бузург истифода бурда мешавад вале статуси давлати надорад аз ҳама барвакттарин изҳои хаёти инсон дар ҳиндустон ин сурати кухии асри сангин дар бхимбетке дар штати мадхья прадеш мебошад аввалин маълумотҳои ҳамавактаи аҳолии дар сол пеш пайдо шуданд ва ба пайдошавии тамаддуни водии дарёи инд оварданд ки бисёртарин гулгулшукуфии ин давлат аз соли пеш аз миллод то соли пеш аз миллод баъд аз тамаддуни хиндуи тамаддуни ведики омад аз соли пеш аз миллод сар карда дар сарзамини ҳиндустон якчанд шоҳигарии сохибистиқлол пайдо шуданд ба ташакул ёфтани маданияти ҳиндустон сулолаи шимолии маурья дар зери хукумронии шохи буддои ашоки сахми худро гузошт аз соли пеш аз миллод ҳиндустон як катор тохтутозхое ки аз тарафи осиёи миёна аз сар гузаронид ки дар натича дар сарзамини ҳиндустон шоҳигариҳои хинду юнони хинду скифи ва хинду парфяни ва инчунин империяи кушониён пайдо шуданд аз асри сар карда дар таърихи ҳиндустон давраи хукумронии сулолаи гупта пайдо шуд ки онро асрҳои тиллоии ҳиндустони қадима гуфтан мумкин аст ноҳияҳои ҳиндустон дистриктҳо воҳидҳои маъмурӣ ҳудудии зинаи дуюми кишвар мебошад ки ба ҳайати иёлатҳо ва минтақаҳои иттифоқӣ дохил мешаванд инчунин ниҳияҳои худмухтор мисли дарҷилинг ба онҳо дохил аст шумораи ноҳияҳо дар иёлатҳои ҳиндустон аз дар гоа то адад дар иёлати уттар прадешро дарбар мегирад дар минтақаҳои иттифоқӣ то адад дар деҳлӣ минтақа аст чор минтақаҳои иттифоқӣ иборат аз як ноҳия мебошанд аксарияти ноҳияҳо номгузории марказҳои маъмуриашонро доранд а аҳолии ҳиндустон ҳиндуҳо то майи соли млрд нафар ки шашяки аҳолии курраи заминро ташкил медиҳад ҳиндустон кишвари сераҳолии дунё баъд аз ҷумҳурии халқии чин аст аксарияти аҳолӣ сокинони деҳотанд ҳиндустон кишвари сермиллат аст халқҳои бузургтарин ҳиндустониҳо телугу маратхи бенгалиҳо ҷатҳо тамилҳо гуҷаратҳо каннараҳо пенҷабҳо ҳиндӣ забони сергуфтортарин дар ҳиндустон ба забони ҳиндӣ тақрибан аҳолӣ сухан мегуянд тақрибан аҳолӣ ба дини индуизм ба ислом ба масеҳӣ ба сикхи ба буддоӣэътиқод доранд вилояти хатлон вилоятест дар ҷануби ҷумҳурии тоҷикистон марказаш шаҳри бохтар аст ки км ҷанубтар аз шаҳри душанбе пойтахти тоҷикистон дар каронаи рӯди вахш ҷой гирифта аст вилояти хатлон расман дар декабри соли бар асоси қарори шӯрои олии ҷумҳурии тоҷикистон ташкил шуда аст вилояти хатлон бо сарзамине км дар водии вахш ҷойгир аст ва дарсад аз сарзамини тоҷикистонро дар бар мегирад ин вилоят дар шимол бо ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ дар шарқ бо вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон дар ҷануб бо афғонистон ва дар ғарб бо ӯзбекистон ҳаммарз аст бино бар саршумори соли шумораи аҳолии вилояти хатлон кас буда ки дарсад аз аҳолии тоҷикистонро ташкил медиҳад аз ин шумор ҳазор нафар дарсад аз шумораи умумии аҳолии вилоят шаҳрӣ ва ҳазор нафар дарсад рустоӣ будаанд миёнгини зичии аҳолӣ дар вилоят кас бар км аст мардуми хатлон ба забонҳои тоҷикӣ ва ӯзбекӣ сухан мегӯянд пажӯҳиш дар китобҳо ва манобеъи мавҷуд ин натиҷаро медиҳад ки хатлонро дар садаҳои миёна хутталон ё хуттал меномиданд ва он вилояте буд ки миёни рӯдҳои панҷ ва вахш ҷой дошт истахрӣ дар масолик вал мамолик хутталро аз навоҳии балх дониста ва шаҳрҳои онро чунин ном мебарад ҳаловард ловаканд корбанк тамлиёт ва ҳулбук вай ин шаҳрҳоро дар шумори мовароуннаҳр меоварад ва мегӯяд ки аз хуттал сутур нек хезад ва хуттал бар канори рӯди ҷарёб аст ва замини хуттал ободон аст бо кишоварзӣ ва меваи бисёр ва дар миёни хатлон пуле бар рӯи об сохтаанд ки сарҳадди вишгирд аст ки аз онҷо ба ҳудуди балх меравад то ба тирмиз бирасад ва ин рӯд вахшоб аст ки аз туркистон берун ояд ва ба замини вахш расад ва ин пул дар наздикии кӯҳе дар байни хатлон баста шудааст бино бар навиштаи ҳудуд ул олам хутталон ноҳиятест ба ҳудуди мовароуннаҳр андар миёни кӯҳҳои бузург ва ободон ва бисёркишту бисёрмардум ва неъматҳои фарох ва подшоҳи вай аз мулуки атроф аст ва мардуми ин ноҳият мардумоне ҷангианд ва андар ҳудуди вай аз сӯи туббат мардумонеанд ваҳшӣ андар биёбонҳо ва андар кӯҳҳои вай маъдани сим аст ва зар ва аз ин ноҳият аспони нек хезад бисёр номи ин вилоятро хатлон ва хуталон ва ал хуттал низ овардаанд ҳаким абулқосим фирдавсӣ дар шоҳнома овардааст дар роҳномаҳо ва роҳнамоҳои асрҳои миёна хуттал ё хатлон аз иқлими чаҳорум тӯлаш аз ҷазоири холидот фо дараҷа ва арзи он аз хатти устуво к дараҷа зикр шудааст ҳамдуллоҳ муставфӣ дар неҳзат ал қулуб мегӯяд ки хуттал шаҳре бузург буда ва акнун дар рӯзгори муставфӣ хароб аст ҳосилаш ғалла ва пунба ва ангур аст абулфидоъ дар тақвим ул булдон хутталро номи иқлиме аз иқлимҳои хуросон дар ин сӯи ҷайҳун медонад ва кӯраи хутталро ба билоди мовароуннаҳр мепайвандад ва дар тавсифи он мегӯяд ҳамаи шаҳрҳои хутталро обу дарахт бошад ва дар сарзаминест бас хуррам ва ботароват ва ҳамаи он сарзамин ҷуз андаке дар ҳамворӣ бошад миёни рӯди вахшоб ва рӯди бадахшон аст ва рӯди хуталро харбоб ё ҷарёб гӯянд дар хуттал рӯдҳои бисёр аст ки чун гирд оянд оғози ҷайҳун шаванд муқаддасӣ дар аҳсан ат тақосим фӣ маърифат ул ақолим хутталро хӯрае бузург бо шаҳрҳои бисёр муаррифӣ мекунад ва мегяд ки хутал аз чағониён муҳимтар ва густурдатар ва дорои шаҳрҳои бештару пурбаракаттар аст ва қасабаи хутталро ба номи ҳулбук мехонад ёқути ҳамавӣ ки ин сарзаминро як ду сол пеш аз ҳамлаи муғул ба чашми сар дида аст дар мъҷам ул булдон хутталро аз минтақаи мовароуннаҳр медонад ва аз мансубон бад он наср ибни муҳаммад ал хатлиро муаррифӣ мекунад ки фақиҳи ҳанафӣ ва шореҳи китоби ал қудури алӣ мазҳаб аби ҳанифа будааст амирони хуттал ки хутталоншоҳ ва ё шери хатлон хонда мешуданд аслу насаби хешро ба баҳроми гӯр панҷум баҳром вараҳрон аз подшоҳони сосониён м мерасонданд хироҷи хутталро дар замони хилофати аббосиён дирҳам зикр кардаанд шаҳрҳои хуттал ҳама дорои ҷӯйҳо ва дарахтон будаанд ва дар замини ҳамвор қарор доштанд ҷуз аз шаҳр сикандара ки дар кӯҳҳо қарор дошт роҳи хуталро ибни ҳавқал дар сурат ул арз чунин баён мекунад роҳи хутал ба сӯи чағониён бад ин шарҳ аст аз маъбари бадахшон воқеъ бар рӯди харбоб то мунк шаш манзил ва аз онҷо то пули сангӣ ду манзил ва то шаҳри леваканд ду манзил ва то ҳаловард як манзил бино бар қонуни тақсимоти кишварии ҷумҳурии тоҷикистон вилояти хатлон шаҳр ноҳия ва ҷамоат дорад вилояти хатлон корхонаи санъатӣ дорад ки дарсад аз ҳаҷми умумии тавлидоти санъатии тоҷикистонро тавлид мекунанд дар соли дар вилоят млн квт соат нируи барқ ҳазор трансфарматори ниру ҳазор тонна нахи пахта ҳазор тонна ғалла ҳазор тонна качолу ҳазор тонна пахта ҳазор тонна сабзиҷот ҳазор тонна полезиҷот тавлид шуда буд саршумори чорводорони вилоят дар охири соли ҳазор сар аз он ҷумла модагов ҳазор сар гӯсфанду буз ҳазор сар асп ҳазор сарро буда аст барои рушди иқтисодиёти вилояти хатлон дар соли маблағи ҳазор сомонӣ сармоягузорӣ шудааст вилояти хатлон кӯдакистон мактаби рӯзонаи таҳсилоти умумӣ мактаби миёнаи касбӣ ва донишгоҳ дорад ки ҳазор кӯдак ҳазор донишомӯз ҳазор ҳунаромӯз ва ҳазор донишҷӯро омӯзишу парвариш медиҳанд вилояти хатлон китобхонаи ҳамагонӣ бо млн нусха китобу маҷалла фарҳангсаро синамокада намоишсаро театр ва осорхона дорад нашрияҳои даврии вилоят барои хонандагон интишор мешаванд вилоят дармонгоҳу бемористон дорад ки ҳазор пизишк ва ҳазор дармонгарро дар бар мегиранд вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон вилояти мухторест дар кӯҳсори помир дар шарқи ҷумҳурии тоҷикистон маркази вмкб шаҳри хоруғ аст ки км шарқтар аз шаҳри душанбе пойтахти тоҷикистон дар резишгоҳи рӯди ғунд ба рӯди панҷ ҷой гирифтааст ва ҳазор нафар аҳолӣ дорад вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон бо сарзамине ҳазор км дар кӯҳсори помир ҷойгир аст ва дарсад аз сарзамини тоҷикистонро дар бар мегирад дарсад аз сарзамини вмкб кӯҳсор аст ва баландтарин кӯҳҳои тоҷикистон қуллаи исмоили сомонӣ м қуллаи истиқлол м қуллаи корженевский м дар ин вилоят ҷой доранд аз ин рӯ бадахшон ро боми ҷаҳон низ меноманд дар помир пиряхҳои калонтарини осиёи марказӣ пиряхи федченко масоҳат км дарозӣ км грумм гржимайло масоҳат км гармо км ва диг ҳастанд ки саргаҳи рӯдҳои панҷ ғунд бартанг шоҳдара язғулом ванҷ мебошанд вмкб дар шимол бо қирғизистон дар шарқ бо чин дар ҷануб ва ғарб бо афғонистон ҳаммарз аст бино ба саршумори январи соли аҳолии вмкб танро дар бар мегирифт ки дарсад аз аҳолии тоҷикистонро ташкил медиҳад миёнгини зичии аҳолӣ дар вилоят кас ба як км аст аз ин шумор ҳазор нафар дарсад аз шумораи умумии аҳолии вилоят шаҳрӣ ва ҳазор нафар дарсад рустоист масоҳати вилоят дарсади қаламрави тоҷикистонро ташкил медиҳад вале танҳо дарсади он барои истиқомати аҳолӣ мутобиқат мекунад ки водиҳои дарёҳои кӯҳӣ ҳастанд мардуми бадахшон ба забонҳои тоҷикӣ ва помирӣ шуғнонӣ рӯшонӣ бартангӣ рошорвӣ язғуломӣ вахӣ ишкошимӣ сухан мегӯянд вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон расман дар январи соли бар асоси қарори кумитаи иҷроияи марказии иттиҳоди шӯравӣ дар таркиби ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистии тоҷикистон ташкил шуда ва минбаъд ба таркиби ҷшс тоҷикистон дохил гардидааст аз ибтидо дар ҳайати вилоят чор ноҳия буд соли қаламрави вилоят ба чор ноҳия тақсим карда шуд соли ба ҳайати вмкб ду ноҳияи дигар ҳамроҳ карда шуд ноҳияи қалъаи хумб марказаш қалъаи хумб ва ноҳияи рӯшон марказаш рӯшон соли номи ноҳияи қалъаи хумб ба ноҳияи дарвоз иваз карда шуд соли ноҳияи роштқалъа таъсис дода шуд бино ба сарконуни ҷумҳурии тоҷикистон вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон расман дар ҳайати кишвар ҳамчун вилояти мухтор арзи ҳастӣ мекунад вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон ҳоло иборат аз шаҳр ноҳия ва ҷамоати деҳот аст вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон августи соли аз ҷониби роҳбарияти иттиҳоди шӯравӣ барои дастовардҳои иқтисодӣ ва фарҳангӣ бо ордени ленин мукофотонида шудааст бино бар қонуни тақсимоти кишварии ҷумҳурии тоҷикистон вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон шаҳр ноҳия ва ҷамоати деҳот дорад сарвари вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон раиси ҳукумати он аст ки аз ҷониби раиси ҷумҳури тоҷикистон таъйин мегардад ниҳоди қонунгузори вмкб маҷлиси намояндагони халқӣ мебошад ки аз тарафи ҳама мардуми вмкб ба муддати сол интихоб мешавад баъд аз ба истифода супоридни нерӯгоҳи барқи обии хоруғ ва нбо помир дар вилоят имконияти ба кор даровардани коргоҳҳои саноатӣ пайдо шуд вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон соли дорои корхонаи санатӣ дорад ки дарсад аз ҳаҷми умумии тавлидоти санъатии тоҷикистонро тавлид мекунанд дар соли дар вилоят млн квт соат нируи барқ ҳазор тонна ғалла ҳазор тонна качолу ҳазор тонна сабзиҷот ҳазор тонна полезиҷот тавлид шуда буд саршумори чорвои вилоят дар охири соли ҳазор сар аз он ҷумла модагов ҳазор сар гӯсфанду буз ҳазор сар асп ҳазор сар будааст барои рушди иқтисодиёти вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон дар соли маблағи ҳазор сомонӣ сармоягузорӣ шудааст вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон кӯдакистон мактаби рӯзонаи таҳсилоти умумӣ омӯзишгоҳи пизишкӣ ва донишгоҳ дорад ки кӯдак ҳазор донишомӯз ҳазор ҳунаромӯз ва ҳазор донишҷӯро омӯзишу парвариш медиҳанд вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон китобхонаи ҳамагонӣ бо млн нусха китобу маҷалла фарҳангсаро синамокада намоишсаро театр ва осорхона дорад вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон дармонгоҳу бемористон дорад ки пизишк ва дармонгарро дар бар мегиранд вилояти суғд вилоятест дар шимоли тоҷикистон марказаш шаҳри хуҷанд мебошад дар харитаи географии ҷаҳон вилояти суғд минтақаи шимолии ҷумҳурии тоҷикистон муаррифӣ ёфтааст ҳудуди вилоятро асосан кӯҳҳо ташкил медиҳад дар шимол каторкуҳҳои қурама баландиаш м ва муғул м ҷойгир шудааст ки ба силсилаи кӯҳҳои тиён шон дохил мешавад самти ҷануби бо силсилакӯҳҳои туркистон м зарафшон м ва ҳисор банд мебошад ки ба силсилаи куҳҳои ҳисору олой мансуб аст байни силсилакӯҳҳои қурама ва туркистон ғарбии водии фарғона мавқеъ дорад ки аз он дарёи сир мегузарад қаторкӯҳҳои туркистон ва зарафшонро водии фарғона аз ҳам ҷудо мекунад дарёҳо сирдарё бо ҷорӣ шудани исфара хоҷабоқирғон оқсу ва ғайра ҳамчунин зарафшон бо шохобҳояш фондарё кштут мағиён ки дорои пиряхҳои барфӣ буда захираи калони гидроэнергетикӣ дорад ва барои обёрии заминҳо истифода бурда мешавад кӯлҳои калонтарин искандаркӯл ва оқсуқон хокҳои қисми ҳамворигӣ хокистарранги кушод дар кӯҳҳо хокистарранги тира бартарӣ доранд ки онҳо тадриҷан ба хокҳои ҷигартоб хокҳои кӯҳӣ бешагӣ ва хокҳои марғзории кӯҳӣ иваз мешаванд олами растаниҳои минтақаро растаниҳои биёбонӣ ва нимбиёбонӣ ташкил медиҳанд явшан шибоғ хори пои уштур дар водиҳои дарёҳо ба миқдори кам тӯқайзорҳо боқӣ мондаанд дар нишебии қатокӯҳҳо то баландии м растаниҳои шибоғу шӯрагиҳо ва дар баландии м ва зиёдтар аз он растаниҳои гуногуни кӯҳи ҳастанд минтақаҳои субалпӣ ва алпӣ дар баландии м ҷойгиранд олами ҳайвонот аз ширхӯрон рӯбоҳ шағол заргӯш барсук хуки ёбоӣ бузи кӯҳӣ барси барфӣ дида мешаванд дар дарёву кӯлҳои вилоят гуломоҳӣ зағормоҳӣ лаққамоҳӣ ва бурутмоҳии туркӣ ширмоҳӣ зиндагӣ доранд иқлимаш хушк зимистон на он қадар сард ҳарорати миёна моҳи январ тобистонаш гарм ҳарорати миёнаи моҳи июл боришоти солона мм дар чойҳо мм дар як сол баъзан шамоли гарму хушк мевазад дар кӯҳҳо баландии тахмин м сардтар ҳарорати миёнаи моҳи январ ва июл боришот зиёда аз мм дар сол дар баландии м ҳарорати миёнаи моҳи январ июл боришоти солона то мм аз рӯи маълумоти омории агентии омори назди президенти ҷумҳурии тоҷикистон бино бар саршумори соли шумораи аҳолии вилояти суғд кас буда ки дарсад аз аҳолии тоҷикистонро ташкил медиҳад аз ин шумор ҳазор нафар дарсад аз шумораи умумии аҳолии вилоят шаҳрӣ ва ҳазор нафар дарсад рустоӣ будаанд миёнгини зичии аҳолӣ дар вилоят кас бар км аст мардуми суғд ба забонҳои тоҷикӣ ва узбекӣ сухан мегӯянд бино бар қонуни тақсимоти кишварии ҷумҳурии тоҷикистон вилояти суғд шаҳр шаҳрак ноҳия ва ҷамоат дорад дар вилоят минтақаи озоди истеҳсолӣ инвеститсионии суғд амал карда истодааст соли аз корхонаҳои саноатӣ корхона корхона ё ки фоиз фаъолият накарданд сабабҳои фаъолият накардани корхонаҳои саноатӣ нарасидани ашёи хому маблағҳои гардишӣ маҳдуд шудани бозорҳои анъанавии фурши маҳсулот ба рақобат тобовар набудани маҳсулоти истеҳсолшуда мебошанд соли ифтитоҳи корхонаву коргоҳҳои коркарди шири порсои хуҷанд коргоҳҳои истеҳсоли металлоконструксияҳо сендвич панел ва комбикорм и ҷдмм фаровон фабрикаи мурғпарварии дстон корхонаи рукнобод коргоҳи дуюми заршйии км зарафшон ресандаи хуҷанд ва ҷдмм арча рӯй дод айни замон дар вилоят бунёди як қатор корхонаҳои калон аз ҷумла сохтмони корхонаи ҷдмм хуаксин ғаюр суғд семент дар ноҳияи ғафуров барои ҷойи корӣ ва истеҳсоли млн тонна семент дар як сол комбинати металлургӣ бо иқтидори коркарди ҳазор тонна сурб ва ҳазор тонна руҳ бо ҷойи корӣ ҷдмм нуқрафом дар шаҳри истиқлол ҷсп норд азия металл ҷдмм спитамен ойл дар ноҳияи спитамен ва нафтрасон дар шаҳри конибодом ба итмом расидааст дар соҳаи кишоварзӣ ҳар сол дар маҷмъ зиёда аз ҳазор гектар заминҳо кишт карда мешаванд ки маҳсулоти пахтаву ғалладона сабзавоту мева ва диг истеҳсол мекунанд дар вилоят с ҳазор сар чорвои калони шохдор зиёда аз млн сар гсфанду буз ва млн сар парранда парвариш карда мешаванд дар ин шоҳроҳ адад пулҳои хурду бузург ва иншооти зиёди ёрирасон сохта шудаанд соли фабрикаи дуюми ҷамъияти дорои масъулияташ маҳдуди корхонаи муштараки заршӯии зарафшон ро ифтитоҳ намуд коргоҳи дуюми заршӯии корхонаи муштараки зарафшон дар давоми як сол сохта ба истифода супорида шуд арзиши лоиҳавии фабрикаи заршӯӣ бо иқтидори коркарди ҳазор тонна маъдан дар як шабонарӯз бо инфрасохтори мавҷуда миллиард сомонӣ мебошад дар ин коргоҳ дар як сол то тонна тилои холис истеҳсол карда шуда қариб ҳазор тонна маъданро дар як шабонарӯз коркард менамояд баробари мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифтани коргоҳи бузург иқтидори умумии корхона дар як шабонарӯз ба коркарди ҳазор тонна маъдан баробар гардида иқтидори истеҳсолии корхонаи муштараки зарафшон то тонна тило дар як сол расонида мешавад вилояти суғд кӯдакистон мактаби рӯзонаи таҳсилоти умумӣ мактаби миёнаи касбӣ ва донишгоҳ дорад донишгоҳи давлатии хуҷанд ба номи академик бобоҷон ғафуров ва донишгоҳи давлатии ҳуқуқ бизнес ва сиёсати тоҷикистон таълимгоҳҳои бонуфузи вилоят ва ҷумҳурӣ мебошанд дар вилоят фарҳангсаройҳои бошукӯҳи қасри арбоб ва ноҳияи ҷаббор расулов айнӣ ва ашт маҷмааи таърихӣ фарҳангии вилоят иборат аз боғи ба номи камоли хуҷандӣ ва қалъаи хуҷанд шаҳркадаи бостонии саразм шаҳраки панҷакенти қадим мамнунгоҳ осорхонаи бостоншиносии панҷакент осорхонаи ба номи академик бобоҷон ғафуров маҷмааи таърихӣ меъмории шайх муслиҳиддин масҷиди мадрасаи абдуллохон мақбараи абӯабдуллоҳи рӯдакӣ шаҳри шаҳристони қадим қаҳқаҳа манораҳои саргаҳи зарафшон ва диг ниҳодҳои таърихиву фарҳангиро дар бар мегирад соли дар зодгоҳи ниқибхон туғрал деҳаи зосун маҷмааи таърихӣ фарҳангии ниқибхон туғрал адр шаҳраки бӯстони ноҳияи мастчоҳ муҷассамаи исмоили сомонӣ сохта шуданд дар вилоят нашрияҳои даврӣ ба монандӣ азбаски забони ӯзбекӣ дар шимол ва ғарби кишвар мавриди истифода қарор гирифтааст рӯзномаи суғд ҳақиқати бо забони ӯзбекӣ чоп мешавад дар барномаи вилоятии соли соли фарди солим пешбинӣ шудаанд сохтмони адад иншооти тандурустӣ ба маблағи млн сомонӣ ва таъмиру тармими адад муассисаҳои тиббӣ ба маблағи млн сомонӣ дар ҳудуди вилоят дар назар аст табиати вилояти суғдро наметавон бе истифодаи такрор ба такрор аз вожаҳои беназир ва беҳамто тавсиф кард мавзеи искандаркӯл ҳамчун марвориди беназир дар иҳотаи кӯҳҳои фон маҳалли дилписанди сайёҳон аз саросари ҷаҳон аст кӯлҳои марғзор низ беҳамтоанд ва ин мавзеъ дар зебоӣ ягонаву якто мебошад зеро ҳар яке аз кӯлҳои номбурда мӯҳраи гаронбаҳоеро дар гарданбанди зебо мемонад ҳафт кӯли пайваста дорои рангҳои гуногун аст дигар ҷойҳои писандидаи мардум баҳри тоҷик дар гулистон шаҳрҳои қадимаи панҷакент исфара ва конибодом ки дорои осорхона масҷиду мадрасаҳои кӯҳан зиёратгоҳҳои мӯътабар мебошанд ҷойҳои тамошобоби вилоят дар вилояти суғд минтақаҳое ҳастанд ки олами набототи он ҳанӯз омухтанашудаву дастнахӯрда аст обу ҳавои чунин минтақаҳо ба сабаби душворгузар ва дурдаст будан аз маҳалҳои маскунӣ ва набудани роҳҳои мошингард поку гуворост дар яке аз ин минтақаҳо мардуми яғноб зиндагонӣ мекунад ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ як воҳиди идорӣ аз тақсимоти кишварии тоҷикистонро ташкил медиҳад ки сездаҳ ноҳияро дар бар мегирад ва шомили ҳеҷ кадом аз вилоятҳои тоҷикистон нест ва мустақиман аз душанбе идора мешавад паҳноварии ин воҳиди идорӣ дар соли км аст ки дарсад аз ҳудуди тоҷикистонро ташкил медиҳад ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ дар водии ҳисор ва водии рашт ҷойгир шуда аз самти ҷануб бо виолияти сурхондарёи ҷумҳурии ӯзбекистон шимол бо вилояти суғд ҷануб бо вилояти хатлон ва аз шарқ бо вмкб ҳамсарҳад мебошанд дар ин қаламрави ҷумҳурӣ дар водии ҳисор пойтахти тоҷикистон шаҳри душанбе низ воқеъ аст бино бар саршумори соли шумораи аҳолии ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ ҳазор кас буда ки дарсад аз аҳолии тоҷикистонро ташкил медиҳад аз ин шумор ҳазор нафар дарсад аз шумораи умумии аҳолии вилоят шаҳрӣ ва ҳазор нафар дарсад рустоӣ будаанд миёнгини зичии аҳолӣ дар вилоят кас бар км аст мардуми нтҷ ба забонҳои тоҷикӣ ва ӯзбекӣ сухан мегӯянд бино бар қонуни тақсимоти кишварии ҷумҳурии тоҷикистон ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ шаҳр шаҳрак ноҳия ва ҷамоат дорад хоруғ шуғнонӣ харағ русӣ хорог шаҳрест дар ҷанубу ғарбии помир маркази маъмурии вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон дар ду соҳили рӯди ғунд ва резишгоҳи он дар рӯди панҷ дар баландии метр аз сатҳи дарё воқеъ гаштааст хоруғ ба воситаи роҳи калони автомобилгард бо шаҳри душанбе ба воситаи ағбаи сағирдашт км ба воситаи шоҳроҳи кулоб км ва уш км бо ҷумҳурии қирғизистон ва бо роҳи шаҳри хоруғ мурғоб кулма бо ҷумҳурии халқии хитой алоқаманд аст тобистонаш гарм зимистонаш хунуки мӯътадил ҳарорати миёнаи июл янв с боришоти солона мм ба хотири дарёфти ашёи хоми маҳаллӣ барои саноат ҳанӯз соли ба помир нахустин экспедитсияи ҷустуҷуии академияи илмҳои иҷшс омода буд бар асари корҳои геологӣ тадқиқотӣ манбаи беши ашёи хом ёфт шуд солҳои ум дар помир конҳои намак оҳан мис молибден сурб тило асбест кварс ёкут лочвар ва гауҳар кашф карданд хоруғ то пирӯзи инқилоби октябр деҳае буд ки дар он хонавода зиндагонӣ доштанд ва шуғли асосии онҳо кишоварзӣ боғдорӣ ва чорводорӣ буд соли қароргоҳи посгоҳи марзбонии русия помир аз шоҷон мурғоб ба помири ғарбӣ хоруғ кӯчонида мешавад ва аз ҳамин замон ин деҳа маркази маъмурӣ мегардад бо таъсис додани гурӯҳи марзбонони помир дар хоруғ симои он низ оҳиста оҳиста ободу зебо мегардад охтмони биноҳои аврупоӣ ошхона ҳаммом хонаҳои маскунӣ барои афсарон ва ғайра симои деҳаро дигаргун карданд бо дастгирӣ ва ёрии сардорони гурӯҳи марзбонон дар оғози асри хх дар деҳаи хоруғ ҷӯи обёрӣ сохта шуд ва заминҳои нав барои кишти зироатҳои ғалладона ва полезӣ ва ниҳолшинонӣ кошта шуданд талаботи ҳарбӣ ва иқтисодӣ ҳукумати подшоҳиро маҷбур сохт ки ба сохтмони роҳҳо ба ин кишвар аҳамият диҳанд солҳои сохтмони роҳи аробагард то хоруғ анҷом дода шуд соли аввалин пул аз болои рӯди ғунд сохта шуд ки ду тарафи хоруғро бо ҳамдигар пайваст намуд бо сарварии сардори отряди помир г а шпилко соли неругоҳи хурди барқӣ ва осиёб сохта шудаанд ки аҳолии маҳаллӣ низ аз онҳо истифода мебурданд бо супориши марзбонон соли дар хоруғ корхонаи хурди ҳунармандӣ ба монанди коркарди пӯст оҳангарӣ чӯбтарошӣ ва пойафзолдӯзӣ ба истифода дода шуданд ки дар он коргарони бумӣ кор мекарданд то ибтидои асри хх дар помир мактаб ва бемористон набуд танҳо соли дар назди посгоҳи хоруғ нахустин мактаби русӣ маҳаллӣ барои фарзандони мардуми бумӣ сохта шуд ки он то соли фаъолият дошт танҳо дар соли таҳсилии шумораи хонандагони он ба нафар расид соли дар назди посгоҳҳои марзбонии ишкошим мурғоб ва хоруғ аввалин бунгоҳи тиббӣ таъсис дода шуданд густаришу ободонии ҳамаҷонибаи шаҳри хоруғ ҳамчун маркази вилоят аз охири солҳои сиюми асри хх сар шуд бо қарори кумитаи иҷроияи иттиҳоди шӯравӣ всик аз уми январи соли вилояти маъмурии помир ҳамчун вилояти автономии бадахшони кӯҳӣ дар таркиби тоҷикистон таъсис ёфт ва маркази онро шаҳри хоруғ эълон намуданд аз ҳамин сол тараққиёти маъмурӣ иҷтимоӣ иқтисодӣ сиёсӣ ва мадании хоруғ ҳамчун маркази вабк сар мешавад хоруғ ҳамчун шаҳр аз октябри соли ба ҳукми қонун даромадааст аз с то ҳоло ба ҳайси раиси ҷомеа ва шаҳри хоруғ нафар фаъолият доштанд нахустин раиси он ҷамоа бодӣ абдулхайров зодаи деҳаи ғорҷвини н шуғнон буд моҳи янв соли иҷлосияи якуми совети депутатҳои меҳнаткашони шаҳр баргузор гардид ва раиси комиҷроияи шаҳр умнов николай никалоевич интихоб шуд сарварии шаҳри хоруғро дар солҳои гуногун шахсони зерин ба ӯҳда доштанд боди абдулхайров имомназар мирзоҳаётов ҳоҷатбегим саъдуллобекова мулкамон назармамадов лутфали шукуруллобеков зайдулло абдуллоев ниёз мародов шариф раҳматов николай умнов ҷумъа алифбеков ҳайдарбек қишқоров пайшанбе писареҷов ҷифон мулкамонов симик абдулкаримов қурбоншо гадоалиев шодихон ёрмаҳмадов гулғунча қадамшоева ойбегим алидустова гулбибӣ мулкамонова анҷирбегим мақбулшоева ҷавҳари нуралиев иброҳимбек ғозибеков сотволҷон имомназаров давлатёр бекназарович улфатшо абдолбеков н муборакшоева дар қарори пленуми январ соли ва бюрои июли соли кумитаи партиявии вилоят қайд карда шуд ки саноати маҳаллӣ бояд рушд ёбад бюро таъсиси кооперативҳои истеҳсолию ҳунармандиро ба нақшаи корӣ дохил кард амалӣ гардидани ин нақша дар ибтидо натиҷаҳои хубе дод дар вилоят якбора муассисаи кооперативию ҳунарманди дарздузӣ таъмири пояфзол хиштрезӣ гачпазӣ истехсоли намак ва кооператив ҳарротию оҳангарӣ хурокворӣ пиларесӣ маишӣ ва нақлиёт таъсис ёфтанд бюрои кумитаи партиявии вилоят карор дод ки соли помирпромсоюз ё помикооператсия ташкил карда шавад истеҳсоли ҷуроб дастпуш хеле авҷ гирифт ва соле аз то ҷуфт ин маҳсулоти қимтбаҳо берун аз вилоят ба фуруш мерафт дар помир косибӣ ба роҳ монда шуд ки он асоси саноати маҳаллиро ташкил дода дар ин замина синфи коргар ташакул ёфт соли дар бадахшон корхонаи ҳунармандӣ ташкил карда шуданд ки беш аз нафар коргар доштанд маркази асосии облпромсоюз дар хоруғ буд аммо он дар саросари навоҳии вилоят шуъбаҳои худро кушода ба таври доманадор фаъолият меварзид он кариб кулли соҳаҳои истеҳсолотро ба тасарруфи хеш даровард харротон нафар пойафзолдузи нафар наклиет нафр хиштрезон нафар коргарони соҳаи маиши нафар дузандагон нафар салронҳо яъне он нафароне ки аз ҷангалҳо чубро тариқи рудхонаҳо ба хоруғ мебиёранд нафар инҳо як неруи пуриқтидоре буданд ва касби мушкиле доштанд чубро дар ҷангалҳои шоҳдара ва ғунд мебуриданду ба об мепартофтанд ва он таи км руи об мерафт онҳо аз дунболи чуб дар ҳамин масофа пиёда мерафтанд баъди пош хурдани итиҳоди шуравӣ қисмати зиёди инфраструктураи шаҳр вайрон гардид корхонаҳои калонтарини истеҳсолии боқимонда оҳиста оҳиста аз кор боз монданд ки ин ба иқтисодиети шаҳр таъсири ниҳоят калон расонд истеҳсоли қариб ҳамаи намудҳои маҳсулоти дар солҳои пеш истеҳсолшуда ба пурраги қать гардид сабаби асосӣ вайроншавии структураи истеҳсолии шаҳр аз кор боз мондани хамаи протсесҳои исеҳсолӣ ба ҳисоб мерафт беқурбшавии пул ва дигар сабабхо кормандони ҳамаи марказҳои истеҳсолиро маҷбур сохтанд ки аз кор хориҷ шаванд дар мудати сол корҳонаҳои истеҳсолӣ бекор хобида буданд сол аз сол оромӣ шароити ба кор даровардани ҳамаи корхонаҳои пешинаро фароҳам овард ҳоло бошад корхонаҳои давраҳои шуравӣ аз техникаи нисбатан нави ҳозиразамон таъмин гардидаанд ва кори худро давом дода истодаанд ҳамаи корхонаҳои шаҳри хоруғ дар асоси энергияи электрикии арзони истеҳсолшуда кор мекунанд ноб помир ки қувваи барқи вилоятро таъмин месозад ҳамчунин ноб и хоруғ қувваи барқ истеҳсол карда истодааст заводи гӯшту шир корхонаи давраи шуравӣ ба ҳисоб рафта ҳоло ширкати панҷ истеҳсоли маҳсулот ва умуман фаолияти ин корхонаро ба зиммаи худ гирифтаст ғайр аз гӯшту шир ин ширкат обҳои маъданиро истеҳсол мекунад ки кисмати махсулоти баровардашуда ба шаҳри душанбе низ барои савдо фиристонда мешавад ин ширкат фаолияти худро аз солҳои сар кард маҳсулоти ин корхона дар баробари маҳсулоти корхонаҳои шаҳри душанбе ва хуҷанд сифати аъло дорад заводи нони шаҳри хоруғ солҳои пеш монанди дигар корхонаҳои калони шаҳри хоруғ давлатӣ буд солҳои баъд аз ҷанги гражданӣ ин корхона бо маблағгузории сохибкорони алоҳида ба кор дароварда шуд ҳоло танҳо ин корхона фаолият мекунаду халос лекин ин ҳам нишонае аз пешрафти иқтисодиети дохилии шаҳри хоруғ мебошад талаботи шаҳрвандони шаҳри хоруғро асосан ба махсулоти ордӣ таъмин месозад комбинати истехсоли бетону оҳан жбк ин корхона нисбати корхонаҳои дигар дертар фаолияти истеҳсолиро барқарор сохт зеро талаботи ин комбинат ба ашьё ва технологияи замонавӣ нисбатан зиёд мебошад се сол пеш ин комбинат бо маблағгузории соҳибкорони хитоӣ ба кор дароварда шуд лекин фаолияташ аз сабаби паст будани сифати маҳсулот аз кор бозмонд ҳоло ширкатҳои давлатӣ талоши онанд то аз нав фаолияти ин комбинатро барқорор созанд аҳамияти махсусро дар инкишофи саноати маҳаллӣ сохтмони нерӯгоҳи барқи обии хоруғ январи иқтидори он квт соат бозид аввали соли ум бунёди неругоҳи барқии юм оғоз ёфт ва декабри с кор сомон ёфт ки иқтидори он квт соатро ташкил дод охири солҳои ум ва ибтидои солҳои ум дар ҳудуди шаҳри хоруғ ва фабрикаи дӯзандагии заводҳои нону оҳану бетон комбинатҳои гӯшт хизмати маишӣ матбаа ва дигар корхонаҳои саноатӣ сохта ба истифода дод шуданд ки дар онҳо мутахассисони маҳаллӣ кор ва фаъолият намуданд аз байн рафтани иттиҳоди шӯравӣ сар задани ҷанги шаҳрванди дар тоҷикистон касодии иқтисодӣ ба фаъолияти ин корхонаҳо таъсири манфӣ расонид ва қисме аз онҳо аз фаъолият боз монданд ё бо иқтидори нопурра кор мекунанд бо соҳибистиқлол гардидани ҷумҳурии тоҷикистон рушди иқтисодӣ иҷтимоии хоруғ давом ёфт сохтмони навбати аввали нбо хоруғ ду агрегат ҳар кадоме бо иқтидори мвт дар соли ба охир расид пурра ба истифода супоридани нерӯгоҳҳои барқии обӣ соли рӯй дод хароҷоти умумии сохтмон млн кумаки инвеститсионии хазинаи рушди оғохони имрз нбо хоруғ дорои агрегат бо иқтидори умумии мвт мебошад бунёди як қатор биноҳои ошёнаи истиқомати маъмурӣ маданию маишӣ маориф институти биологии помир универмаги боми ҷаҳон иморати мактабҳои рақамҳои биноҳои идораи алоқа суди вилоятӣ пмк ва ғ ба шаҳр ҳусн зам кард бо ёрии ташкилотҳои байналхалқӣ аз он ҷумла бо ёрии мсдсп и хазинаи оғохон ва бо кумаки маркази дастгирии ҷомеаи шаҳрвандии қалам сохтмони хати обгузар азнавсозӣ таъмири ҳавзаҳои ташнаоб таъмири обанбори сиёб ба анҷом расонида шуданд бо мақсади беҳтар намудани вазъи иқтисодии аҳолӣ дар нимсолаи аввали соли ба соҳибкорон ва шаҳрвандони шаҳри хоруғ ба воситаи филиалҳои бонкҳои дар шаҳр буда ҳазор сомони қарзҳои кӯтоҳмуддат дода шуданд азнавсозии бозори шаҳр ва сохтмони бозори нав ба итмом расид барқарор шудани ҳокимияти советӣ дар помир ба пешрафти иқтисодиёт ва иҷтимоиёти шаҳри хоруғ такони пурзӯр дод сохтмони роҳҳои автомобилгард корхонаҳои саноатӣ биноҳои бисёрошёна инкишофи тиб маорифу фарҳанг маҳсули даврони советӣ мебошад хоруғ чун дигар манотиқи бадахшони кӯҳӣ аз сабаби надоштани роҳҳои автомобилгард аз олами тамаддун ҷудо буд ин вазъ боиси халалдори рушду нумӯъи илму фарҳангу иқтисод мегардид аз ин лиҳоз бунёди роҳҳои автомобилгарди ош хоруғ км хоруғ роштқалъа хоруғ рӯшон хоруғ тузкӯл вахон ишкошим хоруғ душанбе км дар мадҳи аввал гузошта шуданд хоруғ бо марказ ва ноҳияҳои дигари вилоят алоқаи автомобилиро барқарор намуд кушода шудани роҳи ҳавоии душанбе хоруғ ва парвози тайёра августи с саҳифаи нави таърихие барои шаҳрвандон ва тамоми қаламрави сокинони вилоят рух дод ҳоло ин масофаро тайёраи мусофиркаши як дар дақиқа тай мекунад бо соҳибистиқлол гардидани ҷумҳурии тоҷикистон сокинони хоруғ тавассути роҳи автомобилгарди кӯлоб нулванд қалаи хумб бо маркази ҷумҳурӣ ва дигар кишварҳои дуру наздик дар тамоми фасли сол алоқаи доимии автомобилиро таъмин менамояд бо истифода дода шудани роҳи мошингарди мурғоб қулма май ва сохта шудани купруки нави ҳозиразамони мошингард байни хоруғ ва афғонистон ноябр имконият медиҳад ки хоруғ ба маркази тиҷоратии давлатҳои хитой ва афғонистон табдил ёбад соли алоқачиён хатти телеграфаи душанбе хоруғро пурра ба истифода дода бо ҳамин бадахшонро аз тариқи хатти телеграфӣ бо маркази тоҷикистон пайваст намуданд нахустин хатти телефон телеграфаи дохили вилоятӣ байни хоруғ рӯшон сохта шуд соли алоқа байни шаҳри хоруғ ва ҷумҳуриҳои собиқ иҷшс аз тариқи кайҳон сурат гирифт соли ширкати те и чин стансияи ҳозиразамони дорои нуқтаи телефонӣ ба истифода дода шуд ҳоло ин соҳа равнақу ривоҷ ёфта истодааст ва дар шаҳри хоруғ марказҳои гуфтугӯи телефони мобилии индиго вав м м интерком фаъолият доранд ва маркази вилоят бо шабакаи умумиҷаҳонии интернет пайваст гардид аз соли аҳолии шаҳр ба воситаи стансияи алоқаи кайҳонӣ орбита барномаи телевизионии москваро тамошо карда истодаанд декабри с бо ташаббуси президенти ҷумҳурии тоҷикистон э раҳмон аҳолии он имконият пайдо кард ки барномаи телевизиони тоҷикистонро соли тариқи телевизиони сафина тамошо кунанд аз рӯзҳои аввали барқароршавии ҳокимиятӣ советӣ ба масъалаи инкишофи маорифи халқи бадахшони кӯҳи диққатӣ махсус дода мешуд дар ташкили аввалин мактаб сарҳадбонони отряди хоруғ саҳмгузор буданд с дар назди ин отряд нахустин мактаб интернат ташкил ёфт ки дар он танҳо нафар таҳсил намуданд дар назди кумитаи револютсионии вилоят шӯъбаи маориф кушода шуд худи ҳамин сол ким туркистон барои ташкили мактаби нав дар хоруғ ҳазор пулро ҷудо намуд дар назди ин мактаб интернат кушода шуд ки дар он нафар фарзандони меҳнаткашон таҳсил доштанд с нахустин мактаби духтарона дар шаҳр кушода шуд ки мараматнисо мамадамирова онро сарварӣ намуд ба ғайр аз мактабҳои маълумотҳои умумӣ соли барои тайёр кардани кадрҳои маълумотнок мактаби ҳизбии шӯравӣ кушода шуда вале ин муассисаи таълимӣ наметавонист талаботи вилоятро бо кадрҳои ихтисосманд таъмин намоянд аз ни рӯ бо қарори бюрои комитети вилоятии пк тоҷикистон соли дар хоруғ техникуми омӯзгорӣ ва баъдтар он дар соли таҳсили ба омӯзишгоҳи омӯзгорӣ табдил ёфта дар тайёр намудани омӯзгорон хизмати босазое намуд с дар хоруғ аввалин мактаби миёна кушода шуд дар солҳои минбаъда ин соҳа хеле ривоҷу равнақ ёфт имрӯз дар х мактаби таҳсилоти ҳамагонӣ якто литсей литсейи оғохон як маркази касби ҳунаромӯзӣ амал мекунанд ки дар онҳо нафар хонанда таҳсил ва омӯзгор кор мекунанд ба ғайр аз ин муассисаи то мактабӣ фаъолият доранд ҳоло маркази вилоят аз рӯи дараҷаи малумотнокии аҳолӣ дар ҷумҳурии тоҷикистон яке аз ҷойҳои аввалинро ишғол менамояд аҳолии шаҳр бо он ифтихор доранд ки с дар шаҳрамон донишгоҳи давлатии ба номи м назаршоев кушода шуд ва он мутахассисони маълумоти олидори ихтисосҳои гуногунро барои хоҷагии халқи вилоят тайёр карда истодааст дар солҳои наздик боз як донишгоҳи байналмиллии осиёи марказии оғохон ки барои аҳолии манотиқи кӯҳистони тоҷикистон қирғизистон қазоқистон узбекистон хитой эрон афғонистон ва покистон мутахассис тайёр менамояд соли хишти аввали он аз тарафи алоҳазрат оғохони ва президенти ҷт э раҳмон гузошта шуд то инқилоби октябр мардуми помир аз хизматрасонии тиббӣ бархӯрдор набуд с нахустин амбулатория ва соли якумин беморхонаи дорои кат ба истифода дода шуданд дар ин муассисаи тиббӣ нафар мутахассис фаъолият доштанд барои тайёр намудани ҳамшираҳои тиббӣ с дар х курсҳои сола кушода шуд ки он дар тайёр кардани мутахассисони тиббӣ аз баёни духтурони маҳаллӣ аҳамияти калон дошт ҳоло шумораи муассисаҳои тиббӣ дар ҳудуди шаҳр адад буда дар онҳо нафар духтур ва нафар коркунони миёнаи тиббӣ кор мекунанд с театри мусиқии драмавӣ кушода шуда болаёқаттарин артистон созандагон ва навозандагон дар он муттаҳид шуданд с китобхонаи ба н в и ленин бунёд ёфт ва с ба он мақоми китобхонаи шаҳриро доданд ба истиқболи солгарди таъсиси ҷумҳурии шӯравии тоҷикистон дар ш хоруғ осорхонаи давлатии кишваршиносӣ ташкил шуд с аввалин кинотеатр сохта шуд с сохтмони боғи маданият ва истироҳатии ш хоруғ ба охир расид моҳи сентябри с аввалин рӯзнома бадахшони сурх ба забони тоҷикӣ ва русӣ аз чоп баромад имрӯз дар шаҳр хонаи фарҳангӣ китобхона мактаби мусиқӣ фаъолият доранд хоруғ маҳалла дорад муассисаҳои асосӣ сарзамине ки ҳамакнун шаҳри душанбе дар он ҷой дорад дар садаҳои миёна шумон ном доштааст ва дар роҳномаҳо ва таърихномаҳои қадим ба гунаи сумон низ навишта шудааст дар ҳудуду л олам мин ал машриқ илал мағриб омада шумон шаҳрест устувор ва бабаро кӯҳ ниҳода ва гирди ӯ борае кашида ва ӯро куҳандизест бар сари кӯҳ ниҳода ва андар миёни куҳандиз чашмаи обаст бузург аз вай заъфарон хезад бисёр шумон дар қисмати болооби рӯди қубодиён ва шимоли пули сангин ва шаҳри вошҷирд висагирд акнун файзобод воқеъ буд ки ба гуфтаи истахрӣ ба андозаи тирмиз вусъат дошт ва ба масофати андаке дар ҷануби он қалъаи бузурги шумон вокеъ буд муқаддасӣ дар аҳсан ал тақосим гӯяд шумон маконе пурҷамъият ва ободу неку аст шарафуддин алии яздӣ дар зафарномаи темурӣ аз ин қалъа ба номи ҳисори шодмон ёд карда ва ғолибан онро ба сурати мухтасар ҳисор ё ҳисорак навишта ва имрӯз ҳам ҳисор маъруф аст шоёни ёдоварист ки вожаи ҳисор арабӣ ва маънояш диж ва қалъа аст қалъае ки ҳамакнун дар километрии шимолу ғарбии шаҳри душанбе қарор дорад бозмонда аз ҳамон шаҳри шумон аст ки дар садаҳои м ҳисори шодмон яъне қалъаи шодмон номида мешуд бар асари касрати талаффуз шодмон аз он афтоду ҳисор монд ва исми хос ҳисор гашт дар оғози садаи ин қалъа тахтгоҳи беки ҳисор шоҳимардонқул буд ва дар заминларзаи сентябри соли вайрон шуд ва аз он танҳо як дарвоза ва ду бурҷ дар миёни ду кӯҳ барҷой монда аст пас аз он заминларза шоҳимардонқул ба қалъаи душанбе кӯчид ки дар он замон маркази яке аз амлокдориҳояш буд ва аз он пас душанбе тахтгоҳи беки ҳисор шуд аз ҷойноми душанбе барои нахустин бор дар китоби донишманди балхӣ маҳмуд ибни валӣ баҳр ул аъроф фи маноқиб ал хайр оғози садаи м ва номаи хони балх субҳонқул баҳодур ба шоҳи давлати рус фёдор алексеевич декабри ёд шудааст дар санаде бозмонда аз соли ин шаҳр душанбе қурғон номида шудааст қурғон вожаи туркӣ ва маънояш қалъа ва ҳисор аст қалъаи душанбе дар канораи чапи рӯди варзоб ҷой дошта ва ҳар рӯзи душанбе дар назди он бозор баргузор мешудааст номи кунунии пойтахти тоҷикистон ёдовари ҳамин бозор аст азбаски ин ҷойро душанбебозор мегуфтанд деҳкадае ки бо гузашти замон дар ҷои душанбебозор пайдо шуд душанбе ном гирифт соли пас аз ташкил кардани ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистии тоҷикистон дар таркиби ҷумҳурии шӯравии сотсиалистии ӯзбекистон душанбе шаҳр ва пойтахт эълон гардид душанбе ба калонтарин маркази саноатӣ табдил ёфтааст дар пойтахт ба миқдори фисад иқтидори саноатии кишвар ҷойгир буд тақрибан фисади аҳолии ҷумҳурӣ зиндагӣ мекард ва чоряки маҷмӯи маҳсулоти дохилии кишварро истеҳсол мекард комплекси саноатии пойтахт ҳоло корхонаи саноатии гуногуншаклро дар бар мегирад ки дар он зиёда аз ҳазор аҳолии пойтахт фаъолият доранд аз ҳаҷми умумии истеҳсоли маҳсулот молҳои сермасриф аз ҷумла хурокворӣ ташкил медиҳад маҳсулоти аз коргоҳҳои пойтахт ба фуруши беруна содиротшаванда матоъҳои пахтагин ресмони пахтагин коркарди маҳсулоти ҷуроббарорӣ маҳсулоти кабелбарорӣ арматура ва маҳсулоти коркарди кишоварзӣ ва диг ташкил медиҳад зиёда аз корхонаҳои якҷоя бо ширкатҳои хориҷӣ дар душанбе фаъолият доранд тақсимоти корхонаҳои истеҳсолӣ аз нуқтаи назари соҳаҳои бартарӣ дошта душанбе яке аз калонтарин маркази илмӣ фарҳангӣ ба шумор меравад дар академияи илмҳои тоҷикистон ки ба он пажӯҳишгоҳҳои илмӣ тадқиқотӣ шомил буда дар онҳо дар соҳаҳои физика астрофизика риёзиёт зилзилашиносӣ кимиё геология гастроэнтрология зоология ботаника рустаниҳои физиологӣ генетика иқтисод фалсафа ҳуқуқ таърих ва бостоншиносӣ этнографӣ забон ва адабиёт шарқшиносӣ ва мероси хаттӣ тадқиқотҳо бурда мешаванд донишгоҳҳу донишкадаҳои пойтахт ҳар сол ҳазорҳо мутахассисони соҳаи гуногуни хоҷагии халқи ҷумҳуриро тайёр менамоянд нақши душанбе дар рушди фарҳанг бузург аст устодони барҷастаи назму насри муосири тоҷик садриддин айнӣ абулқосим лоҳутӣ мирзо турсунзода сотим улуғзода ҷалол икромӣ мирсаид миршакар мӯъмин қаноат боқӣ раҳимзода фотеҳ ниёзӣ лоиқ шералӣ ва дигарҳо дар рушди адабиёти муосири тоҷик на танҳо дар ватани худ балки дар дигар мамлакатҳои шарқу ғарб машҳур буда саҳми беандозае гузоштаанд пас аз истиқрори ҳокимияти шӯравӣ масоили маориф омӯзишу парвариш сохтмони мактабҳо муассисаҳои таҳсилоти ҳамагонӣ дар мадди аввал қарор гирифтанд марти дар душанбе нозироти вилоятӣ шуъбаи маорифи халқи бухорои шарқӣ таъсис ёфт бо ташаббуси ин шуъба июли анҷумани вилоятии кормандони маориф давъат шуд дар ин анҷуман камбудҳои кори мактабу маориф мавриди муҳокима қарор гирифтанд ва роҳҳои бартараф намудани онҳо муайян гардиданд баъди таъсиси ҷмшс тоҷикистон инкишофи маорифи халқ тибқи нақшаҳои муайян оғоз ёфт шумораи мактабҳо ва шогирдон зиёд шуд декабри дар душанбе ба ҷойи шуъбаи маорифи халқи бухорои шарқӣ комиссариати маорифи халқ созмон дода шуд ки сарварии онро аббос алиев ба уҳда дошт дар назди комиссариат шӯрои илмии давлатӣ бо сарварии шоири тавоно абулқосим лоҳутӣ амал мекард ташкили мактабҳои нави шӯравӣ маҳви бесаводӣ ба мактаб овардан ва бо таълим фаро гирифтани кӯдакони ятим вазифаҳои асосии комиссариат гардиданд яке аз нахустин иқдомот дар кори маҳви бесаводӣ ҷорӣ намудани таълими ҳамагонии ҳатмӣ буд барои тайёр намудани муаллимон соли дар душанбе техникуми омӯзгорӣ таъсис ёфт барои мактабҳо барномаҳои таълим китобҳои дарсӣ ва дастурҳои методӣ мураттаб мегаштанд соли дар душанбе анҷумани умумитоҷикии шӯроҳо барпо шуд дар ин анҷуман оид ба ҷорӣ намудани таҳсилоти ҳамагонии ҳатмӣ декларатсия қабул карда шуд дар декларатсияи мазкур оид ба фаро гирифтани меҳнаткашони ҷмшс тоҷикистон ба таҳсилоти пурра гуногунҷабҳа ва ройгон сухан мерафт кумитаҳои фавқулодаи маҳви бесаводӣ ва ҷамъияти ихтиёрии нест бод бесаводӣ ташкил гардиданд аҳли ҷомеаи ҷумҳурӣ шиор даъвати босавод биомӯз бесаводро дастгирӣ карданд чорабиниҳо бо номи ду ҳафта моҳ и маорифи халқ маъракаҳои маданӣ маърифатӣ ҷамъоварии маблағ барои маорифи халқ ва ғайра баргузор мешуданд сокинони душанбе дар ҳашари сохтмони мактабҳо синфхонаҳо марказҳои маҳви бесаводӣ фаъолона ширкат мекарданд дар муддати кӯтоҳ гурӯҳҳои махсуси таълимӣ баҳри таълими меҳнаткашон ва маҳви бесаводӣ ба кор сар карданд пас аз ташкил ёфтани ҷшс тоҷикистон дар рушду инкишофи маорифи халқ давраи нав оғоз ёфт соли хониши дар ҷумҳурӣ таҳсилоти умумии ибтидоӣ ҷорӣ карда шуд дар баробари ин шабакаи мактабҳои ҳафтсола ва миёна низ афзоиш ёфт ба кори сохтмон ва инкишофи мактабҳо қарорҳои ҳизби коммунист ва ҳукумати ҷумҳурӣ дар бораи ҷорӣ намудани таълими умумии ҳатмии ибтидоии бачаҳои сола июли августи дар бораи рафти таълими ибтидоии умумӣ феврали дар бораи мактабҳои ибтидоӣ ва миёна дар иҷшс майи дар бораи сохтмони мактаб дар шаҳрҳо феврали ва ғайра такони ҷиддие шуданд дар миёнаи солҳои садаи масъалаи маҳви бесаводӣ дар шаҳрҳо ба таври умумӣ ҳал гардид ба сохтмон ва рушду такомули мактабҳо ҷанги бузурги ватанӣ халал расонд солҳои садаи дар душанбе техникумҳои индустриалӣ гидромелиоративӣ тарбияи ҷисмонӣ омӯзишгоҳи роҳи оҳан ва ғайра ифтитоҳ шуданд нахустин мактаби олии тоҷикистон институти давлатии педагогии душанбе мебошад ки соли таъсис ёфтааст дар ибтидо он се шуъба забон ва адабиёт педагогӣ агробиологӣ дошт баъдан солҳои факултетҳои нав таъсис ёфтанд аз рӯзҳои аввали таъсиси ҷмшс тоҷикистон ва баъдан ҷшс тоҷикистон ҳукумат ба масоили тарбияи томактабӣ таваҷҷуҳ менамуд нахустин боғча барои нафар кӯдак ифтитоҳ шуд минбаъд шумораи муассисаҳои томактабӣ ва тарбиятгирандагони онҳо афзоиш ёфт аз соли бунёди боғчаҳои бачагон дар назди корхонаҳои шаҳри душанбе оғоз гардид соли дар назди корхонаҳо боғчаи бачагон фаъолият мекард бо мақсади самарабахш гардидани ҷараёни таълиму тарбия таъмини омӯзгорони муассисаҳои таълимӣ бо китобҳои дарсӣ дастурҳои илмию педагогӣ ва методӣ августи дар душанбе институти илмӣ таҳқиқотии илмҳои педагогӣ таъсис ёфт январи институти такмили ихтисоси кадрҳои соҳаи педагогика омӯзгорӣ ба кор шурӯъ кард соли он номи институти марказии такмили ихтисоси муаллимонро гирифт ҳоло ин муассиса чун институти марказии такмили ихтисоси кормандони соҳаи маориф фаъолият менамояд дар онҳо дар онҳо дар онҳо дорандагони унвони илмӣ дар онҳо аз ҷумла дорандагони унвони илмӣ дар онҳо ба ҳолати миқдори рӯзнома ва маҷалаҳои ҷумҳуриявии дар шаҳр нашршаванда аз ҷумла маҷаллаи тоҷикистон илм ва ҳаёт маҷаллаи бонувони тоҷикистон фарҳанг тоҷикистон адабиёт ва санъат рӯзномаи ҷумҳурият народная газета азия плюс паёми душанбе вечерний душанбе нидои ранҷбар ва диг нашр мешаванд дар пойтахт оҷонсиҳои иттилоотии тоҷикистон амал карда истодаанд оҷонсии иттилоотии симонюс оҷонсии иттилоотии азия плюс амит ховар айни замон шаҳри душанбе бо шаҳрҳои зерини дунё бародаршаҳр мебошад пойтахти ҷумҳурии тоҷикистон шаҳри душанбе бо шаҳри москваи федератсияи русия пайваста дар соҳаҳои тиҷоратӣ иқтисодӣ илмӣ техникӣ ва фарҳангӣ ҳамкорӣ менамояд дар баробари ин пойтахти тоҷикистон аъзои фаъоли ташкилоти умумиҷаҳонии шаҳрҳои муттаҳида ва ҳокимиятҳои маҳаллӣ огмв ассамблеяи байналмилалии пойтахтҳо ва бузургшаҳрҳо ташкилоти байналхалқии бародаршаҳрҳо могп ташкилоти боулдер душанбе бародаршаҳрҳо бдгп мебошад дар душанбе намояндаҳои созмони милали муттаҳид ва созмони амният ва ҳамкорӣ дар аврупо саҳа фонди байналхалқии асъор ва дигар институтҳои байналмилалии бонуфуз корпуси дипломатии давлатҳои хориҷӣ мустақар мебошанд барои саҳми беандозаи душанбе дар таҳкими сулҳ ва арзишҳои башарӣ ҳамфикрӣ ва ҳамрайъӣ дар ҳайёти ҳамарӯза августи соли бо қарори юнеско ба шаҳри душанбе ҷоизаи шаҳри сулҳ и юнеско дар минтақаи осиё ва уқёнуси ором барои солҳои дода шуд кӯлоб аз ҷумлаи қадимтарин шаҳрҳои осиёи вусто маҳсуб мешавад далели мӯътамади таърихӣ будани онро ҳафриёти гуногуни бостоншиносон шаҳодат медиҳад дар солҳои бостоншиносон павел самойлик ва музаффар азизов аз шафати оромгоҳи мири кабир хумдонеро пайдо карданд ки ба асрҳои ҳафт шаши пеш аз мелод мансуб буд хумдони мазкур яке аз далелҳои таърихи солаи шаҳри кӯлоб мебошад омӯзиши таърихи кӯлоб бо дастгирии президенти тоҷикистон эмомалӣ раҳмонов соли ум шурӯъ шуда то кунун идома дорад дар атрофи шаҳри кӯлоб бостоншиносон беш аз ҳандақро мавриди омӯзиш қарор доданд ки панҷтои он дар ҳудуди хумдонҳои мақбараи мири кабир маҳфузанд бостоншиносон дар ҳар қабати хоки ин ҳандақхо ки андозаи онҳо ба метр мерасад шумораи зиёди сафолпораҳоро дарёфт карданд ки аз осори тамаддуни салтанати ҳахоманишиён гувоҳӣ медиҳад сафолпораҳои ёфтшуда шаҳодати онанд ки дар асрҳои и пеш аз мелод дар ин ҷо ҳунари кулолгарӣ ба вижа кӯзагарӣ ки усулан хоси мардумони шаҳранд хело рушд карда буда аст ин бозёфти археологӣ аз мавҷудияти як шаҳри аз лиҳози фарҳангу маданият рушд карда дар ҳудуди имрӯзаи шаҳри кӯлоб гувоҳ аст бозёфти қалъаи қадимае бо унвони қалъаи кӯлоб дар мавзеи имрӯзаи гузари чармгарон яке аз шаҳрҳои қадимтарини осиёи марказӣ будани шаҳри кӯлоб гувоҳ аст соли таҳти роҳбарии узви вобастаи аи ҷт юсуфшо ёқубов дар акнофи қалъаи кӯлоб ҳафриёти бостоншиносӣ гузаронида шуд ки дар натиҷа девори салтанати кушониён ки мансуб ба асрҳои пеш аз мелод мебошад ёфт гардид дар қабатҳои хоки мавзеи таҳқиқшуда дар чуқурии метр осори даврони ҳукмронии юнону бохтарро пайдо карданд ки ба асрҳои и пеш аз мелод рост меояд қабатҳои зисти юнонӣ бохтарӣ дар як нуқтаи дигари шаҳри кӯлоб дар қалъаи купчинор ва соҳили рости сангови тебалай ки аз паҳлӯи он мегузарад ошкор карда шуданд дар ин ҷо дар буриши рости сангови тебалай дар масоҳати метр қабатҳои замони юнонӣ бохтарӣ мушоҳида мешаванд дар қабатҳо сафолҳои ин давра пайдо карда шудаанд ҳамин тавр дар замони юнонӣ бохтарӣ шаҳр аз ду қалъа ва ду шаҳристон иборат буд қалъаи якум калонтар ва асосӣ буда дар мавзеи чармгарони поён дар қисми ғарбии имрӯзаи шаҳр ҷойгир буд дар назди ин қалъа шаҳристон вуҷуд дошт ин шаҳристон чандон калон набуда масоҳаташ х метрро ташкил мекард дар ин мавзеъ чашмаҳо бисёранд ва он барои зиндагӣ хело мувофиқ аст дар ҳавлии хонаи воқеъ дар кӯчаи якуми май ёдгорие пайдо намуданд ки ба замони ҳахоманишиён асри пеш аз мелод замони юнону бохтарӣ ва давлатдории кушониён мансуб мебошад шаҳри кӯлоб бо таърихи куҳани худ таваҷҷухи олимону сайёҳони оламро ба худ ҷалб сохта аст дар акнофи шаҳри қадимаи кӯлоб шаҳрхое амсоли ҳулбук мунк бубакон тандичароғ искандара лангар маранда мавҷуданд ки ҳануз дар асрҳои пеш аз мелод дар осиёи вусто маълум буданд кӯлоб аз шаҳрҳои нисбатан бузурги тоҷикистони имрӯзи таърихи рангину бостона дорад дар замонҳои пешин он ҷузъи давлат ё вилояти таърихии хатлон хуталл хуталлон ба ҳисоб мерафт хатлони таърихи кишваре буд вокеъ дар байни ду руди бобаракати панҷу вахш ва шохони он тибки маълумоти ибни хурдодбех лакаби хутталоншоҳ ё шерони хутталон ро доштаанд ин кишвар дар таърих бо аспҳои хушзоти бидови хуб аспҳои хатли ва мардуми ҷангии худ машҳури кишварҳои хуросону мовароуннаҳр будааст хатлон бо истихроҷи тиллою намаки худ низ дар таърих шӯҳрати беандоза дошт ногуфта намонад ки яке аз намунаҳои аввалини шеъри дарии форсии тоҷики ки то ба замони мо омада расидааст маҳз ба номи хатлон марбут аст табари муаррихи машҳур дар таърих ар русул вал мулук и худ бори аввал зимни тавсифи ҳаводиси соли ва сипас зимни овардани ҳаводиси таърихи он китъаро зикр намудааст дар соли мелоди сарлашкару волии хуросон асад ибни абдуллоҳ ба хуттал ҳуҷум оварда аз ҳокони турк курсугонун мадад мехоҳад ӯ ба ёри пеш меояд асад аз ин ҳол бохабар шуда ба зуди аз назди ҷабалу л мулх кӯҳи намак ки имруз дар кӯлоб бо номи хоҷа мӯъмин маъруф аст гузашта ба соҳили дарёи панҷ мерасад ва аз бисту се ҷои дарё ба гузаштан шуруъ мекунад ҳануз убур ба охир нарасида буд ки туркону хатлониён аз дарё гузашта бори дигар лашкари асадро мунхазим сохтанд асад бо ҳоли табоҳ ба балх муроҷиат мекунад ана дар ҳамин газоҳо навишта буд табарӣ мардум ба форсӣ ба ӯ чунин гуфтанд дар асрҳои мелоди дар замони сомониён хатлон хеле пурқувват буда ба давлати сомониён итоат намекард давлатҳои хурди минтақа ба амири сомониён соле як бор ҳадя мефиристодаанд баъд аз заволи давлати сомониён дар охири асри хатлон низ мисли давлатчаҳои дигари ҳамсояи хурд дар тули асрҳои минбаъда борҳо дучори ҳамлаи ақвоми туркнажод гардида ҳар дафъа баъд аз харобиҳои зиёду қатлу ғорати мардуми хатлониён боз ба ободонии кишвари худ мепардохтанд ҳуҷумҳои карахониҳо карахитоиҳо лащкари султон маҳмуди ғазнавӣ салҷуқиён ва туркҳои маҳаллӣ аз ҳамин қабиланд аз ҳуҷумҳои мазкур ду ҷанг боиси харобии нихоят сахти хатлон гардидаанд яке аз онҳо бо номи шоҳзодаи қарахонӣ буритегин ва дигар бо номи алпарслони салҷуқӣ марбут мебошад тибқи маълумоти овардаи соҳиби таърихи байҳақӣ буритегини мазкур ки номаш иброҳим ибни наср буд дар таърихи бо кумичиёну туркони ганҷина ки дар дараҳои шумону вашгирд байни чағониёну хутталон мезистанд ба вахшу хутталон ҳуҷум бурда онҳоро то наздикиҳои хулбук пойтахти хутталон ғорат карданд амири ғазнавӣ масъуд баъди шунидани ин хабар чунин гуфта буд буритегин баъдтар аст аз туркманон ки фурсате ҷуст ва дартохту бештар аз хутталон ғорат кард ва агар мо пасттар дертар расидеми вай он навоҳи ғорат кардӣ ҳамин тавр ба соли қисми бештари хатлон дучори ғорат ва харобӣ гардид чӣ тавре ки маъхазҳои таърихӣ дарак медиҳад хатлон баъд аз муддати кӯтоҳе вазъи худро ба эътидол оварда дар замони салҷуқиён сар аз итоат боз зад муаррихи бузурги араб ибна л асир воқеаи ҷанги байни хатлониёну алпарслони салҷуқиро зимни баёни ҳаводиси соли чунин ба қалам додоааст гуфтан мумкин аст ки бо ин ҷанги дар таърихи рух дода бо хатлону маркази он зарбаи мухлик дода шуд баъд аз таърихи мазкур номи маркази хатлон шаҳри хулбукро дигар дар маохизи таърихӣ дучор намеоем баръакс дар давраи мазкур муаррихон аз қалъаи кӯлоб дар наздикиҳои ҷайхун ёд кардаанд ки ба гумони голиб он дар ҷои шаҳри кӯлоби имрӯза вокеъ буд чунин ба назар мерасад ки баъди дар таърихи аз тарафи буритегину кумичиёну туркони ганҷина хароб карда шудани шаҳрҳою деҳоти хатлон табдил ёфт баъди хароб сохтани қалъа ҳаёт дар он мавзеъ ба кулли катъ нагардид ва чи тавре ки дар боло қайд кардем дар он қо бо мурури замон деҳа ва сипас шаҳре бо номи кӯлоб дар асрҳои қомат афрохт бо ҳамин дигар то асри оиди шаҳри кӯлоб дар сарчашмаҳои таърихӣ маълумоте дучор намегардад як нафар амирони турк сайиди алии раис ки ашъори зиёдеро аз девонҳои саъдӣ амир хусрави деҳлавӣ ва мавлоно ҷалолиддини румӣ аз бар медонист ва худ низ ба форсӣ шеър мегуфт дар асари ба забони турки навишта миръоту л мамолик ойинаи кишварҳо оиди хатлону шаҳри кӯлоб ва мавзеи тавозуди мазори ҳазрати амири кабир мир сайид алии ҳамадонӣ маълумоти тозаи пурқимат додоааст аз порчаи мазкур чунин бармеояд ки дили яке аз мавзеъҳои асосии хатлон будааст зеро тобути мубораки сайид алии ҳамадониро шогирдонаш дар асри бори аввал маҳз дар дилии хатлон гуронида будаанд на дар шаҳри кӯлоб ки шояд дар он замон ободу машҳур набуд аз мавзеи дили як нафар амирзодаи муғул мирзо ҳайдар дар асари худ таърихи рашидӣ ҳамчун яке аз мавзеъҳои муҳими хатлон ёд кардааст мирзо ҳайдар дар соли ҳангоми аз хисори шодмон ба бадахшон аз ӯзбекҳо гурехтанаш аввало дар пушинг деҳаест маъруф то имрӯз бо ҳамин ном дар ноҳияи данғараи вилояти хатлон истода сипас аз он ҷо ба дилии бозор меравад чун бо дилии бозор ки аз курайёти муътабараи хатлон аст расида шуд ин аҳвол маълум гашт дар ибтидои асри ҳофиз таниши бухороӣ таърихнигори абдуллохони шайбонӣ дар китоби худ шарафномаи шоҳӣ абдуллонома ки ҳуҷуми абдуллохон ба кӯлоб ривоят мекунад дар се мақола далелу арқом оварда аст дар мақолаи аввал ки кӯлоб дар асрҳои ном дорад муаллиф аз хусуси таьрихи бунёди шаҳри кӯлоб дар асри то асри ва низ дар бораи хароб гардидани шаҳр аз ҷониби шайбонӣ ва ҳам азнавсозии шаҳр замони ҳукуматронии абдуллохон маълумот оварда шуда аст ҳофизи таниш зимни тавсифи ҷангҳои байни лашкари абдуллохони узбек ва кӯлобиён дар соли оиди калъаи кӯлоб маълумоти муҳим меорад аз порчаи мазкур ба хулосаҳои зерин омадан мумкин аст шаҳри кӯлоб дар мавзеи халвои бисёр тез қомат афрохтааст дар он қалъаи устуворе сохтаанд турбати поки амири кабир сайид алии ҳамадониро аз мавзеи дили имомалӣ дар ҳудуди солҳои ба чивори шаҳри кӯлоб ба мавзеи имрӯзааш кӯчонидаанд мақолаи дуввум дар бораи тасарруфи кӯлоб аз тарафи абдуллохони шайбонӣ роҷеъ ба вазьи сиёсии шаҳри кӯлоб ва аъзои ҳукумати абдуллохон то давраи ҳуҷум ба кӯлоб нақл мекунад дар омӯзиши таьрихи кӯлоб саҳми олимону бостоншиносони рус аз ҷумла маева н а матвеева покатило н н семенов а а баринский а а варична м а калон аст дар асарҳои худ ин олимон дар бораи ҳудудҳои ҷуғрофӣ таъриху маданияти халқҳои бумӣ урфу одати онҳо ва мавзеъҳои топаграфӣ маконҳои таърихӣ ва дигар махсусиятҳои ин диёр маълумотҳои дақиқ медиҳанд вале бо вуҷуди ин ҳама таърихи шаҳр ба омӯзиши чуқур ва ҳамаҷониба ниёз дорад дар бораи хатлон аз ҷумла минтақаи кӯлоб дар давраи юнонӣ бохтарӣ дар сарчашмаҳои хаттӣ низ баъзе маълумот мавҷуданд дар нақли муаррихи юнони қадим ариан дар бораи шӯриши бохтариён бо сарварии оксиарт бар зидди юнониёни ишғолгар шикаст хурдани шӯриш ва ба дасти искандари македонӣ асир афтодани ӯ ва духтараш рухшона пули сангин ки дар наздикии шаҳри нораки имрӯза воқеъ гардидааст номбар карда мешавад дар ҷои дигар гуфта мешавад ки аз ҳама бештар ба муқобили юнониён пратакенҳо ва сокинони бубасена бо сарварии катон ва овсиён мубориза бурданд муҳаққиқи маъруф маркварт бубасенро дар балҷувон ҷой медиҳад ба ақидаи ӯ бубасена шакли қадими номи балҷувон мебошад бояд ёдовар шавем ки дар бораи мавзеъи баргузоршавии ин шӯриш фикру мулоҳизаҳои дигар низ вуҷуд дорад масалан ба ақидаи ю яъқубов шӯриш бо сарварии оксиарт вахшуарт дар қалъаи куҳи хориён дар вилояти самангон рух додааст ба фикри ҳамин муаллиф ноҳияҳои пратакен ва бубасен дар ҳудуди ноҳияи данғара ҷойгир буданд зеро дар ин ҷо дар роҳи корвонгард деҳаи паркамчӣ вуҷуд дорад ин деҳа дар таърихи байҳақӣ бо номи баракадми во мехурад дар назди он қалъаи қадиме низ ҳаст эҳтимол вожаи баркадми шакли арабишудаи паркамчи вуҷуд дорад ин деҳа дар таърихи байҳакӣ бо номи баракадми вомехӯрад дар шаҳри кӯлоб муасиссаи таълимӣ амал мекунад ки аз онҳо муассисаи таълимоти умумӣ мактаби асосӣ мактаби ибтидоӣ литсей мактаб интернат муассисаи тарбиявии ғайримактабӣ мебошанд шумораи муҳасилин дар макотиби таҳсилоти умумӣ нафарро ташкил мекунад ба онҳо нафар устодон таълим медиҳанд аз ҷамьи умумии муаллимон нафар яъне фисадашон дорои маьлумоти олӣ мебошанд нафари дигар соҳиби маьлумоти нопурраи олӣ ва нафари дигар тахасуси миёна доранд аз шумораи дар боло зикр шуда нафар устодон дараҷаи олии тахасус нафар дараҷаи якум ва нафари дигар дорои дараҷаи дуюм мебошанд чор муаллим бо унвони ифтихории корманди шоистаи тоҷикистон ва муаллим бо нишони аълочии маорифи тоҷикистон сарафроз гаштаанд соли бо кумаки президенти тоҷикистон дар шаҳри кӯлоб ду мактаб ва соли боз ду мактаби дигар ба истифода дода шуда бо таҷҳизоти навтарин муҷаҳҳаз гаштанд ҳамчунин дар ҳамаи макотиби таҳсилоти умумии шаҳру ноҳия таьмир оғоз шуда аст соли ҳамаи мактабҳои шаҳру ноҳия бо усули нави маблағгузори гузаштанд ки ин усул аллакай натиҷаи дилхоҳ нишон дод айни замон дар муассисаҳои таълимӣ ҳазор мизу курсӣ компутар ва муҳарики барқи мавҷуд аст дар шаҳр фаъолият менамоянд ки барои соҳаҳои гуногуни хоҷагии халқ мутахассис тайёр менамоянд дар шаҳри кӯлоб бо забонҳои тоҷикӣ ва русӣ ҳафтаворҳои ҳақиқати кӯлоб кулябская правда навиди кӯлоб нашр мешаванд инчунин дар донишгоҳи давлатии кӯлоб рӯзномаи донишгоҳ бо номи анвори дониш аз ҳаёти донишҷӯёни донишгоҳ мавод чоп мекунад телевизиони маҳаллӣ телевизиони кӯлоб ва як ниҳоди мустақили хабарии хатлон пресс низ фаъолият мекунанд ниҳодҳои номбаршуда мунтазам мардумро аз хабарҳои шаҳр ва водии кӯлоб огаҳ месозанд дар шаҳри кӯлоб ҳамчунин маҷаллаи ташкилоти ғайридавлатии шаҳрванд ба табъ мерасад ба хотири бародаршаҳрӣ дар шаҳри кӯлоб яке аз хиёбонҳои шаҳр ба номи ҳамадон номгузорӣ гашта хонаи ҳамадон бунёд ёфт дар ҳамадони эрон бошад чунин як хиёбон номи кӯлобро гирифта ва низ хонаи кӯлоб таъсис ёфт конибодом шаҳр дар ҳайати вилояти суғд номгузории шаҳр аз бодом яъне кони бодом ба вуҷуд омадааст дар гузашта канди бодом низ мегуфтаанд аз самти шимоли конибодом обанбори қайроққум ҷойгир аст аз самти ҷануб шаҳри исфара аз шарқ ҷумҳурии ӯзбекистон вилояти фарғона ва аз ғарб дар мобайн шаҳри ғафуров ҷойгир аст конибодом аз ҷиҳати шумораи аҳолӣ баъд аз шаҳрҳои хуҷанд ва истаравшан дар вилояти суғд дар ҷойи сеюм меистад аҳолии конибодом нафар соли мебошад аз маркази ноҳия канали калони фарғона гузаштааст ки аҳолии ноҳия ва хоҷагиҳои деҳқонии онро бо об таъмин мекунад асоси қувваи кории аҳолиро зиёиён ва деҳқонҳо ташкил медиҳанд дар ноҳия якчанд хоҷагиҳои калон ба монанди энаҷон бойматова ҷс ирам ҷс асор ва ғайра фаъолият мекунанд конибодом дар сарчашмаҳои таърихӣ ва маъхазҳои боэътимоди илмӣ ба ҳайси яке аз шаҳрҳои қадимаи осиёи марказӣ зикр шудааст яке аз шохаҳои роҳи бузурги абрешим сол муқаддам аз ин шаҳр мегузашт ва тавассути хуҷанду истаравшан самарқанду бухоро то ба марв мерасид дар пажӯҳишгоҳи охир ки ба омӯзиши достони дувоздаҳ рух и шоҳнома и безаволи фирдавсӣ асос ёфтааст тахмин рафтааст ки конибодом се ҳазор сол пеш аз ин канобад ном дошта ва ҷанге миёни эрониёну тӯрониён дар мавзеи байни канобад ва райбад работи кунунӣ сурат гирифтааст конибодом дар гузашта яке аз шаҳрҳои маъмуру ободи осиёи миёна буд ва бо номи канд шӯҳрат дошт нахустин ҳуҷҷате ки дар он номи канд сабт шудааст мактуби ба ҳокими суғд диваштак навиштаи сафири ӯ фатуфарн аст ки он тахминан солҳои ҳангоми ба мовароуннаҳр лашкар кашидани қутайба ибни муслим сарлашкари араб навишта шудааст аз ин ҳуҷҷат метавон ба хулоса омад ки конибодом ҳанӯз пеш аз истилои араб вуҷуд дошт сайёҳ ва ҷуғрофидони маъруфи асри ал истахрӣ дар асари худ ал молик ва л масолик номи кандро зикр карда ба ҳайати вилояти хуҷанд дохил будани онро таъкид кардааст каме дертар дар охири асри муаррих ва ҷуғрофидони машҳури араб мақаддасӣ ки хуросону мовароуннаҳрро сайёҳат карда будааст дар асари худ аҳсан ут тақосим фи маърифат ал ақолим доир ба канд маълумот дода аз миёни шаҳр гузаштани ҷӯйбореро қайд кардааст маълумоти мухтасар доир ба канд дар ашкол ул олам ном китоби ҷуғрофиёии вазири маъруфи аҳди сомониён ҷайҳонӣ низ омадааст муаллиф зимни тавсифи хуҷанд овардааст ки дар амали он яъне хуҷанд ҳеҷ шаҳри дигар нест магар канд аз ин ишораи ҷайхонӣ маълум мешавад ки дар асри канд ба вилояти хуҷанд дохил мешуд ва чун шаҳр ташаккул ёфта будааст конибодом аз қадиммулайём бо бодоми худ машҳури ҷаҳон буд бо шӯҳрати бодоми ин шаҳр дар ашъори ҳаким сӯзании самарқандӣ ваф ва шоири конибодомии асри шайх бобо табиби фарғонӣ сареҳан ишора рафтааст дар ин бора адиб ва муаррихи араб ёқути ҳамавӣ ваф низ дар китоби худ мӯъҷам ул булдон аз ҷамла навиштааст канд бо сабаби фаровонии бодом бо номи конибодом маъруф аст бодоми ин ҷо бисъёр хуштаъм ва тунукпӯст буда пӯсташ ба соиши даст майда мешавад айни ҳамин гуна маълумот доир ба конибодом дар бобурнома и адиб ва ходими давлатии асри зуҳуриддин муҳаммад бобур низ қайд шудааст аз ин ҷо бармеояд ки канди бостонӣ аз асрҳои сар карда ба худ конибодом ном гирифтааст номи ҳозираи шаҳр конибодом зоҳиран дар асрҳои мустаъмал гардидааст олими рус в наливкин дар китоби краткая истории кокандского ханства дар соҳили рости дарёи сир воқеъ будани деҳаи хоҷаягонаро тадқиқ намуда бо хулоса омадааст ки ҷойи аввалаи шаҳри конибодом ҳамин мавзеъ будааст аз рӯи навиштаҷоти ӯ деҳаи хоҷаягона шаш ҳазор сол муқаддам вуҷуд дошт ва баъдан тӯъмаи оташ гардид бостоншиноси рус а и костание мавзеи хаҷаягонаро таҳқиқ намуда дар заминаи осори пайдокардааш дар замонҳои қадим вуҷуд доштани манзилгоҳеро дар ин ҷо тасдиқ кардааст чандин сол муқаддам дар ҷануби деҳаи работ ду сари гӯсфанд ва ханҷаре ёфт шуданд ки аз биринҷ рехта шуда ба асрҳои пеш аз милод тааллуқ доранд алҳол ин бозёфтҳои нодири санъати ҳайкалтарошии ниёгон дар осорхонаи эрмитажи санкт петербург маҳфузанд ба наздикӣ дар вақти кофтани хандақ тахминан аз метр чуқурӣ аз хонаи омӯзгори мактаби деҳаи сарикӯйи ҷамоати пӯлодон кӯзае ёфт шуд ки ба тахмини пешакии бостоншиносон ду се ҳазорсола умр дорад гузаштаи конибодом пур аз воқеаҳои хунини сиёсӣ буд шаҳр борҳо мавриди ҳуҷуми истилогарони аҷнабӣ қарор гирифта ва дар натиҷаи ин рӯ ба харобӣ оварда буд аз ҷониби дигар дарвозаи водии фарғона будани конибодом низ сабаб шудааст ки шаҳр пайваста ба майдону ҷангу талоши хонҳову амирони маҳаллӣ табдил ёбад биноҳои ободаш тӯъмаи оташ ва мардуми наҷибаш оғӯштаи хун гардиданд чунин воқеъаҳои хунин дар ёди конибодомиён қиссаву ривоятҳои онҳо ва дар номи бисъёр мавзеъҳои таърихии шаҳр осори худро гузоштаанд яке аз саҳифаҳои фоҷиавии таърихи конибодом лашкар кашидани амири бухоро насрулло ба муқобили хони қӯқанд мадалихон дар соли мебошад ин ҷанги шадид байни онҳо дар конибодом сурат гирифта боиси кушта шудани одамони бисъёр гардид бедодгарии қӯшуни амир насрулло дар конибодом дар мунтахаб ут таворих и ҳоҷа ҳакимхон соли чунин инъикос ёфтааст амир насрулло конибодомро забт карда панҷ ҳазор касро бандӣ кард сарбозони насрулло паричеҳраҳои гулпираҳанро улҷа карда бар кафили аспон сару по бараҳна мебурданд ва зану мард дар кӯча синашикоф ба хоку хун оғушта хобида буданд аз ин зулми сарбозон замину замон дар ларза ва дарёҳо дар ҷӯ шва моҳиён дар хурӯ шва кӯҳҳо дар садов а мурғони ҳаво дар нола омаданд қиёмати суғро барпо гашт амири бухоро музаффар бо сад ҳазор аскаронаш ба деҳаи маҳрами конибодом омада манзил гирифт мардум пиндоштанд ки амир ҳамроҳи қӯқандиён ба ҳимояи тошканд меравад аммо амир аз бесилоҳу аскар мондани хони қӯқанд истифода бурда ба он ҳуҷум кард одамони бисъёрро ба қатл расонид қисмеро асир кард устод садриддин айнӣ дар очерки ду ҳашар ки ба муносибати сохтмони канали калони фарғона навиштааст рӯзҳои хунини маҳрамро чунин ёд кардааст вақте ки аскарони императорӣ тошкандро гирифтанд ва мардуми яроқноки фарғона ба вилояти худ баргаштанд амир музаффар дар маҳрам аз сари асирон як калламанора сохта худ ба бухоро баргашт дар нимаи дуюми асри руссияи подшоҳӣ нақшаи ғасб кардани осиёи миёнаро кашида мехост ки ба боигариҳои фаровони ин сарзамин соҳиб шавад таъсири сиёсии худро дар он пурзӯр гардонад ва ба нуфузи мустамликадорони давлатҳои ғарб ба ин кишвар роҳ надиҳад бо ин мақсад қӯшунҳои подшоҳӣ бо осиёи миёна ҳаракат намуда соли ба тошканд ҳуҷум карданд сарбозони хони қӯқанд ба ёрии тошкандиён рафтанд ба ин нигоҳ накарда қӯшунҳои русия тошкандро забт намуданд соли қушунҳои подшоҳӣ тошкандро пурра забт карданд забти тошканд тақдири ояндаи хонигии қӯқандро ҳал кард соли генерал губернатории туркистон марказаш шаҳри тошканд таъсис ёфт байни генерал губернаторӣ ва хони қӯқанд худоёр сулҳнома имзо шуд дере нагузашта худоёр аз тахт ронда шуд писари ӯ насриддинбек ки ҳокими андиҷон буд хони қӯқанд гардид насриддинбек русҳоро кофир эълон карда мардумро ба ғазоват даъват кард сарварии шӯриш ва ғазавотро абдураҳмони офтобачӣ ба зима гирифт хони қӯқанд дар деҳаи маҳрам бар зидди лашкари русҳо зиёда аз ҳазор сипоҳӣ гирд оварда ҳуҷуми русҳоро ба қӯқанд боздоштанӣ буд вале русҳо ки бо сарварии генерал кауфман қӯшунҳои бештар ва силоҳи хубтар доштанд баъди чанд рӯзи задухӯрдҳои хунин қаъларо фатҳ карда исъёнгарон ва сипоҳиёни насриддинбекро сӯи дарё ронданд дар ин ҷанг аз ҳар ду тараф одамони бисъёр кушта шуданд рассоми машҳури рус в в верешагин ки худ бевосита иштирокчии фатҳи ин қалъа буд муҳориба дар маҳрам ном сурате кашида манзараи даҳшатовари ҷанги онвақтаро тасвир кардааст баъди фатҳи чанде аз шаҳрҳои фарғона аз ҷониби русҳо хони қӯқанд ба шартомаи таслим имзо гузошт мувофиқи шартнома қалъаи маҳрам чун қалъаи сарҳадӣ барҳам дода шуд баъди забти тошканд ва вилояти фарғона осиёи миёна таҳти тасарруфи русия қарор гирифт дар ҳайати давлати русия вилояти туркистон таъсис дода шуд соли ба ҷои хонигарии қӯқанд вилояти фарғона ташкил дода шуд пайвастани осиёи миёна ба русия дар ҳайати иҷтимоиву иқтисодии конибодом нақши худро гузошт бо сохтани роҳи оҳани байни самарқанду фарғона ва ба истифода додани он дар соли алоқаҳои иқтисодӣ ва тиҷоратӣ рӯ ба афзоиш оварданд аз конибодом бо воситаи ин роҳ пахта ангишт меваи хушк пӯст ба шаҳрҳои русия фиристода шуда аз он ҷо молҳои саноатӣ ва ғалла ворид мегардиданд бо супориши ҳукумати русия ба осиёи миёна ва аз ҷумла ба конибодом ба хотири кашф кардани сарватҳои табии ин кишвар гурӯҳи хокшиносону маъданшиносон омаданд дар конибодом боигариҳои зеризаминӣ аз ҷумла нафт ва ангиштсанг кашф карда шуданд дар назди истгоҳи роҳи оҳан кони ангишти шӯроб ва коргоҳи нафти санто шаҳракҳои муҳоҷирони рус бунёд гардиданд соли дар назди шаҳраки санто заводи коркарди нафт сохта ба истифода дода шуд дар конибодом заводи пахтатозакунӣ ва равғанкашӣ ба кор даромаданд сохтмони роҳи оҳан ба кор оғоз намудани нахустин корхонаҳои саноатӣ ба роҳ мондани истеҳсоли нафту ангишт ва ҳамкорӣ бо мутахассисони рус боиси ташаккули синфи коргар дар конибодом гардид ки ин амр ба вусъати ҳаёти сиёсиву иҷтимоӣ ва иқтисодиву фарҳангии ин шаҳр дар солҳои минбаъда бетаъсир набуд баробари афзоиши коргоҳҳо ва маҳсулоти саноатӣ аҳолии конибодом низ рӯз аз рӯз зиёд мешуд соли дар конибодом ҳазор ва дар шаҳраки санто нафар аҳолӣ ба қайд гирифта шуда буд конибодом аз қадимулайём чун шаҳри ҳунармандону санаткорон аҳли илму фазл дар мовароуннаҳр шуҳрат дошт бино ба шаҳодати сарчашмаҳо беҳтарин хаттотони хони хуқанд аз конибодом будаанд ва дар ривоҷи санъати хаттотиву саҳҳофии осиёи марказӣ саҳми босазо гузоштааст дар маохизи асрҳои миёна ному намунаҳои осори адибони конибодомие ки мисли мавлоно кушкакӣ шарафуддини панҷдеҳӣ шайх бобо табиби фарғонӣ мавлоно тайиби конибодом мулло шокири конибодоми эшони ғарибии конибодомӣ ғурбат махсум ва дигарон ба қайд омадаанд ки аз вуҷуди ҳаёти адабӣ дар конибодоми асрҳои миёна дарак медиҳанд пас аз пирӯзии инқилоби октябр конибодом дар тобеияти уезди қӯқанди вилояти фарғона буд аз рӯи тақсимоти миллӣ ҳудудии соли конибодом боз дар ҳайати вилояти фарғонаи ҷумҳурии ӯзбекистон боқӣ монд ки ин боиси норозигии аҳолӣ гардид аввали моҳи феврали соли конфронси уми ҳизбии вилоятӣ дар фарғона баргузор гардид дар кори конфронс вакилон аз конибодом низ иштирок доштанд дар конфронс раиси ким и иҷшс м и калинин ва роҳбарони ҳкумати ҷшс ӯзбекистон ҳузур доштанд вақти бозгашт аз фарғона феврали соли роҳбарони олимақомро дар истгоҳи роҳи оҳани мелниково ҳоло конибодом садҳо нафар намояндагони аҳолии конибодом дар даст шиору байрақҳо пешвоз гирифта масъалаи ташкили ноҳияи худмухтори конибодомро ба миён гузоштанд роҳбарон ваъда доданд ки рӯзҳои наздик талаби онҳо дар бораи ташкили ноҳияи мустақили конибодом ҳалли худро меёбад пешвозгирӣ хуб ба анҷом расид вале роҳбарони ноҳия барои ташкили намоиш ба ҷазоҳо сазовор гардиданд моҳи июни соли ба конибодом аз самарқанд комиссияи ҳизбӣ омад котиби аввали кумитаи ҳизбии конибодом аъзам нодиров ва раиси комиҷроия маҳмудҷон ревком ашӯрмуҳаммадов аз вазифаҳояшон сабукдӯш шуданд вале талаби халқ дар бораи ташкили ноҳияи конибодом ба иҷро расонида шуд инчунин бо қарори кумиҷроияи вилояти фарғона аз майи соли ноҳияи конибодом чун ноҳияи мустақил аз уезди қӯқанд ҷудо гашта бевосита ба вилояти фарғона итоат мекард фармони ким и ҷумҳурии ӯзбекистон ва қарори кумиҷроияи вилояти фарғона дар тараққиёти иқтисодию фарҳангӣ ва маорифи халқи конибодом нақши рӯшан гузошт то тақсимоти миллӣ ҳудудии осиёи миёна вулусиҳои маҳраму исфара аз конибодом ҷудо буданд баъди фармони мазкури ким и ӯзбекистон онҳо ба ноҳияи конибодом ҳамроҳ карда шуданд ҳамин тавр аз ҳисоби вулусии мазкур соли ноҳияи мустақили тоҷикнишини конибодом дар ҳайати вилояти фарғона ташкил гардид бино ба маълумоти сарчашмаҳои таърихӣ конибодом дар тӯли асрҳои миёна ба вилояти хуҷанд дохил буд вулуси конибодом аз соли дар ҳайати хонигарии қӯқанд буд баъди барҳам хӯрдани ин хонигарӣ с он ба ҳайати уезди исфара ҳамроҳ карда шуд бо фармони генерал губернатори туркистон аз марти соли уезди исфара барҳам хӯрда вулуси конибодом боз ба ҳайати уезди қӯқанд дохил гардид баъди ҳамроҳшавии оиёи миёна ба русия ҳудуди осиёи миёна ба ғайр аз хонигарии бухорову қӯқанд ба уездҳо тақсим мешуданд дар навбати худ уезд ба вулусиҳо вулусӣ ба обшинаи деҳагӣ ҷамоат тақсим шуда буданд ба ҳайати генерал губернатории туркистон вилоят уезд ва вулусиҳо дохил буданд ҳудуди уезди қӯқанд ба якчанд намояндагӣ пристав тақсим мешуд ин низоми маъмурӣ дар туркистон соли ҷорӣ гардида то барқароршавии ҳокимияти шӯравӣ амал кард дар конибодом намояндагии қитъавӣ участковқӣ пристав ба кори вулусиҳо ва ҷамоатҳо назорат мекард охирҳои асри ва ибтидои асри қисми марказии шаҳри конибодом ба ҷамоатҳои пӯлодон сарикӯй кӯйиғозиён ва фирӯзоба тақсим шуда буд ҳар як қисми шаҳрро сардор амин идора мекард дар шаҳр маҳаллаи аҳолинишин мавҷуд буд ки сардори онҳоро эликбошӣ роҳбари хоҷагӣ меномиданд аз рӯи ҳуҷҷатҳои мавҷуда соли участкаи қитъаи конибодоми уезди хуҷанд аз вулусӣ навкат қипчоқ лайлак сӯх исфара маҳрам ва конибодом иборат буд тобеияти ин вулусиҳо ба қитъаи конибодом то тақсимоти миллӣ ҳудудии соли бетаъғйир боқӣ монда буд ба ҳайати ин вулусиҳо ҷамоати деҳагӣ ҷамъияти авулӣ дохил буданд бо қарори кумитаи иҷроияи марказӣ сик и ҷшс ӯзбекистон аз апрели соли аз ҳисоби се вулусии маҳрам конибодом ва исфара ноҳияи мустақили тоҷикнишини конибодом дар ҳайати ӯзбекистон ташкил карда шуд баъди ду соли ташкили ноҳияи конибодом ноҳияи исфара аз конибодом ҷудо гардида ба ноҳияи мустақил табдил дода шуд км вкп б ва ҳукумати иҷшс дархости меҳнаткашони округи хуҷандро ба назар гирифта моҳи сентябри соли қарор карданд ки округи хуҷандро ба назар гирифта моҳи сентябри соли қарор карданд ки округи хуҷанд аз ҳайати маъмурӣ ҳудудии ҷшс ӯзбекистон ҷудо ва бо ҳайати ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистии тоҷикистон дохил карда шавад моҳи октябри соли ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистии тоҷикистон ба қатори ҷумҳуриҳои мустақили ссср ворид гардид бо фармони шӯрои олии ҷшс тоҷикистон аз феврали соли шаҳраки ким аз ҳайати конибодом ҷудо ва ба ҳайати ноҳияи исфара ҳамроҳ карда шуд бо қарори ким и ҷшс тоҷикистон аз октябри соли маркази ноҳияи конибодом ба қатори шаҳрҳои мустақили маъмурӣ ҳудудӣ дохил гардид бо ин қарор кумиҷроияи ноҳиявӣ ба ҳайати кумиҷроияи шаҳри конибодом дохил карда шуд қисми маркази шаҳр ба квартал тақсим гардид ба ҳайати шаҳр инчунин ҷамоатҳо дохил шуданд бо қарори ким и ҷшс тоҷикистон аз марти соли шаҳри конибодом аз нав ба ноҳияи конибодом табдил дода шуд ба сабаби афзоиши корхонаҳои саноатӣ вусъат пайдо кардани маркази маданӣ бо қарори ким и ҷшс тоҷикистон аз августи соли маркази ноҳияи конибодом ба шаҳр табдил ёфта ба кумиҷроияи ноҳиявӣ итоат мекард январи соли ноҳия ба ду қисм шаҳр ва ноҳия тақсим шуд вале аз январи соли ноҳияи конибодом муттаҳид карда шуд дар шаҳр адад муассисаҳои таълимӣ мавҷуд буда аз ин миыдор адад муассисаҳои таҳсилоти миёнаи умумӣ адад муассисаҳои таҳсилоти умумии асосӣ ва як адад мактаб парастишгоҳи шифоӣ ҳамчунин дар шаҳр литсей гимназия муассисаи таълимии хусусӣ ғайридавлатӣ мавҷуд аст шумораи умумии муассисаҳои таҳсилоти томактабии тобеи раёсати маориф адад буда адад муассисаҳои томактабии тобеи ташкилот ва муассисаҳо адад муассисаҳои томактабии хусусӣ ба таълим ва тарбияи кӯдакони синни томактабӣ машғул мебошанд дар шаҳр муассисаи фарҳангӣ аз он ҷумла китобхона клуб театри давлатии драмаи мусиқии ба номи т фозилова мактаби санъати бачагона осорхонаи таърихӣ кишваршиносӣ ва боғи фарҳангу истироҳат инчунин як қатор ансамблҳо мақомсароён тарона ва рақс хоҳаракон ва дар назди театр маҳфили актёрони ҷавон амал менамоянд дар шаҳри конибодом беморхона бмн як беморхонаи бачагона беморхонаи минтақавӣ маркази саломатии шаҳрӣ маркази саломатии деҳот хонаҳои саломатӣ маркази эмтаъминкунӣ маркази ҳамбастагии бемориҳои кӯдакона маркази солимии репродуктивӣ маркази ташаккули тарзи ҳаёти зисти солим маркази равоншиносӣ маркази пӯсту таносул маркази мубориза бар зидди бемории сил қароргоҳи ёрии тези тиббӣ ва маркази назорати санитарию эпидемиологӣ фаъолият мекунанд ки барои аҳолии шаҳр хизмати тиббӣ мерасонанд конибодом диёрест ки бо фарзандони барӯманди худ ходимони ҳизбиву давлатӣ олимону аҳли адаб мутахассисони варзидаву роҳбарони масъулиятшиносаш ки дар соҳаҳои мухталифи диёри азизамон фаъолият дошта дар ободии ин диёри зебоманзар нақши босазо гузоштаанд ифтихор дорад аз амсоли абдулаҳад каҳҳоров ҳоҷи содиқ абдуҷаббор каҳҳорӣ иброҳим обидов комил ёрматов али бобоҷон усмонҷон обидов шамсиддин зоҳидӣ каҳрамон аҳмадов қаҳҳор ҳасанов бибихон азизова юлдошбой юнусов набиҷон иномов фозил тоҳиров ва дигарон истаравшан маркази ноҳияи истаравшан ва яке аз шаҳрҳои қадимтарин дар осиёи марказӣ ба шумор меравад курушкада киропол кирэсхата уструшана суйдуйшана ӯротеппа баъзе аз номҳои пештараи ин шаҳр буданд истравшан аз рӯи шумораи аҳолӣ дуюмин шаҳри тобеи вилояти суғд мебошад масофаи байни истаравшан ва маркази вилоят хуҷанд км ташкил медиҳад ноябри соли номгузурии туркзабонаи шаҳри ӯротеппа дар асоси қарори маҷлиси миллии ҷт ба номи қадимаи он истаравшан иваз карда шудааст таърих гувоҳ аст ки истаравшани бостонӣ яке аз шаҳрҳои қадимтарини осиёи марказӣ буда таъриху тамаддун адабу фарҳанги хоси хешро дошта дар ҳаёти сиёсию иктисодӣ ва иҷтимоию фарҳангии ин қаламрав нақшу мавқеъи муҳимро бозидааст аз ин р беҳуда нест ки онро ҳамсамту ҳамрадифи шаҳрҳои машҳури бухорою самарқанд мешуморанд ҳар пора хишту похсадевори осори кухани истаравшани бостонӣ аз афтидану хестанҳо сӯхтану сохтанҳо шикастану пайвастанҳо ва борҳо завол ёфтану бозгашта эҳё шуданҳо яъне аз тамаддуни дерина давлатдории кӯҳанбунёд ва заҳматписандию ободгарии миллати ҷафокашидаю сарбаланди тоҷик қисса мекунад дар таърихи тамаддуни башарӣ шояд кам шаҳре вохурад ки дар дарозии наздик ба сола се маротиба балки маротиба номи худро иваз карда бошад киропол кирэсхата курушкада истаравшан ӯротеппа ва боз ҳам истаравшан ин шаҳри қадима аз макони афсонаҳои зинда тули соли охир ӯротеппа ном дошт таърих мисолеро ёд надорад ки ин ё он шаҳре мисли истаравшан аз рӯзи пайдошавӣ дар саҳфаи таърихи тамаддуни инсоният шаҳр ё кишвари қалъа андар қалъа ёд шавад қалъаи муғ қалъаи баланд қалъаи меҳнат қалъачаи гули зард қалъачаи бакавул қалъачаи араб ва ғайра ки имрӯз номи бархе аз мавзеъ ва деҳоти истаравшанро ба худ гирифтаанд дар рӯзгори мози дижу истеҳкоми курушкада кирополь истаравшан ӯротеппаро дарбар мегирифтаанд ин шаҳри бостонӣ ки дар гузашта дар таърихи башари ҳамчун давлати мустакил ва вилояти комилхуқуқ солиёни зиёд мавкеи мухимро ишғол мекардааст ба қавли қаҳрамони тоҷикистон академики академияи илмҳои иҷшс бобоҷон ғафуров аз замони аирйани ваеҷаҳ фарохнои ориёно кишвари бузурги ориёӣ ки дар китоби бузурги мардумони ориённажод авесто сол қабл аз ин зикр шудааст чун яке аз силотиҳои сукунати тоифаҳои эронӣ дар таърих ва тамаддуни тоҷикон ва дигар халқҳои осиёи марказӣ осори амиқ гузоштааст истаравшан аз замонҳои қадим то ба ин рӯз чун маъвои рушду тараққии санъат ва илму адабиёт боқӣ мондааст дар ин ҷо рисолаҳои таърихӣ асарҳои бадеӣ адабиёти оммавию сиёсӣ таваллуд мешуданд чуноне ки кофтуковҳои ҳафриётӣ собит сохтаанд дар истаравшани имрӯза нишонаҳои рӯзгори давраи палеолит ки ба миёнаҳои хазорсолаи якум то милод тааллук дорад боқи мондаанд дар ин ҷо аз ҷониби одамони ҷамъияти ибтидои манзилгоҳҳо сарпаноҳҳову нишеманҳо сохта мешуданд нахустин сарчашмаҳои хаттӣ оид ба истаравшан ҳамчун яке аз марказҳои суғди бузург ба асри то милод яъне ба он давраҳо тааллуқ дорад ки истаравшан яке аз вилоятҳои империяи ҳахоманишиён маҳсуб мешуд умуман истаравшан имрӯз шаҳрест ки ба осорхонаи зиндаи таърихи башарӣ шабоҳат дорад дар шаҳру ноҳия зиёда аз адад ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ ва меъморӣ маҳфуз ёфтаанд ки ҳар яке аз то сола таърих доранд адад дарахтони азими сарв ки имрӯз дар савристон ном мавзеъи деҳаи ругунд сар ба фалак кашидаанду ғафсии танаашон баробари қулочи одамист умри беш аз сола доранд мақбараҳои бобои абубакри шибли асри хоҷа абдураҳмони авф асри ансамбли меъмории ҳазрати шоҳ асрҳои х хх сари мазор асри х ва ғайра номгӯи хурди офаридаҳои бузургу нотакрори ҳунармандон наҷҷорон наққошон кандакорон ва соири дигари махдуми ин куҳандиёранд ки ҳар яки он боиси ифтихори миллии мардуми тоҷиканд обҳои ҷонбахши чашмаҳои мусаффо меваҷоти лазизу гуворо гиёҳҳои шифобахши кӯҳҳои истаравшан аз азал табобатгоҳи табии мардумони осиёи марказӣ будааст мақбараи бобои абубакри шибли ки дар гузари дарвозаи боло воқеъ гардидааст низ аз қадимтарин ёдгориҳои таърихӣ мебошад ва бино бо ақидаи муаррих аҳрор мухторов соли вафоти ин шахсияти бузург и милодист ва азбаски дар истаравшан дини ислом соли ҷорӣ гардидааст бобои абубакри шибли бояд пайрави мазҳаби зардуштӣ бошад яъне ин мақбараи таърихӣ беш аз сола дорад баъди забти осиёи миёна аз ҷониби русия анъанаҳои шаҳрсозӣ дар истаравшан боз такмил ёфт дар қисмати шимолию шарқии он бахши русии шаҳр бо номи гузари урус ба вуҷуд омад маъмурияти давлатии подшоҳи рус ва табақаҳои он ба эъмори калисо иморатҳои ҷамъиятию истиқомати гарнизони ҳарбию почта мактаби русию таҳҷои даст задаанд ки он соли кушода шудааст сарфи назар аз он ки ин кишвари дар гузашта мустақил вилояти маъмул ва шари азим дар дарозии даврони таърихи борҳо хароб гардидаю аз нав эҳё гардидааст тавассути заҳмати дастони тиллоии ҳунармандони мунтозаш ва мардуми бонангу ору номуси истаравшан суннатҳои фарҳангию ҳунари хифзшуда ганитар мегардан гулдузону дарзиёни моҳири истаравшан сузани зардевори камарбанд ҷойнамоз туппиҳои тоққи мардонаю занона ва бачагона ва соири дигари ҳунарҳои мардумиро машҳур гардониданд чуноне ки академик аҳрор мухторов дар китоби ҳокимони истаравшан ба рӯзномаи туркестанские ведомости истинно карда навиштааст дар соли дар ӯротеппа истаравшан гузари ҳунарҳои мухталифдор ва дукони ҳунармандони мардумӣ фаъолият мекард шаҳр зиёда аз масҷид дошт гузарҳои заргарӣ мисгарӣ оҳангарӣ кордгарӣ дегрезон шонатарошон косабофон читгарон кулолгарон осиёдурусткунон чармгароне ва ғайра ҳоло ҳам ҳастанд ва ҳунарҳои дурудгариву хиштпазӣ танурсозиву кафшдузӣ собунпазиву аллофӣ ресандагию қолинбофӣ қошуқтарошию наългарӣ ва ғайра аз ҷумлаи ҳунарҳои мардуми заҳматкаши истаравшан мебошад дар даврони истиқлолияти тоҷикистон бо дастгирии ҳукумати кишвар мардуми истаравшан бори нахуст соли солагии шаҳри қадимаро ҷашн гирифт хуҷанд аз собиқ ленинобод маркази сиёсӣ маъмурии вилояти суғд аст аз ҷиҳати шумораи аҳолӣ шаҳри дуюми тоҷикистон мебошад хуҷанд яке аз шаҳрҳои қадимтарин дар осиёи миёна мебошад ки ҳамчун маркази тиҷорат машҳур ва аз инҷо роҳи бузурги абрешим мегузашт ки осиё ва аврупоро пайваст мекард таърихшиносони қадим хуҷандро тирози ҷаҳон ё арӯси даҳр номида аз мардуми бофарҳанги он ёдовар шудаанд хуҷанд ҳамчун шаҳри таърихан куҳани осиёи марказӣ аз рӯи тадқиқоти олимони бостоншинос таърихшиносону меъморон чанд давраи бобаракаташро аз сар гузаронидааст давраи якуми сохтмони шаҳр асрҳои то милод хуҷанди архаикӣ қадим ба ҳисоб меравад ки мансуб ба замони ҳукмронии сулолаи ҳахоманишиҳост сонитар хуҷанд дар ҳайъати империяи искандари мақдунӣ васеъ мешавад ва инкишоф меёбад баъди хуҷандро забт намудани искандар асри то милод қалъаи шаҳр мустаҳкам карда мешавад дар қатори сокинони таҳҷоӣ ҳамшаҳриёни аввалини мо ҷамоаҳои суғдиву фарғонагиҳову сакоиҳо дар қисми нави шаҳр кироягони эллинӣ афсарони македонии барои юришҳои ояндаи искандар корношоям асирони ҳарбӣ низ зиндагӣ мекарданд ба шарафи забткориаш ба шаҳр номи ҷаҳонгири антиқӣ искандар дода шуд ки он шаҳри охирини номи худашро гузошта искандарияи канорӣ ба ҳисоб меравад аз рӯи маълумоти мавҷуда дарозии девори шаҳри замони искандар стадии юнонӣ буд ки ба қадам баробар аст ин давраи дуввуми антиқии сохтори шаҳри мост давраи сеюми шаҳрсозии хуҷанд асосан ба асрҳои миёна рост меояд ибтидои асрҳои миёна асрҳои хуҷанд аз ҳисоби тараққиёти табиии дохилии худ ва зиёдшавии аҳолии атроф ҳам васеъ мегардад сохти нави топографии он чун шаҳри сеқисмдор куҳандизу шаҳристону работ шакл меёбад фаҳмиши асрҳои миёна хеле васеъ аст аз асрҳои то миёнаҳои асри хх ро дарбар мегирад асрҳои хуҷанд аз ҷиҳати иқтисодиву хоҷагӣ ва фарҳангӣ инкишоф меёбад дар шаҳр азнавсозиҳои нақшавию истеҳкомӣ гузаронида мешавад нимаи шарқии шаҳри антиқӣ назар ба тадқиқоти бостоншиносон бо масоҳати қариб гектари имрӯза ба қалъаи нави калони шаҳрӣ табдил меёбад қисмҳои боқимондаи шарқӣ шимолӣ ва ҷанубии девори антиқӣ чун асоси қалъаи нав истифода шудаанд инро ҳафриёти археологии солҳои пешина ва мушоҳидаҳову назорати археологӣ ҳангоми бурдани корҳои азнавсозиву эҳёи девору дарвозаи шарқии куҳандиз вобаста ба ҷашни солагии давлати сомониён бори дигар тасдиқ намудаанд июни соли ва сохтмони бинои нави осорхонаи вилоятӣ соли он соли ба истифода дода шуд дар болои паҳлӯи маҷрои шохоби хушкшудаи регу қуму сангрезадори такшонмондаи интиҳои ҷараёни сойи хоҷа боқирғон ки ба сирдарё ҷорӣ мешуд осори хуҷанди архаикиву болои он антиқӣ похсадевор ва пас болои онон осори моддии девори ибтидои асримиёнагӣ ва бозёфти мансуб ба он давр шикастапораҳову қисмҳои сиҳатмондаи маснуоти кулолгарӣ табақи гилӣ коса чароғи сирдодашудаи давраи сонитар хумчаву офтобаҳо ва ғайра низ дар бурришҳои сохтмонӣ аён шудаанд танҳо девори ғарбии куҳандизи хуҷанд аз нав эҳё гардид дар бораи хуҷанди ибтидои асрҳои миёна ва давраи сомониён бештар сарчашмаҳои хаттии форсиву арабизабон маълумот медиҳанд назар ба маълумотҳо нимаи дуюми асри номи шаҳр бори аввал дар шакли хуҷанд а вомехӯрад ал белазурӣ дар шакли гюйчжанти номи шаҳрро сарчашмаҳои чинӣ дар хроникаи таншу боби ҳам хотиррасон менамоянд ҷуғрофиядонҳову сайёҳони арабизабон ибн ал асир ад димишқӣ ёқути ҳамавӣ ибни ҳавкал ал муқаддасӣ ибн ал фақеҳ истахрӣ бештар дар бораи хуҷанди асрҳои х яъне давраи ба ин шаҳр ҳуҷум намудани арабҳо ва то замони арафаи ҳуҷуми муғулҳо ба хуҷанд маълумот додаанд ба ахбори ибн ал асир биноан асри х ибтидои х хуҷанд ба қатори он шаҳрҳои осиёи миёна дохил мешуд ки зидди ҳуҷуми арабҳо муборизаи яроқнок бурдааст баъди соли ҳукмрони хуросон таъйин гардидан сарлашкари араб қутайба ибни муслим соли дар фарғона қатл шудааст нақшаи юриши водии фарғонагии худро тартиб медиҳад соли ва ба минтақаҳои паси сирдарёии мовароуннаҳр лашкар мекашад чун лашкари салм лашкари қутайба ҳам ба муқобилияти силоҳноки хуҷандиён дучор меояд ва муҳориба тӯл мекашад дар китобу л ансоб и самъонӣ солҳои зикр шудааст ки хуҷанд соли ҳиҷрӣ соли м аз тарафи арабҳо забт шудааст ба қавли баъзе сарчашмашиносони муосири мо соли ҳиҷрӣ соли милодӣ арабҳо зӯран бо бор намудани шартҳои хеле гарон бар дӯши хуҷандиён роҳи гуфтушуниди оташборро пеш гирифтанд вале хуҷандиён ба ин шарту гирифтори асири арабҳо будан дер тоқат накарда соли соли милодӣ боз ба муборизаи зидди арабҳо бармехезанд соли байни хуҷандиёну лашкари араб бо сардории ҷонишини волии хуросон ал ҳарашӣ муборизаи сахт мешавад шаҳрро муҳосира намуда бе ҳуҷум онро гирифтанӣ мешавад вале хуҷандиён бо ҳар роҳ муҳосираро рахна намуда ба лашкари ҳарашӣ зарба мерасониданд лекин охируламр арабҳо ба хуҷанд дохил мешаванд ҳанӯз то хуҷандро ишғол кардани арабҳо асрҳои дар доманаи самти шарқии куҳандиз девори он аллакай майдони васеи регистони шаҳр ба вуҷуд омада буд дар он ҷой аввалин бозори шаҳр ҷой гирифта буд ибн ҳавкал ин регистонро таҳти унвони майдону рабза ба забон гирифтааст ал истахрӣ ҳам онро майдон мегӯяд тарафи дигари майдон паси рабза дору л имораҳ ё сарои иморат яъне бинои ҳокими хуҷанд буд он аз миёнаи асри хх сар карда бо номи боғи ҳоким маълум асту рӯ ба регистон мениҳад бинои сарои иморат ҳам бо девор печонида гирифта шуда буд хуҷанд ҳам ибтидои асрҳои миёна хусусан асрҳои х х сеқисма буду аз куҳандиз куҳанқалъа бо арки маликнишин шаҳристон ё мадина худи шаҳр ва работ мавзеъҳои наздишаҳрӣ иборат буд умуман ба қавли ал истахрӣ масоҳати хуҷанди асри х шаш ҳафт километр буда дарозиаш аз бараш бартарӣ доштааст шаҳристон ки девораш асрҳои сохта шудааст а мирбобоев аз маҳаллаҳои истиқоматии шаҳриён бо масҷиди ҷомеъ ва муассисоти дигар куҳандиз бошад аз қароргоҳи расмии ҳоким лашкаргоҳ маҳбас ва ғайра работ ҳудуди наздишаҳрӣ бо қисмҳои ҳунармандиву тиҷоратӣ иборат буданд асрҳои х х шаҳристону работи хуҷанд ба ҳам омезиш ёфтаанд дар шаҳристон чанд муассисоте ҷойгир буданд ки якеи онҳо майдони намозгоҳ мусалло ҷои намозхонии умумиву калон и хуҷанд буд ин майдони намозгоҳ мусалло дар ҳудуди девори шаҳристони хуҷанди асримиёнагӣ на барвақттар аз асрҳои х х ба вуҷуд омада буд сонитар дар ҳудуди шаҳристон мақбараву масҷиду мадрасаи ҳазрати бобо бунёд мегардад асрҳои х х х хх дар кунҷи ҷанубӣ шарқии намозгоҳ дертар асри хх осиёбе ҷойгир буд ки шояд он бо оби канали қӯрхона ба кор дароварда мешуд дар ин минтақаи хуҷанди асримиёнагӣ чанд бинои монументалӣ дармонгоҳӣ хизмативу маишӣ низ ҷойгир буданд ки якеи он маҷмааи асримиёнагии археологӣ меъморӣ маркази фарматсевтӣ дармонгоҳи дорулшифо ба ҳисоб меравад харобаҳои ба асрҳои х х х х тааллуқдоштаи онро тӯли солҳои экспедитсияи илмӣ фарҳангӣ бостоншиносии муштараки мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти суғд ддх ба номи академик бобоҷон афуров мерос омӯхтааст ин иншооти хеле нодирест ки намунаи худро то ҳол дар шакли ҳафриётгашта дар осиёи марказӣ надорад ва он кашфиёти нави илми бостоншиносии тоҷик ба ҳисоб меравад нақшаи композитсионӣ меъмории маҷмаа иборат аз системаи девору гузаргоҳҳо буда бештар равияи шимол ҷанубро доранд ба миёнсаройи марказӣ аз тарафи шарқ он ҷое ки ҳам шикофаи кофтукови археологиаш ба охир расидаро дорад кас дохил мешуд тахмин меравад ки миёнсарой бо равоқ арк и нимсиркулӣ болопӯш буд ба воситаи роҳ рави асосии он кас ба гузаргоҳҳои нисбатан борики камераҳои равоқдори таъйиноти шифоӣ профилактикӣ дошта дохил мешуд умуман тамоми бино аз берун монументалӣ менамуд девори яклухти умумӣ дошта ҳуҷраҳои болопӯши равоқмонанд дошт ҳамаи ин маҷмӯи таъйноти ҷамъиятӣ доштани биноро тасдиқ менамуд девори бино ловида нашуда аз ҳисоби хиштхобонии ботартибу босифат ҳам дохил ва ҳам беруни бино ки нақшу нигори намуди барои меъмории асрҳои х х хосро дошт хеле босалобату монументалӣ менамуд дар ин дармонгоҳи дорутайёркуниву физиотерапевтии асримиёнагии хуҷанд бемориҳои гуногуни одам табобат карда мешуданд дорулшифо ҳоло қисмҳои дигари аз ҷиҳати археологӣ омӯхтанашударо низ дорад дохили шаҳристони хуҷанди асримиёнагӣ асрҳои х х чанд қабристон ва мазорҳо вуҷуд доштанд ки барои муайянкунии ҳудуду сарҳади шаҳр дар асрҳои гуногун чун аломат нишона хизмат менамоянд он қабристонҳо ба ду қисм тақсим карда шудаанд ҷамъиятӣ ва оилавӣ ё авлодӣ ҳамаи ин мазору қабристонҳои дар қисмҳои шимолӣ шарқӣ ҷанубӣ ва ғарбии куҳандизу шаҳр умуман ҷойгиршуда сарҳади ба ин самтҳо мутобиқи шаҳри асрҳои х х ро ташкил мекарданд яъне он сарҳад аз куҳандиз маҳалли боғи ҳоким м ҷанубтари куҳандиз берун аз девори шаҳристон ғарбии куҳандизро м дуртар аз он дарбар мегирифт ва он мутобиқ ба маҳаллаҳои ҳамноми ҳазрати бобо хоҷа бикробод туғбобохон дувахон тубахон ва атрофи он буд ғайр аз ин дар асрҳои х х қабристону мазорҳои чорчироғ масҷиди сурх ва баъзе дигарон ҳам буданд а мирбобоев асрҳои сонӣ ҳам х хх онон ба қисмҳои раззоқ ё чаҳоршанбеи шаҳр дохил мешуданд шояд маҳаллаи абӯмаҳмуди хуҷандӣ ҳам дар якеи маҳаллаҳои ин қисми шаҳр ҷойгир шуда бошад қисми дигари хуҷанд минтақаи майдони панҷшанбеи шаҳр буд онро дертар қисми ба деҳаи қалъаи нав ва мазор дохилшаванда ҳам меҳисобиданд он майдон чун маркази ҳунармандиву тиҷоратии хуҷанд берун аз работи асримиёнагии хуҷанд тахминан асрҳои х х шакл ёфтааст вале ҳафриёти археологии солҳои уми асри хх дар ин майдон гузаронида ҷои собиқи саройи унҷигиҳо чойхонаи шарқ тарабхонаи собиқи панҷшанбе осорхонаи собиқи вилоятии таърихӣ кишваршиносӣ маркази савдои ҳоҷӣ абдулазиз ва бозёфти ду тангаи мисин якеаш мансуб ба асри х дар чуқурии м гувоҳи он аст ки ин минтақа ҳам аз қисмҳои қадимаи шаҳр аст асри х дар ин ҷо мақбараи мулкдору шоир ва арбоби барҷастаи дин пешвои маслиҳатгару ҳокими хуҷанд бадеуддини нурӣ тахаллусашон шайх муслиҳиддин бунёд мегардад ва сонитар дар атрофи он маҷмааи ҳамноми таърихӣ меъмории шайх муслиҳиддин шакл меёбад асрҳои х хх ибни ҳавкал менависад ки хуҷанд байни вилоятҳо аз ҷиҳати ҳусну назокат ягонаест ал муқаддасӣ махсус қайд мекунад хуҷанд шаҳри пурҳаловатест дар ин сӯ аз он дида шаҳри дилкаштаре нест аз байнаш наҳре ҷорист ва дар шафаташ кӯҳест ки онро оқилону шоирон мадҳу сано мегӯянд ва дар шарқу ғарб зеботар шаҳре аз он нест вай мафтункунандаву дилрабост касонро моту мабҳут месозад бо форсӣ онро дил бибурда гӯянд олим энсиклопедисти машҳури асрҳои х х абӯнасри форобӣ шаҳру давлатҳоро ба қатори шаҳру давлати накӯкор шаҳру давлати бехирад шӯҳрату шарафпараст шаҳру давлати таърифпараст шаҳру давлати дурӯяву ноустувор шаҳру давлати дурӯғпарасту хасис тақсим менамояд баҳодиҳӣ умуман барои шарқи асримиёнагӣ анъана будааст яқинан барои самарқанд мағрурӣ барои балх ҷавонмардӣ ҳирот рашку ҳасад хос будаанд хуҷанди асримиёнагӣ бошад аз рӯи анъанаҳои баҳодиҳӣ чун тирози ҷаҳон арабиаш арӯс ал мамолик машҳур гашта буд дар таърихи хуҷанд сокинони шаҳр борҳо барои озоди хеш бо истилогарон даст ба гиребон шуда дар мудофиаи шаҳр қаҳрамонӣ нишон додаанд дар асри дар вақти истилои муғулҳо қаҳрамонии худро темурмалики паҳлавон нишон дода буд ки ҳоло халқи ин шаҳр бо ӯ ифтихор доранд нигаред темурмалик шаҳри хуҷанд чун маркази савдо ҳунармандӣ дар гузашта машҳур буд роҳи корвонгузари тиҷоратии асримиёнагӣ роҳи бузурги абрешим ба осиёи миёна аз ҳиндустон эрон шарқи наздик хитой ва ҳавзаи баҳри миёназамин аз ин ҷо мегузашт хуҷанд зодгоҳи як зумра шахсони бузурги тарихист олимон мунаҷҷим ва риёзидон абӯмаҳмуди хуҷандӣ а ҷуғрофияшинос ва сайёҳ ҳоҷӣ юсуф мирфаёзов шоирон маҳастии хуҷандӣ а камоли хуҷандӣ а муҳаммадаминхоҷаи кошиф тошхӯҷаи асирӣ абдуллои файёз ва диг арбобони илму маданият ин ҷо касби камол кардаанд дар солҳои ҳокимияти шӯравӣ хуҷанд ба яке аз марказҳои калони иқтисодӣ ва мадании тоҷикистон табдил ёфт соҳаҳои асосии саноат бофандагӣ коркарди металл бинокорй дӯзандагӣ хӯрокворӣ с дар шаҳр зиёда аз корхонаи саноатй мавҷуд буд комбинати шоҳибофии шаҳр яке аз калонтарин корхонаҳои саноатии иҷшс буда шоҳии тоҷикистон зиёда аз навъ ва номгӯи матоъ ро истеҳсол мекард с комбинати консерви шаҳр млн қуттии консерв мебаровард ки ин миқдор бо тамоми консерви корхонаҳои россия баробар буд дар шаҳр комбинатҳои шир равған масолеҳп бинокорй заводҳои тухми кирмак шиша торгмаш зарфҳои қаҳвапазӣ термостатҳо ва ғайра истеҳсоли зарфҳои сирдор газаппарат таъмири автомобил истеҳсоли маснуоти оҳану бетонӣ нон матбаа фабрикаҳои мебельсозӣ пойафзолдӯзӣ ва ғайра фаъолият менамуданд маҳсулоти саноати шаҳр ба булғория куба румыния венгрия муғулистон афғонистон алҷазоир эфиопия ҳиндустон гвинея сомали ва ғ фиристода мешуд соли таҳсили дар шаҳр мактаби миёна мактаби сола техникум омузишгоҳ мусиқӣ педагоги тиббй омӯзишгоҳи касбҳои техникӣ буданд ки ҳаз наф хонанда ва наф донишҷӯ таҳсил мекарданд яке аз аввалин донишкадаҳо институти давлатии педагогин ба номи с м киров институти такмили нхтисосн муаллимон филиали донишгоҳи техникии тоҷикистон шӯъбаи иттифоқи нависандагони тоҷикистон мавҷуданд дар солҳои истиқлоияти тоҷикистон дар натиҷаи буҳрони иқтисодӣ якчанд корхонаҳои бузург ба монанди корхонаи истеҳсоли абрешими хуҷанд ва диг аз фаъолият бозмонданд дар натиҷаи гузаштан ба иқтисоди бозаргонӣ ҳоло бештар корхонаҳои хусусӣ ва иттиҳодияҳои саҳомӣ ташкилу фаъолият намуда истодаанд аз соли минтақаи озоди иқтисодии суғд мои суғд бо сармояи ватаниву хориҷӣ ба фаъолият шурӯъ намудааст ва имрӯз аввалин маҳсулоти корхонаҳои он ба муомилот баромадаанд махсусан дар хуҷанд соҳаи сохтмон дар замони истиқлол рушд намудааст дар шаҳр чунин иншоотҳои нав ба монанди бинои нави донишгоҳи давлатии хуҷанд ба номи академик бобоҷон ғафуров комплекси варзишӣ бо ҳавзи шиноварӣ меҳмонҳонаи баландошёнаи эҳсон мактабу кӯдакистонҳо корхонаҳои хурди истеҳсолӣ хизмати маишӣ бозору мағозаҳо ва муассисаҳои давлатӣ қомат рост намуданд боғу хиёбонҳои нав ба вуҷуд омаданд масалан марти соли боғи навсозишудаи фарҳангӣ фароғатии ба номи камоли хуҷандӣ бо пайкараи ӯ мақбара ва хонаю чорбоғи рамзии ин шоири ширинкаломи тоҷик ки оромгоҳи воқеияш дар шаҳри табрези ҷумҳурии исломии эрон қарор дорад дар маскани собиқ боғи фароғатии шаҳрӣ ифтитоҳ ёфтааст хуҷанд аз ҷиҳати шумораи аҳолӣ дар ҷойи дуюм баъд аз душанбе меистад субъектҳои мои суғд коркарди пиломатериал барои дар ва тиреза истеҳсол ва фуруши маҳсулотҳои лаку ранг барои ороиши иморатҳо истеҳсоли маҳсулотҳои пластикӣ истеҳсоли маҳсулотҳои метали пластикӣ бозичаҳои кӯдакона ташкилоти сармояҷамъкун ба мои суғд истеҳсоли ҳавокашакҳои вентилятсионӣ ҷамъоварии гелеоколлекторҳои офтобӣ барои гармкунии об истеҳсоли қубурҳои полиэтиленӣ ва ноқилҳои электрикӣ истеҳсоли профилҳо аз алюминий истеҳсоли маҳсулотҳои сохтмонӣ хизматрасонии фаврии таъмири таҷҳизотҳои парвозкунанда истеҳсоли лдсп мдф двп фанера истеҳсоли маҳсулотҳои рушноидиҳанда истеҳсоли сокҳои табии сабзавот ва меваҳои хушк истеҳсоли маҳсулотҳои сохтмонии иноватсиони истеҳсоли маҳсулотҳои лакӣ ва андовакуни ороиши беруна истеҳсоли маҳсулотҳои полиэтилени истеҳсоли халтаҳои полипропиленӣ истеҳсоли маҳсулотҳои саффолӣ истеҳсоли дару тирезаҳо аз пвх коркарди маҳсулотҳои ҳоҷагии қишлоқ ва истеҳсоли шакар истеҳсоли мебел барои соҳаи тиб маориф ва муассисаҳои давлатӣ истеҳсоли маҳсулотҳои металли истеҳсол ва бастабандии асал истеҳсоли профилҳо барои дару тиреза аз пвх истеҳсоли хушкмева истеҳсоли сумка рюкзак борхалта ва портфел омӯзиш ва истеҳсоли маҳсулотҳои ҳунарҳои мардумӣ дар масофаи км дуртар аз хуҷанд фурудгодҳи байналмиллалии хуҷанд амал мекунад фурудгоҳи мазкур ба бештар аз ҳазор нафар мусофирон дар як сол хизмат мекунад аз фурудгоҳи хуҷанд хатсайрҳои мустақими доимӣ ба давлатҳои идм ҳиндустон чин ва иморот амал мекунанд дар шаҳри хуҷанд истгоҳи роҳи оҳани калонтарин мавҷуд мебошад ки вилояти суғдро бо қисми ҷанубии тоҷикистон инчунин бо дигар минтақаҳои давлатҳои хориҷи дуру наздик пайваст мекунад дарозии умумии роҳҳои оҳан дар ҷумҳурӣ км ро ташкил медиҳад ки км онро роҳҳои асосӣ ташкил медиҳанд ҳиссаи калони ҳамлу нақли молу маҳсулоти байнидавлатӣ ба роҳи оҳан рост меояд аз қаламрави вилоят роҳи душанбе хуҷанд чаноқ бо дарозии км мегузарад ки қисми шимоли кишварро бо ҷануби он пайваст мекунад шоҳроҳи автомобилгарди душанбе хуҷанд чаноқ ба худ якчанд нақбҳоро ки дарозии умумиашон зиёда аз км ро ташкил медиҳад дар бар мегирад шоҳроҳи мазкур соли аз нав таъмир карда шуда ба истифодабарӣ дода шуда буд мақбараи шайх муслиҳиддин а ва боқимондаи қалъаи хуҷанд ӯрда а аз ёдгориҳои таърихй ва меъморӣ мебошанд дар бинои тарҳрезишудаи қалъаи хуҷанд ҳоло осорхонаи таърихии вилояти суғд бунёд гардидааст дар ҳаминҷо назди соҳили сирдарё нимпайкараҳои адибону аломаҳо ин диёр гузошта шудааст дар соҳили рости дарёи сир дар давраи шӯравӣ ҳайкали в и ленин қомат афрохта буд ҳоло ба ҷойи он муҷассамаи исмоили сомонӣ гузошта шудааст дар маркази шаҳр инчунин ҳайкали ёдгории ҷанговароне ки дар ҷанги бузурги ватанӣ шаҳид шудаанд ва нимпайкараҳои инқилобчиёну ходимони намоёни давлативу фарҳангии хуҷандӣ гузошта шудааст хуҷанд бо намояндагони илму адаби форсу тоҷик ба монанди абӯмаҳмуди хуҷандӣ а мунаҷҷим ва риёзидон маҳастии хуҷандӣ а адиба камоли хуҷандӣ а шоир муҳаммадаминхоҷаи кошиф шоир тошхӯҷаи асирӣ шоир маорифпарвар абдуллои файёз шоир ҳоҷӣ юсуф мирфаёзов ҷуғрофияшинос ва сайёҳ ифтихор дорад марказҳои фарҳангии хуҷанд китобхонаи вилоятии ба номи тошхоҷа асирӣ хуҷанд таъсис соли театри давлатии мусиқӣ мазҳакавии ба номи к хуҷандӣ таъсис соли осорхонаи таърихии вилояти суғд дар шаҳри хуҷанд мактабҳои таҳсилоти олӣ ва диг муассисаҳои илму фарҳанг ва маориф мебошанд чунин шахсиятҳои номдор ба монанди фарзона розия озод мавҷуда ҳакимова норинисо адибаҳо муҳаммад осимӣ файласуф академик раиси фарҳангистони улуми тоҷикистон юсуф носиров биолог академики фарҳангистони улуми тоҷикистон маъруфхоҷа баҳодуров овозхон ҳофизи халқии ҷшс тоҷикистон мунзифа ғаффорова файласуф доктори илм ректори донишгоҳи давлатии омӯзгории тоҷикистон ба номи садриддин айнӣ зикриё бобохоҷаев табиб клинитсист доктори илм профессор ҷӯрабек набиев соли овозхон ҳунарпешаи халқии ҷшс тоҷикистон ва диг зодагони шаҳри хуҷанд дар тоҷикистон соҳиби шӯҳрат шудаанд бозори панҷшанбе дар маркази хуҷанд воқеъ аст майдони васеи назди бозор бо фавора оро дода шудааст рӯ ба рӯи бозор мақбараи шайх муслиҳиддин а бино ёфтааст калонтарин бозоре ки дар шакли пӯшида дар осиёи миёна дар даврони шӯравӣ сохта шудааст бозори овозадори панҷшанбе мебошад бозори панҷшанбе солҳои уми асри сохта шудааст ва аз ҳамон вақт манбаи хариду фуруши маҳсулоти кишоварзӣ хурокворӣ ва лавозимоти саноативу хоҷагидорӣ мебошад ва барои сокинони хуҷанд хизмат мерасонад панҷакент аз дар забони суғдӣ панҷикат дар гӯишҳои зарафшонӣ ва панҷиканд дар забони форсии тоҷикӣ шаҳре дар шимолу ғарби ҷумҳурии тоҷикистон ва маркази идории ноҳияи панҷакент дар вилояти суғд аст номи шаҳри панҷиканд аз ду бахш сохта шудааст панҷ ва канд яъне панҷ шаҳр ин ҷойном дар торихномаҳои қадим ва асноди бойгонии деваштич дида мешавад бостоншиносон дар наздикии панҷиканд шаҳраки саразмро ёфтаанд ки дар ҳазорсолаҳои то мелод вуҷуд доштааст панҷиканд то истилои араб яке аз шаҳрҳои номдори суғди самарқанд буд дар ибтидои асри шаҳри панҷикатро сипоҳи мусулмонон гирифт ва он аз шаҳрҳои хилофати исломӣ шуд сипастар он шаҳре аз шаҳрҳои қаламрави аморати сомониён буд дар садаҳои пасин низ панҷиканд яке аз шаҳрҳои бонуфузи осиёи марказӣ дар роҳи бузурги абрешим мақоми намоёнро ишгол карда дар ривоҷи муносибатҳои сиёсӣ иқтисодӣ тиҷоратӣ ва иҷтимоию фарҳангии халқҳои ҳамҷавор саҳмгузорӣ намудааст ковишҳои бостоншиносӣ ошкор кардаанд ки шаҳри панҷиканд дар ҳазор соли ахир панҷ бор комилан бозсозӣ ва эҳё гардидааст аз соли то соли панҷиканд минтақаи мустақил буд ноябри соли минтақаи панҷиканд барҳам дода шуд ва дар заминаи он ду ноҳия панҷиканд ва заҳматобод ташкил ёфт ки дорои волост ҳудуде ки дорои як мақомот аст буд соли ба шаҳри тобеи ноҳия ва аз октябри соли панҷиканд ба шаҳри тобеъи собиқ вилояти ленинобод ҳоло вилояти суғд табдил дода шуд шаҳри панҷиканд дар дараи рӯди зарафшон ва шарқтар аз шаҳри самарқанд дар баландии метр аз сатҳи дарё ҷой дорад ин шаҳр бисёр ҷойҳои диданӣ ёдгориҳои торихӣ ва меъморӣ дорад дар канораи чапи рӯди зарафшон наздики маркази шаҳр суфае ҷой дорад ки бозмонда аз вайронаҳои шаҳри садаҳои милодӣ аст дар паи ковишҳои бостоншиносӣ дар ин суфа ки сол пеш оғоз шуда ва дар соли ахир раҳбарияшонро бостоншинос борисмаршак бар уҳда дорад вайронаҳои шаҳри суғдӣ пайдо шуд ки дар оғози садаҳои миёна бисёр калону обод буда аст ва ҳамчунин деворнигораҳои зебои нигоргарони суғдӣ ёфт шуданд каме ғарбтар аз панҷиканд вайронаҳои рустои саразм ҷой доранд ки аз ҳазорсолаҳои пеш аз милод бозмонда ва пайвандҳои танготанги мардуми бумиро бо тамаддунҳои куҳани ховари наздик нишон медиҳанд дар дараи зарафшон км шарқтар аз панҷиканд рустои панҷрӯд ҷой дорад ки зодгоҳи сардафтари адабиёти порсӣ тоҷикӣ абӯабдуллоҳи рӯдакӣ аст оромгоҳи муҳаммад башоро ки км дуртар аз панҷиканд дар яке аз дараҳои зебоманзари кӯҳсори зарафшон ҷой дорад яке аз ёдгориҳои меъмории тоҷикӣ дар садаҳои аст шаҳри панҷиканд замоне пойтахти подшоҳони суғд аз ҷумла деваштич буда ва дар замони аморати бухоро маркази бекнишини панҷиканд буд панҷакент дар қисми марказии ҳавзаи дарёи зарафшон ҷой дошта релефаш кӯҳӣ аст иқлими панҷакент субтропикӣ континенталӣ гармии ҳаво дар давраи тобистон аз ос то ос ва дар давраи зимистон то с мебошад ҳудуди ноҳияро бо самти арзӣ се қаторкӯҳ бурида мегузаранд дар шимол туркистон баландиаш м дар марказ зарафшон м қуллаи чимтарга дар кӯҳҳои фон баландиаш то м дар ҷануб ҳисор то м байни қаторкӯҳҳои ҳисору зарафшон пастхамии моғиёну фароб баландиаш м аз сатҳи баҳр ва байни қаторкӯҳҳои зарафшону туркистони водии зарафшон баландиаш м аз сатҳи баҳр воқеъ гаштааст табиат ва иқлими шаҳри панҷакент барои рушди соҳаҳои асосии кишоварзӣ аз ҷумла богдорӣ рустанипарварӣ ва чорводорӣ хеле мусоид буда барои паст кардани сатҳи камбизоатӣ дар деҳот заминаи асосӣ мегузорад кӯҳистони зарафшон хазинаи бебаҳои сарватҳои табиӣ аст кормандони экспедитсияи иктишофи геологии моғиён аз минтақа қариб ҳамаи элементҳо ҷадвали менделеевро пайдо кардаанд дар ҳудуди панҷакент конҳои тило нуқра симоб сурма қалъагӣ волфрам флюорит фосфорит ангиштсанг ва санги мармар мавҷуд аст дар маҷмӯъ адад кони маъдан кашф гардидаанд ки барои рушди шаҳр аҳамияти калони иқтисодӣ доранд экспедитсияи иктишофи геологии моғиён аз соли ба ҷустуҷӯи сарватҳои табиии водӣ машгул аст айни замон дар экспедитсия беш аз нафар кормандон кор мекунанд аз канданиҳои фоиданок ки аҳамияти энергетикӣ доранд дар ҳудуди панҷакент конҳои ангиштсанги киштӯд заврон шашқат товасанг ва могиён кашф гардидаанд танҳо захираи кони ангишти товасанг миллион тоннаро ташкил медиҳад дар ҳудуди панҷакент навъи рустаниҳои доруворӣ навъи рустании асаловар навъи рустании ғизоӣ рустании дорои равғани эфир ба қайд гирифта шудааст ба панҷакент аз ҷониби шаҳри самарқанд ва аз душанбеву хуҷанд роҳи мошингарди айнӣ панҷакент дар даврони шуравӣ мумфарш шуда буд вале баъд аз пош хурдани иҷшс роҳҳои номбурда фарсуда шуда буданд аз ҷониби ҳукумати узбекистон сарҳади самти роҳи самарқанд панҷакент пурра баста шуд ва ягона роҳи доду гирифти шаҳру ноҳия роҳи мошингарди айнӣ панҷакент боқи мондааст дар ин шоҳроҳ адад пулҳои хурду бузург ва иншооти зиёди ёрирасон сохта шудаанд корҳои асосии сохтмонӣ ва таъмиру навсозиро ширкати чинии сансиян бейсин бо ҷалби мутахассисону роҳсозони маҳаллӣ ки беш аз шумораи умумии коргаронро ташкил медиҳанд иҷро кардааст фабрикаи дуюми ҷамъияти дорои масъулияташ маҳдуди корхонаи муштараки заршӯии зарафшон октябри соли ба кор даромад коргоҳи дуюми заршӯии корхонаи муштараки зарафшон дар давоми як сол сохта ба истифода супорида шуд арзиши лоиҳавии фабрикаи заршӯӣ бо иқтидори коркарди ҳазор тонна маъдан дар як шабонарӯз бо инфрасохтори мавҷуда миллиард сомонӣ мебошад дар ин коргоҳ дар як сол то тонна тилои холис истеҳсол карда шуда қариб ҳазор тонна маъданро дар як шабонарӯз коркард менамояд дар корхонаи муштараки зарафшон то имрӯз танҳо ду коргоҳ фаъолият мекард ки имкон дошт то ҳазор тонна маъданро дар як шабонарӯз коркард намояд баробари мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифтани коргоҳи бузург иқтидори умумии корхона дар як шабонарӯз ба коркарди ҳазор тонна маъдан баробар гардида иқтидори истеҳсолии корхонаи муштараки зарафшон то тонна тило дар як сол расонида мешавад дар ш панҷакент рӯзномаи давлатӣ зери номи зарафшон нашр мешавад сардабири рӯзномаи зарафшон рӯзноманигори варзида луқмонҷон қурбонов аст инчунин студияи радиошунавонии маҳаллӣ ҳаст ки дар солҳои уми садаи таъсис ёфтааст роҳбари ин радио аббос ҳамроҳзода мебошад нахустин шабакаи радиоӣ бо номи садои панҷакент рӯи мавҷи фм ба фаъолият оғоз кардааст радиои садои панҷакент сомонаҳои хусусӣ дар шабакаҳои иҷтимоӣ дорад дар шаҳр донишкадаи давлатии омӯзгории тоҷикистон омӯзишгоҳӣ педагогӣ омӯзишгоҳи тиббӣ литсеи касбии политехникӣ мактабҳои миёна ва томактабӣ амал мекунанд қасри фарҳанг ва якчанд муассисаҳои фарҳангӣ фароғатӣ ва дилхушӣ барои сокинони шаҳр хизмат мерасонанд манзараи бинову хиёбонҳои шаҳри бостонӣ дар замони истиқлолияти ҷумҳурӣ дигаргун гаштааст нигаред ба аксҳо ҳунарҳои маҳаллӣ аз намудҳои гуногуни косибӣ кулолӣ кашидадузӣ курпадузӣ куртадузӣ ва дигарҳо иборатанд намунаи он дар аксҳо сабт ёфтаанд нигаред ба аксҳо иёлоти муттаҳидаи амрико има кишварест дар амрикои шимолӣ ин кишварро аксар вақт ҳамчунин амрико низ меноманд сокинони ин кишвар амрикоиҳо мебошанд қисми асосии ҳудуди има дар қитъаи амрикои шимолӣ ҷойгир аст кишвар дар шарқ бо укёнуси атлантика дар ғарб бо уқёнуси ором дар ҷануб бо мексика ва дар шимол бо канада ҳамсарҳад мебошад пойтахти има шаҳри вашингтон дар ҳавзаи колумбия воқеъ аст шаҳрҳои бузургтарин ню йорк лос анҷелес техас чикаго ва диг масоҳати асосии има бо ном иёлатҳои қитъавӣ қитъаи шимолии амрико дарбар гирифта аз соҳили уқёнуси атлантик аз ҷониби шарқ то соҳили уқёнуси ором дар ғарб тӯл кашидааст има дар ҷануб бо мексика дар шимол бо канада ҳамсарҳад аст ба ғайр аз ин ба има боз ду иёлат дохил мешавад дар қисми шимолу шарқии амрико иёлати аляска ҷойгир аст ки ҳамчунин бо канада ҳамсарҳад мебошад дар уқёнуси ором иёлати гавайӣ кидар ҷазираҳои гавайӣ маркази уқёнуси ором нимкураи шимолии замин км дуртар аз ҳудуди қитъавии има воқеъ аст ба ҳайати има ҳамчунин якчанд ҷазираҳо дар баҳри кариб монанди пуэрто рико дар уқёнуси ором самоаи амрикоӣ мидуэй гуам ва ғайраҳо дохил мешаванд дар зери тобеъи има якчанд ҷазираҳо дорои нишонаи гуногун ҳастанд лекин ин ҷазираҳо ба давлат дохил намешаванд дар қисмати ҷазираи азхуднашудаи атолли палмира пурра конститутсияи има ба кор меравад қисмати дигараш бошад аз рӯи қонуну қоидаи хеш амал мекунад аз ҳама бузаргтарин аз ҷазираҳои тобеъи има пуэрто рико мебошад давлати има аз иёлат иборат буда ҳамаи онҳо баробарҳуқуқ мебошанд ва ҳамчунин вашингтон дар ҳавзаи колумбия дорои мақоми пойтахт мебошад ҳар як иёлат дорои конститутсияи хеш ҳокимияти қонунбарор иҷрокунанда ва судӣ мебошад иёлат иборат аз каунтиҳо дар луизиана таърихан калимаи ҷамъомад дар аляска калимаи ҳавза истифода бурда мешавад аст нисбатан қитъаҳои маъмурии хурдтаре мебошанд ва ҳуқуқҳои ҳукмронии маҳдудтар доранд ҳуқуқи каунтиҳо аз он иборат мебошад ки ба инститҳои давлатӣ назорат баранд оиди конститутсияи има ки соли қабул гардида буд баъзе уҳдадориҳо оиди ҳокимияти давлатӣ ба хокимияти федералии има дода шудааст уҳдадории давлатӣ ки ба зери назорати ҳокимияти федералӣ дохил намешавад аз ҷониби иёлатщои има иҷро карда мешавад мувофиқи конститутсияи има принсипи тақсимоти ҳокимият амал мекунад ки оиди он ҳокимияти федералӣ дорои ваколати ҳокимияти қонунгузор иҷроия ва судӣ кор мебарад ки новобаста аз ҳамдигар кор мебаранд ҳокимияти баланддараҷаи ҳокимияти қонунгузор конгресси има мебошад ки иборат аз ду палата аст ҳокимияти баланддараҷаи ҳокимияти иҷроия президенти има президент сардори давлат сарфармондеҳи қувваҳои мусаллаҳи кишвар аст ба руйхати президентони има назар кунед инчунин вазифаи ноиб президенти има муқарар шудааст ҳокимяти олии ҳокимияти судӣ суди олии има мебошад ҳизбҳои асосӣ ҳизби ҷумҳурихоҳони има ва ҳизби демократии има инчунин ҳизбҳои дигари хурд мавҷуд ҳастанд има аъзои доимии шӯрои амнияти созмони милали муттаҳид узви нато обсе ва диг созмонҳои ҷаҳонӣ ва минтақавӣ аст дар соли маҳсулоти дохилии има ба зиёд шуда трлн долларро ташкил мекард аҳолии има зиёда аз млн нафарро ташкил медихад ва дар ҷаҳон аз рӯи шумора дар ҷойи юм меистад аксари куллӣ аҳолӣ ба дини масеҳӣ мазҳабҳои протестантӣ ва католикӣ эътиқод дорад ҳамунин ба дину мазҳабҳои дигар эътиқод намуда дар ибодатгоҳҳои хеш маросимҳои диниашонро озодона мегузаронанд забоншиносӣ аз ё лингвистика аз илм дар бораи забони инсон буда қонуни мавҷудият ва инкишофи таърихии онро меомӯзад забоншиносии ҳозира серсоҳа ва бо дигар соҳаҳои улуми гуманитарӣ алоқаманд аст забоншиносии умумӣ умдатарин қонуниятҳои инкишоф ва мавҷудияти забонҳоро тахқиқ мекунад забоншиносии хусусӣ бошад забонҳои алохида ё гурӯҳи забонҳоро мавриди омӯзиш қарор медиҳад забоншиносӣ аз рӯи усули тадқиқ ба муқоисавӣ таърихӣ типологӣ структурӣ забоншиносии математикӣ забоншиносии психологӣ тақсим мешавад лекнн аз рӯи хулосаҳое ки дар натиҷаи таҳқиҷ ба даст омадааст аз хусуси забоншиносии назариявӣ ва амалӣ метавон сухан ронд ба таърихи ва тасвири ҷудо кардани забоншиносӣ вобаста аст ба материале ки тасдиқ карда мешавад ба омӯзиши шеваҳои маҳаллӣ шевашиносӣ машғул аст услубшиносӣ сотсиолингвисти ка таърихи забони адабӣ низ аз соҳаҳои мустақили забоншиносии имрӯзаанд забоншиносӣ соҳаҳоеро низ дарбар мегирад ки ҷиҳатҳои гуногуни забонро таҳқиқ мекунанд фонетика ва фонология системаи овозҳоро грамматика мор фология ва синтаксис сохти ка лима ва ҷумларо лексикология ва лексикография таркиби луғавиро фразеология ибораву калимаҳои рехтаро этимология баромад ва инкишофи калимаҳоро ономастика антропонимика ва топонимика исмҳои хосро палеография таъри хи хатро ва ғайра забоншиносӣ бо семиотика илм дар бораи системаи аломатҳо ки за бон ҳам ба он дохил аст инчунин бо адабиётшиносӣ психология таърих мантиқ фалсафа география алоқаманд буда аз комёбиҳои математи ка кибернетика физика ва дигар соҳаҳои илм баҳра мегирад забоншиносӣ дар шарқи қадим баъди ба вуҷуд омадани хат пайдо шудааст барои таълими хат ва забони хаттӣ дар байнаннаҳрайни қадим ва баъдтар дар дигар мамлакатҳои осиёи пеш дар ҳазорсолаи юми то мелодӣ руйхати рамзҳои ҳиҷоӣ шаклҳои грамматикӣ ва луғатҳо тартиб медоданд вале он вақт назарияи за бон ба вуҷуд наомада буд забоншиноси дар хиндустони қадим ба дараҷаи фавқулода баландӣ инкишоф расида буд грамматикае ки панинӣ тадр а то м тартиб додааст тасвири пурра ва дар айни ҳол хеле мҷази забон буд дар юнони қадим ва рим забоншиносӣ асосан дар шакли ба истилоҳ грамматикаи мантиқӣ ҷараён дошт ки намояндаи барҷастаи ин равия аристотел буд аз а аз вақте ки забоншиносии умумӣ ва муқоисавӣ таърихӣ вилҳелм гумболдт франз бопп якоб гримм ва дигарон ва мактаби ҷавонграмматикҳо карл брутман бертҳолд делбрюк ва дигар ба вуҷуд омаданд давраи муҳимтарини тараққиёти забоншиносӣ мешавад а шлейхер забоншиносиро ба илмҳои табиӣ ва қонунҳои дохилии онро ба қонунҳои табиат нисбат медод вале г штейнтал қонунҳои дохилии забонро коллективӣ психологӣ медонист иван бодуэн де куртенэ таълимоти гумболдтро дар бораи шакли за бонӣ инкишоф дод ки баъдтар асо си бештари равияҳои структурализм қарор гирифт вай мафҳуми фонемаро низ тадқиқ кардааст дар ибтидои садаи равияҳои гуногун ба монанди географияи лингвистӣ баъд тар неолингвистика мактаби эстети кӣ назарияҳои атомистӣ ки кӯшиш доштанд забонро ҳамчун эҷодиёти шахсони алоҳида пешниҳод кунанд мактаби формалӣ ф ф фортунатов ва дигарон равияи сотсиологӣ а мейе ва дигарон роли намоён бозидаанд баъди табъ ёфтани курси забоншиносии умуми и фердинанд де соссюр дар забоншиносӣ равияҳои гуногуни структу рализм чун мактаби прагагӣ ки ба истилоҳ назарияи фонологиро ба вуҷуд овардааст мактаби копенгагенӣ ки кӯшиш дошт назарияи универса лии системаҳои семиотиро ттиб диҳад забоншиноси дескриптивии америкоӣ фалсафаи забон забоншиносии ма тематики ва ғайра паҳн гардиданд дар забоншиносии советӣ солҳои аввали баъди инқилоби октябр равияи ҷавонграмматикҳо алексей шахматов ва дигарон ва макта би и а бодуэн де куртенэ л в щерба евгений поливанов ва дигарон ро ли асосӣ бозиданд аз миёнаи солҳои ум таълимоти нав дар бораи забон и марр ба рӯи кор омад ки беасос будани он дар аснои мубоҳисаи соли оид ба забоншиносӣ ошкор карда шуд дар солҳои доир ба эабоншиносни мудоисави таърихӣ як силсила таълифот ба миён омад дар замони ҳозира шохаҳои гуногу ни забоншиносӣ ба истилоҳ забоншиносии амалӣ тарҷумаи мошинӣ статистикаи нутқ ва дигар инкишоф ёфта истодаанд забоншиносии тоҷик низ таърихи хеле қа дим дорад таълиму тарғиби авасто ва дигар осори қадим бе асарҳои тасрифию тафсирӣ мумкин набуд вале аз он замонҳо то ба мо асаре доир ба забоншиносӣ нарасидааст забоншинисони тоҷик аз комёбиҳои забоншиносии ҳиндустон ва юнони қадим хабар дош танд вагарна дар забоншиносии араб он қадар саҳми калон намегузоштанд таълифоти забоншиносии сибавейх аҳфати акбар ва ғайраҳо аз садаи карда дар шароити дузабонӣ ва сезабонӣ забоншиносони тоҷику форс бештар ба луғатсозӣ машғул шудаанд дар ин давра як дастур луғатҳои арабӣ тоҷикӣ тоҷики туркӣ луғатҳои тафсиӣ ва тафсирии соҳавӣ ба вуҷуд оиаданд китоби муқаддас библия ҷ аз китоб дар маънои куллӣ ба куллияи китобҳое ки дар мазоҳиб ва адёни мухталиф ба унвони китоби осмонӣ пазируфта шудааст итлоқ мегардад китоби муқаддаси масеҳиён ба ду бахш аҳди қадим ва аҳди ҷадид тақсим мешавад ки шомили китоб аст аҳди қадим аз китоб ва аҳди ҷадид аз китоб ташкил шудааст ҳар бахш аз тавроти аҳди қадимро як сифр ва бархе дигар аз китобҳои аҳди қадимро саҳифа меноманд аҳди ҷадид низ чаҳор инҷил конн рисолоти ҳавориюни масеҳ ва китоби мукошифаро ташкил медиҳад яҳудиён танҳо аҳди қадимро ба унвони китоби осмонӣ қабул доранд аммо бештари масеҳиён кулли китобро ба унвони китоби осмонӣ пазируфтаанд бархе аз масеҳиён аҳди қадимро ба унвони китоби муқаддас қабул надоранд ва онро таҳрифшуда медонанд аҳди қадимро масеҳиён ҳамон муоҳидаи аҳди ирфоние медонанд ки худованд дар замонҳои қадим бо мардуми қавме яҳудиён бастааст аҳди қадим аз ҷумлаи осори адабиёти яҳудии аҳди қадими асрҳои то м мебошад ки ба забонҳои яҳудии қадим ва оромӣ таълиф шудаанд он бахши аз ҳама қадимтари китоби муқаддас маҳсуб мешавад ки аз китоб иборат буда каломи муқаддаси яҳудия танах ба шумор меравад православия ва католитеизм аҳди қадимро иборат аз китоб китоб бештар аз яҳудия ба забони юнонии қадим медонанд ки православҳо ин китобро мепазиранд протестантҳо онҳоро чун ба забони аслии яҳудии қадим навишта нашудаанд қабул надоранд китоби аҳди ҷадид барои ҳамаи масеҳиён ягона мебошанд ҳамаи китобҳои китоби муқаддас ба бобҳо ва ҷузъҳо ҷудо карда шудаанд ки онҳо дар садаи барои осон шудани иқтибос ва истинод ба онҳо шуморагузорӣ шуда буданд ислом аҳди қадим таврот ва аҳди ҷадид инҷил ро дар аҳкоми худ истифода набурда бошад ҳам онҳоро муқаддас мешуморад зеро ашхоси ҳар ду қисмати китоби муқаддас иброҳим юсуф исо ва диг дар қуръон мавқеи муҳим доранд яҳудиҳо китоби танахро ба се бахш ҷудо намудаанд таврот ё панҷсирф панҷ китоби мусо пайғамбар тора китобҳои пайғамбарон небиум ва мактуботи онҳо кетубим ба охирӣ панҷ китоб мегиллот ро нисбат додаанд ки дар идҳои бузург аз рӯйи онҳо ниёишҳои мазҳабӣ сурат мегиранд китобҳои пайғамбарон аз якчанд ҳодисаҳои таърихии аҳди бостон ва мактубот аз фаъолияти марбут ба воизони таърихии асрҳои то м ва маҷмӯи матнҳои манзуму мансур иборатанд тақсимоти фавқ комилан шартӣ буда китоби ясуъ банӣ новин аз бахши дуюм давоми мустақими китоби хурӯҷ аз бахши аввал ба шумор меравад масеҳиён аҳди қадимро ба китобҳои гуфторҳо омӯзишҳо ва китобҳои пайғамбарон тақсим намудаанд аҳди ҷадид муоҳидаи тозаест ки ба шарофати зуҳури исои масеҳ баста шудааст ҳамин гуна тақсимот дар аҳди ҷадид низ вуҷуд дорад ба бахши гуфторҳо инҷил ва афъоли ҳаввориён ба омӯзаҳо номаҳои ҳаввориён маҷмӯан нома ба ҳаввори павел ба пётр юҳанно яъқуб яҳузо ва пайғамбарон ваҳйи юҳаннои лоҳутӣ ё апокалипсис пешгӯиҳо дар бораи муборизаҳои ниҳоии хайру шар дар охирзамон дохил мешаванд аҳди ҷадид аз ёдгориҳои адабиёти масеҳияти ибтидоии нимаи дуюми асрҳои то м иборат аст ки асосан ба забони юнони қадим навишта шудаанд китоби муқаддас дорои маводди ғании таърихӣ тасаввуроту боварҳои динӣ ва гуфторҳои халқу миллатҳои ҳавзаи мадании баҳри миёназамин санадҳои иҷтимоию сиёсии сулолаҳо шарҳу баёни эъҷозҳо пайғамбарӣ ва пешниҳодҳои тиббию беҳдоштӣ мебошад дар китобҳои аҳди қадим маълумот дар бораи офариниши оламу одам таърихи қавму қабоили яҳудӣ ва давлати яҳудиён ироа шудаанд дар инҷил ҳаёту фаъолият ва таълимоти исои масеҳ дар афъоли ҳаввориён манбаъҳои дини масеҳӣ ва таърихи аввалин обшинаҳои он оварда шудаанд аҳди қадим аз забони қадимаи яҳудӣ ба забони оромӣ тарҷима шуда буд ва дар асрҳои тарҷумаи китоби муқаддас ба забони лотинии қадим сурат гирифт охирҳои садаи ва ибтидои садаи он тавассути и блаженний ба лотинӣ баргардонида шуд насрониён масеҳиён пайрави дини исо тарсо христианӣ пайравони дини масеҳӣ исавӣ ва паёмбар исои масеҳ ки ба замин барои наҷотдиҳии башарият омад пайравони ин динро масеҳӣ низ меноманд дуюмин дини ҷаҳоние ки баъд аз буддоия арзи вуҷуд кардааст дини насронӣ мебошад мувофиқи ахбороти смм пайравони дини насронӣ зиёда аз ҳиссаи аҳолии ҷаҳонро ташкил медиҳанд насрония як дини том набуда ба се ҷараён мазҳаб католикҳо православиҳо ва протестанҳо тақсим мешавад дар навбати худ бошад ин ҷараёнҳо ба равияҳои зиёде ҷудо мешаванд ки ҳар яки онҳо фаҳмиши ба худ хоси дини насрониро дошта бо расму оинҳои худ аз ҳам фарқ мекунанд вале ҳамаи онҳоро як умумият решаҳои умумии таърихӣ ягонагии китобҳои динӣ ва муқаддасоту объекти ягонаи парастиш муттаҳид менамояд дар асоси муқаддасоти ҳамаи ҷараёнҳо ва мазҳабҳои насрония симои одамхудо исои масеҳ меистад ки мувофиқи оини румиён ӯ дар салиб чормех карда шуда бо марги пуразияте оламро тарк намудааст ва бо ҳамин рафтораш гӯё гуноҳи ҳамаи одамонро харида рӯи онҳоро сӯи худои ягона мегардонад ва инсониятро бо худо оштӣ медиҳад дини насрония мувофиқи ахбороти таърихшиносон дар асри мелодӣ дар фаластин ба вуҷуд омадааст ин дин дар ибтидо ҳамчун як фирқа аз дини яҳудия зуҳур кард аз ин рӯ асоси таълимоти яҳудиро ки дар тавроти мӯсо ва дигар китобҳои пайғамбарони яҳудия омадааст қабул дорад китоби муқаддаси насрониён ва дини масеҳӣ библия аз ду китоб аҳди қадим ва аҳди ҷадид иборат аст аҳди қадим китиби муқаддаси яҳудиён мебошад соли мелодӣ лашкаркаши румӣ гней помпей яҳудиёнро мағлуб намуда давлати онҳоро барҳам медиҳад аз ҳамон вақт ибтидо фаластин сурия ва миср ба ҳайъати имперотурии рим рум медарояд барҳамхӯрии давлат ва аз даст рафтани истиқлоли худро аҳолии фаластин хусусан яҳудиён чун фоҷиаи миллӣ қабул менамоянд римиён тамоми шӯришҳои яҳудиёнро шикаст дода тамоми орзую омоли аҳолии онро ки ташнаи истиқлол буданд барҳам медиҳанд яке аз ин шӯришҳо аз тарафи фирқаи зеалот ғайратмандон ташкил карда шуд ки онҳо даст ба аслиҳа бурда бо шиори ҳеҷ худое ғайр аз яҳво нест ва ҳеҷ боҷе ба ҷуз ба маъбад набояд пардохт қиём намуданд маркази амалиёти онҳо шаҳри сафурияи ноҳияи ҷалил буд зелотҳо баъд аз тасарруфи анбори аслиҳаи ин шаҳр даст ба шӯриш заданд ин шӯриш хеле авҷ гирифт ва барои румиён он қадар хатарнок буд ки ҳокими шом квинтилий вар бар зидди онҳо ду легион сипоҳро равона кард дар асари ин задухӯрд шаҳри сафурия хароб ва тӯъмаи оташ гашт зиёда аз ду ҳазор яҳудии исёнгар дар салиб чормех карда ба қатл расонида шуданд румиён талафоти калон дода дода бошанд ҳам вале оташи шӯришро тамоман хомӯш карда натавонистанд дар натиҷаи ин ҳодисаҳо яҳудиёнро яъсу ноумедӣ фаро мегирад онҳо ба ҳодисаҳои сиёсӣ тобиши динӣ дода аз даст рафтани давлату истиқлоли худро аз худо аз қазою қадар медонанд ва онро чун сазои гуноҳҳои худ чун ҷазо барои иҷро накардани васияту андарзи ниёгон ҳисоб мекунанд ин рӯҳия мавқеи фирқаи динӣ миллатгарои яҳудиён ҳасидиёнро устувор кард ҳасидиён яҳудиёни мустаҳкамэътиқод буданд ки роҳи наҷотро дар устуворона нигоҳ доштан ва эҳтиёт намудану муқаддас доштани дину оини пешиниён медиданд дар қатори ин фирқа боз гурӯҳҳои дигари яҳудия аз қабили садуқиён форисиён ва эссенҳо низ ба вуҷуд омаданд ки онҳо гоҳ ошкору гоҳ махфӣ бар зидди зулму истибдоди румиён мубориза мебурданд форисиён низ чун ҳасидиён тарафдори нигаҳдории дину оини яҳудия буданд онҳо зидди муносибат бо халқҳои дигар буда нигоҳ доштани тозагии ирсии яҳудиёнро чун халқи назаркардаи худо тарғиб менамуданд асоси иҷтимоии форисиёнро аҳолии миёнаҳоли шаҳрнишин аз қабили косибону тоҷирон ва рӯҳониёни майда устодони синагогаҳо ташкил медоданд вале асосан мухолифати онҳо дар шакли гӯшанишинӣ ва зӯҳду тақво ошкор мешуд ҳамаи онҳо интизори масеҳи наҷотбахш буданд ки аз омадани ӯ таврот хабар дода буд дар чунин як вазъияти вазнини рӯҳию азияти ҷисмонӣ дар байни яҳудиён мубаллиғони зиёде пайдо шуданд ки хабарҳои ба зудӣ омадани масеҳоро аз иврӣ машиах аз арабӣ масеҳ аз юнонӣ христос наҷотбахш фиристодаи худоро ба мардум мерасонданд ба ақидаи онҳо масеҳо яҳудиён ва халқҳои дигарро аз зулми румиён наҷот медиҳад ва подшоҳи воқеии яҳудиён мегардад чуноне ки иосиф флавий хабар медиҳад дар байни яҳудиён фирқае бо номи эссенҳо арабҳо мазҳаби қумрон гӯянд ба вуҷуд меояд ки онҳоро пешгузаштаи насрониён меҳисобанд эссенҳо дар асри то мелод пайдо шуда то асри мелодӣ вуҷуд доштанд онҳо дар биёбони бекас паноҳ бурда мазҳаби махфии худро ташкил дода буданд бисёр аз ғояҳои ояндаи насрониён аз қабили аз рӯзи таваллуд гунаҳкор будани одамон муносибати баробар ба моликият эътирофи баробарии ҳамаи одамон дар назди худо эътиқод ба омадани масеҳ ва ғайра дар мазҳаби эссенҳо вуҷуд дошт асри якуми мелодӣ барои аврупоиён ва халқҳои шарқи наздик давроне буд ки шакли нави давлатдорӣ империя арзи вуҷуд намуд ҷои давлатҳои алоҳидаи миллиро империяи азиме ишғол намуд ки он аз конгломерати халқҳои зиёде иборат буда аз тарафи император бо ёрии қувваҳои мусаллаҳ ва аппарати бюрократӣ идора карда мешуд раванди ивазшавии давлатҳои миллӣ ба империя пайдо шудани падидаи нави иҷтимоӣ сиёсӣ ки дар он на шахсият на миллатҳои алоҳида ягон ҳуқуқи инсонӣ надоштанд аз тарафи халқҳое ки истиқлоли худро аз даст буданд хеле дарднок қабул карда мешуд халқу миллатҳои алоҳида дар назди иқтидори империяи бузург оҷизу нотавон монда буданд на дини политеистии румиён на динҳои миллии халқҳои алоҳида ба сабаби маҳдудияти миллию мазҳабиашон дини умумии империя шуда ба мардум таскин бахшида ба онҳо умеди наҷот ва рӯзи беҳинро дода наметавонист ин вазифаро дини насронӣ иҷро намуд дини насронӣ баробарии ҳамаи одамонро дар назди худо чун гунаҳкорон эълон намуд пайравонашро ба азнавсозии олам даъват намуда бо ҳамин манфиати ҳамаи мазлумонро ифода кард ба ғуломон умеди озодӣ ва рӯзи некро дар оянда бахшид ҳамин тариқа насрония чун як шакли эътирози иҷтимоӣ зидди режими мустабиди румиён пайдо шуда хеле зуд ба ҷараёни пуриқтидори ғоявӣ табдил ёфт ки акнун пеши роҳи онро ягон қувва гирифта наметавонист забони тоҷикӣ дар тӯли таърихи худ дар се системаи хаттӣ навишта шудааст арабӣ лотинӣ ва кириллӣ ҳар кадоми онҳоро метавон хатти тоҷикӣ номид алифбои истифодашуда бо мурури замон тағир ёфтанд аввалин хат барои навиштани забони тоҷикӣ хатти арабӣ буд сипас дар солҳои хати лотинӣ ки баъдтар ба хатти ҳозираи кириллӣ иваз карда шуд лаҳҷаи бухорӣ ки бо он яҳудиёни бухорӣ ҳарф мезаданд маъмулан бо алифбои ибрӣ навишта мешуд аммо дар садаи он одатан бо сириллик навишта мешавад тавре ки дар бисёр дигар кишварҳои пасошӯравӣ дар тоҷикистон интихоби навиштан бо сиёсат робитаи зич дорад расман дар тоҷикистон алифбои кириллии тоҷикӣ ки соли ҷорӣ ва соли ислоҳ шудааст барои забони тоҷикӣ истифода мешавад ин навишта аз ҷониби мақомоти ҳозираи тоҷикистон пас аз ҷанги шаҳрвандии ҳафтсола қабул шудааст кириллӣ барои забони тоҷикӣ дар узбакистон ва инчунин дар дигар кишварҳои пасошӯравӣ истифода мешавад алифбои лотинӣ ҳоло камтар маъмул аст аммо солҳои дар ссср алифбои лотинӣ барои забони тоҷикӣ истифода мешуд ки барои ҳамаи забонҳои собиқ иҷшс дар доираи лотиникунонӣ ҷорӣ карда шуд имрӯз як қисми ҷавонони тоҷик мукотиба дар интернетро бо алифбои лотинӣ афзал медонанд ва ҷавонони диаспораи тоҷикони ӯзбекистон қариб пурра дар зери таъсири забони ӯзбекӣ ки ҳоло ба лотинӣ алоқаманд аст дар интернет танҳо алифбои лотиниро истифода мебаранд инчунин дар худи тоҷикистон тарафдорони аз нав романизатсия кардани хати тоҷикӣ зиёданд онҳо назари худро бо он шарҳ медиҳанд ки хондани тоҷикӣ барои хориҷиён ва сокинони форсизабони эрону афғонистон осонтар мешавад инчунин тарафдорони алифбои лотин тарафдорони иттифоқ бо ҷаҳони ғарб мебошанд инчунин тарафдорони бозгашти хатти арабӣ форсӣ ки барои забони тоҷикӣ он замон ин забон форсӣ номида мешуд то соли аз асри истифода мешуд зиёданд инҳо асосан миллатгароён ва паниранистони тоҷик ва ҷонибдорони ақидаҳои исломӣ мебошанд дар натиҷаи таъсири ислом дар минтақа то солҳои ум забони тоҷикӣ бо алифбои форсӣ дар асоси хатти арабӣ навишта мешуд дар ин замон забони тоҷикӣ забони алоҳида ҳисоб намешуд боварӣ доштанд ки ин як лаҳҷаи забони форсӣ аст пас аз ба қудрат расидани шӯравиҳо аввал хатти форсӣ сода карда шуд ва сипас гузариш ба хатти лотинишуда дар соли ба амал омад алифбои лотинӣ бо мақсади баланд бардоштани саводнокӣ ва дур кардани аҳолии онвақтаи бесавод аз осиёи марказии исломӣ пешниҳод карда шуд илова бар ин дар паси ин қадам мулоҳизаҳои амалӣ мавҷуд буданд хатти ҳамсадои форсӣ барои интиқоли садонокҳои забони тоҷикӣ мувофиқ нест илова бар ин омӯхтани хатти форсӣ мушкилтар буд зеро ҳарфҳо вобаста ба мавқеи ҳарф дар калима якчанд шакл доранд соли дар доираи русигардонии осиёи миёна забони тоҷикӣ ба хатти кириллӣ тарҷума карда шуд ин алифбо то охири солҳои вақте ки пошхӯрии ссср боиси болоравии ҳаракати миллӣ дар тоҷикистон гардид истифода мешуд забони тоҷикӣ забони давлатӣ эълон карда шуд ҳамон тавре ки забони форсӣ ба ин ном калимаи форсӣ илова карда шуд тибқи қонунҳои нав баргардонидани тадриҷан ба алифбои форсӣ пешбинӣ шуд хатти арабӣ ба таҳсил ва зиндагии ҳаррӯза баргашт гарчанде ки манъи ҳизби наҳзати исломӣ дар соли қабули ин шакли навиштаро суст кард соли аз қонуни забони давлатӣ калимаи форсӣ хориҷ карда шуд дар соли алифбои кириллӣ де факто боқӣ монд дар соли як қисми бениҳоят ками аҳолӣ метавонист онро бо алифбои форсӣ навишта хонад дар зер ҳарфҳои алифбои гуногуни тоҷикӣ дар якҷоягӣ бо хониш оварда шудаанд инчунин ҷадвали муқоиса вуҷуд аст хатти кириллии тоҷикӣ соли дар ҷшс тоҷикистон алифбои лотиниро иваз кард соли алифбои дар поён овардашуда бо илова намудани ҳарфҳои щ ва ы ислоҳ карда шуд калимаҳои иқтибосӣ инчунин ҳарфҳои ц ро дар бар мегиранд ва гарчанде ки онҳо бо ислоҳи соли расман аз алифбо хориҷ карда шуданд илова бар ин ислоҳоти соли тартиби ҳарфҳоро тағир дод ҳарфҳои тағирёфта ҳоло аз паси ҷуфтҳои тағирнашудаи худ г ғ к қ ва монанди инҳо мераванд алифбои муосири забони тоҷикӣ чунин менамояд а б в г ғ д е ё ж з и ӣ й к қ л м н о п р с т ӯ ӯ ф х ҳ ч ҷ ш ъ э ю я соли инчунин пешниҳод карда шуд ки аз ҳарфҳои е ё ю я хориҷ карда шаванд то солҳои тоҷикӣ дар ҳудуди ссср бо алифбои форсӣ навишта мешуд хатти лотинишуда пас аз сарнагун шудани салтанати подшоҳӣ дар русия бо мақсади афзоиши ҳиссаи аҳолии босавод ва дурӣ аз таъсири исломӣ ҷорӣ карда шуд дар версияҳои аввали алифбои лотинии солҳои танҳо ҳарфҳои хурд буданд ба тасвири болои қисми саҳифа нигаред яҳудиёни бухорӣ нусхаи каме дигари ин номаро истифода мебурданд ки дар онҳо барои фонемаҳо ҳарфҳои беназир мавҷуд буданд ки дар дигар нусхаҳои алифбо тоҷикӣ набуданд рамзи номида мешавад ва ишораи садои мебошад ин аломат ба алифбои муштараки туркӣ шомил карда шудааст ки барои навиштани аксар забонҳои ғайриславянии иттиҳоди шӯравӣ дар охири солҳои юм истифода мешуд дар садаи сарфи назар аз дастгирии баъзе гурӯҳҳо алифбои лотинӣ истифода намешавад дар зер қоидаҳои гуногуни транслитератсияи забони тоҷикӣ оварда шудаанд эзоҳҳо мисли алифбои форсӣ ҳарфи ибронӣ ҳамсадо дорад бо ин хат лаҳҷаи яҳудиёни бухориро ки дар бухоро ва самарқанд зиндагӣ мекарданд сабт мешуданд дар солҳои онро алифбои лотинишуда иваз кард аз солҳои вақте ки мактабҳо барои яҳудиёни бухорӣ баста шуданд он низ истифода намешуд дар айни замон кириллӣ барои навиштани забони бухорӣ ибрӣ истифода мешавад намунаи матн дар муқобили зулм иттифоқ намоед муром нома пруграми фирқаи ёш бухориён аввалин таҳқиқот оид ба басомади пайдоиши ҳарфҳо дар забони тоҷикӣ бо муайян кардани тарҳбандии беҳтарин ҳарфҳо дар клавиатураи компютерӣ ва андозаи намунаи намояндагӣ барои ба даст овардани натиҷаҳои боэътимоди оморӣ алоқаманд аст аммо дар зер натиҷаҳо дар асоси коркарди омории осори шоирон ва нависандагони алоҳида оварда шудаанд манзараи умумии басомади ҳарфҳо дар адабиёти классикӣ ва муосири тоҷик тарҳрезӣ ёфтааст транслитератсияи ҳарфҳои варианти форсӣ транслитератсияи ҳарфҳои варианти сириллик дар варианти якуми форсӣ ҳатто он садонокҳое ки одатан навишта намешаванд ишора карда шудаанд ҷадвали муқоисаи скриптҳо барои забони тоҷикӣ алифбои лотинӣ тибқи стандарти соли алифбои сириллик тибқи стандарти соли дода шудааст донишнома энсиклопедия аз омӯзиши фарогир аз доира омӯзиш пайдейя нашрияи илмӣ ё илмию оммавӣ ки аз тамоми соҳаҳои илм донишномаи умумӣ ё соҳаи ҷудогонаи он донишномаи соҳавӣ дониш медиҳад донишномаи алифбоӣ мураттаб ва вобаста ба адади ҷилдҳо калон даҳҳе ҷилд хурд ҷилд мухтасар ҷилд ва ҷилда луғати энсиклопедӣ мешавад ҳар донишнома плану мақолаҳои муайян ва луғатнома дорад мақолаҳои донишномаи тахлисӣ маълумотдиҳанда тафсирӣ ва ҳавола мешаванд дар донишнома харита нақша тарҳ тасвир нусхаи лавҳаю сурат нақши тангаю муҳру байрақ ва ғайра низ мавҷуд аст донишномаҳои бисёрҷилда аксар феҳристи ёридиҳанда дорад дар миёнаҳо садаи анъанаи тартиб додани донишномаи универсалӣ ба миён омад эгсиклопедияро барои оммаи васеи хонандагон пешбинӣ мекунанд чун китобҳои донишномавӣ тамоми соҳаҳо ва ҷузвитарин ҷанбаҳои зиндагиро дар бар мегиранд мавриди ниёзи ҳамешагии мардум буда ба ҳар муносибату зарурат аз онҳо истифода бурда мешавад ҳамчунин барои огоҳии комил доштан аз таърихи воқеии гузаштаи миллат хабардор будан аз сарнавишти пуршебу фарози халқи хеш ошноии бештар пайдо кардан бо мероси бойи фарҳангӣ ва расму ойини пешгузаштагон воқиф гардидан аз кору пайкор ва зиндагиномаи фарзонафарзандҳои миллати худ донишномаҳои бисёрҷилда навишта мешаванд дар давлатҳои мутамаддини дунявии мустақилиродату комилиқтисод донишномаҳои миллӣ универсалӣ дар баробари парчам нишон ва суруди миллӣ аломати истиқлол ғановати маънавӣ иқтидор ва истиқрори мамлакат мебошанд агарчи асарҳои энсиклопедӣ замонҳои пеш дар мисри қадим юнони қадим ва рими қадим инчунин асрҳои миёна дар аврупо мамлакатҳое ки ҳуруфи арабӣ ҷорист ва дар хитой вуҷуд доштанд эсиклопедия ба маънои ҳозира дар замони нав пайдо шуд солҳои дар фаронса зери таҳрири д дидро ва ж л д аламбер энциклопедия ё луғати тафсирии илм санъат ва ҳунар чоп шуд солҳои аввали ҳокимияти советӣ в и ленин дар бораи зарурати ташкили луғату энциклопедияҳои советӣ масъала гузошт донишномаҳои соҳавии зерин сельскохозяйственная энциклопедия ҷилдҳои торговая энциклопедия ҷилдҳои педагогическая энциклопедия ҷилдҳои ва ғайра баробари нашри донишномаи калони советӣ большая советская энциклопедия марҳилаи нави инкишофи кори энциклопедӣ оғоз ёфт маротиба энциклопедияи хурди советӣ нашр шуд дар соҳаи техника тиб адабиёт ва ғайра нашрҳои бисёрҷилдаи донишнома ҳастанд дар охири солҳои ва ибтидои нашриёти советская энциклопедия оид ба соҳа донишнома чоп мекардагӣ шуд охири солҳои дар республикаҳои иттифоқӣ ба забонҳои миллӣ оид ба тайёр ва нашр кардан донишномаҳо кор оғоз ёфт се нашри энциклопедияи бачагона ҷилдҳои нашри юми ҷ ҳои нашри юм ҷилдҳои дар илми советӣ воқеаи муҳим буд дар кишварҳои аврупоӣб яке аз кӯҳантарин донишномаҳо ки то ҳол нашр мешавад донишномаи бритоннико аст соли нашри уми он дар ҷилдро дар бар мегирад донишномаҳои машҳури ҳозираи ғарб донишномаи мусаввари аврупоию амрикоии универсалӣ донишномаи итолиёии илм адабиёт ва санъат донишномаи брокҳауз нашрияҳои сершумори фирмаи ларуси фаронса донишномаи амрико эспос итальяна бритонико макропедия американа большая советская энциклопедия аз нахустдонишномаҳои мукаммали дунёянд ки дигар донишномаҳои хурду бузурги давлату халқият ва маҳалҳои алоҳида ба асоси таҷрибаи ин донишномаҳо тадвину сохта шудаанд равияи ҷамъ кардани маълумот аз илмҳои гуногуни замони худ ба сурати як асари махсус аз қадим боз вуҷуд дошт ки авесто намунаи он аст ба риштаи таҳрир кашида шудани асарҳои энсиклопедӣ барои мардуми тоҷику форс падидаи нав нест ва асарҳои энсиклопедие чун бундаҳишн динкард ал қонун донишномаи улоӣ матлаъу л улум ва маҷмаъу л фунун таърихи табарӣ сивону л ҳикмат ал феҳрист аҷоибу л булдон сурату л арз ва тазкираву баёзҳои сершумор намунаҳои китобҳои энсиклопедии қадиманд мафҳуми донишнома ҳамчун маҷмӯаи донишҳо маълумоту иттилоот дар дунёи қадим пайдо шуда бошад ҳам асосан дар давраи дуюми тамаддун аз оғози асрҳои миёнаву давраи эҳё таълифи донишномаи дақиқ бо мақолаҳои мураттаби алифбоӣ оғоз гардид ва аз ин дам аҳли илму маърифат ва фарҳанг ба ин махзани бебаҳои илму фарҳанг бештар таваҷҷуҳ намуданд дар давраи ислом бисёр асарҳои илмӣ навишта шуда буданд аз ҷумла асарҳои энсиклопедии умумӣ ва соҳавӣ дар онҳо маълумот баъзан аз рӯи як тартиб баъзан омехта ва бо ҳам пайваста ва гоҳ ба тартиби алифбо ба тарзи луғат оварда мешуд қисми зиёди онҳо то садаи ва баъд аз он ба забони илмии онвақта забони арабӣ таълиф мешуданд ва аксари онҳо дар осиёи миёна афғонистон ва ё дар эрон ва мамлакатҳои дигар аз тарафи тоҷикон ва намояндагони халқҳои дигари осиёи миёна афғонистон ва эрон таълиф меёфтанд ва баъзан ба забони тоҷикӣ форсӣ тарҷума мешуданд ҳанӯз дар нимаи якуми асри донишномаи фалсафаю илмҳои табиӣ расоилу ихвон ис сафо ва хуллон ил вафо рисолаҳои бародарони пок ва дӯстони бовафо и сайидаҳмад ибни абдуллоҳ ба забони арабӣ таълиф шуд ва дастраси аҳли илми тамоми шарқи наздик ва миёна гардид дар замони темур тарҷумаи тоҷикӣ форсии он ба вуҷуд омад қадимтарин донишномаҳои умумӣ китоб уш шифо мафотеҳу л улум ва дурату т тоҷ ли туррати д даббоҷ мебошанд дар аввали садаи асари энсиклопедии доир ба шаш илм мантиқ илоҳиёт табииёт раёзиёт нуҷум мусиқӣ донишнома таълиф ёфт дар мобайни солҳои донишномаи илмҳои даври худ нузҳатномаи алоӣ таълиф шуд солҳои ғазолӣ эҳёҳу улуми д дин ва соли фахруддин муҳаммад ибни умари розӣ донишномаи калони илмҳои исломӣ ҷомеъу л улум ро таълиф карданд ки дар онҳо маълумоти оид ба дину мазҳабҳо фалсафа забон ва адабиёт тиб нуҷум ва ғайра оварда мешавад дар нимаи якуми садаи нафоису л фунун фи ароисилу юн ва дар садаи риёзу н носиҳин ба вуҷуд омадааст дар асрҳои таълифи донишномаҳои умумӣ камтар ба назар мерасад дар нимаи дуюми садаи то давраи советӣ дар осиёи миёна донишномаи миёнаҳаҷми илму фанҳои асосӣ матлаъу л улум ва маҷмаъу л фунун и воҷид алихон машҳур ва мутадовил буд таълиф солҳои аз донишномаҳои мухтасар ки дар ин давра мавриди истифода буданд махзану л улум и браҷ муҳан дар ҳиндустон таълиф шуда дар охири садаи нашрҳои ҳиндустонии он машҳур гашт донишномаи дигар риёзу л фирдавс таълифи муҳаммад ҳасанхон аст ки ба равияи матлаъу л улум дар ҳиндустон дар охири садаи навишта ва нашр шуда буд дар садаи ва аввали садаи мубодилаи адабӣ ва маданӣ аз он ҷумла бо роҳи таълиф нашр ва паҳн кардани асарҳои энсиклопедӣ байни ҳиндустон ва афғонистон осиёи миёна хеле ривоҷ гирифта буд бисёре аз асарҳои энсиклопедии осиёи миёна ривоҷи босазо дошт бештаре аз соҳавӣ ба забони урду тарҷума мешуданд масалан тарҷумаи урдуии матлаъу л улум ва маҷмаъу л фунун и зайнулобидинхон ки дар ҳиндустон нашр гардид тарҷумаи урдуии донишномаи космографӣ ҷуғрофӣ ва табиатшиносӣ аҷоибу л махлуқот и закариё ибни муҳаммади қазвинӣ ва ғайра дар соҳаи таърихи дин ва мазҳабҳои шарқ асарҳои зиёде навишта шуда буданд аз машҳуртарин китобҳои ин соҳа ал милал ва н ниҳал и муҳаммади шаҳристонӣ ва ғуняту т толибия и абдулқодири ҷелонӣ ваф ки ба забони арабӣ таълиф ёфта тарҷумаи форсӣ тоҷикии як қисми он бо номи ҳафтоду ду миллат шуҳрат ёфтааст асари калони форсӣ тоҷикӣ дабистони мазоҳиб тахминан таълифи мӯҳсини фонӣ дар миёнаи садаи ки дар он оид ба дину мазҳабҳо ва таълимоти фалсафии халқҳои шарқ маълумоти муфид ҷамъоварӣ шудаанд дар соҳаи ҷуғрофия омехта бо таърих китобҳои зиёд таълиф шуда буданд ки як миқдор аз онҳо тарзи донишнома ва маълумотномаи соҳавии ҷуғрофӣ таърихӣ ва табиатшиносӣ инчунин халқшиносӣ ва этнографиро доро мебошанд дар садаи ҷомеъу т таворих эҷод шудааст оид ба космография ва ҷуғрофия нузҳату л қулуб пайдо шуд ки барои ҷуғрофияи умумӣ ва регионалӣ сарчашмаи муҳим мебошад осиёи миёна аз қадим то чоряки сеюми садаи маҷмаъу л ғароиб сарчашмаи пурарзиш ба шумор меравад китоби калонҳаҷми форсӣ тоҷикӣ акбарнома иборат аз таърихи акбар ва оини акбарӣ таълифи абулфазл ибни муборак барои омӯхтани таърихи ҳинд ҷуғрофия иқтисодиёт ҳаёти сиёсӣ адабӣ ва илмии он давр маълумоти мураттаби гуногунсоҳаи пурқиматро дар бар гирифтааст доир ба таърих ва ҷуғрофияи мамлакатҳо ва маҳалҳои мухталифи шарқи наздик ва миёна ва ҳатто доир ба шаҳрҳои алоҳида масалан доир ба самарқанд қандия и умар ибни муҳаммади насафӣ ваф асарҳои мутаадид таълиф шудаанд аз асарҳои ҷомеи энсиклопедии соҳавӣ таърихи табарӣ ва равзату с сафо барои омӯхтани таърихи мамлакатҳои шарқ ва махсусан осиёи миёна афғонистон ва эрон сарчашмаҳои пурқимат мебошанд унсурҳои энсиклопедӣ дар бисёр фарҳангҳои умумии пешина дида мешаванд дар ин гуна фарҳангҳо ба ғайр аз лексикаи умумӣ истилоҳоти соҳаҳои гуногуни илм ва касбу ҳунарҳо номҳои шахсони таъризӣ ҷуғрофӣ ва ғайра тафсир меёбанд масалан муайиду л фузало кашфу л луғот ва л истилоҳот бурҳони қотеъ чароғи ҳидоят баҳори аҷам ҳафт қулзум ва ғайра аз ҷиҳати энсиклопедӣ се фарҳанги пешина дорои аҳаммияти хоссе мебошанд ғиёсу л луғот арҳанги онандроҷ фарҳанги низом и муҳаммад доиулислом ки дар ҳаҷми панҷ ҷилд дар ҳиндустон дар шаҳри ҳайдарободи дакан солҳои нашр гардид аз ҷиҳати фаро гирифтани истилоҳ ва тафсири он сарчашмаи муҳим аст аз донишномаҳои оид ба шарҳи номи ашхоси машҳур ва номҳои ҷуғрофии ҷолиби диққат китобу л ансоб мӯъҷаму л булдон луғатнома фарҳанги форсӣ фарҳанги амид ва ғайра мебошанд назар ба донишномаҳои умумӣ донишномаҳои соҳавӣ аз қадим боз бештар таълиф шудаанд яке аз соҳаҳои бисёр мутараққӣ аз ҷиҳати миқдори аксарҳо аз он ҷумла донишномаҳо соҳаи илми тиб мебошад ки баъд аз фалсафаю дин ва ҷуғрофияву таърих ҷои намоёнеро дар мероси илмӣ ишғол менамояд дар давоми асрҳои то аввали садаи дар эрон афғонистон осиёи миёна ҳиндустон асарҳои тиббии фаровон таълиф ёфтаанд дар эрон дар асрҳои олими бузурги соҳаи тиб абубакр муҳаммад ибни закариёи розӣ асарҳои зиёди тиббиро ба забони арабӣ таълиф кард ки ба тибби минбаъдаи арабӣ ва тоҷику форсизабонон таъсири калон расонд якумин асари тиббӣ ки ба забони форсӣ тоҷикӣ таълиф шуда буд ин китобу л ҳидоят ил мутаалимин фи т тиб мебошад ин китоб дар бораи тамоми соҳаҳои илми тибби онвақта анатомия тасвири бемориҳо ва тарзи муолиҷаи онҳо тасвири доруҳо фармакология гигиена ва пешгирии касалиҳо баҳс мекард яке аз соҳаҳои бисёр мутараққӣ соҳаи илми адаб буд тарҷуману л балоғат ал мӯъҷам ва дар эҷоди асарҳои охирини муосир ҳамчун арӯзи тоҷикӣ и баҳром сирус ва санъати сухан и т заҳнӣ мавриди истифода гардидаанд дар соҳаи ҳайат ва нуҷум асарҳои зиёде таълиф шуда буданд ки китобу т тафҳим лӣ авоили саноати т танҷим буд барои инкишофи филологияи тамоми забонҳои эронӣ забоншиносӣ ва адабиётшиносии онҳо аҳаммияти асосҳои филологияи эронӣ ки солҳои ба забони немисӣ дар ду ҷилд нашр гардида буд бисёр калон буд дар таълифи ин асари энсиклопедии соҳаи филологияи эронӣ машҳуртарин шарқшиносони он давра иштирок доштанд дар забони арабӣ луғати тафсирию энсиклопедии мусаввар ал мунҷид шуҳрати калон пайдо кард ва барои шарқшиносон ва забоншиносон дастури муфид аст аз аввалҳои садаи чанд нашри донишномаи ислом ба забони немисӣ англисӣ ва фаронсавӣ паҳн шуд ки дар навиштани мақолаҳои он мутахассисони шарқшиноси тамоми ҷаҳон иштирок доштанд энциклопедияи советии тоҷик эст нахустин донишномаи умумии тоҷик ки мувофиқи қарори км ҳк тоҷикистон ва совети вазирони ҷшс тоҷикистон июни дар душанбе нашр гардидааст энциклопедияи советии тоҷик ҷилд ҷ ҷ ҷ ҷ ҷ ҷ ҷ ҷ бо теъдоди ҳазор нусха буда беш аз ҳазор мақоларо дар бар мегирад энциклопедияи советии тоҷик барои оммаи васеи хонандагон пешниҳод шуда ва хусусияти илмию оммавӣ дорад энсиклопедияи миллии тоҷик эмт донишномаи умумии миллии тоҷикистон ки аз соли ба таълифу тадвин шурӯъ шудааст энсиклопедияи миллии тоҷик ҷанбаи илмию оммавӣ дошта нахуст донишномаи миллист дар энсиклопедияи миллии тоҷик мақолаҳо дар бораи таърихи кишвар илм иқтисодиёт хоҷагии деҳот фарҳанг адабиёту санъат урфу одат маросимҳо ҳаёту фаъолияти шахсиятҳои бузург ходимони маъруфи ҷамъият намояндагони илму маърифат адибон ҳунармандон ва санъаткорони маъруф дарҷ шудаанд чор ҷилди донишнома дар давраи то соли ба нашр расидааст донишномаи озод ё ин донишномаи иборат муҳтавои озод ки дар доираи як иҷозатномаи озод ё ҳамчун моликияти ҷамъиятӣ дастрас аст соли ричард столлман идеяи донишномаи умумии озодро мураттаб кард ва донишномаи онлайн монанд ба ос ро пешниҳод намуд то ва википедия боварӣ набуд ки интернет метавонад лоиҳаи устувори донишномаи озодро ташкил бидиҳад лоиҳаи марти соли оғоз гардид википедияи англисӣ дар соли бо расидани шумораи мақола ба бузургтарин википедия дар ҷаҳон табдил ёфт дар соли бузургтарин донишнома дар ҷаҳон донишномаи интернетии чинии млн мақола ва байду млн мақола ба шумор мерафт лекин агар ҳамаи бахшҳои забонӣ донишномаи ягона шумурда шавад пас ҷаҳон дар ҷои аввал млн мақола устувор аст дигар донишномаҳои озод низ мавҷуданд луркоморье абсурдопедия спортвики донишномаи варзишӣ вукипедия дар бораи ҷангҳои ситорагон дар бораи ҳамчунин қисман ва википедия тал ё донишномаи интернетии чандзабона бо муҳтавои озод ки бо ҳамкории афроди довталаб навишта мешавад ва ҳар касе ки ба интернет дастрасӣ дошта бошад метавонад мақолоти онро вироиш кунад номи википедия вожае таркибӣ аст ки аз вожаҳои вики вебгоҳи мушорикатӣ ва энсиклопедия донишнома гирифта шудааст ҳадаф википедия офариниш ва интишори ҷаҳонии як донишномаи озод ба тамоми забонҳои зиндаи дунё аст дар ибтидо википедия ба унвони нусхаи такмилии нупедия ба кор оғоз намудааст нупедия лоиҳаи донишномаи ройгон ва бархатте буд ки мақолаҳояш тавассути коршиносон ва аз тариқи як ҷараёни расмӣ навишта мешуданд нупедия дар таърихи марти соли таҳти моликияти ширкати бумис ки як ширкати веб портал буд бунёдгузорӣ шуд ширкати бумис ки дар соли бунёдгузорӣ шуда буд як пойгоҳи интернетиии тафреҳоти шаҳвонӣ ва дорои мӯҳтавои сексӣ барои мардон буд ва сармояи нахустини донишнома озоди нупедия ва ҷонишини он википедия тавассути он то соли таъмин мешуд википедия бори нахуст дар таърихи январи аз ҷониби ҷими вейлс ва ларри сенгер ва фақат ба забони англисӣ ба номи ба шабакаи интернет васл шуд википедия аз январ яке аз қобилиятҳои ба шумор мерафт ба ин сурат ки вироишгарон метавонистанд мақолаҳои худро дар он ворид кунанд то пас аз мурур дар нупедия қарор гирад вале пас аз он ки ҳайати машваратии коршиносони нупедия модели тавлиди онро рад карданд аз вебгоҳ нупедия бардошта шуд баъд аз он википедия ба сурати лоиҳаи мустаъқил аз нупедия ба кор шурӯъ кард сиёсати дидгоҳи бетарафона ки шабеҳ ба сиёсати пешини бетарафии нупедия буд дар ҳамон моҳҳои аввал барномарезӣ шуд википедия сареъан ширкаткунандагони хешро аз нупедия ба даст овард дар поёни сол википедия аввал ба теъдоди мақола бо теъдоди забон расид то поёни соли теъдоди забонҳо ба поёни соли ба ва дар поёни ба теъдоди забон расид нупедия ва википедия дар алиҳидагӣ амал мекарданд нупедия аз кор бозмонд ва дар соли матнҳои мақолаҳои он ба википедия мунтақил шуданд аз рӯи ҳаҷми иттилоот ва фарогирии мавзӯъҳо википедия донишномаи электронии аз ҳама пурратарин ва беҳтарин дар таърихи башарият мебошад яке аз ҷиҳатҳои хуби википедия ҳамчун донишномаи универсалӣ фароҳам овардани имконияти пешниҳоди иттилоот ба забони модарии корбарон мебошад ки ба ҳамин васила қиммати иттилооти воридшударо ҳамчун ҷанбаи фарҳангӣ нигоҳ медорад хусусияти хоси интернет донишномаи википедия ба туфайли технологияи ки асоси корбарии торномаи онлайнӣ аст аз он иборат аст ки вироиш ва таҳрири мақолаҳоро ҳар як шахси истифодабарандаи шабакаи интернет ки низоми википедияро риоя мекунад мавриди истифода яъне навиштаву вироишу таҳрир карда метавонад дар баробари ин дар аксар ҳолатҳо ҳатто бе сабти ном дар сомона вироиш ва таҳрири мақолаҳо имконпазир мебошад кулли тағйиротҳои ба ягон мақолаҳои ин энсиклопедия ворид намудаи чунин ихтиёриён дарҳол ба ҳамаи муштариёни сомона маълум мегардад википедия аз ҷониби ихтиёриёни кулли ҷаҳон ба зиёда аз забонҳои ҷаҳонӣ эҷод карда мешавад дар он зиёда аз миллион мақолаҳо ба забонҳои халқҳои гуногуни дунё ҷойгир шудаанд интернет браузери википедия аз ри миқдори зиёраткунандагон дар ҷойи байни сомонаҳои ҷаҳонӣ мебошад ҳар моҳ ба сомона қариб миллион нафар одамон ворид мешаванд то январи соли дар википедия қисматҳои забонҳои ҷаҳонӣ аз он ҷумла тои он фаъол мавҷуданд аз ҷумла тои аввали он википедияҳои забонӣ зиёда аз миллион мақола тоаш аз ҷойи то аз ҳазор то млн мақола тоаш аз ҷойи то зиёда аз ҳазор то ҳазор мақола аз ҷумла ба забони тоҷикӣ ва аз ҷойи то қисматҳо зиёда аз ҳазор то ҳазор мақола доранд ҷамъи ҳамаи мақолаҳои ба забоноҳои гуногун вироишгардида то январи соли мақола аз ҷумла зиёда аз млн саҳифаро дарбар мегирифт дар пурра гардонидани лоиҳаи википедия зиёда аз млн корбарони ихтиёрӣ ройгон саҳми хешро гузоштаанд гурӯҳи тадқиқотчиён аз донишкадаи технологии массачусетс ва донишгоҳи питтсбург муайян карданд ки олимон дар мақолаҳои илмӣ ва монографияҳо аз маълумотҳои википедия истифодабурданашон аз эҳтимолият дур нест варзоб минтақаи истироҳат дар тоҷикистон мебошад ки км дур аз душанбе аст аз дара дарёи варзоб ҷорӣ мешавад якчанд дарёчаҳои кӯҳӣ симиганҷ сиёма вахш сии амоо сокхоб очук харангон ғузғарф такоб зиде ва ғайрахо ба он ҳамроҳ мегардад дар дараи хушманзараи истироҳат кӯли сунъии варзоб осоишгоҳҳои табобатии хоҷа обигарм ва харангон якчанд осоишгоҳҳои тандурустиву фароғатӣ барои кӯдакону наврасон амал мекунанд инчунин дар қишлоқи пугус зиёратгоҳи тобистонаи ҳукумати ҷумҳурӣ бунёд шудааст лаб лаби дарёи варзоб осоишгоҳҳои гуногуни боҳашамати ширкатҳо ва шахсҳои воқеӣ сохта шудаанд соли ба воситаи дараи варзоб роҳи автомобилгарди душанбе хуҷанд чанак сарҳади збекистон ба истифода супорида шуд роҳи номбурда натанҳо барои рушди иқтисодии ноҳияи варзоб инчунин барои сокинони пойтахт ва саёҳатчиён имконият дод ки бемалол рафтуомад кунанд ва аз манзараҳои варзоб ҳаловат баранд варзоб номи деҳае аст ки км аз душанбе ҷойгир шудааст деҳи варзоб яке аз калонтарин ва ҷиҳати аҳолӣ сершумортарин деҳаҳои дараи варзоб башумор меравад дар деҳа муассисаҳои маорифу фарҳанг ва нуқтаҳои хизматрасонӣ мавҷуданд дар сари роҳи асосӣ боғи фарғатии варзоб бунёд карда шудааст дар замони истиқлолияти ҷумҳурӣ дар соҳили рости дарё болотар аз қишлоқ шаҳраки маъмурии ноҳия варзоби нав бунёд гардидааст дар инҷо бинои ҳукумати ноҳияи варзоб ва дигар идораҳои маъмурӣ ҷойгир шудаанд хукумати ноҳияи варзоб дар масофаи км дуртар аз шаҳри душанбе ҷойгир шудааст исфара аз сипар дар суғдӣ дар шимоли тоҷикистон дар вилояти суғд ҷойгир шудааст номи аввали ин шаҳр асбара буд исфара яке аз шаҳрҳои ободу зебои вилояти суғд аст ки дар ҳавзаи қаторкӯҳҳои рангоранги туркистон дар хамии исфараю лаккон аз сатҳи баҳр м баланд ҷойгир аст аз байни шаҳр дарёи шӯху пуртуғёни исфара ҷорӣ мебошад ин шаҳри зебоманзар бо вилояти боткони кирғизистон ва фарғонаи узбекистон ҳамсарҳад аст дар исфара беш аз намояндагони миллатҳои гуногун умр ба сар мебаранд аз исфара то конибодом км мебошад исфара таърихи бою рангин дорад яке аз қадимтарин шаҳрҳост дар ибтидо асбара аспраха истпари истфаро испара ном доштани он ривоятҳо мавҷуданд мувофиқи баъзе маълумотҳои таърихӣ маънои топонимикаи исфараро чунин шарҳ медиҳанд шаҳр бо номи исфара нахустин маротиба дар асари таърихи табарӣ асри х зикр шудааст дар бораи исфара дар китоби академик бобоҷон ғафуров тоҷикон ҳам маълумоти саҳеҳ вуҷуд дорад бозёфтҳои ҳафриёти археологӣ ки аз гузаштаи дуру наздики шаҳр дарак медиҳанд дар осорхонаи исфара маҳфузанд осорхона дар бинои таърихӣ ӯрда ҷойгир аст мувофики акидаҳои олимон исфараи асримиёнагӣ аз замонҳои султони темуриён бобур то асри хх дар мавзеи имрӯзаи навгилем ҷойгир буд исфара дар асрҳои аз ҷиҳати иқтисодӣ хеле пеш рафта буд бобур исфараро шаҳри асосии вилояти исфара донистааст асри дар исфара сохтмони биноҳои калон масҷиду мадрасаҳо ривоҷ меёбанд ки айни замон онҳо ба сифати ёдгориҳои таърихӣ ҳифз карда мешаванд исфара дар асри х боргоҳи хони хуҷанд буд дар натиҷаи ҷангҳои дохилии хонигариҳои бухорою хуҷанд охири садаи х ва ав садаи хх иқтисодиёти шаҳр ба пастравӣ ниҳод ва баъзе иншоотҳои таърихӣ аз ҷумла қалъаи боло хароб шуда аз байн рафтанд то ғалабаи инқилоби октябр исфара тобеи хонигарии қӯқанд буд соли ба ҳайати ҷшс тоҷикистон дохил шуда ва соли номи шаҳрро гирифт солҳои асри хх бо сабабҳои номаълум шояд оби заҳ бошад хароб гардидааст мардум ба қисми ғарбии он ки исфара ё шаҳрак ном дошт мекӯчанд шаҳрак дар соҳили рости дарё аз ғарб ба шарқ бо зиёда аз км дарозию тахминан км бар ва дар сохили чап бошад км дарозию м бар га тул кашида буд маркази исфара алъа ном дошта дар кисмати чанубии он урда дар шимол мадрасаи қалъа бо хонақоҳу ҳуҷра дар канори шаҳр мадрасаи хоҷиён бо хонақоҳу ҳуҷра ва дар марказ растаи дуконҳои савдогарону устохонаҳои косибон чой гирифта буданд соли дар исфара қассоб чойхоначӣ дукондори майда савдогари моли сурх намадфуруш табақфуруш дар ибтидои асри хх дукон соли фурушгоҳ ва корвонсарой мавҷуд буданд аз ҳама деҳаи сераҳолии исфара ворух буда зиёда аз ахолӣ мавҷуд буд ҷойҳои таърихии он дар чоркӯҳ ва навгилем мавҷуданд мисол мадрасаи абдуллохон дар навгилем дар ҳайати генерал губернатории туркистон исфара уезд вулус ва даврони шӯравӣ ҳамчун ноҳия шаҳр маълум буд дар ҳайати генерал губернатории туркистон уезди исфара ташкил ёфта июли соли сардори уезди исфара тасдиқ карда шуд марти соли уезди исфара бо фармоиши идораи ҳарбии генерал губернатори туркистон барҳам дода ҳудуди он байни уездҳои қуқанду марғилон тақсим карда шуд дар охирҳои асри хх ва ибтидои асри хх уезди қуқанд ба якчанд участка ва вулусҳо тақсим гардид бар ҳар як участка ва вулусҳо сардорон таъйин карда мешуданд вулуси исфара аз соли то тақсимоти маъмурию ҳудудии соли тобеи участкаи конибодоми уезди хуҷанд буд с ба ҳайати вулуси исфара ҷамоати деҳагӣ деҳа дохил шуда дар онҳо хоҷагӣ нафар аҳолӣ мавҷуд буд баъди барқарор шудани ҳокимияти шӯравӣ дар исфара моҳои июл август соли интихоботи шӯроҳои маҳаллӣ баргузор гардида ба ҷойи амини маҳалла раис ва аъзои ичроумҳо интихоб карда шуданд съезди сессияи аввалини ташкилии шӯрои вулуси исфара ки августи соли барпо гардида буд ҳайати нави вулуси кумиҷроия ро интихоб намуд баъди тақсимоти маъмурию худуди баҳори соли ду ҷамоат ҷамоатҳои чоркуҳ ва ворух аз вулуси исфара ҷудо шуда вулуси нав чоркуҳро ташкил доданд ба ҳайати вулуси нави чоркуҳ ду ҷамоат чоркуҳ ва ворух дохил гардиданд дар рафти ташкили ноҳияҳо дар вулуси исфара ҷамоа иҷроумҳо и шаҳрак лаккон барҳам хӯрда ҷамоаҳои нав исфара самарқандак қалачамазор ба ҳайати волости исфара ва ҷамоаи сур ба ҳайати волости чоркӯҳ дохил гардиданд бо қарори ким ва шкх ҷшс тоҷикистон аз августи соли маҳалҳои аҳолинишини назди кони нефти санто ва кони ангишти шӯроб деҳаи коргарнишини мухоҷирон ҳисоб карда шуданд аз рӯи маълумотҳо ба июни соли дар ноҳияи исфара шӯрои деҳот ворух қалачамазор клкант лаккон навгилем сурх хонобод чилгази чоркуҳ шаҳрак ва маҳалҳои аҳолинишин арабқишлоқ ворух зархок зумратшоҳ сурх пирдевак хонобод шаҳрак клкант лаккон матпари найман навгилем норузи офтобруй октябр полвон шртанг қаробоғ қалачамазор май қизилпилол янгиобод қшдевор чилгази чоркуҳ мавҷуд буданд кумитаи иҷроияи марказии ҷшс тоҷикистон декабри соли қарори худро аз июли соли дар бораи ба қатори шаҳрҳо дохил намудани исфара бекор карда маркази ноҳияи исфараро шаҳрак хисоб кард инчунин деҳаҳои шӯробу ким ба қатори шаҳракҳо дохил карда шуданд бо укази шӯрои олии ҷумҳурӣ аз марти соли округи ленинобод ташкил ёфта ноҳияи исфара ба тобегии ин округ дохил карда шуд бо укази шӯрои олии ҷшс тоҷикистон аз ноябри соли шӯрои посёлкавии нефтободи ноҳияи исфара ташкил дода шуда ким ва нефтобод ба посёлкаҳои типи шаҳрӣ табдил дода шуданд октябри соли бо укази президиуми шӯрои олии чшс тоҷикистон вилояти ленинобод ташкил карда ноҳияи исфара ба ҳайати ин вилоят дохил карда шуд бо указ аз сентябри соли шаҳраки исфара ба шаҳри тобеи вилоят табдил дода шуд бо указ аз марти соли шӯрои депутатҳои меҳнаткашони ноҳияи исфара бо шӯрои депутатҳои меҳнаткашони шаҳри исфара муттаҳид карда шуд бо указ аз марти соли бо сабаби барҳамхурии вилоят ноҳияи исфара ба гурӯҳи шаҳрҳои тобеи ҷумҳурӣ дохил карда шуд бо указ аз январи соли дар ҳудуди управленияҳои истеҳсолию колхозию совхозии муттаҳид кардашудаи тоҷикистон ноҳияи деҳотӣ ташкил карда шуданд мувофиқи он шӯроҳои қишлоқи ворух навгилем хонобод чилгази чоркуҳ ва шаҳраки тобеи шаҳри исфара ба ҳайати ноҳияи хоҷагии қишлоқи конибодом дохил гардиданд дар асоси указ аз январи соли дар ҳайати ҷумҳурии тоҷикистон ноҳияҳои нави деҳотӣ ташкил карда шуданд аз ҷумла ноҳияи исфара марказаш дар шаҳри исфара аз нав ташкил ёфт ки ба ҳайати он шӯроҳои қишлоқи ворух кулканд навгилем сурх хонобод чилгази чоркуҳ ва шаҳрак ҳамроҳ карда онҳо аз тобеияти ноҳияи конибодом бароварда шуданд шӯрои депутатҳои меҳнаткашони қишлоқҳои номбурда ба тобеияти маъмурии шӯрои депутатҳои меҳнаткашони шаҳри исфара дода шуд ноҳияи исфара ҳамчун воҳиди ҳудудӣ нигоҳ дошта буд тақсимоти маъмурию ҳудудии ноҳияи исфара бо қарори комитети иҷроияи марказии ҷумҳурии узбекистон гарчанде солҳои ба амал омада бошад ҳам вале баҳси сарҳади ноҳияи боткени ҷумҳурии қирғизистон ва исфараи ҷт борҳо байни роҳбарони ин ду ҷумҳурият муҳокима гардид барои муайян кардани сарҳади дараи ворух комиҷроияи ноҳияи исфара аз сентябри соли комиссия ташкил намуд саридораи геодезия ва харитасозии назди шӯрои вазирони ссср ҳатто дар харитаи вилояти ленинобод ки онро соли нашр карда буд дар масштаби дар нақшаи сарҳадҳои ҷшс қирғизистон истифодабарии заминро аз тарафи колхозҳои тоҷикистон ва қирғизистон пурра ба хисоб гирифта натавонист дар натиҷаи он колхозҳои ҷшс қирғизистон дар сарҳади ҷшс тоҷикистон нишон дода буд аз километр сарҳади ин ду ҷумҳурӣ километри он ки ба вилояти ленинобод ва ноҳияи исфара рост меояд боиси баҳси доимии байни ин ду ҷумҳурӣ аст гузарҳои истиқомати дар исфара маҳалла ном доштанд шаҳр аз маҳалла иборат буда тои онҳо дар шаҳр ва тоашон дар шаҳрак ҷой гирифта буданд аҳолии ҳар як гузар аз ду се маҳаллаҳои истиқомати иборат буда ҳар як гузар сардори худро дошт ки онро дар гузашта элликбошӣ меномиданд дар ибтидои солҳои уми асри хх дар исфара ҳавлӣ ҳавлӣ ҳавлӣ мавҷуд буданд дар ибтидои асри хх дар шаҳрак масҷид амал мекард ки тои он дар охири асри хх ва ибтидои асри хх бунёд ёфтаанд аҳоли соли дар исфара нафар ҳазор нафарро ташкил мекард ки асосан тоҷикон буданд алҳол ҳаз наф аҳолӣ дорад ки аксариятро тоҷикон ташкил медиҳанд иқлимаш мӯътадил дар тобистон гарм дар зимистон сард миқдори боришоти солона мм и яке аз марказҳои кишоварзӣ боғдорӣ ва саноатии мамлакат аст нақлиёти автомобилӣ исфараро бо шаҳрҳои конибодом хуҷанд ва бодкони ҷумҳурии қирғизистону қӯқанду тошканди давлати ӯзбекистон мепайвандад майдони ҳавоӣ дорад аз исфара то пойтахти тоҷикистон км ва то шаҳри хуҷанд км то истгоҳи роҳи оҳани шаҳри конибодом км аст шохаи роҳи оҳани конибодом душанбе ки то шаҳраки шӯроб тӯл кашидааст аз исфара мегузарад асосан дар исфара саноати хӯрокворӣ масолеҳи бинокорӣ кимиё ривоҷ ёфтааст корхонаҳои саноатиаш калонтарин дар ҷумхурӣ ва осиёи марказӣ комбинати консервабарорӣ ки ба коркарди меваю сабзавот омодааст корхонаи кимиёвии исфара комбинати гӯшт заводҳои шир нон спирт рангҳои минералӣ асбобҳои рӯшноидиханда маснуоти оҳану бетонӣ гидрометаллургӣ чинӣ фабрикаи мебел комбинати масолеҳи бинокорӣ иттиҳодияҳои дӯзандагии моҳира шаҳло иттиҳодияҳои механиконидаи сайёр ширкати бинокор ташкилотҳои сохтмонии таъмир мебошанд дар исфара матбаа коллеҷи технологӣ мактаби таҳсилоти ҳамагони гимназия литсей кохи фарҳанг хонаи маданият театри халқӣ китобхона осорхона хонаи пешоҳангон марказҳои илмию тарбиявӣ беморхона таваллудхона дорухона бунгоҳи тибби ва ғайраҳо мавҷуданд осоишгоҳи зумрад яке аз беҳтарин ва калонтарин осоишгоҳи ҷумхурӣ ва осиёи марказӣ мебошад боғи фарҳангӣ ва истироҳатии ба номи сайфи исфарангӣ ҷойи дӯстдоштаи шаҳрвандон аст кишоварзони исфарагӣ дар парваришу истеҳсоли ғалла пилла сабзавот меваҳои хушку тар шуҳратёранд исфара макони зардолуҳои навъҳои гуногун мирсанарӣ хурмоӣ тоибойи қандак исфарак субхонӣ рухӣ онон нишонӣ абрикос ширпайванд лоларух ва ғайраҳо мебошад заминҳои корам ва боғу бӯстонҳои шаҳр аз дарёи исфара ҷӯйҳои паст зарбоф чилгазӣ сари осиё матпарӣ ва канали ба номи с юлдошев обёрӣ мешаванд исфара дарёест дар ҷамоҳири қирғизистон тоҷикистон ва ӯзбекистон аз нишебиҳои шимолии қаторкӯҳи туркистон сар шуда болообаш оқсу миёнаобаш каравшин ва поёнобаш баъди ҳамроҳ шудани д кишанбич исфара ном дорад тӯлаш км ҳавзааш км мураббаъ манбааш пиряху барф асосан аз пиряхи оқсу об мегирад исфара дар болооби худ аз дараҳои танг гузашта ҷараёнаш тез аст давраҳои пуробӣ июл сент камобӣ фасли зимистон сарфи миёнаи бисёрсолаи оби дарё дар наздикии шаҳри исфара м сон сарфи зиёдтарини об м сон камтаринаш м сон баҳору тобистон оби дарё одатан лой аст м об г ҷинсҳои таҳшин дорад исфара пурра барои обёрӣ сарф мешавад обанбори боткони қирғизистон аз исфара об мегирад чойхонаҳои исфара ҷойи истироҳату сӯҳбат нишастҳои ҳарифонаву чойнӯшӣ аскияву ҳазл кабкҷангу бедонаҷанг маҳфилҳои маданиву тӯй тарғибу ташвиқ мусобиқаҳои шашкаву шоҳмот дар ибтидои садаи дар исфара чойхона амал мекардааст қисми зиёди онҳо дар бозорҳо кӯчаҳои асосӣ ва соҳили дарё ҷой доштаанд муйсафедон нақл мекунанд ки дар чойхонаҳои нахустини охири садаи дар кумғонҳои чӯянӣ об меҷӯшониданд аввалин самоворро соли абдуғафуроқсаққол ном шахс аз шаҳри тошканд овардааст мисгари маҳалли усто сӯфӣ аз руйи самовори русӣ қумғонсамовари мисин сохтааст алҳол хар як гузару маҳалла ва хоҷагӣ чойхонаи худро дорад чойхонаҳои пурнақшу нигори ором сино ориён хеле серодами хоҷагиҳои ба номи з хасанов ленин х мукаррамов пурфайзи лола шаббода роҳат тангии сур ва ғайра дар хизмати мардуманд забони инглисӣ яке аз забонҳои дар тамоми ҷаҳон хеле паҳншуда мебошад дар амрико урупо устролиё африқою осиё бо ин забон гуфтугӯ мекунанд ва онро мефаҳманд забони инглисӣ яке аз забонҳои бузургтари ҷаҳон ба шумор рафта шумораи одамоне ки дар ҷаҳон бо он гуфтугу менамоянд зиёда млрд мебошад забони инглисӣ дар давлати дунё мақоми давлатӣ дошта ватанаш бритониёи кабир мебошад забони инглисӣ ба яке аз шохаҳои забонҳои олмонӣ шомил буда дар маҷмуъ ба оилаи забонҳои ҳинду аврупоӣ дохил мешавад забони англисиро зиёда аз мардуми има британияи кабир австралия ва канада истифода мебаранд ки ин ҳам бошад аз сабаби халқи мезистаи ин давлатҳои англичанҳо мебошанд забони англисӣ забонӣ ҷаҳонӣ эътироф шуда зиёда аз нисфи кишварҳои дунё бо ин забон дар донишгоҳҳову марказҳои таълимӣ ба мардум дарс меомузанд маҷлисҳову корҳои тиҷоратӣ асосан байни давлатҳои дунё бо забонӣ англисӣ суръат мегирад сомонӣ номи воҳиди пули асъори миллии ҷумҳурии тоҷикистон аст ки ба ифтихори исмоили сомонӣ бунёдгузори аввалин давлати мутамаркази тоҷикон давлати сомониён номгузорӣ шудааст сомонӣ аз октябри соли пули расмии тоҷикистон эълом ва ҷойнишини рубли тоҷикӣ шуд ҳар рубл баробар бо сомонӣ қарор дода шуд сомонӣ баробар ба дирам мебошад бар рӯи пулҳои сомонӣ чеҳраи бархе аз бузургони донишу фарҳангу кишвардории тоҷикон нақш баста аст барои намуна рӯи пули сомонӣ чеҳраи исмоили сомонӣ рӯи дигар пулҳо чеҳраи абӯабдуллоҳ рӯдакӣ абӯалӣ сино мир сайид алии ҳамадонӣ садриддин айнӣ мирзо турсунзода бобоҷон ғафуров ороста шуда аст коди байналмиллалии сомонӣ аст дар тангаҳои соли аз рӯи муқоиса бо тангаҳои соли аксҳои арзиш бузургтар сикка шудаанд пулҳои нави ва сомонӣ сар аз сентябр уми сентябр ба гардиш дароянд ҳадаф аз чунин иқдом таҳкими низоми пуливу молӣ дар тоҷикистон унвон шудааст бино ба хабарҳо дар се сомонӣ чеҳраи шириншо шотемур дар сомонӣ нусратулло махсум ва дар сомонӣ абуабдуллоҳи рӯдакӣ мунъакис шудааст ноҳияи рӯдакӣ пурнуфустарин ва аз назари масоҳат умин ноҳия дар тоҷикистон аст ва дар бахши марказии кишвар дар водии ҳисор ҷой дорад ин ноҳия январи соли ҳамчун ноҳияи кӯктош дар вилояти сталинободи ҷшс тоҷикистон таъсис ёфта ва чанд бор номгардон шуд то ин ки соли ба ёдбуди умин солгарди зодрӯзи владимир ленин ноҳияи ленин номида шуд бар асоси қарори маҷлиси миллии маҷлиси олии ҷумҳурии тоҷикистон аз ноябри соли ба поси хотири устод абу абдуллоҳ рӯдакӣ ноҳияи рӯдакӣ номида шуд мардуми ноҳияи рӯдакӣ ба забонҳои тоҷикӣ ва ӯзбекӣ сухан мегӯянд бар асоси қонуни тақсимоти кишварӣ ноҳияи рӯдакӣ шаҳрак сомониёну навободу мирзо турсунзода ва ҷамоат дорад сарвари ноҳияи рӯдакӣ раиси ҳукумати он аст ки аз ҷониби раиси ҷумҳури тоҷикистон таъйин мегардад ниҳоди қонунгузори ноҳияи рӯдакӣ маҷлиси намояндагони халқӣ мебошад ки аз тарафи ҳама мардуми ноҳияи рӯдакӣ ба муддати сол интихоб мешавад бобоҷон ғафуров ба ба ба қаҳрамони тоҷикистон арбоби сиёсию давлатӣ муаррихи барҷаста шарқшиноси машҳури тоҷик доктори илми таърих профессор узви пайвастаи аи тоҷикистон узви пайвастаи аи иттиҳоди шӯравӣ ходими хизматнишондодаи илми ҷумҳурии тоҷикистон бобоҷон ғафуров декабри соли дар рустои исфисор ҳоло шаҳри ғафурови вилояти суғд ба дунё омад дар ташаккули ӯ чун инсони комилу хоксор ватандӯст олими нуктасанҷ оилаи меҳнатдст падараш сангинов ғафур деҳқон ва коргари роҳи оҳан соли даргузашт ва хусусан модари маърифатпарвари ӯ шоира розия озод розия бойматовна ғафурова таъсири мусбӣ расонидаанд давраи ҷавонии ӯ дар вазъияте мегузашт ки ҷараёни сиёсӣ иртиҷоии туркпарастон пантуркистҳо вуҷуд доштани халқи тоҷикро инкор карда осиёи миёнаро ба империяи туркияи бузург пайваст карданӣ буданд фаъолияти илмӣ эҷодии б ғафуров дар шароите оғоз гардид ки дар афкори ҷамъиятӣ бояд исбот мешуд ки халқи тоҷик бо меҳнати шоёнаш дар тамаддун аз давраҳои қадим маълум ва машҳур аст бобоҷон ғафуров олҳои шунавандаи курсҳои олии ҳуқуқшиносии шаҳри самарқанд ва олҳои институти умумииттифоқии рӯзноманигории шаҳри москва буд дар комисариати халқии адлияи ҷумҳурӣ рӯзномаи қизил тожикистон солҳои ҷонишини муҳаррир муҳаррири қизил тожикистон кор кардааст солҳои аспиранти институти таърихи аи иттиҳоди шӯравӣ таҳсил намуда соли рисолаи номзади илмро дифоъ намудааст аз соли то котиби км ҳк б тоҷикистон оид ба пропаганда ва агитатия ташвиқ ва тарғиб аз то вай дар вазифаи дабири дуввум ва аз соли то майи соли дар вазифаи нахустин дабири кумитаи марказии ҳизби коммунистии тоҷикистон буд дар баробари кори ҳизбӣ бобоҷон ғафуров бо фаъолияти омӯзгорӣ ва илмӣ мағул шудааст аз соли то соли дар мактаби олии хоҷагии қишлоқи тоҷикистон омӯзгори иқтисоди сиёсӣ буд аз соли то соли дар донишгоҳи омӯзгории шаҳри сталинобод таърихи халқҳои иҷшс таълим медод аз соли то соли мудири сектори таърихи инстиути таърих забон ва адабиёти шӯъбаи тоҷикистонии аи ссср ва дар соли аъзои ҳақиқии аи ҷумҳурии тоҷикистон интихоб гардидаст аз соли то поёни зиндагиаш б ғафуров вазифаи вазифаи директори пажуҳишгоҳи шарқшиносии фарҳангистони улуми иттиҳоди шӯравӣ ва сармуҳаррири маҷаллаи осиё ва африка ро бар ӯҳда дошт бо сарварии б ғафуров донишгоҳи давлатии тоҷикистон академияи илмҳои тоҷикистон ташкил дода шуд ҳанӯз дар солҳои юми асри ӯ ба омӯхтани таърихи халқи тоҷик шурӯъ намуда соли дар мавзӯи таърихи тариқати исмоилия аз ибтидои асри то ҷанги якуми ҷаҳон рисолаи номзадӣ дар соли ва феврали соли рисолаи докториро дар мавзӯи таърихи халқи тоҷик аз муассисаи таърихи фарҳангистони улуми иттиҳоди шӯравӣ аи иттиҳоди шӯравӣ москва ба даст овард дар соли аъзо корреспонденти аи ссср интихоб шудааст бо кумаки амалии ӯ гурӯҳи муаллифон бори аввал таърихи халқи тоҷикро дар се ҷилду панҷ китоб навишта солҳои дар нашриёти наука и москва чоп намуданд академик бобоҷон ғафуров муаллифи қариб асару мақолаҳо оид ба таърихи халқи тоҷик ва таърихи умумиҷаҳонӣ мебошад ки дар нашрияҳои гуногуни дунё чоп шудаанд асарҳои ӯ бо забонҳои гуногун дар деҳлӣ берлин рим теҳрон пекин афина кобул париж қарочи варшава ва ғ бо теъдоди зиёд ба табъ расидаанд бо ташаббус ва зери таҳрири ӯ танҳо бо забони англисӣ қариб асар дар мавзӯъҳои муҳими таърихи мамлакатҳои шарқ нашр гардидаанд профессор мактаби калон ва эътирофшудаи шарқшиносиро асос гузошт дар байни осори вай китобҳои бисёрҷилдаи чун таърихи халқи тоҷик ва тоҷикон ҷо мегиранд ки ба тоҷикӣ ва русӣ мунташир шудаанд аллома бобоҷон ғафуров барои навиштани шоҳасари худ тоҷикон миқдори зиёда аз сарчашмаҳои дохилӣ ва хориҷӣ монография брошюра ва мақолаҳои илмиро самаранок истифода кардааст ин китоб дар баробари шоҳномаи а фирдавсӣ таърихи бухоро и абӯбакри наршахӣ сиёсатнома и низомулмулк чун шиносномаи халқи тоҷик барои асрҳои оянда хизмат менамояд ба туфайли фаъолияти илмӣ ҷамъиятии ӯ дар байни ҷумҳуриҳои иттиҳоди шӯравӣ ва хусусан мамлакатҳои шарқ муносибатҳои муътадили тиҷоратии фарҳангӣ ба амал омаданд академик бобоҷон ғафуров ягона олими тоҷик буд ки ӯро чун сиёсатмадори варзида дар миқёси ҷаҳон хусусан дар шарқ хуб мешинохтанд шоири машҳури покистон файз аҳмад файз соли қабри ғафуровро зиёрат карда чунин гуфта буд ин фарзанди бузурги тоҷик дар асл фарзанди бузургтарини машриқзамин мебошад ҳамин тавр натиҷаи асосии заҳматҳои бисёрсолаи академик бобоҷон ғафуров дар соҳаи илм дар он аст ки ӯ исбот намуд ки халқи тоҷик қадимтарин халқи осиёи миёна ва ориёӣ мебошад марди оқилу хирад дар ташаккули худшиносии миллии халқи тоҷик саҳми худро гузошт таҷрибаи таърихии халқи тоҷик ки устод бобоҷон ғафуров онро дар асарҳои худ объективона таҳлил ва ҷамъбаст намудааст дар китоби равшангари бузург душанбе адиб с муҳаммадҷон шакурӣ лаҳзае аз ҳаёти академик б ғафуров оварда шудааст соли китоби академик бобоҷон ғафуров тоҷикон аз чоп баромад ва зуд шӯҳрат ёфт ҳар зиёии тоҷик мекӯшид ки нусхае аз он ба даст биёварад ва ҳар кас ки ба даст овард ба як нишаст хонда мефуровард пас аз чанде бобоҷон ғафуров ки дар маскав зиндагӣ мекард ва сарвари пажӯҳишгоҳи ховаршиносии фарҳангистони улуми шӯравӣ буд худ ба шаҳри душанбе омад ва бештар аз пештар мавриди таваҷҷуҳи мардум қарор гирифт рӯзе дар хонаи нависанда ҷалол икромӣ нишасте ба ифтихори бобоҷон ғафуров барпо шуд иддае аз аҳли илму адаб гирд омаданд аз ҷумла мирзо турсунзода ва профессор иосиф самойлович брагинский ҳозир шуданд яке аз аҳли нишаст бобоҷон ғафуровро шодбош гуфт ва таъкид кард ки чун ғафуров ба унвони сарвари тоҷикистон солҳои ва донишманди забардасте барои миллат хидматҳои бузург кардааст бахусус пас аз чоп шудани китоби тоҷикон месазад ки ӯро падари миллат бигӯем б ғафуров сухани ӯро бурид ва гуфт камина падари миллат нестам фарзанди миллат ҳастам ки мехоҳам хидмат кунам падари миллат устод айнӣ буд ки барои умри дубора ёфтани тоҷикон бештар аз ҳар касе мубориза кардааст ва ба ғалаба расидааст ин сухани ғафуров ба аҳли маҷлис хуш омад аввал рӯҳу равони падари миллатро табрик хонданд ва баъд фарзанди миллатро шодбош гуфтанд в году высокопоставленный коммунист б г гафуров совершил хадж посетив мекку что вызвало сенсацию это событие объясняли и как искреннее обращение к религии и как политический ход с целью улучшить отношения ссср с саудовской аравией в воспоминаниях и м дьяконова этот эпизод изложен так устод бобоҷон ғафуров июли соли дар шаҳри москва даргузашт оромгоҳи устод бо қарори ҳукумати ҷшс тоҷикистон дар саҳни боғи ба номи с айнӣ дар шаҳри душанбе муқарар шуда буд ба шарофати некдошти фарзанди баруманди миллат олими шинохта донишманди бузург устод бобоҷон ғафуров дар ҷумҳурии тоҷикистон бо ташаббуси бевоситаи шогирди бобоҷон ғафуров профессор ҳабибулло холҷӯраев соли дар ш ғафуров вилояти суғд осорхонаи ба номи академик бобоҷон ғафуров таъсис дода шудааст дар назди осорхона зери сарварии ҳабибулло холҷӯраев маркази илмии ғафуровшиносӣ гафуроведение амал карда истодааст ки доир ба мероси илмии академик бобоҷон ғафуров ва дигар масъалаҳои таърих тадқиқотҳои илмӣ мебарад марказ якчанд китобу рисолаҳои илмиро ба забонҳои тоҷикӣ русӣ ва ӯзбекӣ нашр намудааст абуалӣ ҳусейн ибни абдуллоҳ ибни ҳасан ибни алӣ ибни сино машҳур ба абуалӣ ибни сино дар ғарб ависена августи деҳаи афшона наздики бухоро июни ҳамадон яке аз бузургтарин донишмандон ва пизишкони садаҳои миёна ва ҳамчунин кимиёдон заминшинос мантиқдон деринашинос равоншинос файласуф муаллим ва адиби бузурги форсу тоҷик аст вай беш аз рисолаи илмӣ навиштааст ки то замони мо танҳо то аз он маҳфуз мондаанд ин рисолаҳо тамоми соҳаҳои илмро фароҳам гирифта хусусан тояшон дар илми фалсафа ва беш аз тои дигар дар илми пизишкӣ ҳастанд маъруфтарин асарҳои ӯ китобу ш шифо ва китобу л қонун фит тибб ҳастанд ки аз бузургтарин донишномаҳои илмӣ ва фалсафии ҷаҳон буда ва дар донишгоҳҳои урупо то садаи истифода бурда шудаанд абуалӣ ибни сино дар рушди илми тиб саҳми бениҳоят арзандае гузоштааст ки аз таҷрибаҳои худ илми пизишкии олими юнонӣ гален метафизикаи арасту сино яке аз тафсиргарони асосии арасту буд илми пизишкии эрони бостон байнаннаҳрайн ва ҳинди бостон сарчашма гирифта онҳоро ҳамҷоя андӯхтааст сино ҳамчунин падари пизишкии мудерн ва дорушиносии болинӣ шумурда мешавад вай боз асосгузори мантиқи синоӣ мактаби фалсафии синоӣ аст ӯ ҳамчу падари мафҳуми фундаменталии физикии моменти ҷисм низ маъруф аст вайро ҳамчунин падари геология низ мешиносанд ки дар қонуни суперпозитсияи геологӣ саҳми арзанда гузоштааст номи пурраи ӯ ҳусайн ибни абдуллоҳ ибни ҳасан ибни алӣ ибни сино мебошад ӯ дар соли дар деҳаи лақ лақа афшонаи ҳозира дар шаҳри бухоро дар оилаи тоҷик ба дунё омадааст падари ӯ абдуллоҳ олими исмоилии баобрӯе аз балх буда дар дарбори подшоҳ кор мекард номи модараш ситора буд дар ҳини зодрӯзи ҳусайн падараш ҳамчу ҳокими яке аз вилоёти амири сомониён нӯҳи ибни мансур кор мекард аз ин рӯ писарашро дар мактабҳои беҳтарини бухоро хонондааст ибни сино ки ҳофизаи қавӣ ва ақлу тамизи бениҳоят дошт ки дар синни чаҳордаҳсолагӣ тавонистааст аз муаллимони худ гузар кунад дар тарҷумаи ҳоли худ ӯ меоварад ки дар ҳаждаҳсолагӣ дигар барояш ҳеҷ чизе намонда буд ки омӯзад абуалӣ ибни сино парвардаи муҳити фарҳангии сомониён буд вале қисми зиёди умри вай пас аз фурӯпошии давлати мутамаркази сомониён дар гирдоби ҳодисаҳои мудҳиши нимаи аввали асри сипарӣ гардид ӯ гоҳ чун табибу файласуф баъзан ба сифати фақеҳу вазир ҳатто замоне чун маҳбуси зиндони ҳаёт умр ба сар бурд чун надими хосси подшоҳону маликон низ рӯзгор гузаронидааст аммо ӯ лаҳзае аз омӯзиш ғафлат наварзида аз пажӯҳиш ва корҳои илмӣ фориғ набуд баръакси бисёр бузургони гузашта ки аз зиндагии онҳо маълумоти аниқе дастрас нест санаҳои зиёде аз рӯзгори абӯалӣ ибни сино маълум аст рӯзгор ва саргузашти сино ба дасти шогирди вафодораш абуубайди фақеҳии ҷузҷонӣ имло шудааст воқеаву ҳодисаҳои соли охири умри синоро абуубайд ки ҳамеша ҳамроҳи устод ва шоҳиди рухдодҳо буд навиштааст ки ин имло ва навишта бо номи рисолаи саргузашт маълум буда дар асли арабӣ ва тарҷумаҳо ба забонҳои гуногун чандин бор ба табъ расидааст падари абуалӣ абдуллоҳ ибни ҳасан ибни алӣ ибни сино ном дошт ва аслан аз аҳли балх буд вай дар замони нӯҳ ибни мансур ба бухоро омада дар деҳаи афшана рометани имрӯза ба кори мулкӣ шуғл варзид вай дар деҳаи афшана бо ситорабону ном деҳқондухтар хонадор шуд августи соли дар ин оила писаре ба дунё омад ки ӯро ҳусайн ном ниҳоданд соли оилаи ибни сино вақте ки ӯ ба синни панҷсолагӣ мерасад аз афшана ба бухоро кӯчид абдуллоҳ ки аз шахсони фозил ва маърифатдӯст буд ҳусайнро ба мактаб монд вай аз панҷолагӣ то даҳсолагӣ дар мактаб хонда хату савод баровард сарфу наҳви забони арабиро омӯхт илмҳои адабро аз худ кард ба илмҳои адаб яъне адабиёт бар замми сарфу наҳв хаттотӣ маъонӣ қироат арӯз қофия луғат имло услубшиносӣ ва амсоли инҳо дохил мешуданд ниҳоят ҳусайн қуръонро омӯхта онро ҳифз намуд минбаъд ибни сино лақаби шайхро гирифт зеро дар касе ки қуръонро аз ёд мекард ӯро сарфи назар аз синну солаш шайх мегуфтанд сипас абдуллоҳ писари худро аз мактаби ибтидоӣ гирифта назди муаллимони хусусӣ гузошт ки онҳо асосҳои илмро ба ӯ омухтанд ибни сино аз ҷиҳати ҷисмонӣ бенуқс дар ҳусну хулқ зебо буда зеҳни бурро ва истеъдоди баланд дошт ки аз ин омӯзгорон ба ҳайрат мемонданд дар он овон ҳусайнро падараш назди абдуллоҳи массоҳ ки аз донишмандони соҳаи ҳисобу ҳандаса буд ба шогирдӣ гузошт ибни сино аз устодаш дар андак вақт ҳисобу ҳандасаро омӯхта дар омӯзиши ин илм муваффақ шуд бар замми ин ибни сино дар назди исмоили зоҳид ду сол ба омӯхтани тафсири қуръон ҳадиси пайғамбар ва фиқҳ мепардозад ба ҳамин тариқ ӯ то солагӣ дар тафсир ҳадис ва фиқҳ маҳорат пайдо кард вай ҳамеша чун беҳтарин толибилм эътироф мегашт шеваи баҳс одоби музокира тарзҳои эътироф ба ҳариф ва ҳусни муҳовараро нағз омӯхта буд истиқлоли фикр вусъати андеша ва бодалел сухан рондан хоси ин навҷавони дар роҳи илм пешрав буд дар масъалаҳои маслаку мафкура ӯ истиқлоли худро ҳатто аз падари хеш ҳам нигоҳ медошт баъди фаро гирифтани маълумоти миёна ибни сино аз пайи такмили донишу маърифат гашт ибни сино то солагӣ илмҳои табииёт илоҳиёт фалсафа ҳикмати илоҳӣ нуҷум мусиқии назарӣ геометрия математика ва амалиро мустақилона омӯхта дар солагӣ ба омӯхтани илми тиб машғул шуд абӯалӣ илми тибро аз абумансур ҳасан камарии бухороӣ ки табиби дарбори нӯҳ ибни мансур буд омӯхт аслан омӯзиши илми тибро ӯ дар солагӣ шурӯъ карда буд вале ба маслиҳати абусаҳли масеҳӣ аз идомаи таҳсил худдорӣ намуда чанде таваққуф намуд ба ҳамин тариқ абӯалӣ дар солагӣ чун як табиби ҳозиқ дар тамоми бухоро шинохта шуд ҳамчунин ба такмили дониши худ дар соҳаи илми фиқҳ мантиқ фалсафа табиатшиносӣ риёзиёт ва илми илохӣ баргашта дар муддати якуним сол донишу малакаи худро дар ин самт мукаммал намуд абуалӣ шахси ниҳоят пуркор ҷидди ва меҳнатдӯст буд нафақат ақли расо ва қобилияти баландаш боиси пешрафти илми ва маънавии ӯ мешуд балки кӯшиши амиқ сабру тоқат ва ҷаҳду талошҳояш низ воситае буд ки пирӯзӣ ва комёбиҳои маънавии ӯро таъмин мекард доир ба таҳсили илм мегуяд абӯалӣ то солагӣ тамоми донишҳои расмӣ ва ғайри расмии замони худро фаро гирифта пешсафи бузургтарин олимони маъруфи давр эътироф гардид шайхурраис худ эътироф мекунад чун ба солагӣ расидам аз омӯхтани ҳамаи ин илмҳо фориғ шудам он рӯз дар илм беҳтарин ҳифзкунанда будам имрӯз пухтатар шудам вагарна илм як хел буда аз он чизе дар ман дигаргун нашудааст абуали ибни сино ҳақ дошт ки он вақт бигӯяд абӯалӣ дар ҷаҳон аз пурмаҳсултарин олимон ва адибон эътироф гаштааст фаъолияти эҷодии вай аз солагиаш дар солҳои шурӯъ шуда расо сол давом кардааст ӯ осори насриву назмиашро ҳам ба арабӣ ва хам ба тоҷикӣ эҷод кардааст сабаби бисёре аз асарҳои худро ба забони арабӣ навиштани абӯалӣ он аст ки забони арабӣ дар он замон ҳамчун забони илму маданият шинохта шуда буд ҳамчунин китобҳои зиёди илмию ахлоқии юнонӣ ибронӣ ҳиндӣ ва паҳлавӣ ба забони арабӣ тарҷума шуда истилоҳоте ки мафҳумҳои илмиро ифода мекарданд дар ин забон устувор гардида буданд забони арабӣ барои ҳамаи донишмандони асрҳои фаҳмо буда дарси мадрасаҳо ба ин забон мегузашт осори абӯалӣ ниҳоят зиёд аст аз рӯйи тадқиқ ва ҳисоби донишманди машҳури эронӣ саид нафисӣ миқдори асарҳои абӯалӣ ки алҳол маълум шудааст ба мерасад дар китобхонаҳои давлатӣ ва шахсии олам асари ӯ нигоҳ дошта мешавад аз ҷумла асари вай бо забони модариаш яъне тоҷикӣ эҷод шудааст ҳамчунин як миқдор шеърҳои тоҷикии абӯалӣ низ ба замони мо расидаанд асарҳои абӯалӣ аз ҷихати ҳаҷм хеле гуногун буда аз рисолаҳои мухтасар то асарҳои чандинҷилда иборат мебошад асари китобулинсоф ки аз байн рафтааст дар ҷилд алҳосил вал маҳсул дар ҷилд китобушшифо дар ҷилд лисонулараб дар ҷилд ал қонун дар китоб наҷот дар ҷилд эҷод шудаанд кулли ин осор ки зикрашон рафт дар инкишоф ва такомили улуми мавҷуда нақши сазовор гузошта то кунун ба арзиши бузурги таърихӣ маданӣ ва илмӣ моликанд тамоми асарҳои ӯро метавон ба гуруҳ тақсим кард бисёре аз асарҳои сино танҳо роҷеъ ба як соҳа ихтисос наёфта балки чандин илмро фаро мегиранд масалан донишнома аз бобҳои мантиқ илоҳиёт табииёт ҳайат ва мусиқӣ таркиб ёфтааст дар таърихи адабиёти форсу тоҷик ибни сино ҳамчун шоири ориф эътироф гашта муҳимтарин қисмати осори адабии ӯро шеърҳо ташкил медиханд қасида ва ғазалҳои шоир тасаввуфи ва ахлоқианд вале рубоиҳои сино шоирона садо додаанд афкори ҳикматомузӣ шоир дар ашъораш ба таври равшан инъикос шуда муносибати иҷтимои ва шахсияти шоирро рунамо месозанд намунаи рубоиёти сино ки роҷеъ ба масоили иҷтимои ва ахлоқӣ эҷод шудаанд манзур мегардад дар тоҷикистон барои гиромидошти абӯалӣ ибни сино бо қарори км ҳкт ва шӯрои вазирони ҷшс тоҷикистон ҷоизаи давлатии тоҷикистон ба номи ибни сино ҷойизаи олии ҷумҳуриявӣ дар соҳаи илму техника марти соли номгузории донишгоҳи давлатии тиббии тоҷикистон ба номи абӯалӣ ибни сино майдону хиёбонҳо маҳалаву ҷамоатҳо ва пайкараву нимпайкараҳо гузошта шудаанд осиё бузургтарин қитъаи кураи замин аст ки давлати дунё дар он ҷойгир буда масоҳати умумиаш ба млн км баробар аст ва сатҳи масоҳати умумии заминро ва ё масоҳати хушкии онро иҳота мекунад тибқи маълумоти соли аҳолии осиё млрд буда и аҳолии ҷаҳонро ташкил медиҳад қитъаи осиё релефи гуногун дошта нуқтаи пасттарин ва баландтарини қураи замин дар ин қитъа ҷойгиранд қулаи эверест дар баландии м ва баҳри мурда дар пастии м аз сатҳи баҳр дар қитъаи осиё нахустин империя давлати ҳахоманишиё ва се дини ҷаҳонӣ буддоӣ насронӣ ва дини мубини ислом ба вуҷуд омадаанд қитъаи осиё яке аз марказҳои қадимтарини тамаддуни ҷаҳон мебошад номи осиё аз мавқеи географии он бар меояд ҳоло географҳои юнони қадим қаламравҳое ки дар ғарб ва шимолии юнон воқеъ гардидаанд ба аврупо аз калимаи юнонии эреб ғарб ба он қаламравҳое ки дар шарқии он ҷойгир шудаанд ба осиё аз калимаи юнонии асу шарқ мансуб медоданд мавқеи иқтисодию географии осиёро пеш аз ҳама дар байни қитъаҳои олам мавқеи мобайниро ишғол намуданд ва дар сари роҳҳои ҷаҳонии баҳрии тиҷоратии аз аврупо ба сӯи уқёнуси ҳинд ва ором раванда ҷойгир шудани он муайян менамояд африқо қораи аз ҷиҳати бузургӣ дуюмини кураи замин баъди авруосиё дар нимкураи шарқӣ воқеъ буда аз хатти истиво ба шимол ва ҷануб то арзҳои субтропикии ҳар ду нимкура тӯл кашидааст масоҳати африқо млн км якҷо бо ҷазираҳо млн км онро уқёнусҳои атлантику ҳинд ва баҳри миёназамину баҳри сурх иҳота кардаанд африқоро гарданаи борики суэтс км ва канали суэтс бо осиё мепайвандад ва гулугоҳи гибралтар бараш км аз аврупо ҷудо мекунад хатти истиво қариб аз байни африқо мегузарад димоғаи шимолтарини африқо алабёз дар садаи ш димоғаи ҷанубтаринаш сузан дар садаи ҷ воқеанд африқо аз шимол ба ҷануб км ва аз ғарб ба шимол то км тӯл кашидааст ҷазираҳои назди африқо дар шарқ мадагаскар комор маскарен амирант сейшел пемба мафия занзибар сокотра дар уқёнуси ҳинд дар ғарб канар димоғаи сабз аннобон сан томе принсипи фернандо по биоко мадейра ҷазираҳои дур вознесение еленаи муқаддас тристанда куня дар уқёнуси атлантик соҳилҳои африқо каме каҷу ноҳамворанд халиҷҳои калонтарин дар ғарб гвинея дар шимол сидра дар шимол суэтс ва адан нимҷазираи калонтарини африқо сомалӣ аз рӯйи ҳисоби миёнаи баланд будан аз сатҳи баҳр африқо қораи баландтарини олам мебошад м қисми шимолиаш аз сатҳи баҳр м ҷанубиаш ҷанубтар аз садаи ҷ м баланд буда дар африқои шарқӣ низ ба м мерасад баландии баъзе кӯҳҳои оташфишон м ва аз он ҳам бештаранд ба африқо пуштакӯҳҳои зина зина ва суффа кӯҳу баландиҳо ҳабашистон аҳаҷҷар тибест ва ғайра хоссанд ки дар онҳо тафтаҳои оташфишонӣ қабати базалтиро ба вуҷуд овардаанд дар фурӯхамидагиҳои таҳ курсии африқо пастхамиҳои калахари конго чад ҷойгир шудаанд дар қисми шим ғарбии он кӯҳҳои атлас ва дар қисми ҷанубу шарқӣ кӯҳҳои аждар воқеанд ба ташаккули релйефи африқоҳаракатҳои тектоникии эраи мезозой таъсири зиёд расондаанд қисми шарқии қораро аз халиҷи суэтс то дарёи замбези пастхамиҳои фурӯрафта бурида мегузаранд ки дар онҳо баҳри сурх биёбони донакил кӯлҳои африқои шарқӣ ғайр аз виктория ҷой гирифтаанд қад қади тарқишҳои қишри замин кӯҳҳои оташфишони хомӯшшуда ва амалкунандаи килиманҷаро м нуқтаи баландтарини африқо кения м рувензори м ва ғайра воқеанд африқо платформаи қадимӣ буда ҳудуди он дар ҷануб то кӯҳҳои кап ки аз чиндоршавии герсинӣ охирҳои палеозой ба вуҷуд омадаанд ва дар қисми шимолу ғарбӣ то кӯҳҳои атлас ки синни алпӣ доранд мерасанд ҷинсҳои булӯрӣ ва метаморфӣ гранитҳо гнейсҳо варақсангҳо дар африқои ҷанубӣ ва шарқӣ инчунин қад қади соҳилҳои баҳри сурх ва халиҷи гвинея ба рӯ баромадаанд синни мут лақи онҳо ба млрд сол баробар аст ҷинсҳои қадимии қисми шимоли африқо дар иҳотаи таҳнишастҳои ҷавон барҷаста гиҳои алоҳидаро ташкил медиҳанд таҳшинҳои баҳрие ки дар давраҳои байни ордовику аввали карбон инчунин дар охири табошир ба вуҷуд омадаанд бештар паҳн гаштаанд таҳшинҳои баҳриро таҳнишастҳои континентӣ регсангҳои нубия ва ғайра пайи ҳам иваз мекунанд дар африқои ҷанубӣ баръакс дар масоҳати фарохи токембрий пастхамиҳои азими алоҳида конго калахари ва карру мав ҷуданд ки аз таҳнишастҳои континентӣ табақаҳои пиряхӣ ангиштдор ва ҷинсҳои сурхранг пур шудаанд дар африқои шарқӣ мавҷуд будани минтақаи тарқишҳои калонтарини қишри замин ҷиҳати хосси сохти африқо буда аз баҳри сурх то дарёи замбези тӯл мекашад дар ин минтақа баҳри сурх пастхамии афар дар ҳабашистон кӯлҳои африқои шарқӣ ғайр аз кӯли виктория ҷойгиранд пуштакӯҳҳои гудохтаи зеризаминӣ ҳабашистон кения ва вулканҳои оташфишон меру нямлагира вулкани минтақаи врунги килиманҷаро ва ғайра ба ин кафидаҳои қишри замин вобастаанд кафидаҳо дар давраҳои неоген чорумин пайдо шудаанд дар африқо заминҳои зангбастаи латеритӣ дар ҷойҳои сернам шӯрабаста дар биёбонҳо инчунин регзор дар саҳрои кабир калахари намиб дар давраи чорумин пайдо ва васеъ паҳн шудааст африқо ва махсусан африқои ҷанубӣ сарватҳои ғании зеризаминӣ дорад конҳои алмос платина тило манган мис хром асосан дар раҷ аҳаммияти ҷаҳонӣ доранд африқои ғарбӣ аз маъдани оҳан боксит қалъагӣ африқои шимолӣ аз фосфоритҳо кобалт ва ванадий млрд тонна ғанӣ аст дар африқои шимолӣ ва соҳили халиҷи гвинея захираҳои фаровони нафт млрд тонна конҳои амир интизар сарир дар либиё ва газ трлн м конҳои хасси мессауд хассирмел дар алҷазоир кашф шудаанд захираҳои ангишти африқо млрд тонна асосан ҷануби африқо буда аз ҷиҳати захираҳои манган млрд тонна хромит млрд тонна бокситҳо млрд тонна тило аз нисф зиёди захираҳои ҷаҳонӣ платина и захираи олам алмос и захираи олам пешсафи ҷаҳон мебошад африқо қораи гармтарини олам аст ҳарорати миёнаи тобистон дар қисми шимоли нимкураи шимолӣ с ғарби саҳрои кабир то ва дар қисми ҷануби он с дар нимкураи ҷанубӣ зимистон ҳарорати миёнаи қисми шимол с қисми ҷануб аз с зиёд дар қисми ҷанубу ғарбии калахари дар ал азизия либиё нуқтаи гармтарин дар замин с мушоҳида мешавад нобаробарии боришот сабаби гуногунии иқлими африқо аст иқлими истивоӣ пастхамии конго соҳилҳои халиҷи гвинея ниҳоят сернам буда боришоти солона ба мм мерасад ба қадри аз хатти истиво дур шудан боришоти мавсими тобистонии ҳар як нимкура ба ҳам мувофиқат мекунад ва то мм кам мешавад боришоти зимистон фақат дар ноҳияҳои субтропикии қора ба амал меояд кӯлу дарёҳо дар африқо ниҳоят нобаробар ҷойгир шудаанд ноҳияҳои наздиистивоӣ дарё ҳои бисёре дошта дар шимол ва ҷануб майдонҳои азим аз об ҳои равон қариб маҳруманд конго нигер сенегал замбези норанҷи гамбия дарёҳои пуробтарини африқо ва нил дарёи дарозтарини дунё аст ҳавзаи онҳо қариб сеяки масоҳати қораро ташкил медиҳад манбаи бисёр дарёҳо борон қариб ҳамаи кӯлҳои калони африқо дар пастхамиҳои тектоникии паҳнкӯҳи африқои шарқӣ ҷой гирифтаанд кӯли калонтарини африқо виктория фурӯхамидаи фарохеро ишғол кардааст мебошад ки аз ҷиҳати бузургӣ байни кӯлҳои обаш ширин ва кӯли танганӣика аз ҷиҳати умқ м дуюмин дар ҷаҳон аст аз рӯйи иқтидори захираи барқи обӣ млн квт қариб и захираи ҷаҳонӣ африқо пас аз қитъаи осиё дар ҷойи дуюм аст оби бештари дарёҳо барои обёрӣ истифода мешаванд тақсимоти нобаробари об дар бисёр ноҳияҳои қора таъмини обёрӣ ва оббарориро душвор мегардонад заминҳои обёришаванда ҳамагӣ ро ташкил медиҳанд ва асосан дар соҳили дарёҳои нил ва нигер ҷойгиранд хок ва набототи африқо ба минтақаҳо тақсим мешавад қад қади соҳилҳои халиҷи гвинея ва пастхамии конго бешаҳои сернами истивоӣ воқеанд бешаҳои анбӯҳи рустаниҳояшон гуногун печактанаву эпифитҳо бисёранд дарахтҳо тақрибан ба навъ мерасанд дарахтони пурарзиш сиёҳдарахт кола хурмо аз баъзе навъҳои он май ва равған тайёр мекунанд ва ғайра мерӯянд хокаш хокистарранги латеритӣ дар шимол ва ҷануби дар ноҳияҳои гармсер тобистон боришот зиёд аст то и масоҳати қитъаро саваннаҳои хоки сурхтоб бешаҳои камдарахт ва буттазорон пӯшондаанд замини биёбонҳои тропикӣ саҳрои кабир калахари регзор ва санглох буда набототаш аз рустаниҳои хушкидӯсту суккулентӣ иборат аст ба иқлими саҳрои кабир гиёҳҳои хӯшадори бебарг буттаҳои паст хоссанд дар даштҳо гиёҳҳои хӯшадор ва дарахтони калон баобаб хурмо ақоқиё мерӯянд дар канори шимолу ғарбӣ ҷануб ва ҷанубу ғарбӣ яъне ноҳияҳои иқлимаш гармсер бешаҳои хушк ва буттазорҳои хокашон хурмоӣ бештаранд дар африқо ҷинс ва навъи рустаниҳо аз ҷумла флораи тропикии эндемӣ дарахти аждаҳо нахли сейшелӣ мавҷуданд хусусан дар қисми ҷануби африқо ки он ба флораи ноҳияи голартика атлас африқоию алпӣ мадагаскарӣ кап ва ғайра мансуб аст канорҳои шимол ва ҷануби қораро ки хокашон хурмоист буттазорҳои ҳаме шасабз фа ро гирифтаанд нимаи дуюми садаи фаъолияти инсон ҷангалҳоро коста ва чарогоҳҳоро камгиёҳ кардааст олами ҳайвоноти африқо гуногуну ғанӣ аст дар африқои шимолӣ ва саҳрои кабир хояндаҳо бисёранд якчанд навъи бузи ваҳшӣ аз ҷумла ғизоли кӯҳӣ шағол кафтор вомехӯранд дар ноҳияи зоогеографии ҳабашистон маймунҳои биниборик ҳайвоноти сумдор ва ваҳшӣ бисёр буда шутурмурғи африқоӣ низ ҳаст бешаҳои сернам гилеяҳо маймунҳои одамшакл шимпанзе горилла баҳмут заррофа доранд аз парандаҳо тӯтӣ кабӯтар мурғи шохдор ҳаёт мегузаронанд гамбуск ва ша паракҳо бисёранд дар кӯҳсори ҳабашистон ва африқои шарқӣ заррофа зебра бузи ваҳшӣ говмеш фил баҳмут шер маймунҳои павиан аз парандаҳо шутурмурғ лаклак ва ғайра боқӣ мондаанд дарёҳои африқо тимсоҳ доранд мор бисёр аст дар бешаҳои ҳавзаҳои конго гвинеяи поин ва боло магаси сетсе хунхор ҳаст олами ҳайвоноти африқо қир шуда боқимондааш дар қӯруқҳо парваришгоҳ боғҳои миллӣ муҳофизат мешавад дар ибтидои садаи ҳудудҳои ҳифзшавандаи африқо ро ташкил дода минтақа аз ҷумла акваторияи баҳрҳо мамнӯъгоҳи биосферӣ шикор гоҳи обию ботлоқии дорои аҳаммияти байнал милалӣ ва масдар объект и ба рӯйхатти мероси умумиҷаҳонии юнеско воридшударо ташкил медиҳад аз рӯйи шароити табиӣ африқо ба ду ноҳия африқои паст ва африқои баланд тақсим мешавад африқои паст ноҳияҳои зерини табиӣ ҷуғрофиёиро дар бар мегирад кӯҳҳои атлас саҳрои кабир судону гвинея ва пастхамии конго африқои баланд кӯҳсори ҳабашистон нимҷазираи сомалӣ африқои шарқӣ қисми аз ҳама баланди африқо ва африқои ҷанубиро бо ҷазираҳои мадагаскар дар бар мегирад аҳолии африқо млрд нафар африқо аз ҷиҳати этникӣ мураккабтарин минтақаи олам ҳисоб мешавад вай аз ҳазор қабила халқ ва миллат иборат буда дар натиҷаи аз ҷойе ба ҷойе кӯчидани аҳолии таҳҷоӣ вуруди арабҳои осиё дар асрҳои миёна ва аврупоиён асри ташаккул ёфтааст аз рӯйи нишонаҳои антропологӣ аҳолии африқо ба якчанд нажод тақсим мешавад аҳолии африқои шимолӣ асосан аврупоинажод аст дар ҷанубтари он аҳолии омехтаи зангию аврупоӣ зиндагӣ мекунад аҳолии қисми шимолу шарқиаш аз нажоди ҳабашии мобайнӣ иборат аст халқҳои зангинажод аз ҷанубтари саҳрои кабир то биёбони калахари сукунат доранд дар биёбон ҳои калахари халқҳои койсан истиқомат мекунанд қисми асосии аҳолӣ сокини деҳотанд халқҳои африқо бо зиёда аз забон гуфтугӯ мекунанд ду гурӯҳи бузурги забонӣ нигерию кордофанӣ и тамоми аҳолӣ ва афроосиёӣ маълум аст асосан ду дин насронӣ ва ислом роиҷанд шаҳрҳои калонтарини африқо қоҳира искандария касабланка киншаса алҷазира аддис абеба йоҳаннесбург ва ғайра то ҷанги дуюми ҷаҳонӣ қариб ҳамаи мамлакатҳои африқо мустамликаи британияи кабир фаронса белгия португалия ва испания буданд танҳо се мамлакат миср либерия иттифоқи африқои ҷанубӣ зоҳиран мустақил буданд дар натиҷаи муборизаи озодихоҳонаи халкҳои африқо давлати мустақил ташкил ёфт африқо аз рӯйи таснифоти смм ба минтақа тақсим мешавад шарқӣ марказӣ шимолӣ ҷанубӣ ва ғарбӣ бурунди ҷибути замбия зим бабве кения ҷазираҳои комор маврикий мадагаскар майотта ҷазира мулки фаронса малави мозамбик реюнон мулки фаронса руанда ҷазираҳои сейшел сомалӣ танзания уганда эритрея ҳабашистон ангола габон камерун ҷумҳурии демократии конго ҷумҳурии конго сан томе ва принсипи республикаи африқои марказӣ чад гвинеяи экваторӣ алҷазоир миср саҳрои кабири ғарбӣ мулки марокаш либиё марокаш сеутава мелилйа мулки испания судон тунис африқои ҷанубӣ ботсвана лесото намибия свазиленд ҷумҳурии африқои ҷанубӣ бенин буркина фасо гамбия гана гвинея гвинея бисау кабо верде кот д ивуар либерия мавритания малӣ нигер нигерия ҷазираи еленаи муқаддас мулки британияи кабир сенегал сйерра леоне того дар аксари давлатҳои африқо сатҳи бекорӣ хеле боло буда дар қатори кишварҳои қашшоқтарин ҷой гирифтаанд масоили асосии онҳо аз бекорӣ қашшоқӣ ва гуруснагӣ раҳо кардани аҳолиашон инкишоф додани соҳаҳои тандурустӣ ва маориф мебошад дар муваффақ шудан ба ин ҳадафҳо ба онҳо давлатҳои пешрафта ва ташкилотҳои байналмилалӣ ёрӣ мерасонанд ғайр аз ин африқо аз ҷиҳати номуътадилии вазъи сиёсӣ низ фарқ мекунад дар он нуқтаҳои доғ ва минтақаҳои бархӯрди ҳадафҳо зиддиятҳо зуд зуд рух медиҳанд шумораи гурезагон аз минтақаҳои муташанниҷи тамоми қитъа ба млн расидааст осоишгоҳи зумрад дар қисми ҷанубу ғарбии водии фарғона дар соҳили дарёи исфара дар баландии метр аз сатҳи баҳр дар масофаи километр аз маркази шаҳр километр аз маркази вилояти суғд шахри хуҷанд ҷойгир шуда дар нишемангоҳҳои кӯҳҳои вороруд доман паҳн кардаааст мавзеи зумрад ба осорхонаи табиӣ шабоҳат дорад ва зебоманзартарин қисми ноҳияи исфара ба шумор меравад ин мавзеъ бо табиати афсункор манзараҳои зебо ҳавои софу беғубор меваҳои шарбатрез дарахту буттаҳои ороишӣ дарёи шӯхи кӯҳиву ҳавзҳои пуроб аз қадим манбаи сиҳативу омили табобат барои мардум будааст асосгузори бевоситаи осоишгоҳи зумрад табиби варзидаи тоҷикистон олимов мирзо мебошад зумрад аз ҷумлаи беҳтарин осоишгоҳҳои ҷумҳуриамон буда дорои хобгоҳи замонавӣ ва котедж ҳамагӣ барои ҷой бинои табобатӣ барои қабули нафар дар як соат қасри шифокорон барои ҷои нишаст бо китобхона ва толори рақсӣ чойхонаи пур аз нақшу нигори сино осорхонаи тибби тоҷик ба номи мирзо олимов ошхона барои табобатгирандагон бо ҷои нишаст барои коргарон бо ҷои нишаст қаҳвахона озмоишгоҳи саририву биокимёвӣ шӯъбаи ташхиси вазифӣ шӯъбаи дандонпизишкӣ мебошад зумрад яке аз марказҳои бузурги табобатӣ ва ташхисӣ буда то имрӯз ҳазор нафар шаҳрвандоноро солим гардонидааст зумрад маркази варзишӣ шифоӣ бо намуди дастгоҳҳои муолиҷавӣ мизҳо барои биллиард тенниси рӯимизӣ майдончаи волейболу бадминтон майдончаи рақсӣ буда ба табобатгирандагон намуди хизматрасонии маданӣ ва маишӣ расонида мешавад ҳудуди умумии осоишгоҳ гектар буда онро буттаҳою дарахтони нодири ороишию мевадиҳанда гулу гулбуттаҳо зебоӣ мебахшанд дарёчаи шӯхи исфара ҳавзу ҷӯйборҳои ҳудуди осоишгоҳ ҳаворо аз озон бой намуда ба мардум таровати махсусе ҳадя менамоянд чаҳ чаҳи булбулу хониши паррандагони ин мавзеъ асабро ором намуда ба ҷисму ҷони инсон оромию фараҳ мебахшанд дар осоишгоҳ чунин бемориҳо табобат карда мешаванд бемориҳои дилу шараён бемориҳои узвҳои ҳаракат бемориҳои асаб ва сутунмуҳра бемориҳои узвҳои дохилӣ амрози занона омилҳои асосии табобатии осоишгоҳ оби маъданноки гази гӯргирддоштаи оби шифо лойқаи шифобахш муми кӯҳӣ нафтшифоӣ усулҳои физиотерапевтиву табобати тибби шарқӣ ва варзишшифоӣ мебошанд канада ин давлати соҳибихтиер давлат кишвар амрикои шимолӣ он аз ҷиҳати масоҳат дар ҷаҳон баъд аз федератсияи русия ҷойи дувумро соҳиб аст пойтахташ шаҳри оттава шаҳрҳои бузургтарин монреал торонто калгари ва ванкувер варзиш дар дили канадиҳо ҷойи якумро мегирад бозии зимистанавии варзишии хусусии канада чавгонбозӣ яке аз бозиҳои машҳуртарини канада ба ҳисоб меравад мегаполисҳои калонтарини канад торонто монреал ванкувер оттава калгари эдмонтон ва винипег дорои тимҳои шахсӣ мебошанд ки ҳар якеи онҳо дар лигаи миллии чавгонбозӣ дохиланд лмч фоизи ҳамаи бозингарони лига ҳамагӣ клуб аз канада ва има аз канада мебошанд дар торонто калонтарин зали чавгонбозӣ мавҷуд аст ҳукумат корпоратсияҳои федералӣ дигар ангола номи расмӣ ҷумҳурии ангола давлат дар ҷанубу ғарбии африқо дар соҳили уқёнуси атлантик дар шимолу шарқ бо ҷумҳуриии демократии конго ҷдк дар шимол бо ҷумҳуриии конго дар ҷануб бо намибия дар шарқ бо замбия ҳамсарҳад аст як қисми заминаш бо номи музофоти кабинда дар шакли анклав байни сарҳади ҷумҳурии конго ва ҷдк ҷойгир аст масоҳаташ ҳазор км аҳолиаш млн нафар пойтахташ шаҳри луанда иди миллӣ рӯзи истиқлол ноябр воҳиди пулӣ кванза ангола республикаи президентӣ конститутсияи амалкунанда соли қабул шудааст сардори давлат президент ки бо раъйпурсии умумихалқӣ ба мӯҳлати сол интихоб мешавад ҳукуматро ноиби президент сарварӣ мекунад мақоми олии қонунбарор маҷлиси миллии якпалатагӣ намоянда дорад ки ба мӯҳлати сол интихоб мешаванд мақоми олии судӣ суди олӣ ки президент таъйин мекунад ангола узви смм иттиҳоди ягонагии африка ва ғ мебошад ангола аз провинсия устон музофот иборат аст ки ҳар кадоми он дар навбати худ ба мунисипалитет шаҳрдорӣ тақсим шудаанд табиати ангола зери таъсири ҳодисаҳои геологӣ ва уқёнус аз қадим боз тағйироти зиёдеро аз сар гузарондааст қисми зиёди бештар аз ҳудуди ангола паҳнкӯҳест баландиаш зиёда аз м ки ба сӯи ғ баланд шуда кӯҳи моко м дар ш бо пастии назди баҳр интиҳо меёбад иқлимаш гарм дар ноҳияҳои марказии мамлакат экватории муссонӣ дар соҳили баҳр тропикии пассатӣ ҳарор миёнаи моҳи гармтарин март ё апр аз то с моҳи салқинтарин июл ё авг аз то с боришоти солона дар ноҳияҳои марказӣ мм дар минтақаҳои назди соҳил шим мм ҷ мм дарёҳои асосӣ касаӣ кванго кунене кванза кубанга дорои кӯлҳои бисёр аст боронҳои дарозмуддат обхезиҳои пайдарпай хатарҳои табиии минтақаҳои алоҳидаи ангола мебошанд масоили экологии ангола қир шудани намудҳои биологӣ нобуд ва кам шудани бешазорҳо махсусан бешазорҳои тропикӣ ки ба эрозияи хок меоварад биёбоншавӣ ифлосшавии манбаъҳои обу обанборҳо норасоии оби ошомиданӣ ангола аз ҷиҳати сарватҳои табиӣ яке аз бойтарин мамлакатҳои африка буда захираҳои калони нефт алмос ангишти сиёҳтоб маъдани оҳан мис манган инчунин боксит фосфорит уран тило намаки калий ва ғ дорад олами набототи анголаро саваннаҳо бо рустаниҳои буттаӣ ва дарахтони баргрез дар шим рустаниҳои буттаии хордор ва алафзор ҷ бешазорҳои тропикӣ ва хушки саваннагӣ ноҳияҳои маркази кишвар бешазори нами тропикӣ водиҳои дарёҳо ташкил медиҳанд бешаҳои камдарахт қариб фоизи масоҳ анголаро ишғол намудаанд дар соҳилҳои наздибаҳрӣ дарахти нахл зиёд аст ба олами ҳайвоноти ангола фил каркадан шер гуроз юз паланг говмеш гӯрхар горилла ғизол ва ғ дохил мешаванд ҳудудҳои ҳифзшавандаи ангола боғҳои миллӣ ва мамнӯъгоҳҳои зеринанд порту алешандри лвандо кисама камея миландо мупа бикуар мосамедшӣ ва ғ аксарияти аҳолии ангола бантузабонанд аз европоиҳо асосан португалиягиҳо зиндагӣ мекунанд забони расмии давлатӣ португалӣ аз забонҳои африкоии мансуби гурӯҳи банту дар ангола амбунду мбундуи ҷанубӣ кимбунду мбундуи шимолӣ овимбунду киконго чокве кваняма мавриди истифодаанд халқи анголаро асосан панҷ гурӯҳи этникӣ оримбунда ё овимбунду мбанда амбунду баконго бунда гокве ва кгантуэла инчунин халқиятҳои гангуэла амбо хереро нханека хумбе ва ғ ташкил медиҳанд қавмҳои дурагаи африкоиву аврупоӣ мулатҳо фоиз ва сафедпӯстон фоизи аҳолианд қариб нисфи аҳолӣ пайрави мазҳабу динҳои анъанавии маҳаллианд католик мӯътақиди протестантизм аҳолии шаҳрнишин аз он сокини луанда шаҳрҳои калонаш уамбо ҳуамбо квито маланже бенгела кабинда лобиту асри м ҳудуди ҳозираи анголаро қабилаҳои банту ишғол карданд дар ангола дар шим ангола давлати конго дертар давлатҳои дигар барпо гардиданд то вақти ба ангола омадани экспедитсияи португалиягиҳо бо сардории диогу кана дар он давлатҳои тавонои ндонго лунда баконго матамба ва касанже буданд соли португалиягиҳо ба истилои ангола сар карданд онҳо дар соҳили ангола якчанд истеҳком ва соли шаҳри сан паулу ди луанда луандаи ҳозира ро бунёд намуданд то аввали садаи португалиягиҳо танҳо минтақаҳои наздисоҳилиро таҳти тасарруф дош та барои дарунтари мамлакат даромадан ҷуръат намекарданд ҳар як кӯшиши онҳо дучори муқобилати шадиди мардуми маҳаллӣ мегашт мас соли шоҳбонуи ндонго ва матамба зинга мбанди нгола бо мустамликадорон муборизаи беамон мебурд то миёнаи садаи шуғли асосии португалиягиҳо ғуломфурӯшӣ асосан ба бразилия буд танҳо аз соли то зиёда аз млн ғулом аз ангола бурда шуд мувофиқи ҳисоби мутахассисони смм дар зарфи сол бо ин мақсад наздики млн одам аз мамлакат бароварда шуд ин боиси ниҳоят кам шудани аҳолии ангола гардид соли ғуломфурӯшӣ манъ шуд солҳои дар рафти мубориза барои тақсими мулкҳои бурунмарзӣ ҳукуматҳои португалия британия германия ва белгия байни ҳам якчанд шартнома баста сарҳади анголаро дақиқан муайян намуданд ва он мустамликаи португалия эълон гардид баъди инқилоб дар португалия дар ангола якчанд ҷамъият ва ҳаракатҳои сиёсӣ пайдо шуданд лигаи ангола лигаи миллии африка ва ғайра солҳои дар ангола се ташкилоти асосии истиқлолхоҳ нуфуз пайдо карданд ки зимни ҳадафҳои сиёсӣ ғаразҳои этникӣ доштанд нахустин ҳизби сиёсӣ иттиҳоди мардуми анголаро намояндаи қабилаи баконго х роберто таъсис дод ки он соли фронти миллӣ озодихоҳии ангола фнла ном гирифт он аз ҷониби португалия таъқиб мешуд роҳбарияти ҳизб дар заир ҷой гирифта худро ҳукумати бадарғашудаи ангола эълон кард дар натиҷаи низоъҳои дохилӣ аз худи фнла ташкилоти дигари мансуби қабилаи авимбундо иттиҳоди миллӣ баҳри истиқлоли ангола унита таҳти сарварии ж савимбӣ ба вуҷуд омад соли зиёиёни чапгарои африкоӣ ва мулатҳо ташкилоти худ ҳаракати халқӣ барои озодкунии ангола мпла ро таҳти роҳбарии агостино нето таъсис доданд ин ташкилот ҳам таъқиб мешуд пешвоёни он ба хориҷа ҳиҷрат намуданд мпла ро ссср дастгирӣ мекард ташкилот аз хориҷа истода ба мубориза роҳбарӣ ва отрядҳои партизанӣ ташкил мекард ибт солҳои садаи мпла фоизи кишварро идора мекард унита ва фнла ба давлатҳои ғарб таваҷҷуҳ доштанд ва мехостанд бо португалия забон як кунанд португалия ба ин ду ташкилот кумаки ҳарбӣ расонд ва ангола соҳиби мақоми мухторияти маҳаллӣ шуд баъди сарнагун шудани ҳокимияти салазар дар португалия ҳукумати нав анголаро давлати мустақил эълон карда ба ӯ ҳуқуқи худмуайянкунӣ дод январи дар шаҳри алвори португалия оид ба ташкил намудани ҳукумати коалитсионии давраи гузариш созишнома ба имзо расид аммо коалитсияи паймони аз мпла фнла ва унита таъсис додашуда ба чизе муваффақ нашуд чунки ҳар яке аз инҳо мавқеи иҷтимоию этникӣ ва ҳадафҳои хешро дошт ин ихтилоф ба ҷанги гражданӣ оварда расонд ки он сол то давом кард ноябри роҳбарияти мпла мамлакатро республикаи халқии ангола ва агостино неторо президенти он эълон кард ду қувваи дигар инро ғасби давлат дониста ба ҳомиёни хеш рӯ оварданд республикаи африқои ҷанубӣ раҷ ва заир ба ангола қӯшун дароварданд ба ин моҷаро давлатҳои бузург кашида шуданд има фнла ва унита ро ссср мпла ро дастгирӣ мекарданд охири моҳи марти ба ангола қӯшунҳои советӣ ва қисмҳои армияи куба ворид шуда қувваҳои ҳарбии раҷ ва заирро аз ангола ронданд силоҳбадастони фнла ва унита қисман торумор гардиданд ҳукумати мпла тамоми ширкатҳо ва корхонаҳои бузурги саноатиро миллӣ кунонд соли дар анҷумани якуми мпла бо роҳи сотсиализм рафтани ангола ва ба ҳизб табдил ёфтани ин ҳаракати халқӣ эълон гардида он мпла ҳизби меҳнат ҳм ном гирифт соли баъди марги а нето сарвари мпла ҳм ва президенти а ж э душ сантуш таъйин шуд баъди барҳам хӯрдани ссср ва бекор шудани режими апартеид роҳбарияти мпла ҳм раванди сиёсати худро тағйир дод соли қӯшунҳои раҷ ва куба аз ангола бароварда шуданд комитети марказии мпла ҳм ба сотсиализми демократӣ ва ба роҳ мондани иқтисодиёти махлут ба ҳам овардани капитали давлатӣ хусусӣ ва хориҷӣ самт гирифт моҳи майи дар лиссабон бо иштироки смм ссср има португалия ва ҳамсоядавлатҳои ангола байни ҳукумати ангола ва унита созишнома ба имзо расида оид ба таъсис додани армияи ягона озод кардани асирони ҳарбӣ ҷорӣ намудани бисёрҳизбӣ ва интихоботи озоди парламенту президент тавофуқ ҳосил шуд дар мамлакат ҳизб ба қайд гирифта шуд соли мамлакат республикаи ангола ном гирифт дар интихоботи соли президенти ангола душ сантуш ва савимбӣ овоз гирифтанд дар парламент низ бештари курсиҳо ба маҷлиси миллӣ расид роҳбарияти унита натиҷаи интихоботро ботил бароварда бо ин баҳона ҷанги нав оғоз кард гарчанде ёрӣ аз има ва раҷ надид вале конҳои алмоси ангола дар тасарруфи савимбӣ буд ин ҷанг мамлакатро ба нуқтаи ниҳоии фоҷиа расонд аз гуруснагию сарсонӣ рӯзе ҳазор одам нобуд мешуд сентябри шӯрои амнияти смм ворид кардани аслиҳа ва маҳсулоти нефтиро барои унита манъ кард ва февр ба ангола қӯшунҳои сулҳдӯстонаи хешро ҳазор нафар ворид намуд муддате мусолиҳаи миллӣ ба даст омад аммо охири соли савимбӣ зидди ҳукумати қонунӣ боз амалиёти ҳарбӣ сар кард баъди марги савимбӣ февр дар луанда апр оид ба оштии ҳукумати мамлакат бо ташкилоти шӯришгари унита созишнома ба имзо расид пешвои нави унита лакумба эълон кард ки ташкилот ба мақоми оппозитсияи легалӣ мегузарад ва минбаъд талабҳояшро бо воситаҳои сиёсӣ ҳал мекунад асоси иқтисоди анголаро истихроҷу коркарди саноатии маъдани кӯҳӣ ташкил медиҳад коркарди маҳсулоти нефт бартарӣ дошта содироти он фоизи ҳаҷми ммд ро дар бар мегирад захираҳои нефти мамлакат млрд т истихроҷи он соле млн т аст ин яке аз омилҳои пешрафти иқтисодии ангола нисбати дигар давлатҳои африка гардид ангола асосан нефт инчунин моҳӣ маҳсулоти ҷангал пахта ва ғ содир карда маҳсулоти саноатӣ воситаҳои нақлиёт дорувор маҳсулоти нассоҷӣ хӯрокворӣ лавозимоти ҳарбӣ ва ғ ворид менамояд харидорони асосии маҳсулоти содиротии ангола хитой има франсия дар ангола наздики млрд квт соат нерӯи барқ истеҳсол мешавад соҳаҳои бофандагӣ дӯзандагӣ чӯбкорӣ коркарди маҳсулоти кишоварзӣ истеҳсоли сигор тараққӣ кардааст фоизи аҳолӣ ба кишоварзӣ машғуланд маҳсулоти асосии соҳа қаҳва найшакар муз ҷуворимакка пахта тамоку сабзавот чорводорӣ парандапарварӣ ва моҳидории баҳрӣ ба роҳ монда шудааст дарозии роҳи оҳан ҳазор км магистрали асосии роҳи оҳан аз ғ ба ш тӯл кашида республикаи демо кратии конго ва замбияро бо бандари лобитуи ангола мепайвандад дарозии умумии роҳҳои мошингард ҳазор км ангола аэропорт дорад аэропорти байналхалқӣ дар луанда дарозии роҳҳои обии дохилӣ киштигард км флоти баҳрии тиҷоратӣ дорад бандарҳои асосиаш амбриз кабинда лобиту луанда малонго нимбе ва ғ лӯлаҳои интиқоли газ интиқоли нефт ва маҳсулот дорад ба ин соҳа фоизи ммд рост меояд дар ангола бемориҳои сироятӣ ва паразитии вараҷа сил инфексияи рӯдаю меъда махав паҳн шудааст фоизи духтурон хориҷианд соли ум фоизи аҳолӣ гирифтори спид буд ҳар сол аз ин беморӣ дар ангола ҳазор нафар мемирад аз нафар тифлони то яксола ашон дар ҷаҳон ҷойи аввал мефавтанд баъди истиқлол дар тамоми мамлакат таълими умумии ибтидоӣ ҷорӣ гардид дар мактабҳои ибтидоӣ мӯҳлати таълим сол ва дар мактаби миёна сол мебошад ҷанги шаҳрвандӣ ба инкишофи соҳаи маориф таъсири манфӣ расонд бисёр чорабиниҳо дар соҳаи таълим пурра иҷро нагардиданд ҳоло қариб фоизи аҳолии мамлакат аз сола боло бесавод аст мувофиқи конститутсияи мамлакат таълими ҳатмӣ ва бепул дар тамоми қаламрави ангола амал мекунад соли дар луанда донишгоҳи ба номи а нето иборат аз факултет таъсис дода шуд дар ангола донишгоҳи католикӣ низ амал мекунад дар ангола институти гидрометеорология ва геофизика институти тадқиқоти геологӣ маркази миллии тадқиқоти таърихӣ институти тадқиқоти тиббӣ институти тадқиқоти ветеринарӣ институти илмӣ тадқиқотии соҳаи пахтакорӣ институти илмӣ оид ба омӯзиши забонҳои африкоӣ ва хориҷӣ институти илмии педагогӣ ва тадқиқоти иҷтимоӣ фаъолият доранд адабиёти ангола дар асоси жанри фолклории забонҳои банту умбунду кимбунду гангелла ва ғ арзи вуҷуд намудааст соли нависанда ж д кордейру де мата антологияи ҳикматҳои халқӣ дар зарбулмасалҳои анголӣ ро ба забони кимбунду бо ҳуруфоти лотинӣ ба чоп омода намуд кастро сорименю соли романи замини мурда ва соли романи гардиш ро навишт ки дар онҳо ҳаёти воқеии халқи ангола ва вазъияти сиёсию иҷтимоии мамлакат ба таври объективӣ нишон дода шудааст о рибаш соли китоби анъанаҳо ва худоёни мардуми ангола ва солҳои китоби афсонаю латифаҳоро бо номи мисоссо дар ҷилд ба табъ расонд адабиёти имрӯзаи ангола бо забони португалӣ аз нимаи дуюми садаи зери таъсири ҳаракатҳои миллӣ озодихоҳӣ инкишоф ёфт бисёр асарҳо дар ин давра ба вазъи иҷтимоӣ ва мавзӯи озодихоҳию зиддимустамликавӣ бахшида шудаанд дар охири садаи ва аввали садаи як зумра шоиру нависандагони бомаҳорат ба монанди ж с ферейра п франку п ф машад а тронӣ ф каштелбранку ва дигарон ба майдони адабиёт қадам ниҳоданд дар нимаи дуюми садаи ба пешравии адабиёти ангола ҳаракатҳои маданию маърифатӣ бо номи ҳаракати шоирони нави ангола ва иттифоқи нависандагони ангола таъсири бузург расонданд дар ин давра эҷодиёти шоиру нависандагон а нето а жасинту к соромено л виейра м р монтейру ва дигарон дар байни халқ шӯҳрати зиёд пайдо намуд дар адабиёти ҳозираи ангола се насли эҷодиро ҷудо менамоянд насли солҳои панҷоҳум ки адабиётро як шакли муқобилият ба сохти мустамликадорӣ ва ғуломӣ медиданд насли хаёлпарастон ки барои истиқлол мубориза мебурданд ва насли истиқлол ки эҷодкорони ҷавонро муттаҳид карда мақсадашон барпо намудани давлати сермиллати ангола мебошад баъди ба охир расидани ҷанги шаҳрвандӣ шоирону нависандагони ангола дар навъҳои адабӣ ва равияҳои гуногуни эҷодӣ асар меофаранд анъанаҳои бадеии суннатии халқҳои ангола то ба замони неолит мерасад қабилаҳои зироаткор маҳали зистро дар шакли даврагӣ ба нақша мегирифтанд дар мобайн дар майдон бинои ҷамъиятӣ давродаври он манзилҳои истиқоматӣ ва дар ҳалқаи сеюм биноҳои хоҷагиро ҷой медоданд иқоматгоҳи анъанавӣ дар шакли росткунҷа ё муддавар сохта мешуд манзилҳои каппагӣ ё чайламонанди бо чӯбу хас пӯшидашудаи бомаш ба ду тараф моил ё махрутшакл дар ҷануб бому деворҳо бо лой андуда мешаванд ҳоло ин намуд биноҳо дар деҳоту қасабаҳо вомехӯранд дар замони пеш санъати кандакорӣ дар чӯб хеле тараққӣ карда буд хусусан кандакории дару сутунҳо сохтани ҳайкалчаҳои гуногуни ҳайвоноту одамон чун балогардон ва тӯмор курсиҳои пешвоёни қабила бофтани ашё аз нав даву рустаниҳо бӯрё сабад халта ривоҷ ёфт ва ҳоло ҳам идома дорад дар ороиш бештар нақшҳои содаи чоркунҷа ё дандонашакл рангҳои сиёҳу зард ва хокистарӣ истифода мешаванд ҳунари анъанавии таҳҷоӣ ниқобофарӣ кандакорӣ ё бофташуда мебошад анголагиҳо дар тӯйу маросимҳои оммавӣ ҳоло ҳам санъати ниқобсозӣ ва дигар ҳунарҳои бофандагии худро намоиш медиҳанд санъати мусиқии ангола танҳо хоси халқҳои банту буда дар он таъсири мусиқии арабҳо ҳиндуҳо ва дигар халқҳо тамоман ҳис намешавад дар дигар мамлакатҳои африка ҳис мешавад мусиқии асосии халқҳои анголаро ритм зарб ташкил медиҳад ки он дорои шаклҳои ниҳоят бой гуногун ва хеле мураккаб буда бо созҳои зарбӣ асосан табл иҷро мешавад солҳои минбаъда зери таъсири мусиқии аврупоӣ шаклҳои нави санъати мусиқӣ дар ангола инкишоф ёфтааст дар ангола осорхона бузургтаринаш осорхонаи миллӣ бо бойгонии таърихӣ якчанд нигорис тон мавҷуданд ки намунаҳои ҳунари рассомӣ ва дигар ҳунарҳои бадеии хеле ҷолиб ва аз ҷиҳати пластика олии аз чӯб биринҷӣ устухони фил сафол офаридашударо гирд овардаанд рассому ҳунармандони замони охир дар пайравӣ ба равияҳои аврупоӣ низ асар меофаранд ангола ду китобхонаи бузург миллӣ ва шаҳрӣ дорад ки ҳарду дар луанда ҷойгиранд миср яке аз бузургтарин кишварҳои арабзабони африқо мебошад пойтахташ шаҳри қоҳира аҳолияш зиёда аз миллион бо судон либиё исроил ва ӯрдун ҳамсарҳад аст миср қисмати шимолу шарқии қораи африқоро ишғол намуда канали суэс африқоро аз осиё ҷудо мекунад баромади васеъ ба баҳри миёназамин дорад зиёда аз масоҳати ин кишварро биёбонҳо ишқол намудаанд боқимонда дар масоҳат ки аҳолии кишвар зиндагӣ мекунад дар водии дарёи нил воыеъ гаштааст водии нил дар байни суффакҳҳои ноҳамвории биёбонҳои либиё ва арабистон ҷой гирифтааст ки тӯли он дар ҳудуди миср ба км ва бараш дар қисмати шимолӣ ба км мерасад баландтарин нуқтаи кишвар қуллаи ҷабал катрина м пасттарин нуқтаи кишвар чуқурии каттар м дарёи бузургтарин нил км иқлим дар шимол субтропикӣ дар ҳудудҳои боқимонда тропикии биёбонӣ дарозии сарҳадаш км тӯл мекашад миср дар ғарб бо либиё км дар ҷануб бо судон км дар шарқ бо мухтори фаластин км ва исроил км ҳамсоягӣ мекунад дарозии хатти соҳилӣ км тӯл мекашад америка қитъаи олам иборат аз ду материк америкаи шимолӣ ва америкаи ҷанубӣ мафҳуми америка маъмулан нисбати як давлати қитъа има ва барои ифодаи мансубият ба он масалан доллари америкоӣ сафорати америка тарзи зисти америкоӣ ва ғайра истифода мешавад гарданаи панама сарҳади байни ин ду материк аст дар нимкураи ғарбӣ байни уқёнуси атлантик ва уқёнуси ором воқеъ гаштааст ба америка калонтарин ҷазираи олам гренландия ва якчанд ҷазираҳои дигари атроф тааллуқ доранд масоҳат млн км аҳолиаш млн нафар кишварҳои байни америкаи шимолӣ ва америкаи ҷанубиро америкаи марказӣ ҷазираҳои воқеъ дар уқёнуси атлантик ва баҳри карибро вест индия ё америкаи кариб ва мамлакатҳои байни сарҳади ҷанубии има ва антарктида воқеъгаштаро америкаи лотинӣ меноманд аҳолии таҳҷоии америкаи то давраи колумб қавму қабилаҳои гуногуни ҳиндуёни америкоӣ ва эскимосҳои маҳаллӣ буданд аз замони дар америка шурӯъ шудани ҳукмронии европоиҳо қисми бештари аҳолии бунӣ нобуд гардид аксарияти аҳолии кунунии америка авлоди европоиҳо африкоиҳо ғуломони аз африка овардашуда ва ҳиндуҳои маҳаллӣ мебошанд дар америка шумораи америкоиҳо англису канадагиҳо мексикоию бразилиягиҳо аргентинагиҳо колумбиягиҳо чилигию венесуэлагиҳо кубагиҳо афзунтар аст забони аксарияти аҳолии америка ба забонҳои ҳиндуаврупоӣ мутааллиқ аст испанӣ португалӣ франсавӣ дар америка асосан дини католикӣ ҳукмрон буда адёни дигар ба ҳам даромехтаанд мазҳабҳои протестантӣ дини мулатҳо ва африкоиҳо дар қитъаи америка мамлакат ҷойгир аст дар бораи табиат таърих ва иқтисодиёти америка нигар мақолаҳои америкаи шимолӣ америкаи ҷанубӣ навгилем деҳаест дар ноҳияи исфараи вилояти суғд дар шимоли тоҷикистон навгилем зодгоҳи лутфулло бузургзода нависанда ва муаллифи китоби алифбо пеш аз солҳои ҷанги бузурги ватанӣ аст навгилем калонтарин деҳа ва маркази ҷамоати деҳоти навгилем аст ва аз замонҳои бобур то асри хх маркази ноҳияи исфара буда солҳои асри хх бо сабабҳои номаълум шояд аз оби заҳ бошад хароб гардидааст баъди бунёди мадрасаи абдуллохон а х мардум ба ду тарафи роҳ гилемҳои нави бисёре овехта хонро ботантана пешвоз гирифтанд ин гуна пешвозгирӣ ӯро бисёр хуш омад ва дар ҳар ҷо ба таърифи он пардохт аз ин пас мавзеъ номи навгилемро гирифт маъхазҳо аз мавҷуд будани ду қалъа қалъаи мадраса ва қалъаи ширеш саранҷ хабар медиҳанд навгилем маҳаллаи зиёдеро фаро мегирад ки аз байни онҳо устомулло ва маҷнунбед бузургтаранд аҳолии навгилем с дар хоҷагӣ наф с с с наф с наф буда аксар кишоварзонанд дар хоҷагии ба номи з ҳасанов заҳмат кашида дар парваришу истеҳсоли сабзавот ғалла пилла меваи хушк тухмӣ ва тармеваҳо ҳиссагузоранд дар гузашта харбузаҳои хоҷакалонӣ бобосекинакӣ узоқӣ гургак амирӣ тиризанбӯрак бсабозии навгилем машҳур буданд боғи насадский дар ҳудуди навгилем нашъунумӯ дорад ва кони себу ноки гуногуннавъ аст нахустин артелҳо дар маҷнунбед солҳои колхози солагии октябр раис турсунбой холматов дар навгилем соли бо номи крупская раис бисамар қодирова колхози ба номи крупская раис муҳиддинов шамсиддин дар устомулло соли колхози ширин бо номи горкий ташкил шудаанд соли колхозҳои ба номи крупская микоян горкий ба колхози ба номи микоян раис ҷӯра норматов соли колхозҳои коммуна қӯшдевор ба номи фрунзе офтобрӯй ворошилов шӯртанг микоян ба колхози ба номи микоян раис зокирхӯҷа ҳасанов соли колхозҳои ба номи сталин микоян ба колхози сталин раис обидон устобоев соли колхози коммунизм октябр совхози солагии октябр колхози ба номи зокирхӯҷа ҳасанов муттаҳид гардиданд мактабҳои аввалин соли дар хонаи қамбархон темурзода дар маҷнунбед дар меҳмонҳонаҳои азизхоҷабой ва сангинбойбача муаллим абдуҷаббор шарифзода соли дар маҳаллаи бмехчагарон дар меҳмонҳонаи муллоҳасанбой таъсис ёфтаанд бинои аввалини мактаб соли бунёд ёфт дар мактаби нав муллосаъдӣ шукуров амонулло раҳмонов сатторхон қозизода ҳасанхон охонзода нарзибой шарифзода ва абдурасул махсумов кор мекарданд ба мактабҳои навгилем қӯшдевор офтобрӯй шӯртанг ва маҷнунбед абдуҷаббор шарифзода директори озод таъйин шуд соли мактаби ҷавонони деҳот шкм школа крестянской молодёжи ва мактаби ҳафтсола ташкил гардид дар навгилем мактабҳои гумбазӣ як лисей як хонаи маданият магазинҳо чойхона китобхонаҳо дар хизмати аҳли ҷомеа мебошанд навгилем бо ёдгории таърихии асрҳои х х масҷиди абдуллохон шӯҳрат дорад идораҳои ҷамоат хоҷагии ба номи зокирхӯҷа ҳасанов идораи савдои деҳа ҳам дар ҳудуди навгилем ҷой доранд осорхонаи олими намоёни тоҷик лутфулло бузургзода назди бинои идораи ҷамоат қомат афрохтааст фурудгоҳи ш исфара дар қисми ҷанубии деҳа воқест заминҳои навгилем аз ҷӯйҳои паст зарбоф чилгазӣ ва канали ба номи с юлдошев обёрӣ мешаванд ғафуров шаҳракест ки дар ноҳияи ғафурови вилояти суғди тоҷикистон қарор дорад ва ба номи академик ва қаҳрамони тоҷикистон бобоҷон ғафуров гузошта шудааст зодгоҳи академик маркази маъмурии ноҳияи ғафурови вилояти суғд мебошад аз қадим бо номи исфисор исписор дар водии фарғона маълум буд дар даврони шӯравӣ номҳои зерин дошт стансияи ленинобод советобод хуҷанд советобод исфисор зодгоҳи фарзанди фарзонаи миллат нахустин қаҳрамони тоҷикистон аллома бобоҷон ғафуров мебошад шӯҳрати ин диёр ва гиромидошти ин хок чун ному кори бобоҷон ғафуров барои ҳар фарди тоҷик мояи ифтихор аст ба ин муносибат дар шаҳрак муҷассамаи аллома гузошта шуда осорхонаи ба номи академик бобоҷон ғафуров фаъолият мекунад ҷамоати шаҳраки ғафуров апрели соли ташкил шудааст масоҳати умумии ҷамоат га мебошад маркази ноҳия шаҳраки ғафуров мебошад дар ҳудуди шаҳрак корхонаҳои саноатӣ корхонаҳои сохтмонӣ фаъолият мебарад аксарияти корхонаҳо дар шаҳрак ҷойгир шудааст инчунин дар шаҳрак муассисаҳои хизматрасонӣ ва савдо мактабҳои таҳсилоти умумӣ гимназияи давлатӣ муассисаи томактабӣ хонаи фарҳанг кинотеатр мактаби мусиқӣ беморхонаи марказии ноҳия диспансер маркази саломатӣ маркази саломатии хусусии шамс варзишгоҳ фаъолият менамояд ҷумҳурии ӯзбекистон ӯзбекӣ збекистон республикаси кишваре дар осиёи миёна аст дар шарқ бо қирғизистон дар шимоли шарқ шимол ва шимоли ғарб бо қазоқистон дар ҷануби ғарб ва ҷануб бо туркманистон дар ҷануб бо афғонистон ва дар ҷануби шарқ бо тоҷикистон ҳамсарҳадӣ мекунад пойтахт ва калонтарин шаҳри кишвар тошканд аҳолиаш миллион ҳазор мардум дигар калонтарин шаҳрҳо самарқанд андиҷон бухоро нукус фарғона дар ӯзбекистон аз миллион зиёдтар мардум зиндагони мекунад забони давлатии ва расмии кишвар ӯзбекӣ забони русӣ дар кишвар ҳамчунин истифода мешавад дар садаи даҳуми милодӣ сарзамини кунунии ӯзбекистон ҷузъе аз қаламрави сомониён буд пас аз сомониён ӯзбекистон ба тартиб таҳти ҳукумати ғазнавиён салҷуқиён хоразмшоҳиён муғулҳо темуриён ва хонҳои ӯзбек буда аст дар садаи милоди ғарб ва шимоли ӯзбекистон зери итоати хонигарии хева ва ҷануби ӯзбекистон зери салтанати аморати бухоро буд хонигарии хева дар соли зери султаи русия даромад ӯзбекистон иборат аз вилоят ҷумҳурии мухтор ва як шаҳри асоси дорад аҳолии ӯзбекистон миллион ҳазор мардум аст дар соли мардум дар шаҳрҳо зиндагони мекунанд дар таркибӣ миллии кишвар аз миллион зиёдтар мардуми кишвар ӯзбекон аз миллион зиёдтар тоҷикон аз ҳазор зиёдтар қазоқон аз ҳазор зиёдтар русҳо ҳамчунин дар кишвар қорақалпоқҳо аз ҳазор зиёдтар татарҳо аз ҳазор зиёдтар қирғизҳо корейсҳо туркманҳо украинҳо арманиҳо озарбойҷонҳо форсҳо эрониён уйғурҳо белорусҳо яҳудиён асосан яҳудиёнӣ бухорӣ олмонҳо лӯлиҳо арабони осиёи миёна зиндагони мекунанд русия расмӣ федеросиюни русия давлатест ки дар қисми шарқии урупо ва қисми шимолии осиё қарор гирифтааст ва рӯзи ноябри соли ҳамчун рӯзи таъсисёбии давлат ба шумор меравад солҳои рсфср буд ҳамчун яке аз ҷумҳуриҳои иҷшс оли федеросиюни русия ном гирифт аз апрели русия аъзои иттиҳоди русия ва белорус гашт аз ҳама давлати бузургтарини дунё аз ҷиҳати масоҳат км ё майдони тамоми хушкии замин пойтахти федеросиюни русия шаҳри маскав аст ах моҳи майи соли мансаби президенти федеросиюни русияро владимир владимирович путин ва раиси ҳукумати федеросиюни русияро дмитрий анатолевич медведев ишғол мекунанд аҳолии русия нафар тан ба ҳисоби январи соли мувофиқи додаҳои омори давлатии русия ҳамаи аҳолии замин дар ҳамин ҷо сукунат мекунад дар соли зиёда аз млн нафар тан русия бо давлат ҳаммарз аст ба воситаи хушкӣ норвегия финляндия эстония латвия литва полша белоруссия украина абхазия гурҷистон осетияи ҷанубӣ озорбойҷон қазоқистон чин муғулистон кореяи шимолӣ ба воситаи баҳр жопун ва има ки ин гуна ҳолати мавқеъ ба ӯ имконият медиҳад ки роли мӯҳимро бозад ҳам дар аврупо ҳам дар осиё ба ҳайати федератсияи русия воҳиди маъмурӣ субъект аз ҷумла вилоят ҷумҳурӣ кишвар край шаҳри федеролӣ ҳавзаи мухтор автономный округ ва вилояти мухтор еврейская автономная область дохил мешаванд русия давлати гуногунмиллат ва аз ҷиҳати этникӣ гуногунфарҳанг мебошад аксарияти аҳолӣ тахминан ба мазҳаби православии дини масеҳӣ эътиқод дорад ки аз рӯи шумораи аҳолии масеҳиёни мазҳаби православӣ аз байни давлатҳо дар ҷойи аввал қарор гирифтааст мусулмонон аз рӯи шумораи диндорони русия дар ҷойи дуюм қарор доранд аз рӯи маълумоти бонки ҷаҳонӣ ҳаҷми маҳсулоти дохилии русия ҳмд ввп дар соли трлн долларро доллар ба ҳар як сари аҳолӣ ташкил медод федератсияи русия дар ду қитъаи олам аврупо ва осиё ҷойгир буда масоҳаташ дар аврупо ва дар осиё воқеъ гардидасст қисми шимоли онро баҳрҳои уқёнуси яхбастаи шимолӣ қисми шимолу шарқившро обҳои уқёнуси ором иҳота намудааст дар русия се қаламрави фаррох аврупои шарқӣ сибири ғарбӣ ва паҳнкӯҳҳои сибири миёна ҷудо шуда меистанд иқлими русия хело гуногун буда минтақаҳои иқлимиаш аз шимол ба ҷануб чунин иваш мешаванд минтақаи иқлими артикӣ субарктикӣ муътадил ва субтропикӣ муддати сол дар тамоми қаламрави он ҳавои артикӣ атлантикӣ ва антисиклни сибири шарқӣ мебошад тобистон бошад сатҳи русия гарм фишор паст ва массаҳои ҳавоӣ аз уқёнус ба хушкӣ ҳаракаткунанда ҳукмрони мекунанд боришот дар фаслҳои баҳору тобистон дар тирамоҳу зимистон барф меборад дар қаламрави русия миқдори зиёди дарёҳо ҷорӣ мешаванд ки онҳо манбаи бузургӣ энергетикӣ мебошанд калонтарини онҳо объ иртиш амур волга енисей лена мебошанд захираҳои обию энергетикӣ мамлакат беҳамто мебошад ки дар қисмати зиёди дарёҳо неругоҳҳои барқию обӣ сохта шудааст масоҳаташ ҳазор километри квадратӣ аҳолиаш миллион нафар дар байни арзҳои арзи шимол ва тӯлии ва тули шарқӣ ҷойгир шудааст сарҳадҳои ин давлат баҳрҳои укёнуси атлантика яхбастаи шимолӣ ва ором бахри балтика сафед баренс кара лаптифхо сибири шаркӣ чукотка баҳри охот ҷопон мешуяд ки ягон давлати дигарро чунин баҳрҳои зиёд ишгол накарда аст дар територияи ин мамлакат бузургтарин хамвориҳои ҷаҳон воқеъ аст ба монанди русия давлати хеле сермиллат буда аз чихати сарватҳои табиӣ масоҳати ҷангалзорхо захираи нафт газ маъдани оҳан ва умуман хамаи канданиҳои фоиданок хеле бой аст забони руси ба яке аз забонҳои умумии ҷаҳонӣ монанди ангилисӣ табдил ёфта мавкеъи баланд дорад дар аввал хати истилоҳи дар миёнаҳои асри х зикр шудааст вай дар навиштаҳои императори византӣ константин богрянородний дар бораи маросимҳо о церемониях ва дар бораи идоракунии имперя об управлении империей ҳамчун бо номи юнонӣ руси вомехӯрад дар хати криллӣ аввалин бор апрели соли истфода шуда буд мақоми расмро пас аз ба тахт нишастани иван соли вақте ки давлат подшоҳии русия ном гирифт ишғол кард дар имлои муосири калима бо ду ҳарф с дар асри пайдо шуда дар охир дар замони пётри қарор доданд ки давлат то охиир бо номи россия мемонад вале дар забони тоҷикӣ давлатро русия мегӯянд австралия қитъа дар нимкураи ҷанубӣ хурдтарин дар кураи замин аз шимол ба ҷануб км аз арзи ҷанубӣ димоғаи ёрк то арзи ҷанубӣ димоғаи ҷануби шарқӣ ва аз ғарбу ба шимол ба масофаи км аз тули шарқӣ димоғаи стип пойнт то тули шарқи димоғаи байрон тӯл кашидааст австралияро аз ғарбу ва ҷануб уқёнуси ҳинд аз шимол ва шарқ баҳрҳои уқёнуси ором тимор арафур марҷон тасман иҳота кардаанд масоҳати австралия ҳазор км бо ҷазҳои тасмания кенгуру мелвилл ва ғайра ҳазор км соҳилҳояш чандон ҳам каҷу килеб нест дар шимол халиҷи карпентария дар ҷануб хал калони австралия воқеанд нимҷаз калонтаринаш кейп ёрк қадқади соҳили шимолу шарқии австралия бузургтарин дар ҷаҳон рифи калони масдуд км тӯл кашидааст ки он силсилаи ҷазҳои марҷонӣ мебошад ҳанӯз птолемей асри тахмин карда буд ки дар нимкураи ҷанубӣқитъае ҳаст ва онро сарзамини ҷанубии номаълум номид австралияро сайёҳи голландӣ в янсзон кашф намудааст австралияҳои соҳилҳои австралияро баҳрнавардони голландию англис л торрес а тасман ҷ кук ва дигар тадқиқ кардаанд маконҳои кашфкардаашон мавсум ба номашон аст қисми зиёди сатҳи австралия ҳамвор и он аз сатҳи баҳр то м баланд аст аз ҷиҳати баландии миёна аз сатҳи баҳр м австралия қитъаи пасттарини олам мебошад австралия ба се қисми калони орографӣ тақсим мешавад паҳнкӯҳи австралияи ғарбӣ баландии миёнааш м ки бо кӯҳҳои баланд иҳота шудааст аз шимол қаторкӯҳ кӯҳҳои масгрейв кӯҳи вудрофф м ва макдонелл кӯҳи зил м аз шимол массиви кимберли баландиаш то м аз ғарбу қаторкӯҳи кӯҳи хамерсли кӯҳи брус м аз ҷанубу ғарбӣ қаторкӯҳи кӯҳи дарлинг кӯҳи кук баландиаш то м пастии марказӣ дар ин ҷо бештар ҳамвориҳои аккумулятивии баландиашон аз сатҳи баҳр то м вуҷуд доранд мавзеи кӯли эйр аз сатҳи баҳр м паст нуқтаи пасттарини австралия ҳисоб меёбад дар самти ҷанубу ғарбӣ қаторкӯҳи кӯҳи флиндерс ва маунт лофти воқеъ аст қаторкӯҳи кӯҳи бахшгоҳи калон кӯҳҳои австралияи шарқӣ системаи кӯҳии калонтарини австралия кӯҳҳои начандон баланди теғаҳояшон ҳамвор нишебиҳои шарқиашон ростфаромада ғарбиашон ҳамвори зина зина буда ба теппазори наздикӯҳӣ даунсҳо табдил меёбанд дар ҷануб дар алпҳои австралия нуқтаи баландтарини австралия кӯҳи костсюшко м воқеъ аст релйефи ҳозираи австралия асосан дар давраи токембрий шакл гирифта пас чандон дучори табаддулоти тектоникӣ нашудааст минбаъд дар натиҷаи вайрон шудани кӯҳҳо ва аз ҷинсҳои таҳшин пур гаштани ҷойҳои фурӯхамидаи материк мунчакӯҳҳо боқӣ монда ҳамвориҳои васеъ ба вуҷуд омадаанд ба ҷойи кӯҳҳои чиндори вайроншудаи палеозой қаторкӯҳи кӯҳи бахшгоҳи калон пайдо шуд дар ҳамвории налларбор кӯҳҳои кабуд алпҳои австралӣ ва паҳнкӯҳҳои баркли релйефи карстӣ вомехӯрад кӯҳҳои вулқонӣ дар қисми шарқии қитъа воқеанд қисмҳои ғарбӣ ва марказии австралияро платформаи давраи токембрий фаро гирифтааст ки ҷинсҳои кристаллӣ ва метаморфии он дар ғарб намудор буда дар шимол бо таҳнишастҳои кӯлу баҳрҳои эраҳои мезозою кайнозой пӯшидаанд канори шарқии австралия аз минтақаи чиндори геосинклиналӣ иборат аст платформаи австралия дар давраи токембрий аз материкҳои дигар ҷудо буд дар эраҳои мезозой ва кайнозой бо ҷазҳои осиёи ҷанубу шарқӣ гвинеяи нав ва зеландияи нав муддате пайваст шуд платформа ба туфайли равандҳои тектоникии геосинклиналҳои атроф чанд навбат қад қади кафидаҳои қишри замин ба ҳаракат омада дар натиҷа кӯҳҳои австралияи марказӣ массиви кимберли ва ғайра пайдо шуданд аз сабаби дар давраҳои навтарини геологӣ баланд шудани соҳилҳои баҳри тасман дар ҷойи кӯҳҳои ҳамворшуда қаторкӯҳи кӯҳи бахшгоҳи калон ба вуҷуд омадааст ва австралия намуди ҳозираи худро гирифтааст ноҳияҳои ҷанубу шарқии австралия ва кӯҳҳои тасмания дар аввали давраи чорумин плейстосен яхбандиро аз сар гузарондаанд кашфиёти геологии соли охир қитъаро аз ҷиҳати захираҳо ва коркарди канданиҳои фоиданок дар ҷаҳон ба яке аз ҷойҳои аввал баровард махсусан истихроҷи ангишт боксит сурбу синк австралия аз фосфорит ва маъданҳои полиметалл оҳан мис уран тило волфрам бой аст дар австралияи шарқӣ конҳои калони ангишт ҳастанд аз регзори соҳилҳои шарқӣ ва ҷанубу ғарбӣ маъдани титан истихроҷ мекунанд дар таҳнишастҳои баҳрии давраҳои гуногун конҳои нефт дар штатҳои уэлси нави ҷанубӣ ва квинсленд дар шимоли қитъа газ кони калонтарини ранкен хром дар ғарб кашф шудаанд аз конҳои сангҳои қиматбаҳо ва ороишӣ графит намакҳои калий ва опал низ бой аст иқлим австралия хушктарин қитъаи олам аст ҳангоми хушксолӣ дар он сӯхторҳо ба амал меоянд ҳудуди австралия ба се минтақаи иқлимӣ тақсим мешавад қисми зиёдаш байни арзи ҷанубӣ иқлими тропикӣ дар шимоли он субэкваторӣ дар ҷануб субтропикӣ ҳарор миёнаи январи тобистон аз с дар шимол то с дар ҷануб июл зимистон аз с дар шимол то с дар ҷануб дар ноҳияҳои гармтарин марбл бар ва биёбони симпсон ҳарор январ аз с боло мебарояд зимистон ҳарор пасттарин дар ноҳияҳои дохили материк с с танҳо дар алпҳои австралия то с сард мешавад боришоти солона дар масоҳаташ австралия камтар аз мм аст дар гӯшаҳои шимол ва шарқии австралия боришоти солона бештар буда ба мм дар кэрнс мм мерасад вале минбаъд ба сӯи маркази материк кам шуда меравад мм ва боз дар қисмҳои ҷанубу ғарбӣ ва ҷанубу шарқӣ то мм меафзояд шимолтар аз хати сидней дар димоғаи шимоли ғарбӣ борон тобистон декабр феврал ва дар ҷ зимистон июн август меборад ба туфайли бодҳои сернам пассатҳо ки ҳам аз шимол ҳам аз ҷануб мевазанд дар қисми марказии австралия хушксолӣ дер давом намекунад даҳсолаи охири садаи дар болои австралия рахнаи озонӣ мушоҳида мешавад ки сабабгори ангезиши бемории меланома байни аҳолии сафедпӯст гардидааст дар австралия дарёю кӯлҳо каманд ҳаҷми миёнаи солонаи оби аз нишебиҳои бахшгоҳи калон ҷории дарёҳо ҳамагӣ км мебошад масоҳаташ австралия ба ҳавзаи уқёнуси ором наздики ба ҳавзаи уқёнуси ҳинд тааллуқ дорад дар масоҳ ҳавзаи дохилӣ д ҳои муваққатӣ крикҳо вомехӯранд ки танҳо аз боронҳои сел ташкил мегарданд дарёҳои пуроб киштигард вале кӯтоҳ фитсрой бердекин хантер мебошанд ки ба б марҷон ва баҳри тасман мерезанд дарёҳое ки аз кӯҳҳо сар шуда ба уқёнус мерезанд низ кӯтоҳ буда низоми обашон номунтазам аст дарёи кларенс км ва дарёи хоксбери км ҷойи киштигард доранд муррей км ва шохобҳои он дарлинг км ва маррамбиҷӣ км дарёҳои калонтарини австралия ҳисоб мешаванд ин дарёҳо дар аввали тобистон вақте ки дар кӯҳҳо барф об мешавад пуроб буда ҳангоми гармои сол хеле камоб мешаванд ва ҳатто шакли кӯлмакҳоро мегиранд танҳо мурей ва маррамбиҷӣ доимо ҷорианд қариб дар ҳамаи дарёҳо барои обёрии кишту чарогоҳҳо дарғоту обгирҳо сохта шудаанд кӯлҳои калони шӯр эйр торренс герднер амадиес дар ноҳияҳои биёбонӣ воқеанд онҳо сатҳи доимӣ ва резишгоҳ надоранд аксаран мехушканд ва аз худ таҳшини намакӣ то м мегузоранд баъзеи онҳо ба ботлоқ табдил меёбанд австралия обҳои зеризаминии фаровон дорад ҳавзаи артезианӣ ҳавзаи калони артезиании пастии марказӣ км дар ҷаҳон калонтарин аст дар таркиби обҳои зеризаминӣ намакҳои минералӣ зиёданд ин обҳоро асосан дар саноату нақлиёт обшор гардондани дашту биёбон ва чарогоҳҳо истифода мебаранд дар обҳои ширгарми назди соҳилҳои австралия моҳидорӣ ва шикори ҳайвоноти баҳрӣ садафаки хӯрданӣ трепангҳо инчунин парвариши тимсоҳ ва моллюски марворид ба роҳ монда шудааст моллюскҳои дар обҳои нарми соҳили шимолии австралия дар шароити махсус парваридашуда марворидҳои калон калон ҳосил мекунанд ки дар бозори ҷаҳон арзиши гарон доранд австралия олами набототи махсус дорад тақрибан и аз ҳазор ҳазор намуди рустаниҳо эндемианд яъне рустаниҳое ки танҳо дар австралия мерӯянд қисми зиёди австралияи ғарбӣ аз биёбонҳои регзору санглох биёбонҳои калони регзор виктория гибсон иборатанд ва дар онҳо фақат гиёҳҳои хӯшадор мерӯянд шӯрзаминҳою заминҳои бӯрхок ва бӯри сурхчатоби нимбиёбонҳоро бештар хорбуттаҳои зич скрэбҳо фаро гирифтаанд баробари афзудани боришот канораҳои нимбиёбонҳо ба минтақаҳои саваннаю бешаҳои тунук табдил меёбанд ки хокашон сурх дорчинии сурхчатоб ва дар шарқ тирахоки тропикианд канорҳои материк ба ғайр аз ғарб бешазор буда дар шарқ ва шим шарқ бешаҳои тропикии ҳамешасабз бо омехтаи набототи хоси ҳиндумалайӣ ҷанубтар аз арзи ҷанубӣ бешаҳои субтропикӣ вомехӯранд хоки бешаҳо турш ва бӯри хокистарии бешагӣ аст хоки сурх ва зард низ вомехӯрад бешаҳо асосан эвкалипт қариб и масоҳати австралияро пӯшидаанд эвкалипт чӯбаш сахт аст ва аз он равған моддаҳои даббоғӣ мегиранд саваннаҳою бешаҳои сирак чун чарогоҳ истифода мешаванд дарахтҳои суккулентӣ сероби обгина ё суроҳишакл мерӯянд ки решаҳояшон аз то м чуқур рафта обро меҷаббанд ва ба фазо паҳн мекунанд австралия минтақаи зоо географии хос аст дар он намуд ширхорагон намуд паранда намуд хазанда ва намуд обхокиҳо мавҷуданд дар ин ҷо бисёр намудҳои ҳайвонот ҳастанд ки дар дигар материкҳо вонамехуранд масалан аз халтадорон кенгуру хирси коала вомбатҳо аз ширхорони одии тухмзо ехидна мурғобинӯл моҳии дубаҳра серадот аз парандаҳо шутурмурғи эму казуар барбатдум тӯтии какаду қуи сиёҳ ва ғайра мавҷуданд тимсоҳ калтакалосу морҳои заҳрнок бисёранд саги динго яке аз намудҳои нодири ширхорҳои олӣ аст ҳайвонҳои хонагӣ ва савориро хук заргӯш шутур ва ғайра ба австралия европоиҳо ва муҳоҷирони кишварҳои дигар овардаанд аз рӯи шароити табиӣ австралия ба се ноҳияи калон тақсим мешавад паҳнкӯҳи австралияи ғарбӣ аз ҷинсҳои қадимӣ иборат буда релйефаш дар натиҷаи денудатсияи дурудароз ба вуҷуд омадааст ландшафташ биёбонӣ ва нимбиёбонии тропикӣ қисми марказиаш тамоман беоб аст пастии марказӣ аз халиҷи карпентария дар шимол то халиҷи калони австралия дар ҷануб тӯл мекашад ҳамвориҳои аккумулятивии он аз таҳнишастҳои баҳр ва кӯл таркиб ёфтаанд аз канораҳо то ноҳияҳои марказӣ иқлим батадриҷ континентӣ шуда ландшафти бешаҳои тунук ва саваннаҳо ба нимбиёбонҳою биёбонҳо иваз мешаванд қ кӯҳи бахшгоҳи калон оббахши асосии дарёҳо ва муайянкунандаи иқлими австралия буда ландшафташ асосан бешазори кӯҳист масоҳати бешаҳо торафт кам мешаванд вақтҳои охир ҳангоми ҷангалбарқароркунӣ на дарахтҳои маҳаллӣ балки намудҳои аз дигар кишварҳо овардашударо мешинонанд нигар низ иттифоқи австралия физическая география частей света м вопросы геологии австралии м свет я м история открытия и исследования австралии и океании м мухин г и австралия и океания е изд м дроздов н н полёт бумеранга м новая российская энциклопедия т м страны мира м ҷумҳурии федеролии олмон ё олмон дар аврупои марказӣ ҷойгир аст масоҳати он км буда аҳолии он мувофиқи маьлумотҳои омор аз декабри соли беш аз млн нафар иборат аст аҳолии ҷумҳурии олмон нафар аз уми декабри соли аст аз ҷумла млн аҳолиро асосан мардуми ғайри олмонӣ яъне хориҷиён ташкил медиҳанд ки ин фоизи аҳолии ҷумҳурии олмонро ташкил медиҳад коэффитсиенти таваллуд дар олмон ниҳоят паст буда ба нафар аҳолӣ ҳамагӣ кӯдак рост меояд олмониҳо мардуми камфарзанд буда ба ҳар сар зан кӯдак рост меояд бо вуҷуди ин афзоиши шумораи аҳолӣ дар солҳои охир аз ҳисоби муҳоҷироне ки аз давлатҳои собиқ иттиҳоди шӯравӣ ба олмон баргаштаанд тахминан млн мӯътадил боқӣ монд ҳар як чорумин нафар дар шаҳр ва ҳар як ҳафтумин нафар дар деҳот танҳо зиндагӣ мекунад миқдори падару модароне ки яккаву танҳо ба тарбияи фарзанд он машғуланд тақрибан ба миллион нафар мерасад қисми зиёди онҳоро занҳо ташкил медиҳанд олмониҳо мардуми дарозумр буда синни мардон ба ҳисоби миёна ба ва синни занон бошад ба рафта мерасад олмониҳо мувофиқи сарқонуни ҷфо ҳукуқи озодона интихоб кардани ҷои зисти худро доранд баъд аз имзо кардани созишномаи шенген онҳо ҳатто метавонанд ба кишварҳои дигари узви ин созишнома сафар карда манзили доимии худро интихоб кунанд соли олмониҳо бо пули миллии худ дойчмарк видоъ карда пули нави иттиҳоди аврупоро евро ро қабул карданд олмон як таърихи бузургу бой дорад ки пур аз воқеаҳо мебошад дар таърихи олмон воқеаҳо ва шахсони бузурги хуб ва дар як вақт ба ҳам буданд ки ба сари олмон ва халқи бузурги олмон бадбахтиҳо оварда буд олмон кишвари федеративӣ ба ӯ субъектҳои баробарҳуқуқ дохил мешаванд заминҳо см заминҳои федералии ҷумҳӯрии олмон сетои онҳо шаҳрҳои берлин бремен ва ҳамбург тақсимоти хурд аз ҳавзаҳо иборат аст фаронса номи расмӣ ҷумҳурии фаронса кишварест дар аврупои ғарбӣ пойтахти фаронса шаҳри порис сарҳади байни испониё ва фаронса хатти пиренейро такрор мекунад ва кишвари баскҳо ва каталония мутаносибан дар ғарб ва шарқи системаи кӯҳҳо дар ҳар ду тарафи қаторкӯҳҳои кӯҳ мебошанд департаменҳои фаронса воҳидҳои маъмурӣ ҳудудии сатҳи дуюм дар фаронса аз рӯи қабули декабри соли аз ҷониби маҷлиси таъсисии фаронса мувофиқи қонун аз августи соли департамент як қисми мустақили аҳолӣ бо шӯрои интихобшудаи худ шӯрои раёсат ва ҳукумати иҷроия мебошад департаменҳо ба ноҳияҳо ва кантонҳо тақсим шудааст онҳо заминаи сохтории системаи интихоботӣ мебошанд тибқи қонун аз майи соли овоздиҳандагони ҳар як кантон дар давоми интихобот ду узви шӯрои департаментро аз ҷинсҳои гуногунро интихоб мекунанд онҳо ба мӯҳлати сол бо аксарияти овозҳо аз рӯи натиҷаҳои як ё ду даври интихобот муайан мешаванд тибқи маълумоти оморӣ дар қаламрави фаронса соли ба департамент аз ҷумла хориҷӣ ноҳия хориҷӣ ва кантон хориҷӣ тақсим карда шуд ҳар як департамент ба яке аз минтақаҳо шомил аст департаментҳои хориҷӣ ҳамзамон минтақаҳо мебошанд префектураҳо марказҳои маъмурии департаментҳо мебошанд дар тӯли инқилоби фаронса департаментҳо расман аз рӯи сохти алифбоӣ рақамгузорӣ карда шуда буданд дар айни замон истисноҳо мавҷуданд ин рӯйхат департаментҳои муосири фаронсаро бо тартиби рақамгузорӣ нишон медиҳад шӯроб шураб шаҳраки ангиштканон тобеи ноҳияи исфара баъди хамроҳшавии осиёи миёна ба россия чустучуҳои геологи ва коркарди саноати кухи дар осиёи миёна равнак ёфтанд аз с дар кони ангишти шуроб дар микёси начандон зиёд бо истехсоли ангишт шуруъ карданд аз он вакт сар карда дар он чо махалҳои коргарнишин сохта шуданд соли дар шаш кони мавчудаи шуроб нафар коргарон кор карда истехсоли солонаи ангишт як миллиону пудро ташкил дод с дар хоҷагиҳои мавчудаи шуроб нафар аҳоли зиндаги мекард с шумораи ин хоҷагихо ба расид бо карори ким ва шкх чт аз августи с дар ш махаллаи коргарнишин ташкил ёфт президиуми ким ва шкх чт октябри с дар бораи ташкили шаҳрхо ва посёлкаҳои коргари дар ҷумҳури қонун интишор намуд с дар ш шахтаи нави ангишт ба кор сар кард ки истехсоли солонаи он ҳазор тоннаро ташкил медод дар асоси укази шурои олии чт аз феврали с аз хисоби хурд кардани н исфара н шуроб ташкил карда ба хайати он посёлкаҳои коргарнишини шуроб шуроҳои рустои ворух чоркух ва рустои наймани шурои рустои сурх дохил карда шуд кишлоки найман аз чихати маъмурию худуди ба хайати шурои рустои чоркух ҳамроҳ карда шуд посёлкаи коргарнишини шуроб маркази н ш гардид н ш бархам хурд ва худуди он ба н исфара дохил шуд ш ҳамчун шаҳр ба хайати ш исфара дохил карда шуд ахоли наф асосан тоҷикон қисман русҳо кирғизҳо тоторҳо кореягиҳо ва дигар миллатхо буда дар кони ангишт ва корхонаю муассиса ва ташкилотҳои шӯроб ва дар шаҳри исфара кор мекунанд аз маркази ноҳия км масофа дорад ва бо шаҳраки самарқандаки ноҳияи боткони вилояти боткони чумхурии қирғизистон ҳамсарҳад аст як шохаи роҳи оҳани шаҳри исфара ба шӯроб дохил мешавад заводи механики омузишгохи касбҳои техники мактабҳои тахсилоти хамагонии мактаби мусики касри ангиштканон китобхона шуъбаи алока беморхона ва маркази мавчпахнкунандаи телевизиони дорад барои ангиштканон нашрияи бисёрадади за уголь барои ангишт бо забонҳои тоҷикию руси чоп мешуд ахоли ва заминҳои наздихавлигии шаҳрак бо воситаи обкашхо аз дарёи исфара об мехуранд забони тоҷикӣ забоне ки дар эрон форсӣ ва дар афғонистон дарӣ номида мешавад забони давлатии кишварҳои тоҷикистон эрон ва афғонистон мебошад дар ӯзбакистон агарчӣ тоҷикӣ забони ақаллият маҳсуб мешавад вале дар ин кишвар зиёда аз миллиюн нафар ба тоҷикӣ гуфтугӯ мекунанд ин забон ба хонаводаи забонҳои ҳинду аврупоӣ дохил мешавад дар маҷмӯъ порсигӯёни асил форсӣ тоҷикӣ дарӣ зиёда аз млн нафар мебошанд фақат ба гӯиши тоҷикӣ миллион нафар ҳарф мезананд забони тоҷикӣ яке аз забонҳои бостонтарини ҷаҳон ба шумор меравад давраи нави инкишофи он дар асрҳои оғоз шудааст бо ин забон шоъирону нависандагони бузург рӯдакӣ фирдавӣ хайём сино ҷомӣ мавлоно ҳофиз аҳмади дониш айнӣ лоҳутӣ турсунзода пайрав сулаймонӣ абдусалом деҳотӣ убайд раҷаб наимҷон назирӣ ва дигарон асарҳои безавол эҷод кардаанд забони тоҷикӣ диққати бисёр олимон ва нависандагони оламро ба худ ҷалб кардааст ба омӯзиши забони порсӣ тоҷикӣ яке аз асосгузорони коммунизми илмӣ фридрих энгелс низ мароқ зоҳир карда буд забони тоҷикӣ рӯз то рӯз рушд мекунад ва садҳо вожаҳои нав ба таркиби луғавии забони он ворид мешаванд забони тоҷикӣ ки аз хонаводаи забонҳои ҳинду аврупоӣ порсӣ тоҷикӣ ва порсӣ дарӣ дар асл форсӣ порсӣ мебошад ба забонҳои эронӣ дохил мешавад забони форсӣ ба забонҳои порсиву дарӣ хеле монанд аст ва аҳолии кишварҳои эрон ӯзбекистон кирғизистон қазоқистон афғонистон ва покистон инчунин дар сангқалъаи ҷумҳурии халқии чин бо ин забон гуфтугӯ мекунанд дар китоби тоҷикон дар оинаи таърих эмомалӣ раҳмон навиштаанд ки шоҳаншоҳии бузурги ҳахоманишиён ки дар арсаи таърих бо фарҳанг ва тамаддуни худ беназир аст пеш аз ҳама бар пояи фарҳанги асили ориёӣ бунёд шуда забони модарии хешро дар баробари забонҳои пурқудрату маълуми он замон иломӣ ва ошурӣ ба ҳайси забони расмӣ ва давлатӣ истифода мекард онҳо номи хат ва забони худро ориёӣ хондаанд инчунин дудмони кӯшониёни кабир ҳам оҳиста оҳиста аз истифодаи забони юнонӣ даст кашида забони ориёии хешро канишка ҳам мисли дориюши кабир забони навиштаҳои худро ориёӣ хондааст забони ягонаи давлатӣ ва расмии давлати паҳновари худ қарор додаанд дар катибаи дориюши бузург дар кӯҳи бесутун вожаи ориёӣ ба маънои забон дида мешавад навиштаҳои дориюши бузург ки имрӯз номи онро шартан забони форсии бостон гузоштаанд ба забон ва хати ориёӣ навишта шудааст ва забони форсии бостон ва ориёӣ як забон буда дар замони салтанати ҳахоманишиён забони расмӣ ва меъёрии на танҳо қабилаҳои форс балки тамоми эронитаборони ҳамон замон будааст ашкониёни порт ки дар баробари кӯшониёни кабир дар минтақаҳои марказӣ ва ғарбии кишвари ориётаборон баъд аз барандохтани сулолаи селевкиён истиқлол ба даст оварда шоҳаншоҳии бузурги худро созмон доданд ба забони модарии худ портӣ эҳтиром гузошта онро забони давлатӣ эълон намуданд тавре пешвои миллат дар китоби худ забони миллат ҳастии миллат ишора мекунанд ин забон дар давраи аввали подшоҳии ашкониён ҳамроҳ бо забони юнонӣ ва баъдан аз давраи меҳрдоди солҳои то милод танҳо забони расмӣ ва давлатии ашкониёни порт мегардад баъзе муҳаққиқон изҳор доштаанд ки шояд аз ибтидои садаи то милод забони портӣ забони расмии давлатдории порт қарор гирифта бошад бозёфти навиштаи болои зарфҳо аз нисо дар ин бора шаҳодат медиҳад бояд гуфт ки забони портӣ баъдан дар такомули забони тоҷикӣ дарӣ форсӣ нақши муассире дошта аз лиҳози вожагониву дастурӣ ба забони модарии мо шабоҳати зиёде дорад дар давраи сосониён ҳам забони форсии миёна дар баробари забони портӣ ё паҳлавӣ забони давлатӣ ва расмиву динии шоҳаншоҳии бузурги эрон буд ва аз он осори зиёди таърихиву динӣ ва илмиву фарҳангӣ боқӣ мондааст нахустин сулолаи маҳаллие ки баъд аз истилои араб каму беш дар хуросон мустақил гардид тоҳириён буд ҳукмронони ин хонадон ҳанӯз дар фикри истиқлоли фарҳангӣ набуданд баръакс кӯшиш карданд ки дини исломро дар қаламрави худ таҳким бахшанд ва огоҳона ё ноогоҳона баҳри густариши забону адабиёти араб мусоидат карданд сулолаи дигари маҳаллӣ ки ҷонишини тоҳириён гардид саффориён буд дар вақти ҳукмронии намояндаи барҷастаи ин сулола яқуби лайс ки аз миёни мардуми одӣ бархоста буд ва на забони арабиро медонисту на ба фарҳанги он алоқа дошт то ҳудуде дар дарбори вай саҳна барои забону адабиёти араб тангтар шуд ва шоирон барои ӯ ба дарӣ шеър гуфтанд эҳёи воқеии забони адабии мо дар замони сомониён оғоз гардид сомониён бар хилофи тоҳириёну саффориён дарк карда буданд ки бидуни эҳёи анъанаҳои қадимӣ ва ривоҷу равнақи забону адабии миллӣ истиқлол устувор ва давомдор шуда наметавонад бинобар ин амирони дурандешу сиёсатмадорони ин хонадон бо камоли ҳушмандӣ муносибати худро бо хилофат тавре оростанд ки дарбори бағдод натавонад фитна ва рақобате бар зидди онҳо барангезад илова бар ин сомониён аз забони форсии дарӣ ҳамчун силоҳи сиёсӣ дар баробари тозиён барои расидан ба истиқлоли комил истифода мекарданд аз ин рӯ забони форсии дариро ки забони мардумони мовароуннаҳру хуросон буд забони расмии давлати паҳновари худ қарор дода ба адибону олимон ба назари эҳтиром нигариста онҳоро ташвиқ мекарданд ки китобҳои худро ба форсии дарӣ нависанд ва ё осори арабии худ ва дигаронро ба ин забон баргардонанд шеваҳои забони тоҷикӣ гурӯҳ дорад забони тоҷикӣ садонок дорад эзоҳ дар анҷоми калимаҳои решагии зерин бо риояи меъёри таърихӣ ӯ навишта мешавад бону зону неку паҳлу олу орзу дору оҳу аду ва ғ ҳарфи ӯ маъмулан пеш аз ҳарфи й навишта мешавад эзоҳ ҳарфи ӯ дар оғози калима дар иқтибосҳои туркӣ навишта мешавад ӯгай ӯрда ӯғур ӯмоч ва ғ эзоҳ калимаҳое ки таърихан дар таркиби худ ҳамсадои й доранд аз ин қоида истисно мебошанд чой чойи сиёҳ ҷой ҷойи муносиб лой лойи нарм пой пойи чап дар калима ва таркибҳои навъи найистон оройиш осойиш чораҷӯйӣ рӯйи хотир ба рӯйи ба сӯйи ба ҷойи ва ғ эзоҳ агар ба калимаҳои иқтибосии бо ъ анҷомёфта изофат ва ё пайвандаки ӯ илова гардад ҳарфи ъ навишта мешавад ҷамъи мардум рафъи мушкилот навъи ангур табъу нашр шамъу парвона ва ғ ҳарфи ъ дар байни ду садонок ба истиснои калимаҳои фаъол ва таъйин навишта намешавад маориф таом мавзӯи баҳс тулӯи офтоб шурӯи кор маҷмӯи ашъор ва ғ забони тоҷикӣ забони модарии мардуми тоҷик ки аҳолии сосии оҷикистонро ташкил медиҳад ба ҳисоб меравад берун аз марзи ин давлат забони тоҷикиро тоҷикони маҳаллӣ дар дар қисмати аъзами аз шаҳру ноҳияҳои кишвари ӯзбекистон ба хусус дар шаҳрҳои бухоро самарқанд термез намангон хуканд ва ҳатто дар ш тошканд ба ҳайси забони модарии еш зиёда аз миллион мешиносанд ва ҳамчун воситаи гуфтугузори ҳаррӯза истифода мебаранд ҳатто дар шаҳрҳои бухоро ва самарқанд гуфтугӯи мардуми ин шаҳрҳо ба забони тоҷикӣ сурат мегирад танҳо дар як шаҳри тошканд зиёда аз млн тоҷикон сукунат доранд бо забони тоҷикӣ инчунин намояндагони миллатҳои дигар ки маскуни тоҷикистон ҳастанд ҳангоми муомила бо тоҷикзабонон тоҷикӣ ҳарф мезананд зиёда дарсади аҳолии фғонистон ки аз лиҳози этнологӣ тоҷик ҳисоб мешаванд зиёда аз миллион ва худро тоҷик меноманд ҳарчанд бо забони аз тоҷикии сиёи марказӣ фарқи бузург надошта гуфтугӯ мекунанд валекин забони хешро расман форсӣ дарӣ ва ё кобулӣ мегӯянд ва худро тоҷик ном мебараранд аксари кулли мардуми афғонистон ба забони тоҷикӣ гуфтугӯ мекунанд ҳатто ҳамаи паштунҳо тоҷикӣ балад ҳастанд таи солҳои охир забони тоҷикиро аз муҳочирони миллаташон тоҷик дар гӯшаҳои гуногуни собиқ иттиҳоди шӯравӣ махсусан русия зиёда ҳазор расмӣ ва ҳамчун муҳоҷир зиёда аз миллион инчунин дар шаҳрҳои эрон сурия мамолики иттиҳоди аврупо ва дар иёлоти муттаҳидаи амрикова канада шунидан мумкин аст аз чиҳати забоншиносӣ забони тоҷикӣ ба гурӯҳи ғарбии забонҳои эронӣ илаи калони ҳиндуаврупоӣ дохил карда мешавад бар ин гурӯҳ аз забонҳои имрӯзаи зинда ғайр аз тоҷикӣ ду забони дигар ин ҳам бошад форсии навин теҳронӣ яъне забони эрони имрӯза ва забони дарӣ кобулӣ ки дар боло аз он сухан рафт тааллуқ доранд ҳар сеи ин забони имрӯза давомгирандагони бевоситаи забони форсии нав ки ҳамчунин бо номворҳои порсӣ форсӣ ин шакли арабикунондашудаи ин калима аст форсии классик дабӣ ё форсӣ дарӣ маъруф аст мебошанд он забон дар навбати худ аз забони форсии миёна ки дар аҳди сосониён чаҳорсад сол роли забони давлати унатии империюми бузургро иҷро мекард ва имрузҳо дар байни забоншиносон чун забони паҳлавӣ шинохта мешавад сарчашма гирифта дар садсолаҳойи ҳастум ва нуҳум ба вучуд омад аз ҳамон вақт инчониб дар таркиби лугавӣ забони форси аз калимаҳойи арабӣ хеле васеъ истифода карда мешавад ҳиссаи лексикаи аз забони арабӣ иқтибоссуда дар баъзе матнҳои насри классикӣ то фоизро ташкил медиҳад дар забони форс классики дар давоми қарнҳойи адабиёти бойи оламшумул эҷод карда шуд дар сарзаминҳои осиёйи миёна эрон афгонистон инчунин дар озарбойчон покистон ва ҳиндустон ки дар давраҳои гуногуни таърих забони давлатияшон форсӣ буд гарчанде ки тули ин садсолаҳо забони классикӣ яъне забони адабиёт тағйири зиёде надид ва чун пештара дар тамоми олами форсизабон ягона буд забони гуфтугӯии мардум забони зинда ба таври интенсивӣ дигаргуниҳои нав мепазируфт ва аз забони адабӣ торафт дур мешуд ба замми ин дар натичаи ба миён омадани фарқиятҳои намоён дар инкисофи сиёсӣ динӣ ва иҷтимоии кишварҳои олами форсизабон хусусан баъд аз қарни пурошӯби ум дар байни шеваҳои ҳам адабӣ ҳам гуфтугӯии минтақаҳои гуногун номонандиҳои чиддие пайдо гаштанд оддӣ карда гӯем забони ҳар як давлат роҳи инкисофи хешро пеш гирифт ҳамин тавр аз асри шонздаҳ сар карда метавон дар бораи забони тоҷикӣ чун мафҳуми илмӣ сухан гуфт ба ин маром забони тоҷикиро забони аҳолии форсизабони осиёи миёна аз садсолаи ум минбаъд донистан ҷоиз аст аммо мисли он ҳоле ки дар боло ёдовараш шудем дар дохили худи забони тоҷикӣ низ фарқиятҳо арзи ҳастӣ кардан гирифтанд ва ба ин минвол ба асри омада ҳам байни забони адабиёту забони омма ҳам байни лаҳчаҳои маҳалҳои гуногун фарқияти бузурге ба миён омад ҳанӯз ҳамон вақт маорифпарвари бухоро аҳмади дониш кӯшиш ба харҷ дод то забони адабиро оммафаҳм ва аз ибораҳои душвору такаллуфомез барӣ гардонад лекин кори асосиро дар самти ба роҳ мондани меъёри ягонаи забон дар айёми шӯравӣ олимон ва адибони тоҷик бо сарварии садриддин айнӣ анчом доданд ҳамчун асоси забони адабӣ забони классикии срҳои бидуни арабизмҳои душворфаҳми он гирифта шуд валекин сохти грамматикӣ ва лексикаи забони навбунёди тоҷикиро шеваи мардуми тоҷикзабони водии зарафшон аз ҷумла бухорову самарқанд ташкил дод далели ин қарори забоншиносони онвақтаи тоҷик он буд ки дар ин минтақа тоҷик нисбатан асил ва тоза боқӣ мондааст дар ин забон яъне забони расман тоҷикӣ дар солҳои шӯравӣ адабиёти бисёр интишор гардид ва забони тоҷикӣ нашъунамо ёфт дар асри ҷаҳонишавӣ форсӣ дарӣ ва тоҷикӣ ба ҳам наздик шуда истодаанд ва дар оянда метавон гуфт ки ин се шоха боз як забони умумро ифода кунанд ва барои миллион порсигӯ забони ҳаставӣ қарор гирад ба қавли андешамандони тоҷик нахустин шеъри нави форсӣ дар осиёи миёна ба воситаи шоир нависанда ва муборизи настӯҳи роҳи озодии тоҷикон садриддин айнӣ суруда шудааст с айнӣ ин шеърро дар соли суруда аст аз соли бештар ба мадҳи низоми коммунистӣ мепардозад шоироне чун мирзо турсунзода муҳаммадҷон раҳимӣ нодир шанбезода муҳиддин аминзода мирсаид миршакар боқи раҳимзода ва дигарон мазомине чун ҷанги меҳанӣ алайҳи олмони нозӣ васфи ҳизби коммунисти шуравӣ ситоиши миллати бузурги рус пролетариат ва ҳамбастагии хурдамиллиятҳои шуравии собиқро ба мазомини аслии шеъри худ табдил месозанд дар ин давра шеъри тоҷик ба шиддат идиулужизада аст ва дар хидмати сиёсатҳои давлати шуравӣ ва ҳизби коммунист дар ҳамин давра аст ки хати форсӣ ба хати лотинӣ табдил шуда ва шеъри тоҷикон аз баданаи бузурги шеъри форсӣ ҷудо мешавад ин вазъ то соли мелодӣ тадовум меёбад ва аз ин сол то соли ки марҳалаи саввуми шеъри муосири тоҷик шурӯъ мешавад идома меёбад миёнаи солҳои то давраи таҳаррукоти ҷадид ва зуҳӯри андешаҳои нав дар шеъри тоҷик аст ин замон аз по ба арсаи сухан гузоштани устод мӯъмин қаноат ки ба нимои миёнрудон маъруф аст шурӯъ мешавад гуфтанист шеъри форсӣ дар осиёи миёна бавижа тоҷикистон дар ҳеҷ даврае ба ин андоза ба рукуд мувоҷеҳ нагардида буд ҳатман маърӯф аст ки уламо шуаро ва рушанфикрони тоҷик дар ҷамъи хонаводаҳояшон ба забони русӣ сӯҳбат мекарданд ва инро навъе престижи иҷтимоӣ медонистанд дар ҳамин давра аст ки сиёсати мадании ҳизби коммунист ки ҳадафи он идғоми тамоми арзишҳои фарҳангии миллатҳои кучактар дар даруни фарҳангу забони русӣ дар ҳоли иҷро аст дар ҳамин овони ҳасрат аст ки чанд ҷавон вориди маърака мешаванд ва масири ҷадиде барои таърих забон ва фарҳангашон хилофи ҷараёни вайронгари мавҷуд эҷод мекунанд инон иборатанд аз устод мӯъмин қаноат ки оғозгари ин раванд аст устод бозор собир ва устод лоиқ шералӣ ба дунболи ӯ инон нахустин касонеанд ки дар пайкари мурда ва берӯҳи шеъри тоҷик рӯҳи тоза медаманд ва барои мардуме ки дар сарошеби суқут дар аъмоқи фарҳанги бегонаанд умед эҷод мекунанд устод мӯъмин қаноат дар ҷавоби ононе ки забони воҳиди форсиро ба се ном мехонанд ва дар ин номгузориҳо нияти сӯъ доранд мегӯяд устод мӯъмин қаноат дар ашъор ва достонҳои дигаре чун достони тоҷикистон исми ман ба дифоъ аз фарҳангу таърихи дурахшони миллати хеш мепардозад устод бозор собир низ эътирози худро дар баробари вазъи мавҷуд бо мавзӯи забон баён мекунад шеъри забони модарии ӯ баёнгари таърихи дардноки миллати тоҷик аст ё устод лоиқ дар шеъри забони модари мегӯяд ба ҳамин тартиб то соли мелодӣ ба ғайр аз ҳизби коммунист ҳизби игаре ҳақи мавҷудият надошт то ин ки тоҷикҳо дар соли дар як ҷунбиши мадании худҷӯши мардуми ҳукуматро водоштанд ки забони форсии тоҷики ба унвони забони расмӣ шинохта шавад бар ҳамин поя аввалин қонуни забони форсии тоҷикӣ дар ҳамин сол ба татствиб расид ва мардум муштоқона даста даста ва гурӯҳ гурӯҳ бо ташкили клосҳои давлатӣ ва хусусӣ ба омӯзиши хати форсӣ пардохтанд аммо ҷанги дохилии солҳои ин равандро мутаваққиф сохт забони адабии тоҷикӣ аз ҷиҳати фонетикӣ ва луғавӣ байни ин оилаи сегона ҳам ба форсии классикӣ ва ҳам ба паҳлавӣ аз ҳама бештар наздикӣ дорад яъне забони тоҷикӣ қадимтар аст фонетика дар ин ҷо кобулӣ ба тоҷикӣ наздиктар аст ва таркиби луғавии н дар тӯли асрҳо дигар нашуда ва бинобарин архаикӣ мондааст ҳол он ки тарзи талаффузи эрониҳо барои гӯши тоҷикон ва афғонистониҳо бегона мерасад чунки модернтар ва мулоимтар аст иборасозӣ тарзи ҷумлабандӣ ва услуби тоҷикон то ҳудуде дигар аст дар натиҷаи ҳамзистии мардуми тоҷик бо мардуми хиндзабон хусусан бо халқи эрон дар тӯли асрҳо ба забони тоҷикии гуфтугӯӣ ва лаҳҷаҳои он зиёдтар калимаҳои баромадашон эронӣ ворид гаштаанд баръакс фоизи лексикаи арабӣ на дар гӯиши тоҷикистон балки дар гӯишҳои эрон ва афғонистон яъне забонҳои давлатҳои исломӣ баландтар аст ҳам ба тоҷикии дабӣ ҳам ба тоҷикии гуфтугуӣ муддати шаст ҳафтод соли охир забони русӣ таъсири бузург расонидааст ва расонида истодааст ҳамин тавр калимаҳои байналмилалиро гӯиши тоҷикистон аз русӣ иқтибос карда меояд то ҳанӯз дар ҳоле ки теҳронӣ аз фаронсавӣ ва инглисӣ ва кобулиҳо аз инглисӣ истифода мекунанд рост аст ки имрӯзҳо метавон дар матбуот ва телевизиони тоҷикистон ба шакли фаронсавӣ теҳронии алимаҳои хориҷӣ дучор омад ки ба ҷойи тарзи пешинаи навишти русӣ навишти онҳо корбаст карда мешаванд масалан конфронс ба ҷойи конферентсия вале ҷиддитарин фарқияти гӯиши тоҷикиро аз кобулию теҳронӣ дар грамматика пайхас мекунем чунин шаклҳо мисли рафта истодаам падарама ҷойи корасон тоҷикон ё дорам мирам исмиш фирийдун ҳастиш и эрониҳо байни ҳамдигари онҳо фаҳмо нестанд ва албатта наметавон қайд накард ин нуктаро ки тамоми адабиёти форсии лассикӣ ба хатти форсӣ навишта шуда ва ин хат то ҳануз дар эрону афгонистон ҷорӣ аст миллати тоҷик бошад аз сабабҳои сиёсӣ ду бор тайи соли охир алифбояшро дигар кард аввал аз ҳуруфи форсӣ ба лотинӣ баъд ба кириллик гузашт ин яке аз омилҳои асосиест ки ин гӯишҳоро боз ҳам аз якдигар дуртар сохтааст қоидаҳои гуногуни транслитератсияи забони тоҷикӣ дар рафти тадқиқотҳо дар достонҳои назмию насрии шоиру нависандагони тоҷику форс басомади такроршавии алифбои тоҷикӣ ҳисоб карда шуд ки бояд дар байни асарҳои муаллифон фарқият ёфта шавад аммо натиҷаи дигар ба даст омад яъне дар назар дошта шуда буд ки агар такроршавии алифбои тоҷикӣ дар матнҳои гуногуни адибон ҳисоб карда шавад қиматҳои гуногун мебароянд вале дар натиҷа қиматҳои баровардашуда бо ҳам хеле наздик ва монанд буданд баъди чунин натиҷа барорӣ барои муайян кардани ҳаққонияти ин нишондиҳандаҳои басомади такроршавӣ ҳам асарҳои насрӣ ва ҳам асарҳои назмӣ дида шуд на танҳо асарҳои адибони классик балки асарҳои шоирону нависандагони муосир низ ҳисоб карда шуд ки боз монандии наздик ва вобастагии зич байни коэффитсиентҳо маълум гардид хулоса тадқиқотҳои аввалин оиди ҳисоби басомади вохӯрии алифбои тоҷикӣ дар кори зерин оварда шудааст лекин боз дар тадқиқоти дигар муқаррар карда шуд ки басомади вохӯрии алифбои тоҷикӣ дар асарҳои классикон ва асарҳои адибони муосир аз мушоҳидаи оморӣ фарқ накунандааст ҳисоби миёнаи маълумот ба як ҳарфи алифбои тоҷикӣ ҳисоб карда шуд аз рӯи ин ҳисобҳо дар оянда тағйирёбии зуҳуроти калимаҳои нави забони тоҷикиро муайян кардан осон хоҳад гашт ин комёбӣ ва дастовардҳо бо роҳбарии зафар усмонов академики академияи илмҳои тоҷикистон ва хуршед худойбердиев номзади илмҳои физика ва математика ба даст омадааст омории басомади вохӯрии алифбои тоҷикӣ бе ҳисобгирии фосила пробел омории басомади вохӯрии алифбои тоҷикӣ бо ҳисобгирии фосила пробел пайвандҳо лондон ё ландан пойтахт ва бузургтарин шаҳри подшоҳии муттаҳидаи бритониёи кабир ва ирландияи шимолӣ ва аз ҳама сераҳолитарин шаҳр дар аврупо мебошад иклими лондон баҳрӣ ҳарорати миёнаи январ с июль с ноҳияҳои асосии лондон сити дар он банкхою биржаҳо идораҳои монополияҳои калон бинои парламент муассисаҳои хукуматӣ ва қароргоҳи подшоҳ қасри букингем ҷой гирифтаанд трафалгар уэст энд маҳалли истикоматӣ ва тиҷоратӣ ист энд пойгоҳи таъмири киштиҳо ва маҳалли коргарнишин мебошанд лондон таърихи дуҳазорсола дошта асрҳои пойтахти расмии англия шудааст асрҳои лондон ба яке аз бандарҳои калонтарини баҳрии дунё маркази калони тичоратӣ ва молиявӣ табдил ёфтааст сокинони шаҳри лондон дар инқилоби буржуазии англия нақши бузург бозиданд лондон маркази калонтарини ҳаракатҳои коргарӣ яке аэ манбаъҳои асосин ҳаракати чартистӣ буд с дар лондон конгрессҳои ум ва юми иттифоқи коммунистон баргузор шуд асрҳои дар лондон к маркс ф энгельс в и ленин кор ва зиндагӣ кардаанд соли дар лондон газетаи искра чоп мешуд лондон бо шаҳрҳои зерин шартномаи бародаршаҳр бастааст дар лондон ва атрофи он корхонаҳои гуногуни саноатӣ ҷой гирифтаанд мошинсозӣ коркарди металл саноати авиатсия ва автомобилсозӣ электротехникӣ ва электронӣ атомй асбобсозӣ таъмири киштиҳо истеҳсоли аппаратҳои радио телефон ва ғ коғазбарорй коркарди нафт ва полиграфӣ хӯрокворӣ тамоку дӯзандагӣ кимиё чӯбгарӣ мебелсозӣ ва ғ саноати лондон дар истеҳсоли маҳсулоти саноатии мамлакат мавқеи муҳим дорад лондон якчоя бо ноҳияҳои атрофи шаҳр лондони калонро ташкил медихад ки аз округ ва сити иборат аст масоҳат хаз км аҳолӣ млн наф фурудгоҳҳо лондон хитроу ва гатунк сохтмони метрои лондон соли оғоз ёфта дар дуньё қадимтарин аст дар лондон донишгоҳи лондон донишгоҳи сити институти политехникии сити академияи санъати драмавии подшоҳй академиян мусиқии подшоҳи мактабн балети подшоҳй лондон зиёда аз осорхона аа ҷумла осорхонаи британия осорхонаи илмй осорхонаи геология нигористони миллй осорхонаи баҳрии миллй театри миллӣ театрҳои опера ва балети ковент гарден ва сэдлерс уэллс ва ғ дорад китобхона осорхонаи британия китобхонаи илмии техникии миллӣ лондон бозиҳои олимпии тобистонаро ду маротиба дар ва дар июли лондонро барои гузаронидани бозиҳои итихоб караданд кадоме ки лондонро якумин шаҳри се маротиба бозиҳои олимпии тобистонаро мегузаронад машҳуртарин варзиш дар лондон ҳам барои бозингарон ва тамошобинон мебошад зардолу яке аз меваҳои маъмули тоҷикистону осиёи марказӣ ва қафқоз дар дунё навъи зардолу дар тоҷикистон қариб навъ дар конибодому исфара зиёда аз навъи зардолу парвариш карда мешавад навъҳо аҳрорӣ хурмоӣ кафак бинигорӣ мирсанҷалӣ тоҷибоӣ бобоӣ руионон сурх лола лоларух учма сурх сафед боқитаппак обак маҳтобӣ луччак ҷавпазак шишахурмоӣ субҳонӣ нишонбойӣ қандак моҳтобпазак пешпазаки самарқандӣ арзаникатта августпазаки бегоҳӣ исфарак ниёзӣ абрикос ширпайванд хасак ва ғ ин навъҳо барои хушккунӣ истеъмол дар ҳолати тарӣ ва консерванамоӣ қулай мебошад байни дарахтон х х х х м буда майдони зардолузорро бо техника нарм мекунанд озуқаҳои маҳаллию маъданӣ дода қариб маротиба обёоб кардаее мешавад з ҷинси бутта ё дарахти мевадор мансуби настараниҳо дар осиё намуд дар осиёи миёна аз ҷумла ҷумҳурии тоҷикистон танхо як намуди зардолу паҳн шудааст баландии зардолу м навъҳои осиёиаш то м барги паҳни эллипсшакли дандондор гули сафед ё гулобии дуҷинса дорад пеш аз барг баровардан мешукуфад ниҳолаш тезрас дар ҳосил медиҳад мевааш дар шароити осиёи миёна аввалҳои июн мепазан ҳар бехи зардолу аз то кг баъзан то кг ҳосил мебандад зардолу гармидст муғҷаҳояш ҳангоми сармои моҳи феврал ва гулаш моҳи март осеб меёбад мевааш сафедтоб норинҷӣ паҳли офтобрасаш сурхранг заъфарон буда шакли мудаввар байзашакли мудаввар ё дарозря ширадори хушбй қанд сахароза глюкоза фруктоза молтоза туршии себ лим ва ғайра мағзи донакаш равган сафеда дорад навъҳои зардолуи осиёмиёнагии мағзширин дар қаннодӣ шҳрат дорад аз мағзи талхи з равғани хушсифат мегиранд пчоқи донакашро дар саноати химия барои тайёр кардани туш чбашро барои сохтани асбобҳои харротӣ меваи тару хушкашро чун ғизо ва ғайра дар пухтани мураббо зардолуоб мармалод ва ғайра ба кор мебаранд дар собиқ иттиҳоди шравӣ ҳазор гектар зардолузор буда қариб и он дар тоҷикистон ӯзбекистон украина ва кавказ воқеъ будааст навъҳои зардолуи собиқ иҷшс ро ба се гурҳи асосӣ тақсим мекунанд осиёимиёнагӣ эронукавказӣ аврупоӣ хелҳои зардолуи осиёмиёнагӣ қадбаланд дарозумр навдаҳояш борик баргаш майда мевааш миёнаи серқанд думчааш сахт қариб навъаш маълум буда ба гурӯҳҳои фарғонагӣ зарафшонӣ тиёншонӣ хоразмӣ ҷудо мешаванд зардолуҳои эронукавказӣ асосан дар мамлакатҳои осиёи пеш ва осиёи хурд паҳн шудаанд аз рӯйи аломатҳои биологӣ ба зардолуи осиёмиёнагӣ наздиканд меваи онҳо нисбатан калон қанднокиашон миёна ба касалиҳои занбуруғӣ тобоваранд зардолуҳои аврупоӣ аз шарқи наздик аврупои шарқӣ ва ғарбӣ оварда шудаанд онҳо ба ҳарорати паст мувофиқ шуда аз гармо зарар мебинанд қадашон метр навдаҳояшон ғафс баргу меваашон калонанд асосан барои тархӯрӣ ва мураббо истифода мешаванд дар осиёи миёна ин навъҳои зардолуро дар ноҳияҳои наздикӯҳӣ дар баландиҳои метр аз сатҳи баҳр парвариш мекунанд барои парвариши зардолу заминҳои пастхаму нишебрӯя ва мавзеъҳои шамолрасро интихоб карда масофаи байни қаторҳо ва дарахтҳоро вобаста ба намии хок х х метр мегузоранд ва ба га бех ниҳол мешинонанд то сад сол умр мебинад зардолу аз гули якдигар гардолуд мешавад ва дарахти худрӯяш хасак хусусияти навъи худро гум мекунад бинобар ин ниҳоли пайвандиро мешинонанд барои пайванд баъзан хасаки зардолу ва олучаро истифода мебаранд хоки атрофи онро солҳои юми шинонидан нарм карда соле кг нитроген кг калий ғизо дода маротиба об медиҳанд зардолузорҳои калонтарини осиёи миёна дар водии фарғона водии зарафшон навоҳии кӯҳии тоҷикистон ва қисми ҷанубу ғарбии ӯзбекистон воқеанд ба зардолупарварӣ асосан дар ноҳияҳои шимолии тоҷикистон ашт исфара конибодом ва хуҷанд машғуланд ин ноҳияҳо бештар аз и ғулинги тоҷикистонро медиҳанд зардолузори ин ноҳияҳо қариб и масоҳати умумии боғдориро мегиранд вилояти суғд дар соли охир ҳамчун базаи калонтарини истеҳсоли зардолу дар осиёи миёна шӯҳрат ёфта ҳар сол бештар аз ҳазор тонна мева медиҳад шоху кундаи дарахти зардолу ҳамчун ҳезум хазонаш ҳамчун хӯроки серғизои чорво ва тагандоз истифода мешавад дар маркази шаҳри исфара ба шарафи ин мева ки ин ҷо бештар парвариш карда мешавад муҷассамаи зардолу сохта шудааст маскав пойтахт федеросиюни русия шаҳри федералӣ маркази маъмурӣ маркази ҳавзаи федералӣ ва маркази вилояти маскав ки дар итоати ин вилоят дохил намешавад бузургтарин аз ҷиҳати шумораи аҳолӣ шаҳри русия ва субъектҳои ӯ яке аз даҳ шаҳри сераҳолитарини ҷаҳон ба шумор меравад сеяки шаҳр ки км ро ташкил мекунад дар ҳалқаи роҳи автомобилгарди дохилӣ мавқеъ гирифтааст боқимонда км паси ин роҳ ҷой дорад баландии миёна метр аз сатҳи баҳр мавқеъ гирифтааст аз ҳама баландтарин нуқта дар баландии теплостанск ки метрро аз сатҳи баҳр ба ҳисоб меравад аз ҳама нуқтаи паст дар наздикии пули бесединск ки дарёи маскав берун аз шаҳр мешавад баландии ин нуқта метр аз сатҳи баҳр ташкил мекунад дарозии маскав аз шимол ба ҷануб дар ҳудуди роҳи автомобилгарди дохилӣ км берун аз ин ҳудуд км аз ғарб ба шарқ км иклими маскав континенталии муътадил буда зимистонаш моҳ давом мекунад харорати хаво хунуктар аз аст аз то аст дар моҳҳои тобистон харорати хаво то аст пахта маҳсулоте ки ҳамчун растани меруяд муқими дар маҳаллаҳои тропикӣ ва субтропикӣ ҳарду дар ҷаҳони нав ва дар ҷаҳони кӯҳна ин маҳсулотро ғалтак мекунанд ва ба материали хеле мулоим ва нарм табдил медиҳанд текстил ки бештар барои сару либос дар ҳоли ҳозир истифода бурда мешавад номи англисии пахта аз калимаи арабии гирифта шудааст либос миср мексикои пар пар ҳиндустон перу евразия америка тамоку ғӯломон адабиёти тоҷик адабиёт ба забони тоҷикӣ дар қарнҳои дар осиёи миёна қавмҳои эронии шарқӣ сокин буданд ки онҳо дар гӯиш ва шеваҳои мухталиф вале ба ҳам наздики суғдӣ хоразмӣ ва портиву сакӣ ҳарф мезаданд ва ба ҳамин забон адабиёти фанниву бадеӣ низ эҷод карда буданд ёдгориҳои хаттии ниҳоят кам вале пурарзиши адабии дарахти асурик ва аяткори зарирон ба забони портӣ дар таркиби луғавии худ бисёр калимаву вожаҳое доранд ки дертар дар забони дарии асри сомонӣ ба назар мерасанд ҳамзамон дар ҳамин қарнҳо давлати муқтадири сосониён мелодӣ вуҷуд дошт ки адабиёти фарҳанг ва осори меъмориву тасвирии онҳо дар мамолики шарқу ғарб шӯҳрати мафтункунандае дошт дар давлати сосониён ба забони паҳлавӣ осори бой ва бузурги адабиву ахлоқи таълиф гардид адабиёти ҳам эрони ғарбиву ҳам шарқи яъне мовароуннаҳр аз ҷиҳати мазмунҳои асотирӣ ва ҳамосавии бостонӣ ва аз ҳайси таркиби луғавӣ бисёр умумият ва ҳамонандиҳо доштанд қавмҳои гуногуни эрониро суннатҳои қадими мардумӣ ва ойини мазҳабию динӣ яъне ойини зардуштӣ ба ҳам наздик мекарданд дар қарни милодӣ лашкари аъроб зери парчами ислом ба тасхир ва истилои сарзамини эрон ва баътар осиёи миёна бархост дар натиҷаи ҷангҳои шадиду пурталотум на танҳо бинои давлати сосонӣ ва мулкҳои мардуми эронии шарқӣ пош хӯрданд балки осори маданиву фарҳангӣ ва маънавии чандинасрии эронзамин хароб гашт баробари ҳамин дини мубини ислом бо суръат ва вусъати ҳайратангези ба ҷойи дину мазҳабҳои қадими эронӣ дар эрону мовароуннаҳр истеҳком ёфт лашкари аъроб дар баробари ислом ба ин сарзаминҳо забони арабиро низ овард забони арабӣ ҳамчун забони муқаддас ва забони китоби осмонии ислом қуръон дар коргузории давлат дар ҳаёти иҷтимоиву фарҳангӣ ҷойгузини забонҳои бумии эронӣ гашт олимону шоирон ва адибони маҳаллӣ осори манзум ва мансури худро ба забони арабӣ таълиф менамуданд дар эрону мовароуннаҳр шеъри араб шаклҳои классики назм ва насри бадеии аъробро ворид намуд вазни арӯз ва тарзи қофиясозии шеъри араб воситаҳои тасвири шеъри бодиянишинони араб анвои шеъри ғаноиву мадеҳӣ мисли ғазалу қасида дар ашъори шоирони арабизабони маҳаллӣ устувор гардид баробари ҳамин шеъри араб дар зери таъсири муҳит ва иқлими мулкҳои нави обшору сабзу хуррам бо таъсири суннатҳои бостонии адабиёти хаттии қадими эронӣ аз ҷиҳати санъати сухан ва воситаҳои тасвир ғанитар гардид ва аз шеъри бумии худи арабҳо хеле дур ҳам рафт намоҳои достонҳои асотириву ҳамосавӣ мазмунҳои қиссаҳои қадими эронӣ гуфтан мумкин аст адабиёти араби маҳаллиро ба вуҷуд овард ки мо онро метавонем адабиёти эронии арабзабон гӯем аз ин ҷост ки дусад соли сукути адабиёти форсиро мо имрӯз давраи арабизабони адабиёти форс тоҷик меномем бо вуҷуди он ки дар эрону хуросону мовароуннаҳр адабиёти хаттӣ ба забонҳои маҳаллӣ аз мавҷудият боз монд аммо дар байни мардум ва аҳли илму дониши эронитабор адабиёти шифоҳӣ ва муоширату муомилот ҳамчунон дар забонҳои хеш идома дошт намунаи чунин назму шеърҳои форсиро таърихнависони араб дар китобҳояшон ба ҳуруфоти арабӣ сабт кардаанд шеъри ҳаҷвомези хатлониён дар шикасти ҷанговарони араб мисраъҳои ҳузномези абулянбағӣ дар харобиву вайронии самарқанд ки дар таърихномаҳои муаллифони араб сабт гардидааст шоҳиди он аст ки мардум ба забони маҳаллии худ шеър мегуфт арзи ҳол мекард ҳамаи ин далолат ба он мекунад ки забону суннатҳои қадими бостонӣ ва нақши ойини зардуштӣ ва дигар анъанаҳои ба ислом бегонаро мардум нигаҳбонӣ мекард дар ёду хотир пос медошт хонадонҳои ҳукумрони маҳаллӣ ки дар мулкҳои эронии шарқи хилофати араб аз ҷониби халифа ҳокимони нисбатан мустақил таъйин мешуданд ба ҳифз ва ҷорӣ гардидани урфу одат ва ойину русуми мардуми эронинажот сидқан мусоидат мекарданд ду сулолаи эронинажот тоҳириёну саффориён ки аз оғози қарни ба тарзи мустақил дар хуросону мовароуннаҳр ҳокимият доштанд дар устувории давлати худ асосан ба мардуми маҳаллӣ ва расму ойини қадими халқ такя мекарданд ин волиён дар дарбори худ шоиронеро ки ба забони маҳаллӣ ва форсӣ шеър менавиштанд ҷамъ намуда онҳоро дар пос доштани забони адабиёти маҳаллӣ таблиғ ва ташвиқ менамуданд дар сарчашмаҳо омадааст ки ҳанзали бодғиси маддоҳи дабори тоҳириён буд чанд абёти ки аз ин шоир дар дастраси мост шоҳиди он аст ки дар замони вай шеъри форсӣ дар шаклу чорчӯбҳои шеъри араб иншо мешудааст дар дарбори воли қавидасти саффорӣ яъқуб ибни лайс м муҳаммад ибн васиф бассоми курд ва муҳаммад ибни муҳаллад шоирони маддоҳу дарборӣ буданд фирӯзи машриқӣ варроқи ҳиротӣ абӯсулайки гургонӣ низ аз шоирони давраи салтанати саффориён ба шумор меравад намунаи шеъри мадеҳавии ибни васиф дар ситоиши яъқуб ибни лайс чуни наст аз он чи иқтибос шуд ва аз он абиёти бозмондаи вассофи курду ибни муҳаллад бармеояд ки дар шеъри ибтидои қарни мо нақши сурудаҳои мардумӣ ва луғоту вожаҳои халқиро намебином ашъори ин шоирон бештар бо ибораву калимоти арабӣ ва дар доираи ташбеҳоту истиороти шеъри араб сохта шудааст ба ибораи дигар гӯем шоирони ин қарн аз тақлид ва пайравии шеъри араб дур наратааст ва ба суруду таронаҳои халқӣ камтар рӯй оврадаанд дар охири асри ба арсаи мубориза намояндагони хонадони сомонӣ баромаданд ки онҳо аз оғози асри ба идораи вилоятҳои гуногуни мовароуннаҳр аз ҷониби хилофати араб маъмур буданд аз ин ҷо давлати бузурги сомониён дар сарзамини паҳновари мовароуннаҳр ва хуросон аз ҷиҳати иқтисодӣ фарҳангӣ ва сиёсӣ яке аз бузургтарин ва пешқадамтарин давлати онвақтаи дунё гардид исмоил сиёсатмадори замони худ буд ҳеҷ касс аз оли сомон бисёрдонтар аз вай набуд гуфтааст наршахӣ исмоили сомонӣ баробари хотима додан ба муборизаи дохилӣ ва ғалаба аз болои душманони хориҷӣ барои боз ҳам мустаҳкамтар гардидани иқтидори иқтисодии давлат амнияти марзҳои он аз ҳуҷуми хориҷиён устувории дарбори амирӣ ташкили артиши бонизом ва ғайра ислоҳотҳои борвар гузаронидааст дар замони ӯ ба илму фарҳанг роҳи васеъ кушода шуд ҳамаи чораҷӯйиҳое ки исмоили сомонӣ дар роҳи истиқлол ва истеҳкоми давлат анҷом дод ба инкишофи иқтисодиёт соҳаҳои кишоварзӣ ҳунармандӣ тиҷорат кашфи маъдан шаҳрсозӣ корҳои меъмориву бинокорӣ пешрафти фарҳанг ва ғайра роҳ кушод робитаи тиҷоратии шаҳрҳои осиёи миёна бо кишварҳои ҳамсоя пурқувват гардид пешрафти иқтисодии кишвар барои равнақи ҳаёти фарҳангӣ шароити мусоид фароҳам овард дар маркази давлати сомониён бухоро намояндагони беҳтарини илму маданият гирд омада дар роҳи тараққиёти илм санъат фалсафа адабиёт ва таърих корҳои бузурге анҷом медоданд таърихшиноси маъруф абӯбакри наршахӣ вафоташ соли м муаррих ва адиб абдуллоҳи диноварӣ ки бештар бо номи ибни қутайба машҳур аст м мунаҷҷим ва риёзиётшинос абӯмаъшари балхӣ табиб ва файласуф муҳаммад ибни закариёи розӣ замони зиндагияш байни солҳои м мутарҷими таърихи табарӣ вазири ибни нӯҳи сомонӣ абӯалӣ муҳаммад ибни абулфазл муҳаммади балъамӣ вафоташ соли м риёзидон муҳаммад ибни мӯсо ал хоразмӣ м мутафаккири ҷаҳонӣ абӯалӣ ибни сино м ва ғайраҳо дар ин давра зиндагӣ ва эҷод намудаанд яке аз воқеаҳои таърихии мардуми форсизабон дар ин давр ба таври мустаҳкам пойдор гаштани забон ва адабиёти форс тоҷик дарӣ буд пайдоиш ташаккул ва тараққиёти баъдии адабиёти классики форс тоҷик дар ин аср заминаҳои маънавии таърихӣ дошт намунаҳои олии адабиёти бостонии форс тоҷик дар ҳазораи дувуми қабл аз милод арзи вуҷуд намуда готҳо и авасто ҳанӯз дар асрҳои и пеш аз милод дар рӯйи чандин ҳазор пӯсти гов забту сабт шуда буданд он эҷоди пайғамбари эронитаборон зардушт буд баъдтар порчаҳои худойномак дарахти асурик пандномаи анӯшервон аржанг и монӣ ва ғайра зуҳур карданд адабиёти қадими форс тоҷик то қарни милодӣ ба забонҳои қадими эронӣ авастоӣ паҳлавӣ суғдӣ хоразмӣ баъдтар ҳатто ба забони арабӣ ва амсоли инҳо таълиф шудаанд истилои араб дар муддати муайян ҷараён ва шукуфоии адабиёти пешазисломии форс тоҷикро қатъ намуд аммо анъанаҳои пешини ин адабиёт дар байни халқ дар адабиёти шифоҳӣ ҳамчунон пойдор будааст ва халқ ба лаҳҷаҳои маҳаллии худ пайваста эҷод мекардааст ва таронаву бадеҳаҳо месурудааст порчаҳои манзум ки аз абулянбағӣ ҳанзалаи бодғисӣ фирӯзи машриқӣ абӯсулайки гургонӣ ва ғайра боқи мондаанд гувоҳи онанд ки дар асри ва оғози асри яъне ҳанӯз то замони ҳукумронии сомониён адабиёти хаттӣ ба забони дарӣ вуҷуд доштааст ва дар ин адабиёт равияи пешқадами халқи дорои мавқеъи назаррасе буда намояндагони равияи пешқадам қаҳрамонии халқи худ муборизаи онҳоро ба муқобили истилогарон мадҳу ситоиш мекарданд шоири асри масъудии марвазӣ аз гузаштаи қаҳрамонии халқҳои ин сарзамин дар давраи сомониён афсонаву қиссаву ривоятҳои халқиро ҷамъ намуда ба назм даровард ки ин низ тазоҳури ҳамин равияи пешқадам дар назм буд то истилои араб эрону хуросон ва мовароуннаҳр минтақаҳои равнақи динҳои мухталиф буд дар ин кишварҳо ойини зардуштӣ кеши монавӣ мазҳаби исавӣ маслаки яҳудӣ ва дар баъзе ҷойҳо ҳатто таълимоти будоӣ ва эътиқодии ҳиндӣ вуҷуд дошт барои нашри афкор ва тарғиби ақоиди худ мубаллиғини ин адёну мазоҳиб забонҳои арабӣ паҳлавӣ сурёнӣ санскрит ва ғайраро ба кор мебурданд дабистону дабиристонҳо мадрасаҳо масҷидҳо оташкадаҳо дайрҳо китобхонаҳо ва амсоли инҳо чун қонунҳои баҳсу ташвиқи андешаҳои гуногун буданд аксари китобҳои паҳлавӣ баъд аз асрҳои ба забони арабӣ нақл шудаанд баъди истилои араб дар сарзамини эронитаборон ки онро баътар қавмҳову халқиятҳои атрофу акнофи мовароуннаҳру хуросон низ қабул намудаанд фотеҳони араб алифбои арабӣ ва забони тозиро расман ҷорӣ карданд ин кӯшише буд барои аз байн бурдани забону фарҳанги мо вале ин тавр нашуд мардуми маҳаллӣ мероси фарҳангии то истилои арабро сина ба сина бо истифода аз хотираҳои дарроку қавӣ ба наслҳои баъдӣ мерасониданд урфу одат расму русуми миллиро кам андар кам ба дасти фаромӯшӣ медоданд бо он ки ба адабиёти шифоҳиву китобии форс тоҷик бо қабул намудани дини ислом мавзӯъҳои тозае аз ривоятҳои қуръон дар хилқати оламу одам киштии нӯҳ қиссаҳои юсуфу сулаймон асҳоби каҳф масалҳои мардумии арабӣ биҳишту дузах меъроҷ ва ғайра ворид шуд ҳатто кор ба ҷойе расид ки баъзе нақлу ривоятҳои арабӣ вориди кутуби таърих гардидаанд дар баробари ин фарҳангу тафаккури эрониён ба адабиёти арабӣ ҷилои тозае бахшид назму насри арабиро ҳамаҷониба ғанӣ гардонид дар кишварҳои зердасти арабҳо ҳатто суханварони дузабона ба майдони адабиёти эронинажодон ворид гардидаанд дар хуросону мовароуннаҳр осори илмӣ асосан ба забони арабӣ навишта мешудаанд аз ҷумлаи шоире ки дар тазкираи абӯмансур абӯмалик ибни муҳаммад ибни исмоил ас саолибӣ м ятимату д даҳр оварда шудааст беш аз нафарашон дар замони ҳукумати сомониён м ва ибтидои асри м дар хуросону мовароуннаҳр умр ба сар бурда ба арабӣ ва ё ба ду забон арабӣ ва форсии тоҷикӣ асар эҷод мекарданд бунёди бегазанди адабиёти нави форс тоҷик ки имрӯз ҳам дарёи бузурги он шодоб аст дар асрҳои милодӣ гузошта шудааст баъди он ки бухоро пойтахти дувуми оли сомон м эълон шуд пойтахти аввалӣ шаҳри самарқанд ба он ҷо беҳтарин суханварон мунаҷҷимон олимон табибон аҳли ҳунар ва ғайра гирд омадаанд дар зери таъсири ишон амирону вазирон мирзоёну ҳокимони маҳалҳо ва фарзандони онҳо беш аз пеш ба илму адабиёт рӯй меоварданд дар бухоро барои илмомӯзӣ шароити мусоид муҳайё гардида буд китобхонаи бузурги сомониён сивону л ҳикмат ганҷинаи ҳикмат хазинаи илму фалсафа донишу фарҳанги шарқу ғарб буд абӯалӣ ибн сино сохти китобхонаро чунин ёдовар шудааст ман ба иморате дохил шудам ки хонаҳои зиёде дошт дар ҳар як хона сандуқҳои пур аз китобро бар болои якдигар ниҳода буданд дар як хона китобҳои арабӣ ва девонҳои шуъаро ва хонаи дигар китобҳои дин ва фиқҳ ва ҳамчунон ҳар хона шомили китобҳое дар соҳае буд ман феҳристи китобҳои муаллифони қадимро хостор шудам ва он китобҳо ки ниёзманди онҳо будам хостам ва онҷо китобҳое дидам ки ниёзманди онҳо будам хостам ва он ҷо китобҳое дидам ки ҳатто номи онҳо бар бисёр касон маҷҳул номаълум буд ва аз он пас чунин ҷамъомади китобҳоро дар ҳеҷ ҷой надидам дар ҳақиқат сомониён дар баробари таъмин намудани ҳаёти осудаи кишвар баланд бардоштани сатҳи иҷтимоъиву сиёсӣ ба илму фарҳанг диққати ниҳоят бузурге равона карда буданд ки як рукни намоёни онро адабиёт ташкил менамуд адабиёте ки дар асрҳои ташаккул ёфта дар асри ба зинаи баланди инкишоф расида буд адабиёти тоҷик яке аз бойтарин адабиётҳои ҷаҳон мебошаду таърихи ҳазорсола дорад рӯдакӣ аз саромадон асосгузорони ин ҷараёни навшӯҳрати адабӣ ба шумор мерафт дар атрофии устод рӯдакӣ ва махфилҳои адабии ӯ суханварони маъруфе моанди шаҳиди балхӣ муродӣ фароловӣ абӯшакри балхӣ абулмасали бухороӣ абулмуайяди балхӣ абӯзароъаи гургонӣ абуттаййиби мусъабӣ абулҳасани оғоҷӣ ва ғайра ҷамъ меомаданд базмҳои адабӣ меростанд аз дастовардҳои адабии худ ҳамдигарро воқиф менамуданд вай дар ривоҷу равнақи фарҳанги ҷаҳонӣ нақши муҳиммеро бозӣ кардааст намояндагони адабиёти классикии тоҷик аз қабили рӯдакӣ фирдавсӣ ибни сино саъдии шерозӣ хоҷа ҳофиз носири хисрав умари хайём ва бисёр дигарон ки имрӯз мояи ифтихори халқанд на фақат дар инкишофи адабиёт ва маданияти мардуми тоҷик балки дар пайдо шудан ва пеш рафтани адабиёт ва маданияти дигар халқҳои шарқ ҳисса гузоштаанд давраи нави адабиёти тоҷик аз ибтидои асри хх оғоз гардида то замони мо давом меёбад дар муддати зиёда аз як қарн адабиёти тоҷик боз ба тағйироти марҳалавӣ дучор гардидааст ва ин дигаргуниҳо баҳаёти сиёсӣ иҷтимоӣ фарҳангӣ ва адабии мардуми тоҷик зиёда иртибот дорад аз ин рӯ адабиёти давраи нави тоҷикро марҳалабандӣ кардан зарур аст марҳалабандии адабиёти давраи нав имконият медиҳад ки хонанда ба ҳаёти фарҳангӣ ва ҷараёни адабии давраи муайян амиқтар таваҷҷҳ зоҳир намуда дар айни ҳол муносибати адабиёти бадеиро ба гардишҳои муҳими сиёсиву иҷтимоии ҷомеа равшан дарк намояд ҳамчунин марҳалабандии адабиёти давраи нав барои амиқтар аз худ кардани мавзъҳои обзорӣ ва монографӣ сабабҳо ва роҳҳои таҳаввули адабиёт тағйироти мундариҷавию услубиии осори адибон ва масъалаҳои робитаи адабӣ имконият фароҳам меоварад адабиёти ҷадидия ба ҳаракати зиёиёни бухоро ки ҷадид номида мешуд иртибот дорад равшанфикрони ибтидои асри хх аморати бухоро аксаран шоир ва аҳли адаб буданд ва дар таърихи адабиёти тоҷик нақши амиқ гузоштанд дар ин давра забони назму наср сода шуда аксари шоирон аз душворписандиҳои бедилона даст кашиданд унсурҳои сабки бедилӣ таъбироти ишқиву ирфонӣ барои ифодаи мазмуни иҷтимоӣ хидмат мекардагӣ шуданд дар ин давра мафҳумҳои ватан ва миллат бештар маънои иҷтимоӣ мегиранд хусусиятҳои миллии адабиёт афзуд ва адибон бештар сарнавишт ва имрзу фардои миллатро ба доираи тасвир мегирифтанд ин кшишҳо ба ташаккули худшиносии миллӣ мусоидат намуд хулоса номи ҷадидро гирифтани марҳалаи аввали адабиёти давраи нав воқеӣ ва табиӣ мебошад марҳалаи дуввуми адабиёти давраи нав ба номи давлати болшевикӣ иттиҳоди шӯравӣ вобаста аст инқилоби октябр барҳам хӯрдани аморати бухоро ва ба вуҷуд омадани иттиҳоди шӯравӣ дар ҳаёти сиёсӣ иҷтимоӣ ва фарҳангии халқҳои осиёи миёна аз ҷумла тоҷикон дигаргуниҳои зиёд ворид намуд табиист ки сиёсати иттиҳоди шӯравӣ ки ба вуҷуд овардани адабиёти шаклан миллӣ ва мазмунан сотсиалистӣ буд ба адабиёти тоҷик низ таъсири ҷиддӣ расонд дар адабиёт ҷойи оҳангҳои маорифпарваронаи тарғибу ташвиқи адабиро таблиғи ӣёсӣ ва ташвиқи инқилобӣ гирифт мавзъҳои адабиёт дигар шуданд услуби реалистии тасвир қувват гирифта методи ба ном реализми сотсиалистӣ ба вуҷуд омад дар наср ҳикояи нави реалистӣ ва жанрҳои роману повест ба вуҷуд омаданд драманависӣ ки нахустин қадамҳоро дар адабиёти ҷадидия гузошта буд дар андак муддат баробари пайдо шудани театрҳои касбӣ хеле пеш рафт дар аҳди шӯравӣ дар шеър низ тағйироти муҳим рӯй дод адабиёти тоҷик ба адабиёти русу ғарб робита барқарор намуд марҳалаи адабиёти шӯравӣ қариб сол давом кард ва табиист ки дар ин муддат адабиёти бадеӣ бетағйир намонд махсусан анҷумани уми ҳизби коммунист имконият дод ки адабиёти шӯравӣ аз қолибҳои якранги тасвир як андоза канорагирӣ кунад дар солҳои шасту ҳафтод тарзи тасвир тағйир ёфт дар наср тасвирҳои андешапарварона ва таҳлилӣ мавқеъ пайдо кард ҳам дар назм ва ҳам дар наср мавзъҳои таърихӣ мавриди таҳлили адабӣ қарор гирифтанд акнун адибон дар бораи таърих ва сарнавишти шахсиятҳои барҷастаи сиёсию фарҳангӣ мулоҳиза ронда хонандагонро ба худшиносию ифтихори миллӣ ҳидоят мекарданд дар адабиёт арзишҳои умумиинсонӣ ва масъалаҳои одобу ахлоқ мавқеъ пайдо карданд ин аст ки аз нимаи солҳои ум давраи дуюми адабиёти шӯравӣ ба вуҷуд омад вале то барҳам хрдани иттиҳоди шӯравӣ адибон аз мафкураи коммунистӣ ва чорчӯбаи расмии давлати шӯравӣ берун баромада наметавонистанд адабиёти солҳои сиюми тоҷикро асарҳои навини устодон садриддин айнӣ ва абулқосим лоҳутӣ ғанӣ гардонида дастае аз адибони ҷавони боистеъдод монанди пайрав сулаймонӣ мирзо турсунзода ҷалол икромӣ сотим улуғзода мирсаид миршакар абдусалом деҳотӣ ҳабиб юсуфӣ раҳим ҷалил алӣ хуш ҳаким карим ғанӣ абдулло ва диг дар ҳаёти адабии замон мавқеи намоён ишғол намудаанд иттифоқи нависандагони тоҷикистон баррасию таҳриру нашри асарҳоро ба сомон расонда ҷашну базмҳои эҷодии адибонро баргузор менамудааст дар баробари ин воқеаҳои мудҳиши солҳои ба ҳаёти адабии ҷумҳурӣ ва ҳайъати иттифоқи нависандагони тоҷикистон бетаъсир намондаанд адибон аҳмадҷон ҳамдӣ раҳим ҳошим рашид абдулло ғанӣ абдулло алӣ хуш ҷалол икромӣ тӯрақул зеҳнӣ холиқ мирзозода саъдулло рабиъӣ ва диг гирифтори таъбиду шиканҷаву маҳбасҳо гардидаанд бо вуҷуди ин солҳои сӣ дар адабиёти тоҷик асарҳое ба миён омаданд ки пояҳои аввалини жанрҳои навини гуногунро бунён гузошта ба вусъати мавзӯъу мундариҷаи адабиёт мусоядат намудаанд ғуломон у марги судхӯр и садриддин айнӣ шеъру достонҳои абулқосим лоҳутӣ пайрав сулаймонӣ хусусиятҳои муҳимтарини насру назми давраро дар худ инъикос намудаанд солҳои ҷанги бузурги ватанӣ адибони тоҷик дар атрофи созмони худ беш аз пеш муттаҳид гардида тавассути осору пайкори ҳамарӯзаашон ғамшарики мардум будаанд дар асарҳои давраи ҷангии устод айнӣ а лоҳутӣ м турсунзода а деҳотӣ ҷ икромӣ с улуғзода ва диг образи муҳташами халқи тоҷик ба тасвир омадааст ки ҳамдиливу ҳаммаслакӣ бо дигар халқҳои иттиҳоди шӯравӣ ва қаҳрамониву фидокорӣ муҳимтарин сифати ӯст адибони тоҷик ҳаким карим ҳабиб юсуфӣ абдушукур пирмуҳаммадзода лутфулло бузургзода ҳамид бақозода дар майдони ҷанг ҳалок шудаанд мавзӯи ҷангу фоҷиаву оқибатҳои он дар эҷодиёти м турсунзода с улуғзода ф ниёзӣ а қаҳҳорӣ м қаноат ва чанди дигар мақоми шоистае пайдо намудааст бахусус достони сурӯши сталинград и мӯъмин қаноат ки дар мавзӯи ҷанг офарида шудааст комёбии нотакрорест дар адабиёти тоҷику шӯравӣ солҳои баъди ҷанг дар ҳамаи навъу жанрҳои адабиёти тоҷик дар баробари тасвири воқеаҳои айёми ҷанг мавзӯи тарғибу ташвиқи сулҳ аҳамияти махсусе касб кардааст мубориза барои пойдории сулҳу таҳкими дӯстии халқҳо ва ҳамдилӣ бо халқҳои мамолики мустамликаву ниммустамликаи осиёву африқо аз соҳаҳои муҳимми фаъолияти адибони тоҷики давраи мазкур гардидааст силсилаҳои қиссаи ҳиндустон у ман аз шарқи озод манзумаи садои осиё ву достонҳои ҳасани аробакаш ва ҷони ширин и мирзо турсунзода мавқеи адабиёти тоҷикро дар арсаи умумишӯравӣ ва мақоми шахсии ӯро ба ҳайси муборизи сулҳу ваҳдати умумиҷаҳонӣ ва арбоби бузурги фарҳангу давлат ба маротиб баланд бардоштаанд иттифоқи нависандагони тоҷикистон дар солҳои ҷангу даҳсолаи аввали баъди ҷанг пайваста кӯшидааст ки сафи адибони тоҷик аз ҳисоби шоиру нависандагони ҷавон афзояд дар ин давра ба шарофати дастгириву ҳидояти бевоситаи устодон айнию лоҳутию турсунзода гурӯҳи калони адибони ҷавон ба майдони фаъолияти эҷодӣ қадам ниҳодаанд ки пӯлод толис ғанӣ мирзо аминҷон шукӯҳӣ абдумалик баҳорӣ муҳиддин фарҳат файзулло ансорӣ фазлиддин муҳаммадиев убайд раҷаб а шарифӣ бобо ҳоҷӣ ва диг аз он қабил буда ҳар кадомашон баъдан дар жанрҳои мухталифи адабӣ ва тасвири мавзӯъҳои гуногуни адабиёт мавқеъу мақоми муносибе пайдо кардаанд аз нимаи дувуми солҳои уми асри гузашта дар адабиёти тоҷик марҳалаи наве ба сӯйи мушаххасбаёнӣ ва даст кашидан аз умумигӯйии номатлуб оғоз гардида фаъолиятмандии иҷтимоъии нависандагон ва дахолати ҷасуронаи онҳо ба ҳаёти воқеъии ҷомеа ба маротиб афзуда ҷойи публитсистикаи хушкро насри таъаммуқу андеша ва шеъри иҷтимоию фалсафӣ ишғол карда дар ҳамин асос ин давраро муҳаққиқон даврони тилоии адабиёти тоҷик номидаанд ба туфайли романи ҷ икромӣ ман гунаҳкорам таҳлили амиқи масъалаҳои муҳимми ахлоқиву маънавии ҳамзамонон оғоз ёфта чунин тарзи таҳқиқи бадеӣ солҳои ум дар қиссаҳои п толис тобистон ҷ одинаев авроқи рангин ва иншо дар мавзӯи озод идома пайдо кардааст ф муҳаммадиев аввал дар қиссаҳои одамони кӯҳна ва дар он дунё баъдтар дар романи палатаи кунҷакӣ тамоюли услубии мазкурро хеле вусъат бахшида пояҳои фалсафӣ ва иҷтимоию реалистии насри бадеиро пойдортару устувор гардониданд масоили ахлоқи ҷомеа ва шахс маънавиёти мардум муносибати инсон ба муҳити зиндагӣ дар насри солҳои уми тоҷик бо роҳу василаҳои гуногуни тадқиқи бадеӣ зуҳур карда дар ин росто ю акобиров м хоҷазод с турсун у кӯҳзод м бахтӣ сорбон б фирӯз а самад а истад м бобоҷон м солеҳ а рабиев ҷ акобиров с р афардӣ баҳманёр ва дигарон қиссаву ҳикояҳое офариданд ки меъёрҳои эстетикии насри тоҷикро амиқтару фарохтар ва густардатару муассиртар гардониданд дар насри ин давра асарҳои таърихимавзӯъ мавқеи асосиро соҳиб гардида нависандагон зинаҳои гуногуни гузаштазамони халқамонро ба туфайли офаридани чеҳраҳои афроди барҷаста ва тасвири воқеаҳои муҳимми таърихӣ равшан намуданд романҳои с улуғзода восеъ у фирдавсӣ ҷ икромӣ дувоздаҳ дарвозаи бухоро сегона ҳ ирфон дар кулбаи косибон р ҳодизода ситорае дар тирашаб дилогия қиссаи с улуғзода ривояти суғдӣ ва ғ чашмандози насри тоҷикро фарохтар гардонида принсипҳои ғоявиву эстетикии насри таърихиро хеле такмилу густариш бахшиданд ва хонандаро ба дарку шинохти саҳифаҳои рангину шахсиятҳои бузурги таърихӣ ҳидоят намуданд баъзе аз нависандагонамон ба тафаҳҳуму бозгӯйи тозаи гузаштаи дуру наздик рӯй оварда воқеаҳои арафаву айёми инқилоб ва даврони шукуфойии давлати шӯравиро бо диди нав қаламдод карданд ва дар тасвири воқеаҳо тақдири инсону халқро ба ҷойи аввал гузоштанд ки романҳои ф ниёзӣ сарбозони бесилоҳ м хоҷаев нангу номус саттор турсун се рӯзи як баҳор меҳмон бахтӣ хубон қиссаҳои ӯ кӯҳзод як рӯзи дароз рӯзи бисёр дароз а самадов парончакҳо ва ғ аз ҳамин қабиланд аз нимаи дувуми солҳои уми асри гузашта то имрӯз дар шеъри тоҷик тағйироти ҷиддии эстетикиву ғоявӣ рух намуда сохтмони жанриву услубии шеър бо суръати тамом дигаргунӣ пазируфт аз ҷумла асосҳои таҳлилӣ ва мушахассоти тасвир дар ашъори ғаффор мирзо дар омезиш бо фалсафаи мардум ва ҷузъиёти аҷибе падид омаданд ғаффор мирзо ва мӯъмин қаноат тозагӯйиву навҷӯиҳоеро пеш гирифтанд ки баъдтар дар эҷодиёти файзулло ансорӣ бобо ҳоҷӣ ашӯр сафар мастон шералӣ қутбӣ киром лоиқ шералӣ бозор собир гулназар келдӣ гулрухсор сафиева ҳабибулло файзулло сайидалӣ маъмур камол насрулло ҳақназар ғойиб алӣ бобоҷон аскар ҳаким султон шоҳзода раҳмат назрӣ ҳоҷӣ мурод муҳаммад ғойиб низом қосим ширин бунёд сафармуҳаммад айюбӣ салимшо ҳалимшо зулфия атоӣ аҳмадҷони раҳматзод фарзона сиёвуш ато мирхоҷа озарахш раънои мубориз салими хатлонӣ муҳаммадалии аҷамӣ алимуҳаммад муродӣ ва диг самараҳои хуб оварданд дар эҷодиёти номбурдагон унсурҳои тасвиру таҳлили бадеии ҳам воқеъияти имрӯзу гузашта ҳам ғалаёнҳои ботинии инсон қувват гирифта ҷанбаи ҳунарии шеър ба ҷойи аввал баромад драматургияи касбӣ дар адабиёти тоҷик падидаи наве буда песаҳои а усмонов мубориза с саидмуродов раъно ғанӣ абдулло вахш сотим улуғзода шодмон ва калтакдорони сурх ҷалол икромӣ душман ки воқеъияти солҳои юмро бо рангомезиҳои романтикию реалистӣ тасвир кардаанд барои пешрафти ин навъи адабӣ заминаи мусоид фароҳам оварданд ҳамзамон адибони тоҷик маҳз дар осори драматургӣ ба таҳқиқи мавзӯъҳои гуногуни таърих фолклор ва классикаи миллӣ фаъолона рӯй оварда қаҳрамонони шӯриши восеъро ба саҳнаи театр кашиданд абдурауф фитрат мирзо турсунзода абдусалом деҳотӣ дар заминаи сужетҳои шоҳнома осори драмавии а пирмуҳаммадзода ва в волкенштейн рустаму суҳроб а лоҳутӣ коваи оҳангар дар асоси достони хусраву ширин и низомӣ драмаи ҳамноми мирзо турсунзода ба миён омаданд дар замони ҷанги бузурги ватанӣ драматургияи тоҷик воқеъияти майдони ҷангу ақибгоҳро фаро гирифта ҷалол икромӣ ва а файко хонаи нодир сотим улуғзода дар оташ дар айни замон корбасти мавзӯъҳои таърихиро идома дод солҳои баъди ҷанг сермаҳсултарин давраи инкишофи драматургияи тоҷик ба ҳисоб рафта дар ин давра гуногунии жанриву услубии ин навъи адабӣ ба маротиб афзуд ҷустуҷӯҳои ҷиддии ахлоқиву маънавиро дар драматургияи тоҷик пйесаҳои файзулло ансорӣ ҳаёт ва ишқ имтиҳон ҳукми модар як либос атлас модар нигарон аст мирсаид миршакар фоҷиаи усмонов таҳрири дувумаш шаҳри ман ғанӣ абдулло суруди кӯҳсор ҷалол икромӣ хор дар гулистон аъзам сидқӣ иродаи зан гулрухсор сафиева ғори аҷинаҳо мавҷуда зистан мехоҳам ва ғ барҷастатар ифода карданд ҷанбаҳои ахлоқи иҷтимоӣ ва муаммои шахсу мавқеи ӯ дар ҷомеа дар пйесаҳои меҳмон бахтӣ захми забон эҳ ҷавонӣ ҷавонӣ султон сафар уқоб нур табар дар чорсӯ омехта бо ҳиссиёти изтиробомез ба тасвир омада бисёре аз нақсҳои ҷамъиятӣ ва низоми фармонфармойиро фош намуданд инкишофу бозёфтҳои драмаи таърихӣ аз бисёр ҷиҳатҳо ба ному фаъолияти устод сотим улуғзода вобаста мебошад ки дар драмаҳои рӯдакӣ темурмалик алломаи адҳам ва дигарон шифокори бузург образҳои пурғунҷоишу мушаххаси таърихӣ офарида рӯҳи бунёдкори халқро таҷассум намудааст асари а атобоев робиаи балхӣ ҳам ба ҳамин силсила мансуб буда анъанаи мазкур имрӯз дар навтарин пйесаҳои меҳмон бахтӣ фирдавсӣ шоҳ исмоили сомонӣ сафармуҳаммад айюбӣ меъроҷи шоҳин ва сомонхудот бароти абдураҳмон искандар ва спитамен асарҳои алоҳидаи нур табарову ато ҳамдам ва диг падидору устувор гардид корбасти муваффақонаи драматургии сужетҳои адабиёти классикӣ дар солҳои ум аз ҷониби ғанӣ абдулло дар пйесаҳои рустаму суҳроб ва фарёди ишқ идомаву тарвиҷ ёфт дар давоми соли фаъолияти иттиҳодияи нависандагони кишвар адабиёти кӯдакону наврасон ҳам чун як соҳаи махсуси эҷоди бадеӣ ташаккулу инкишоф ёфт устод айнӣ а лоҳутӣ пайрав а ҳамдӣ аввалин хиштҳои бинои соҳаро гузошта б азизӣ ҷ суҳайлӣ р ҷалил п толис м фарҳат а баҳорӣ м миршакар ҳ карим а деҳотӣ б раҳимзода а шукуҳӣ гулчеҳра ғ мирзо ф ансорӣ у раҷаб н розиқ а шарифӣ б ҳоҷӣ р амонов мавҷуда гулназар о аминзода б ортиқов н бақозода а бобоҷон а истад ҷ ҳошимӣ н бақозода л кенҷаева ю аҳмадзода м субҳон ва дигарон ривоҷ доданд ва барои кӯдакону наврасон асарҳои шоистаи даврон офариданд бо ҳидояти бевоситаи иттифоқи нависандавони тоҷикистон тарҷумаи осори гуногуни классикони адабиёти ҷаҳон роҳандозӣ шуда хонандаи тоҷик бо намунаҳои сарвати маънавии халқҳои дигари олам ошнойии бештаре пайдо кардааст адибон дар навбати худ дар ҷараёни тарҷумаи осори бузургони адабиёти ҷаҳон дарси маҳорат омӯхтаанд яке аз соҳаҳои муҳимми рушду такомули адабиёти тоҷик дар давоми соли ахир тарҷумаи бадеӣ мебошад ки иттифоқи нависандагони тоҷикистон барои пешрафти он пайваста диққату ғамхорӣ зоҳир намудааст дар ин давра намунаҳои зиёде аз осори классикони адабиёти ҷаҳон ба тоҷикӣ тарҷумаву чоп шуда дар болобурди савияи маърифати бадеии мардум хидмати сазовор кардаанд аз ҷумла сотим улуғзода раҳим ҳошим ҳасан ирфон ҳабиб аҳрорӣ ҷалол икромӣ фазлиддин муҳаммадиев эммонуил муллоқандов анора шариф шараф шамсӣ собир аслам адҳам абдулло зокир ҷумъабой азизқулов нусур холмуҳаммадов лоиқ шералӣ бозор собир аскар ҳаким ҳикмат раҳмат нур табаров низом қосим юнус юсуфӣ азимқул насимов маҷид салим абдуғаффор абдуҷабборов ва диг дар ташаккулу такомули тарҷумаи бадеии тоҷикӣ саҳми назаррасе гузоштаанд дар ин давра танқиду адабиётшиносии тоҷик ҳам хеле ташаккул ёфта асосан бо ду роҳ пеш рафтааст омӯзиши мероси гузаштагон ва тадқиқи ҷараёни кунунии адабиёт дар баробари пеш рафтани адабиёти бадеӣ илми адабиётшиносӣ низ инкишоф ёфтааст мунаққидони тоҷик шарифҷон ҳусейнзода носирҷон маъсумӣ воҳид асрорӣ соҳиб табаров худоӣ шарифов абдунабӣ сатторзода асадулло саъдуллоев ва дигарон асарҳои адибонро ҳаматарафа таҳлил намуда боиси чуқуртар ва комилтар шудани эҷодиёташон гардидаанд дар ҳар ду самти мазкур ҳам адабиётшиносӣ ва танқиди тоҷик аз усули сотсиологизми вулгар то шинохту таҳқиқи илмии адабиёт роҳи ноҳамвореро тай кардаанд муҳимтарин дастовардаҳои соҳа ба номи устод айнӣ м турсунзода с улуғзода а мирзоев л бузургзода ш ҳусейнзода н маъсумӣ х мирзозода м шакурӣ р ҳодизода р амонов с табаров аълохон афсаҳзод абдуқодир маниёзов атахон сайфуллоев х шарифов хуршеда отахонова м муллоҷонов абдунабӣ сатторзода худойназар асозода ҳамроқул шодиқулов ю акбаров а кӯчаров а набиев а ҳаким р мусулмонқулов ҷ бақозода а насриддинов н салимов абдувалӣ давронов в самад а абдуманнонов с абдулло н файзуллоев ва чанди дигар вобаста мебошад ҳамин тариқ иттифоқи нависандагони тоҷикистон дар тӯли соли фаъолияти пуршарафу пурсамараш имкону тавони худро тамомӣ ба кори муттаҳид ва тарбият кардани нерӯҳои солиму шоистаи адабии ҷумҳурӣ равона доштааст ки ҳадафи асосии он баланд бардоштани сатҳи бадеию ғоявии адабиётамон будааст баробари барҳам хӯрдани иттиҳоди шӯравӣ соли тоҷикистон соҳибистиқлол гардид истиқлолият дар муддати кӯтоҳ тамоми соҳаҳои ҳаёти халқи тоҷикро фаро гирифт аз ҷумла дар ҳаёти адабӣ низ як қатор тағйирот ва таҳаввулот ба амал омаданд дар эҷодиёти адибон бахусус адибони ҷавон сабки тозаи адабӣ мушоҳида шуд бо фаро расидани истиқлоли тоҷикистон робитаи фарҳангию адабӣ бо ҷумҳуриҳои исломии эрон ва афғонистон мустаҳкам гардид ки ин боиси аз ҷиҳати тасвир наздик шудани шеъри тоҷик ба шеъри форсии эрону афғонистон гардид тафаккури бадеии адибон бештар хусусияти миллӣ ва худшиносӣ гирифт бинобар ин марҳалаи сеюм адабиёти давраи истиқлол ном гирифт дастовардҳои адабии понздаҳ соли истиқлол гувоҳ бар он аст ки адабиёти давраи нав оянда тағйироти куллии сифатиро аз сар хоҳад гузаронид тошхуҷа асирӣ хуҷанд шоир маорифпарвари тоҷик тошхуҷа асирӣ соли дар шаҳри бостонии хуҷанд дар оилаи ҳунарманди сангиосиётарош таваллуд ёфтааст асирӣ таҳсили ибтидоиашро дар хуҷанд гирифта соҳиби хату савод шуд баъд барои такмили дониши худ ба шаҳри қӯқанд ки яке аз марказҳои илмию адабии осиёи миёна ба ҳисоб мерафт рахти сафар барбаст асирӣ усули таҳсили мадрасаҳои қӯқандро напазируфта тарки таҳсил кард ва илмҳои маъмули замонаашро мустақилона омӯхт асирӣ ба доираи адабии қӯқанд наздик мешавад сарвари ин доираи адабӣ муқимӣ ва фурқат буданд ва онҳо низ дар мактаби маорифпарварии аҳмади дониш тарбия ёфта дар инкишофи адабиёти ӯзбек саҳми калон гузоштанд дар он рӯзгор қӯқанд ба ҳайати русия дохил мешуд ва таъсири илму маданияти рус ба он хеле калон буд аз ин ҷост ки асирӣ дар қӯқанд забони русиро омӯхт ва ба адабиёту маданияти он аз наздик ошно шуд пас аз соли зиндагӣ ва таҳсил асирӣ боз ба хуҷанд баргашт ва ба касби меросии сангиосиётарошӣ машғул гардид ва дар баробари ин шеър эҷод мекард асирӣ соли дар шаҳри хуҷанд аз дунё чашм пушид мирзо турсунзода майи қаратоғ бекигарии ҳисор аморати бухоро сентябри душанбе ҷшс тоҷикистон иҷшс шоир арбоби ҷамъиятиву сиёсӣ раиси иттифоқи нависандагони тоҷикистон шоири халқии тоҷикистон академики аи ҷшс тоҷикистон қаҳрамони меҳнати сотсиалистӣ раиси кумитаи якдилии халқҳои осиё ва африқо барандаи ҷоизаи байналмилалии ба номи неҳру ҷоизаи давлатии ссср иҷшс ва ҷоизаи давлатии тоҷикистон ба номи абӯабдуллоҳи рӯдакӣ қаҳрамони тоҷикистон мирзо турсунзода майи соли дар деҳаи хушманзараи қаратоғ водии ҳисор ба дунё омадааст падараш усто турсун яке аз ҳунармандони гулдасти ин води деҳа буд бо вуҷуди ин зиндагонии аҳли оилаи ӯ қашоқона мегузашт ба ин нигоҳ накарда усто турсун мехост ки писараш мирзо соҳиби хату савод шавад мирзои хурдсол чанде дар назди муллои деҳа таҳсил кард баъди ғалабаи инқилоби октябри кабир ба рӯи мардуми камбағал дари бахту саодат ва илму маърифат кушод дере нагузашта дар қаратоғ мактаби нави советӣ ташкил ёфт ва мирзо аз ҷумлаи аввалин талабагони он гардид дар солҳои дар интернати душанбе таҳсили худро давом медиҳад дар солҳои дар донишгоҳи омӯзгорӣ таҳсил мекунад мирзо турсунзода дар солҳои дар дорулмуаллимони тоҷикии шаҳри тошкент хонда соҳиби маълумоти пурра мегардад ба сифати роҳбари шӯъбаи умумӣ ва котиби масъули рӯзномаи комсомоли тоҷикистон кор карда баъдтар бахши адабии театри мусиқӣ драмавии ба номи а с пушкини вилояти ленинободро роҳбарӣ намудааст соли ба иттифоқи нависандагони тоҷикистон ба ҳайси роҳбари шӯъбаи ташкилотӣ оммавӣ ба кор омад ва роҳбарии бахши драматургияро бар ӯҳда дошт соли раиси иттифоқи нависандагони тоҷикистон аз соли сардори раёсати санъати назди шӯрои кумитаи халқии ҷшс тоҷикистон аз соли то охири ҳаёти худ раиси иттифоқи нависандагони тоҷикистон фаъолияти ҷамъиятию сиёсии мирзо турсунзода ниҳоят бузург аст вай намояндаи шӯрои олии иҷшс аъзои комитети марказии ҳизби коммунистии тоҷикистон раиси комитаи советии ҳамраъии мамлакатҳои осиё ва африко аъзои ҳақиқии академияи илмҳои тоҷикистон ва котиби раёсати иттифоқи нависандагони иҷшс буд шоир сентябри соли дар шаҳри душанбе вафот мекунад шоирро дар теппаи лучоб боғи лучоб и шаҳри душанбе ба хок месупоранд мирзо турсунзода шоири ватанпарвар буд бинобар ин беҳтарин сахифҳои эҷодиёташ ба васфи ватан ва мардуми он бахшида шудааст мирзо турсунзода ҳамчун мубориз ва тарғибгари сулҳу амонӣ ва ғояҳои интернационалӣ борҳо сафарҳои хориҷӣ намуда дар роҳи мустаҳкам гардонидани сулҳу дӯстии мамлакатҳои ғарбу шарқ хизматҳои беназир кардааст фаъолияти эҷодии мирзо турсунзода аз соли сар мешавад аввалин маҷмӯаи шеърҳои ӯ бо номи байрақи зафар аз чоп мебарояд сипас шеъру достонҳои ба эҷодкорам манзараҳои хӯҷанд офтоби мамлакат хазон ва баҳор суруди ҷавонӣ мамлакати тилоӣ оҳанрабо халқи далер чаманистон водии ҳисор мо аз хоруғ омадем ва ғайра дастраси хонандагон мегарданд эҷодиёти мирзо турсунзода дар солҳои минбаъда дар маҷмӯъаҳои пайғом асарҳои мунтахаб чароғи абадӣ ва ман аз шарқи озод ба табъ мерасанд дар шеърҳои ҳамшираҳо ба ҷанг хотираи капитан ҳаргиз баҳодури тоҷик паҳлавони интиқомгир рафиқи азиз корномаҳои ҷангӣ бо шӯру ҳаяҷон тасвир ёфта ғояҳои ватанхоҳию душманбадбинӣ талқин мешаванд дар солҳои ҷанг турсунзода достонҳои писари ватан ва барои ватан ро ҳамроҳи абдусалом деҳотӣ эҷод мекунад ҳаракатҳои озодихоҳи халқҳои осиё ва африко дар силсилаи асарҳои мирзо турсунзода ман аз шарқи озод қиссаи ҳиндустон садои осиё чароғи абадӣ ҷони ширин роҳи нури офтоб ва достони аз ганг то кремл ва ғайра хеле хуб тасвир ёфтаанд соли ҳукумати шӯравӣ хизматҳои барҷастаи шоирро ба назар гирифта барои достони ҳасани аробакаш ва силсилаи шеърҳои садои осиё ӯро бо ҷоизаи ленинӣ ва соли барои достони ҷони ширин ба ҷоизаи давлатии ба номи рӯдакӣ сарфароз мегардонад фаъолияти тарҷумонии мирзо турсунзода низ самарабахш мебошад адиб як қатор асарҳои а с пушкин т г шевченко н а некрасов самад вурғун зулфия анатолий сафронов барин қаламкашони варзидаи халқҳои гуногуни собиқ иттиҳоди шӯравиро бо маҳорати баланд тарҷума намудааст маҷмӯаҳои шеър ва достонҳои писари ватан арус аз москва қиссаи ҳиндустон ман аз шарқи озод ҳасани аробакаш садои осиё чароғи абадӣ ҷони ширин аз ганг то кремл ва дигар маҷмӯаҳо маҳсули эҷоди ӯст мероси адабии мирзо турсунзода ба якчанд забонҳои мамолики хориҷӣ тарҷума ва нашр шудаанд хизматҳои мирзо турсунзода ҳамчун шоири пешқадами замон ва арбоби ҷамъиятиву сиёсии тоҷикистон бо ҷоизаҳои давлатии иҷшс ҷшс тоҷикистон давлатии ба номи ленин ва байналмилалии ба номи неҳру қадр карда шудаанд ӯ сазовори унвонҳои ба шарофати некдошти фарзанди баруманди миллат шоири халқӣ арбоби ҷамъиятиву сиёсии тоҷикистон устод мирзо турсунзода дар ҷумҳурии тоҷикистон шаҳри турсунзода ва ноҳияи турсунзода ки қаблан ба номи ноҳияи регар мазкур буд донишкадаи санъати тоҷикистон номгузорӣ шудааст соли мирзо турсунзода бо унвони олии ҷумҳурии тоҷикистон қаҳрамони тоҷикистон сарфароз шудааст нимпайкараи ӯ назди донишкадаи санъати тоҷикистон ва ҳайкалаш дар шаҳри турсунзода бунёд шудааст мақбараи мирзо турунзода дар боғи лучоб шаҳри душанбе ва диг хиёбонҳои шаҳру рустоҳо ба номи ӯ сохтаву гузошта шудаанд ку падар гуяд агар фарзанди мо менамои ту ба сӯй дар нигох кобул пойтахт ва шаҳри бузургтарини афғонистон мебошад аҳолии онро дар ҳудуди аз то миллион нафар медонанд вай маркази иқтисодӣ ва маданӣ дар дараи танги дарёи кобул дар баландии метр аз сатҳи баҳр ҷойгир шудааст дар кобул аслиҳа либос бисоти хона ва шакар истеҳсол мешаванд ҳарчанд ки ҷанги аз соли пурдавом иқтидори иқтисодии шаҳрро костааст дар кобул намояндагони миллату халқҳои гуногун аз қабили тоҷикон паштунҳо ва ҳазораҳо ва дигар миллатҳо зиндагонӣ мекунанд ҳамаи мардуми кобул тоҷикӣ балад ва дар айни замон порсигӯ ҳастанд дар мардуми шаҳри кобул ҳанафӣ ва дар сад шиъа ва дар сад боқӣ аз дин ва мазҳаб мебошанд дар айни замон дар кобул раванди барқарорсозии харобаҳои замони ҷанг давом дорад номи кобул бори аввал дар маъхазҳо ҳамчун дарёи кубҳа тақрибан пеш аз милод ва ҳамчун бошишгоҳ тақрибан пеш аз милод омадааст кобул дар замони антиқа номи чабороро дошт то забти арабҳо дар соли кобул дар ҳайати давлати бохтар империяи маурён кӯшониён давлати ҳиндувон қарор дошт дар асри минбаъда дар шаҳр намояндагони сулолаи сомониён шоҳиёни ҳинд ғазнавиён ва ғӯриён ҳукмронӣ кардаанд дар садаи шаҳрро муғулон ғорат карданд дар садаи нуфузи кобул боз афзуд ва он ба яке аз марказҳои тиҷорати давлати темуриён табдил ёфт баъдтар шаҳрро соли бобур ишғол кард ва пойтахти хеш қарор дод кобулро соли нодиршоҳ забт кард дар миёнаҳои садаи дар афғонистон аҳмадшоҳи дурронӣ ба сари қудрат омад ва ҳукмронии афғонҳоро барқарор сохт соли писари аҳмадшоҳи дурронӣ темуршоҳ кобулро пойтахт эълон намуд соли дӯстмуҳаммад подшоҳи афғонистон шуд вале соли инглисҳо кишварро забт карда дар шоҳ шуҷоъ дастнигари худро ҳоким карданд шӯриши соли инглисҳоро шикаст дод ва ба ақибнишинӣ ба сӯи ҷалолобод водор сохт соли инглисҳо бош гшата болои ҳисорро ғорат карданд ва ба ҳиндустон ақибнишинӣ карданд дӯстмуҳаммад ба тахт баргашт дар ибтидои асри хх дар кобул амонуллохон ҳукмронӣ намудааст ӯ чандин ислоҳот аз ҷумла мактаб барои духтарон ва сар кардани истифодаи қуввваи барқро гузаронидааст пойгоҳи ӯ қасри доруламон дар қисми ҷанубу ғарбии кобул буд соли амонуллохон баъд аз ҷанги сеюми инглисҳову афғонистон истиқлоли афғонистонро эълон мекунад соли донишгоҳи кобул кушода шуд ва солҳои уми асри хх бо кумаки иттиҳоди шӯравӣ кӯчаҳои шаҳр мумфарш карда шуданд аз миёнаҳои асри хх сар карда шаҳр ба маркази саноатӣ табдил ёфт соли дар кобул бо кумаки чехословакия хати троллейбус кушода шуд баъд аз оғози ишғоли афғонистон аз тарафи шӯравӣ иттиҳоди шӯравӣ кобулро декабри соли забт намуд ва онро маркази фармондеҳии қӯшунҳои худ дар афғонистон қарор дод баъд аз пошхӯрии ҳукумати муҳаммад наҷебуллоҳ дар соли кобул ба маркази ҷанги шаҳрвҷандӣ табдил ёфт дар ин замон дар афғонистон дар сари қудрат ҷамъияти исломӣи бурҳониддин раббонӣ буд вале пайравони ҳизби исломии сарвазир гулбуддин ҳикматёр то соли қисми ҷанубиии шаҳрро пайваста мушакборон мекарданд сентябри соли кобулро толибон ишғол карданд онҳо аҳолии босаводи шаҳрро таъқиб карда пойтахтро ба қандаҳор кӯчониданд толибон кобулро ноябри соли баъд аз бомбапартоиҳои шадиди има тарк гуфтанд ва ҳукмронии шаҳр ба дасти иттиҳоди шимол гузашт баъд аз ишғоли афғонистон аз тарафи има кобул боз пойтахти афғонистон қарор дода шуд ба шаҳр фурудгоҳи байналмилалии кобул хизмат мерасонад қисми қадимаи кобул пур аз бозорҳои дар қади кӯчаҳои танг ва каҷу морпеч ҷой гирифта мебошад донишгоҳи кобул соли кушода шудааст ва дар инчунин боз якчанд донишкадаву донишгоҳҳо ҳастанд яке аз ҷойҳои тамошобоби шаҳр музеи кобул аст болои ҳисор қалъае ки инглисҳо соли хароб карда буданд ҳоло барқарор шудааст ва ба сифати коллеҷи ҳарбӣ хизмат мекунад қасри доруламон собиқ бинои харобгардидаи вазорати мудофиа мебошад дигар ҷойҳои тамошобоби шаҳр кобули ғарбӣ боғи ҳайвоноти кобул боғҳои бобур болои ҳисор масҷиди шоҳи душамшера галереяи миллии афғонистон бойгонии миллии афӯонистон мақбараи шоҳони афғонистон теппаи бибӣ моҳрӯ қабристони насорои кобул ва боғи пағмон мебошанд нақлиёти шаҳрӣ дар кобул камшумор буда ҳамагӣ автобус ба аҳолии миллиона хизмат мерасонанд ҳиндустон эрон ва ҷопон қарор додаанд ки ба шаҳр автобусҳои мусофиркаш биёваранд октябри соли дар кобул муассисаи бонкӣ фаъолият мекард меҳмонхонаи кобул дар маркази шаҳр бо кумаки бо маблағи миллион доллари амрикоӣ таъмиру тармим карда шуд номи кобул дар бисёр асарҳои адабиёти форсӣ дарӣ тоҷикӣ омадааст аз ҷумла аз зобул ба кобул расид он замон баробари ин сомонаи амрикоии ба рӯйхати беҳтарин чойхонаҳои ҷаҳон аз то август донишномаи википедия ру анг ба рӯйхати сомонаҳои дар русия баста шуда шомил шуда буд ин амал аз ҷониби идораи назорати давлатии русия роснадзор бо пешниҳоди қарори суди яке аз ноҳияҳои вилояти астрахани русия барои дар вп русӣ нашр намудани мақолаи чарас бинобар дар вп и русӣ нашр гардидани мақолае ки намуд ва таркиби маводи нашъадорро дорост иҷро гардида буд роснадзори русия рӯзи ин қарорашро бекор кард ва вп русӣ дар қаламрави русия боз ба кор даромад имрӯз президенти ҷумҳурии тоҷикистон эмомалӣ раҳмон бо аҳли зиё намояндагони соҳаҳои гуногуни ҳаёти ҷомеа ва ҷавонони фаъолу ташаббускор дар ноҳияи ёвон дар вазъияти мутантан роҳи оҳани душанбе қурғонтеппа кӯлобро расман мавриди баҳрабардорӣ қарор доданд ин роҳи оҳан пойтахти ҷумҳурии тоҷикистон шаҳри душанберо бо вилояти хатлон пайваст мекунад сохтмони хати роҳи оҳани душанбе қурғонтеппа кӯлоб ки аҳамияти минтақавию байналмилалӣ дорад ҳанӯз моҳи марти соли шурӯъ шуда буд масофаи умумии он дар қитъаи ваҳдат ёвон км буда дар ин масир нақб ва адад пули калону миёна сохта шудааст шаби август соати ба вақти маҳаллии бразилия соати и август ба вақти душанбе дар варзишгоҳи олимпии шаҳри рио де жанейрои бразилия мусобиқоти ниҳоӣ шурӯъ шуд ва варзишгари тоҷикистон дилшод назаров гурзро ба масофаи метр ҳаво дод ва аз ҳама рақибонаш пеш гузашт ва сазовори унвони чемпиони бозиҳои олимпӣ ва медали тилои бозиҳои олимпӣ гардид то июни соли дар википедиа қисматҳои забонҳои ҷаҳонӣ аз он ҷумла тои он фаъол мавҷуданд аз ҷумла тои он зиёда аз миллион мақола тоаш аз ҳазор то млн мақола тоаш зиёда аз ҳазор мақола аз ҷумла ба забони тоҷикӣ ва қисматҳо зиёда аз ҳазор мақола доранд ҷамъи ҳамаи мақолаҳои ба забоноҳои гуногун вироишгардида то июни соли мақола аз ҷумла зиёда аз млн саҳифа ро дарбар мегирифт аз моҳи марти соли равон номгузорӣ бо истифода аз пасвандҳои ов ва ович мамнуъ мебошад аммо ин муқаррарот ба ақалиятҳои миллӣ рабт надорад барои баланд бардоштани ҳуввияти миллӣ ва тоза нигоҳ доштани забон муқаррар шудааст ки тоҷикон аз номгузории миллии худ кор баранд тоҷикон метавонанд бо истифода аз пасвандҳои зода иён пур ва ғайра фарзандонашонро ном гузоранд барои афроде ки феълан бо ов ва ович сабт шудаанд иваз намудани номгузорӣ ихтиёрӣ мебошад онҳое ки айни ҳол дар санадҳо бо ов ва ович сабт шудаанд метавонанд номгузорияшонро иваз кунанд ин ихтиёрӣ мебошад ғайр аз ин ба ифтихори пешвои миллат шаҳрак дар ҷамоати сучони ноҳияи шуғнон раҳмонобод номгузорӣ шуд ин шаҳрак бо ташаббуси президенти тоҷикистон тирамоҳи соли гузашта дар мавзеи питовдашт барои сокинони моҳи июли соли аз селфароӣ осебдида бунёд гардид аз рӯи шумораи мақолаҳо википедиаи тоҷикӣ дар ҷойи ӯм қарор гирифтааст дар ин шоҳроҳ адад пулҳои хурду бузург ва иншооти зиёди ёрирасон сохта шудаанд корҳои асосии сохтмонӣ ва таъмиру навсозиро ширкати чинии сансиян бейсин бо ҷалби мутахассисону роҳсозони маҳаллӣ ки беш аз шумораи умумии коргаронро ташкил медиҳанд иҷро кардааст дар панҷакент президенти мамлакат фабрикаи дуюми ҷамъияти дорои масъулияташ маҳдуди корхонаи муштараки заршӯии зарафшон ро ифтитоҳ намуд коргоҳи дуюми заршӯии корхонаи муштараки зарафшон дар давоми як сол сохта ба истифода супорида шуд арзиши лоиҳавии фабрикаи заршӯӣ бо иқтидори коркарди ҳазор тонна маъдан дар як шабонарӯз бо инфрасохтори мавҷуда миллиард сомонӣ мебошад дар ин коргоҳ дар як сол то тонна тилои холис истеҳсол карда шуда қариб ҳазор тонна маъданро дар як шабонарӯз коркард менамояд дар корхонаи муштараки зарафшон то имрӯз танҳо ду коргоҳ фаъолият мекард ки имкон дошт то ҳазор тонна маъданро дар як шабонарӯз коркард намояд баробари мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифтани коргоҳи бузург иқтидори умумии корхона дар як шабонарӯз ба коркарди ҳазор тонна маъдан баробар гардида иқтидори истеҳсолии корхонаи муштараки зарафшон то тонна тило дар як сол расонида мешавад аз рӯи шумораи мақолаҳо википедиаи тоҷикӣ дар ҷойи ӯм қарор гирифтааст аз ҳавзаи ягонаи умумиҷумҳуриявӣ ба ҷонибдории рӯйхати ҳизби наҳзати исломии тоҷикистон ҳнит ҳизби коммунистии тоҷикистон ҳкт ҳизби демократии тоҷикистон ҳдт ва ҳизби сотсиал демократии тоҷикистон ҳсдт и интихобкунадагон овоз доданд ба иттилои манбаъ дар интихобот млн ҳазору интихобкунандагон ба қайд гирифта шуда аз ин шумор млн ҳазору нафар овоз доданд тибқи натиҷаҳои ниҳоии интихобот дар ҳавзаи якмандатии интихоботӣ нафар номзадҳои ҳхдт номзади ҳат намояндаи ҳкт ва нафарӣ номзадҳои ҳдт ва ҳиит пирӯзӣ ба даст оварда ба парлумон роҳ ёфтанд аз рӯи иттилооти расонаи хабарии ховар сентябри соли маросими оғози сохтмони қитъаи лӯлаи гази осиёи марказӣ хитой дар қаламрави тоҷикистон шуда гузашт созишномаи байниҳукуматӣ дар бораи сохтмони лӯлаи гази тоҷикистон хитой соли ба имзо расида буд лӯлаи газ дар маҷмӯи лӯлаҳои гази осиёи марказӣ хитой хатти чорум ва кӯтоҳтарин мебошад ва дар муқоиса бо се хатти дигар ба масофаи як ҳазор километр кӯтоҳтар аст лӯлаи газ аз туркманистон ба хитой аз тариқи қаламрави ӯзбекистон ва тоҷикистону қирғизистон мегузарад ва қитъаи тоҷикистонии он ки зиёда аз чорсад километрро ташкил медиҳад аз ҳама тӯлонӣ мебошад сохтмони лӯлаи газ дар ҳудуди тоҷикистон се сол идома ёфта дар ҷараёни он бунёди нақб ба масофаи умумии километр ба нақша гирифта шудааст ки аз ин теъдод нақб дар зери об сохта мешавад арзиши лоиҳа дар қаламрави тоҷикистон миллиарду миллион доллари амрикоиро ташкил хоҳад дод дар давраи сохтмон зиёда аз се ҳазор ҷойҳои нави корӣ таъсис меёбад дар рӯйхати забонҳои википедиа забони тоҷикӣ таджикский дар ҷойи қарор дошт мутобиқи маълумоти пешакии расмӣ шумораи умумии интихобкунандагон миллиону ҳазору нафарро ташкил дода аз ин шумора миллиону ҳазору нафар ё фоиз дар маъракаи интихоботи президенти ҷумҳурии тоҷикистон иштирок намуда овози худро ба номзади дилхоҳи хеш додаанд тибқи маълумоти расмӣ наврӯз ҳоло дар кишвари ҷаҳон ҷашни расмии миллӣ бо рӯзҳои истироҳат ба шумор меравад афғонистон март эрон аз то март озарбойҷон аз то март қазоқистон аз то март туркманистон аз то март қирғизистон ва ӯзбекистон март албания рӯзи баҳор аз то март косово март рӯзҳои истироҳат аст ба истифода супоридани нақби автомобилгарди шаҳристон сохтумони нақб давоми корҳои таъмири роҳи автомобилгарди душанбе хуҷанд чанак ӯзбекистон мебошад сохтумони нақб расман августи соли оғоз ёфтааст арзиши лоиҳаи сохтумони нақби автомобилгарди шаҳристон млн сомонӣ дарозии нақби автомобилгарди шаҳристон метр амонулло мақсудов ва зоҳид мирзоев баъд аз ҳодисаҳои андиҷон дар олмон мақоми паноҳанда гирифтаанд итидори исман ту и дар баланси муассисаи ҳавопаймоӣ бударо иваз мекунад дорои курсӣ барои мусофирон буда инчунин салони тиҷорат ва эконом класс дорад имрӯз дар фурӯдгоҳи душанбе чор ҳавопаймои ту ҳафт як се ан се ту инчунин чор ан ду ан ва чор чархболи ми мтв ҷойгир гардидааст ғайр аз ин фурӯдгоҳи душанбе ҳавопаймоҳои калонеро аз абили ан ил ан ан ва тайёраҳои сохти ғарбиро абул менамояд дар ин сафар президенти ҷумҳурии тоҷикистон эмомалӣ раҳмонро вазири корҳои хориҷӣ ҳамрохон зарифӣ мушовири давлатии президенти ҷумҳурии тоҷикистон оид ба сиёсати хориҷӣ эркин раҳматуллоев муовини раиси маҷлиси намояндагони маҷлиси олии ҷумҳурии тоҷикистон убайдулло давлатов раиси бонки миллӣ муродалӣ алимардонов вазири молия сафаралӣ наҷмуддинов вазири рушди иқтисод ва савдо ғулом бобоев вазири энергетика ва саноат шералӣ гулов вазири нақлиёт ва коммуникатсия абдураҳим ашуров раиси кумитаи телевизион ва радио асадулло раҳмонов муовини аввали раиси кумитаи давлатии сармоягузорӣ ва идораи амволи давлатӣ маъруф сайфиев ва дигар шахсони расмӣ ҳамроҳӣ мекунанд кумитаи фаръии ҳуқуқи инсон дар порлумони аврупо вазъ дар ӯзбекистонро баррасӣ кард раиси ин кумита ҳелен флотре гуфт на дар таҳқиқоти давлати ӯзбекистон дар робита ба ошӯбҳои соли дар андиҷон ва на дар қазияи хабарнигори зиндонӣ умеда ниёзова ҳеҷ пешрафте мушоҳида нашудааст рӯзи ҷумъаи уми апрел дар шаҳри душанбе мусобиқоти қаҳрамонии тоҷикистон дар риштаи акробатикаи варзишӣ шурӯъ шуд аз манзили як узви вобаста ба ҳаракати исломии туркистон дар ноҳияи исфара дар вилояти сугд килугромм омуниёки селетри як навъ маводи шимиёи ки барои таҳияи маводи мунфаҷира аз он истифода мешавад кашф ва забт шудааст шашумин давраи бозиҳои зимистонаи осиёӣ дар ҷумҳурии мардумии чин ба анҷом расид маросими пӯшидашавии ин бозиҳо ки бо ширкати варзишгарони кишвари қора дар шаҳрҳои чангчун ва ҷилин оид ба даҳ ришта тӯли як ҳафта идома карданд шоми якшанбеи феврал баргузор шуд зайниддин зулфиқоров тав деҳ ворухи н исфара оҳангсози композитор муосири тоҷик омӯзишгоҳи мусиқии ш душанбе ва донишкадаи давлатии санъати тоҷикистон ба номи мирзо турсунзода муҳаррири калони шуъбаи мусиқӣ дирижёри оркестри созҳои миллӣ роҳбари бадеии ансамбли бонувони рубобнавози филармонияи давлатии тоҷикистон муаллими омузишгоҳи мусиқии шаҳри душанбе роҳбари мусиқии театри ҷавонон муаллими мактаби мусиқии шаҳри исфара роҳбари бадеии гурӯҳи эстрадии суғдиён и тоҷикконсерт муаллим директори мактаби мусиқии шаҳри исфара ва аз соли нафақахӯр зулфиқоров дар офаринишини асарҳо ба услубу анъанаҳои мусиқии классикӣ ва халқии тоҷик такя мекунад ва эҷодиёташро аз фолклори ноҳияҳои гуногуни тоҷикистон ғанӣ мегардонад бозёфтҳои эҷодии зулфиқоров асосан дар жанри суруд зоҳир шудаанд мусиқиаш фораму дилнишин буда бештар руҳбаландӣ ва инсонпарвариро ифода мекунад ва дар жанри сурудҳои эстрадӣ низ муваффақият пайдо кардааст сарояндаи ансамбли эстрадии гулшан баҳодур неъматов мусиқиашро дар эҷодиёташ истифода бурдааст дар эҷодиёти оҳангсоз мусиқӣ барои бачагон ҷойи намоёнро дорад дар мактабҳои мусиқии чумҳурӣ як қатор асарҳои зулфиқоровро ҳамчун дастури таълимӣ меомӯзанд дар эҷодиёти зулфиқоров инчунин жанри хор мавқеи хос дорад узви иттифоқи оҳангсозони тоҷикистон ва иҷшс раиси созмони ромишгарони т лутфулло бузургзода деҳаи навгилем шаҳри исфара ноябри соли деҳаи прудка вилояти витебск белоруссия забоншинос ва адабиётшиноси муосири тоҷик узви иттифоқи нависандагони тоҷикистон сарбози ҷанги бузурги ватанӣ маълумоти миёнаро дар исфараю қазон ва олиро дар самарқанду ленинград гирифтааст бузургзода чанд вақт муҳаррири нашриёт ва асосан муаллими идпд ва ба сифати ходими илмии базаи тоҷикистонии аи иҷшс ҳам кор мекард узви ҳайати таҳририяи маҷаллаи шарқи сурх раиси бахши нақду адабиётшиносии ин тоҷикистон раиси куматаи ҷумҳуриявии иттифоқҳои касабаи ходимони илм ва мактабҳои олии тоҷикистон буд соли довталабона ба ҷанг рафт ва дар майдони набард кушта шуд дар забоншиносӣ шевашиносӣ фолклор ва адабиётшиносӣ осори нисбатан зиёде боқӣ гузоштааст зада дар забони адабии тоҷик фонетикаи забони адабии тоҷик морфологияи забони тоҷикӣ синтаксиси забони тоҷикӣ шеваи тоҷикони чилгазӣ шеваи ворух дар бораи шеваи тоҷикони сӯх шаклҳои феълии якчанд шеваҳои районҳои шимолӣ шеваи ленинобод баъзе хусусиятҳои забони аҳолии самарқанд харитаи диалектологии шеваҳои тоҷикии водии фарғона очерки мухтасари диалектологияи тоҷик гуруғли ва сайри таърихии он достонгӯй ва шоири халқӣ бобоюнус чистонҳо ва зарбулмасалҳои тоҷикӣ инъикоси шӯриши восеъ дар фолклор носири хусрав ҷӯяндаи ҳақиқат ва адолат хоқонии шервонӣ ва сайфи исфарангӣ мақоми бӯстон дар эҷодиёти саъдӣ рисолаи мусиқии ҷомӣ ва маданияти мусиқии халқи тоҷик ва ғ қисми асосии ин таълифот дар филологияи тоҷик имрӯз ҳам муҳиманд бузургзода аз аввалин ташаббускорон ва ҷӯяндагони мазори устод рӯдакӣ аст бузургзода ба рӯдак рафта он ҷоро ҳам ба чашми худ дид ва тафтиш намуда маълумотро тасдиқ ва таъкид карда омад бо ҳамин ихтилофи чандинасра бартараф шуда қабри рӯдакӣ ки устод рӯдакӣ аз он ҷост муайян гардид с айнӣ куллиёт ҷ кит саҳ ҳамроҳи холиқ мирзозода ва ҷалол икромӣ тазкираи намунаҳои адабиёти тоҷик ро низ тартиб дод ки он соли зери таҳрири садриддин айнӣ сотим улуғзода дар ҳаҷми ҷузъи чопӣ ба табъ расид китоби гуруғлӣ ро ҳамроҳи мирсаид миршакар дар ленинград ба нашр расонд бузургзодашиносӣ як бахши муҳими илми филологияи тоҷик ки ба омӯзишу таҳқиқи рӯзгор осор ва мақоми илмии яке аз олимони маъруфи ҳавзаи суханшиносии тоҷикии солҳои уми садаи хх забоншинос адабиётшинос ва фолклоршинос лутфулло бузургзода бахшида шудааст корнома сарнавишти илмӣ ва фаъолияти гуногунҷабҳаи бузургзода ҳамчун як тан аз олимони сермаҳсул ва саҳми ӯ дар бунёди андешаҳоигн илмии ин давра аз замони зиндагиаш то имрӯз таваҷҷуҳи муҳаққиқон филологҳо файласуфон ва таърихнигоронро ҷалб кардааст е э бертелс дар бораи асари шеваи тоҷикони чилгазӣ ду тақриз навиштааст барои ин донишманд дар равшан кардани мақоми илмӣ ва моҳияту арзиши осори шевашиносии бузургзода қобилияти нотакрор ва ҷадалҳои ҳамешагии ӯ дар самти таҳқиқ ҳадаф ва характери амалии осор ҳамчунин расоӣ ва дақиқии маводи гирдовардаи ӯ муҳим буданд эроншиноси рус с климчитский низ дар тақризи худ ин асари бузургзодаро ибтидои нашри рисолаҳои ҷудогона дар бораи шеваҳои тоҷикистон донистааст арзиши асари бузургзода грамматикаи забонӣ тоҷикӣ фонетика ва морфология ҳамроҳ бо арзуманов ва нестеренко дар мақолаи т зеҳнӣ арзёбӣ шуда буд асноди илмии нисбатан расову дақиқро дар бораи тақдири осори шевашиносии чопнашудаи бузургзода аз мақолаи а л хромов лутфулло бузургзода ва фаъолияти илмӣ адабии ӯ мехонем бозёфтҳои а л хромов баъдтар аз ҷониби донишманди бузургзодашиноси тоҷик валӣ самад тақвият ёфт ва барои кушодани чигили муаммоҳои осори бузургзода хидмат кард ҷанбаи забоншиосии фаъолияти бузургзода бо шохаҳояш дар давоми солҳои уми садаи хх дар навиштаҳои забоншиносони маъруфи русу тоҷик в с расторгуева с арзуманов н маъсумӣ г ҷӯраев л в успенская а п колпаков б ниёзмуҳаммадов ш рустамов т мақсудов ф зикриёев р ғаффоров б камолиддинов м қосимова ш исмоил ва дигарон таҳқиқ шудаанд дар ин асарҳо бузургзода ҳамчун нахустин забоншиноси тоҷик яке аз аввалин забоншиносони тоҷик яке аз бунёдгузорони муқтадири илми забоншиносӣ кашшофи шевашиносии тоҷик асосгузори усули муқоиса дар забоншиносии тоҷик муаррифӣ шудааст нахустин маротиба проффесор р ғаффоров дар мақолаи дурахши як ситораи паррон ба муайян кардани хусусиятҳои афкори гуногунҷабаи бузургзода дар таълифи дастурҳои мактабӣ ва китобҳои дарсӣ кӯшидааст дар таълифоти баъзе забоншиносон баррасии осори ҷудогонаи бузургзода ҷой ва мақоми хоссе дорад масалан профессор м қосимова синтаксиси мухтасари забони тоҷикӣ ва ш исмоил фонетикаи забони адабии тҷик ро таҳқиқ кардаанд а н болдирев нахустин маротиба аҳамияти асарҳои фолклоршиносии бузургзодаро дар мақолаи масъалаҳои омӯзиши эҷодиёти халқи тоҷик ба таҳқиқ гирифтааст вай ба нашри эпоси гӯруғлӣ инъикоси шӯриши восеъ дар фолклори тоҷик шеър ва достонҳо аз ҷониби бузургзода баҳои баланд медиҳад академик р амонов дар мақолаи баъзе фикрҳо оид ба масъалаҳои фолклоршисии тоҷик асарҳои бузургзодаро ба қатори намунаҳои беҳтарини адабиёти даҳонии халқи тоҷик ҷой дода ва аз ҷиҳати нашри илмии асарҳои фолклори ибратбахш донистааст минбаъд дар бораи мақоми бузургзода дар фолклоршиносӣ м турсунзода и с брагинский в асрорӣ с табаров б тилавов раҳим мусулмониён а сӯфиев б шермуҳаммадов ш умарова ф муродӣ д обидзода а кучаров в набиев таҳқиқоти судманде анҷом додаанд дар осори бузургзодашиносӣ фаъолияти адабиётшиносии бузургзода низ то андозае ҳаллу фасл гардидаанд а сатторзода нахустин маротиба роҷеъ ба осору афкори н хусрав аз нигоҳи бузургзода мулоҳиза рондааст ки барои муайян намудани арзиши андешаҳои адабиётшиносии ӯ аҳамияти бузурге доранд вай ба мақоми бузургзода ҳамчун марди бисёрфан энсиклопедист баҳо додааст як қисмати осори дар бораи рӯзгор ва осори бузургзодаро асарҳои ёддоштӣ ва хотираҳои дӯстон ҳамкорон ва шогирдон дар бар мегиранд ки муҳимтарини онҳо навиштаҳои н маъсумӣ т зеҳнӣ а п колпаков х мирзозода с табаров х отахонова ҳастанд марҳилаи солаи омӯзиш ва таҳқиқи рӯзгор ва осори бузургзода бо ному фаъолияти пурсамари адабиётшиноси тоҷик в самад вобастагии зич дорад муаммои рӯзгор ва осори бузургзода аз миёнаҳои солҳои дар як қатор навиштаҳои в самад аз ҷумла симои ҷовид ҳадиси ишқ поён надорад зикри хайр қаҳрамонии мард дар зиндагиву набард дили лабрези умедҳо аз арвоҳи бузургзода хиҷолат накашед устод таърих ва фоҷиаи зиндагии лутфулло бузургзода мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд нашри китобе бо номи дурахши як ахтари сӯзон д ҳосили ҷамъбасти чандсолаи таҳқиқоти бузургзодашиносон ва натиҷаи фаъолияти в самад мебошад ки бо мусоидат ҳиммат ва ҳиссаи сазовори ӯ сурат гирифтааст мирзошариф исломидинов тав деҳаи ворухи ноҳияи исфара ходими давлати корманди шоистаи чт аз оилаи деҳқон донишкадаи саноати нафту гази ш москва ва мактаби олии ҳизбии шаҳри ленинград устои истеҳсолот сардори шуъбаи техникию истеҳсоли сарвари корхонаи нафту газ ҳосилкунии шаҳраки нефтобод раиси кумичроияи шурои вакилони халқи шаҳри исфара муовини аввали раиси шаҳри исфара директори генералии корхонаи муштараки тоҷикистону амрико қайроқум ойл лтд муовини раиси вилояти ленинобод муовини сарвазири чумҳурии тоҷикистон ва аз раиси шаҳри исфара то соли исломиддинов вакили шурои олии чт ва борҳо вакили маҷлиси вилояти ва мачлиси шаҳри интихоб шудааст бо ордени дустй нишони аълочии фарҳанги ҷт аълочии маорифи чт ва дигар ҷоизаҳо сарфароз гардидааст аз марти соли раиси кумитаи парламент маҷлиси намояндагони маҷлиси олии ҷумҳурии тоҷикистон оид ба энергетика саноат сохтмон ва коммуникатсия маҷлиси намояндагони маҷлиси олии ҷумҳурии тоҷикистон парлумон маҷлиси намояндагии ҳокимияти қонунгузор аст маҷлиси намояндагони маҷлиси олии ҷумҳурии тоҷикистон аз вакил иборат аст ки онҳо дар асоси ҳуқуқи интихоботии умумӣ баробар мустақим ва бо овоздиҳии пинҳонӣ интихоб карда мешаванд маҷлиси намояндагон доимоамалкунанда ва касбӣ мебошад салоҳияти маҷлиси намояндагон амалӣ намудани ваколатҳои дигаре ки конститутсия ва қонунҳо муайян кардаанд маҷлиси намояндагон аз рӯи масъалаҳои зикршудаи салоҳияташ қарор қабул мекунад қарори маҷлиси намояндагон бо тарафдории аксарияти шумораи умумии вакилон қабул мегардад агар тартиби дигари қабули қарорро конститутсия муайян накарда бошад иҷрои қарорҳои маҷлиси намояндагон дар тамоми қаламрави ҷумҳурии тоҷикистон ҳатми аст маҷлиси намояндагон қарорҳои маҷлиси вакилони халқи вилояти мухтори кӯҳистони бадахшон вилоятҳо шаҳри душанбе шаҳрҳо ва ноҳияҳоро дар сурати ба конститутсия қонунҳои конститутсионӣ ва дигар қонунҳои ҷт мувофиқат накардани онҳо бекор мекунад маҷлиси намояндагон фаъолияти худро дар асоси усули таҷзияи ҳокимияти давлатӣ волоияти қонун ошкорбаёнӣ дастаҷамъӣ эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд гуногунандешӣ ва масъулият дар назди халқ ба амал мебарорад маҷлиси намояндагон ҳокимияти қонунгузориро ба амал бароварда санадҳои зерин қабул мекунад асп ё асб борагӣ фарас ҳайвони тоқсуми маъмул аспҳо нисбат ба дигар ҳайвоноти хонагии қадим калонҷуссатар мебошанд пояш пурқувват банди сеюми ангушти мобайни он ба сум табдил ёфтааст наринаҳо ва модинаҳо дандон доштанд байни дандонҳои ашк ва курсии аспҳо қариб см ҷой ҳаст ки ба он лаҷом мезананд вобаста ба сохт ва тағироти дандонҳои пеш синну соли аспҳоро муайян кардан мумкин дили аспҳо дар баъзе аспҳои корӣ ва шушашон ғунҷоишаш қариб л кг мешавад ҳарорати мӯътадили баданаш с асп л хун ҳангоми кг будани вазни бадан дорад меъдааш сода ғунҷоишаш қариб л аст талхадон надорад аспҳои кори соле то т пору медиҳанд пору ва пешоби асп нитроген калий ва кислотаи фосфати бисёр дорад мӯйи асп ҷилонок кӯтоҳ ва тахт аст вобаста ба ранг аспҳоро тӯруқ ҷиран ашҳабӣ сиёҳмушкин ва ғайра меноманд асп баҳор ва тирамоҳ тулак намуда ба сармо то с ва гармо то с хуб тоб меорад ба иқлими нав зуд одат мекунад ғадудҳои арақбарори асп ниҳоят бисёр буда ҳангоми кор то г хлориди натрий ихроҷ мекунад ин миқдор намак бошад дар хӯроки муқаррарии асп нест бинобар ин ба хӯроки аспҳое ки корҳои вазнинро иҷро мекунад рӯзе г намак илова бояд намуд узвҳои шунавоӣ ва шоммаи аспи нағз инкишоф ёфтаанд чашмаш тез аст то мебинад ранг андоза ва шакли чизҳоро фарқ мекунад асп зуд дастомӯз мешавад асп дар солагӣ болиғ гардида дар солагӣ пурра инкишоф меёбад давраи ҳамлаш моҳ як бача мезояд тойчаҳоро махсус нигоҳубин кардан лозим солиму бардам ва боқувват таваллуд шудани тойчаҷо ба тарзи нигоҳубини модинаҳо вобаста аст модинаҳо рӯзе кг шир медиҳад аз шири модинаҳо қимиз тайёр мекунанд тойча одатан баъди дақиқаи таваллуд модарашро мемакад барон тойчаҳо хусусан фалла аҳамияти калон дошта баъзе касалиҳоро пешгирӣ ва меъдаро тоза мекунад модиён ва тойчаро баъди як ҳафта аз аспхона додан лозим тойчаҳо одатан моҳ шир мемаканд бинобар ин ҳангоми кор фармудани модиҳо тойчаро хамеша ҳамроҳи он бояд нигоҳ дошт асп то баъзан сол умр мебинад ва онро дар хоҷагӣ аз то баъзан то солагӣ истифода бурдан мумкин дар замине ки гаштани трактор имконнопазир аст инчунин барои кашондани алаф хошок пахта шир ва ғайра метавон аз асп истифода бурд дар баъзе мамлакатҳо асп барои хизмати полис артиши миллӣ ҳифзи сарҳад хоҷагии ҷангал мамнӯъгоҳҳо иктишофоти геологӣ бостоншиносӣ ва ғайра кор фармуда мешавад модиёнҳоро моҳ қабл аз зоидан ва рӯз баъди он инчунин аспҳои касалро кор фармудан мамнӯъ аст дар як шаборӯз ба аспи корӣ дар шароити тоҷикистон кг беда кг коҳ кг ҷав кг сабӯси гандум ва кг хӯроки сершира бояд дод ба асп ҳамчунин хошок сабзӣ лаблабу картошка тарбузи хӯрокӣ кадуи хӯрокӣ тарбеда силос ҷав сулӣ ҷуворимакка хӯрокиҳои омехта ва ғайра медиҳанд ҳангоми дар таркиби хӯрок нарасидани модда ҳои минералӣ ба асп бӯр орди устухон мононатрийфосфат ё претсипитат додан лозим аст ба асп рӯзе маротиба хӯрок дода мешавад пеш аз хӯрок об медиҳанд ки он ҳазми ғизоро беҳ мегардонад дар устураҳои исломӣ оид ба мухолифати аспу инсон ривояте маъруф аст мувофиқи он нахустаспҳо бол дош таанд ва вақте ки офаридгор қолаби одамро аз гил месозад иб лис ба дили асп даромада ӯро талқин мекунад ки алайҳи бандаи хокӣ дар пархош бошад зеро ба вай агар ҷон дароранд аспро зин зада савор мешавад ва пару болашро мешиканад асп тибқи нишондоди иблис амал намуда қолаби одамро лагад зада мешиканад вале бо хости худо ба ҳоли аввал гардонида мешавад ниҳоят асп хатои худро фаҳмида дастомӯзи инсон ва як воситаи зин дагии ӯ мегардад сарнавишти аноҳито эзади об низ бо асп марбут аст барои аноҳито таъкид шудааст дар авесто аҳура маздо гардунае сохт ки чаҳор асп дошт ва ба манзили боду борон ва обу тагарг бо он мерафт аз фаргарди дуюми вандидод маълум мешавад ки саргузашти ҷамшед низ бо асп сахт марбут мебошад қисмати бештари устураҳои авестоӣ дар иртибот бо асп ба сарзамини турон алоқаманданд турониён тибқи тасвири ҳамосӣ мардумони бодиянишин саворони чобуку тундрав ва душмани эрон хонда шудаанд дар байни онҳо машҳуртар франграсӣана афросиёби шоҳнома мебошад тибқи маъ лумоти умари хайём дар наврӯз нома афросиёб гуфта асп мар мулукро чунон аст ки осмон мармоҳро дар ҳа мин асар оид ба аспҳои гуногун зоту сифатҳо ва хусусиятҳояшон маълумот дода шудааст ному корномаи аксар ашхоси асотирии эронитабори авесто ба тавассути асп шуҳратёр мегарданд масалан заҳҳокро ажи даҳака беварасп дорандаи даҳ ҳазор асп низ хондаанд тибқи анъанаи устурасозӣ фаридун тра этаона фретон дар авесто ба асп дилбастагииқавӣ дорад офаридунро пурсидаанд ки эй малик чаро бар асп нанишинӣ гуфт тарсам ки яздонро шукр ба воҷибе натавонам гузорд калимаи асп як ҷузъи номи ашхоси қадими асотирӣ ва ривоятӣ гуштосп таҳмосп арҷосп гаршосп луҳросп озаргушасп ҷомосп ва дигарон мебошад дар шоҳнома и фирдавсӣ аз галабонӣ асппарварӣ дар байни эрониён ва турониён наслгирӣ аз аспҳои хушзоти паҳлавонону подшоҳон масалан аз рахш аспи рустам шабранг аспи сиёвуш шабдиз аспи хусрави парвиз ва ғайра сухан меравад дар зардуштнома омадааст ки зардушт пайғамбар будани худ ро пас аз муолиҷаи аспи шоҳ гуштосп собит кард аспи шоҳ гуштосп аз пой монда буд зардушт онро муолиҷа кард ва гуштосп ба ӯ эътиқод овард сарнасли асп эогиппус мебошад ки тақрибан млн сол қабл умр ба сар бурдааст ҷуссаи эогиппус баробари рӯбоҳ буда пои пешаш ва пои қафояш ангушт дошт аспро ҳазор сол муқаддам дар даштҳои моварои осиёи марказӣ дон днепр ва сибири ҷанубӣ ром кардаанд алҳол аз аспҳои ёбоӣ фақат аспи пржевалский боқӣ мондааст ки дар даштҳои муғулистон дучор меояд ба асппарварӣ аз қадимулайём шуғл доштани тоҷиконро бозёфтҳои ҳафриётӣ ва мусаввараҳои гуногун низ собит менамоянд дар бисёр асбобу зарфҳои рӯзгор ки бостоншиносон пайдо кардаанд тасвири аспҳо нисбатан бештар вомехӯрад ниёгони мо оид ба асп нигоҳубин ва бемориҳои он чандин фараснома таълиф намудаанд дар китоби одоб ул ҳарб ва ш шуҷоъа омадааст ки асп шинохтан илме шариф аст чун касе аспро нашиносад ӯро аз ҷумлаи нодонон шуморанд шинохти асп бояд ва шинохти дандони ӯ ва хуҷастагӣ ва иллату айби ӯ дар дандонҳо ва нишонҳо ки онро бувад то ба ҳама чизҳо доно ва имом бошад яке аз бобҳои китоби мазкур дар бораи муолиҷаи иллати аспон аст чунончи муаллиф қайд мекунад ки асперо ки таб гирад нишон он аст ки дамақ гирад ва бинӣ паҳн боз кунад ва сар фуруд дорад ва паҳлу бизанад ва дами бинӣ гарм бошад илоҷаш он аст ки як рӯз беалаф дорад дигарон рӯз се ман об ва ду ман мавизи сиёҳ ва бодрӯ ва гашниз ва шоҳтара аз ҳар яке як даста андар дег биҷӯшонад то он об ба як ман боз ояд пас биполояд дар даҳани сутур резад некӯ шавад муайян кардани зот ва пайдоиши аспҳои шарқи қадим бинобар вуҷуд надоштани навиштаҷоти марбута душвор аст дар бораи аспҳое ки дар сарзамини кунунии осиёи мар казӣ аз ҷумла дар тоҷикистон парварда мешуданд фақат дар асоси омӯзиши қайдҳои сайёҳон муаррихон ҷуғрофидонҳо бостоншиносон лашкаркашон ва ғайра маълумот гирифтан мумкин аст аз рӯйи маълумоти сарчашмаҳои таърихӣ дар хуталон хатлон садаи том аспҳои хушзоти зебо парвариш меёфтанд шуҳрати аспҳои хуталон дар солномаҳои садаҳои и арабу эрониҳо ҳамчунин асарҳои истахрӣ муродӣ низомӣ азрақӣ закариёи қазвинӣ мирзо абдулқодири бедил иқболи лоҳурӣ ва дигарон низ қайд шудаанд пайдоиши аспҳои хатлӣ қис саву ривояти бисёр дорад масалан дар солномаи хитойӣ таншу ва сайшу омада ки аспи хуталонӣ аз аспи осмонӣ ки дар яке аз қулла ё ғор ҳои куҳи тахористон ки ба хатлон ҳамсарҳад ва баъзан яке буд зиндагӣ мекунад ба вуҷуд омадааст модиёнҳои зоти таҳҷоӣ ки дар атрофи куҳ мечаридаанд гӯё бо аспи осмо нӣ ҷуфт шуда аз он насл ба бор овардаанд ба аспҳои тахористон нисбат додани пайдоиши аспҳои хуталон бесабаб нест аспҳои тахористон хеле машҳур буданд дар тахористон аспҳои резаҷусса вале ни ҳоят пурбардошти куҳипарвард ки масофаи зиёдро паймуда метавонистанд инчунин зоти аспҳое ки фақат барои таҳдаштҳо мувофиқ буданд парварда мешуданд баъзе ровиён аспҳои та хористонро сарнасли ҳамаи аспҳо медонанд мувофиқи ривоёти дигар аспҳои хатлӣ аз аспҳои обӣ падид омадаанд ҷуғрофидони арабинависи эронитабор ибни хурдодбеҳ қайд мекунад ки дар хуталон ҳавзе бо номи нозкӯл мавҷуд аст нозкӯл аспҳои обӣ дорад ки бо аспҳои подшоҳ ба кӯл обнӯшӣ меомаданд даромехта аспи хатлиро ба вуҷуд овардаанд аспҳои хатлон дар ин асру замон низ мақбул ва марғуби хоссу ом аст мадҳу санои аспҳои хатлонро дар эҷодиёти низомии ганҷавӣ низ дучор меоем шоири дигаре гуфтааст аспро дар аспхона ахтахона саисхона ва чарогоҳҳо парвариш мекунанд барои аспҳои зотӣ дар аспхона хоначаҳои алоҳида месозанд дар хоначаҳо барои нарёнҳои наслдеҳи зотӣ м модиёнҳои наслдеҳи зотӣ м ва тойчаҳои тренингӣ то м масоҳат ҷудо бояд кард нарёнҳои наслдеҳро тобистон ва зимистон соат ба сайру гашт баровардан лозим аст барои аспҳои саворӣ ва резачорпо рӯзе км гардиш кардан муфид мебошад ҳангоми нигоҳубин ва муомилаи нодуруст асп одати бад масалан газидан лагад задан ва ғайра пайдо мекунад гирифтори хала нохуна сумдард бештар аз нодуруст наъл кардан исҳол зуком ва дигар бемориҳо мешавад аспро дар аспрез ва ҷойҳои махсус мавриди озмоиши зотӣ қарор медиҳанд асп дар варзиш низ истифода мегардад дурагаҳои аз ҷуфтии асп бо хар аспи пржевалский ва гӯрхар рӯёнда маъмулан бенасл мешаванд дар ҷаҳон тақрибан зоти асп мавҷуд аст аз қадимулайём дар ҳудуди ҳозираи тоҷикистон вуҷуд доштани асппарвариро табиатшиноси маҷорӣ асп борнс олимони рус н бахметев асп вилкинс асп ф миддендорф в базилевский д н логофет о ф витт ва дигарон низ қайд кардаанд базилевский аспҳои осиёи марказиро ба туркманӣ қирғизӣ ва қаробоҳирӣ ҷудо мекунад ӯ аспҳои истаравшанро аз ҷум лаи аспҳои қаробоҳирии беҳтарин ном бурдааст асппарварӣ дар байни суғдиён низ равнақ дошт бино ба ақидаи акад асп ф миддендорф искандари мақдунӣ аспҳои сарзамини суғдиёнро истифода бурда лашкари савораи бузург ташкил карда буд дар ҳудуди имрӯзаи вмкб асосан аспҳои бадахширо парвариш мекарданд онҳо барои кор дар шароити куҳсор хеле мувофиқ буданд сифати аспҳои бадахширо сайёҳ ва нависандаи итолиёӣ марко поло а дар китобаш қайд кардааст д логофет аспҳои хонии бухороро ба навъ ҷудо мекунад бахтиёр иброҳимов тав шаҳри исфара вилояти ленинобод тоҷикистон овозхон ва навозандаи тоҷик аст ҳунарпешаи шоистаи тоҷикистон бахтиёр иброҳимов соли дар шаҳри исфара зода шудааст вай дастпарвари донишкадаи ҳунарҳои зебои тоҷикистон аст кори худро аз моҳи июни соли дар театри мардумии шаҳри исфара оғоз кард ва нахуст дар ин намоишсаро навозанда буд ва сипас гурӯҳ созиву овозии бахт ро таъсис дод ва роҳбари ҳунарии он шуд ин гурӯҳ без аз суруд дорад ки беш аз оҳангу таронаашро иброҳимов сохта аст иброҳимов миёни дӯстдорони ҳунари эстрадӣ хусусан ҷавонон ҳаводорони бисёре пайдо кард бахтиёр иброҳимов барандаи ҷоизаҳои озмуни сурудҳои меҳанпарастӣ ғолиб ва барандаи ҷоизаи бузурги гран при озмуни вилоятии сарояндагони сурудҳои эстрадии торҳои заррин дорандаи дипломи сарояндаи беҳтарини эстрадии вилояти хуҷанд барандаи ҷоизаи якумин ҷашнвораи сарояндагони сурудҳои эстрадии тоҷикистон ва дувумин ҷашнвораи сурудҳои меҳандӯстонаи мо оилаи ягонаем аст дар озмунҳои байналмиллалии иссиқкӯл уш ва ориёно сомониён тоҷикистон душанбе дувум ҷой ва дар озмуни сурудҳои сиёсии корвони ваҳдат севум ҷойро гирифтааст ҳунараш бо ифтихорномаи президенти ҷумҳурии тоҷикистон қадр шудааст исроил файзиддинов тав октябри деҳаи навгилеми ноҳияи исфара овозхон аълочии фарҳанги ҷт аз овони ҷавонӣ ба санъат шавку хаваси зиёде дошт аз устодон барно исҳоқова алион солиев ҷӯрабек муродов алмос абдуллоев мирзоқурбон солеҳов муродон йулбарсов исмонон юсупов додохон темуров сабақ омӯхт ва сирру асрори олами мусиқиро аз бар намуд омӯзгори шуъбаи мусиқии дхзт ва овозхони ансамбли шашмақомхонҳои кумитаи радио ва телевизион ва аз соли овозхон роҳбари бадеии ансамбли шашамақом и ш исфара иштирокчии фестивали дӯстии ҷавонон дар олмон симпозиумҳои байналхалқии шашмақомхонон дар самарқанд исфара муаллифи қариб суруд аз ҷумла дарди миллат арусбиёрон вовайло падарам тоҷикистон ният модари ҷон ояд ҳаме сомони ман сабти зиёда аз сурудаш дар фонди тиллоии радио маҳфузанд дорандаи ифтихорномаи президенти ҷумҳурии тоҷикистон ва ҷоизаи шоҳроҳи ваҳдат мебошад ворух деҳа маркази ҷамоати деҳоти ворухи ноҳияи исфара аз ворух то маркази ноҳия км то маркази вилоят км то шаҳри душанбе км роҳ асфалтпӯш ворух км ҷанубтари шаҳри исфара воқеъ буда дар тарафи соҳили рости д ҳои кишамбиш ва карафшин зиёда аз км тӯл кашидааст майдони умумии ворух ҳазору га мебошад аҳолиаш нафар аз се самт бо ҷумҳурии қирғизистон ҳамсарҳад аст деҳаи ворух баъд аз тамоҳуш ва бамкахуш қасабаҳои қадими исфара севвумин маркази таърихию фарҳангии водии исфара мебошад вожаи ворух аз вара и форсии қадим гирифта шуда маънии қалъа мавзеи бо девор иҳоташуда ро дорад аз сабаби дар мобайни кӯҳҳо ҷой гирифтан ворух номгузорӣ шудааст ба ақидаи авестошиносон калимаҳои воруба раштӣ ва воруҷа раштӣ ба ворух пайвастагӣ доранд дар авесто сухан аз ҳафт кишвари яздонӣ меравад ки дар замони тӯфони ҷаҳонӣ наҷотгоҳи башар маҳсуб мешуданд он ду кишвари шимолӣ бо номҳои воруба раштӣ ва воруҷа раштӣ бо румон чун наҷотгоҳ ситуда шудаанд ва дар замони фаридун номи ин ду кишвар ба саразм табдил ёфт ворӯи панҷакенти имрӯза ворухи ноҳияи исфара ва румони н бобоҷон ғафуров дар авесто бо номи ҳиндуаврупоӣ башорат медиҳад ҳамзамон дар гӯри муғ и ворух пайкараи кӯчаки аз гач сохташудаи зан бозёфт шудааст ва тахмин меравад ки шояд ин пайкараи яке аз наҷотдиҳандагони дигари башарият фариштаи обҳои биҳиштӣ аредвисура анаҳито нигаҳбони обҳои осмонӣ бошад чунин номҳо далели онанд ки замоне дар ворух зардуштия ривоҷ ёфтааст ва номи ворух низ метавонад аз он давра омада бошад ҳудуди имрӯзаи ворух то асрҳои м ба ҳайати даван дохил мешуд ки марзи водии фарғонаро дар бар мегирифт аз ёфт шудани баъзе осори аҳди кушонӣ муҳр ва ҳайтолиҳо тобути чӯбӣ дар ворух метавон ба хулосае омад ки қасабаи ворух дар ҳайати ин давлатҳо дохил буд дар асрҳои ноҳияи исфара ва ворух чун дигар ноҳияҳои водии фарғона ба ҳайати давлати миллии тоҷикон сомониён дохил шуд дар асрҳои сарзамини ворух зери салтанати қарахониён қарор дошт катибаи дар кӯҳпораи даромадгоҳи тангии ворух бозёфтшуда ки садсолаҳо пеш шахси номаълуме рӯйи санг ҳаккокӣ кардааст аз қадимӣ будани ин сарзамин шаҳодат медиҳад аз ҷумла дар он омадааст катибаи мазкур рӯзи сешанбе якуми моҳи ҷимодиюлаввали соли ҳиҷрӣ бо фармони ҳокими исфара саид муиззуддавлаи одил писари амир наср писари алӣ саидхони шарафманд ки ӯ мурид ва пешвои дини мубини ислом аст навишта шудааст ӯ умед дорад ки худованд шарафу шуҳрати ӯро баланд гардонад гуноҳҳои ӯро мағфират намояд ва ба дидори пешво ва пайғамбри дини ислом муҳаммад с муяссар ва мушарраф гардонад ва мепурсад ки марғзору киштзору сарзамини ӯро аҳлу наздикони ӯро худованд шарафманд гардонида дар паноҳи исматаш нигоҳ дорад дар бобурнома и заҳируддини бобур низ доир ба исфара дар асрҳои маълумот дода аз ворух низ ном бурда шудааст дар кӯҳпоя воқеъ аст обҳои равон боғчаҳои босафо дорад дарахтони босамараш бисёр вале бештари боғчаҳояш дарахти бодоманд мардумаш тамом сорт ва кӯҳӣ форсигӯянд вилояти исфара чор қисм кӯҳпоя аст яке исфара дигаре ворух сеюм сух чорум ҳушёр аз соли давраи нави афзоиши аҳолии маҳаллии ворух оғоз мешавад хусусияти асосии ин давра якбора зиёд шудани аҳолии маҳаллӣ аз ҳисоби муҳоҷирони қаротегинӣ ва мастчоҳӣ буд маҳз дар ҳамин давра берун аз ҳудуди маркази таърихӣ маҳаллаҳои нав ташкил ёфтанд маҳаллаи қалъача ва гузар куҳнатарин маҳаллаҳои ворух ба ҳисоб рафта баъдтар маҳаллаҳо бо мурури вақту замон васеъ шуданд як қисмати аҳолии деҳаи ворух ба ҳудудҳои шимолӣ кӯчидаанд мас ба деҳаҳои лаккон пирдевак зархоки исфара конибодом ва қӯқанд аз ҷиҳати антропологӣ тоҷикони ворух бо тоҷикони чоркӯҳ сух ва деҳоти ашт хеле наздиканд омӯзиши комили таърихи ворух дар давраи шӯравӣ оғоз ёфта то ҳол давом дорад дар омӯзиши таърихи ин деҳа саҳми олимони шӯравӣ а п федченко б а литвинский ва е а давидович бузург аст ковишҳои бостоншиносии солҳои садаи ки бо сарварии б а литвинский дар ворух сурат гирифтаанд бисёр саҳифаҳои таърихи ин деҳаро равшан намуданд дар ин давра ёдгориҳои археологӣ пуштаҳои гӯри чорводорону кишоварзон ки аҳолии маҳаллӣ гӯри муғ мегӯянд мавриди таҳқиқи илмӣ қарор гирифт ин ковишҳо дар ворух собит намуданд ки дар миёнаҳои ҳазорсолаи якуми пеш аз м ибтидо ва миёнаҳои ҳазорсолаи якуми м дар ин деҳаи кӯҳӣ дар қатори кишоварзони муқимӣ чорводорони зиёде низ паҳлуи ҳам зиндагӣ ба сар мебурдаанд ҳангоми ковишҳо аз ин гӯр қӯрғонҳо зарфҳои гуногуни нафиси кулолӣ осори заргарӣ ва дигар маснуоти ҳунарӣ дарёфт гардиданд ки маҳсули устоҳои таҳҷоии муқимӣ буданд ин ашёи нафиса аз равобити доимии иқтисодии байни тоифаи аҳолии чорводор ва кишоварзон гувоҳӣ медиҳанд таҳқиқоти антропологии олими рус т п кияткина ғайричашмдошти баъзе довталабони равияи пантуркистӣ нишон дод ки аҳолии чорводор аз рӯйи нажоду насаб ва забон аз сокинони муқимӣ фарқ намекарданд ва ба ирқи брахистефали аврупоӣ ки тоҷикон низ марбут ба ин ирқанд тааллуқ доштанд мувофиқи хулосаи муваррихи рус ворух и бушков дар асри м дар ҳудуди деҳа тақр нафар одам зиндагӣ мекард ки онҳоро метавон ҳамчун як авлод ва ё қабила муаррифӣ кард умуман ҷойгиршавии аҳолӣ дар ин ҳудуди фарғона аз шимолу шарқ оғоз шуда ба ҷанубу ғарб идома меёбад ки дар раванди он чорводорон баландкӯҳу чарогоҳҳои нав ба навро аз худ менамоянд дар асрҳои миёна ин раванд баръакс мегардад ва муҳоҷирон аз болооби зарафшон ва қаротегин ба шимолу шарқ ки дар давраи дури таърихӣ ватани аслиашон буд мекӯчанд ҳам дар ворух ва ҳам дар водии сух аҳолии қаротегину мастчоҳ маскан мегузинанд ворух яке аз қадимтарин масканҳои аҷдоди халқи тоҷик буда аз мавзеъҳои пули офтобрӯ лар заминун кех шахи сафед тамлик чакак нови ағва қалъаи бақо хоҷаи имом бодомча хоҷаи ғор шолидаврон лочин беди каҷ тангии ворух иборат аст аз ёдгориҳои таърихӣ дар ҳудуди ворух масҷиди сурх масҷиди домулло азим мавлоно саид мазори сутуни тофта ё сутуни ғайбӣ мазори хоҷаи балогардон мазори чимирғон бобо ё шибирғонӣ мазори қаршӣ ё лори ширхона гаҳвораи заррин мазори хоҷаи ғор хӯҷаи имом хоҷаи чорсанг бобо боқӣ мондаанд аҳолии деҳа аз авлоди домуллотухмиҳо мирзоҳо хӯҷаҳо тӯраҳо эшонҳо сайидҳо махсумҳо қориҳо мебошанд ворух дорои маҳаллаҳои гузар қалъача майдон сари қурум тидон сари дашт хушобод боғдорӣ кӯчаи боло масҷиди боло кӯчаи қозӣ қишлоқ таги маҳалла сари канда тоҷикон ҷӯйи дам кодон навобод чакак мебошад дар ворух ташкилоти хурди қарздиҳии ворух кооперативи истеҳсолии ворух хоҷагии инфиродӣ нафар саҳмдор корхонаи коркарди меваи шарбат фаъолият доранд ворух мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ литсей мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ бо равияи техникӣ дорухона бунгоҳи тиббӣ маркази саломатӣ беморхона дармонгоҳ китобхона қасри фарҳанг дорои ҷой нуқтаи хидмати маишӣ шуъбаи алоқа гармоба бозор ошхонаҳо боғчаи бачагон нуқтаи савдои хусусӣ чойхона масҷиди панҷвақта ва масҷиди ҷомеъ осорхонаи таърихӣ дар ҳудуди мактаби таъсисдиҳанда омӯзгор б холматов дорад соҳаҳои асосии хоҷагӣ картошкапарварӣ чорводорӣ ва боғдорӣ заминҳо аз д ҳои карафшин ва кишамбиш обёрӣ мешаванд қаҳрамони меҳнати сотсиалистӣ м қурбонов ходимони давлатию сиёсӣ абдулло раҳимов м нарзибеков и розиқов м розиқов б ғоибназаров б азимов а раҳимов а амакҷонов т сангинов и усмонов и хоҷаев к каримов у бобоев а шомирсаидов м исломиддинов з воситов з зоидбоев нависандагон валӣ самад додохони эғамзод абдуваққос юсуфӣ абдувалии даврон шоирон абдусамеъ қуддус нарзуллои азизиён докторони илм б саидаминов а тешаев а муҳиддинов р таскинбоев ҳ юлдошев а давронов а азимов журналистони шинохта х зулфиқоров а тулаков б расулзода л камолиддинов с махкамов с сайфиддинов оҳангсоз з зулфиқоров сардори нахустини маркази обуҳавосанҷӣ д абдулҳақов ходимони дин хатмкардагони мадрасаи бухоро бародарон домулло хоҷаназар валади фозилмахсум валади абдулмуъминбой ва муллохолмат м мукаррамов бародарон амир ва абумуслим тоҳиров домулло собит саидов сафохон махсум қаландаров домуллоумар сулаймонов дар ҳамин деҳа таваллуд шудаанд владимир илич ленин тахаллус ленин апрели симбирск январи соли дар горкии ленинӣ вилояти москва ходими сиёсӣ ва давлатии шуравӣ владимир илич улянов ленин тахаллуси ҳизбӣ ва адабӣ апрели соли дар симбирск уляновск губернияи қазон чашм ба олами ҳастӣ кушод падараш омӯзгори гимназия буд баъдтар нозири омӯзишгоҳҳои халқӣ таъйин шуд ӯ педагоги маъруф ва муаллифи усули оммафаҳми таълими бачаҳо ба ҳисоб мерафт модар ҳаёти хешро ба тарбияи фарзандон бахшид ӯ зане буд оқила донандаи чандин забонҳо ва навозандаи созҳои мусиқӣ дар солагӣ володя хонданро омӯхт дар солагӣ ба синфи якуми гимназияи симбирск шомил гашт бо шавқи беҳамто сабақ мегирифт лаёқаташ ҳайратовар буд ва ба таҳсил муносибати хеле ҷиддӣ дошт ҳамеша бо туҳфа аз синф ба синф мегузашт аллакай дар солҳои наврасӣ ба владимир мусибати сахтеро таҳаммул намудан пеш омад дар солагӣ аз падар дар солагӣ аз бародари калонӣ маҳрум гашт баҳори соли александр уляновро ҳабс ва баъд барои иштирокаш дар сӯиқасди зидди шоҳ қатл карданд қатли бародари дӯстдоштааш владимирро ба изтироби фавкулодда овард мушавваш намуд ва дар айни ҳол ин ҳодиса ҷавонро маҷбур сохт ки роҳҳои нав ба нави муборизаро биандешад ӯ ба хулосае расид ки муборизаи якка ба якка ҳарчанд намунаи диловарист натиҷаи чашмрас намеорад не мо бо ин роҳ намеравем қатъӣ қарор дод ӯ бо чунин роҳ рафтан даркор нест дар ин ҳангом владимир дар синфи охирини гимназия мехонд ғаму андӯҳи сангинро бартараф сохта ба таври аъло имтиҳон супурда соҳиби медали тило ва номаи камол мегардад соли донишҷӯи факултети ҳуқуқшиносии донишгоҳи қазон мешавад дар ин ҷо бо донишҷӯёни рӯҳияи инқилобӣ дошта робита пайдо менамояд дар оғози моҳи декабри соли ҳамин тавр дар ҳабдаҳсолагӣ ба роҳи муборизаи зидди ҳукумати подшоҳӣ рафт ба кокушкино бадарға шуд тирамоҳи соли иҷозат доданд ки ба қазон ояд ба маҳфили пинҳонии инқилобӣ ки асарҳои к маркс ва ф энгелсро меомухтанд шомил гардид тирамоҳи соли оилаи уляновҳо ба самара кӯчид владимир дар ин ҷо низ бо инқилобгарон пайваст ҳукумати подшоҳӣ зидди таҳсили минбаъдаи ӯ буд аз ин рӯ владимир пас аз дархостҳои зиёд иҷозат гирифт ки дар донишгоҳи петербург ба таври экстернӣ имтиҳон супорад якуним сол омодагӣ дид ва соли бомуваффақият аз имтиҳонҳо гузашт аз ҳамаи фанҳо баҳои аъло гирифт ба вай дипломи дараҷаи якумро муносиб донистанд дар самара ба фаъолияти адвокатӣ пардохт моҳи августи соли ба петербург баргашт ва соли бо надежда константиновна крупская муаллимаи мактаби якшанбегии шабонаи коргарҷавонони паси заставаи нева шинос шуд ва кори умумӣ онҳоро ба ҳам наздиктар овард баҳори соли бо супориши марксистони петербургӣ баҳри пайвастани робита бо гурӯҳи озодии меҳнат ба хориҷа меравад дар швейтсария бо аъзои гурӯҳи озодии меҳнат г в плеханов ва п б акселрод вохӯрда бо онҳо чопи маҷмӯи мақолаҳоро бо номи коргар маслиҳат менамояд тирамоҳи соли ба улянов муяссар гашт ки ҳамаи маҳфилҳои марксистии петербургро дар як ташкилот муттаҳид созад ҳамин тавр иттифоқи муборизон барои озодии синфи коргар бунёд ёфт ва тобистони соли нахустин намоиши ҳазорнафараи коргарони фабрикаҳои бофандагии петербургро ташкил намуд корпартоӣ обрӯи сотсиал демократҳои петербургро хеле боло бардошт ҳукумати подшоҳӣ фаъолияти иттифоқ ро зери таъқиб гирифт ва ба он зарбаи сахт зад дар оғози моҳи декабри соли аксарияти аъзои он бо сарварии улянов ба ҳабс афтоданд шумораи якуми ба нашр омодагаштаи рӯзномаи рабочее дело низ мусодира гардид владимир илич зиёда аз моҳ дар камераи яккасаи ҳабсхонаи петербург зиндонӣ шуд сол ба сибири шарқӣ бадарға намуданд моҳи майи соли ба деҳаи шушенск расид воқеан гумон меравад ки улянов тахаллуси ленин ро аз номи дарёи лена гирифтааст баъди чанд вақт ба ин ҷо крупская низ бадарға шуд моҳи июли соли онҳо акди никоҳ бастанд ҳанӯз дар маҳбас улянов ба эҷоди асари калонҳаҷм даст зада буд ва онро соли бо номи рушди капитализм дар русия ба итмом расонд баъди анҷоми мӯҳлати бадарға владимир илич ба швейтсария рафта бо марксистон робита пайдо намуд ва дар чопи рӯзномаи искра саҳм гирифт аз охири соли чопи рӯзнома ба роҳ монда шуд сотсиал демократҳо искра ро пинҳонӣ дар русия дар байни коргарон паҳн мекарданд айни замон дар саросари русия созмонҳои пинҳонкор фаъол гаштанд маҳз дар ҳамин айём бори нахуст мақолаҳо бо имзои ленин пайдо шуданд соли ленин китоби чӣ бояд кард ро нашр намуд ва дар он консепсияи худро ба ҳизб иброз дошт ҳизб ин созмони марказонидашудаи инқилобчиёни касбӣ мебошад мегуфт ӯ соли дар съезди рсдрп ҳизб ба ду тақсим мегардад ва ҷонибдорони ленин болшевик ном мегиранд ҳангоми инқилоби соли ленин ба русия меояд ва аз он ҷо ба финляндия меравад ленин бо ҳамаи ҳизбҳои русия ки ба ақидааш зид мебаромаданд муборизаи оштинопазир мебурд ҳатто баъзе болшевиконро идеалист гуфта сахт танқид мекард соли робитаро бо меншевикон ҳам пурра барканд ва ҳизбашро рсдрп б номид аз майи соли рӯзномаи болшевикон правда арзи ҳастӣ намуд аз соли ленин дар австрия мезист дар оғози ҷанги якуми ҷаҳонӣ ба швейтсария кӯчид дар конфронсҳои сим мервалд ва кинтал вай зарурати аз ҷанги ҷаҳонӣ ба ҷанги шаҳрвандӣ гузаштанро талқин менамуд ва исбот мекард ки танҳо дар русия низ сотсиализм сохтан мумкин аст идеяҳои худро дар асари империализм дараҷаи олии капитализм иброз дошт баъди инқилоби февралии соли ленин ба русия баргашт апрели соли ба петроград омад ва филфавр сарварии муборизаи инқилобиро ба ӯҳда гирифт бо роҳи осоишта аз дасти ҳукумати муваққатӣ ба шӯрои намояндагони коргару солдатҳо гузаштани ҳукуматро тарғиб мекард тобистони соли мавқеи ҳукумати муваққатӣ мустаҳкам гашт ленин маҷбур шуд ки пинҳон шавад аввал дар соҳили кӯли разлив сипас дар финляндия паноҳгоҳ меёбад дар аввали моҳи октябри соли пинҳонӣ ба петроград бармегардад октябр аз рӯи солшумории кӯҳна ба смолний омада шӯриши мусаллаҳонаро роҳбарӣ менамояд пас аз фатҳи қасри зимистона ҳукумат ба дасти шурой намояндагони коргарону солдатҳо мегузарад ҳукумати нав шӯрои комиссарони халқ совнарком ро ленин сарвар шуд вай дар бораи сулҳ замин декрет қабул намуд ва баъд ба бунёди сотсиализм роҳбарӣ кард ба ӯ лозим меомад ки муттасил муқобилияти шадиди ҳаммаслаконашро низ нисбати сулҳи брест барои баромадани русия аз ҷанги якуми ҷаҳон иттифоқҳои касаба ва масъалаҳои миллӣ бартараф созад ленин дар ҳалли масъалаҳои басо мураккаб ва тезутунд роҳҳои ҳалли ба ҳар тараф манфиатбахшро меёфт ӯ дар ҳалли проблемаҳо гузашт карда метавонист бисёр вақт баъди сипарӣ гаштани чанд муддат ба қарорҳои пешина иловаҳо тағйирот ворид месохт ё аз баҳрашон мегузашт дар масъалаи сиёсати нави иқтисодӣ нэп ҳамин тавр шуда буд сипас қариб як сол дар бистари маризӣ бо ҷисми афгор хоб меравад ва январи соли мемирад карл ҳенрих маркс май соли трир март соли лондон файласуф иқтисоддон рӯзноманигори сиёсӣ дар асоси асарҳои ӯ ҳаракатҳои коммунистӣ ва сотсиалистӣ бунёд ёфтаанд карл маркс дар оилаи ҳуқуқшинос ба дунё омадааст ӯ дар шаҳри трир ба дунё омадааст падараш ҳенрих гиршел маркс ва модаран генриетта пресбург пресборк аз авлоди раввинҳо мебошанд солҳои дар гимназияи шаҳри трир таҳсил кардааст ва онро дар синни солагӣ бо баҳои аъло хатм намудааст соли бо ҷенни фон вестфален хонадор шудааст баъд аз хатми гимназия маркс ба донишгоҳи шаҳри бонн ва баъдтар шаҳри берлин дохил мешавад дар ин ҷо ӯ илми ҳуқуқро меомӯзад вале баъдтар шуғли дӯстдоштааш таъриху фалсафа мегарданд соли карл маркс донишгоҳро бо ҳимояи рисола оиди фалсафаи эпикурхатм намуд маркс он замон пайрави фалсафаи идеалистии гегел буд дар берлин ӯ ба маҳфили навгегелчиён бруно бауэр ва ғайра пайваст баъд аз хатми донишгоҳ маркс боннро чун ҷои истиқомат интихоб кард бо умеди он ки дар донишгоҳи ин ҷо профессор шавад вале сиёсати реаксионии ҳукумат ӯро водор сохт ки аз вазифаи устодии донишгоҳ даст кашад солҳои карл маркс дар рӯзномаи шаҳри кёлнба ҳайси рӯзноманигор ва муҳаррир кор кард дар аввал маркс барои барҳамдиҳии сензура баромад мекард вале баъдтар ӯ ба танқиди ошкорои ҳукумат гузашт бисёр мақолаҳои ӯ аз тарафи сензура манъ карда мешуданд ё таҳрир меёфтанд ҳукумат моҳи марти соли рӯзномаро баст ҳарчанд ки маркс муҳаррир набуд кор дар матбуот ба маркс нишон дод ки ӯ фанни иқтисодиёти сиёсиро хуб намедонад ва ӯ бо тамоми ғайрату кӯшиш ба омӯзиши он машғул шуд ӯ инчунин кори рӯзноманигориро низ давом дод маркс соли ба ашрофзодадухтар ҷенни фон вестфален ҷияни сарвари ширкати хонадор мешавад оилаи ҷавон ба париж меояд ки дар он ҷо маркс бо генрих гейне ва фридрих энгелс шинос мешавад маркс бо энгелс то охири умраш ҳамкорӣ мекунад соли аз париж бадарға мешавад ва монанди энгелс ба брюссель мекӯчад дар он ҷо онҳо асари идеологияи олмонҷ ро таълиф мекунанд ки фалсафаи гегел ва навгегелчиёнро танқид мекард баҳори соли маркс ва энгелс узви ҷамъияти махфии иттиҳоди коммунистон ҷамъияти муҳоҷирони олмонҷ ки бо онҳо маркс дар лондон шинос шуда буд гардиданд бо супориши ин ҷамъият онҳо манифести ҳизби коммунист ро тартиб доданд ки он феврали соли чоп шуд вақте ки инқилоби феврали соли ба амал омад марксро аз белгия бадарға карданд ӯ ба париж баргашт ва аз он ҷо боз баъд аз инқилоби моҳи март ба олмон ба кёлн рафт карл маркс майи соли аз олмон ронда шуд маркс аввал бо оилааш ба париж рафт вале аз он ҷо низ баъд аз намоиши июни соли бадарға шуда роҳи лондонро пеш гирифт ва дар ин ҷо то охири умр иқомат намуд шароити ҳаёти оилаи маркс дар муҳоҷират хеле вазнин буд агар кумаки пулии доимӣ аз тарафи энгелс ва мақоланависӣ дар рӯзномаҳо намебуд маркс натанҳо навиштани китоби сармоя ро тамом намекард балки аз гуруснагӣ мемурд дар ин даврон асарҳои асосии бахшида ба иқтисодиёт навиштаи ӯ таълиф ёфтаанд соли маркс созмони байналмилалии коргарон ро таъсис дод ки баъдтар номи интернатсионали якумро гирифт дар ибтидо созмон аз анархистҳо трэйдюнионистҳои бритониёвӣ сотсиалистҳои фаронсавӣ ва ҷумҳурихоҳони итолиёвӣ иборат буд баъдтар ихтилофи назар байни маркс ва пешвои анархистҳо михаил бакунин боиси аз созмон ҷудошавии анархистон гардид дар соли баъд аз шикасти коммунаи париж интернатсионали якум ба ню йорк кӯчид вале пас аз чаҳор сол дар соли он барҳам дода шуд кӯшишҳои дубора барқарорсозии созмон дар солҳои минбаъда бенатиҷа анҷом ёфтанд вале интернатсионали дуюм ки ба он аксари ҳизбҳои чапгарои инглистон фаронса олмон испониё ва дигар мамолики аъзои иттиҳоди аврупо дохиланд соли баъд аз соли вафоти бунёдгузори интернатсионали якум таъсис ёфт соли ҷилди аввали сармоя рӯи чопро дид карл маркс соли дар синни солагӣ дар лондон вафот кардаааст ва дар қабристони дафн шудааст ҷилдҳои охирини сармоя аз тарафи энгелс баъд аз марги маркс чоп шуданд бенн ҷумҳурии бенин то республикаи догомея кишварест дар африқои ғарбӣ дар шимол бо нигер дар шимолу ғарбӣ бо буркина фасо дар ғарб бо того дар шарқ бо нигерия ҳамсарҳад буда дар ҷануб онро халиҷи гвинеяи уқёнуси атлантик иҳота кардааст масоҳаташ ҳазор км аҳолиаш нафар пойтахти расмиаш шаҳри порто ново аммо бинои ҳукумат ва парламент дар шаҳри котону ҷойгир аст аз департамент ва музофот ибо рат мебошад ҷашни давлатӣ рӯзи истиқлол августи соли воҳиди пулӣ франки африқо сантима маскуншавӣ дар ҳудуди бенин дар давраи неолит оғоз гаштааст дар асрҳои дар ин ҷо як қатор давлатҳо ки бузургтаринаш дегомея буд вуҷуд доштанд соли дар соҳилҳои бенин аввалин португалиҳои ғуломфурӯш маскун шуданд сипас дар садаи ба онҳо тоҷирон ва ғуломфурӯшони англис ҳолландӣ фаронсавӣ ва дигар аврупоиҳо ҳамроҳ гаштанд соҳилҳои халиҷи гвинея то садаи ба маркази бузургтарини ғуломфурӯшии африқо табдил ёфт номи соҳили ғуломон аз ҳамин ҷост баъди муҳорибаи дурудароз бо аҳолии маҳаллӣ фаронса онро мустамликаи худ гардонд соли бенин ба ҳайати африқои ғарбии фаронса дохил карда шуд ки ба он генерал губернатори сенегал роҳбарӣ мекард муборизаи дурударози халқҳои бенин ба муқобили мустамликадорон хусусан баъди торумор гаштани олмони фашистӣ дар ҷанги дуюми ҷаҳонӣ вусъат ёфт соли догомея ҷумҳурии мухтор дар ҳайати иттиҳоди фаронса гардид августи истиқлоли догомея эълон шуд шартномаи апрели байни догомея ва фаронса басташуда мавқеи фаронсаро дар соҳаҳои асосии ҳаёти иқтисодию сиёсии мамлакат мустаҳкам медошт дар даҳсолаи аввали мустақилият вазъи сиёсии мамлакат ноустувор буд чандин табаддулоти ҳарбӣ ва дафъа иваз гардидани ҳукумат октябри дар натиҷаи табаддулоти ҳарбӣ ҳокимияти муваққатии ҳарбии инқилобӣ бо сарварии матйё кереку ҷонишини сардори ситоди артиш ба сари қудрат омад кереку сардори ҳукумати ҳарбии инқилобӣ интихоб шуд соли ҳизби инқилоби халқии бенин таъсис дода шуд ва мамлакат ҷумҳурии халқии бенин аз соли ҷумҳурии бенин ном гирифт аз аввали соли муносибатҳои байни иҷшс ва бенин фаъол гашт иттиҳоди шӯравӣ барои омода кардани кадрҳои миллӣ дар соҳаҳои гуногуни иқтисодӣ тандурустӣ ва фарҳанг кумак расонд соли сохти давлатдории шаҳрвандӣ ба амал оварда шуд феврали кереку президент интихоб гардид охири соли вазъияти пуршиддати сиёсии мамлакат ба қайд гирифта мешуд декабри кереку аз идеологияи марксизм ленинизм ҳамчун идеологияи давлатӣ даст кашид феврали конференсияи умумихалқии қувваҳои фаъол баргузор гардид ки гузарондани ислоҳоти демократиро ба миён гузошт декабри сарқонуни нави мамлакат қабул гардид ки зимни он низоми бисёрҳизбӣ ҷорӣ гардид дар интихоботи аввалини бисёрҳизбии парламентӣ марти ҳизби сиёсӣ иштирок карданд ва нисефор согло ба сари ҳоки мият омад дар интихоботи президентии соли боз керек ғолиб омада соли аз нав президент интихоб гардид дар интихоботи соли яйи бони ғолибият ба даст овард ва то имрӯз президенти бенин аст дар бенин даҳҳо ҳизбҳои сиёсӣ ба қайд гирифта шудаанд ки бузургтарини онҳо ҳизби таҷдиди демократӣ ҳизби сотсиал демократӣ ҳизби барқарорсозии бенин ҳаракати африқоӣ барои демократия ва тараққиёт ҳаракати алтернативии халқӣ мебошанд аз асри соҳили бенин ва манотиқи атрофи он ба минтақаи фурӯши ғуломон дар африқо табдил ёфта буд дар асри дар ҳудуди кунунии бенин давлати феодалии дагомея ташкил ёфт аз соли мустамликаи фаронса соли ба ҳайати африқои ғарбии фаронса ҳамроҳ карда шуд аз соли ҷумҳурии худмухтор дар ҳайати ҷамъияти фаронса аз август соли кишвари мустақил бо номи ҷумҳурии дагомея аз ноябр соли ҷумҳурии халқии бенин аз марти соли ҷумҳурии бенин аҳолии бенин гуногунмиллат буда ҳайати этникии он зиёда аз халқият аҷа фон сомба гурма балиба йоруба инчунин сонгаиҳо ҷерма буса хауса фулбе ва ғайраро дар бар мегирад дар шаҳрҳо аврупоиҳо асосан фаронсавиҳо суриягиҳо лубнониҳо ва дигар халқҳо зиндагӣ мекунанд забони расмӣ фаронсавӣ буда аз забонҳои маҳаллӣ фон ва йоруба паҳн гаштааст дарсади диндорон пайрави ойинҳои анъанавии маҳаллӣ буда наздики дарсад пайрави мазҳаби католикӣ дарсад мусулмонҳо инчунин протестантҳо мебошанд суръати миёнаи афзоиши аҳолии б дарсад нишонаи миёнаи дарозумрӣ сол тавлид фавт фавти навзодон ба ҳар нафар кас сабаби афзудани фавт бемории спид мебошад зичии миёнаи аҳолӣ нафар дар км шаҳрҳои бузургтаринаш котону қароргоҳи президент ва ҳукумат ҳазор нафар порто ново ҳазор нафар абомей ҳазор нафар ҷугу ҳазор нафар параку ҳазор нафар кишвар аз ҷиҳати ҷуғрофӣ ба панҷ минтақаи табиӣ ҷудо шудааст минтақаи соҳилӣ минтақаи плато ла терре де барре платои баланд бо саваннаи ҷангалдор дар шимол минтақаи теппадор дар шимолу ғарб атакора ва ҳамвориҳои ҳосилхези нигер дар шимолу шарқ қисми бештари ҳудуди бенин пуштакӯҳи иборат аз ҷинсҳои булӯрӣ аст дар шимолу ғарб силсилаи кӯҳи атакора баландиаш то метр дар ҷануб пастии назди соҳил ки мурдобҳои зиёде дорад ҷойгиранд конҳои нафт млн тонна гази табиӣ млрд м маъдани оҳан млн тонна хромит тило оҳаксанг санги мармар ва намакҳои калий дорад бенин вилоят дорад тибқи конститутсияи амалкунанда бенин ҷумҳурӣ аст сардори давлат ва ҳукумат президент ки дар асоси ҳуқуқи умумии интихобот ба муҳлати сол интихоб карда мешавад ҳуқуқи як бор аз нав интихоб шудан дорад мақоми олии қонунбарори ҳокимият парламенти якпалатагӣ шӯрои миллӣ ки дар ҳайати намоянда ба муҳлати сол интихоб мешаванд ҳокимияти иҷроия шӯрои вазирон ки аз тарафи президент интихоб карда мешавад ҳокимияти судиро суди олӣ ва конститутсионӣ ҳамчунин палатаи олии адлия идора мекунад бенин узви смм иттиҳоди иқтисодии давлатҳои африқои ғарбӣ иттиҳоди иқтисодӣ ва асъории давлатҳои африқои ғарбӣ узви иттиҳоди аврупо ва дигар созмонҳои байналмилалист пайравони оину мазҳабҳои маҳаллӣ тақрибан насрониён мусулмонон иқлим дар пастиҳои назди соҳил эква торӣ буда ду мавсими боришот дорад боришоти солона мм ҳарорати миёнаи ҳармоҳа с дар қисмати шимолӣ иқлим субэкваторӣ буда як мав сими боришот дорад ҳарорати миёнаи солона с боришоти солона аз то мм дар шимол субэкваториалӣ дар ҷануб экваториалӣ бо ду мавсими боронгарӣ аз март то июл ва аз охири сентябр то ибтидои ноябр дар ин муддат мм борон меборад ва намнокии ҳаво хеле баланд аст ҳарорати миёнаи моҳона аз с то аст дар шимоли кишвар ду мавсими муайян ҳаст хушк аз декабр то апрел май ва боронӣ аз июн то ноябр ҳарорати миёнаи январ июл боришот нисбат ба ҷануб камтар мм баъзе солҳо хушксолӣ ҳам ҳаст дарёҳои бузургаш веме ва моно ба халиҷи гвинея мерезанд дарёҳои қисми шимолӣ ба ҳавзаи волта ва нигер тааллуқ доранд қисми зиёди ҳудуди бенинро даштҳои сералаф бешаҳои ҳамеша сабзи рутубатноки тропикӣ қариб пӯшидаанд олами ҳайвоноти бою гуногун дорад намудҳои гуногуни оҳу фил шер ва юз мавҷуданд дар бенин боғҳои миллии буклделя пенҷари ва дубл в мавҷуданд норасоии оби ошомиданӣ нест кардани ҷангалзор ва хароб кардани қӯруқ мушкили экологии кишвар аст бенин яке аз давлатҳои иқтисодиёташ сусттараққикардаи аграрӣ ба ҳисоб меравад аз миёнаҳои соли дар мамлакат бо кумаки бонки умумиҷаҳонӣ ислоҳоти сохторӣ ба амал бароварда шуд истеҳсоли қувваи барқ млн квт соат буда танҳо дарсади талаботи ҷомеаро қонеъ месозад ва бештар аз хориҷи мамлакат харидорӣ карда мешавад дар иқтисодиёти мамлакат соҳаи кишоварзӣ нақши муҳим мебозад ба ҳисоби миёна ҳазор тонн дар як сол парвариши нахли хурмои равғандиҳанда ҳазор тонна финдуқи заминӣ ҳазор тонна қаҳва какао ҷуворимакка ҷуворӣ ямс батат асоси муносибатҳои молианд заминҳои корам дарсадро ташкил медиҳанд дар қисмати шимолии бенин шолӣ пахта тамоку мепарваранд аз чорво говмеш буз гӯсфанд асп ва хук парвариш мешаванд моҳидорӣ низ ривоҷ ёфтааст саноат суст тараққӣ кардааст асосан соҳаҳои саноати коркарди маҳсулоти хоми кишоварзӣ равғанкашӣ пахтатозакунӣ нассоҷӣ ва коркарди чӯбу тахта мавқеи муайян доранд истихроҷи нафт тило ва ба миқдори начандон калон коркарди оҳаксанг санги мармар ва алмос ба роҳ монда шудааст дарозии роҳи оҳан қариб км роҳҳои автомобилгард аз он км бо рӯйкаши мустаҳкам пӯшида шудаанд бандарҳои бузурги баҳрӣ котону ва порто ново ҳамчун маркази нақлиётии африқои ғарбӣ нақши муҳим мебозанд ва барои кашондани борҳои нигерия нигер буркина фасо мали хизмат мерасонанд бенин дорои аэропорт буда аз он яктоаш байналмиллалист дар котону молҳои содиротӣ млрд доллари амрикоӣ дар соли асосан хурмои равғандеҳ пахта чормағзи заминӣ қаҳва какао буда аз хориҷа таҷҳизот ва молҳои саноатӣ хӯрокворӣ сӯзишворӣ млрд доллари амрикоӣ соли оварда мешаванд шарикони асосии тиҷоратии бенин хитой има ва таиланд ҳукуматдорони бенин ҷалби маблағгузориҳои хориҷиро ба тараққиёти соҳаи сайёҳӣ ба нақша гирифта истодаанд дар давоми солҳои садаи камтар аз дарсади аҳолӣ бо хизматрасонии тиббӣ таъмин буданд дараҷаи фавти кӯдакони то синни сола дар бенин яке аз нишондодҳои баландтарин дар ҷаҳон буд ба соҳаи тандурустӣ дар бенин дарсади ммд сарф мешавад соли дар мамлакат ба ҳазор аҳолӣ духтур хизмат мерасонд бемориҳои вараҷа сил шистосоматоз рамад махав вараҷаи тропикӣ ва спид паҳн гаштаанд дараҷаи маълумотнокӣ дар мамлакат дарсад дарсад мардон дарсад занон ро ташкил медиҳад барои кӯдакони сола таълими ҳатмии сола муқаррар гаштааст дарсади кӯдакон бо маълумоти ибтидоӣ фаро гирифта шудаанд мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ аз солагӣ шурӯъ мешавад маълумоти олӣ бештар дар донишгоҳи миллии бенин унти абомей калави дар котону унти параку дода мешавад марказҳои бузургтарини илмӣ таҳқиқотии бенин институти пахта ва саноати нассоҷӣ институти таҳқиқоти рустаниҳои равғдеҳ китобхонаҳои бузургтарини бенин китобхонаи миллӣ дар порто ново китобхонаи до нишгоҳи миллӣ ва бойгонии миллӣ осорхонаи миллӣ котону осорхонаи мардумшиносӣ порто ново осорхонаи миллӣ таърихӣ абомей осорхонаи ғуломфурӯшӣ вид дорад нашриёти асосии давлатӣ дар бенин рӯзнома ва нашрияҳои даврӣ нашр мешаванд рӯзномаҳои машҳуртарин ки дар котону ба табъ мерасанд радиошунавонӣ аз соли намоишҳои телевизионӣ аз соли ба фаъолият шурӯъ карданд радиошунавонӣ ва телевизиони давлатӣ дар бенин аз ҷониби идораи ба забонҳои фаронсавӣ англисӣ ва забони маҳаллӣ идора карда мешавад аз соли инчунин ширкатҳои хусусии радиошунавонӣ ва телевизион фаъолият доранд шоҳнома достони манзумест аз фирдавсӣ муштамил бар корнома ва ҳамосаофаринии паҳлавонони эрон фирдавсӣ асари худро дар замоне навишт ки давлати бузург ва муттамаркизи тоҷикон сомониён гирифтори кашмакашҳои дохилӣ буд вай дар синни солагӣ пас аз он ки ба бухоро ва дигар ҷойҳо сафар карда бар иловаи шоҳномаи абӯмансурӣ дар бораи гузаштаи мардумони эрон маълумоти муфассал ҷамъ овард ба танзими хамосаи худ шоҳнома шурӯъ намуд сар то сари он ба ҳимояи чунин давлат ва ягонагии мардум бархоста далерӣ озодӣ садоқат ватандӯстӣ ва қаҳрамонӣ барин волотарин хислатҳои инсониро тарғиб намудааст муттаҳидшавии эрониён дар мубориза баҳри мустақилияти давлат барои бартараф намудани низоъҳои феодалӣ ва зулму истибдоди ҳокимони махаллӣ дар фирдавсӣ фикри офаридани эпопеяи азими шоҳнома ро ба вуҷуд овард сарчашмаи асосии хамосаи фирдавсиро силсилаи гуфтори саккоӣ суғдӣ дар бораи рустами баҳодур ки беш аз сеяки достонро дар бар мегирад инчунин афсонаҳои суғдиву хоразмӣ дар бораи сиёвуш ва афсонаи бохтарӣ дар бораи исфандиёр фароҳам овардаанд аксарияти асотири фасли аввали достон ки бо афсонаҳои дар авасто ишораёфта мушобеҳ мебошанд низ аз манбаҳои осиёимиёнагӣ баромадаанд ривоятҳои оид ба давраи сосонӣ қисмати хурди достон асосан аз маъхазҳои хаттӣ ахсусан аз адабиёти паҳлавӣ иқтибос шудааст фирдавсӣ маъхазҳо воқеаномаҳои таърихии сосонии хватай намак шоҳномаи абӯмансурӣ ва ривоятҳои даҳонакии халқро аз нав кор карда тавсифи воқеаҳоро ба тариқи худ шарҳ дод вале аз рӯзе ки фирдавсӣ ба таълиф намудани ин асар камар баста буд хеле вақт гузашт дар ин муддат давлати сомонӣ аз по афтода аз ҳомиёни шоир кассе намонда буд он гоҳ фирдавсӣ аз рӯи маслиҳати яке аз одамони хайрандеш шоҳнома ро ба султон маҳмуди ғазнавӣ ки ба сари ҳокимият омада буд тақдим намуд лекин маҳмуд ин туҳфаи шоиронаро рад намуд ва чунон ки нақл мекунанд ҳатто шоирро аз сабаби тасвир намудани қаҳрамонон ва подшоҳони пеш аз исломӣ ба кофири айбдор намуда бифармуд ки ба зери пои фил партоянд намояндаи сулолаи нави ба ҷои сомониён омадаи турк султон маҳмуди ғазнавӣ табиист ки дар достон қабл аз ҳама хавфи сиёсӣ дарёфт зеро дар ин хамоса муборизаи аҷдоди халқи тоҷик бар зидди тӯрониён номи қадимаи тоифаҳои бодиянишини шарқиэронӣ ки дар аҳди ӯ ҳамчун аҷдоди қавми турк ҳисоб меёфтанд ситоиш карда мешуд ғайр аз ин султон маҳмуд ки роҳи ба дастовардани пуштибонии хилофати араб ва рӯҳониёни мусулмонро меҷуст ва муқобили васфи анъанаҳои қадимаи то исломи дар шоҳнома ва руҳияи зиддиарабии он бархост вале муҳимтарин сабаби муносибати манфии маҳмуд нисбат ба шоҳнома и фирдавсӣ иборат аз ин буд маҳмуд ки фурӯ нишондани ҳаракатҳои халқро асли мақсади худ қарор дода буд наметавонист асари моҳиятан халқии шоири гениалиро тақдир намояд эҷоди достон аз рӯи ишоратҳои мухталиф аз то сол буда таҳрири авалаш дар соли ба итмом расида таҳрири дуюмаш ки ин дам пешкаши султон маҳмуд гашта буд соли поён ёфтааст ва то замони мо ҳамин таҳрири дуюм омада расидааст мундариҷаву мӯҳтавиёти достон таърихи эрон аз оғоз то ба тассаллути араб ба таъбири дигар таърихи то исломии эрон ва халқҳои ориёӣ аст муқаддимаи шоҳнома аз бобоҳои оғози китоб гуфтор андар ситоиши хирад гуфтаҳоро дар офариниши олам мардум ситоиши паёмбар ва ёронаш фароҳам омадааст достон аз се фасли асоси иборат аст фасли якум ба таърихи пешдодиён фасли дуюм ба таърихи каёниён ва фасли сеюм ба таърихи сулолаи сосониён бахшида шудааст мобайни фамли дуюму сеюм дар бораи таърихи ашкониён низ сухан меравад матни аслии достон аз тасвири таърихи подшоҳони эронзамин аз каюмарс то яздигурди таркиб ёфтааст аз назари мардуми қадим ва имрӯз шоҳони дар асар тасвиршуда ашхоси таърихиянд ва шоҳнома таърихи эронро аз заминҳои қадим то асри дар бар мегирад паиҳам аз байни рафтану ба тахт нишастани шоҳон дар шоҳнома барои риояи хронологияи таърихӣ тамомияти асар пуррагӣ ва мукаммалияти он мадад мерасонад дар бахши асотирии шоҳона якчанд шоҳон пешдодиён аз қабили каюмарс ҳушанг тахмурас ҷамшед заҳҳок фаридун ва дигарон амал менамоянд дар замони шоҳони мазкур мардум унсурҳои маданият тарзи зиндагӣ тайёр кардани хӯроку пӯшок хонасозӣ кашфи оташ ҳунари бофандагӣ силоҳсозӣ кишту кори зироат киштисозӣ ва ғайраро омӯхтанд дар замони ин шоҳон ҷашнҳои қадимии мардуми эронинажод сада наврӯз меҳргон ба миён омаданд паҳлавонони зиёде дар майдони набарду корнамоӣ пайдо мешаванд соми наримон зол рустам гударз бежан сиёвуш исфандиёр сӯҳроб афросиёб як зумра занони шуҷоъ ва диловар модарони мушфиқ ва ҳамсарони фидокор аз қабили гурдофарид рудоба манижа фарангис тахмина чун образҳои мусбӣ тасвир ёфтаанд аз давраи дорои доробу искандар ва ашкониён қисми сеюми шоҳнома қисми таърихии он оғоз мегардад нахустин достони ҳаҷман калон ва дилангезу саргузаштии шоҳнома достони ардашери бобакон аст ки дар асоси манбаъҳои таърихӣ осори таърихии паҳлавӣ арабӣ ва форси дарӣ навишта шудааст фирдавсӣ дар ин қисм ҷангҳоро тасвир карда ба ғайр аз образи шоҳон образи намояндагони табақаҳои иҷтимоӣ мардуми меҳнаткаш деҳқонону косибон занону духтарони оддии деҳот маздаки шӯришгар сипоҳиёнро бо сардории баҳроми чӯбина аҳли санъат борбаду саркашро тасвир кардааст дар ин қисм аз равобити илмиву фарҳангии эрону ҳиндустон тарҷума шудани калила ва димна ҷашнҳои гуногун сухан меравад фирдавсӣ ба тасвири сохти давлатдорӣ умури ҳукумат когузорӣ боҷхоҳӣ аҳволи мардумони табақаҳои гуногун нигоҳдории сипоҳ масъалаи таълиму тарбияи ҷавонон дар замони хусрави анушервон тақрибан ҳазор байт бахшидааст дар охири қисми таърихии достон фирдавсӣ бо сзу гудоз ва ҳасрати зиёд аз шикаст хрдани эрон аз тарафи аҷнабиён истилогарони арабсухан меронад шоҳнома и фирдавсӣ аҳамияти умумиҷаҳони низ дорад бо кӯшиши тарҷумонҳои собитқадам фирдавсӣ ба ҷаҳони маънавии халқҳо ворид гардид дар дили мардуми гуногунзабон маснад гузид ва дар радифи ҳоммеру варгилий данте ва шекспир сервантесу волтер шинохта шуд устод с айнӣ зимни рисолаи дар бораи фирдавсӣ ва шоҳнома и ӯ овардааст ки шоҳнома ро дар замони аҷнабиён ба номи исо бинни исфаҳонӣ ба тарзи наср ба арабӣ тарҷума кардааст ки ин тарҷума дар соли ҳиҷрӣ тамом ёфтааст дуюмин забоне ки ин китоб тарҷума шудааст туркист ва ин корро асри х тотор алӣ афандӣ ба анҷом расонидааст асари фирдавсӣ дар байни туркзабонони осиёи миёна хеле шуҳрат ёфта аз аввали садаи х онро ӯзбекҳо низ ба забони худ мехонданд аврупоиён аз рӯзғор ва асари фирдавсӣ барвақт воқиф буданд вале онҳо ба истиқболи фирдавсӣ замоне оғш кушоданд ки дар адабиёт услуби романтизм таҳким меёфт нахустин бор аз тарафи шарқшиносӣ англис у ҷонс с тарҷума шуд аз байни русҳо м лозинский м дяконов ва у б бону барои тарҷумаи шоҳнома қувва озмудаанд то соли натиҷаи ҳамин буд ки соли ҳазораи фирдавсиро халқҳои мутамаддин чун иди адабиёти ҷаҳон таҷлил карданд ва ёди шоири моро бузург шинохтанд бояд гуфт ки шоҳнома аз тамоми ҳамосаҳои хурду бузурги қаҳрамони ва миллии мардумони гуногун иллиёд рамаён суруди ролан достони полки игор ба он имтиёз дорад ки дар назари суханофарин ба воқеоти олам саргузашти сарнавишти инсонҳо моҳияту маънии зиндагӣ нақши калон дорад ва танҳо ба нақлу тасвири рӯзғори қаҳрамонон иқтифо наварзида ҳар ҷое ки раво дидааст ҷаҳонбинӣ ва фалсафаи худро баён кардааст фалсафаи шоир бештар ба сурати панду андарзҳо роҷеъ ба масоили гуногуни зиндагӣ ифода ёфтааст бисёре аз муҳаққиқони адабиёт шоҳнома ро ба се қисм ҷудо кардаанд мифологӣ қаҳрамонӣ ва таърихӣ ҳамчунин ба фикри муҳаққиқон шоҳнома дар асоси худойнома нависта шуда фирдавсии бузургвор бо ду мақсад асари мазкурро эҷод намудааст дубора эҳёву зинда кардани таърихи халқи форсу тоҷик ва тоза нигоҳ доштани забони тоҷикӣ аз забони арабӣ ҳар ду мақсад ҳам барои нигаҳдории маънавият ва халқи мо хизмати бузург кардааст достонҳои эпикӣ ба фирдавсӣ кумак намудаанд ки забони адабиро ба забони зиндаи халқ иваз кунад дар шеърияти фирдавсӣ ҳам забони зинда ва ҳам қаҳрамониҳои бемислро дидан мумкин аст вақте султон маҳмуди ғазнавӣ ба тахти подшоҳӣ мешинад синни фирдавсӣ ба панҷоҳу ҳашт расида буд фирдавсӣ дар синни ҳафтоду яксолагӣ мувофиқи маслиҳати дӯсти ҷониаш амир мансурӣ шоҳнома ро ба султон маҳмуди ғазнавӣ тақдим мекунад эроншиноси машҳуру маъруф бертелс маълумотеро дар бораи шоҳнома и фирдавсӣ ва султон маҳмуди ғазнавӣ аз таърихи сиистон таъкид намуда менависад фирдавсӣ ба султон маҳмуд шоҳнома ро хонда дод маҳмуд гуфт ки дар асл шоҳнома дар худ ҳеҷ чизи асосиро надорад ба ғайр аз гуфтор дар бораи рустам дар қисми ҳарбии ман мисли рустам ҳазорон паҳлавон мавҷуд аст фирдавсӣ ба султон маҳмуд бисёр ҷавоби бамаврид ва пухта дода чунин гуфтааст дар байни ғуломони шумо монанди рустам ҳеҷ гоҳ набуд ва нахоҳад шуд эроншиноси шҳратёри немис гелмут рейтер қайд мекунад ки дар олам ягон халқ мисли тоҷикон чунин эпос надорад ки тамоми таърихи ин халқро дарбар гирифта бошад алломаи машҳури эрон муҳаммад алӣ фуруғӣ шоҳнома ро яке аз аз ёдгориҳои бузурги адабиёти тоҷику форс номида чунин гуфтааст зиёда аз ин тасдиқ намоем ки ин яке аз дурдонаҳои адабиёти сатҳи ҷаҳонӣ мебошад ман бояд гӯям ки шоҳнома бузургтарин ёдгории адабии инсоният аст академик б ғафуров нисбати шоир чунин гуфтааст фирдавсӣ низ шараф ва ифтихори тамаддуни ҷаҳонӣ аст соли бо қарори махсуси юнеско ҳазораи шоҳнома дар саросари ҷаҳон ҷашн гирифта шуд пас аз ҷашнгирии ин шоҳасар муҳаққиқони адабиёт ба хулосае омаданд ки дар достонсароӣ мақоми фирдавсӣ ба пояи гомер баробар аст биноҳои обод гарданд хароб зи борону аз тобиши офтоб пай афкандам аз назм кохи баланд ки аз боду борон наёбад газанд намирам аз ин пас ки ман зиндаам ки тухми суханро парокандаам зоғи ало калоғ калзоғ алоакка як навъ паррандаро гӯянд сар бол ва думаш сиёҳ буда дигар қисмҳои баданаш хокистарранг аст зоғҳои ало дар давраи лонасозӣ одатан ҷуфт ҷуфт ва дар дигар мавридҳо села села шуда мегарданд ба тоҷикистон моҳи октябр барои зимистонгузаронӣ омада март ба олтой ва сибири ғарбӣ парида меравад ва дар ҳамон ҷо лона сохта тухм мегузорад зоғи алоро зимистон ғайр аз бадахшон ва помир дар дигар мавзеъҳои тоҷикистон метр аз сатҳи баҳр дидан мумкин аст дар мавридҳои сахт омадани зимистон ва бисьёр боридани барф зоғи ало дар наздики маҳалаҳои аҳолинишин дар қадди роҳ ва назди ахлоттуддаҳо зиндагӣ мекунанд зоғи ало тухми алафҳои бегона ҳар навъ партов лоша ва ғайраро хӯрда фоида меорад қазоқистон кишварест дар осиёи марказӣ ва авруосиё дар шимол бо русия дар шарқ бо чин дар ҷанубу ғарб бо ӯзбекистон дар ҷанубу шарқ бо қирғизистон ҳамсарҳад аст пойтахти қазоқистон шаҳри нурсултон қазоқистон вилоятҳо дорад шаҳр бо майдони миллион км қазоқистон бузургтарин кишвари нӯҳум дар ҷаҳон ва бузургтарин кишвари кҳсор аст баробар ба андозаи аврупои ғарбӣ интишори км сарҳад бо русия километр бо ӯзбекистон км бо чин километр бо қирғизистон ва км бо туркманистон дар байни шаҳрҳои калон доранд остона алматй қарағанда шимкент атирау ва оскемен иқлим хушк аст бо тобистони гарм ва зимистонҳои сард боришот дар байни шароити хушк ва нимабиёбон фарқ мекунад чойхона ин ҷоест ки дар онҷо одамон чой менӯшанд дар чойхонаҳои замонавӣ ба ғайр аз чойнӯшӣ боз ҳӯрокҳои гарм одатан оши паловро пешкаш мекунанд чойхона воқеан дар шаҳрҳои куҳан ва деҳу деҳаҳои мамолики шарқ як мактаби бузурги одаму одамгарист он ҷо аслан гули сари сабади ҷомеа ва мардони гапдону гапхон ҷамъ меоянд ва дар атрофи худ ҷавононро ҷамъ намуда ба онҳо дарси одобу ахлоқ меомӯзанд шоҳмот ва шашка мебозанд мусиқии ороми миллӣ мешунаванд чойхона як мактаби бузурги илм фарҳанг сиёсат ва таъриху тамаддун аст ҷое ки дар он ҷо тамаддун поя гузошта мешавад ва ин ҷо на минбарҳои баланд аст балки ҳамин гуна ҷойҳои одӣ аст ки тамаддунҳо аст ва он тамаддун дар асоси тамаддуни бостон ба вуҷуд омада бо чойхона барин ҷойҳои умум решапайванд мегардад гӯсфанд барра ҳайвони хонагӣ мансуби ҷуфтсумҳо дар ҷумҳурӣ гӯсфандони қарокӯлӣ ҳисорӣ ва ҷойдорӣ паҳн гаштаанд саравлоди гӯсфанди хонагӣ гӯсфандони ваҳшии ғурм муфлон сарнасли тамоми зотҳои гӯсфандони хонагӣ муфлон ғурм зернамуди гӯсфанди кӯҳӣ мебошад дар вақтҳои пешин ғурм хеле фаровон буд маҳалҳои сукунати ҳозираи ғурм ниҳоят кам шудааст дар нимбиёбон ва пиставу бодомзори зич метр аз сатҳи баҳр зиндагӣ мекунад шикори бенизом ва дар натиҷаи чорвочаронӣ ғурмҳо хеле кам шуда дар баъзе маҳалҳо тамоман барҳам хӯрдаанд баъзе олимон сарнасли гӯсфандони хонагии осиёро гӯсфанди ёбоӣ архар ғулча мушуморанд ки то ҳол дар қаторкӯҳҳои осиёи марказӣ дучор меояд ғулча яке аз калонтарин гӯсфандони ёбоӣ мебошад рангаш қаҳваги зард тоб буда таҳи шикамаш бо мӯйинаи сафедранг пӯшида шудааст ғулчаи нар шохи хеле калону печдори барҷаста дорад вазни сари архари болиғ бо шохҳояш кг буда вазни умумиаш то ба кг мерасад солҳои охир саршумори архар хеле кам шудааст ғулча моҳҳои май ё июн як баъзан ду барра мезояд архар ҳамчун намуди беҳамтои гӯсфанди ёбоӣ ба муҳофизати ҷиддӣ эҳтиёҷ дорад дар китоби сурх гӯсфандҳои устюртӣ аркал қизилқумӣ тоҷикӣ бухороӣ тяншонӣ архар ҳам чун зернамудҳои гӯсфанди кӯҳӣ дохил шудааст дар ҷаҳон зернамуди гӯсфанди кӯҳӣ маълум буда ба қатори ҷуфтсумҳо оилаи ковокшохҳо синфи ширхӯрон дохил мешавад гӯсфанди кӯҳиро дар осиё тахминан сол дар аврупо сол пеш аз милод инсон хонагӣ намуд дар натиҷаи интихоби табиӣ ва сунъӣ ҳоло намуди гӯсфанди хонагӣ мавҷуд аст комёбиҳои фанни генетика ва селексия ба ривоҷи гӯсфандпарварӣ наслгирӣ мадади хеле калон мебахшад зеро аз гӯсфандони кӯҳӣ ва хонагӣ намудҳои нави онҳоро пайдо мекунанд дар боғи ҳайвонот мамнӯъгоҳ дар шароити сунъӣ муфлон бо гӯсфандони хонагӣ ҷуфт гашта насли бардам медиҳад барои саноати сабук аз гӯсфандон пашм мӯина ва пӯст мегиранд чун маҳсулоти хӯрокӣ гӯшташро истеъмол мекунанд дар баъзе мамлакатҳо аз шири гӯсфандон сир чакка айрон қаймоқ мегиранд сифати чунин маҳсулот назар ба маҳсулоти ҳайвоноти дигар гов якчанд маротиба беҳтар аст гӯсфанд ҷонварест ки ягон узви он исроф намегардад ҳатто шохҳояшро истифода мебаранд аз рӯдаи гӯсфанд ҳасиб тори асбобҳои мусиқӣ тайёр мекунанд ҳатто ҳамчун риштаи амалиёти ҷарроҳӣ истифода мебаранд ва он дар организми инсон худ аз худ ҳал мешавад дар ҳадисҳо ки дар он тафаккури динӣ бадеӣ илмӣ фарҳангӣ ҷаҳонфаҳмӣ ҷаҳонбинии муҳаммад пайғамбар инъикос ёфтаанд чунин навишта шудааст гӯсфанд бипоед барака меёбед дар вақти муносибат ба ҳайвони безабон аз худо тарсед онҳоро аввало фарбеҳ намуда баъд хӯрокӣ намоед мӯъминон ки гӯсфанду аспу шутур парвариш мекунанд ба давлат ҳурмат ва хушбахтӣ соҳиб мегарданд баҳор яке аз фаслҳои сол аст ва аз рӯи тақвими соли мелодӣ моҳҳои март апрел ва майро дарбар мегирад яке аз идҳое анъанавии миллии халқҳои эронитабор ки бо фарорасии баҳор ҷашн гирифта мешавад иди байналмилалии наврӯз аст баҳор яке аз фаслҳои зеботарини сол мебошад ин фаслро зиндашавии табиат арӯси сол меноманд дар ин фасл дар кишвар якчанд идҳоро ҷашн мегиранд аз ҷумла март рӯзи модар март март иди наврӯз апрел рӯзи ханда май рӯзи ғалаба май рӯзи ҷавонони тоҷикистон ва ғайра дар васфи баҳор адибони зиёде шеърҳо гуфтаанд дар бораи фасли баҳор шоири барҷастаи тоҷик мирзо турсунзода чунин гуфтааст баҳор яке аз фаслҳои зеботарини сол дар кишварҳои дунё башумор меравад ва ба муносибати фарорасии баҳор дар давлатҳои ҷаҳон иду маросимҳои халқӣ гузаронида мешаванд дар фасли баҳор ҳама мисли гул шукуфон мегарданд дар тамоми дунё баҳорро фасли зеботарин ва фасли ризқу рӯзӣ низ меноманд дар давлати тоҷикистон ин фаслро фасли пурфайз меноманд баҳор фасли зеботарини сол ба шумор меравад баҳор аз се моҳ иборат аст аз ҷумла март апрел май дар фасли баҳор дарахтон гул мекунад замин ҷомаи нав ба бар мекунад ва табиат аз нав зинда мешавад дар фасли баҳор дили ҳар як шахс аз нав зинда мешавад мисли замин акс ангораи наврӯзӣ наврӯз ҷашни соли нави мардумони эронинажод аст ки ҳангоми баробар шудани шабу рӯз дар нахустин рӯзи баҳор ва солшумории хуршедӣ уми фарвардин ё ҳамал ё уми марти солшумории милодӣ фаро мерасад аз ин рӯ наврӯзро ҷашни сари сол низ меноманд тақрибан зиёда аз ҳазор сол қабл наврӯз марбути кори деҳқонӣ пайдо шуда минбаъд такмил ёфтааст таърихи ташаккули наврӯз бо эҳё гардидани табиат дар баҳорон ки пас аз зимистон фаро мерасад вобаста аст бояд гуфт ки манша ва замони пайдоиши наврӯз ба дурустӣ маълум нест аммо ин ҷашн таърихи зиёда аз сеҳазорсола дорад ва куҳантарин оини миллӣ дар ҷаҳон ба шумор меравад абурайҳони берунӣ донишманд ва олими қарни даҳум дар китоби машҳури худ осору л боқия аз забони алӣ бинни яҳё навиштааст ки рӯзи наврӯз ягона рӯзест ки тағирнопазир аст ва дар китобаш ал тафҳим менигорад ки нахустин рӯз аст аз фарвардинмоҳ ва аз ин ҷиҳат рӯзи нав карданд зеро ки нишонии соли нав аст ҳикояту ривоятҳо дар бораи иди наврӯз хеле бисёранд абурайҳони берунӣ дар китоби ал тафҳим овардааст ки чун ҷамшед ба подшоҳӣ расид динҳо аз нав кард ва ин кори хеле бузург ба назар омад ва он рӯзро ки рӯзи тоза буд чамшед ид гирифтӣ агарчи пеш аз он ҳам наврӯз бузургу муаззам буд ҳамчунин дар ҷои дигари ин китоб чунин овардааст ки аз расмҳои подшоҳон наврӯз чист нахустин рӯз аст аз фарвардинмоҳ ва аз ин ҷиҳат рӯзи нав ном карданд зеро ки пешонии соли нав аст бояд зикр намуд ки мувофиқи маълумоти хондашуда аз осори абурайхон берунӣ чунин хулосабарорӣ кардан мумкин аст ки ин донишманд ба таври густурдае дар бораи ҷашн гирифтани наврӯз сухан мегӯяд ва дар таҳқиқоти хеш барои шинохти рамзу рози оинҳо ва маросимҳои гуногун на танҳо ганҷинаҳои куҳанро мековад ва дарҳои онҳоро ба рӯи хонандагони асари гаронбаҳояш мекушояд балки аз амалнамоӣ аз суннатҳои дерина дар рӯзгори худ низ хабар медиҳад ва ошкоро мегӯяд ки мардумони давронаш бо покиза гардонию навсозии ҳамаи афзорҳо ва дастмояҳои зиндагӣ ва оростану пиростани хонаву кошона аз наврӯз истиқбол менамуданд дар рисолаи наврӯзнома нисбат дода ба умари хайём низ ба ҳамин нигариши равшангарона ба наврӯзи замони қадим ва хусусиятҳои оинҳои он рӯ ба рӯ мешавем ва ба бахши дигаре аз рамзу розҳои он пай мебарем аммо сабаби ниҳодани наврӯз он будааст ки чун бидонистанд ки офтобро ду давр бувад яке он ки ҳар сесаду шасту панҷ рӯзу рубъе аз шабонарӯз ба аввали дақиқаи ҳамал боз ояд ба ҳамон вақту рӯз ки рафта буд бад ин дақиқа натавонад омадан чи ҳар сол аз муддат ҳаме кам шавад ва чун ҷамшед он рӯзро дарёфт наврӯз ном ниҳод ва ҷашн ойин овард ва пас аз он подшоҳон ва дигар мардумон бад ӯ иқтидо карданд ва қиссаи он чунон аст ки чун каюмарси аввал аз мулки аҷам ба подшоҳи биншаст хост ки айёми солу моҳро ном диҳад ва таърих созад то мардумон онро бидонанд бингарист ки он рӯз бомдод офтоб ба аввали дақиқаи ҳамал омада мубадон гирд карда ва бифармуд ки таърих аз он ҷо оғоз кунанд муъбадон ҷамъ омаданд ва таърих ниҳоданд ва чунин гуфтанд мубадони аҷам ки доноёни рӯзгор буданд ки эзиди таборак ва таоло дувоздаҳ фаришта офаридааст аз ин чаҳор фаришта бар осмонҳо гумоштааст то осмонро ба ҳар чи андар ӯст аз аҳриманон нигоҳ доранд ва чаҳор фариштаро бар чаҳор гӯшаи ҷаҳон гумоштааст то аҳриманонро гузар надиҳанд ки аз куҳи қоф баргузаранд ва чунин ки чаҳор фаришта дар осмонҳо ва заминҳо мегарданд ва аҳриманонро дур медоранд аз халоиқ ва чунин мегӯянд ки ин ҷаҳон андар миёни он ҷаҳон чун хонаест нав андар сарои куҳан бар оварда ва эзиди таоло офтобро аз нур биёфарид ва осмонҳову заминҳоро бад у парвариш дод ва ҷаҳониён чашм бар вай доранд ки нурест аз нурҳои эзиди таоло ва андар вай ба ҷалолу таъзим нигаранд ки дар офариниши вай эзиди таолоро иноят беш аз дигарон будааст ва гӯянд мисоли он чунон аст ки малики бузург ишорат кунад ба хилофате ба хулафои хеш ки ӯро бузург доранд ва ҳаққи ҳунари вай бидонанд ки ҳар ки варо бузург доштааст маликро бузург дошта бошад ва гӯянд чун эзиди таборак ва таоло бад он ҳангом ки фармон фиристод ки офтоб суббот баргирад то тобиш ва манфиати ӯ ба ҳама чизҳо бирасид офтоб аз сари ҳамал бирафту осмон ӯро баргардонид ва торикӣ аз рӯшноӣ ҷудо гашту шабу рӯз падидор шуд ва он оғозе шуд мар таърихи ин ҷаҳонро пас аз он ба ҳазору чаҳорсаду шасту як сол ба ҳамон рӯз бозрасид ва он муддат ҳафтоду се бор қирони кайвон ва урмузд бошад ки онро қирони асғарӣ хонанд ва ин қирон ҳар бист сол бошад ва ҳар гоҳ ки офтоб давраи хештан сипари кунаду бад ин ҷой бирасад ва зуҳал ва муштариро ба ҳамин бурҷ ки ҳубути фаромадани зуҳал андар ӯст қирон бувад бо муқобили ин бурҷи мизон зуҳал андар ӯст ки давр ин ҷо ва як давр он ҷо бад ин тартиб ки ёд карда омаду ҷойгоҳи кавокиб намуда шуд чунон ки офтоб аз сари ҳамал равон шуду зуҳалу муштари бо дигар кавокиб он ҷо буданд бо фармони эзиди таоло олам дигаргун гашт чизҳои нав падид омад монанди он ки дархурди олам ва гардиш буд чун он вақтро дарёфтанд маликони аҷам аз баҳри бузургдошт офтобро аз баҳри он ки ҳар кас ин рӯзро ҷашн сохтанд ва оламиёнро хабар доданд то ҳамагон онро бидонанд ва он таърихро нигоҳ доранд ва чунин гӯянд ки каюмарс ин рӯзро оғози таърих кард ва чун як даври офтоб бигашт солро дар муддати сесаду шаступанҷ рӯз ба дувоздаҳ қисмат кард хар бахше си рӯз ва ҳар якеро аз он номе ниҳоду ба фаришта бозбаст аз он дувоздаҳ фаришта эзиди таборак ва таоло эшонро бар олам гумоштааст пас он гоҳ даври бузургро ки сесаду шаступанҷ рӯзу рубъе аз шабонарӯзи аст соле бузург ном кард ва ба чаҳор қисм кард чун чаҳор қисм аз ин соли бузург бигзарад наврӯзи бузургу нав гаштани аҳволи олам бошад ва бар подшоҳон воҷиб аст оин ва расми мулук ба ҷой овардан аз баҳри муборак ва аз баҳри таърихро ва хуррами кардан ба аввали сол ҳар ки рӯзи наврӯз ҷашн кунад ва ба хуррамӣ пайвандад то наврӯзи дигар умр дар шоддӣ ва хуррамӣ гузорад ва ин таҷрибаи ҳукамо аз барои подшоҳон кардаанд пас каюмарс ин муддатро бад ин гуна ба дувоздаҳ бахш карду ибтидои таърих падид кард пас он оин то ба рӯзгори искандари румӣ ки ӯро зулқарнайн хонданд бимонд ва то он муддат қабиса накарда буданд ва мардумон ҳам бар он мерафтанд то бар рӯзгори ардашери бобакон ки ӯ қабиса карду ҷашн бузург дошт ва аҳднома бинвишт ва он рӯзро наврӯз бихонд ва ҳам бар он ойин мерафтанд то ба рӯзгори нуширвони одил чун айвони мадоин тамом гашт наврӯз кард ва расми ҷашн ба ҷо овард чунон ки оини эшон буд аммо кабиса накард ва гуфт ин ойин баҷо монад то ба сари давр ки офтоб ба сари саратон ояд то он ишорат ки каюмарс ва ҷамшед карданд аз миён бархезад ин бигуфт ва дигар қабиса накард то рӯзгори маъмуни халифа ӯ бифармуд то расад бикарданд ва ҳар соле ки офтоб ба ҳамал омад наврӯз ид фармуд кардан дар бораи ба вақти мизони баҳор овардани иди наврӯз дар замони хилофати араб кӯшишҳои зиёде карданд ва оқибат ба вақти таърихии худ баргардониданд танҳо соли ҳиҷрӣ қамарӣ дар натиҷаи ҳар чаҳор сол якрӯзӣ ақиб мондан ба аввали ҳамал расид иди наврӯз ин ҷашни оғози баҳор ва соли нави мардуми форс мебошад наврӯз дар луғатҳо ба маънои рӯзи нав ва тоза рӯзи нахустин аввали рӯзҳои сол яъне рӯзе ки соли нав аз он оғоз мегардад омадааст дар ин маврид абурайҳони берунӣ донишманд ва олими қарни даҳум дар китоби машҳури худ осору л боқия аз забони алӣ бинни яҳё навиштааст ки ва дар китобаш ал тафҳим менигорад ки бояд гуфт ки манша ва замони пайдоиши наврӯз ба дурустӣ маълум нест аммо ин ҷашн таърихи зиёда аз сеҳазорсола дорад ва куҳантарин оини миллӣ дар ҷаҳон ба шумор меравад дар баъзе аз матнҳои куҳан аз ҷумла шоҳнома и ҳаким фирдавсии тусӣ таърихи табарӣ ал тафҳим осору л боқия и абурайҳони берунӣ ва наврӯзнома умари хайём шоҳ ҷамшед ё ин каюмарс ба унвони поягузори наврӯз муаррифӣ шудаанд падидоварии наврӯз дар шоҳномаи фирдавсӣ ба ин гуна ривоят шуда аст ки ҷамшед дар ҳоли гузаштан аз озарбойҷон дастур дод то дар онҷо барои ӯ тахте бигузоранд ва худаш бо тоҷи зарин бар рӯи тахт бинишаст бо расидани нури хуршед ба тоҷи заррини ӯ ҷаҳон нӯронӣ шуд ва мардум шодмонӣ карданд ва он рӯзро наврӯз номиданд бархе аз ривоёти таърихӣ оғози наврӯзро ба бобулиён нисбат медиҳанд бар тибқи ин ривоётҳо ривоҷи наврӯз дар сарзамини форс ба соли пеш аз мелод яъне замони ҳамлаи куруши кабир ба бобул боз мегардад ки маҳз ӯ наврӯзро ҷашни миллӣ эълом кард вай дар ин рӯз барномаҳоеро барои сарбозон поксозии маконҳои ҳамагонӣ ва хонаҳои шахсӣ ва бахшиши маҳкумон иҷро менамуд ин оинҳо дар замони подшоҳони дигари ҳахоманишиён низ баргузор мешудааст замони дорои якум маросими наврӯз дар тахти ҷамшед баргузор мешуд албатта дар сангнабиштаҳои баҷомонда аз даврони ҳахоманишиҳо ба таври мустақим ишорае ба баргузории наврӯз нашудааст аммо баррасиҳо бар рӯи ин сангнавиштаҳо нишон медиҳад ки мардум дар даврони онҳо бо ин ҷашн ошно будаанд ва ҳахоманишиён наврӯзро бо шукӯҳи бузурге ҷашн мегирифтаанд санадҳои таърихӣ шаҳодат медиҳад ки дорои ба муносибати наврӯз дар соли қабл аз мелод сиккае аз ҷинси тило зарб намуд ки дар як сӯи он сарбозе дар ҳоли тирандозӣ нишон дода шудааст ҳамчунин дар баъзе ривоёт аз зардушт ба унвони бунёдгузори наврӯз номбар шуда аст дар замони ашкониёну сосониён низ наврӯз ҷашн гирифта мешудааст ҳикояту ривоятҳо дар бораи иди наврӯз хеле бисёранд масалан абурайҳони берунӣ дар китоби осору л боқия овардааст ки чун ҷамшед барои худ тахт бисохт дар ин рӯз бар он савор шуд ва ҷину шаётин онро бардоштанд ва ба як рӯз аз куҳи дамованд ба бобул омад мардум аз дидани ин амр дар шигифт шуданд ва ин рӯзро ид гирифтанд бояд зикр намуд ки мувофиқи маълумоти овардашуда аз осори абурайҳони берунӣ чунин хулосабарорӣ кардан мумкин аст ки ин донишманд ба таври густурдае дар бораи ҷашн гирифтани наврӯз сухан мегӯяд ва дар таҳқиқоти хеш барои шинохти рамзу рози оинҳо ва маросимҳои гуногун на танҳо ганҷинаҳои куҳанро мековад ва дарҳои онҳоро ба рӯи хонандагони асари гаронбаҳояш мекушояд балки аз амалнамоӣ аз суннатҳои дерина дар рӯзгори худ низ хабар медиҳад ва ошкоро мегӯяд ки мардумони давронаш бо покиза гардонию навсозии ҳамаи афзорҳо ва дастмояҳои зиндагӣ ва оростану пиростани хонаву кошона аз наврӯз истиқбол менамуданд аз ин китобҳои таърихӣ яъне наврӯзнома и умари хайём осору л боқия ал тафҳим и абурайҳони берунӣ ва дигар асарҳо маълум мешавад ки наврӯз дар даврони қадим ба шаклҳои гуногун қайд карда мешудааст рӯзҳои ҷашнгирии ид низ фарқ доштааст баргузории ҷашни наврӯз дар замони сосониён чанд рӯз на кам аз шаш рӯз тӯл мекашид ва ба ду давра тақсим мешуд наврӯзи кӯчак ё наврӯзи омма ки панҷ рӯз буд ва аз якӯм то панҷӯми моҳи фарвардин гиромӣ дошт мешуд ва рӯзи шашуми фарвардин хурдодрӯз ҷашни наврӯзи бузург ё наврӯзи хосса барпо мегашт равоёти дигаре низ ки дар даст аст ва дар манобеи мухталиф аз онҳо ёд шуда бешу кам бо ҳамин таъбирот ҳамроҳӣ дорад ки рӯзи аввали фарвардин ибтидои баҳор аст ва инро наврӯзи кучак наврӯзи омма ва наврӯзи сағир гуянд худой таъоло дар ин рӯз оламро офарид ва ҳар ҳафт кавкаб дар авҷи тадвир буданд ва авҷоти ҳама дар нуқтаи аввал ҳамал буд дар ин рӯз ҳукм шуд ки ба сайру давр дароянд ва одам алаҳиссаломро низ дар ин рӯз халқ кард ва баъзе гуфтаанд ки ҷамшед км ӯ аввал ҷам ном дошт ва арабон ӯро манушалх мегуянд сайри олам мекард чун ба озарбойҷон расид фармуд тахти мурассае бар ҷои баланде рӯ ба ҷониби машриқ гузоранд ва худ тоҷи мурассае бар ниҳода бар он тахт биншаст ҳамин ки офтоб тулӯъ кард ва партаваш бар он тоҷу тахт уфтод шуое дар ғояти равшанӣ падид омад мардумон аз он шод шуданд ва гуфтанд ин рӯзи нав аст ва чун ба забони пахлавӣ шуоъро шед мегӯянд ин лафзро бар ҳукм афзуданд ва ӯро ҷамшед хонданд ва ҷашни азим карданд ва аз он рӯз ин расм пайдо шуд мӯҳраз аст ки агар ҳам дар дарбори шоҳони сосонӣ як моҳро ба наврӯз ихтисос медоданд ин амр мусталзами он набуд ки оҳоди раият низ даст аз кор бикашанду ба айшу нӯш пардозанд чун раволи зиндагии аксарияти заҳматкаш низ бар кору талоши доим устувор буд ва ҳамон ки сездаҳи наврӯз ба мерасид ба таври ҷиддӣ кӯшишҳои вақфанопазиру бетакаллуфи худро аз мегирифтанд дар ҳар яке аз рӯзҳои наврӯзи омма табақае аз табақоти мардум деҳқонон рӯҳониён сипоҳиён пешаварон ва ашроф ба дидори шоҳ меомаданд ва шоҳ ба суханони онҳо гӯш медод ва барои ҳалли мушкилоти онҳо дастур содир мекард дар рӯзи шашум шоҳ ҳаққи табақоти гуногуни мардумро адо карда буд ва дар ин рӯз танҳо наздикони шоҳ ба ҳузури ӯ меомаданд рӯзи аввали фарвардинмоҳ шоҳон ба тахт дар сар тоҷи ҳафтситорадор менишастаанду тӯли панҷ рӯз мардумро қабул мекардаанд ҳоҷати онҳоро мебаровардаанд ва ҳадяҳо мебахшиданд нахустин кассе ки барои подшоҳ меомад мубади мубадон ва пас аз он дигарон ҳар кадом дар гурӯҳи пешаи худ пеш меомад ва раҳовард пешкаш мекарданд рӯзи шашум наврӯзи бузург буд ва хонадони шоҳӣ ва дарбориён бор меёфтанд ҷашни наврӯз ки дар гузашта баргузор мешуд ҳамин панҷ рӯзро дар бар мегирифт дар ин маврид хоҷа ҳофиз дар ишораи сарбастае ба таъбири худаш дар парда вобаста ба ин расм мегӯяд нахустин пешомади муҳими ин рӯз таваллуди зартушт пайғамбари ориёист ки ба эътикоди пайравони он диёнат мабдаи некиҳост ҳарчанд ки замони зуҳури вайро муҳаққиқон дар авохири ҳазораи дувуми пеш аз мелод байни то пеш аз мелод мешуморанд мусалламан ба суҳулат наметавон дар бораи он сухан гуфт вале бинобар эътиқоди эрониён рӯзи муқаддас аст охирин рӯз рӯзи ҷашни бузурги наврӯз аст ки наврӯзи хурдодӣ ё наврӯзи бузург ва наврӯзи хосса хонда мешавад ва зартуштиён бо баргузории ҷашни мелоди паёмбарашон дар ин рӯз ба ҷашнҳои наврӯзӣ поёни зебо мебахшанд дар ин бора ки аз чӣ замоне наврӯзи хурдодӣ баргузор мешавад чизе мамедонем шояд пас азислом ин ҷашн арзишу баҳои вижа ёфтааст дар матни паҳлавии моҳи фарвардин рӯзи хурдод урмузд дар посухи зартушт ки мепурсад чаро мардумон хурдодрӯзӣ фарвардинмоҳро аз дигари рӯзҳо гиромитар медоранд мефармояд зеро ба хурдодрӯзи фарвардин ба ҷаҳониён ҷон додаму дар ин рӯз эрону анэрон надид омадаанд каюмарсу ҳушанг андар ҷаҳон ба пайдои омадаанд ва дар ҳамин рӯз каюмарс арзурро бикушт ва ҳушанг аҳримани дурӯғро барои муддати си сол аспи савории худ кард рӯзи шашуми фарвардин буд ки меҳру меҳрбонӣ аз замин фароз растанд ва ҷам ба ҷаҳон ҷавонии бепоён бахшид ва барои мурдагон устудонҳо сохт дар ин рӯз фаридун ҷаҳонро тақсим кард рум ба салм дод ва тӯрон ба тӯру эроншаҳр ба эраҷ рӯзи шашуми фарвардин чанд мазҳари номардӣ ба дасти мардумон кушта мешаванд аз он ҷумла ажидаҳок ба дасти соми наримон ва афросиёби тӯронӣ ба дасти кайхусрави сиёвушон ва дар ин рӯз кайхусрав бо шукӯҳи тамом ба гаразмон биҳишт шуд ва дар ин рӯз манучеҳру ораши шевотир бахше аз эронзаминро ки ба тасарруфи афросиёб даромада буд аз ӯ боз ситаданд ва бар пояи диловарии афсонаии ораш яке аз зеботарин афсонаҳои миллии эронӣ бостон пардохта шуд дигар аз вуҷӯҳи тақдиси ин рӯз он ки дар хурдодрӯзи моҳи фарвардин зартушт мероҷ кард ва ба ҳампурсигии урмузд расид дар ин рӯз зартушт фармони паёмбарӣ гирифт ва дар ин рӯз пуштибони оузурги ӯ гуштосп ойини ӯро пазируфт ба далоили мазбур рӯзи шашуми фарвардин барои эрониёни бостон аз арзиши вижае бархурдор аст ва беҳуда нест ки ин рӯзро пас аз ҷашнҳои панҷаи нахусти фарвардин наврӯзӣ бузург хонанд бо таваҷҷуҳ ба ин ки абӯрайҳони берунӣ худ аз рӯзи шашуми фарвардин ба номи наврӯзӣ бузург ёд мекунад ин гузориши ӯ ҷолиби таваҷҷуҳ аст ки менависад ин аъёдро шаш бахш намудаанд панҷ рӯзи нахустро ба подшоҳон ихтисос доданд ва панҷаи дувумро ба ашроф ва панҷаи севумро ба хадама ва коркунони подшоҳон ва чаҳорумро барои надимон ва дарбориён ва панҷаи панҷумро барои тӯдаи мардум ва панҷаи шашумро барои барзгарон оё рӯзи аввали панҷаи дувум хурдодрӯз ки рӯзи аввали иди ашроф аст худ ба худ ончунон арҷманд буда ки бе дар назар гирифтани арҷи шоҳону ашроф наврӯзӣ бузург хонда шудааст хурдодрӯз ба номи як рӯзи вижа арҷу баҳои ҷоуфтодае доштааст ва чун ин бахшбандӣ хамонандии зиёде ба бахшбандии табақотии сосониён дорад ба осонӣ метавон куҳнагии эътибори хурдодрӯз ва наврӯзи хурдодӣ ё наврӯзи бузургро ақаллан то замони ашкониён ақиб кашид абӯрайҳон дар идомаи гузориши худ бархилофи ончи ки пештар омад бо ривояти дигаре ки аз ӯст андак тафовуте меёбад бад ин гуна ки ба ҷои тақсими моҳ ба шаш бахш фақат шаш рӯзи нахусти моҳи фарвардинро дар миёни асҳоби ёдшуда бахш мекунад ойини сосониён дар айём чунин буд ки подшоҳ ба рӯзи наврӯз бори омро шуруъ мекард ва мардум эълом менамуд ки ҷулус кардааст то ба эшон некӣ кунад ва рӯзи дувумро барои деҳқонон ки қадре мақомашон болотар аз туда буд ҷулус мекард ва хонаводаҳо низ дар ин қисмат дохил буданд ва рӯзи севумро барои сипоҳиён ва бузургони мӯбадон ҷулус мекард ва рӯзи чаҳорумро барои аҳли байт ва наздикон ва хоссони худ ва дар рӯзи панҷум барои хонавода ва хадами худ ва чун рӯзи шашум мешуд аз қазои ҳуқуқи мардумон фориғу осуда шуда буд ва барои худ наврӯз мегирифт ва ҷуз аҳли унсу ашхосе ки сазовори хилватанд касе дигарро намепазируфт ва дар ин рӯз ончиро ки дар рӯзҳои гузашта барои шоҳ ҳадя оварда буданд амр ба эҳзор мекард ва ончи мехост тафриқ мекард ва мебахшид ва ҳарчи ки қобили забт дар хазона ва тавдеъ буд нигах медошт боре ки дар панҷ рӯзи нахусти сол ҳақҳои ҳашам ва лашкарро мегузорданду ҳоҷати онҳоро раво мекарданд ва чун наврӯзӣ бузург фаро мерасид зиндониёнро озоду муҷримонро афв менамуданд ва аз он пас ба айшу нӯш мепардохтанд ин тақсимбандӣ ба қавли ҷоҳиз дар замони ҷамшед ва ба қавли абурайҳон баъд аз ҷамшед ва зоҳиран дар замони сосониён ҳодис шудааст мувофиқи гуфтаи абурайҳони берунӣ дар аҳди шоҳони сосонӣ фарвардинмоҳ ба шаш бахш тақсим шуда чун моҳи наврӯз ҷашн гирифта мешудааст панҷ рӯзи аввалро подшоҳон бо ашрофони худ панҷ рӯзи дуюмро ба бахшидани ҳадяҳо панҷ рӯзи сеюмро шоҳ бо хизматгузорони худ панҷ рӯзи чаҳорумро бо одамони хосу наздиктаринаш панҷ рӯзи панҷумро бо лашкариёнаш ва панҷ рӯзи боқимондаро бо омма ҷашн мегирифтааст дар ин рӯз ғайр аз шахсоне ки худи подшоҳ мехост каси дигар ҳуқуқи дар маҷлиси ӯ иштирок намуданро надошт дар тамоми рӯзҳои наврӯзӣ навозандагон ва сарояндагони хоси дарбор дар хизмат буданд ки ин ҳам як суннати таҷлили наврӯз дар он давраҳо ба шумор мерафт инчунин об пошидан ба ҳамдигар яке аз анъанаҳои иди наврӯзи даврони гузашта будааст то кишвар сероб бошаду соли пешомад файзбор аввалин шоҳе ки наврӯзи омма ва хосаро бо ҳам омехта рӯзи мобайни онро рӯзи ҷашн эълон кард шоҳи сосонӣ ҳурмузд писари шопур соли ҳукмрониаш будааст замони давлатдории хулафои умавӣ бо мақсади дар байни халқ пайдо намудани обрӯ ва афзудани даромади хилофат ба гузаронидани иди наврӯз иҷозат доданд дар замони аббосиён низ бо мақсади пазириши ҳадоёи мардумӣ аз наврӯз истиқбол мегирифтанд бо рӯи кор омадани сомониён ва оли бувайҳ ҷашни наврӯз бо густурдагии бештаре баргузор шуд дар манобеи таърихӣ аз се гуна наврӯз низ ёд шудааст ки ба номҳои наврӯзи муътазидӣ наврӯзи азудӣ ва наврӯзи султонӣ машҳур шудааст инак дар зайл ба ҳар кадом ишорате мешавад нахуст наврӯзи муътазидӣ аст ки ёдгори даврони хилофати алмӯътазидулбиллоҳ ҳ ва ба соли ҳиҷрӣ маъмул шудааст тавзеҳ он ки дар аҳди аббосиён бинобар расми даврони сосонӣ молиётҳоро дар аввали сол ҷамъ мекарданд ва корҳоро аз наврӯз оғоз менамуданд вале чунонки маълум аст чун аз аҳди нӯшеравон ба баъд кабиса анҷом нашуд солҳо ба гардиш уфтоданд ва наврӯз аз мақоми аслии худ яъне аз нуқтаи эътидоли рабеӣ дур шуд ва амри вусули молиёт мухтал гардид ба ҳамин сабаб алмутаваккилуллоҳ фармони кабиса кардани солҳоро дод ва чун ӯ кушта шуд ҳ чанде баъд алмӯътазид кори ӯро дунбол кард ва чун кабиса анҷом гирифт наврӯзро ба ёздаҳуми ҳазирони румӣ ва аввали хурдодмоҳи пореӣ оварданд ва ин наврӯз наврӯзи мӯътазидӣ номида шуд дигар наврӯзи азудӣ аст ки ба азудуддавлаи дайламӣ мансуб аст азуддавлаи паноҳхусрав ва ё ба қавли араб фанохусрав бонии ду чашн аст ки зоҳиран дар дарбору замони ӯ мутадовил буд яке дар сурушрӯз рӯзи ҳабдаҳум аз фарвардинмоҳ ва дигаре дар ҳурмузрӯз рӯзи аввал аз обонмоҳ ҷашни нахустин ба иллати расонидани об ба касабаи карду фаннохусрав имрӯза дар наздикии шероз аст касабаи мазкурро азидуддавлаи дайламӣ эҳдос кардааст дувумин ҷашн ба иллати оғоз кардани ободонии ҳамон касабаи карду фанохусрав аст дар аввали обонмоҳи яздигурдӣ ҳудуди ҳ дар оғози ҳар яке аз ин ду ҷашн бозоре ҳафтрӯза ҳамроҳ бо лаҳву шурбу айшу ишрат тартиб меёфт шабеҳи бозорҳое аз ҳамин ҷабил ки дар қолиби шаҳрҳои марказии урупо тартиб медиҳанд се дигар наврӯзи султонӣ аст ки натиҷаи ислоҳи тақвим ва кабиса кардани солҳост ба таърихи ҳ бавасилаи ҳаким умари хайёми нишопурӣ ва ҳамкорони вай ки ҳосили он боз овардани наврӯз ба нуқтаи эътидоли рабеӣ буд ба аҳди султон маликшоҳи салҷуқӣ наврӯзи султонӣ ҳамонест ки инак қарнҳост дар эрон маъмулу мутадовил аст ва бар ҳамон асос ва пояи бунёдини наврӯз устуворӣ ёфтааст дар замони салчуқиён бошад бо дастури ҷалолидин маликшоҳи салчуқӣ теъдоде аз ситорашиносон бо сарварии умари хайём барои ислоҳоти тақвим гирди ҳам омаданд ин гурӯҳ наврӯзро дар рӯзи якуми баҳор қарор доданд ва ҷойгоҳи онро собит намуданд ислоҳоти дар асоси мушоҳидаҳои дақиқи илмӣ ва ҳисобу китоби аниқ гузаронидаи умари хайём дар асари ӯ зиҷи маликшоҳӣ ки дар таърих бо номи тақвими ҷалолӣ маъруф аст бомуваффақият ҷамъбаст карда мешавад ҳазорсолаҳост ки қавмияту миллатҳои гуногун дар ҳар куҷо ва дар ҳар ҳоле ки бошанд наврӯзро бо ҳама расму русумаш дар хонаву кошонаҳои хеш ҷашн мегиранд иди наврӯз дар замонҳои тозиён туркон муғулон ва дигар фармонравоён низ бо шодӣ ва хушӣ баргузор мешуд саранҷом гирд омадан сари суфраи наврӯзӣ ки он ҳафт пояи аслӣ дорад ки ҳафт син хонда мешавад ва чизҳоеро шомил мешавад ки нахустин ҳарфи онҳо син аст ва ниёишгузорӣ ва ғазалхонӣ ва таронагӯӣ ва нағмапардозӣ дар лаҳзаи гардиши сол нафас дар сина ҳабс кардан ва хомуш мондан ва чашм бар обу оина ва шамъи фурузон ва сабза ва гули шукуфон ва шиноварии моҳиён духтан то рӯйдоди бузург ошкор гардад ва замону ҷаҳони бошукӯҳтар ҷои ошубу ғами поринаро бигирад нуқтаи авҷи ин сурур аст ғайр аз ин дар айёми наврӯзӣ баргузории мусобиқаҳои варзишӣ ба хусус гуштингирӣ аз фараҳангезтарин саргармиҳост шигифтии масъалаи ҳафтсин дар он зоҳир мегардад ки аввалан хоне ки дар субҳи наврӯз ороста мешуд бояд аз порчаи сафед таҳия мегардид ва он рамзи сипанормуз эзиди ҳомию нигаҳбони замин дар олами муҷаррад дар боварҳои қадими ориёӣ буд ва рамзи бороварии заминро ифода мекард ва сониян ҳамин масъала дар навбати худ ба ҳаёти муқимӣ гузаштани ниёгони мо дар аҳди қадимро нишон медод барои ҳамин суфраи наврӯзиро танҳо хони идона густурдан намедонанд ва ҳар хӯрокӣ ва ашёе ки рӯи он гузошта мешуд рамзу розгуна буд ки ҳам шамили мазҳари устуравию таърихӣ ҳам намоёнгари маънавиёту нидои ботини қалби инсон ва ҳам намоишгари афкори ҷаҳоншиносӣ ва хилқати оламро таҷассум мекард дар суфраи наврӯзӣ ҳама чиз кинояомезу нишонвора аст ва ҷанбаи тамсилии ҳафтсин аз он иборат аст ки табиатро ҳамчун офаридаи неки аҳуромаздо ба таҳрику ҷунбиш дармеоварад набототу гиёҳонро ба рушди боландагӣ вомедорад эҳёи табиатро фароҳам месозад ва ба афзоиши хайру баракати замин ки ягона манбаи парваришу самаровари маводи ғизоӣ мебошад дар соли нави меомада мусоидат мекунад ранги сафеди суфраи наврӯзӣ мазҳари таҷаллии офаридгор ва офариниши олам низ мебошад дар маросимҳои расмии наврӯзӣ дар толори оташкадаҳо ва маҳали пазироии шоҳону ҳокимони давр суфраҳои музайяне ки атрофи онҳо кашидадӯзӣ ва ё қаламкорӣ шудаанд ва дар хонаводаҳо хони хонаводагӣ густарда мешуданд дар садри суфра китобмонаки раҳлии хотамкоришуда мегузоштанд ки рӯи он китоби муқаддас гузошта мешуд моҳӣ гузоштан рӯи хони наврӯзӣ ифодаи он буд ки вақте офтоб аз бурҷи ҳут яъне моҳӣ ки охирин моҳи соли куҳна буд дар солшумории кунунии эрон моҳи исфанд ба бурҷи ҳамал ворид мешуд ба охир расидани соли куҳна ва фаро расидани наврӯзи оламафрӯзро ифода мекард ба ибораи дигар тақвими соли куҳна ва қабули соли нав арзёбӣ мешуд сикка дар хони наврӯзӣ нишони баракату сарвату дорандагӣ ва саховат буд саховатмандӣ орзуи деринаи башар аст ва аз ин рӯ саъдӣ дар гулистон оварда бузургеро пурсиданд ки аз шуҷоат ва садоқат кадом беҳтар аст гуфт касеро ки саховат аст ниёз ба шуҷоат нест яке аз дигар чизҳое ки дар хони наврӯзӣ мегузоштанд барсам буд ки навъи гиёҳи махсус мебошад дар маҳалҳое ки ин гиёҳ набошад шохаи шохчаи дарахти анор зайтун коҷ сарв ва дигар дарахтони хушбӯю матбӯъ ба миқдори ё дона суфраи наврӯзиро оро медоданд се шоха намудори сутуни ахлоқии пиндори нек гуфтори нек ва рафтори нек шоха нишонаи фариштаи муқаддаси аҳуромаздо ва шохаи дарахт мазҳаре аз китоб иборат будани авестои оини зардуштӣ мебошад кӯза ҷом и об дар рӯи хони наврӯзӣ рамзи аредвисура анаҳито фариштаи обҳои равон борварӣ ва мазҳари зебоӣ буд нон дар суфраи наврӯзӣ нишони баракат маҳсуб мешуд дар аҳди бостон нони гирдаи махсус аз орди ҳафт навъи ҳубубот мепухтанд ки онро меномиданд дар баъзе ноҳияҳо ширу паниру хурмо низ дар сари суфраи наврӯзӣ гузошта мешуд дар гузаштаҳои дур ширро бо асораи гиёҳи ҳаома рустании сукровар ва мадҳушкунанда эфедра меомехтанд гузоштани хушкбору тарбор нуқлу набот гул ва афрӯхтани шамъ низ дар хони наврӯзӣ маъмул буд ҳазориспанд аз ҷумлаи гиёҳони муқаддас аст ва сӯзондани он муҷиби эҷоди дуде хоҳад шуд ки ҳамаи бадиҳо бемориҳо шарарҳо чашмони бад ва девони аҳриманиро дур мекард санҷид бо бӯи хушу буму барги шукуфааш нишони дилдодагӣ ва барангезандаи эҳсоси табиии инсон муҳаррики ишқу нишот ва ҷашну таваллуд аст алии додхоҳ роҷеъ ба синҷид ҳамчун аввалин син и хони наврӯзӣ тадқиқоте анҷом дода аз ҷумла қайд кардааст ки дар тибби суннатӣ ва феҳрасти меваҷоти доруӣ синҷидро доруи дармонӣ ва нерудиҳандаи димоғ ақл ва қалб медонад аз диди фалсафӣ чун аввалин офариниши худованд ақл аст метавон чунин хулосаи мантиқӣ баровард ки рози ниҳодани синҷид дар сари суфраи наврӯзӣ намоде аз ақлу хирад аст бо ҳамин сабаб ҳар коре ки дар оғози соли нав иқдом ба анҷом дода шавад ин нишони ақлгароӣ ва таблиғи хирадмандии инсон аст ки қувваҳои зоҳирии инсон ба дарки он кумак хоҳад кард дуюмин син и ҳафтсини сари суфра себ аст он намоди саломатист ва аз ин рӯ дар урфият мегӯянд ки ҳар кас рӯзона як себ бихӯрад ӯро ба табиб ниёзе нахоҳад буд себ хӯроки одаму ҳавво қабл аз гандум хӯрдани онҳо ва ронда шуданашон аз биҳишт будааст саломатӣ бо дӯст хуш аст ва бинобар он ними рухи себро ба рухи ёр ва ними дигарашро ба рухи дӯст ташбеҳ кардаанд сеюмин син и хони наврӯзӣ сабзаи сабзонидашуда ба таври маснӯӣ мебошад он нишони табиати сабзпӯши баҳорӣ хушахлоқию хуррамӣ ва шодобист сабза рамзи зиндагӣ рушду нумӯӣ ва хурамии инсон дар соли навро ифода мекунад инсон пайваста бояд бархӯрди хуш дар муоширату мулоқот дошта бошад чун сабза намоди табиат аст инсон бояд мисли сабза маҳинрафтор дар амалиёти созандагӣ пурҷӯшу хурӯш пешрав бошад ва неруи худро дар таодул нигоҳ дорад ранги сабзи сабза фикри инсонро дар ҳолати назму тартиб нигоҳ медорад асаби ӯро ором мекунад ақидаи ӯро густурда месозад то инсон дар бораи мавлои ҳастии шахсӣ ва зеҳни хеш фикр карда тавонад пас аз сабза чаҳорумин ҳафтсин суманак мебошад ки номи он дар маҳалҳои гуногун ба таври мухталиф суманак суман симан суману сумбулак ва ғайра омадааст он як навъ ғизои маъруфи гиёҳии наврӯзист ки аз оби ҷавонаи гандуми сабзонидашуда ва сабзаи он таҳия карда мешавад суманакро ғизои мардофарин низ медонанд он нишону намоди тамаддуни зироаткорӣ рамзи зиндагии муқиминишинӣ ба даст овардани маҳсулоти хӯшаӣ ва аломати қудрату нерумандист ҳамон тавре ки шир ашрафи лабаниёт мойеот биринҷ ашрафи донаҳо шинохта шуда ширбиринҷ хӯроки малакутӣ ба шумор меравад гандум ашрафи зироатҳои хӯшадор ғалладона маҳсуб мешавад хӯрдани суманак шахсро нерую тавоноӣ мебахшад ва аз лиҳози тиббӣ низ аз чанд ҷиҳат муфиду судманд мебошад имрӯз муайян карда шудааст ки дар таркиби суманак витаминҳои е ба унвони антиоксидони қавӣ ва беасаркунандаи радикалҳои озод дар бадан ва навъҳои гуногуни витамини в дорад ки масрафи он зимни бо каллория таъмин намудан барои ҳифзи ҷавонӣ ва саломатӣ низ тавсия мешавад он ҳамчунин барои таскини асабҳо тақвияти неруи биноӣ ва пешгирӣ аз хасташавӣ мусоидат мекунад суманак намоду нишони ҳаёт ва маданияти соҳилнишинист ҳамаи хӯрокиҳои биҳиштӣ ки барои наврӯз таҳия мекунанд маъмулан аз гандум ё ҷав омода мешаванд суманак боризтарин намунаи онҳо мебошад дар саросари ҷаҳони фарҳанги ориёӣ ки имрӯз дар сарзамини халқҳои эронитабор зиндагӣ мекунанд ва бархе аз онҳо дар кишварҳои мухталиф паҳну парешон шудаанд суманак тайёр мекунанд ва онро ба навъи хӯрокҳои муқаддас ва судбахш дохил намудаанд фариштаи нигаҳбони занҳо расми пухтани онро ба унвони баракати наврӯзӣ ба онҳо омӯхтааст дар рӯи деги суманак ҳамеша нишони дасти хоҷаи хизр хоҳад буд ки он муқаддас ва табаррукии онро таъйид хоҳад кард ҳар кадбону вазифаи худ медонист ки бо наздик шудани ҷашни наврӯз бо нияти пухтану сари суфраи наврӯзӣ гузоштани суманак гандумро сабзонад ин суннати дерини ниёгонамон ки рамзи файзу баракати баҳор ва серҳосилӣ ба кори деҳқонон низ ба шумор меравад то ба рӯзгори мо омада расидааст худи маросими пухтани суманак дар ҷумҳурии тоҷикистон ба як ҷамъомади идона табдил ёфтааст занҳои рӯзгордидаи ҳар гузару деҳ дар пухтани суманак ҷавонзанону духтаронро сарварӣ намуда онҳоро дар маҳали муайяни таҳияи суманак ҷамъ меоранд ва ба маросими суманакпазӣ бо шеъру сурудхонӣ ва рақси духтарону ҷавонзанон шурӯъ мекунанд ва тамоми маросими таҳияи суманак ки шабҳои дароз давом меёбад шеъру рақсу суруду хушҳолию таронахонӣ идома пайдо мекунад ва садои форами мусиқӣ бо таронахонии занҳо дар атрофу акноф танинандоз мегардад сурудҳои халқию фолклорӣ низ садо медиҳад навъҳои гуногуни шеъру таронахонӣ дар маҳалҳои гуногуни ҷумҳурии тоҷикистон вуҷуд дорад ки онро духтарону ҷавонзанон зимни кофтани деги суманак мехонанд ва орзуҳои доштаи худро барои ба амал бароварданашон аз дил мегузаронанд ин суруду таронаҳою суманакхониро фолклоршиносону олимони мо ҷамъоварӣ намуда дар хазинаи тилоии эҷодиёти даҳонакии халқ ворид намудаанд пиёзи сирро табибон пойдоркунандаи қувваи ҳофиза ва тақвияткунандаи узвҳои қалб арзёбӣ намудаанд он ҳамчун намоди рӯишу дармонбахшӣ доруи саломатӣ ва аз байн бурдани дардҳост сирпиёзро тамоми тамаддунҳо ҳайратангезтарин дору барои дардҳо мешиносанд ки тайи ҳазорҳо сол мавриди истифода қарор гирифтааст ин панҷумин син аст ки дар суфраи наврӯзӣ мегузоранд ва мақсад аз он пешгирӣ аз ҳама гуна бемориҳо дар давоми соли нав мебошад аз ҳамин сабаб дар тибби халқӣ сирпиёзро дуркунандаи арвоҳи хабиса ва шаётин меноманд сирко сирко шашумин син и ҳафтсини соли суфраи наврӯзист ва он намоди ризову тасаллӣ аст барои ҳазм намудани таом аз сиркоҳои гуногун ки аз шарбати ангур себ ва ғайра таҳия карда мешавад истифода мебаранд таъсири эъҷозоваре барои поин овардани унсуровари равғани ҷазбшуда дар баданро дорад ва шомими хусусияти зиддисаратонӣ дорад онро ҳамчунин барои таҳияи навъҳои гуногуни туршиҳо ва хӯришҳои гуногун истифода мебаранд охирин син и ҳафтсин и наврӯзӣ симок аст он намоди сабру бурдборӣ ва таҳаммул аст симок дар хони идона ишора ба даъвати инсон ба пойдориву муқовимат барои ноил шудан ба мақсаду ҳадафҳои неку поки худ дар соли нав мебошад он барои ба амал баровардани орзуҳои инсон сабру тоқат муборизаҳои пайваста ва талошҳои бамавридро тақозо дорад то инсон аз зинаҳои нардбони орзуҳои хеш гузашта ба мақсади худ бирасад дар тибби суннатӣ он барои касалиҳои пилки чашм барқарор намудани ҳарорати муътадили он ва тақвияти қувваи биноӣ истифода бурда мешавад чуноне ки мулоҳиза мешавад ҳафтсин и хони наврӯзӣ дар оғози соли нав барои тарбияи нафси инсон таҳзиби ахлоқи ӯ ва иртиқои рӯҳи инсон равона шудааст маънои асроромезу пурбори ҳафтсин ҳаёти имрӯзаи моро бо гузаштаи дури ниёгонамон пайванд месозад ва фарҳанги қавму миллати моро бо унсурҳои тоза ғанӣ мегардонад собиқаи ҳафтсин бисёр қадим аст ва то ба замони ҷамшед мерасад абурайҳонӣ берунӣ иттилоъ дода ки собиқаи ҳафтсин ба рӯзгори ниёпарастӣ мерасида ва дар он давру замон ҳафтшин дар сари дастархони наврӯзӣ маъмул будааст рӯзгоре низ буда ки ҳафтмим мева моҳӣ мурғ мураббо мускатӣ ва мичу ро дар суфраи наврӯзӣ мегузоштанд маълумоти ёдшуда аз густардагӣ гуногунӣ ва рангорангии суфраи наврӯзӣ дар давру замонҳои дури аҷдодамон дарак медиҳанд наврӯз маросимҳои зиёде дорад ки ба ҷо овардани онҳо дар ин давраи таҷлили ҷашн ҳатмӣ шуморида мешавад пеш аз ҳама то оғози наврӯз дар ташту лаълиҳо тухми гандум гузошта мешавад ки то фаро расидани ид неш зада мисли сабза медамад ва баъди ба қадри панҷ шаш ангушт қад кашидани он ба атрофи он пораи матои сурх алвон баста шуда ба дастархон гузошта мешавад инчунин аз ҳамин гандуми нешзада суманак тайёр карда мешавад ба ғайр аз ин дар маросими ҷашнӣ оро додани дастархони ҳафтсин низ маъмулу ҳатмӣ мебошад ки аз ҳафт адад анвое ки бо ҳарфи син с оғоз меёбад иборат аст себ сабза сирко санҷид сикка сир суманак ин ҷо қобили тазаккур аст ки ҳар як ашёи рамзи махсусеро ифода менамояд себ аломати зебоӣ сабза яъне донаҳои сабзидаи тухми гандум рамзи зиндагӣ эҳёи ҳаёт сирко дарозумрӣ ва сабру тоқат санҷид меҳру муҳаббати поку беолоиш сикка сарвату дороӣ шукуфоӣ сир тандурустӣ ва дур гаштан аз бадбахтию нокомӣ ва суманак рамзи фаровонию осудагӣ дар ин зимн бояд ёдовар шуд ки суманак як ҷузъи асосӣ ва ҳатмии дастархони наврӯзӣ мебошад ки бидуни он густурдани суфраи идона ғайри қобили қабул шуморида мешавад тайёр кардану анҷом додан ва пухтани суманак худ як раванди муайянеро молие аст қабл аз ҳама донаҳои гандум ба зарфи ҳамвори фулузӣ гузошта шуда ба рӯи он об мепошанд ва болои он бо матои сафед дока пӯшонида мешавад ин се рӯз идома меёбад баъд ниҳолҳои сабзидаро бо корд хеле хурд реза мекунанд сипас оби онро полуда бо орд ва об омезиш дода ба қадри даркорӣ равған илова менамоянд ва ба дег андохта бо кафлес банавбат ковиш медиҳанд ин анъана сирф аз ҷониби занҳо анҷом дода мешавад ва дар арафаи иди наврӯз сурат мегирад занҳо ҳангоми ковидани суманак суруд мехонанд ки нақароташ ин аст ба ақидаи дигар дар баробари дастархони ҳафтсин омода намудани дастархони ҳафтшин низ роиҷ аст ки дар он ҳафт маводе ки аз ҳарфи шин ш шурӯъ мешаванд гузошта мешаванд шакар шарбат ширинӣ шамъ шона шир шароб ҳамин тариқ баъзан вақт то субҳи содиқ маросими суманакпазӣ идома меёбад ва ин одати ориёӣ асрҳои аср идома ёфта то замони мо расидааст маросими дигаре ки дар иди наврӯз ба ҷо оварда мешавад хонатаконӣ ном дорад ва яке аз ҷузъҳои муҳиму ҳатмии ин ҷашни фархунда арзёбӣ мегардад ин одат чунин аст ки дар арафаи ид тамоми ҷиҳохи хона шуставу пок карда карда шуда ашёи кӯҳнаю фарсуда аз хона берун карда мешавад дару девори хонаҳо тармиму рангубор карда шуда ба қадри имкон асбоби рӯзгор бо намунаҳои нав иваз карда мешаванд дар хона гулу хушбӯиҳо гузошта мешаванд пардаи тирезаҳо ва тамоми ашёи матоъгин шустаю дарзмол ва ба тартиб дароварда мешаванд ҳар касе ба андозаи имконоти худ меваю сабзавот қанду қурсу ширинӣ мағзу мавиз шарбату хуришҳои гуногун харидорӣ менамояд ва дар ҳар хонадон дастархони идона ороста мешавад аз омадани наврӯз кабл аз ҳама кӯдакон бо баргузории маросими гулгардонӣ ба дигарон пайғом мерасонанд ин маросим як ҳафта қабл аз наврӯз яъне дар авоили даҳаи дуввуми мохи морс аз сӯи гурӯҳе аз кӯдакон ки дар даст гулҳои сияхгуш бойчечак ё наврӯзӣ доранд иҷро мешавад ин кӯдакон ба ҳар манзили маскуни наздик шуда ва бо кироъати шеърҳое фарорасии фасли баҳорро ба соҳибони он хонадон шодбош мегуянд соҳибхонаҳо гулро ба чашму абрӯвон молида ба гулгардонҳо қадри ҳиммат чизе ҳадя мекунанд гулгардонӣ дар ноҳияҳои шимолии тоҷикистон бо номи бойчечак бойкандак машҳур аст сурудҳои гули сияҳгӯш баҳор омад баҳори лолазор омад ва ғ баҳори хуррам бедории табиат равнақи кори деҳқон шодмонӣ ва умеду орзуи мардумро акс мекунанд сурудҳо бо оҳанги фораму дилкаши халқӣ сароида мешаванд сарбайтхон дар даст гулдаста пеш пеши гулгардонҳо сарбайт мехонад ва дигарон мисраи гардонро такрор мекунанд анъанаҳои зебою пур аз ҳикмати тоҷикон дар айёми наврӯзи навбаҳорон беҳисобанд аз ҷумла ниёгони мо аз қадимулайём дар ин давра анъанаеро ба ҷо меоранд ки дар кӯҳистон бо номи даҳи наврӯз маъруф мебошад дар даҳи наврӯз мардум тамоми ҷиҳози хонаро берун бароварда хонаро сафед намуда аз кӯрпаву палос сар карда ҳама лавозимоти рӯзгорро мешустанд метаконданд ва дар берун меовехтанд то шӯълаи офтоб онҳоро безарар гардонад барои онҳо наврӯз пеш аз ҳама поккорӣ ба тартиб овардани манзилу кошона ва деҳу маҳаллаҳо арзёбӣ мешуд рамзист ки дар ин давра бонувони хонадон дару тирезаҳои хонаро кушода мемонданд то ба хона нурҳои тилоранги офтоб ҳар чи зиёдтар ворид гарданд ва давоми сол манзили онҳо пур аз шодию нишот бошад онҳо дегу табақи мисини хонаро бо регҳои обшӯстаи соҳил шустушӯ намуда соиш медоданд то ин зарфҳо ба мисли тило ҷилоноку зебо шаванд зарфҳои кӯҳнаю фарсудаи хонаро мепартофтанд то ҳама ноомадиҳои соли рафтаро ҳамроҳи онҳо аз манзилашон берун кунанд наврӯз яке аз қадимтарини идҳои ориёист ривоят аст ки ин ҷашнро ҷамшед асос гузоштааст ин ҷашн дар мохи аввали баҳор ки фарвардин ном дорад баргузор мешавад дар ин рӯз офтоб ба хатти устувор меояд ва шабу рӯз баробар мешаванд рӯзи якуми фарвардинро рузи якуми баҳор саршавии киштукор бедоршавии табиат олами наботот такмили дунёи нав медонистанд аз ин лиҳоз наврӯз иди даромадани баҳор саршавии киштукор мебошад тоҷикон дар ин рӯз хонаи худро сафед мекунанд ҳамаи касифиҳои соли гузаштаро берун мекунанд сарулибоси нав мепушанд ва орзуи то соли оянда беҳбудиҳои зиндагиро менамоянд дар қадим олимон аз донаҳои зироат сабзахо тайёр ва ба воситаи онҳо ҳосилнокии зироатхри соли навро пешгуи мекарданд дастархони наврӯзӣ ғанитарин дастархони идҳо буд дар он гул ширини шарбат май нон меваҷот мугузоранд рақами дар урфияти гузаштагон бузург буд ва ба ин хотир дастархони син меоростанд аз қабили себ санҷид сирко сим сабза сабзӣ ки ишора ба хафт амшосипандон фариштагони бузург аст панҷ рӯзи аввали наврӯз ба арводи фраврҳо бахшида мешавад дар ин рузхо қабристонҳо пок мекарданд дар онҳо қурбонихо менамуданд ривоят аст ки дар ин рӯзхо арвоҳи гузаштагон аз осмон ба замин меоянд аз кору бори авлоди худ огоҳ мишаванд ва барои он ки онҳоро фаромуш накарданд изҳори қаноат менамоянд ва ба авлоди худ кумак мекунанд панҷ рӯзи дуюмро мардуми шаҳру деҳот бо тую тамошо ва мусобиқаҳои гуногуни варзишй мебахшиданд панҷ рӯзи сеюмро мардум дар дарбори шоҳҳо бо тантана ҷашн мекарданд ва боқимонда рӯзи дигарро дар саҳро ба сайри наврӯзӣ мебахшиданд истиқболи иди байналмилалии наврӯз баъд аз қатъномаи маҷмаи умумӣ созмони милали муттаҳид дар ҷумҳурии тоҷикистон дар сатҳи байналмилалӣ ҷашн гирифта мешавад дар васфи наврӯз шоирони форсу тоҷик шеърҳои зиёд эҷод кардаанд бино бар маълумоти расмӣ наврӯз ҳамакнун дар кишвари ҷаҳон ҷашни расмии миллӣ бо рӯзҳои таътил ба шумор меравад дар тоҷикистон фаро расидани наврӯзро аз март то март ҷашн мегиранд дар дигар кишварҳо наврӯз дар ин рӯзҳо ҷашн гирифта мешавад суманак сумалак саманӯ навъе аз хӯриши наврӯзист ки аз сабзаи гандум пухта мешавад худи сабза рамзи эхёи табиъат ва зебоию осоиштагии хаёт ба шумор меравад ду хафта кабл аз чашни наврӯз мардум дар хонаҳои худ дар табакхо гандумхоро шуста ва месабзонанд ва рӯзи ид ба идгох меоранд он чо ҳамроҳ бо занҳои дигар дар деги калоне суманакпази мекунанд ҷараёни суманакпазӣ як шабонарӯз давом мекунад ва занҳову духтарон ҳам сурудхонӣ рақсу бозиҳо ва ҳазлу шӯхиҳо мекунанд зеро боваре ҳаст ки соли навро агар бо хандаю хурсандию шодмонӣ пешвоз гирӣ ҳамон сол пурра бо хуррамию шодӣ зиндагӣ хоҳи кард ҳангоми кофтани дег таронаи суманак дар дег мо кафча занем ро месароянд суруди маъруфи суманакпазӣ ки ҳангоми пухтани ин ғизои рамзии наврӯз бо доиранавозӣ ба тариқи умумӣ хонда мешавад чунин аст бухоро яке аз шаҳрҳои қадим дар ӯзбекистон буда таърихи зиёда сола дорад аксари мардуми ш бухоро пайрави дини ислом ва мазҳаби ҳанафӣ ҳастанд тақрибан дар асрҳои пеш аз милод номи ин шаҳр бухо буғо ҳисоб меёфт дар асрҳои ба ҳайати хонигарии боғдар ин шаҳр дохил мешуд арабҳо ба осиёи миёна ҳуҷум карда ин шаҳрро ба ҳайати худ дохил мекунанд бухоро пойтахти пуршукӯҳи сомониён ва муҳимтарин шаҳри мовароуннаҳр дар поёноби рӯди зарафшон қаблан рӯди суғд имрӯза дар ҷануби ғарбии ҷумҳурии ӯзбекистон воқеъ аст ҷуғрофинигорони садаи чаҳорум ҳиҷрии қамарӣ минбад ҳ қ васфи ҷомеа аз бухороро ба даст додаанд ба гуфтаи онон ин шаҳр дар дашти ҳамвор ва бағоят сарсабз қарор дошт хонаҳо аз чӯб ва ба ҳам пайваста буд ва дар атрофи онҳо қасрҳо ва кӯшкҳо боғҳо маҳаллаҳо ва деҳаҳо чунон пайваста ва наздик буд ки дар он миён вайрона ва фазои холӣ дида намешуд масоҳати ин минтақа ба дувоздаҳ дар дувоздаҳ фарсах мерасид ки бар гирдогирди он девори бузург кашида шуда буд истахрро аз понздаҳ русто ва ноҳия ки даруни ин девор ва ҳафт русто ки дар беруни он ҷой доштаанд ном бурдааст шаҳри бухоро нумиҷкат ё нумуҷкас хонда мешуд ки қасабаи курраи бухоро буд пештар ромтин ки деҳе бо куҳандези бузург ва қадимтар аз шаҳри бухоро буд қароргоҳи подшоҳон буд бо шаҳр шудани бухоро ромтин аз равнақ афтод ва ба сурати қароргоҳи зимистонии онон даромад ва баъдан перомуни он хароб шуд аз шаҳри бухоро то дарвозаи девори перомуни бухоро ва ободиҳои атроф се фарсах роҳ будааст ба ривояти масъудӣ ин деворро яке аз подшоҳони суғд дар аҳди бостон барои ҷилавгирӣ аз таҷовуз ва ғорати қабилаҳои турк бино карда будааст ин девор пас аз он ки ба дасти абулаббос фазл ибни сулаймони тӯсӣ амири хуросон ҳ қ вайрон гардид дар замони маҳдӣ халифаи аббосӣ ҳ қ бозсозӣ шуд бо вуҷуди ин қубовӣ мутарҷими таърихи бухоро ба нақл аз хазоин ул улум и абулҳасани нишопурӣ бинои ин деворро ки мардум канпарак канпарак мехондаанд дар аҳди мутааххир аз он замон ва ба дасти абулаббоси тӯсӣ ёд кардааст ба гуфтаи вай дар соли ҳ қ ки абулаббос аз тарафи маҳдӣ халифаи аббосӣ ба аморати хуросон расид ва дар марв мустақар шуд ба дунболи шикояти бузургони бухоро аз тохту този қабоили турк амири бухоро мӯҳтадӣ ибни ҳаммоди зуҳалиро маъмур сохт то перомуни бухоро ва рустоҳои он боруе деворе ба шакли боруи самарқанд ки дар замони пеш аз ислом ба дасти зане аз подшоҳони суғд сохта шуда буд бисозад мӯҳтадӣ низ дастур дод дар ҳар фарсанг як дарвоза ва дар ҳар ним мил бурҷи устувор бисозанд назорат бар сохти девор ба қозии бухоро саъд ибни халафи бухорӣ вогузор шуд ва дар ҳ қ кор ба поён расид ба ҳар рӯй бар асоси гуфтаи масъудӣ ҷойи ин суол боқӣ аст ки оё бинои ин девор ба бозсозии боруи қадим бозмегардад ва ё он ки бинои нав ба шумор меояд зеро биноҳое аз ин навъ чунонки аз васфи истробун аз иқлими марғиёна марви кунунӣ ба даст меояд аз аҳди бисёр қадим дар осиёи миёна вуҷуд доштааст таъмир ва нигаҳдории ин девор хазинаи молӣ ва нерӯи инсони зиёдеро талаб мекард ки мебоист мардуми бухоро таъмин мекарданд аз ин рӯ дар замони амир исмоил ин кор мутаваққиф ва девор хароб шуд зеро вай роҳи дифоъ аз бухороро ҷиҳоди мустамир бо душманон медонист ба ғайр аз девори бузурги дашти бухоро девори дигаре низ перомуни шаҳри бухоро ва қасрҳову хонаҳо кӯшкҳо ва боғҳои он ки сокинони доимиро дар худ ҷой медод кашида шуда буд ки масоҳати он ба як фарсах дар як фарсах мерасид ин девор ки дар таърихи бухоро аз он ба рабз ёд шуда мегӯянд дар соли ҳ ба амри аҳмад ибни холид амири бухоро ва барои эминӣ аз дуздони шаб бо бурҷҳо ва дарвозаҳое сохта шуд ки дар садаҳои баъд дар асари лашкаркашиҳо борҳо вайрон ва бозсозӣ гардид дар даруни ин девор шаҳри аслӣ шористон ё худ шаҳристон бо боруйи устувор ва ҳафт дарвозаи оҳанин қарор дошт масҷиди ҷомеъ дар дохили шаҳр наздики дарвозаи куҳандиз куҳа диж дар арабӣ қуҳандуз воқеъ буд бар хилофи бисёре аз дигар шаҳрҳо куҳандизи бухоро даруни шаҳристон набуд ин куҳандиз ба густураи як шаҳрак дар беруни шаҳристон ва часпида ба он қарордошти аз ҳамон оғози маҳал сукунати амирони сомонӣ буд илова бар кохи амирони сомонӣ зиндонҳо низ дар қалъае дар куҳандиз воқеъ буд ва миёни куҳандиз ва шаҳристон дар наздикии масҷиди ҷомеъ коргоҳи бофандагии бухоро қарор дошт ба гуфтаи нуршахӣ куҳандиз ҳисор аз қадим маҳалли кохи подшоҳон манозили умаро ва сарҳангон девонҳои давлатӣ хизона ва хонаҳои шоҳӣ сарои ҳарам будааст куҳандиз ду дарвоза дошт дар регистон боб ус саҳла ва дар ҷомеъ ки ба самти масҷиди ҷомеъ боз мешуд куҳандиз чандин бор дар садаҳои шашум ва ҳафтуми ҳ қ пас аз тахриб бозсозӣ шуд бо ин ҳол ҳамчунон аз давраҳои нахуст то ба имрӯз дар ҷои худ яъне шарқи майдоне ки ҳанӯз ба унвони регистон шинохта мешавад боқӣ аст рабзи густурда ва мустаҳкам ки ҳавмаи шаҳрро ташкил медод бахши дигаре аз бухоро буд гуфта мешавад ин рабз миёни шаҳристон ва деворе ки дар давраи исломӣ сохта шуда воқеъ будааст рабз дарвозаҳое дуруб ва ба муносибати онҳо маҳаллаҳое чанд дошт ки номи онҳо дар манобеъ ёд шудааст бозорҳо дар дохили рабз ҷой дошт ва дорои дарҳое буд аз ҷумла ду дар ки ба сӯи масҷиди мох боз мешуд дари наздики қасри абӯ ҳошими кинонӣ дарвозаи форҷак ва дари куймағон сохтмонҳо аз ҳадди маҳаллаҳои рабз ҳам гузашта ва даҳ маҳаллаи дигар сохта шуда ки ба ин маҳаллаҳо пайваста буд номи баъзе аз ин маҳаллаҳо бо гузашти замон тағйир ёфта буд илова бар қасри куҳандиз пеш аз ислом подшоҳони бухоро дар регистони муқобили куҳандиз саройҳое доштанд дар рӯзгори сомониён наср ибни аҳмад дар он ҷо як қасри бошукӯҳ ва маҳалҳое барои даҳ девони кишварӣ бино кард ки номҳои онҳо тавассути наршахӣ кӯр шудааст ин кох дар замони аморати мансури ибни нӯҳ дар оташ сӯхт вале ба гуфтаи мақдисӣ дор ул мулк ҳанӯз дар регистон барпо будааст ба назар мерасад дар замони сомониён қасри дигаре бар ҷӯйи мӯлиён дар самти шимоли куҳандиз ва регистон дур набуд вале пас аз заволи сомониён ба вайронӣ рӯй овард дар замони аморати мансури ибни нӯҳ намозгоҳи ҷадиде низ сохта шуд зеро регистон наметавонист ҳамаи ҷамъияти намозгузоронро дарбар гирад намозгоҳи ҷадид дар соли ҳ қ дар ним фарсахи куҳандиз канори ҷодае ки ба тарафи рустои ҳар ду самт мерафт сохта шуд дар шаҳристон ва куҳандиз аз сабаби баландии мавқеашон об ҷараён надошт бинобар ин метавон ташхис дод ки кадом қисмати аз шаҳри ҷадид бо шаҳристон и қадим мутобиқат дорад тибқи нақшае ки хоникӯф ба даст дода ин бахш муртафаъи шаҳр ҳудуди ду баробар бузургтар аз куҳандиз будааст об мавриди ниёзи дигар нуқот аз рӯди бузург зарафшон ки аз самарқанд ҷараён меёфт таъмин мешуд ва ҷӯйҳое аз он дар шаҳр сарчашма мегирифт ки ба гуфтаи наршахӣ бархе аз онҳо дар давраҳои пеш аз ислом сохта шуда буд бисёре аз номҳои он шӯъбаҳо то кунун боқӣ мондааст интиҳои рӯди зарафшон аз миёни рабз ва бозорҳои он мегузашт ва ба осиёҳо ва киштзорҳо мунтаҳо мешуд ва поёноби он дар обгире ки то фирабр ҷорӣ шавад паҳн шуда ва сомхош ном дошт мерехт заминҳои бухоро ҳама аз оби ин рӯд баҳраманд мешуд хонаҳои деҳаҳои бухоро ба ҳам пайваста ба андоза ва аз сатҳи замин баланд буд дар даруни бухоро кӯҳ ва биёбон набуд ва наздиктарин кӯҳ ба он ҷо варака ном дошт ки санг барои сангфарши сохтмонҳои шаҳр ва низ гил барои сохтани зуруф ва оҳак ва гаҷро низ аз он ҷо меоварданд дар хориҷи боруи бухоро маъданҳои намак қарор дошт ва ҳезум барои сӯхт аз боғҳо ва саҳроҳо фароҳам мешуд муқоисаи гузоришҳои ҷуғрофинигорони мусулмон бо васфи шаҳри ҷадид ки ба вижа дар асари хоникӯф омадааст ба хубӣ нишон медиҳад ки дар бухоро бар хилофи марв самарқанд ва дигар шаҳрҳо дар айни васеъгардонии масоҳати шаҳр ҷобаҷогузорӣ ба хубӣ сурат нагирифта ва шаҳр пас аз вайронӣ ҳамеша дар ҳамон ҷо ва дар ҳамон шакл садаи саввуми қамарӣ бозсозӣ шуда ва боқӣ мондааст шаҳри бухоро бо ҳавои намноки худ пурсохтмонтарин ва аз лиҳози вусъат пурҷамъияттарин ва ободтарин шаҳр дар саросари хуросон ва мовароуннаҳр буд ва ҳар рӯз густариши бештар меёфт мақдисӣ машрӯҳтарин васфро аз зиндагии шаҳр дар онҷо ба даст додааст ба гуфтаи вай бухоро шаҳре будааст бо хиёбонҳо ва бозорҳои фарох ҳаммомҳои некӯ оби сабук хӯрокҳои гуворо меваҳои бисёр ва зиндагии роҳат мардум сахт ба маҷолис ва гирдиҳамоиҳо пойбанд будаанд ва тӯдаи мардум бо илму адаб сарукор доштаанд молиётситон ва ушриягир дида намешуд ва ҳама аз доду гири амир хушнуд буданд ва дар амнияту осоиш зиндагӣ мекарданд бо ин ҳол вай он ҷоро аз лиҳози олудагӣ чун фустот ва дар меъморӣ тангии хонаҳо ва фаровонии балкунҳо чун димишқ хондааст дар он ҷо оташсӯзи бисёр бӯйи уфунат пароканда ва фасоди ҷинсӣ ошкор буд мардумоне ба бухоро муҳоҷират карда буданд ки фасоду бадмуомилагиро ошкор ва риборо мубоҳ карда ва дар ҷамоот сустӣ меварзиданд насли нав падид омада буданд ки ҳарир ва дебо мепӯшиданд ва дар зарфҳои тило ва нуқра мехӯрданд ва дар амри дин бетаваҷҷӯҳ буданд изҳороти мақдисӣ дар ҳудуди солҳои ҳ қ бо матолиби фақеҳи ҳанафӣ абу лайси самарқандӣ ҳ қ дар бустон ул орифин ва танбеҳ ул ғофилин дар ишора ба ривоҷи фасод ва бебандубории иҷтимоъӣ дар охирҳои давраи сомониён ҳамхонӣ дорад бархе аз ин мушкилоти шаҳрӣ аз бадви истиқрори сомониён таваҷҷуҳ ҷалб мекард амир исмоил ибни аҳмад тангӣ ва касифии дохили бухороро дар муқоиса бо назоҳат ва хуррамии атрофи он чун одаме дониста ки даруни зишт ва зоҳири зебо дорад ин масъала дар шеър низ ифода ёфтааст аввалин касе ки дар ҳаҷв ва накӯҳиши бухоро васфи тангӣ ва касифии он сухан гуфт ва дигарон аз ӯ пайравӣ карданд абӯ таййиби тоҳирӣ буд ӯ гуфтааст бухоро аз хироъ касофат аст ва дар маҳдудаи он ҳудуд ба маънои саросари он чизи пок ва тамйизе ёфт намешавад ва иқомати амир дар он ҷо танҳо мояи фахри заифон аст ҳам ӯ гуфтааст бухоро эй зани зиштрӯй ҳама чизи ту вожгун аст абу аҳмад ибни абу бакри котиб низ гӯяд агар аспи асил ба бухоро дарояд улоғ шавад истифода аз чӯб дар сохти хонаҳои бухоро ва пайвастагии онҳо ки пеш аз ин ёд шуд боиси ҳодисаҳои пайдарпайи сӯхтор мешуд ба гунае ки мақдисӣ инро аз уюби аслии шаҳри муҳим чун бухоро донистааст пеш аз истиқрори амир исмоил ибни аҳмад дар бухоро дар ҷараёни ҳамлаи ҳусайн ибни тоҳири тор дар соли ҳ қ шаҳри дастихуш қатлу ғорат шуд ва бахши васеъе ду донг аз он сӯхт абубакри наршахӣ аз ду оташсӯзи азим дар ҳудуди ҳ қ ва дар раҷаб ёд карда ки маҳаллаи гардункушон ва маҳаллаи дарвозаи самарқандро ба коми худ гирифт ва дар ҳодисаи ахир тимчаҳои бозор мадрасаи форҷак ва масҷиди моҳ ҳама сӯхт суруди миллии мексика испаниёли расман соли қабул шудааст матни суруд аз ғалабаҳои мексика дар мубориза аз тарафи шоир франсиско гонзалес боканегра соли навишта шудааст баъд аз маҳкам кардани вай ба хона ато ҳамдам тахаллу ном ва насабаш хоҷаев ато ҳамдамович нависанда рӯзноманигор ва драматурги тоҷик ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ корманди шоистаи тоҷикистон узви иттиҳоди арбобони театрии тоҷикистон иттифоқи журналистони тоҷикистон аз соли ва иттифоқи нависандагони тоҷикистон аз соли ато ҳамдам июни дар деҳаи тошбулоқ ҳоло сангчашма и ноҳияи ҳисор ба дунё омадааст хатмкардаи факултети забон ва адабиёти донишгоҳи давлатии тоҷикистон ва шуъбаи журналистикаи мактаби олии ҳизбии шаҳри тошканд корманди рӯзномаи тоҷикистони советӣ ҳоло ҷумҳурият муҳаррир ва сармуҳаррири рӯзномаи комсомоли тоҷикистон корманди кумитаи давлатии телевизион ва радиои тоҷикистон вазири фарҳанги ҷт мушовири калони президенти ҷт директори муассисаи нашриявии адиб аз соли сармуҳаррири нашриёти эр граф ва ҳамраиси анҷумани тарҷумонҳо ва ноширони давлатҳои идм ва кишварҳои назди балтика маҷмӯаи очеркҳои ато ҳамдам пйесаҳои писари ватан пеш аз борон сабақ ҳар қиссаро анҷомест ва пйесаҳои якпардагии бо номи ҳаёт бори каҷ фарзанди якум ба истиқболи субҳ аҷинаҳо самар ба қалами ӯ тааллуқ доранд дар ҳаммуаллифӣ бо адиби русзабони тоҷикистон л чигрин романҳои шоҳроҳи абрешим садди суғд садди хатлон ишқи помирии венет сиягӣ ҳар ду ситораи рӯзи имоми аъзам хатои темурланг ро таълиф намудааст ки ба мавзӯъҳои таърихӣ иҷтимоӣ ва фарҳангӣ бахшида шудаанд романи озар аз уструшан ё шамшери спартак ки ҳамроҳи л чигрин таълиф шудааст дар канада ба алифбои арабиасоси форсӣ ва англисӣ ба табъ расид асарҳои ӯ ба баъзе забонҳои кишвар ҳои идм тарҷума ва нашр гардидаанд ато ҳамдам повестҳои г марков замини иван егорович айёми ҷангии ман пйесаҳои а вампилов латифаҳои деҳот тавфиқ ҳаким тири бехато ҷон голсуорси виҷдон с алёшин кори гражданӣ ва ғ ро ба тоҷикӣ гардондааст пйесаи самар соли ба гирифтани мукофоти ҳавасмандкунии вазорати маданияти иҷшс ва ин иҷшс мазҳакаи сафармахсум дар озмуни парасту душанбе дар озмуни байналмилалӣ наврӯз ашқобод ба гирифтани шоҳҷоиза ҷойи аввал мушарраф гардидааст ато ҳамдам вакили анҷуманҳои ҷавонони тоҷикистон вакили анҷумани умумииттифоқии ҷавонон буд бо мукофоти адабии ҷиэ қадр шудааст узви ин белорусия аз соли бундестаг органи намояндагии халқии ҷумҳурии федеролии олмон буда аз тарафи мардум ба муддати чор сол мувофиқи моддаи сарқонун интихоб карда мешавад пеш аз мӯҳлат пароканда намудани бундестаг фа ат дар ҳолатҳои дар моддаи сарқонун нишондодашуда аз тарафи президенти федеролӣ иҷро карда мешавад ба вазифаҳои аввалиндараҷаи бундестаг тасвиби онунҳо итихоби садри аьзами федеролӣ ва назорат аз болои фаьолияти ҳукумат дохил мешаванд бундестаг то давраи понздаҳумини интихоботӣ аз намоянда иборат буда намояндаи он дар ҳавзаҳои интихоботӣ ва намояндаи дигар аз р и р йхатҳои ҳизбҳо интихоб мешуданд вале аз давраи понздаҳумини интихоботӣ инҷониб сафи намояндагон кам карда шуд ҳоло дар бундестаг нафар намоянда ширкат меварзанд бо маьлум кардани натиҷаҳои қаблии интихобот ба бундестаг пурқувватии фрактсияҳо низ маьлум мешавад фрактсияҳо дар рӯзи аввали баьди гузаштани интихобот ҷамь омада натиҷаҳои интихоботро таҳлил ва масьалаҳои ташкилиро баррасӣ мекунанд даьвати якуми бундестаг барои солҳои аз фрактсия иборат буд вале дар даьватҳои то бундестаг ҳамагӣ аз фрактсия ихд ихс ҳсдо ва ҳодо иборат буду халос танҳо аз соли яьне баьд аз даьвати даҳумин боз як фрактсияи нав бо номи сабзҳо ба арсаи фаьолият омад дар айни замон дар бундестаг чор фраксия амал мекунад ҳизби чапи ҳд ҳизби сотсиализми демократӣ аз сабаби кам будани аьзоёнаш фрактсияи худро ташкил карда натавонист намояндагони бундестаг ба таври умумӣ бевосита озод баробар ва дар шакли пинҳонӣ интихоб мегарданд моддаи сарқонун онҳо намояндагони тамоми мардум буда ба ҳеҷ як нишондод ва дастур тобеь нестанд ва аз рӯи виҷдон амал мекунанд раиси бундестаг аз байни аьзоёни пурнуфузтарин фрактсия интихоб гардида ҷаласаҳои пленариро мебарад ва ба рафти регламенти парлумон назорат мекунад дар низоми бундестаг ва тақсими аъзоёни он баъди интихоботҳои соли шуда гузашта баъзе тағйиротҳое ба амал омаданд ки мо дар бораи онҳо дар қисмати вазъи кунунии кишвар гуфта мегузарем эсперанто забони байналмилалӣ заменгоф л л дар замони ҳозира дар ҷаҳон бо зиёда аз ҳазор забону лаҳҷаҳо гуфтугӯ мекунанд шумораи хеле зиёди забонҳо ки инсоният бо онҳо мубодилаи афкор мекунад ва адабиёти худро нашр менамояд заруратеро ба миён овардааст ки забони ёридиҳандаи байналхалқии барои хар як кас дастрас ба вуҷуд ояд ба миён омадани ин гуна забон ба халқияту миллатҳои гуногуни ҷаҳон имконият медод ки озодона бо хамдигар муносибат карда тавонанд таҷрибаи истеҳсолӣ ва илмии ҳамдигарро омӯзанд ва ривоҷу равнақ диҳанд ин барои тараққиёти маданияти инсоният аҳамияти калон медошт идеяи тартиб додани забони байналхалқиро нахустин бор файласуфи машҳури юнони қадим платон пешниҳод мекунад ӯ мегуяд ки парвардигор ба инсоният некӯкорӣ мекард агар он ба ҷои ҳазор забон якто забони умумӣ туҳфа мекард ин ақидан файласуф дар қиссаи сохтмони манораи вавилон инъикос ёфтааст барои он ки сохтмончиён як дигарро нафаҳманд ва манораро то осмон набардоранд гӯё худованд забонҳои сохтмончиёнро гуногун кард дар асрҳои бузургтарин олимони аврупо тамоми қувваи худро барои ҳалли ин масъала бахшиданд олимони зиёд борҳо пешниҳод карданд ки яке аз забонҳои миллии мавҷуда ба сифати забони ягонаи байналхалқӣ эътироф карда шавад бештар ба ин вазифа забони англисиро пешниход мекарданд лекин ин тавр ҳал шудани масъала нисбат ба мақому мароми миллатҳои дигар беҳурматӣ мебуд солҳои охир садҳо забонҳои сунъӣ ба вуҷуд омаданд шумораи онҳо ҳозир қариб то мебошад аз ин қатор забонҳои солресол универсал волапюк идо интерлингва машҳур мебошанд лекин ҳамаи ин забонҳо ба як забоне ки эсперанто ном дошт ва дар охири асри арзи вуҷуд кард муқобилият карда натавонистанд олҳои уми асри х заменгоф л грабовский некрасов н в барин олимону адибон аз асарҳои классикии адабиёти ҷаҳон ба ин забон намунаҳо тарҷума намуданд албатта ин ҳодисаи хеле аҷиб ва ҳатто ҳаяҷоноваре буда он фикру ақидаҳои оид ба номуътамад будани забони эсперанторо пурра барҳам дод толстой л н горький а луначарский циолковский э барбюс а роллан р ва дигар шахсони бузург тарафдори гарму ҷушони забони эсперанто буданд ба вуҷуд омадани фашизм дар бисёр мамлакатҳои аврупо ва саршудани ҷанги ҷаҳонии дуюм ҳаракати эсперантӣ ва худи забонро ба гӯшаи фаромушӣ бурд баъди ҷанг эсперанто бо дар кураи замин фаро гирифт бояд гуфт ки дар иттифоқи шӯравӣ низ дар солҳои тамоми эсперантодононро чун душманони халқ мехисобиданд ва қариб нест карда буданд эсперанторо дар мактабҳои бисёр мамлакатҳо меомӯзанд ба ин забон тақрибан хел маҷаллаю рӯзномаҳои гуногун ва то маҷаллаи илмӣ чоп мешавад дар ҳар се рӯз бо ин забон як китоб аз чоп мебарояд нашриёти энсиклопедияи тоҷик луғати пурраи русӣ эсперантӣ ро соли нашр кард ки ҳоло хеле камёфт шудааст ин китоб на танҳо барои эсперантодонони ҷумхуриамон балки барои дӯстони забон дар тамоми иттиҳоди давлатҳои соҳибистиқлол туҳфаи хеле арзанда буд тақрибан дар мамлакати дунё ба ин забон барномаҳои радиою телевизион бурда мешаванд ҳар сол садҳо семинарҳо конграҳои байналхалқӣ вохӯрӣ дарлагерҳо ва дигар чорабиниҳо бо забони эсперанто барпо мегардад хаар рӯз дар ягон гӯшаи кураи замин вохӯрии байналхалқии эсперантодонон мегузарад ки мақсади асосии он мубориза бурдан барои сулҳ дар руи замин мебошад дар ин вохӯриҳо забони эсперанто вазифаи забони байналхалқиро иҷро мекунад нидои сулҳхохонаи эсперантодонон минбаъд баландтар садо хоҳад дод имрӯз миллионҳо одамон бо ин забон гуфтугӯ мекунанд забони эсперанто бисёр нафису зебо мебошад ва баъзан забонҳои испанию итолиявиро ба хотир меорад аз худ кардан ва харф задан ба ин забон нисбат ба ҳар гуна забонҳои хориҷии дигар маротиба осонтар мебошад бинобар ин миллионҳо нафар одамон дар зиёда аз мамлакати дунё ин забони байналхалқиро меомӯзанд шӯҳрат ва густариши васеъи забони эсперанто махсусан дар омӯзиши нисбатан осони вай мебошад баъд аз омӯзиши чандҳафтаъйина ба ин забон мукотибаи дӯстӣ анҷом додан дар вохӯриҳои байналхалқӣбо одамони тамоми дунё иштирок намудан мумкин аст сабаби воқеан осон будани забони эсперанто ба таври муфассал маънидод мекунем алифбои эсперанто лотинӣ аст он аз ҳарф иборат буда садоро дар бар мегирад грамматикаи забони эсперанто истисно надорад асоси онро то қоида ташкил медиҳад калимаҳо аз забонҳои гуногун гирифта шудаанд ва бо як тарз хонда мешаванд ақсарияти калимаҳо байналхалқианд ба ҳар як ҳарф як садо мувофиқ аст калимаҳо тавре ки навишта мешаванд ҳамон хел хонда мешаванд талаффузи онҳо ҳеч душворие надорад зада дар калимаҳои бисёрхиҷо хамеша дар хиҷои пеш аз охирин гузошта мешавад бо талаффузи худ танҳо миқдори ками харфҳо дар забони тоҷики фарқ доранд ғайр аз ин чанд харфи хоси забони эсперанто мавҷуданд танҳо як артикли муайян мавҷуд аст артикли номуайянӣ вуҷуд надорад масалан ягон миз ин миз ҳамаи исмҳо бо пасванди ва ҳамаи сифатҳо бо пасванди тамом мешаванд хонаи калон одами хуб дар шумораи ҷамъ исм ва сифат дар охири калима пасванди ро мегиранд хонаҳои калон одамҳои хуб ҳамаи феълҳо дар шакли тасрифнашаванда соҳиби пасванди мебошанд зарфҳои сохта танҳо як пасванди доранд шаклҳои феълӣ системанок сохта мешаванд феълҳои нодуруст вуҷуд надоранд се намуди бандак барои сохтани замонҳои ҳозира гузашта ва ояндаи феъл мавҷудаст дар забони эсперанто танҳо ду падеж ҳаст падежҳои дигар бо воситаи пешояндҳо сохта мешаванд шумораи миқдорӣ дараҷаҳои сифат бо воситаи пешояндҳои тар аз дараҷаи қиёсӣ тарин аз ҳама дараҷаи олӣ сохта мешаванд масалан ё ин ки ман туро дӯст дошта будам ту худатро дӯст дошта будӣ вай туро дӯст дошта буд ман суруд мехондам агар вай мерафт агар кор кун ед хур ед навис ед саволҳои тасдиқӣ ва инкорӣ бо воситаи ҳиссачаи сохта мешаванд оё шумо маро мефаҳмед ҳа ман шуморо мефаҳмам ё ин ки не ман шуморо намефаҳмам о оҳанги ш сайфитдинов шеъри б раҳимзода ва м фарҳод шеъри саъдии шерозӣ оҳанги залонд эй сорбон оҳиста рон ороми ҷонам меравад он дил ки бо худ доштам бо дилситонам меравад маҳмил бидор эй сорбон тундӣ макун бо корвон аз ишқи он сарви равон рӯҳи равонам меравад б дар рафтани ҷон аз бадан гӯянд ҳар навъе сухан ман худ бо чашми хештан дидам ки ҷонам меравад саъдӣ фиғон аз дасти мо лоиқ набуд эй бевафо токқт намеорам ҷафо кор аз фиғонам меравад б тарҷумаи фирдавс шукуров боз шаҳрҳои гуногун ва дар ҳавояшон борон дар анбӯҳ ман гум шудам ва худро мехохам ёфтан дар куҷо ошиқам ту ман ҳама вақт ҳастам ҳайрон ва борони ғам барин ман шудам тоза хомӯшранг нақарот дар ёдам дар ёдам дар ёдам ошиқам ту афсус ки ошиқам парвоз кард мисли парасту дар кӯҳсор шуд барфи нав умедамро тармаи раъд шикаст шаби пеш ман хоб дидам дар пешат нишаста будам мехостам оғӯш кунам ва як бӯсаи дилбари гирам лекин ин лаҳзаи бахт гузашт ва ман бедор шудам нақарот лоиқ шералӣ майи мазори шариф ноҳияи панҷакент вилояти ленинобод ҷшс тоҷикистон июни душанбе тоҷикистон шоири тоҷик эроншинос яке аз бузургони адабиёти муосири тоҷику форс дар осиёи марказӣ шоири халқии тоҷикистон дорандаи ҷоизаи давлатии тоҷикистон ба номи абӯабдуллоҳ рӯдакӣ лоиқ шералӣ майи соли дар деҳаи мазори шарифи ноҳияи панҷакенти вилояти суғд дар оилаи колхозчӣ ба дунё омадааст ӯ баъди хатми мактаби деҳааш ба омӯзишгоҳи педагогии шаҳри панҷакент дохил шуда онро хатм мекунад баъд ба факултаи таъриху филологияи донишкадаи педагогии давлатии душанбе ба номи т г шевченко дохил мешавад ва онро соли хатм мекунад бояд ёдовар шуд ки дар он солҳо мутобиқи расму қоидаи маъмул ҳар адиб ки мехост узви иттифоқи нависандагон шавад бояд то он дам ҳатман ками кам як маҷмӯа чоп карда бошад лоиқи ҷавон ва исрори устод мирзо турсунзода ӯро бе ҳеч маҷмӯае ба таври истисно ва аз қоида берун ба узвияти иттифоқи нависандагон пазируфтанд соли дар солагӣ ба туфайли шеъри маъруфи ба модарам бо тавсияи бевоситаи устод мирзо турсунзода ба узвияти иттифоқи нависандагони тоҷикистон пазируфта шудааст ки ҳодисаи нодири таърихию адабист лоиқ шералӣ солҳои муҳаррири шуъбаи адабиёт мусиқӣ ва драмаи кумитаи радиову телевизиони тоҷикистон ходими адабии рӯзномаи комсомоли тоҷикистон солҳои мудири шуъбаи назми маҷаллаи садои шарқ солҳои мушовири назми иттифоқи нависандагони тоҷикистон сармуҳаррири садои шарқ аз соли то рӯзҳои охири умраш раиси бунёди байналмилалии забони форсии тоҷикӣ будааст июни соли соати бар асари бемории сактаи мағзӣ чашм аз ҷаҳон пӯшид ташйиъи ҷанозаи он гаронмоя июли соли бо ҳузури ҳазорон мухлисаш баргузор ва пайкараш дар оромгоҳи лучоби шаҳри душанбе дар паҳлӯи бузургони адаб ва ҳунари тоҷикистон ба хок супурда шуд мадфани шарифаш дар мазористони лучоб қарор дорад чандин мактабу маҳаллаву муассиса номишарифи ӯро ҷовидонӣ медоранд байти зеринро худи устод ҳанӯз соли барои санги мазораш васият карда буд аз ибтидои солҳои шастуми асри гузашта дар баробари навиштани очерку мақолаву эссеҳои проблемавии публитсистӣ ва тарҷумаи бадеӣ пайваста ба таълифу чопи шеър иштиғол варзида таҳти сарпарастӣ ва ғамхориҳои падаронаи устодони шеъри муосири тоҷикӣ мирзо турсунзода боқӣ раҳимзода ва мирсаид миршакар ба воя расидааст аввалин гулчини ашъораш сари сабз соли бо таҳриру раҳнамойӣ ва фотаҳаи неки сотим улуғзода аз чоп баромадааст ки дар мактубаш унвонии нашриёти ирфон овардааст шоири ҷавон хеле боистеъдод ва маҷмӯаи ашъораш пурмазмун аст баъдан ашъори лоиқ мунтазам дар авроқи матбуоти даврӣ маҷмӯаҳои дастҷамъӣ ва китобҳои илҳом нӯшбод соҳилҳо ташнадил ба хати ниёкон хоки ватан резаборон марди роҳ варақи санг хонаи чашм рӯзи сафед хонаи дил офтобборон дасти дуои модар ҷоми саршор ману дарё аввалу охири ишқ гулчине аз ашъори устод лоиқ шералӣ теҳрон дасти дуои модар исфаҳон фарёди бефарёдрас рӯҳи рахш теҳрон куллиёт ангораҳо мунтахаби ашъор девони дил девони пирӣ девони замон саду як ғазал илҳом аз шоҳнома ва ғ ба дасти чоп расидаанд истеъдоди фитриву зотии устод лоиқ аз шеъре ба шеъре аз силсилае то силсилае аз маҷмӯае то маҷмӯае сайқалу такмил ва ҷилои тоза пайдо карда шеъри садаи бистуми тоҷикро гардишу тобиши наве бахшида раҳнамойӣ таъсирбахшӣ ва зимомдорӣ кардааст офаридаҳояш мамлуву маъҷуни беҳин дастовардаҳои адабиёти классикии форсии тоҷикӣ эҷодиёти ғановатманди шифоҳию гӯйишҳои сараи мардумӣ ва адабиёти пешқадами ҷаҳон буда барои пайдоиш ва густариши сабки хосу мактаби қавии шоирии ӯ заминаи мусоид фароҳам овардаанд шеъри ҷаззоби ӯ шеъри ҳамзамони тоҷикро бо шеъри ноби ҳазорсола пайванди ҷовидона бахшид забони маснӯъ ва тарҷумазадаро аз маснади хеш фурӯ нишонда забони бою пурғановат ва равону поки дариро ҷойгузинаш кард сабки хуросонии рӯдакию фирдавсиро ҷилою тавонмандии дигаре бахшид рӯҳу ғурури шоистаи миллӣ ва эҳсоси волои ватанҳоҳию башардӯстии бузургони миллатро дар замону заминаи наве рангу ҷило ва парвози бештаре ато фармуд мақолаву гузоришоти ӯ дар боби таҷлилу тамҷиди ватану забони модарӣ посдошти таъриху фарҳанги миллӣ манзалати волои шеъру шоирӣ падидаҳои нодири адабӣ истилоҳу вожасозии навин ва ғ дар болобурди савияи худшиносии миллӣ ва рушду камоли забони модарӣ саҳми беназире гузоштаанд намунаҳоеро аз ашъори беҳтарини а с пушкин ҳ ҳайне в ҳюго и в гёте п неруда в уитмен с есенин м светлов р ҳамзатов е евтушенко с капутикян э межелайтис қ қулиев й милев г птитсин ва диг ба тоҷикӣ гардондааст ки аз зеботарину шевотарин намунаҳои тарҷумаи бадеӣ дар адабиётамон эътироф гардидаанд офаридаҳои ноби устод лоиқ ба чандин забони мардуми оламу шӯравӣ аз ҷумла ба русӣ дар маҷмӯаҳои улыбка зари завещанная земля струны дождя встречаю солнце чаша хайяма моленье о дожде ба ӯзбекӣ дар гулчини муҳаббатим тошканд ва ғ тарҷумаву чоп шудаанд дорандаи чандин ордену медалу ифтихорномаҳо устод соли барои маҷмӯаи хоки ватан ва илҳом аз шоҳнома барандаи ҷоизаи давлатии абӯабдуллоҳ рӯдакӣ гардид ғайр аз ин ӯ унвони давлатии шоири халқии тоҷикистон ро касб карда буд моҳи майи соли ба устод ҷоизаи байналмилалии нилуфар эҳдо гардид бузургии лоиқ шералӣ дар он аст ки ашъори сурудааш ҳамагӣ ҳамнавои дили мардуми одӣ таъсирбахш ва хеле зиёд ширину равонанд меҳри лоиқ ва муҳаббат ба шеъри баландпояи ӯ кай ҳост ки марзи тоҷикистон ва дигар кишварҳои форсигӯйро убур намуда берунтару фарохтар доман афкандааст донандагони осори лоиқ шеръалӣ иҷмолан ӯро шоъири зан замин ва зиндагӣ меноманд дар шеъри шӯравии тоҷикистон беҳтарин тавсифи модару дилдор сарзамину меҳан ва расотарин тасвиру таъбирҳо аз талхию ширинии рӯзгор дар девони лоиқ нуҳуфтааст лоиқ мекӯшид на танҳо мазмуни офаридаҳояш мардумӣ бошад балки тасвирҳое ҳам ки медод аз дили одобу русуми мардумаш бархоста буд расми модарони тоҷик аст ки ба ҳангоми гусели фарзандашон ба хидмати сарбозӣ ба нишони бахти сапед бар шонаҳояш орд мепошанд ва нонеро ки гоз зада ҳифз мекунанд бо ин ният ки пас аз бозгашт мобақии нонро ҳам бихурад ишқи лоиқ шералӣ ба модараш мояи даҳҳо шеъри нағзи ӯ буда ки баъдан дар маҷмӯъаи модарнома гирди ҳам омад ва беандоза маҳбуб шуд овозхонони тоҷик бисёре аз ин ашъорро табдил ба суруду тарона кардаанд дар давроне ки сиёсатҳои ҳоким ҳувияти тоҷиконро дар ҳолае аз ибҳом қарор дода буд лоиқ қаҳрамонони шоҳнома ро дар маҷмӯъае дигар бозофаринӣ кард кова аз марги ҳаждаҳ писараш менолид ва таҳмина аз марги суҳробаш чунин шеван мекард ашъори лоиқ шералӣ ойинаи тамомнамои мардуми давронаш буд ва дар солҳои поёнии умраш ки бо туғёну ошӯбҳои пасошӯравӣ мусодиф шуд саропо иҷтимоъию сиёсӣ шуда буд мамлув аз ҳушдорҳову надоматҳо ва сарзанишҳову раҳнамунҳо ва ҳасрату андӯҳи орзуҳои бохта унвони вопасин маҷмӯъаи ашъори ӯ фарёди бефарёдрас ҳокӣ аз бори андӯҳу навмедист ки бар шонаҳои устод уфтода буд ҷанги дохилӣ мояи ранҷи фаровони лоиқ буд ки дар шеърҳояш бозтоб ёфтааст вай дар он рӯзҳо бо ишора ба нақши тоҷу ҳафт ситора бар парчами тоҷикистон навишта буд лоиқ шеръалӣ бо гиряҳояш рафт чеҳраи шодаш пажмурда шуда буд лоиқи маҳфилоро дигар камтар дар маҳофил дида мешуд гӯӣ интизори фарҷомашро дошт ки дар остонаи қарни бисту якум суруд эй кӯрони таърих на моро ҳамҷавор гуфтан кам аст мо ҳамтаборем ҳамканорем дар замин ҳамгоҳвораем дар осмон ҳамситораем мо ҳамон авасто ҳамон зардушт ҳамон эронвиҷ ҳамон давлати қуръон ки ҳофиз ҳар чи кард аз он кард ҳамон фарҳанги исломӣ ҳамон маснавӣ и мавлавӣ ки қуръони паҳлавист ҳамон хуросони бузург ё эрони бузург ки бузургиямонро бузургони дигар чашми дидан надоштанд ва моро хурд карданд боре ба кӯрону карони таърих бояд бо садои баланд гуфт ки об агар сад пора гардад боз бо ҳам ошност ҷопон ҷойе ки офтоб мебарояд ногузории расмӣ кишварест дар қитъаи осиёи шарқӣ пойтахташ шаҳри токио яке аз давлатҳои тараққӣ намудаи дунёст император ҷопон наруҳито аз майи соли сарвазири ҷопон йошихиде суга аз соли раиси ҳизби либералӣ демократии ҷопон ҷопон префектура дорад ҷопон кишвари ҷазиравиест дар осиёи шарқӣ кишвар дар соҳили уқёнуси ором дар қисми шарқи баҳри ҷопон чин кореяи ҷанубӣ шимолӣ ва русия ҷойгир шудааст ҷопон дорои ҷазира аст аз онҳо тояш хоншю хоккайдо кюшю ва шикоку калонтарин ба ҳисоб мераванд фисади ҳамаи масоҳати архипелаг бисёр ҷазираҳои ҷопон кӯҳӣ ва вулканӣ мебошанд нуқтаи баландтарини ҷопон вулкани фуҷи м аст пайғамбар от прорицатель в общем смысле человек контактирующий со сверхъестественными или божественными силами и служащий посредником между ними и человечеством провозвестник сверхъестественной воли утверждения о пророках встречаются во многих религиозных культурах включая иудаизм христианство ислам зороастризм также существуют утверждения о пророчествах сивилл дельфийском оракуле и т п в иудео христианском богословии пророки провозвестники воли бога проповедовавшие на территории древних израиля и иудеи а также в ниневии и вавилоне среди евреев ассирийцев и вавилонян в период приблизительно с последней четверти в до н э до первой четверти в до н э этим словом в переводах септуагинты и нового завета переводится древнееврейское слово нави мн ч невиим библейских пророков делят на две группы ранние пророки до в до н э и поздние пророки вв до н э соответственно в еврейской библии танахе раздел пророческих книг невиим разделён на книги ранних и поздних пророков имеющих принципиальную разницу в содержании ранние пророки книг не писали или их сочинения не сохранились поэтому книги ранних пророков книга иисуса навина книга судей книги царств исторические по содержанию о деятельности пророков там лишь упоминается в христианской традиции эти книги относятся к числу исторических а не пророческих к числу ранних пророков относятся самуил нафан илия елисей кроме них в библии упоминается ещё множество пророков собственно пророческими по содержанию являются лишь книги поздних пророков при этом в христианстве к числу пророческих относится книга даниила единственная в ветхом завете которую относят к жанру апокалиптической литературы но в танахе она в число пророческих не включается и входит в другой раздел писания традиционно по объёму наследия книги библейских пророков делят на две части в целом пророки утверждали превосходство морально этического начала над культом как таковым с его голой обрядностью и жертвоприношениями животных объяснение появления пророков зависит во многом от богословских убеждений и герменевтики по традиционной герменевтике сам бог стоял за процессом либералы склонны считать что усложнение общественных отношений в израильско иудейском обществе глубокое обострение социально политических противоречий обусловили появление в веке до н э так называемого пророческого движения крупнейшими представителями которого были амос осия исаия т н первоисайя михей век до н э иеремия софония наум аввакум произведения пророков отличаются богатством и яркостью поэтического языка они явились крупным вкладом в развитие классического древнееврейского языка и литературы пророческая литература оказала большое влияние на позднеиудейскую сектантскую ессеев кумранитов и христианскую идеологию и литературу к ней обращались также христианские еретические движения средневековья идеологи крестьянских войн и других народных движений социалисты утописты в то же время консервативная герменевтика утверждает что некоторые пророки сами составляли книги или же книги были записаны практически сразу после смерти стоит отметить что консервативная герменевтика имеет множество доказательств хотя в ней присутствует и элемент мистики вера в то что речи пророков являются частью божьего слова см также пророческий ряд иконостаса паёмбарон дар ислом это люди избранные богом аллахом для передачи откровения вахи по представлениям мусульман разъясняя истинный путь указанный всевышним пророки тем самым спасли людей поверивших в священное писание от многобожия и идолопоклонства для укрепления пророков бог награждал их способностью совершать чудеса первым пророком мусульмане считают адама эрон кишваре форсизабон дар ҷануби ғарбии осиё ва дар минтақаи ховари миёна номи расмии он ҷумҳурии исломии эрон ва пойтахташ теҳрон аст паҳноварии ин кишвар км мураббаъ ум дар ҷаҳон аст ва бар пояи саршумории соли дар ин кишвар тан бошанда буда ва ҳарсола зиёда аз млн тан бар шумори бошандагонаш меафзояд эрон дар шимол бо арманистон ҷумҳурии озарбойҷон ва туркманистон дар шарқ бо афғонистону покистон ва дар ғарб бо туркия ва ироқ курдистон марзи заминӣ дорад ҳамчунин дар шимол дар баҳри каспий ва дар ҷануб дар халиҷи форс ва баҳри уммон марзи дарёӣ дорад ин се дарё аз муҳимтарин манотиқи истихроҷи нафту газ дар ҷаҳон ҳастанд низоми сиёсии эрон бар пояи қонуни асосии мусавваби бознигарии поярезӣ шудааст болотарин мақоми расмии эрон пас аз инқилоби соли вилояти фақиҳ аст ки акнун дар ихтиёри саид алӣ хоманаӣ аст ислом дини расмӣ ва ташаюъ мазҳаби расмӣ ва форсӣ забони расмии ҷумҳурии исломӣ аст эрон ҳамчун сарзамин ва миллат пешинае кӯҳан дорад ва яке аз таърихитарин кишварҳои ҷаҳон ба шумор меравад эрон аз барои ҷой гирифтан дар минтақаи миёнии авросиё ҷойгоҳе роҳбурдӣ дорад ин кишвар аз аъзои созмони миллали муттаҳид созмони конфаронси исломӣ опек ва эко аст эрон қудрате минтақаӣ дар ҷанубу ғарбии осиё аст ва аз барои доштани санъати нафт санъати кимиёнафтӣ ва гази табиӣ ҷойгоҳи муҳимеро дар иқтисоди ҷаҳонӣ барои худ ба даст овардааст куҳантарин ёдкард аз ҷойноми эрон дар авесто ба гунаи нигошта шуда ки баргирифта аз номи мардуми ҳиндуэронии бостон аст дар порсии бостон ин ҷойном будааст ва дар порсии миёна гаштааст ва дар адабиёти суғдӣ низ ба гунаи омадааст дигар бор ин ҷойном дар авесто ба гунаи деҳаҳои ориёиҳо омада ки деҳа дар инҷо ба маънии сарзамин ва кишвар аст дар замони подшоҳии ҳахоманишиён пеш аз милод истилоҳи ҷояшро ба истилоҳи подшоҳии ориёиҳо дод ва дар замони подшоҳии ашкониён п м м ин сарзаминро яъне ориёншаҳр подшоҳии ориёиҳо мехонданд ва шаҳр дар инҷо ба маънии подшоҳӣ ва кишвар аст ки ҳануз ҳам дар вожаҳои ҳамшаҳрӣ ва шаҳрванд бар ҷой мондааст дар замони подшоҳии сосониён м ин сарзаминро мехонданд ки баргирифта аз истилоҳи авестоии яъне подшоҳии ариёҳо буд дувокаи авестои дар забони порсии миёна е мегаштааст ва порсии тоҷикӣ ҳамин вижагиро нигаҳ доштааст ёфтаҳои бостоншиносон пешинаи тамаддунҳойи нухустин дар эронро ба соли пеш мерасонад аз ин тамаддунҳо метавон тамаддуни ҷируфт тамаддуни сиялк ва тамаддуни шаҳри сӯхта ро ном бурд ҳамчунин аз соли пеш тамаддуни элом дар ҷанӯби ғарбии эрон падидор шуд дар ҳазораи дуввуми пеш аз милод ориёиҳо вориди сарзамини эрон шоданд аз миёни ақвоми ориёӣ модҳо пеш аз милод ҳукумати бузурге дар ғарбу шимоли эрон барпо карданд ҳасан руҳонӣ бори аввал августи соли дар интихоботи президентӣ пирузӣ ба даст оварда раиси ҷумҳурӣ шуд ва то соли дар ҳамин вазифа буд бори дуввум майи соли дар интихоботи президентӣ тахминан овозҳоро соҳиб шуд ва ҳоло раиси ҷумҳурии исломии эрон аст эрон устон вилоят дорад ҳар як вилоят чандин шаҳристон ноҳия дорад дар тайи соли гузашта ҷамъияти миллионаи эрон ба млн афзоиш пайдо карда ва нахустин мавҷи ин насли нав ба бузургсолӣ расидааст дар асоси оморои расмӣ нархи бекорӣ ба фисад расидааст аммо бархе ба гуфтаи раиси ҷумҳурии пешин муҳаммад хотамӣ рақами онро ба фисад баровард мекунанд солона нафар ҳазор ба бозори кори шадиди фишори бекорӣ р ба р мешавад сатҳи бекори дар тайи солҳои аз ба расидааст ва замоне нархи бекори ва гоҳе будааст дар ҳоле ки заминаҳои бидеҳкории хориҷӣ ин рақам барои муддатҳо сифр буда вале гоҳ чунон афзоиш ёфтааст ки давлатро бо буҳрон р ба р кардааст хусусисозӣ роҳе аз иқтисоди мутакко ба нафт ва ҳамгом шудан бо иқтисоди ҷаҳонӣ онӣ пешниҳодҳоест ки аз сйи таҳлилгарон барои беҳбуди вазъи иқтисодии эрон матраҳ мешавад вобастагиҳои ғайриқобили нефтӣ барномарезии иқтисоди эронро ҳамвора шикананда кардааст барномаи давлати эрон ин аст ки вобастагиҳои нефтиро ки фисади даромадҳои арзии давлатро ташкил медиҳад коҳиш диҳад аммо ҳар гуна талоше барои хориҷ кардани даромадҳои нефтӣ ба маънои он аст ки даромадҳои молиёт чанд баробар шавад дар ҳамин росто давлат иқдом ба иҷрои тарҳи ҳадафманди ёронаҳо намудааст пас аз солҳо саноати эрон зерпши як риштаи қонунҳои ҳимоятии давлат фаъолият мекунад ва агар дар баробари фишорҳои рақобатии ҷаҳонӣ қарор гирад мумкин аст бисёре аз фаъолияти корхонаҳо қатъ гардад ва сатҳи бекорӣ боз афзояд дар солҳои мухталиф эрон рушди иқтисодии гуногунеро таҷриба кардааст бар пояи гузориши сандуқи байналмилалии пулсоли рушди иқтисодии эрон ба расида ин рақам соли ба расидааст ки пас аз қазоқистон камтарин нархи рушди иқтисодиро дар байни кишварҳои минтақа доштааст бар пояи пешбинии сандуқи байналмилалии пул нархи рушди эрон дар соли ба сифр нузул мекунад ва дар соли ба мерасад тибқи эъломи бонки ҷаҳонӣ захираи арзии эрон дар соли ба млрд расида ва тибқи эъломи раиси бонки марказии эрон дар соли захираи тилоӣ эрон ба ҳисоби миёна ба доллар аст ҳамчунин иқтисодӣ эълом кард заҳоири эрон ба ҷуз тило дар соли млрд доллар будааст саноат умдатарин саноати пешрафтаи эрон иборат аст аз саноати нефт газ петрошимиё фулод нассоҷӣ шимиё ғизоӣ мошинсозӣ нергоҳсозӣ электрикӣ ва электроникӣ ва ғайраҳо саноати дастии муҳим эрон аз қабил фарш ва қолин гилембофӣ ҷоҷимбофӣ минбаткорӣ хотамкорӣ сафолгарӣ оинакорӣ мискорӣ аксари мардуми эронро форсҳо ташкил медиҳанд зиёда аз миллион тақрибан баъди форсҳо аз рӯи шумора озариҳо мебошанд ки қариб мардуми эронро ташкил медиҳанд яъне қариб миллион боқии мардуми эрон аз курдҳо луру мозандариҳову тату талишҳо ва дигарон иборатанд тамоми мардуми эрон форсиро медонанд ва ҳатто озариҳо дар хона ҳам ба форсӣ гуфтугӯ мекунанд забони форсӣ яке аз умин забоне мебошад ки дар ҷаҳон бо ин забон миллион мардум порсигӯ ҳарф мезанад форсӣ аз гӯиш иборат мебошад форсӣ тоҷикӣ ва дарӣ танҳо ба гӯиши тоҷикӣ миллион порсигӯ дар ӯзбекистон миллон дар афғонистон миллион дар тоҷикистон миллион боқӣ дар дигар давлатҳо гуфтугӯ мекунанд дар эрон миллион тоҷикистон млн ва афғонистон миллион ҳама порсигӯ ҳастанд аз рӯи омори департаменти смм оид ба масъалаҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ шуъбаи аҳолӣ дар охири соли аҳолии зрон наф танро дар бар мегирифт соли аҳолии зрон тахминан тан зиёд шудааст афзоиши солонаи аҳолӣ ташкил додааст вазъи демографии эрон дар соли маориф забони форсӣ ё порсӣ устар се шоха форсӣ тоҷикӣ ва дарӣ яке аз забонҳои ҳинду аврупоӣ буда мардуми ба ин забон гуфтугӯкунанда асосан дар кишварҳои тоҷикистон эрон афғонистон ӯзбекистон покистон туркия ва дигар давлатҳои ҷаҳон зиндагӣ мекунанд ва зиёда аз миллион тан мардуми бумӣ ва ҳама порсигӯ мебошад бо забони форсӣ шоирону нависандагони бузург рӯдакӣ фирдавсӣ хайём сино ҷомӣ мавлоно ҳофиз дониш айнӣ лоҳутӣ турсунзода ва бисёре аз дигарон асарҳои оламшумуле эҷод кардаанд дар замони муосир танҳо се давлати форсизабон эрон тоҷикистон ва афғонистон яке аз шохаҳои забони порсиро форсӣ тоҷикӣ ва дариро дар кишварашон ҳамчун забони расмии давлатӣ қабул кардаанд ҷумҳурии ботсвана англисӣ ботсвана кишварест дар африқои ҷанубӣ то соли мустамликаи британия кабир бечуаналенд дар ҷануб бо ҷумҳурии африқои ҷанубӣ дар ғарб ва шимол бо намибия дар шимолу шарқ бо замбия ва дар ғарб бо зимбабве ҳамсарҳад аст забонҳои давлатӣ забони англисӣ тсвана беш аз аҳолӣ ба динҳои аҷдодии маҳаллӣ эътиқоддоранд боқимондагон насрониёни калвинист баҳоиён мусулмонон ва ҳиндувон мебошанд аҳолии шаҳр пойтахт шаҳри габороне ҳазор сокин дорад ботсвана узви иттиҳоди бритониё мебошад шакли давлатдорияш ҷумҳурӣ сарвари давлат президент ҳокимияти қонунбарор президент ва ассамблеяи миллӣ парламент ҳокимияти иҷроия ҳукумат бо сарварии президент тақсимоти маъмурӣ музофот ботсвана кишвари аграрии дорои саноати кӯҳии мутараққӣ мебошад соҳаҳои асосӣ чорводорӣ ҷуворимакка ва сорго истихроҷи алмос ҷои сеюм дар ҷаҳон маъданҳои мису никел ангиштсанг саноати коркардкунанда дар тараққӣ аст ммд ҳазор доллари има ба сари аҳолӣ арзи миллӣ пула тхебе қувваҳои мусаллаҳ ҳазор нафар баландии миёна м дар ғарб м аз сатҳи баҳр релефи ҳамвор дорад дар шарқ теппаҳои хурд во мехӯранд дар шимолу ғарб нуқтаи баландтарини кишвар м аз сатҳи баӣр ҷойгир аст преобладают неподвижные формы но в отдельных районах встречаются незакреплённые пески иқлими ботсвана тропикӣ буда дар ҷануб субтропикӣ мебошад ҳарорати миёнаи январ аз то с июл фарқи ҳароратии шабонарӯз то аст зимистон хунук ҳам мешавад моҳи гармтарини сол дар аксари минтақаҳои кишвар октябр аст мавсими боронгарӣ моҳҳои ноябр март мебошанд ки дар ин муддат ҳарорати миёна с паст мешавад миқдори миёна боришоти солона мм дар як сол мебошад қисми ҷанубу ғарбӣ аз ҳама камбориш аст камтар аз мм дар як сол дарёи калонтарини кишвар окаванго делтаи дарёи окаванго пур аз кӯлҳост ки калонтаринаш кӯли шӯри нғами мебошад дар солҳои сербориш аз делтаи окаванго ба дарёи замбези об меравад дар қисми ҷанубу шарқии ботсвана дарёи лимпопо ҷорист ки қад қади сарҳади ҷумҳурии африқои ҷанубӣ мегузарад қисми зиёди мамлакат саванна аст дар қисми ҷанубу ғарбӣ нимбиёбонӣо зиёданд дар наздикиҳои марзи ҷумҳурии африқои ҷанубӣ сангҳои зинда рустаниҳои намояндаи суперсуккулентии ҷинси литопс во мехӯранд саванна барои чорводорӣ ва кишорварзӣ истифода мешавад дар қисми шимол ҷангалзори тунук ва саванна ҳаст ки дар онҷо дар водии дарёҳо дарахтони ақоқиё баобаб мерула мокутемо коммифора дарахти нон ва ғайраҳо бисёранд барои делтаи дарёи окаванго ботлоқзорҳои тропикии пур азқамиш папирус ва алафи фил хос аст олами ҳайвоноти кишвар бой ва гуногун аст шер леопард гепард шағол гиена малла ва холдор зарофа говмеш фил гӯрхар навъҳои гуногуни оҳу гну канна конгони орикс куду спрингбок стенбок дукер ва ғайраҳо парандаву хазандаҳо низ дар ботсвана сершуморанд шутурмурғи африкоӣ дроф калтакалос каждум морҳо питон кубро мори афъӣ мамбаи сиёҳ ва ғайра барои ҳифзи табиат мамнӯъгоҳҳои сентрал калахари дар маркази мамлакат боғи миллии чобе дар шимол калахари гемсбок дар қисми ҷанубу шарқ ва парваришгоҳи мореми дар делтаи окаванго бунёд шудаанд арнолд алоис швартсенеггер тав июли соли тал наздикии шаҳри гратс штирия австрия бадансоз соҳибкор ва ҳунарпешаи австритабори амрикоӣ сиёсатмадор ҷумҳурихоҳ ум губернатори калифорния ӯ аз октябри соли ба ин вазифа интихоб ва соли барои дуввумин муҳлат интихоб гардидааст дар деҳаи тал дар утриш шаш километр аз гратс дар оилаи корманди полис таваллуд шудааст дар ҷавонӣ ба намуди варзиши бодибилдинг машғул шуд дар дар утриш адои хизмати ҳарбӣ намуд дар соли ӯ бо доллари амрикоӣ дар кисааш ва надонистани ягон калимае аз забони англисӣ ба има кӯчидааст ва соли шаҳрванди има шудааст инчунин шаҳрванди утриш мебошад ӯ барои иштироки бомуффақияташ дар озмунҳои намуди варзиши бодибилдинг барандаи ҷоизаи мистер олимпия ва инчунин мистер вселенная шудааст соли бо ҷияни собиқ президенти има ҷон кеннеди мария шрайвер издивоҷ намудааст соҳиби чор фарзанд духтарон катрина ва кристина ва писарон патрик и кристофер аст соли губернатори уми иёлоти калифорнияи има интихоб шудааст дар олами кино арнолд швартсенеггер аз соли машҳур шуд ва мехост мисли актёрони дӯстдоштаи худ рег парк ва стив ривз шавад орзуи ӯ амалӣ гардид соли дар филми амрикои нақши асосиро бозида ба тамоми дунё истеъдоди волои хешро нишон дод барои нақш дар филм ӯ вазни худро сабуктар мекард зеро вазни изофагии ӯ барои нақш бозидан халал мерасонид соли ӯ дар филми боз нақши асосиро бозида дар олами синамо машҳур гардид соли ӯ нақши асосиро дар филми терминатор бозида машҳуртарин актёри дунё ба шумор гашт филми мазкур баъд аз има дар ҳамаи давлатҳои аврупо осиё африқо амрикои ҷанубӣ ва амрикои шимолӣ машҳур гардид соли дар филми нақш бозида соли дар филми машҳуртар шуд соли дар филми ва соли дар филми нақш бозид номи арнолд швартсенеггер дар майдони гулгашти шӯҳрат шаҳри лос анҷелес сабт шудааст ки онҷо синамогарони машҳуртарини кинокомпанияи ҳолливуд номнавис шудаанд аз соли инҷониб ӯ дар зиёда аз филми ҳунарӣ нақшҳои ҷолибе бозидааст насиби мушкили швартсенеггер баъзе хато навишта мешавад швартснеггер ҳамчун кӯчагардаки сиёҳ тарҷума мешавад барои ҳайрон накардани ҳаводорони они ӯ вай худро арнолд стронг арнолд боқувват мешуморид к чогори дуюмин балантарин қуллаи кӯҳӣ баъд аз эверест баландии вай метр аз сатҳи баҳр мебошад к дар покистон ҷойгир шудааст ва ба массиви кӯҳии каракорум дохил мешавад кадоме ки дар ғарб аз ҳимолой номҳои дигари к чогори дапсанг годуин остен к ро экспедисияи аврупоиҳо дар соли дарёфт карданд кӯҳро бо аломати к ҳамчун дуюм аз баландтарин қуллаҳои кӯҳии каракорум қайд карда шуда буд баландиҳо қуллаҳое ки бо к к к ва к номгузори шуда буданд дертар номҳои худро гирифтан ва дар ҳоли ҳозир онҳо машербрум броуд пик гашербрум и гашербрум мебошанд к номи худро дошт аммо ба аврупоиҳо шинос набуд таърихи ҳамин хел шуд ки номи аз ҳама паҳншудаи ин ҳамин номи техникии к мебошад якум кӯшиги баромадан соли аз тарафи оскар экерштейн ва алистер кроули аммо муваффақият ба даст наомад якумин шуда ба қуллаи к экспедисияи итолиёвиҳо соли бо сарварии ардито дезио баромаданд июл алпинистони кӯҳнавардони итолиёвӣ лино лачеделли ва ахилле компаньони якум шуда ба қуллаи к баромаданд баромадан ба к аз рӯи техники душвортар аст назар ба эверест то сол дар қуллаи к нафар одмаон баромаданд нафар вафот карданд дар вакти кӯшиши баромадан дар як вақт ба эверест қариб нафар баромаданд якум зане ки ба к баромад ин кӯҳнаварди полша ванда руткевич антарктида қитъа материк дар қисми марказии антарктика қариб пурра дар доираи қутби ҷанубӣ воқеъ буда фақат қисми шимолии нимҷазира антарктида ва баъзе минтақаҳои канории антарктидаи шарқӣ аз ин доира берунанд антарктида нисбат ба қутби ҷанубӣ ғайрисимметрӣ хобидааст антарктида аз ҷиҳати географӣ ба ду қисм тақсим мешавад антарктидаи шарқӣ ва антарктидаи ғарбӣ антарктидаи ғарбӣ дар шакли нимҷаз камбари дароз ба самти шимол тӯл кашидааст нуқтаи шимолтарини антарктида димоғаи сифре дар нимҷазираи антарктида то арзи ҷанубӣ расида аз қитъаи наздиктарин америкаи ҷанубӣ дар масофаи км воқеъ гардидааст атрофи антарктидаро уқёнусҳои атлантик ором ва ҳинд бо баҳр иҳота кардаанд канораҳои ба антарктида наздики онҳоро уқёнуси ҷанубӣ меноманд масоҳати антарктида млн км млн км и он аз пирях ва ҷазираҳои шелфӣ иборат аст ин ҷазираҳоро пиряхҳо ба материк пайвастаанд баландии миёнаи антарктида м аст ва аз ин рӯ он баландтарин қитъаи олам ҳисоб мешавад қисми зиёди материк антарктидаи шарқӣ ро платформаи токембрийи антарктида ташкил медиҳад ки онро кӯҳҳои нисбатан ҷавон иҳота кардаанд қабати поёниаш аз гнейсҳои протерозой ва архей варақсангҳои кристаллӣ магматит ва гранитоид иборат аст дар ин қабат ҷинсҳои кристаллии қадимтарини қишри замин кашф шудаанд ки синнашонро млрд сол муқаррар кардаанд қабати мобайнии платформа аз таҳнишастҳои давраи протерозой оҳаксанг регсанг ва конгломерат қабати болоӣ аз америт варақсангҳои лойдори давраи палеозой ва мезозой давраҳои аввали яхбандии антарктида ва млн сол пеш иборат аст ин қабат боқимондаҳои наботот аз ҷумла чӯб ва ҳайвоноти баҳрӣ дорад ки дар ин ҷо то давраи чорумин яъне то ба вуҷуд омадани сипар и яклухти яхбандии антарктикӣ мавҷуд будаанд платформаи антарктида иборат аз системаи мураккаби тарқишҳои қишри замин буда ягона вулқони фаъоли қитъа эребус ба он мансуб аст ҳудуди антарктидаи ғарбиро минтақаи чиндори андӣ ишғол кардааст дар антарктида конҳои ангишт нефт оҳан мис тило сурб руҳ графит ва минералҳои берилл булӯри кӯҳӣ ошкор гардидаанд вале онҳоро бо сабабҳои иқтисодию сиёсӣ истихроҷ намекунанд мувофиқи аҳднома оид ба антарктика тамоми фаъолияти ба захираҳои табиӣ равонашуда ғайр аз таҳқиқоти илмӣ манъ аст антарктида аз материкҳои дигар бо яхбандии ғафс фарқ мекунад фақат наздики фоизи ҳудуди антарктида яхпӯш нест он мавзеъҳои холиро воҳаҳои антарктикӣ меноманд ва онҳо минтақаҳои бузурги аз даҳҳо то садҳо км ро фаро мегиранд қуллаҳои ҷудогона қаторкӯҳҳо ва қитъаҳои на он қадар калони хушкиҳои назди соҳил воҳаҳои антарктида аз он ҷумлаанд дар антарктида ғафсии қабати ях ба ҳисоби миёна м ҷойи ғафстаринаш то м ҳаҷми умумии ях млн км аст қабати ғафстарини ях дар пастхамиҳои материк вомехӯрад ва умқи чунин пастхамиҳо аз км бештар аст релйефи хушкии зери яхи антарктида ки дар давраи неоген шакл гирифтааст м баландии миёнаи мутлақ дошта баъзе қисмаш ҳамвориҳои шмидт ва восточная шарқӣ аз сатҳи уқёнус паст ва баъзеи дигар ҳамвориҳои бэрд ва западная ғарбӣ аз ин сатҳ баланд мебошанд шакли релйефи антарктида такрори маҳзи хушкии он аст яъне замини антарктида дар вақти холигиаш чӣ шакл дошт ҳоло яхбастагиҳояш ҳамон шаклро доранд системаи кӯҳии бузургтарини қитъа кӯҳҳои трансантарктика дарозиаш то ҳазор км баландии миёнааш то м антарктидаи шарқиро аз антарктидаи ғарбӣ ҷудо мекунад он аз қаторкӯҳҳои пенсакола хорлик терон куин мод маликаи мӯд куин александра ва ғайра иборат мебошад массиви винсон дар кӯҳҳои элсуорт нуқтаи баландтарини антарктида м аст дар қисми марказии антарктида кӯҳҳои гамбутсев ҷойгиранд соҳилҳои антарктидаи шарқиро кӯҳҳои вернадский шукин принс чарлз голитсин ва юсарп иҳота кардаанд антарктидаи шарқиро сипар и бузурги гунбазшакли пиряхӣ баландиаш то м ва антарктидаи ғарбиро ду гунбаз и пиряхӣ бо баландии мутлақи м ишғол намудаанд сатҳи яхпӯши антарктида тарқишҳои бисёр дорад ки боиси канда шудани пиряхҳо мегарданд дар ҷойҳои релйефаш мураккаб яхҳои кӯчии аз ноҳияҳои марказӣ ба уқёнус ҳаракаткунанда ғарам шуда пиряхҳои камбари роҳкушо ро ташкил медиҳанд масалан пиряхи ламберт дарозиаш беш аз км ки ба тавассути онҳо яхҳои кӯчида бемамониат ба уқёнус мефароянд пиряхҳо яхпораҳои мусаттаҳи шинокунанда ғафсиашон то м баъзан ба канори ҷазираҳо ё баландиҳои зериобӣ такя зада қарор мегиранд бузургтарини онҳо пиряхҳои росс ронне георги ларсен гетс рисер ларсен эймери филхнер мебошанд иқлими антарктидаро минтақаҳои наздиқутбӣ баландиҳои бузурги мутлақ яхбандии доимӣ ва хусусияти уқёнуси атрофи он муайян мекунанд тавозуни солонаи радиатсионии антарктида манфӣ аст танҳо дар ҳудуди воҳаҳои антарктикӣ тавозуни радиатсионии сатҳи замин мусбат мебошад тобистон сахраҳо то с ва ҳавои наздик ба замин то с ва бештар гарм мешавад дар давраи шаби қутбӣ анбӯҳи ҳавои дар болои уқёнусҳо ташаккулёфта барои антарктида ягона манбаи гармӣ мебошад лекин аз ҳисоби шуоъафкании дарозмавҷ ноҳияҳои марказии антарктида дар фасли зимистон энергияро нисбат ба он ки мегиранд бештар харҷ мекунанд ва ин сабабгори доимо сард будани ҳавои антарктида аст иқлими антарктида ба минтақаи калон тақсим мешавад минтақаҳои баландкӯҳи дохили материк нишебиҳои пиряхӣ ва минтақаҳои назди соҳил минтақаи дохили материк сатҳи марказии пуштакӯҳи пиряхии антарктидаро ки аз м баландтар воқеъ аст дар бар мегирад дар ин ҷо ҳарорати пасттарини кураи замин ҳавои софи ҳамешагӣ ва бодҳои суст ҳукмфармоянд ҳарорати миёнаи солона с ҳарорати пасттарин с июли дар пойгоҳи автоматии восток ба қайд гирифта шудааст мебошад дар ин ҷо миқдори боришоти солона аз мм зиёд нест ва ин боришот дар шакли қирав сутунчаҳои яхӣ ё яхи сӯзаншакл зоҳир мешаванд антисик лони антарктикӣ ҳамеша дар иҳотаи сиклонҳои дигар буда аз ғарб ба шарқ ҳаракат мекунад баъзан ин сиклонҳо ба минтақаҳои дохили материк ворид шуда тундбоду бӯрон суръати бод м с барфрезиҳои шадид ба вуҷуд меоваранд дар ин минтақаҳо миқдори боришоти солона ба ва дар қисми шим ғарбии нимҷаз антарктида то мм мерасад минтақаи нишебиҳои пиряхӣ аз дохили материк ба шимол паҳн шуда ҳарорати миёнаи солонаи он с мебошад дар ин ҷо ҳарорати пасти муттасил бодҳои шадиди доимӣ ва бӯронҳо ки аз дохили материк мевазанд ҳукмронанд минтақаи назди соҳил антарктидаро дар шакли мавзеи борик иҳота кардааст ҳарорати миёнаи солонаи ин ҷо нисбатан баландтар с буда дар қисми зиёди соҳилҳо зуд зуд тӯфону бӯрон ба амал меоянд захираҳои асосии оби антарктида дар яхи он млн км аст коршиносон ҳисоб кардаанд ки дар сурати об шудани ин яхҳо сатҳи уқёнуси олам м боло меравад ҳаҷми яхҳоро боришоти атмосферӣ дар як сол км пурра карда меистанд дар аксар минтақаҳои антарктидаи шарқӣ афзун гардидани массаи ях мушоҳида мешавад дар канораҳои антарктида бошад баръакс камшавии ях ба назар мерасад чунки яхпораҳо дар шакли айсбергҳо канда шуда ба уқёнус мераванд ва барф соле мм бухор мешавад суръати ҳаракати яхпораҳо дар ин ҷо дар як сол м ва дар пиряхҳои кӯчӣ то м мебошад дар тобистон обшавии рӯи ях ва зери он бештар дар канораҳои қитъа мушоҳида мешавад дар воҳаҳо яхҳои обшуда бо ҷӯй ва наҳрҳо равон мешаванд ва ба кӯлҳои кӯҳӣ дар баландии то м масалан замини маликаи мӯд ва замини виктория мерезанд тадқиқоти солҳои охир зиёда аз кӯли бузурги зери сипар и қисми марказии антарктидаро кашф кардаанд калонтаринашон кӯли восток шарқ дарозиаш км бараш км мебошад ин кӯлҳо ки дар зарфи ҳазор сол атмосфераро надидаанд бояд дар худ нодиртарин маълумотро оид ба шароити иқлими гузаштаи дури ин қитъа дошта бошанд хоки воҳаҳо ва мавзеъҳои назди соҳил моддаҳои органикии хеле кам дошта ба хоки биёбонҳои баландкӯҳ монанд аст ва дар баъзе ҷойҳо то чуқурии м ях мебандад олами набототи антарктидаро ушна гулсанг обсабзҳо замбӯруғҳо ва ғайра ташкил медиҳанд олами ҳайвоноташ низ хеле камбағалу якранг аст дар ин ҷо ҳашароти қанотдор ширхорҳои хушкигард ва моҳиҳои обҳои ширин вонамехӯранд танҳо якчанд намуди буғумпойҳо ва бактерияҳо дучор меоянд аз парандагон асосан пингвин мурғи тӯфон моҳихӯраки шимолӣ ва белпойҳо бисёранд антарктида аҳолии муқимӣ надорад дар қитъа ва ҷазираҳои наздисоҳилии он маркази тадқиқотӣ ва пойгоҳҳои давлатҳои гуногун ҷойгиранд дар баъзе пойгоҳҳо шаҳракҳои барои зисти дарозмуддат ҷиҳозонида ҳастанд экспедитсияи баҳрнавардони рус бо роҳбарии ф ф беллинсгаузен ва м п лазарев ки антарктидаро январи кашф намуд дар бораи мавҷудияти хушкии даруни доираи қутби ҷанубӣ маълумоти аввалин дод аз ин пеш вуҷуд доштани қитъаи материки ҷанубиро лотинӣ тахмин мекарданд ва аксаран онро бо америкаи ҷанубӣ масалан дар харитаи соли тартибдодаи пири реис ва ё австралия номи лотиниаш далолат мекунад якҷо медонистанд ҳамин экспедитсия вуҷуд доштани қитъаи шашуми оламро тасдиқ кард ибтидои садаи тадқиқотчиёни қутб англисҳо р скотт ва э шелтон норвегӣ р амундсен аввалин шуда ба қутби ҷанубӣ расиданд австралиягӣ д моусон ва дигарон ба ноҳияҳои дохили материк сафарҳо карданд аз соли омӯзиши антарктида бо ёрии самолётҳо оғоз ёфт америкоӣ ҷ уилкинс англис л элсуорт америкоӣ р бэрд дар ин бобат ташаббус нишон доданд тадқиқоти нави антарктида дар давраи сеюмини соли байналхалқии геофизикӣ вусъат ёфт дар ин муддат доир ба омӯхтани антарктида корҳои бузурге анҷом дода шуда пойгоҳҳои махсуси илмӣ таъсис ёфтанд дар омӯзиши антарктида саҳми экспедитсияҳои антарктикии советӣ бузург аст сеяки соҳилҳои антарктидаро олимони советӣ тадқиқ карда бештар аз объекти номаълумро дар харитаи қитъа қайд намуданд иттифоқи советӣ то миёнаи солҳои садаи дар омӯзиши қутби ҷанубӣ мавқеи назаррас дошт ва ҳоло федератсияи русия ин мавқеъро аз даст надодааст айни ҳол азхудкунии антарктида дар баробари азхудкунии кайҳон масъалаи аввалиндараҷа дар арсаи ҷаҳон гардидааст экспедитсияи аввалин ва расмии тоҷикистон ба антарктида дар ҳайати экспедитсияи илмию тадқиқотии русия тибқи қарори ҳукумати ҷумҳурии тоҷикистон аз ноябри аз октябри то майи дар шахси профессор абдулҳамид қаюмов сурат гирифтааст дар бахши иқлимшиносӣ ин муҳаққиқи тоҷик якҷоя бо мутахассисони институти арктика ва антарктикаи агентии метеорологияи назди вазорати ҳифзӣ табиати русия дар омӯзиши мавзӯи глобалии тағйирёбии иқлим таъсири он ба муҳити атроф ба пиряхҳо ва мутобиқшавии инсон ба ин тағйирот машғул шуда ба натиҷаҳои назаррас ноил гардидаанд натиҷаи ин тадқиқот чун модели дақиқи омӯзиши тағйирёбии иқлим эътироф шудааст ва чунин омӯзиш дар шароити лабораторӣ имкон надорад дастовардҳои ин экспедитсия ба шароити иқлими тоҷикистон пиряхҳо ва мавзеъҳои яхбастагии доимии он татбиқ хоҳад шуд дар қитъаи шашуми олам партавфишон будани парчами давлатии тоҷикистон боиси ифтихор аст ва аҳамияти бузурги сиёсӣ дорад оид ба таърихи тадқиқоти антарктида ва низоми байналмилалию ҳуқуқии антарктида нигар низ антарктика абу муҳаммад муслиҳ ибни абдуллоҳ машҳур ба саъдии шерозӣ ва мушрифиддин ё шероз шероз яке аз номдортарин ва забардасттарин шоирони порсигӯйу орифони асри форсу тоҷик мебошад шуҳраташ бештар аз барои назму насри оҳангину гирову қавии ӯст ҷойгоҳаш назди аҳли адаб то бад онҷост ки ро устоди сухан мехонанд осори маъруфаш китоби гулистон дар наср ва бустон дар баҳри мутақориб ва низ ғазалиёташ аст шайх муслиҳиддин саъдии шерозӣ соли дар шаҳри шероз ба дунё омада дар айёми кӯдакӣ аз падар ятим мондааст дар ҷавонӣ ба бағдод рафта ва дар мадрасаи низомия таҳсили илм намуда аст пас аз хатми таҳсил саъдӣ ба ҷаҳонгардӣ меравад ва эрон арабистон осиёи хурд миср шом хуросон мовароунаҳр ва дигар сарзаминҳо мегардад дар миёнсолӣ ба зодгоҳаш бар мегардад ва дар синни солагӣ соли дармегузарад ӯро дар гулгашти мусаллои шероз ба хок месупоранд ва ормгоҳаш акнун зиёратгоҳи хоссу омм аст аз осори шоир куллиёте боқи мондааст ки ба шакли маснавӣ ғазал тарҷеъбанд таркиббанд қасида рубоӣ эҷод шудаанд дар бар мегирад саъдӣ қариб ягона шоирест ки ба тоҷик буданаш махсус ишора кардааст дар як тарҷеъбандаш ҷаври мулкдоронро ба фақирон маҳкум карда бо муқоисаи турки ҷавргару тоҷики бенаво толибона сулҳ хоста ва бо воситаи ин гуфтор нисбати миллии худро чунин маълум намудааст саъдӣ аз ҷануби эрон замини форс бархоста ва ба форс нисбат дошта инчунин забонаш низ форсӣ буд аммо байни форсҳову тоҷикон аз қадим дар забон ва мансубияти миллӣ фарқ набуд бинобар ин саъдӣ худро тоҷик номида вале дар айни замон форс буд адабиёти форсу тоҷик ҳам ки дар паҳнои бузурги осиёи миёнаву эрон тараққӣ кардааст бо сабабҳои мазкур ба ҳар ду халқи ҳамхуну ҳамзабон баробар тааллуқ дорад саъдӣ дар шаҳри шерози вилояти форс таваллуд ёфтааст соли ба дунё омадани ӯро устод садриддини айнӣ дар китоби ба тавсифи ҳаёт ва эҷодиёти вай бахшидааш бо тадқиқу муқоиса муқаррар кардааст номи шоир абдулло лақабаш муслиҳиддин ва тахаллусаш саъдист номаш баъдҳо аз гуфтор афтода ва ба унвони муслиҳиддин саъдии шерозӣ машҳур гардидааст тарбияи ибтидоиро саъдӣ дар назди падар гирифтааст фарзанди дӯстрӯи оила буда аз падар навозишу тарбияи хуб гирифтааст дар боби дуюми китоби бӯстон аш ҷавониро чунин ёд мекунад дафтару китоб ва дигар лавозимоти хониш харида махсус ба илмомузиву савод баровардани писар машғул шудани падари арҷманд аз сатрҳои поёнии ёдномаи ӯ равшан мегардад барои писари дӯстдошта падар инчунин хотам ангуштарӣ харида онро ба дасти ӯ гузаронида аст аммо саъдии хурдсолро дар вакти бозӣ ва дур аз канори падар савдогаре бо шириние фиреб карда ангуштарини тиллоро аз дасташ рабуда аст ин лавҳаи ёдбуд харидани ангуштарӣ барои писарбачагон аз одатҳои қадимии маишати оилавии халқи мо дарак медиҳад солҳои тифлӣ ва таҳсили мактаб гузашта рафтанд саъдӣ хониши минбаъдаро дар мадрасаи низомияи бағдод давом медиҳад мадрасаи низомияи бағдод ҳанӯз дар солҳои уми асри аз ҷониби вазири хирадманди салҷуқиён низомулмулк бунёд шуда буд ва унвонаш ҳам аз номи ин вазир аст саъдӣ пас аз хатми мадрасаи маскур барои таҷрибаандузӣ ва шиносоӣ бо аҳволи мардум ба саёҳат баромад аввал у шаҳрҳои арабистон ва дар бозгашт рум туркия пас ноҳияҳои гуногуни эронро давр зад ба осиёи миёна омада то қошғар рафт аз он ҷо бо саёҳати шаҳрҳои афғонистон сӯи ҳиндустон роҳ гирифта чанде дар шахри суматон ба тамошои бутон машғул шуд саёҳати ин қадар шаҳру ноҳияҳои гуногун барои саъдӣ материали гаронбаҳои таърихию ҷуғрофӣ ва адабию ахлоқӣ дода буданд ва ӯ метавонист аз хамаи ин мушоҳидаю дидаҳояш мисли носири хисрав китоби сафарнома бинависад аммо вай ин гуна китобро таълиф накарда аст материали саёҳатҳояш дар китобҳои ахлоқии ӯ бӯстон у гулистон истифода шудаанд ва ҳам аз ишораву маълумоташ дар ин асарҳо мо аз сафарҳои вай огоҳ мегардем чунончӣ дар муқаддимаи бӯстон оварда аст ӯ бисёр сафар намуд фақат дар пиронсолӣ дар ватан қарор гирифт рузгори фақирона мегузаронд ва ҳар чизе аз хурокӣ боқӣ дошт ба ҳезумкашону бечорагон медод соли дар ҳамон манзили фақиронааш ки дар беруни шаҳри шероз давлатшох воқеъ буд аз олам даргузашт бо гузашти айём дар болои қабри ӯ мақбара сохтаанд ва имрӯз марқадаш барҷо буда ва атрофии он мавзеи тамошогоҳ аст маълумот дар бораи саъди шерози нуриддин абдураҳмон ибни аҳмади ҷомӣ маъмул ба абдураҳмони ҷомӣ ҷомӣ шоири барҷастаи адабиёти классикии форсу тоҷик номи асосии ӯ абдураҳмон бо тахаллуси ҷомӣ дар тамоми дунё машҳур гардидааст нуриддин абдурахмони ҷомӣ ноябри соли дар деҳаи харгарди вилояти ҷом наздикии шаҳри нишопур ба дунё омадааст падар ва бобои ҷомӣ мардони бофазлу дониш буданд ҳангоме ки ҷомӣ сола мешавад оилаи онҳо аз вилояти ҷом ба ҳирот меоянд то ин дам абдураҳмон дар ҷом дар назди падараш низомиддин аҳмад хату саводи пурра бароварда инчунин сарфу наҳви забони арабиро низ то андозае аз худ карда буд дар ин бора яке аз шогирдони вафодори ҷомӣ абдулғафури лорӣ чунин менависад рӯзе сухан аз устодон ва муаллимони ҳазрати эшон ҷомиро дар назар дорад дар миён афтод фармудаанд ки мо ба ҳақиқат шогирди падари худем забон аз вай омӯхтаем баъд аз ин абдураҳмон дар ҳирот дар мадрасаи низомия таҳсили илмро давом медиҳад ӯ дар назди мавлоно ҷунайдӣ усули забони арабӣ асарҳои мухтасарулмаонӣ алмутаввал и саъдиддини тафтазониро ки оид ба илми баён буданд омӯхта доир ба илмҳои ҳикмат ва мантиқ аз олимони машҳури замон хоҷа алии самарқандӣ ва шаҳобиддин муҳаммади чочармӣ сабақ мегирад ҷомӣ аз кӯдакӣ зеҳни бурро ва ақли расо дошт ӯ дорои хислати аҷибе буд ба ҳар як чиз ба ҳар як ҳодиса аз нуқтаи назари танқидӣ кунҷковӣ назар мекард бештар ба илмҳои дақиқ майлу рағбат дошт ҷомӣ ба як бор хондан моҳияти асосии масъаларо дарк мекард ӯ монанди шогирдони дигар дар баҳсу мунозираҳо худнамоӣ намекард баръакс дар он ҷойҳо орому ботамкин буд суханони ҷомӣ қатъӣ буданд ва бурҳону далелҳои раднашаванда доштанд аз ин рӯ ӯ ҳамеша дар баҳсу мунозираи муллобачагон ғолиб мебаромад қобилияту истеъдоди абдураҳмони ҷомӣ чунон бузург буд ки ҳатто устодон аз ӯҳдаи дарс додани ӯ баромада наметавонистанд дар ин бора муаллифи бадоеъ ул вақоеъ зайниддин маҳмуди восифӣ нақли аҷибе овардааст ки он хамсаи мутаҳайира панҷгонаи ҳайратовар ном дошта мазмуни зерро дар бар мегирад онҳо панҷ нафар буданд панҷ нафар толибилм донишҷӯ ҳоло онҳо дар ҳуҷраи мадраса нишаста устоди худро интизоранд устод мавлоно муҳаммади чочармӣ вориди ҳуҷра шуд шогирдон абдураҳмон ҳусайн шамсиддин довуд муиниддин аз ҷой хеста ба устод салом доданд дарс сар шуд муаллим аз онҳо вазифаи хонагиро пурсид ҷавоби пурра ва саҳеҳ медоданд мавлоно ба шогирдон асари олими машҳур шарҳи тарид и мавлоно алии кушчиро тадрис мекард ҳангоми шарҳу маънидоди баъзе масъалаҳои асар дар байни муаллиму шогирдон баҳсу мунозира авҷ мегирифт гоҳо шогирдон ғолиб мебаромаданд чӣ бояд кард илоҷи воқеа пеш аз вуқӯъ гуфтаанд андеша мекард роҳ меҷуст устод пас фикру тадбир он аст ки ман худамро касал кунам ва шогирдонро дар кӯи бекорӣ андозам вале бояд ман дар ин муддат шабу рӯз мутолиа кунам ва ба дарсгӯии шогирдон нағзтар тайёр шавам мавлоно муҳаммади чочармӣ шогирдонро ба мӯҳлати рӯз бо сабаби касалӣ ва ба табобат машғул шудани худ ҷавоб дод вале шогирдон сабаби касалии устоди худро пай бурданд бинобар ин онҳо қарор доданд ки ҳар рӯз дар масҷиди мулкон ҷамъ омада як нафарашон муаллим шавад ба ҳамин тариқ дар муддати рӯз ба навбат дарс гуфтанд ва дониши худро такмил доданд мавлоно чочармӣ ҳам дар ин муддат шабу рӯз пайваста дар мутолиа буд барои шогирдони гапнодаро саволу супоришҳои ниҳоят душворро тайёр мекард ӯ аз он хурсанд буд ки дониши зиёде гирифтааст ва он метавонад ба таълими яксолаи шогирдон кифоят кунад ниҳоят рӯзи ум ба шогирдон хабар медиҳанд ки устод аз бистари беморӣ хестааст ва имрӯз дарс мегӯяд онҳо ба дарс ҳозир шуданд мавлоно ба шарҳи як масъалаи мураккаб сар кард шогирдон пеш аз устод ҷавоб доданд мавлоно ҳайрон шуд ва гуфт баъд аз ин ҳодиса абдураҳмони ҷомӣ дар синни солагиаш ба самарқанд меояд ҷомӣ чанд муддат дар назди қозизодаи румӣ аз илмҳои ҳисоб риёзиёт ва нуҷум таълим мегирад ӯ на танҳо дар назди устодаш дарс мехонд балки ба корҳои илмии қозизода ёрӣ мерасонд ӯ бештар дар баҳсу мунозираҳои олимони машҳур ҳозир мешуд ва агар лозим медонист сухан мегуфт ҷомӣ суханро дароз намекард суханҳояш муъҷаз ва бомаънӣ буданд дар ҷамъомади шоирон иштирок карда бо тааммул гӯш мекард вале шеър намегуфт пай бурдан душвор набуд ки ҷомӣ ба ин пешаи эҷодӣ шавқи беандоза дорад абдураҳмони ҷомӣ соли ба ҳирот меояд ӯ аввал хост ба хизмати дарбор равад вале одати хушоматгӯӣ надошт ва нарафтанро афзалтар донист боз чанд муддат ба таҳсили илм аз ҷумла илми шеър машғул гардид дар ин айём ҷомӣ бо яке аз бузургони ҷараёни нақшбандия саъдиддини қошғарӣ ваф шиносоӣ пайдо карда ин фирқаро қабул мекунад пас аз марги устоди рӯҳонии худ саъдиддини қошғарӣ ҷомӣ роҳбари маслаки нақшбандияи хуросон мешавад ӯ муридон шогирдон и зиёд дошт ба онҳо таълим медод нозукиҳои маслаки нақшбандияро меомӯзонд абдулғафури лорӣ яке аз муридони бовафои ҷомӣ ба ҳисоб мерафт абдураҳмони ҷомӣ ноябри соли дар ҳирот аз олам чашм пӯшид дар ҳамин ҷо ба хок супорида шудааст абдураҳмони ҷомӣ умри дарозу пурбаракате дидааст вале онро зоеъ нагузаронида барои наслҳои оянда осори пурарзиши илмию адаби мерос гузоштааст ӯ қариб соли хаёти худро ба офаридани асарҳои илмӣ ва сурудани ашъори дилангезу достонҳои барҷаста сарф кардааст шогирдон ва ҳамзамонони ҷомӣ микдори асарҳои ӯро аз адад зиёд медонанд масалан дар ин бора шогирди наздики ҷомӣ камолуддин биноӣ чунин мегӯяд соли куллиёти ҷомӣ аз тарафи дӯстонаш тартиб дода мешавад ки он нусҳа то замони мо омада расидааст асарҳое ки дар куллиёти адиб ҷамъ оварда шудаанд илмҳои гуногун нуҷум фалсафа забоншиносӣ адабиётшиносӣ тафсир ҳадис фикх ахлоқ мусиқӣ ва ғайраро дар бар мегиранд махсусан асарҳои илмие ки доир ба арӯзу қофия мусиқӣ иншо шудаанд қимату арзиши зиёд доранд асари тарҷумаҳолии ӯ нафахотулунс дар бораи ҳаёту фаъолияти мард ва зан маълумот медиҳад ки аксарияти онҳо уламо шайхони бузурги асрҳои гузашта ва шоиронанд дар алфавоидуззиёия ҷомӣ дар бораи қоидаю қонуни забони арабӣ ва усули таълими он фикру мулоҳизаҳои судбахш баён мекунад ҳоло ҳам дар баъзе мадрасаҳою мактабҳои ховар асари мазкур ҳамчун китоби дарсӣ барои омӯхтани забони арабӣ истифода мешавад вале бояд эътироф кард ки абдураҳмони ҷомӣ дар таърих ҳамчун нависанда ва шоир маълуму машҳур аст шуҳрату эътибори ҷомӣ ҳамчун шоир ба кишварҳои гуногун паҳн шудааст ба ин нуқта худи ҷомӣ ишорат карда мегӯяд аз ҷомӣ се девон ҳафт авранг иборат аз ҳафт маснавӣ баҳористон ва чиҳил ҳадис ба мо омадааст ки ҳар кадоми онҳо дорои аҳамияти калони адабиву эстетики мебошанд абдураҳмони ҷомӣ фаъолияти адабии худро аз сурудани ашъори лирики ғазал қасида рубои қитъа ва ғайра сар кардааст ва то охири умр онро давом додааст дар эҷодиёти шоир ғазал мавқеи асосӣ дорад масалан дар девони аввал фотиҳатушшубоб ғазал дар девони дуюм воситатуликд ва дар девони сеюм хотиматулҳаёт ғазал омадааст ки миқдори умуми онҳо ғазалро ташкил медиҳад ба ҳамин маъни ишора карда худи шоир чунин мегӯяд қасида дар девонҳои шоир ҷои дуюмро мегирад ки миқдори онҳо то мебошад қасидаҳои ҷомӣ ҳаҷман хурд буда аз то байтро ташкил медиҳанд мавзӯъҳои асосии онҳо масъалаҳои фалсафӣ панду ҳикмат шарҳи ҳол ва ғайраро дар бар мегиранд қасидаҳои луҷҷатуласрор ҷилоуррух ва рашхи бол ва шарҳи ҳол дар мавзӯъҳои боло суруда шуда қимату арзиши зиёде доранд чунончи шоир дар қасидаи луҷҷатуласрор ба масъалаҳои тарбиявию ахлоқӣ диққат дода таъкид менамояд ки чавононро аз кӯдакӣ бояд тарбия кард ба роҳи рост ҳидоят намуд зеро ба ақидаи шоир ҷавонон ҳам ба мисли дарахтони навбарг ё ниҳоли нозук мешаванд агар ин ниҳолҳо аз хурди тарбия ёбанд ҳосили аъло медиҳанд ва ҷавонон низ чун ба камол мерасанд корҳои нек ва судбахш хоҳанд намуд баъдан ҷомӣ дар қасида таъкид мекунад ки агар шахс соҳиби донишу камолот бошад ҳеҷ гоҳ гадо нест ӯ шоҳ аст дар эҷодиёти ҷомӣ рубои қитъа тарчеъбанд таркиббанд мураббаъ фард дида мешаванд ки онҳо аз лиҳози маъни ва санъати суханвари дар пояи баланд меистанд ҷомӣ дар рубоиёт ва қитъаоти худ бештар фикрҳои панду ахлоқии худро ифода кардааст чунончи дар қитъаи зерин ба як масъалаи муҳими рӯзғори хеш дахл намуда таъкид менамояд ки инсон бояд меҳнатдӯст бошад ӯ бояд омӯхтан ва меҳнат карданро барои худ ор надонад аз пайи номи падар нашавад балки фазлу ҳунари худро дар назди мардум нишон диҳад агар ин сифатҳоро надошта бошад мисли шохи беҳосили дарахти мевадор аст ки он чун ҳезум аст дар сарчашмаҳои илмию адабӣ оварда шудааст ки теъдоди асарҳои назмиву насрии а ҷомӣ адад мебошад баҳористон нафаҳот ул унс ва муншаот аз зумраи асарҳои насрии абдураҳмони ҷомӣ маҳсуб меёбанд мекӯшем то оид ба асари мавлоно абдураҳмони ҷомӣ нафаҳот ул унс ибрози андеша намоем асари тарҷумаиҳолии нафаҳот ул унс дар бораи ҳаёту фаъолияти мард ва зан маълумот медиҳад калимаи нафаҳот арабӣ буда маънояш бӯи хуш роиҳа мебошад калимаи унс бошад маънояш дӯстӣ ошноӣ ва улфат мебошад ҳазрати ҷомӣ мефармояд дар нафаҳот ул унс доир ба мақому манзалати мансури ҳаллоҷ абӯсаиди абӯлхайр мир сайид алии ҳамадонӣ абӯҳошими сӯфӣ барин шайхони тариқат ва фаридаддуни аттор саноии ғазнавӣ ҷалолиддини румӣ низомии ганҷавӣ камоли хуҷандӣ саъдии шерозӣ ва ҳофизи шерозӣ барин шоирони мутаффаккир маълумоти гуногун пайдо кардан мумкин аст мавлоно абдураҳмони ҷомӣ дар таълифи нафаҳот ул унс аз рисолат ул кушайрия и абӯлқосими кушайрӣ кашф ул маҳҷуб и ҳаҷвирӣ истифода бурдааст ки беҳтарин нусхаҳои хаттии ин асари гаронбаҳо дар китобхонаҳои шаҳри душанбе ва кобул нигоҳдорӣ мешаванд ҷомӣ дар ин ҷо ситоиши ахлоқи ҳамидаву накӯҳиши ахлоқи разиларо овардааст зеро худи ӯ орифи баркамол аст дар роҷеъ ба хоҷа шамсиддин муҳаммад ҳофизи шерозӣ оварда шудааст ки вай лисонулғайб ва тарҷумонуласрор аст басо асрори ғайбия ва маънои ҳақиқа ки дар кисвати сурат ва либоси маҷоз намуда ҳарчанд маълум нест ки вай дасти иродати шере гирифт ва дар тасаввуф ба яке аз ин тоифа нисбат дуруст карда аммо суханони вай бар машраби ин тоифа воқеъ шудааст ки ҳеҷ касро ин иттифоқ наяфтода яке аз азизони силсилаи хоҷагон фармудааст ки ҳеҷ девон беҳ аз девони ҳофиз нест агар марди суфӣ бошад ва чун ашъори вай аз он машҳуртар аст ки ба эрод эҳтиёҷ дошта бошад лоҷарам инони ҳилм аз он масруф мегардад мавлоно ҷомӣ ки дар ирфон ва дар шарҳи маорифи суфия шӯҳрату овозаи бисёр дошт суфиёну фақеҳони ҳирот ба вай ҳурмати беандоза доштанд абдураҳмони ҷомӣ дар хаёти худ бор ба сафар баромада шаҳрҳои самарқанду тошканд форобу марвро тамошо кардааст сафари охирин ва тӯлонии ҷомӣ соли дар моҳи август оғоз ёфт ӯ шаҳрҳои нишопур сабзавор бастом домгон қазвин ҳамадон бағдодро саёҳат карда бо арбобони илму адаби ин шаҳрҳо вохӯрд сӯҳбатҳо орост дар ҳар ҷо ҷомиро иззату эҳтиром мекарданд ҷомӣ макка ва мадинаро зиёрат карда соли ба ҳирот бозмегардад поёни умри ҷомӣ дар ҳирот гузашт ӯ ба эҷод кардани асарҳои илмиву адабӣ батамом машғул буд як дақиқа вақти худро бекор намегузаронд танҳо ба мактаби адабии ҳирот роҳбарӣ карда ба шоирони ҷавон маслиҳатҳои муфид медод ҷомӣ дӯстони бисёр дошт ки бо онҳо базми шеъру суруд меорост сӯҳбатҳои дилангез мекард яке аз шогирдони беҳтарини ҷомӣ алишер навоӣ буд муносибати онҳо на ҳамчун устоду шогирд балки мисли ду дӯсти ҷонӣ ду ҳамкору ҳаммаслак ба назар мерасид абдураҳмони ҷомӣ оилаи хуб ва фарзандони лоиқ дошт вале се фарзанди адиб дар тифлӣ ва хурдсолӣ вафот карданд албатта вафоти фарзандон қалби адибро ба шӯру ғалаён овард дар мотами фарзандон ҷомӣ ашки ғаму ҳасрат рехт оҳи ҷонсӯз аз дили пурсӯз баровард ӯ дар марги фарзандон марсияҳо сурудааст ки дар онҳо сӯзу гудози падари доғдида басо муассир ифода ёфтааст омӯзиши ҳаёту эҷодиёт ва афкори абдураҳмони ҷомиро аълохон афсаҳзод аз таҳқиқи лайлӣ ва маҷнун и ӯ шурӯъ кард ва баъдан омӯзиши кулли эҷодиёти ӯро фаро гирифта яке аз ҷомишиносони маъруф дар доираҳои илмии шарқу ғарб шинохта шуд афсаҳзод дар бораи ҷомӣ асарҳои таҳқиқии бис ёре таълиф намудааст рӯз гор ва осори абдурраҳмони ҷомӣ таҳаввули афкори абдураҳмони ҷомӣ лирикаи абдураҳмони ҷомӣ ба забони русӣ м ҷомӣ адиб ва мутафаккир ҷомӣ шоири ғазалсаро нақд ва баррасии осору шарҳи аҳволи ҷомӣ т ва ғайра солҳои асри афсаҳзод дар ҳамкорӣ бо донишмандони институти шарқшиносӣ осори ҷомиро дар душанбе дар панҷ ҷилд ва дар теҳрон дар ҳафт ҷилд ба алифбои арабии тоҷикӣ ба табъ расонд ин кори ӯ дар эрон бо ҷоизаи байналмилалии китоби сол ва дипломи ёдгории баҳори озодӣ қадр карда шуд умар хайёми нишопурӣ нишопур ҳамон ҷо ҳаким файласуф риёзидон мунаҷҷим ва шоири форсу тоҷик ғиёсуддин абулфатҳ умар ибни иброҳим хайёми нишопурӣ ғиёсуддин абулфатҳ умар ибни иброҳими хайёми нишопурӣ зодаи урдибиҳишти соли ҳиҷрии шамсӣ баробар бо майи соли милодӣ дар шаҳри нишопури эрон аст умари хайём фиқҳро дар миёнсолӣ дар маҳзари имом муваффақи нишопурӣ омӯхт ва низ улуми ҳадис тафсир фалсафа ҳикмат ва нуҷум ситорашиносӣ ро дар ҳамон авон фаро гирифт ва ба ин далел ба ӯ хайём мегуфтанд ки падараш ба шуғли хаймадӯзӣ машғул будааст хайём аз бузургтарин донишмандони асри худ ба ҳисоб меомад ва дорои ҳуше фавқулода буда ва ҳофизае нерӯманд доштааст вай дар замони давлати салҷуқиён зиндагӣ мекард ки қаламрави ҳукумати онон аз хуросон гирифта то озарбойҷон ва кишварҳои рум ироқ ва яманро шомил мешуд хайём дар улуми мухталиф китобҳои боарзише навиштааст ӯ дар замони худ дорои мақом ва шӯҳрате баланд будааст ва муосирони ӯ ва низ мутаъаххирон ҳама вайро ба лақабҳое чун ҳаким хоҷа имом файласуф ҳуҷҷатул ҳақ шайхул имом ашшайхул аҷалл аллома қудватул фазл улгуи фазилат султонул уламо маликул ҳукамо имоми хуросон ва ғайра сутудаанд хайём дар ҳудуди соли таҳти ҳимоят ва сарпарастии абутоҳир қозиюлқузоти самарқанд китобе дар риёзиёт таҳти номи рисолатун фил бароҳин ало масоилил ҷабри вал муқобала дар бораи муъодилоти дараҷаи сеюм нигошт ва аз он ҷо ки бо хоҷа низомулмулк робитаи некӯ дошт ин китобро пас аз нигориш ба хоҷа тақдим кард пас аз ин даврон хайём ба даъвати султон ҷалолуддин маликшоҳи салҷуқӣ ва вазираш низомулмулк ба исфаҳон меравад то сарпарастии расадхонаи исфаҳонро ба ӯҳда бигирад ӯ сол дар он ҷо муқим мешавад дар ҳамин авон муҳимтарин ва таъсиргузортарин асари риёзии худро бо номи рисолатун фи шарҳи мо ушкила мин мусодароти иқлидус ро менависад ва дар он хутути мувозӣ ва назарияи нисбатҳоро шарҳ медиҳад ҳамчунин гуфта мешавад ки хайём ҳангоме ки султон санҷар писари маликшоҳ дар кӯдакӣ ба обила гирифтор буда вайро дармон кардааст аз назари сиёсат низ воқеаҳои муҳимме дар асри хайём рух дод ки аз ҷумлаи онҳо суқути давлати оли буя қиёми давлати салҷуқӣ ҷангҳои салибӣ ва зуҳури ботиниён аст хайём бештари умри худро дар шаҳри нишопур гузаронд ва дар тайи даврони ҳаёти худ фақат ду бор аз нишопур хориҷ шуд сафари аввал барои анҷом додани маросими ҳаҷ будааст саранҷом ин донишманди бузург дар соли хуршедӣ дар шаҳри нишопур дори фониро видоъ мегӯяд мақбараи ӯ ҳамакнун дар шаҳри нишопур дар боғе қарор гирифтааст ба далели шӯҳрати оламгири ҳаким умари хайём китобҳо рисолаҳо ва мақолаҳои бисёре дар бораи вай ба таҳрир даромадааст аммо дар ғолиби ин осор умдатан ба ҷанбаи шоирӣ ва рубоиёти ӯ пардохта шуда ва буъди фалсафӣ каломӣ ва динии таълифоти ӯ мағфул монда ва ё ба сурати боиста мавриди баррасӣ ва таҳлил қарор нагирифтааст аз ин рӯ хайём дар рӯзгори мо бештар ба унвони шоир ва рубоисаро шинохта шуда то ҳаким ва файласуф ва донишманди динӣ ҳол он ки вай дар асри хеш ба унвони файласуф ва мунаҷҷим ва риёзидон ва фақеҳ ва олими динӣ шинохта мешуд на ба унвони шоир чунонки лақаби имом ҳаким ҳуҷҷатулҳақ ва ғайра ки дар китобҳои муосирони хайём дар бораи ӯ ба кор рафтааст гувоҳи чунин иштиҳорест ҳам низомии арӯзии самарқандӣ нависандаи китоби чаҳор мақола ки бино ба тасреҳи худаш дар соли ҳ қ дар шаҳри балх бо вай дидор доштааст чунин алқоберо дар бораи вай ба кор мебарад ва ҳам алӣ ибни зайди байҳақӣ муаллифи татиммату савонил ҳикма бештари касоне ки дар асри мо ба баҳсу пажӯҳиш дар бораи хайём пардохтаанд рубоиёти ӯро дар меҳвари таҳқиқот ва довариҳои худ қарор додаанд ва бидуни таваҷҷуҳ ба осори дигари хайём ки дарбаргирандаи дидгоҳҳои фалсафӣ ва каломии ӯст ба табйини муҳтаво ва дарунмояи рубоиёти вай бархостаанд ва ба ҳамин сабаб афкореро ба вай нисбат додаанд ки бо муҳтавои дигар осори бозмонда аз вай созгорӣ надорад хайём дар риёзиёт улуми адабӣ динӣ ва торихӣ устод буд нақши хайём дар ҳалли муъодилоти дараҷаи сеюм ва мутолеоташ дар бораи асли панҷуми иқлидус номи ӯро ба унвони риёзидоне барҷаста дар торихи илм сабт кардааст ба гунае ки дунёи риёзӣ мадюни таҳқиқот ва иктишофоти ин донишманд аст ибдоъи назарияе дар бораи нисбатҳои ҳамарз бо назарияи иқлидус низ аз муҳимтарин корҳои ӯст яке аз барҷастатарин корҳои хайёмро метавон ислоҳи гоҳшумории эрон дар замони вазорати хоҷа низомулмулк ки дар давраи салтанати маликшоҳи салҷуқӣ буд донист тақвими имрӯзи эронӣ ҳосили муҳосиботе аст ки хайём ва иддае аз донишмандони дигар анҷом доданд ва ба номи ҷалолуддин маликшоҳи салқуқӣ тақвими ҷалолӣ хонда мешавад торихнигорон ва донишмандони ҳамасри хайём ва касоне ки пас аз ӯ омаданд ҷумлагӣ бар устодии хайём дар фалсафа эътироф кардаанд то он ҷо ки гоҳ вайро ҳакими даврон ва ибни синои замон донистаанд осори фалсафии мавҷуди хайём ба чанд рисолаи кӯтоҳ аммо амиқ ва пурбор маҳдуд мешавад ва охирин рисолаи фалсафии хайём баёнкунандаи гароишҳои ирфонии ӯст истеъдоди шигарфи хайём сабаб шуд ки вай дар заминаҳои дигаре аз дониши башарӣ низ дастовардҳое дошта бошад аз вай рисолаҳои кӯтоҳе дар заминаҳое чун меконик механика ҳидрустотик гидростатика ҳавошиносӣ назарияи мусиқӣ ва ғайра низ бар ҷой мондааст ахиран низ таҳқиқоте дар мавриди фаъолияти хайём дар заминаи ҳандасаи тазӣинӣ анҷом шудааст ки иртиботи ӯро бо сохти гунбади шимолии масҷиди ҷомеи исфаҳон таъйид мекунад умари хайём бо камоли таъассуф беш аз он ки ҳамчун як ҳаким файласуф ва риёзидон матраҳ бошад ба унвони як шоир ва ба хотири рубоиёташ машҳур ва шинохташуда аст тоза рубоиёте ки ҳаким хайём ба онҳо дар ҷомеаи мо шӯҳрат дорад рубоиёте аст ки бештар ба мазоқи алкашҳо ва пучгароён хуш меояд то одамони дурусту ҳисобӣ ва ба гуфтаи рубоиёти хайём хайёмро барои хонанда чунон ҷилвагар мекунад ки шаробхора ва шаҳватрон аст ва дар худпарастӣ ва шаҳавоти худ ғарқ аст аз тақлид бар канор ва нисбат ба ахлоқи марсум нофармон ва ҳадафи ниҳоии ӯ ҷалби сурур ва фурӯ рафтан дар лаззот аст ӯ монанди файласуфони дигар дар фикри он нест ки ба нашри фазоил бикӯшад ва пояи ахлоқро устувор кунад афкори ӯ асосе надорад аз суханони ӯ барои мардум фоидае оид намешавад ақоиди ӯ мӯҷиби харобии низоми иҷтимоӣ аст ва ба як сухан хайём шоир аст вале файласуф нест дар бораи хайёми шоир гуфтаанд ӯ дар замони ҳаёташ ҳаргиз ба унвони шоир шинохта нашуда ва ҳатто сурудаҳояш дар замони ҳаёти вай маъруф набуда ва тадвин нашуда ва танҳо байни як даста аз дӯстони самимии ӯ шӯҳрат дошта ва пас аз маргаш мунташир шудааст ӯ ба ду забони порсӣ ва арабӣ шеър месуруда теъдоди воқеии рубоиёти хайёмро беш аз рубоӣ намедонанд ҳол он ки беш аз чанд ҳазор рубоӣ ба ӯ нисбат дода мешавад дар тоҷикистон ҳам миқдори рубоии ӯро бештар аз сад ҳатто панҷсадто гуфтаанд ба ҳамин ҷиҳат аст ки дар мавриди хайём нигаришҳои мухталифе дар байни муҳаққиқон вуҷуд дорад иддае калимоти ӯро куфромез дониста ва ё ӯро шаробхор пиндошта ва ба ашъори ӯ аз ҷиҳати тарғиб ба майхорагӣ нигариста ва ҳатто иддае ӯро беэътиқод ба мабдаъ ва маъод фарз кардаанд аммо шуморе аз хайёмшиносон бар ин боваранд ки рубоиҳое ки ба хайём нисбат дода мешаванд аслан маълум нест аз хайём бошанд онон муътақиданд ки рубоиёти илҳоқӣ бисёр дар тайи қурун ба рубоиёти асили ҳакими нишопурӣ пайвастаанд ва бисёре аз рубоигӯён ба далоиле чанд аз ҷумла бим аз авзоъи сиёсӣ надоштани шаҳомати кофӣ барои баёни ақоиди хеш ва ё ба манзури бархӯрдорӣ аз шӯҳрати хайём ва тарвиҷи сурудаҳои хеш дар сояи ин шӯҳрати оламгир сурудаҳояшонро ба ӯ мансуб кардаанд ба ҳамин хотир аст ки камтар шахсиятеро метавон ёфт ки чун хайёми нишопурӣ дар миёни ду изҳори назарҳои мутаноқиз гирифтор омада бошад гурӯҳе хайёмро кофир ва мулҳид ва гурӯҳе сӯфӣ ва зоҳид гуфтаанд аммо ба назар мерасад ҳақиқат дар мавриди хайём ҳамон аст ки устод аллома ҷаъфарӣ мегӯяд ӯ хайёмро мутакаллиме муътақид ба мабонии дин медонад ва бо ишора ба алқоб ва ановини пуразамате назири ҳаким хоҷа имом ҳуҷҷатул ҳақ шайхул имом ашшайхул аҷалл аллома ва ғайра ки муосирони хайём дар бораи вай ба кор бурдаанд мегӯяд итлоқи чунин алқобе ба касе ки мубаллиғи пучгаройӣ ва муътақид ба лаззатпарастӣ бошад на бо мавозини фарҳанги рӯзгори ӯ созгор аст ва на метавонад қобили тавҷеҳ бошад дастхатҳои рубоиёти умари хайём дар китобхонаи бодлеяни донишгоҳи оксфорд ки соли сабти ном шудааст маҳфуз мебошад зиёда аз нуҳсад сол мешавад ки ному осор ва фалсафаи умари хайём диққати ҷаҳониёнро ба худ мекашад метавон як силсила алоқамандони тарҷума ва таҳқиқи осори умари хайёмро бо муҳаббат ном бурд ки онҳо умри хеш сарфи омузиши зиндагинома ва рубоиёти умари хайём гардонидаанд ба монанди к балмонт и тхоржевский л некора о румер а старостин с липкин м ватагин т спендиарова г плисетский г семёнов н стрежков в зайтсев с бону к арсенева д седих в микрюков а ревич в державин м синелников н орлова а кушнев а шербаков и селвинский л пенковский ва даҳҳо дигарон соли тарҷумаи сад рубоии умари хайём дар баргардони валерий ярмак нашр шуд ин дастпарвари донишгоҳи швейсария шаҳри сюрих донандаи чандин забонҳои дунё аз ҷумла тоҷикӣ ва корманди кумитаи байналмилалии ҳилоли аҳмар женева барои санҷиши қалам ва сайқали фикр ба тарҷумаи рубоиёти умари хайём аз забони тоҷикӣ ба русӣ пардохт пайкараи ҳаким умари хайём августи дар астрохони русия насб шуд дар саҳни бинои смм дар вена муҷассамаи умари хайём ҳамроҳ бо донишманди бузурги тоҷику форс абуалӣ ибни сино абурайҳон берунӣ ва закариёи розӣ гузошта шудааст дар шаҳри душанбе яке аз боғҳо боғи фарҳангию фароғатии хайём номгузорӣ шудааст зебуниссо зебунисо бегим яке аз хушнависони ҳинд ва аз шоирони сабки ҳиндӣ дар адабиёти порсӣ ва тасаввуф аст ки шеър мегуфт ва тахаллусаш махфӣ буд зебуниссо духтари подшоҳи темурии ҳинд ҳиндустон аврангзеби оламгир ва набераи шоҳиҷаҳон буд модараш дилрасбону духтари мирзо бадеуаззамон шоҳнавозхон яке аз бозмондагони шоҳ исмоили сафавӣ буд зебуниссо зани адиб ва донишдӯст ҳунарманд ва ҳунарпарвар буд адабиёти порсӣ ва арабиро бисёр дӯст медошт ва қуръонро аз бар намуд хаттҳои настаълиқ насх ва шикастаи настаълиқро нек менавишта ва китоби бисёре ба номи ӯ таълиф кардаанд вай дар бадеҳа чирадаст буда ва ба сабки ҳиндӣ шеър мегуфт ва тахаллусаш махфӣ буд ин байт аз ӯст аврангзеб ки подшоҳе бадҷаҳлу худкома буд намехост духтараш шеър гӯяд ва намегузошт ки бо воситаи шеър номи духтараш вирди забони ашхоси номаҳрам гардад зебуниссо ба ин ҷиҳати масъала ишора намуда гуфтааст мегӯянд ки аз шоирони дарбор носиралӣ зебуниссоро дӯст медоштааст боре зебуниссо як мисраъ шеъре навишта будааст ки ин аст носиралӣ мисраи дуюмашро бадоҳатан ба зебуниссо фиристодааст аз ин густохии носиралӣ зебуниссо малоли хотир шуда дар чавобаш байти зеринро ирсол доштааст зебуниссо то поёни зинадгонияш шавҳар накарда зеро маъшуқи дилхоҳашро пайдо накардааст зебуниссо марти соли дар сини солагӣ дар деҳлӣ даргузаштааст бинобар васияташ пайкарашро ба лоҳур мебаранд ва дар боғе ки бо хоҳиши худи ӯ бунёд гардида буд ба хок месупоранд дар санги мазори ӯ ин байт сабт аст девони ашъори зебуниссо байтро дар бар мегирад ки бештараш ғазал аст ва афзун бар он қасида тарҷеъбанд ва як мухаммас низ эҷод кардааст аз навиштаҳояш метавон аз китоби зебулмуншаот ном бурд ғазалҳояш гуногун аст ва бештар зиндагии душвору беҳуқуқии занони мазлумро бозтоб мекунад дили шоир бар ҳоли дармондагону бечорагон месӯзад аз ин ҷост ки шоир онҳоро дилбардорӣ мекунад таъкид менамояд ки хаёт тағйир меёбад дар оянда зиндагиашон бехтар хоҳад шуд зеро аз пайи хар шом сахаре хаст дар поени умри худ шоира эҳсос кард ки дар дарбори падар шахсони нолоиқ хушомадгӯ пастфитрат ҷамъ омадаанд ки барои беҳбудии зиндагии меҳнаткашон чорае намебинанд ва баръакс бо чоплусию порадиҳӣ соҳиби мансаб мешаванд ӯ мебинад ки аҳли ҳунар хору забун аст қадру қимате надорад инони сабр аз дасташ меравад ва ошкоро мегуяд ки дар ин рӯзгор хари исо агар зар дошта бошад соҳибҳунар ба ҳисоб меравад чунон ки зикраш рафт зебуннисо зани бомаърифат боандешаю соҳибҷамоле будааст молу мулк ва зару зевари бисьёр дошта бошад хам худашро озод ҳис намекард барои инсон аз ҳама муҳим озоди аст ӯ мехост хонаи обод дошта бошад аммо аз дасти падари ҷоҳил ба ин мақсадаш нарасид умраш ба охир расиду издивоҷ накард ишқи ӯ муҳаббати ӯ дарду алами ӯ ба ҳамаи занону духтарони ҷомеаи онрӯза баробар тааллуқ дошта шоира аз номи онҳо нобаробарӣ беадолатии занро дар рӯзгори онвақта ҳаққони ба қалам додааст ба ҳамин маънӣ ишорат карда дар ғазалаш мегуяд шоира духтари шоҳ бошад ҳам валекин бо зиндагӣ ва ҳаёти одамони камбағал ошно буд ҳаёти талхи онҳо оби чашми бенавоёнро дида дилаш реш реш мегашт зебуниссо ба масъалаи дустӣ аҳамияти калон додааст албатта ин бесабаб набуд ӯ дусти ҳақиқӣ надошт бисёр мехост ки дӯст дошта бошад ва дарди дили худро гуяд бо ӯ ҳамсуҳбат шавад ва дилашро таскин дихад ғазалҳояш равону сода тару тоза ва хушоҳанг ҳастанд хулоса дар ғазалҳои шоира ишқ дарду алами занон дар симои қаҳрамони лирикӣ ҷамъбаст гардидаанд зебуниссо назди ҳофиза марям ном бонуи донишманд асосҳои шеър улуми дунявиро меомӯзад зебуниссо ҳофизаи хеле қавӣ доштааст зебуниссо дар сурудани ғазалу рубоӣ табъи саршор дошта ба ғазалҳои ӯ сарояндагону мусаннифони тоҷик дар шаклу анвои мусиқӣ савт нақш амал сунбулӣ қавл кор тарона ҳои рангин сохта ва қисми зиёди ғазалҳояшро мураттибони рисола баёзҳои дувоздаҳмақом шашмақом ба шохаҳои овозии мақомҳо ворид намудаанд махсусан дар рисолаю баёзҳои шашмақом ки аз нимаи дуввуми садаи ва то дар ҳавзаҳои ҳунарии бухорою самарқанд хуҷанду тошканд таҳия гардидаанд аз ғазалиёти зебуниссо хеле зиёд истифода шудаанд убайди зоконӣ шоири адабиёти классикии форсу тоҷик низомиддин убайдуллоҳ мутахаллис ба убайди зоконӣ ва машҳур ба убайди зоконӣ дар таърихи адабиёти форсу тоҷик бузургтарин ҳаҷвнавис буда фасоди замон иллатҳои даврон ва нуқсонҳои табақаи ҳокимӣ чамъиятӣ феодалиро ҳаҷву маҳкум менамояд ӯ соли дар қаряи зокон ки аз тавобеи қазвин буд ба дунё омадааст таҳсили ибтидоии убайди зоконӣ дар қазвин гузашта дониши мадрасагиро ӯ дар шероз фаро гирифтааст низомиддин убайдуллоҳи зокони ки бо тахаллусҳои убайди зоконӣ убайди зоконӣ ва убайдуллоҳи зоконӣ машҳур аст соли дар деҳаи зокони музофоти қазвин дар оилаи вазири собиқ ба дунё омадааст таҳсили ибтидоии убайди зоконӣ дар зодгоҳаш ва шаҳри қазвин сурат гирифта дониши мадрасагиро ӯ дар шероз ба даст овард инчунин ӯ дар хат иншо нуҷум ва амсоли инҳо моҳир гашт бар замми забони модарии худ дар араби хам устод буд ва туркиро низ хуб медонист убайди зокони баъди ба охир расидани тахсил аз шероз ба казвин баргашта кози таъйин мегардад ва ҳамчунин дар мактаб кудаконро таълим медихад такрибан соли убайдро дар багдод мебинем ки ба вазири султон абусаиди элхони хоча алоуддини мухаммад дар хизмат аст дар ҳамин сол убайди зоконӣ дар багдод асари худ наводируламсол ро ба забони араби навишта ба ин вазир такдим менамояд вай ҳангоми вуруди худ ба багдод яъне соли барои подшоҳи он кишвар султон абдусаид дар илми балогат бо номи илми маонию баён рисолае навишта хостааст пешкаш намояд мукаррабони ин подшоҳи мугул гуфтаанд ки шоҳи мо ба чунин рисола илтифоту эхтиёч надорад убайд қасидаи дигаре эҷод намуда мехоҳад ки онро дар хузури абусаид кироат кунад ба ӯ мегуянд ки шоҳи мо токати шунидани дуруги маддохони таъмакор надоранд ин хол убайдро музтариб месозад дар ин холат ӯ ба гуфтани алфози ракик шуруъ мекунанд убайди зокони дар багдод зиндагии ғамангезу ногувореро аз сар мегузаронд дур аз ёру диёр муфлису бечора дар чанги бебизоати нодори ва эхтиёч ба балои карз гутида аз дасти карзхохон чои гурез надошт худи ӯ мефармояд вай наводируламсол ро бо умеди он навишта буд ки вазир хоча алоуддин уро ба подшоҳ тавсия кунад то ки тарбият бинад ва ба ин восита аз карзхо рахо шавад аммо вазири мазкур ин мақсади шоирро ба амал наоварда уро ноумед кард адиби хачвнигор хоча алоуддинро дар яке аз шеърҳояш бо тахкир ёдовари кардааст баъди тахти шерозро соҳиб шудан ва дар караму ҷавонмарди ба тарбияи суханварону донишмандон ном баровардани шайх абуисхок убайди зокони такрибан соли аз багдод роҳи шерозро пеш гирифта ба хизмати вазири абуисхок амидулмулк камар баст ва дар ин вазифа сол хизмат кардааст убайди зоконӣ соли маснавии ушокнома ро барои абуисхок навишта дар ашъори дигараш хам ин амиру вазирро ба неки ёд мекунад соли амири кирмон муборизиддин шерозро истило намуда абуисхокро ба қатл расонд мухити адабии шероз пароканда шуд ва шоир ночор шерозро тарк намуда боз роҳи багдодро пеш гирифт мувофики навиштаи давлатшоҳи самарканди асри х салмон ки дар дарбори султон увайс эътибор ва обруи калон дошт бо сабабе аз убайди зокони ранҷида уро хаҷв балки тахкир мекунад ин китъа ба гуши убайд расида буд дар багдод мулокоти нахустини убайди зоконӣ ва салмон дар канори дачла вокеъ гардидааст салмон он чо дар ихотаи наздикони худ фарогат дошт мачлиси ахли завкро дида убайд он чо дохил мешавад салмон аз убайди зоконӣ пурсид ки аз кучост убайд гуфт аз казвин салмон боз пурсид номи салмон оё дар казвин маъруф ва аз ашъораш чизе машҳур аст ё на убайди зоконӣ гуфт китъае аз ашъори ӯ бисёр машҳур аст ва ин бихонд он гох гуфт агарчи салмон марди фозил аст ва метавон ин китъаро ба вай нисбат дод аммо гумони голиби ман он аст ки ин китъа аз зани ӯ бошад албатта ин китъа дар назираи рубоии машҳури салмон эҷод гардидааст ки ин аст салмон аз ҳозирчавоби зарофат аз лутфи сухани гуянда пай бурд ки назди ӯ убайд аст макдамашро ганимат шумурд ва узри хичои вай бихост убайди зоконӣ гуфт эй салмон бахтат ёвари кард ки зуд ба эътироз икдом намуди ва аз шарри забонам расти дар ин миён писарони амир муборизиддин шох шучоъ ва шох махмуд бар алайхи падари худ исён бардошта падар аз тахт дур карда ба чашмонаш мил кашиданд шох шуҷоъ ки то ин вакт хокими кирмон ва абаркӯҳ буд соли ба тахти салтанати шероз нишаста ва то соли хукумат ронд убайди зокони хабари маъзул шудани муборизиддин ва чулуси шох шучоъро шунида такрибан соли ба шеъроз баргашт ва дар хакки шох шучоъ қасида гуфт охири умри убайди зокони дар хидмати шох шучоъ дар шероз ва кирмон гузаштааст соли шох шучоъ аз дасти бародараш шикаст хурда ба кирмон гурехт у убайди зокониро низ хамроҳи худ бурд убайд дар ишора ба ин воқеа менависад тахайюровараш он аст ки убайди зокони ки дар ин вакт пирамарди сола буд дар солаги аз шероз ба багдод рафт такрибан дар солаги аз багдод боз ба шероз баргашт то солаги дар сафарҳои подшоҳону хакимон ба онҳо хамроҳи мекард дар базму размхо ширкат меварзид базлагуву хазлкаш буд ба хаттоти машгул мешуд аз ҷумла дар фатхи исфаҳон ки соли ба вукуъ пайваст убайд хамроҳи шох шучоъ буд убайди зокони дар ин давра низ аз карз ва карзхохон менолад ин шиквахо ки дар порчаҳои шеъри тачассум гаштаанд баробари баёни ахволи шахсии убайди зокони қисмати талхи аксари ахли илму ҳунарро дар замони ӯ ифода менамоянд накл менамоянд ки ҳангоми марг убайд ба фарзандонаш мегуяд ки дар фалон чо ганҷе дорад пинхони баъди ба хок супурдан он ганҷ ро мекушоянд ки ин байт будааст носири хусрав нависанда файласуф шоир адиб мутафаккири барҷастаи тоҷик носири хусрав соли дар шаҳри қубодиён ки дар қисми ҷанубии тоҷикистони имрӯза ҷойгир аст дар хонаводаи деҳқон ба дунё омадааст номи пурраи ӯ чунин аст абумуиниддин носири хусрави қубодиёнӣ аён аст ки номаш носир номи падараш хусрав тахаллусаш абумуиниддин ва қубодиёнӣ нисбааш мебошад падараш деҳқон буд ва носири хусрав баробари ёд гирифтани кори деҳқонӣ хату савод ҳам баровард қайд кардан лозим аст ки дар он замонҳо шахси бадавлату молдорро деҳқон мегуфтанд ва онҳо дар назди дигар табақаҳои ҷомеа обрӯи калон доштанд баъд аз ин носир дар мактаб маълумоти ибтидоиро гирифта пас аз он таҳсилро дар мадрасаи балх давом дод дар давоми таҳсил махсусан ба омӯзиши илмҳои фалсафа мантиқ ва табиатшиносӣ бештар майл зоҳир мекард носири хусрав солҳои юми асри ҳамчун шоир ва олими забардаст ном баровард муддате дар даргоҳи султон маҳмуди ғазнавӣ дар корҳои маъмурии молиявӣ хизмат кардааст соли дар хуросон табаддулоти давлатӣ оғоз ёфт носири хусрав муддате дар девони молиёти салҷуқиён хизмат намудааст носири хусрав бар замми хизмати дарбор бо корҳои деҳқонӣ низ машғул буд оҳиста оҳиста хизмати дарборӣ ба дилаш зад чунки дар хизмат тазъиқу фишор ва аз фосидон бадӣ медид дӯсти ҳақиқии беғаразро надошт касеро ки медид хушомадгӯю риёкор буда барои худ баҳрае меҷуст носири хусрав ин гуна дӯстони риёкорро чашми дидан надошт ва аз онҳо худро дур медошт ҳамаи ин сабаб шуданд ки ӯ тарки хизмати дарбор намуда ба сафар тайёрӣ дид мақсади сафар карданаш шинос шудан бо ҳаёт ва зисту зиндагонии мардум табиати кишварҳо шаҳрҳо буд ва инчунин ӯ мехост бо мундариҷа ва таълимоти мазҳаби исмоилия дар минтақаҳои гуногун шинос шавад исмоилиён як шохаи машҳури шииён дар асрҳои буданд носири хисрав ба ин мазҳаб аз он сабаб майл дошт ки онҳо ба ривоҷи илму дониш диққат медоданд ва тарафдори озодфикрӣ буданд носири хусрав молу мулкашро ба бечорагон тақсим карда соли бо бародараш абусаид ба сафар баромад ин сафараш сол давом карда ӯ аз эрони ғарбӣ ироқ ва арабистону мисрдидан кард дар ин муддат носири хисрав ҷараёни исмоилияро бештар омӯхта худ тарғибгари ин ҷараён шуд соли носири хусрав ба хуросон баргашт вай боз кори деҳқониашро ба роҳ монда акнун пайваста дар байни мардум мазҳаби исмоилияро ташвиқу тарғиб мекард ки ин қаҳру ғазаби суннипарастонро ба амал овард носири хусрав ба таъқиб дучор шуд ва дар хуросон зистани ӯ хавфнок гардид вай дар чанд ҷойгоҳ паноҳ бурда ва оқибат ба кӯҳистони дурдасти бадахшон дараи юмгон дар паноҳи мардуми олиҳиммати бадахшон боқимондаи умрашро гузаронид носири хусрав дар ғарибӣ ва дур аз ватани аҷдодӣ худро нороҳат ҳис мекард мулки хуросонро ёд мекард бар замми он дар ин ҷо имконияти шуғли деҳқонӣ ҳам набуд носири хусрав дигар ба хуросон баргашта натавонист вай қариб ҳамаи асарҳояшро дар ҳамин ҷо навишта онҳоро ба мулкҳои дигар равон кардааст соли носири хусрав дар юмгон аз олам чашм пӯшид китоби сафарнома мушоҳидаҳои нависандаро аз сафари ҳафтсола бо насри равону сода инъикос кардааст ин асар аҳамияти бадеию таърихӣ дорад ҳодисаҳои он вокеӣ мебошанд нависанда ҳар он чизеро ки дар сафар дидааст ва таассуроте ки ҳосил кардааст ҳамон хел айнан баён намудааст масалан дар сифати шаҳри байтулмуқаддас иерусалим менависад шаҳрест бар сари кӯҳе ниҳода ва об нест магар аз борон ва дар рустоҳо об аст аммо ба шаҳр нест ин шаҳр бар сари санг ниҳодааст ва шаҳри бузург аст он вақт ки дидам бист ҳазор мардум дар вай буданд ва бозорҳои неку ва биноҳои олӣ дорад ва ҳама замини шаҳр бар тахтасангҳое фарш андохта ва ҳар куҷо кӯҳ будааст ва баландӣ буридаанд ва ҳамвор карда чунон ки борон борад ҳама замин покиза шуста шавад дар сафарнома носири хусрав манзараҳои табиати кишварҳои гуногун анъанаҳои мардум ободии шаҳрҳоро ба таври муфассал нақл кардааст девони ашъори носири хусрав аз қасидаҳои мазҳабӣ фалсафавӣ ва иҷтимоӣ ғазалхо рубоиҳо ва қитъаҳо иборат буда байтро ташкил медиҳад дар эҷодиёти носири хисрав панду насиҳат бисёр вомехӯрад олими шӯравии тоҷик холиқ мирзозода дар китоби худ таърихи адабиёти тоҷик эҷодиёти носири хусравро ҳаматарафа таҳлил намуда ақидаву назарияҳо ва ҷаҳонбинии бой доштани ӯро қайд кардааст мирзозода оид ба эҷодиёти носири хусрав чунин хулосаҳо баровардааст камолиддин масъуди хуҷандӣ маъруф ба шайх камол аз орифон ва шоирони порсигӯи садаи милодӣ аст камоли хуҷандӣ дар соли дар шаҳри хуҷанд дида ба ҷаҳон кушодааст ҷавонияш дар зодгоҳаш гузашта ва маълумоти ибтидоиро низ дар он ҷо омӯхтааст сипас таҳсили улумро дар шаҳрҳои самарқанду шош давом додааст вай дар ҳузури устодон аз китоби машҳури саккокӣ мифтоҳ ки дар он айём асоси таълими забон ва адабиёт ба шумор мерафт алкашшоф и замахшарӣ матолеъ мисбоҳ ва ғайра дарс омӯхтааст камол яке аз донишмандони бузурги замони худ буд камоли хуҷандӣ пас аз сафари ҳаҷ ба макка дар шаҳри табрез монд ва дигар ба зодгоҳаш барнагашт вай дар табрез зиндагии ороме ёфта ва вопасин рӯзҳояшро низ дар ин шаҳр гузарондааст ба дастури султон увайс барои шоир дар доманаи хушбоду ҳавои волиёнкӯҳ хона ва боғ сохта шуд ва хонагоҳи камоли хуҷандӣ маҷлисгоҳи шоирону орифон шуд шайх камоли хуҷандӣ ҳангоми тохтутози тӯхтамишхон ба табрез ҳамроҳ бо дигар асирону ғаниматҳо ба шаҳри сарой бурда шуд ва чаҳор ё ёздаҳ сол дар он шаҳр монд асорату ғурбатро бо ёди табрезу дӯстони табрезияш ба сар бурд ва ниҳоят дубора ба табрез баргашт камоли хуҷандӣ соли дар табрез даргузашт ва дар боғаш ба хок супорда шуд дар канори оромгоҳаш нигоргарон камолиддин беҳзод ва султон муҳаммад наққош ва шоирон машрабии шервонӣ ва тусӣ низ хобидаанд хоҷа абдураҳими хилватӣ таърихи вафоти шайх камолро дар қитъаи зерин чунин ба назм меоварад эзоҳот леонард луизон соли тав исломшиноси амрикоӣ мавлонопажӯҳ ва пажӯҳишгари адабиёти форсӣ буда узви бунёди мероси эрон дар бахши адабиёти классики форсӣ ва сӯфия дар депортамони мутолеоти исломӣ ва арабии донишгоҳи эксетеи ингилистон ва сардабири маҷаллаи мавлоно ревив аст хуҷанд зодгоҳи камол шоири эронӣ ки шаҳрест дар канораи рӯди сайҳун дар сарзамини таърихии мовароуннаҳр ҳамон шаҳр ки юнониён онро александрошото меномиданд ва дар иттиҳоди ҷамоҳири шӯравии собиқ савиятобод ном гирифта буд имрӯз ҷамъияте наздик ба ҳазор нафар дорад дар садаи чаҳордаҳум мусофирон масофати хуҷанд то самарқанд пойтахти имперотурии темурилангро бо шутур даҳрӯза мепаймуданд ба навиштаи ҷомӣ дар нафаҳот ул унс камол соле чанд аз ҷавониро дар шаҳри шуш дар ӯзбекистони кунунӣ дар маҳзари орифе ба номи шайх хоҷа убайдуллоҳ ки аз ӯ донистаҳо чандон нест ба шогирдӣ гузаронид аммо манобеи муътабари дигар чун равзот ул ҷинон таълифи ҳофиз ҳусайн карбалоии табрезӣ машҳур ба ибни карбалоӣ ишорае ба ин шаҳр ё ошноии камол бо хоҷа убайдуллоҳ накардаанд аммо ибни карбалоӣ ки ҳеч гоҳ аволими рӯҳиро дар зиндагии орифон нодида намегирад ба достони дигаре дар ин маврид ишора кардааст ҳазрати махдумӣ адомаллоҳу баракотиҳи фармуданд ки ҳазрати махдуми муқаддас қуддиса сирруҳу мефармуданд ки ҳазрати шайх камол дар авоили ҳол ки дар хуҷанд ташриф доштаанд ба риёзоту муҷоҳидаи тамом ба сар мебурдаанд ва эшонро ҳолоти ғариб рӯй намуда буда ва падари эшонро ҳамин як писар буда ва мехостанд ки вайро кадхудо созанд мушорун илайҳиро чандон рағбате бо он набуда то ин ки ба воситаи иброму илҳоҳи падар розӣ гаштаанд ва духтар ба никоҳи эшон даровардаанд то дар шаби зифоф ба расми маъҳуд пеши завҷаи худ рафтаанд гарчи дар мавриди иқомати кӯтоҳи камол дар шаҳри шуш ё дар сарой манобеи мувассақе дар даст нест иқоматаш дар табрез ки то поёни умр буд ва мавриди таъйиди ҳамаи маохизи таърихӣ аст аз аҳамияти вижаи таърихиву фарҳангӣ бархурдор аст зиндагӣ дар табрез ва табъид ба сарой пас аз шерозу самарқанд табрез яке аз се қонуни аслии фарҳангии эрон дар садаи понздаҳум ва афзун бар он пойтахти кишвар дар бештари даврони зиндагии камол буд гарчи дар даврони зиндагии камоли хуҷандӣ табрез ҳукмронони гуногун бар худ дид ва борҳо дар ҷанг ба муҳосираи сипоҳиёни фармонравоёни музаффарӣ ҷалоирӣ туркман ва темурӣ даромад ӯ бо султон ҳусейн ибни увайси ҷалоир ҳ равобите некӯ дошт дар ин бора давлатшоҳи самарқандӣ менависад ки султон ҳусейн ибни увайси ҷалоир дар хиттаи табрез ҷиҳати шайх манзиле сохт бағоят назаҳ ва бар лангари шайх вақфҳо кард ин манзил ки хонақоҳи сӯфиён шуд боғе бузургу маҳсур дошт ва дар нимфарсангии табрез дар валиёнкӯҳ бино шуда буд дар абёти зер шоир ба васфи манзилу зебоии маҳалле ки дар он бино шуда пардохтааст камол дар посух ба муддаиёне ки бар ӯ ба хотири пазируфтани манзил аз султон хурда мегирифтанд чунин суруд дар девони камол ишораҳо ба рӯйдодҳои сиёсӣ ва фармонравоён андак ва гоҳ гоҳ аст гӯё шоир худро аз тӯфонҳои балое ки бар гирди ӯ мевазида фориғ мепиндошта аммо вай ҷой ҷой аз табъиди худ ба сарой ба талхӣ сухан мегӯяд аз гузориши ибни карбалоӣ чунин бармеояд ки ҳамлаи туқтамишхон бар табрез бидуни тардид муҳимтарин рӯйдод дар зиндагии шоир будааст камоли хуҷандӣ дар ин вайрониву куштор ва чи басо дар эътироз ба он абёте сурудааст дар ин абёт шоир ба мирвалӣ яке аз мудофиони табрез дар баробари сипоҳиёни шоҳзодагони ҷағатоӣ ва фармондеҳи сипоҳиёни табрез дар даврони султон аҳмади ҷалоир ишорае карда ки ҳокӣ аз душмании жарфи ӯ бо шахси туқтамиш аст ин абёт ҳамчунин ба бозсозиву мараммати рубъи рашидия и табрез ки чанде пеш аз ҳамлаи сипоҳиёни туқтамиш оғоз шуда буд низ ишорае дорад пас аз даргузашташ танҳо ҳазор байт аз шеърҳояшро ёфтанд аз он шумор то замони мо танҳо ҳазор ё зиёда то ҳазор байт расидааст ашъори пуррааш нашр нашудааст леонард луизн зиндагӣ ва даврони камоли хуҷандӣ порча равшан аст ки камоли хуҷандӣ ҳаммонанди бисёре аз шоирони он рӯзгор ба табрез шаҳри оғушта ба таб дилбастагии фаровон дошт на танҳо шоирон ки сӯфиёни он даврон аз ҷумла ҳуруфия табрезро шаҳри маълуфи худ мешумурданд фазлуллоҳи астарободӣ ҳ м пешвои ҳуруфия табрезро ба унвони шаҳри мазҳабиву ирфонӣ аз макка бартар медонист аммо макон дар шеъри камол ҳаммонанди шеъри ағлаби шоирони мутасаввиф ҳайтае даруниву равонӣ аст ки дар он шаҳрҳо қонуни худогоҳиву қаламрави ҷонанд ва на падидаи моддӣ ончунон ки дар шеъри шоирони воқеъгаро метавон ёфт ашк аз димишқи дида зи савдои мисри дил монанди сели даҷлаи бағдод меравад камоли хуҷандӣ дар бисёре аз сурудаҳои худ мадеҳасароро ба хотири мақомхоҳӣ ва имтиёзталабии онон ба боди интиқоду эътирози худ мегирифт бо ин ҳама бархе дигар аз ашъори ӯ дастикам ва дар зоҳири амр нишоне аз мухолифати ӯ бо баҳрамандияш аз силаи подшоҳон нест гарчи ӯро ҳаргиз наметавон ба сони ҳумоми табрезӣ ё салмони соваҷӣ шоире дарборӣ донист вай ба некӣ огоҳ буд ки саховати ҳокимон ҳаргиз бетамаъ ва таваққуъ нест ва дар базлу бахшиши онон азобе нуҳуфтааст ин ду байт посухе ба ин даъво аст ки шоири сӯфимашраб бояд ҳамвора бар неъматҳои дунявиву моддӣ дасти рад гузорад ва бидонад ки пазируфтани инъоми ҳокимон мояи сустии таваккули ӯ ба худост ва саранҷом шоир бо ишораи дупаҳлӯ ба тахаллуси худ камол нидое фурӯтанона сар медиҳад ва муддаӣ мешавад ки кори фақиру дарвеш дар баробари султон ҷуз гадоӣ нест сурудаҳои камоли хуҷандӣ дар ситоиши фармонравоёни замон бисёр андак аст ва танҳо як байт дар ҳамаи девони ӯ ба сипос аз темури ланг суруда шуда аммо эътирофи шоир дар ин байт ки расидани ӯ ба дӯстон мадюни лутфи султон аст ва аз ҳамин рӯ сипосгузори ӯст ба ҳеч рӯй нишони рафтору маниши камол ва ё кайфияти ашъори ӯ нест дар воқеъ абёти зер ки аз бахшҳои гуногуни девони камол нусхаи шедфар барчида шуда гӯёи безории жарфи шоир аз ҳимояту карами ҳокими рӯз аст дар бештари мутуни муътабари таърихӣ равобити камоли хуҷандӣ бо амир мироншоҳ фармонравои темурии озарбойҷон дар солҳои ҳ м ба унвони унсуре асосӣ дар зиндагии шоир қаламдод шудааст дар воқеъ равобити байни ин амир ва шоир абъоде афсонаӣ ёфтааст самарқандӣ дар бораи шахсияти мироншоҳ менависад чанд сол ба истиқлол дар озарбойҷон салтанату ҳукумат намуд подшоҳзодаи хушманзару аҳли табъу мулоим буда ва шуаро дар ҳусну ҷоҳи ӯ ашъор гуфтаанд чунин ба назар мерасад ки камоли хуҷандӣ низ алоқаву иродате мутақобил ба мироншоҳ доштааст ба гуфтаи муиззӣ яке аз шоирони он рӯзгори табрез бисёре аз шоирони сӯфимашраби он диёр дар ситоиши шахсияту маниши ин амири темурӣ бо якдигар дар рақобат буданд даргузашти шоир ва афсонаҳои пас аз марг гарчи ибни карбалоӣ аз даргузашти камол ба сукут гузаштааст машриқии табрезӣ аз муридони побарҷои шоир ва аз ёрони наздики ӯ моддаи таърихи даргузашти вайро ҳ м чунин сурудааст овозаи камол пас аз марг танҳо ношӣ аз ашъори ӯ набуд камолиддин ҳусайни гозургоҳӣ дар маҷолис ул ушшоқ ҳудуди ҳ м дар бораи ӯ менависад баъзе мегӯянд аз авлиёст ва баъзе мегӯянд аз шуарост зоҳиран барзах аст миёни ин ду тоифа ва ҷониби вилояташ ғолиб гозургоҳӣ ва самарқандӣ ҳар ду муътақиданд ки шахсияти шоир дар сатҳи руҳониву маънавӣ низ мутаҷаллӣ будааст дар адабиёти форсӣ тоҷикӣ хоҷа камоли хуҷандӣ чун шоири ғазалсаро шӯҳрат дорад ғазалҳои шоир хам аз лиҳози корбурди саноеи адабӣ ва ҳам аз лиҳози фасоҳату балоғат комил буда чун намунаи олии осори лирикии адабиёти форсӣ тоҷикӣ шинохта шудаанд ин чанд байт аз ашъори камол аст достони зер аз ибни карбалоӣ дар бораи муршидаш амир сафиуддиншоҳи муҷтабо даргузашта ба ҳ м намунае аз афсонаҳоест ки дар бораи камоли хуҷандӣ пардохта шуда дидам ки манзили васеъе аст бар болои он манзил ҷое ки садрхона аст пири басафое нишаста мегӯянд ки ин шайх камоли хуҷандӣ аст дар ин асно шахси дигар ба ин маҷлис дармеояд ҳазрати шайх ба таъзими вай нимхез мешаванд касе мегӯяд ки ин султонулорифин абӯязиди бастомӣ аст баъд аз он ҳазрати шайх камол мефармоянд ки мо понсад касем ки муҳофизати ин шаҳр мекунем ки балое нозил нашавад ба ин ҷо ва ба султонулорифин мегӯянд ки шумо низ аз он ҷумлаед чун ин фармуданд маро ифоқат рӯй намуд филфавр ба мулозимати шумо омадам ки ин воқеаро маъруз дорам иншоаллоҳу таоло ташвише нахоҳад буд ончунон шуд ки он азиз гуфта буд ҳеч гуна балия рӯй нанамуд соли пайкараи камоли хуҷандӣ дар шаҳри хуҷанд гузошта шудааст муаллиф камолидин нурматович надиров собиқ театри давлатии мусиқӣ мазҳакавии ба номи а с пушкини шаҳри хуҷанд баъд аз соҳиб гардидан ба истиқлоли тоҷикистон ба номи театри давлатии мусиқӣ мазҳакавии ба номи к хуҷандӣ иваз карда шудааст боғи навсозишудаи фарҳангӣ фароғатии ба номи камоли хуҷандӣ бо пайкараи ӯ мақбара ва хонаю чорбоғи рамзии ин шоири ширинкаломи тоҷик дар шаҳри хуҷанд марти соли ифтитоҳ ёфт порчаҳо аз ашъори шоир якчанд маротиба дар тоҷикистон рӯи нашр омадаанд шамсиддин муҳаммад ҳофизи шерозӣ соли дар шаҳри шероз ки даҳҳо адибони забардаст аз хоки он хестанд ба дунё омада тамоми умр дар он ҷо зистааст номи шоир шамсиддин муҳаммад ва тахаллусаш ҳофиз аст сабаби ҳофиз тахаллус гирифтани шоир он аст ки ӯ қуръонро аз ёд медонист ва ба навъ онро тиловат мекард бобои ҳофиз ки аз купо ном музофоти исфаҳон буд ҳангоми ҷавонии падари ҳофиз ба шероз мекӯчад ва дар он ҷо иқомат ихтиёр мекунад падари ҳофиз ки баҳоуддин ном дошт дар шероз ба касби тиҷорат машғул буд модари ӯ аз аҳли козрун буд зиндагии осоишта дар хонадони ҳофиз дер напоид ҳанӯз дар вақти тифл будани ҳофиз падари ҷавони ӯ аз олам гузашт аз ӯ чанд фарзанди хурдсол ятим монданд дар андак вақт мероси гузоштаи падари ҳофиз тамом шуд бародарони у ба ҷустуҷӯи луқмаи ноне ба ҳар тараф рафтанд ҳофиз ки дар байни онҳо аз ҳама хурд буд бо модараш дар шероз монд модар фарзанди худро аз хӯроку пӯшок таъмин карда натавониста ӯро ба дари сарватманде ба хидмат дод ҳофиз баъд аз чанде ба хидмати нонвоӣ ба шогирдӣ истод ва касби хамиргариро пешаи худ сохт касби ҳофизи хурдсол басе вазнин ва тоқатфарсо буд ӯ аз нимаи шаб то субҳ хамир мекард ва музди ба даст овардаашро ба чаҳор ҳисса тақсим мекард як ҳиссаи онро ба модараш медод як ҳиссаро худаш сарф мекард ва як ҳиссаи дигарро ба мактабдор дода рӯзона дар мактаби ӯ мехонд чоряки боқимондаро ба бечорагон хайр мекард дар мактаб ҳофиз истеъдоди фавқулоддаи фитри зоҳир намуда қуръонро зуд аз ёд кард ва хондану навиштанро низ ба хубӣ омӯхт дар маҳаллае ки ҳофиз мезист дӯконе буд ки онҷо аҳли адаб ҷамъ шуда муошира ва базми сухан меоростанд ҳофиз низ гоҳ гоҳе аз он маҳфил файз гирифта ба машқи шеър оғоз кард лекин бештари вақти ӯ ба андухтани илм сарф шуда ҳофиз дар баробари мустақилона омӯхтани мероси форсизабонон забону адабиёти араб ҳадису фиқҳ ҳандасаву нуҷум ва қуръонро бо ҷидду ҷаҳд омӯхта дар андак замоне ҳамчун олим машҳур шуд ӯ ҳатто ба китоби машҳури тафсири кашшоф шарҳ навишт ҳофиз ҷое ба омӯзиши улум ишора карда мегуяд аз ишораҳои худи у муҳаққиқони гузашта ва имрӯза пай бурдаанд ки ӯ соҳиби зану фарзанд будааст ба қавли муаллифи тазкираи хизонаи омира гуломалихони озод фарзанди калони хофиз ки шоҳнуъмон ном доштааст дар ҳиндустон фавт карда будааст фарзанди дигари ӯ дар кӯдакӣ аз олам гузаштааст инчунин аз ашъори ҳофиз маълум мешавад ки ёри азизаш ҳам ӯро танҳо гузошта оламро хеле пеш аз ӯ падруд гуфта будааст бар замми махрумиятҳои оилавӣ ва шахсӣ ҳофиз аз замонаи шум низ азиятҳои зиёд мекашид хофиз дар замоне хаёт ба сар мебурд ки задухурдхои пайдарпаи хокимони махалли мамлакатро хароб ва мардумро хонавайрон мекарданд дар баробари нооромии замон задухурдхои ашрофзодагон катлу горати бегонагон ахволи зиндагии хофиз хам бешубха токатфарсо буд махсусан хокимону давлатмандони шероз ба кадри сухани хофиз намерасиданд аз хамин чихат шоири бузургвор шиквахо мекард бо вучуди ин кадар парешони хофиз шабу руз кор мекард шеър мегуфт газалхои намакини у дар саросари кишвархое ки забони точики форсиро медонистанд гулгулахо меафганд ва ба кавли давлатшохи самарканди дар хама чо макбули дилу хавоси мардуми авом мегардид мураттиби номаълуми девони хофиз низ пас аз андаки вафоти у хабар медихад ки шеъри хофиз бо тамоми чалол ва шукух дар андак муддате ба аксои туркистон хиндустон ирок озарбойчон расида газалхои шурангези у чунон маъкули хосу ом гашта буд ки мачлисе бе нукли сухани завкомези у равнак намеёфт худи хофиз низ шухрати ашъори шурангези худро чунин тасвир менамояд овозаи хофизро шунида хокимони гуногун аз хиндустону ирок мехоханд ки хофиз дар дарбори онхо хидмат кунад уро бо ин максад даъват мекунанд чунончи дар замони муборизиддин ки ахволи хофиз дар шероз табох буд султон увайс уро ба багдод даъват мекунад дере нагузашта бародари у султон ахмад султон увайсро кушта дар соли ба тахт нишаст у низ хост ки хофизро ба дарбори худ чалб намояд вале хофиз аз порс ба чониби багдод рагбат накард ва ба хушкпораи нони ватани худ каноат намуда онро аз шахди шахрхои гариби боло мегузошт хофиз шерозро басе дуст медошт ва ба он ифтихор мекард аз ин ру ба сахтиву зори хам бошад зиндагии хофиз асосан дар шероз гузаштааст ва дар тамоми умри худ ду бор ба язд як бор ба исфахону хурмуз ба сафар баромадани уро мухаккикон тахмин мекунанд вафоти хофиз дар соли мелоди вокеъ гардидааст харчанд хофиз вафот кардааст вале каломи шурангезу ашъори диловезаш хазорон шуридагону ошикони сухани форсиро тасхир намудаву барои хамешаги симои уро дар дилу дидаи дилбохтагон ва хаводоронаш зинда медорад ҳофиз бузургтарин шоири ғазалсарои тоҷик буда дар таърихи адабиёти форсу тоҷик мақоми баланд дорад осори ҳофиз асрхо инчониб дар сарзамини эрону ҳиндустон афғонистон ва осиёи миёна шуҳрат пайдо карда дар дили хазорон пайравону муштоконаш чой гирифтааст номи баланди хофиз аз худуди ватани худ эрон гузашта дар тамоми дуне машхур шуд вай дар замоне ки дар хаёти сиёси ва ичтимоии эрону мовароуннаҳр бисёр вокеа ва ходисахои ногувор руй медоданд умр ба сар бурда ва бо калами сехрангези худ хама беадолатию мардумфиреби чахлу гурури табакахои хукумрони чамъиятро фош мекард ахамияти каломи шурангези ҳофиз ва сирри шухрати шоири бузург дар ин аст ки маъни ва мазмунхои баланди назари панду хикматро бо суханхои ширин баён кардаву ба хар мавзуъ аз равзанаи ишк менигарад умуман ҳофиз дар эчод намудани шеър монанди як наккоши мохир хар як маъниро бо рангхои зебо оро дода маъни ва мазмуни шеърашро дилнишин намудааст аз ин чихат ҳофиз хам монанди бисёр шоирони гузашта дар бораи шеъри худаш меболад дар китобхонахои машхури дунё нусхахои девони ҳофиз дар катори пурарзиштарин осори инсоният махфузанд намунаи газалиёти ҳофизи шерозӣ дар ҳиндустон ва арабистон туркия озарбойчон осиёи миёна россия олмону ингилистон ва гайра нашр ва тарчума гардидаанд бисёре аз шоирони газалсаро чун к хучанди ҳилолӣ фузулӣ навои ҷомӣ ва гайрахо аз газалхои у илхом гирифта ва дар пайравии ашъори чахоншумулаш эчод кардаанд шоирон ва мутафаккирони аврупо низ ашъору афкори ҳофизро таклид карда аз ашъори дилнишини у бахра ёфтанд ба хамин тарик шухрати хофиз аз доираи мамлакати худ берун баромада ба тамоми шарку гарб пахн гардида дар катори бузургтарин шоирони дуне макоми арчманде гирифтааст яъне ҳофиз яке аз он шоиронест ки хусусиятхои бисёр нозук ва латифи забони дари порсиро медонист дар таракки ва хусну латофати ин забон хизматхои такдиршавандае кардааст дар ашъори у садхо таркиб ва иборахои нав во мехурад ҳофиз дар газалхои чонгудози худ пеш аз хама ишкро тараннум карда онро чун ёдгори бемунтахои инсоният ба калам додаст осори ҳофиз ба катори дастовардхои тамаддуни чахон дохил шудааст ва аз ин ру хамчун яке аз бузургтарин шоири лириканависи беназир шухрати чахони дорад ҳофиз ва шахсияти ин сухансарои номи диккати бисёр бузургони чахонро ба худ чалб кардааст бисёре аз устодони назм аз ангезаи шигифтангези газалиёти ҳофиз бахравар шудаанд ва дар ситоишу васфи каломи шурангези у таассуроти хешро баён кардаанд бузургтарин намояндаи адабиёти чахонӣ шоири немиси асри гёте андешахои худро доир ба ашъори ин шоири тавоно ва илхомбахш пас аз ошнои пайдо карданаш бо эчодиёти ҳофиз навиштааст эй ҳофиз сухани ту ҳамчун абадият бузург аст зеро онро оғоз ва анҷом нест ту он сарчашмаи файзбахши шеъру нишотӣ ки аз он ҳар лаҳза мавҷе аз паси мавҷи дигар берун метароват лоиҳаи коди кушод аст ки шиораш чунин аст таҳия кардани пакети барномаҳои корие ки дар ҳамаи платформаҳо кор кунад ва дастрасии ҳама гуна фаъолиятнокӣ ва маълумотро дар асоси бо компонентҳои озод ва қолаби файлии бунёд таъмин намояд инчунин маҳсулоте мебошад ки ифодагари ин мазмун аст вай пакети кории барномаҳост ки барои ҳама бепул буда дорои модулҳо барои тахрири матн ҷадвалҳои электронӣ сураткашии графикаи векторӣ таҳрири ва презентатсияҳо баёнияҳо мебошад аз ҷитати имкониятҳо ва гузарондани амалиётҳо он бо дигар пакетҳои кории барномаҳои машҳур ва пулакӣ муқоисапазир аст ва онро чун алтернатива ба ин пакетҳо ҳисоб кардан мумкин аст азбаски он бепул аст татбиқи он ба фаъолияти шумо осон аст версияҳои пешинаи он аллакай барои аксари корҳо масалан дар хона қобили қабул буданашонро собит сохтанд лоиҳаи бо забони тоҷикӣ зерлоиҳаи аст ки мақсади ниҳоияш дастрас кардани ин маҳсулот ба ҷомеаи тоҷикзабон аст дар лоиҳаи ба он ҷодаҳои диққати махсус дода шудааст ки барои тоҷикзабонон муҳиманд решаҳои худро дар дорад ки он яке аз васоити мебошад ки аз нимаи солҳои ум дар олмон кор карда баромада шудааст ва ҳуқуқи моликиятӣ дар соли аз тарафи харида шуд тафсири дар июни соли бароварда шудааст ва тафсирии дар моҳи маи соли дар назар дошта шудааст чизи ғайриоддӣ дар коркарди он аст ки он асосан дар муҳити лоиҳаи сарчашмааш кушоди ба амал бароварда мешавад барои он ки ин чиз имконпазир гардад сарчашмаҳои ро дар шакли кушода сохт ба истиснои як қатор модулҳое ки аз тарафи шахсони сеюм кор карда баромада шудаанд ҳамин тариқ онҳо аз доираи лоиҳа берун монданд ва лоиҳаи ро ташаккул дод лекин ин маънои онро надорад ки рушди минбъдаро ба хоҳишмандон вогузор мекунад қисми зиёди кор ҳоло ҳам аз тарафи барномасозони дар кор мекардагӣ иҷро карда мешавад ба ғайр аз он хароҷоти корбарии лоиҳаи ро ба ҳдаи худ дорад акнун мо мебинем ки аз сарчашмаҳои ду маҳсулот ҳосил карда мешавад ки дар он қисмҳои сарчашмаашон пушида аз нав ҳамроҳ карда шудаанд ва бародари хурдаш ки да он чунин қисмҳо аллакай асосан бо алтернативаҳои сарчашмаашон кушоди ба қадри кифоя қобили қабул иваз карда шудаанд аз ин р дар бисёр ҳолатҳо метавонад хосиятҳои худро дошта бошад дар муқоиса бо дар сарчашмаи бо забони англисӣ сохташудаи фарқияти байни маҳсулоти ва шарҳ дода шудаанд амалан чунин фарқиятҳо бояд ҷой медоштанд климент дар ҷаҳон ҷанфранческо албани июл март попи рим аз ноябр то март ҷанфранческо албани июли соли дар урбино таваллуд шудааст маълумоти асоси ва ҳаматарафаро гирифтааст дар синни солаги священнический сан шуд дар соли александр ба ӯ кулоҳи кардиналиро дод поп албани хеле сах принсипҳои шахси аз ба ҷойяш худаш нишастаро нигоҳдори мекард ва предшественника и не протежировал родственникам единственным исключением был аннибале альбани назначенный кардиналом в г его брат стал кардиналом только в правление иннокентия понтификат климента длившийся год был заполнен дипломатической деятельностью папских легатов и нунциев которые принимали активное участие в многочисленных интригах тогдашних королевских дворов все историки разделяют ныне мнение что эти интенсивные меры ватиканских дипломатов в небольшой степени способствовали повышению авторитета папства на международной арене конечно с влиянием папского государства считались но было известно что с помощью подкупа и нажима при папском дворе можно было достигнуть многого в богословской области самым значительным шагом климента была публикация сентябр г буллы направленной против янсенизма предложение из книги ведущего идеолога янсенизма французского теолога паскье кенел были объявлены буллой еретическими осуждение выдернутых из контекста предложений истинный смысл которых был часто вследствие такого приема искажен не с лучшей стороны характеризовало теологов римской курии тем более когда оказалось что некоторые осужденные фразы были цитатами из трудов августина творца идеологии западного христианства опубликование буллы не успокоило догматические споры во франции но зато способствовало росту религиозного скептицизма и индифферентизма которые характеризовали эпоху просвещения в г поп установил праздник непорочного зачатия отмечающийся декабр тоҷикон анъанаи хеле қадими сикказанӣ ва муомилоти пулӣ доранд барориши аввалин сиккаҳо дар сарзамини бостонии бохтару суғд аз асри то милод аз замони давлатдории сулолаҳои селевкиён ва юнону бохтариён ибтидо мегирад ин сиккаҳо драхма дирҳам ном дошта тибқи анъанаҳои сикказании юнониён сохта мешуданд минбаъд сикказанӣ ва муомилоти пулӣ дар тӯли таърихи миллат ҳеҷ гоҳ қатъ нагардида то садаи хх пайваста идома ёфтааст авҷи аълои сикказанӣ ва муомилоти молию пулӣ ба даврони аввалин давлати мутамаркази тоҷикон сомониён ки пули нави тоҷикистони мустақил ба ифтихори онҳо сомонӣ номгузорӣ шудааст рост меояд қобили тазаккур аст ки дар қаламрави ин давлати муқтадир қариб маркази сикказанӣ вуҷуд дошт португалия номи расмӣ ҷумҳурии португалия кишварест воқеъ дар аврупои ғарбӣ пойтахти португалия шаҳри лиссабон аст порту дуюмин шаҳри калон баъд аз лиссабон дар португалия аст маркази округи ҳамном ва музофоти таърихии дору литорал порту аз номгузории румии шаҳр гирифта шуда номи давлат махз аз ҳамин калима гирифта шудааст аҳолиаш тақрибан нафар мебошад дар агломерасияи портуи калон млн нафарро дарбар мегирад маркази таърихии порту дар қисми рости соҳили дарёи дору дар якчанд километр аз ҷои ҷори шудани он ба уқёнуси атлантик воқеъ аст маркази шаҳрро юнеско ҳамчун мероси мадании байналмилалӣ эълон намудааст мадагаскар кишвар ҷазираест дар уқёнуси ҳинд дар наздикии соҳили шарқии африқо ҷазираи мадагаскар аз ҷиҳати масоҳат дар ҷаҳон ҷои чорумро ишғол мекунад олами ҳайвонот ва олами набототи он хеле ғанӣ буда дар ин ҷо аз миқдори умумии ҳайвоноту набототи замин мавҷуданд ки танҳо дар ҳудуди мадагаскар во мехӯранд дар байни онҳо лемур аз ҳама машҳур аст мадагаскар ва мавритания кишварҳое мебошанд системаи даҳии арзҳои миллиро истифода намебаранд ҷумҳурии мадагаскар кишварест дар соҳили шарқии африқо дар ҷазираи мадагаскар масоҳаташ ҳазор км кв аҳолӣ млн нафар соли аз рӯи баҳододи смм пойтахташ шаҳри антананариву қисми марказии ҷазираро платои баланд имерина ишғол кардааст ки он мунтазам ба тарафи ғарб паст шуда аз ҳамвориҳои соҳилҳои шарқӣ ҷудо аст қуллаи баландтарин вулқони хомӯши марумукутру м аз сатҳи баҳр дар қисми шимоли кишвар ҷойгир аст дарёҳои мадагаскар кӯтоҳ ва обшорадор аз захираҳои обӣ бой мебошанд дарёҳои қисми шарқии кишвар тамоми сол об доранд дарёҳои муҳимтарини кишвар суфиа мангуки бетсибука вухитра кӯли калонтарин алаотра дар шимолу шарқ ҷойгир аст забонӣои расмӣ малагасӣ ва фаронсавӣ халқҳои дар ҳудуди кишвар иқоматдошта мерина бетсилеу бетсимисарака сакалава антандруи ба нажоди омехтаи муғулу зангӣ ки дар натиҷаи омехташавии муҳоҷирон аз архипелаги малай ва соҳили шарқии африқо пайдо шудаанд мансубанд кишвар аз музофотҳои маъмурии зерин иборат аст тулиара фианарансуа туамасина махадзанга ансеранана ва антананариву номи ҳамаи музофотҳо бо номи марказҳояшон мувофиқат мекунад созмони миллали муттаҳид смм созмони байналмилалӣ аст ки кишварҳои пирӯз дар ҷанги дувуми ҷаҳонӣ барои пуштибонӣ ва устувории сулҳу амният дар ҷаҳон ва густариши ҳамкорӣ миёни кишварҳо бунёд кардаанд мақсади асосии смм нигоҳдории сулҳ ва амнияти байналмилалӣ инкишофи муносибатҳои аҳлона дар заминаи эҳтироми принсипҳои баробарҳуқуқӣ ва худмуайянкунӣ ҳамкории байналмилалӣ доир ба ҳалли мушкилоти сиёсӣ иқтисодӣ иҷтимоӣ маданӣ ҳавасмандгардонӣ нисбат ба ҳуқуқи инсон ва амсоли инҳо мебошад пеш аз смм ташкилоти лигаи миллатҳо дар соли таъсис дода шуда буд номи созмони милали муттаҳид аз тарафи президенти има франклин д рузвелт пешкаш карда шуда буд ва дар эъломияи созмони милал январи соли истифода бурда шуд вақте ки намояндагони давлатҳо аз номи ҳукумати худ муборизаро бар зидди ҳитлер ба ӯхда гирифтанд дар ҳоли ҳозир смм давлатро дарбар мегирад аз рӯйхати давлатҳои пазируфтаи мустақил танҳо ватикан ба смм дохил нест штаб квартираи смм дар шаҳри ню йорк ҷойгир аст идораи асосии смм ин иборат мебошанд тайван уст формоза зебо ҷазира дар шарқи осиё ва яке аз провинтсияҳои хитой як давлати алоҳида бо номи ҷумҳурии чин ҷунхуа минго мебошад ниг мақолаи пурра ҷуғрофияи тайван соли дар ҷанги шаҳрвандӣ бо қӯшуни мао зедунг ноком шуд сардори ҳукумати миллии ҷумҳурии чин генералиссимус чан кайши дар тайван пинҳон шуд бо ӯ ба онҷо ҳизби ӯ бо номи гоминданг ҷой дарёфт кард маъмурият ва парламенти чин маҷлиси миллӣ ки аз намояндагони ҳамаи вилоятҳои чини иборат буд аз навинтихобшави баъд аз озод кардани чини минтақавӣ аз коммунистон ба назар гирифта шуд буд в связи с тем что возвращение на материк не состоялось работа депутатов свелась к продлению полномочий чан кайши а после его смерти его сына и преемника дзянг ҷинго в под давлением растущей оппозиции депутаты самораспустились а функции национального собрания перешли к вновь созданному парламенту в были введены прямые выборы президента страны президентом был избран ли денгхуей в году президентом стал кандидат от оппозиции демократическая прогрессивная партия чен шуйбян гоминданг впервые за полвека утратил безраздельную власть в стране сумев однако сохранить господствующее положение в парламенте дававшее возможность блокировать неугодные инициативы президента в чен шуйбян вновь победил на президентских выборах победив кандидата от гоминьдана лян ҷан с перевесом всего в это привело к ужесточению борьбы между дпп и гоминдангом межпартийные конфликты парализующие работу парламента привели страну к необходимости осуществления конституционных реформ призванных сократить число депутатских мест удалить из парламента представителей мелких маргинальных партий и сделать его более эффективным специально для разработки конституционных поправок в мае была выбрана национальная ассамблея тайвана введена смешанная мажоритарная система выборов каждый избиратель с настоящего момента будет выбирать как конкретного кандидата так и партию места в парламенте будет распределяться между партиями преодолевшими пятипроцентный барьер а остальные в одномандатных избирательных округах вдвое сокращена численность парламента с до мест окончательно упразднено национальное собрание а принадлежавшее ему право объявлять импичмент президента и вице президента передано законодательному собранию срок работы парламента увеличен с трёх до четырёх лет как и ӯ президента чтобы совместить парламентские выборы с президентскими вводится практика всенародного обсуждения новых поправок к конституции после одобрения их парламента для принятия поправок требуется их одобрение зарегистрированных избирателей независимо от явки полагают что это нововведение может положить конец планам политических партий сст союз солидарности тайвана и дпп легализовать через референдум статус тайвана как независимого государства новая система выборов выгодна партии гоминданг эта партия с почти военной дисциплиной имеет эффективную структуру и разветвлённую сеть местных комитетов способных обеспечить победу в большинстве мажоритарных округов август в году лидеры двух главных оппозиционных партий тайваня в том числе лидер гоминьданга лян ҷан посетили с визитом кнр где встречались с председателем кнр ху ҷиньтао официальный пекин расценивает этот факт как большой успех и прогресс в деле решения тайваньского вопроса одна из важнейших отраслей экономики тайвана производство электроники крупнейшие тайваньские компании в сфере по объёму продаж в ғано ҷумҳурии ғано гана то соли соҳили тилоӣ давлат дар африқои ғарбӣ дар шимол бо буркина фасо дар ғарб бо кот д ивуар дар шарқ бо того ҳамсарҳад аст аз ҷануб онро халиҷи гвинеяи уқёнуси атлантик иҳота кардааст сарҳадди умумиаш дар хушкӣ км дарозии хатти соҳилиаш км масоҳаташ ҳазор км аҳолиаш млн нафар пойтахташ шаҳри аккра аҳолиаш млн нафар ба вилояти маъмурӣ тақсим мешавад иди миллӣ рӯзи истиқлол март воҳиди пул седи ғано ҷумҳурии президентӣ конститутсия соли қабул шудааст президент сарвари давлат ва ҳукумат инчунин сарфармондеҳи қувваҳои мусаллаҳ тариқи овоздиҳии умумӣ ба муҳлати чор сол на бештар аз ду бор интихоб мешавад ҳамзамон бо президент ноиби президент низ интихоб мегардад мақоми машваратиро президент таъйин мекунад шӯрои давлатӣ аз нафар иборат аст мақоми қонунгузор парламенти якпалатагӣ аз намоянда иборат буда аз тариқи овоздиҳии умумӣ ба муҳлати чор сол интихоб мешавад шӯрои вазиронро президент дар мувофиқа бо парламент таъйин мекунад мақоми олии судӣ суди олӣ ғано узви смм иттиҳоди африқо конференсияи смм оид ба савдо ва рушд юнеско иттиҳодияҳои байналмилалӣ ҷамъияти умумиҷаҳонии савдо интерпол хазинаи байналмилалии асъор ва ғайра ва минтақавӣ аз ҷумла иттиҳоди иқтисодии давлатҳои африқои ғарбӣ мебошад ҷумҳурии гана истиқлоли ҷумҳурии тоҷикистонро ба расмият шинохта муносибатҳои дипломатӣ барқарор намуд қисми зиёди ҳудуди ғаноро ҳамвориҳо баландиашон аз с б м ишғол кардаанд дар маркази мамлакат пуштакӯҳи ашанти баландиаш то м ҷойгир аст аз шимолу ғарб ба ҷанубу шарқ ба масофаи км пуштакӯҳи кваху баландиаш то м тӯл кашидааст қисми зиёди ҳудуди ғано аз ҷинсҳои кӯҳии давраи токембрий ташаккул ёфтааст дар шимолу ғарб ва ҷануб ҷинсҳои кӯҳии метаморфӣ ва гранитшуда дар қисми марказӣ ҷинсҳои кӯҳии таҳшинӣ дар ноҳияҳои наздисоҳилӣ ҷинсҳои кӯҳии давраи бӯр ва кайнозой ҷойгир шудаанд ғано аз сарватҳои табиӣ бокситҳо маъдани мангандор тило дар ноҳияҳои марказӣ ва ҷанубу шарқӣ алмос нафт ғанӣ аст иқлимаш экваторию муссонӣ дар ҷанубу ғарб экваторӣ ҳавояш маъмулан намнок ҳарорати миёнаи гармтарин моҳ март аз дар ҷануб то дар шимол хунуктарин моҳ август аз то моҳи ноябр декабр аз саҳрои кабир тафбоди ҳарматан мевазад боришоти солона дар ҷанубу ғарб то мм дар ҷанубу шарқ мм дар шимол то мм дарёҳои калонтаринаш волта шохобҳои калонтаринаш оти афрам биа тано анкобра пра кӯли калонтаринаш босумтви км ҷанубу шарқтари кумаси дар дарё ва кӯлҳои ғано моҳигирӣ ривоҷ ёфтааст солҳои дар поёноби д волта дар наздикии шаҳри акасомбо дарғоти нбо сохта шуд обанбори волта яке аз калонтаринҳо дар ҷаҳон буда дарозиаш км масоҳаташ ҳазор км ҳаҷмаш км ҷойи амиқтаринаш м барои обёрӣ киштигардӣ ва моҳигирӣ истифода мешавад дар ғано қариб намуди наботот мерӯяд қисми зиёди ҳудуди мамлакатро дашту бешаҳои сералаф қисми ҷануб ва ғарбро ҷангалҳои рутубатноки ҳамешасабзи тропикӣ фаро гирифтаанд дар минтақаи соҳил буттаю алафзор дарахти нахл паҳн шудааст хокаш асосан латеритӣ олами ҳайвонаташ ғанӣ ва гуногун ғизол говмеш фил ҷайра паланг шер юз кафтор дар ҷангалҳояш маймун бисёр аст дар дарёҳо баҳмут ва тимсоҳ зиндагӣ мекунанд дар ғано қариб навъи ҳайвоноти ширхӯр навъи парандагон мавҷуданд хазандаҳо ва ҳашарот бисёранд дар ғано барои ҳифзи олами набототу ҳайвонот ду боғи миллӣ моле дигя ва мамнуъгоҳ ташкил карда шудаанд мушкилоти асосии экологӣ буридани дарахтони ҷангалҳо солҳои масоҳати ҷангалҳо ҳазор км кам шуд бодлесӣ эрозия и хок кам шудани шумораи ҳайвонот дар ғано халқҳои ашантӣ фантӣ эве моси га адангме дагомба лагара гурма конкомба фрафра биса личби беш аз халқият зиндагонӣ мекунанд забони расмӣ англисӣ забонҳои бештар паҳншуда акан эве моси хауса дарсади аҳолӣ пайрави дини насронӣ протестанҳо католикҳо мусулмонон пайрави мазҳабу ойинҳои анъанавии маҳаллӣ мебошанд афзоиши солонаи аҳолӣ таваллуд фавт фавти кӯдакон нафар ба навзод сабабҳои асосии фавт бемориҳои сироятӣ дилу рагҳои хунгузар саратон дарозумрӣ ба ҳисоби миёна мардон занҳо сол зичии миёнаи аҳолӣ нафар дар км қариб аҳолӣ дар қисми ҷанубии мамлакат зиндагӣ мекунад аҳолии шаҳрнишин дарсади аҳолии қобили кор дар соҳаи кишоварзӣ дар саноат дар соҳаи хидматрасонӣ кор мекунад дар ҳудуди имрӯзаи ғано одамон дар давраи палеолит ва неолит сокин шудаанд ташаккули халқиятҳо дар натиҷаи муҳоҷират ба вуҷуд омадааст қабилаҳои акан ба ин ҷо аз шимол аз ноҳияи давлатҳои қадими судони ғарбӣ га ва эве аз шарқ омадаанд аҳолии ин ноҳия дар садаи дорои хоҷагӣ ва маданияти нисбатан мутараққӣ буда бо дигар ноҳияҳои дурдасти он робитаи тиҷоратӣ доштанд дар ин минтақа чанд давлати хурди феодалӣ вуҷуд дошт давлати пурқудрат конфедератсияи ашанти пойтахташ кумаси буд ки дар садаи бисёр шаҳрдавлатҳоро забт ва муттаҳид намуд соли португалиягиҳо дар соҳил элмина ном фактория нуқтаи савдо ро ташкил карда тило ва ғуломонро мебурданд аз ҳамин сабаб аврупоиён ин мамлакатро соҳили тилоӣ номиданд баъдтар ба ин сарзамин ҳолландиҳо даниягиҳо шведҳо ва англисҳо омаданд британияи кабир дар ҷанги ум давлати мутамаркази ашантиро шикаст дода ғано ро комилан ба итоати худ даровард дар рафти муборизаи миллӣ озодихоҳии халқҳои ғано ҳизби халқии конвент ба вуҷуд омад марти кишвар бо сардории к нкрума ҳуқуқи доминион пайдо кард ва ғано ном гирифт июли ғано ҷумҳурӣ эълон шуд пешвои ҳизби халқии конвент к нкрума президенти мамлакат интихоб шуд ҳукумат дастгоҳи давлатӣ ва қувваҳои мусаллаҳро аз ҳисоби аҳолии бумӣ африқоиҳо пур кард нақшаи солаи тараққиёт навсозии босуръати иқтисоди ғано электриконӣ ва индустрикунонӣ рушди кишоварзӣ инкишофи соҳаҳои хизматрасониро пешбинӣ мекард пас аз сар задани душвориҳои ҷиддии молиявию иқтисодӣ дар мамлакат феврали низомиёни кишвар даст ба табаддулоти давлатӣ зада ҳокимиятро ба дасти худ гирифтанд шӯрои миллии озодкунӣ шмо парламентро пароканда намуда фаъолияти ҳизбҳои сиёсиро дар мамлакат манъ намуд тарафдорони к нкрума таъқиб гардида нақшаи сола бекор карда шуд мақсади сиёсии шмо маҳдуд намудани сектори ҷамъиятии истеҳсолот роҳи васеъ кушодан ба капитали хориҷӣ ва қатъ кардани муносибатҳои дӯстона бо мамлакатҳои сотсиалистӣ буд шикасти сиёсии шмо сар задани ҷудоӣ дар байни қувваҳои мусаллаҳ хунтаро маҷбур кард ки ҳокимиятро ба ихтиёри ҳукумати ҳизби тараққихоҳ бо сардории к бусиа диҳад аммо ин ҳукумат дар асл сиёсати шмо ро давом дод январи як гурӯҳ афсарони қувваҳои мусаллаҳ бо сардории полковник и аҷампонг ҳокимиятро ба даст гирифта шӯрои наҷоти миллат шнм ро ташкил доданд самтҳои асосии сиёсати иқтисодии шнм бо нақшаҳои плани сола мувофиқ меомаданд муносибатҳои ғано бо мамлакатҳои сотсиалистӣ беҳтар шуд мушкилоти иқтисодӣ ноуҳдабароии роҳбарони шнм ва авҷи фасод дар соли боиси табаддулоти нав гардид соли конститутсияи нав қабул карда шуд ҳукумати ташкилкардаи президент ҳ лиманн низ аз уҳдаи ҳалли мушкилоти иқтисодии мамлакат аз байн бурдани фасод ва боло бурдани сатҳи зиндагии оммаи заҳматкашон набаромад охири соли ҳокимиятро боз ҷ ролингс ба даст оварда конститутсияро бекор ва фаъолияти ҳамаи ҳизбҳоро манъ кард ҳукумат бо дастгирии молиявии бонки умумиҷаҳонӣ ва хазинаи байналмилалии асъор ба чорабиниҳои беҳтар кардани вазъи иқтисодӣ даст зад соли ба фаъолияти ҳизбҳои сиёсӣ иҷозат дода интихоботи парламент ва президент баргузор шуд ва конститутсияи нав қабул гардид намояндаи ҳизби конгресси демократии миллӣ ҷ ролингс президент интихоб гардид ӯ соли аз нав президент интихоб шуд дар интихоботи президентии соли ҷ куфуор аз ҳизби нави тараққихоҳ ғалаба кард соли ҷ куфуор бори дуввум президент интихоб шуд дар интихоботи декабри намояндаи ҳизби сотсиал демократ ҷон атта президенти ғано интихоб гардид аз июли президенти ғано ҷон драмани маҳама ҳизби нави тараққихоҳ ҳизби демократии миллӣ ҳизби халқии конвент ва ғ ғано мамлакати аграрӣ буда саноати кӯҳкории тараққикарда дорад асоси иқтисодиётро парвариш ва коркарди какао барои содирот инчунин истихроҷ ва содироти тило маъданҳои мангандор бокситҳо алмос ташкил медиҳад ммд млрд доллари амрикоӣ ки дар сохтори он ро саноат ро кишоварзӣ ро соҳаи хидматрасонӣ ташкил медиҳанд аз соли сиёсати маҳдуд кардани дахолати давлат дар ҳаёти иқтисодӣ пеш гирифта шудааст аз корхонаи давлатӣ ҳиссааш хусусӣ гардонда шудаанд давлат истифодаи захираҳои моддиро назорат мекунад дар саноат соҳаи кӯҳкорӣ нақши асосӣ дорад суръати афзоиши солонаи истеҳсолоти саноатӣ дар мамлакат млрд квт соат неруи барқ истеҳсол мешавад иқтидори умумии неругоҳҳои барқӣ мвт буда ро нбо ро неругоҳҳои барқии аловӣ тэс истеҳсол мекунанд неругоҳҳои барқи обии калонтарин акосомбо иқтидораш мвт кпонг мвт бузургтарин тэс такоради мвт аз ҷанубу ғарби ғано тило вилоятҳои ашанти ва бронг ахафо ва боксит аз қисми ҷанубӣ ҳавзаи д бирим алмос ва маъдани манган мегиранд саноати истеҳсоли чӯб ривоҷ дорад марказҳои асосии саноат тема заводи алюминий комбинати хӯрокворӣ ва какао заводҳои софкории нафт пӯлодгудозӣ таъмири киштиҳо ва ғайра аккра корхонаҳои саноати кимиё бофандагӣ хӯрокворӣ коркарди филиззот ва ғайра таркве заводҳои софкории тило истеҳсоли резинаи техникӣ дар ноҳияи такоради заводҳои чӯбу тахта какао ва семент ҷой гирифтаанд кишоварзӣ соҳаи асосии иқтисодиёти ғано буда дар он рустанипарварӣ афзалият дорад зироати асосӣ какао аз ҷиҳати истеҳсол ва содироти какао дар ҷаҳон ҷойи якумро мегирад барои содирот инчунин чормағзи кола банан қаҳва копра барои истеъмоли дохилӣ чой ҷуворӣ сабзавот найшакар мепарваранд чорводорӣ дар ноҳияҳои шимолӣ тараққӣ кардааст моҳигирӣ ривоҷ ёфтааст тӯли р о км роҳҳои автомобилгард ҳазор км фурудгоҳ дорад фурудгоҳи байналмилалӣ дар аккра дарёи асосии киштигард волта дарёҳои дигари киштигард анкобра тано бандарҳои бузург тема ва такоради дарозии лӯлаҳои интиқоли нафт км ғано ба хориҷа асосан какао ва маҳсулоти он хӯрокворӣ моҳӣ тило алмос маъдани манган чӯбу тахта бароварда аз хориҷ мошин ва таҷҳизоти нақлиёт орд биринҷ равғани рустанӣ сӯзишворӣ ва маҳсулоти нафтӣ молҳои нимтайёр ва қисмҳои эҳтиётӣ ворид мекунад шарикони асосии тиҷоратӣ давлатҳои иттиҳоди иқтисодии аврупо асосан нидерландия британияи кабир фаронса давлатҳои африқои ҷанубӣ има хитой ва ҳиндустон дар ғано сайёҳӣ рушд кардааст марказҳои сайёҳӣ аккра кумаси кейп кост қалъа ва қасрҳои қадимии давраи ғуломфурӯшӣ дар соҳили уқёнуси атлантик боғҳои миллии какум ва мале дар ғано хатари бемориҳои сироятӣ вабо вараҷа бемориҳои рӯдаву меъда сил гелминтоз махав зиёд аст и аҳолӣ гирифтори бемории вич мебошад ҳар сол аз ин беморӣ то ҳазор нафар мефавтад дар ғано муассисаи табобатӣ мавҷуд аст ба ҳазор аҳолӣ духтур хоҳари шафқат ва кат рост меояд хароҷоти ммд барои соҳаи нигаҳдории тандурустӣ ро ташкил медиҳад кумитаи миллии олимпии ғано соли таъсис ёфтааст варзишгарони ғано аз ҳамин сол дар бозиҳои олимпӣ иштирок мекунанд бештар муштзанӣ бокс футбол ва варзиши сабук ҷаҳидан ба дарозӣ дав инкишоф ёфтааст дастаи мунтахаби футболи ғано солҳои ғолиби мусобиқаҳои ҷоми африқо соли соҳиби медали биринҷии бозиҳои олимпӣ гардида соли ба қисми ниҳоии финал чемпионати ҷаҳон баромад дар ғано шиноварӣ теннис бадминтон ва дигар навъҳои варзиш низ рушд кардааст дар ғано сатҳи саводнокии аҳолии аз сола боло ро ташкил медиҳад ба масъалаҳои мактабҳои миёна ва олӣ вазорати маориф ҷавонон ва варзиш машғул аст мувофиқи конститусия маълумоти асосии ҳатмии ройгон сол ҷорӣ карда шудааст соҳаи маориф таълими ибтидоии сола аз синни солагӣ асосӣ сола ва миёнаи умумӣ сола ро дар бар мегирад мактабҳо асосан давлатианд мактабҳои хусусӣ низ вуҷуд доранд маълумоти олиро донишгоҳҳо давлатӣ ва хусусӣ институтҳои давлатии политехникӣ колеҷҳои педагогӣ ва тиббӣ медиҳанд калонтарин донишгоҳҳои давлатӣ донишгоҳи гана дар легон донишгоҳи ба номи нкрума дар кумаси таълим ба забони англисӣ сурат мегирад дар ғано академияи санъат ва илм дар аккра қариб муасисаи таҳқиқоти илмӣ фаъолият доранд адабиёт дар ғано асосан ба забони англисӣ инкишоф меёбад адабиёти миллӣ аз садаи ташаккул ёфтааст таълифоти публитсистии ҷ менс сарби ҷ э кейсли хейфорд дар соҳаи ҳуқуқ асарҳои бадеӣ бештар дар асоси анъанаҳои фолклорӣ эҷод шудаанд наср дар ибтидои садаи жанри роман дар нимаи юми садаи инкишоф ёфт адибони маъруфи ғано ҷ абруква ғано адали мортти б амоаки п аппиа а арма р аматту б блей я боатенга к брю м дей ананга а ҷолето э ҷоневи у кана с конаду э миксон т обенга ҷ окая д офори ф паркес э сазерленд ва дигарон дар ғано осорхонаи миллӣ дар аккра осорхонаи таърихии африқои ғарбӣ дар кейп косте осорхонаи санъати ашанти дар кумаси китобхонаи марказӣ дар аккра фаъолият доранд расонаҳо дар ғано ба забони англисӣ газетаҳои давлатӣ рӯзномаҳои ва ҳафтаворҳои ва ва рӯзномаҳои хусусӣ нашр мешаванд агентии давлатии иттилоотии мавҷуд аст барномаҳои радио аз соли ва телевизион аз соли мунтазам пахш мегарданд ба ширкати давлатии телевизион ва радио якчанд пойгоҳи радиошунавонӣ ва шабакаҳои миллии телевизионӣ тааллуқ доранд ширкатҳои телевизионӣ радиои хусусӣ амал мекунанд соли нав ҷашни асосии тақвимӣ мебошад ки дар лаҳзаи гузариш аз рӯзи охирини сол ба рӯзи аввали соли оянда рух медиҳад онро бисёр халқҳо мувофиқи тақвими қабулшуда ҷашн мегиранд ибтидои сол аз январ аз ҷониби ҳокими рим юлий сезар дар соли пеш аз милод таъсис дода шуд дар рими қадим ин рӯз ба янус бахшида шуда буд моҳи январ номи худро ба шарафи янус гирифт ки вай бо ду чеҳра тасвир шудааст яке ба пеш менигарист ва дигаре ба қафо менигарист соли нав яке аз қадимтарин идҳост ки инсоният ҷашн мегирад таърихи ҷашнгирии он чандин ҳазорсолаҳоро дар бар мегирад нигаред мақолаи асосӣ таърихи ҷашнгирии соли нав соли нав яке аз он идҳост ки онро дар саросари ҷаҳон ҷашн мегиранд вале ҷашнгирии он дар байни ҳар як халқ хусусияти хосеро дорост нигаред мақолаи асосӣ урфу одатҳои солинавӣ ҷашнгирии соли нави мелодӣ аз январ бо фармони император гай юлий сезар соли то милод дар рими қадим ҷорӣ шуда буд моҳи январ аз номи янус худои дурӯя таҷасумгари дару дарвоза интохобҳо ва нахустин корҳо гирифта шудааст соли бо фармони император пётри соли нав дар русия ба монанди дигар давлатҳои аврупо аз январ мувофиқи солшумории юлианӣ ҷашн гирифта мешавад аз соли ҷашни соли нав дар иҷшс мувофиқи тақвими григорианӣ таҷлил мегардад аз декабри соли бо укази президиуми совети олии иҷшс январ рӯзи истироҳат эълон шудааст дар тоҷикистони соҳибистиқлол анъанаи ҷашнгирии соли нави мелодӣ аз рӯи тақвими григорианӣ давом дорад мир сайид алии ҳамадонӣ алӣ бинни шаҳободдин яке аз олимони бузурги фалсафа илоҳиёт адиби ширинсухани форсу тоҷик ва ҳинду покистон ба шумор меравад мутаассифона ҳаёт ва фаъолияти эҷодӣ шахсияту мартабаи мир сайид алии ҳамадонӣ ҳанӯз барои ихлосмандон ва муштоқони каломаш норавшан аст дуруст аст ки соли файласуфи шинохтаи тоҷик моҳирхуҷа султонов шиносномаи аввалин таҳти унвони ҳақиқат дар бораи мазори ҳазрати амирҷон таълиф намуда дар омӯзиши ҷараёни зиндагӣ ва осори сайид алии ҳамадонӣ саҳми босазо гузошт танҳо бояд илова намуд ки мутобиқан ба дараҷаи мақому мартабааш ӯро дар мамолики машриқзамин бо номҳои дигар низ аз қабили шоҳи ҳамадон мири ҳамадон мири кабир сиёҳпӯш мири сиёҳпӯш ҳазрати амирҷон ёдовари мекарданд дар тоҷикистони мо хоса дар шаҳри кӯлоб ва қӯрғонтеппа аз рӯи муҳаббати бе поёну самимӣ ӯро ҳазрати амирҷон ном мебарем номи асосии ин шахси шариф алӣ бинни шаҳободдин буда дар ҳамадонӣ эрон дар оилаи марди донишманду пурзаковат ва барӯманди замон ба дунё омадааст дар хусуси соли таваллуди ӯ чандон фикрҳои мухталиф вуҷуд надоранд лекин дар аксар сарчашмаҳои таърихию адаби соли мавлуди сайид алии ҳамадониро моҳи раҷаби соли ҳиҷрӣ мутобиқ ба октябри соли мелодӣ мешуморанд дар таълими хуб гирифтан ва рушду камоли ӯ муҳити оила ва мавкеи ду олими забардасти ҳамадон хешони наздикаш шарофуддин маҳмуд ибни абдуллоҳи маздаконӣ ва таққиддин алии дӯстӣ хеле бузург аст вай дар чунин муҳити солим таълими хуби маънавӣ ва ахлоқи дарёфт ва дар сини солагӣ аз илмҳои мавҷудаи замонаш комилан бархурдор гашт ҳамин шароити мусоид ва гуворо ӯро таскин набахшид паи ҷустуҷуи илму маърифат ва ҳақӣқати асил ин муҳити барояш азизро дар синни солагӣ тарк кард аммо дар ҷавонӣ бахти нокому тақдири носозгор ин зоти шарифро овораю саргардон кард бештари умри азизи хешро дар ғурбат сафарҳои пай дар пай гузаронид ба ҳар сарзамине ки пои муборакашро мениҳод он манзилу макон аз файзи қудуми бобаракаташон ободу зебо ва мӯҳташам мегашт ба бечораю бенавоёон заифону беморон дасти тараҳҳум ва сахо дароз мекард дар воқеъ сайид алии ҳамадонӣ бо вуҷуди он ки дар сафарҳояш ӯро баъзе хешону аҳли ақрабояш дӯстон ва муридонаш ҳамроҳи мекарданд марди ғариб буд дар мусофират ӯ маккаю мадина миср покистону ҳиндустон осиёи миёна туркия ва дигар мамолики дунёро на паи сарвату моли дунё ё тасарруфи мулку боигарии он манзилу маконҳо сафар мекард балки ба расму русуми он халқҳо аз наздик шинос мешуд ба қадри ҳол ба онҳо кумак мекард ӯ дар ин сафарҳо аз сӯҳбати авлиёҳои замон файзёб мегардид ва дар натиҷа авроди фатҳия барои асари ҷовидонии тасаввуфиро эҷод кард дар ин мудат ба қавли саида ашраф зафар бори нахуст алии ҳамадонӣ соли милоди ба вилояти хатлон ва кӯлоби имрӯза ташриф овард воқеъан дар таърихи тасаввуф ва аҳли адаби шарқ мисли сайиди алии ҳамадонӣ кам шахсиятеро дучор омад ки ин қадар сафарҳо намуда ба хизмати авлиёхову дустони худо камар баста ва аз онҳо бархурдор гардида бошад он ҳазрат худаш борҳо таъкид намудааст ки дар касби камол одами бе назари устод ба ҷое намерасад ва мартабаеро соҳиб нахоҳад шуд ин мартаба ба сайид алии ҳамадонӣ хеле барвақт дар синну соли ҷавонӣ муяссар гардид шайх муҳаммадхони азкони яке аз олимону орифони шӯҳратманди замон ба шумор мерафт ва на ҳар кас дар назди ӯ хизмати муридӣ ба ҷо оварда матавонист алии ҳамадонӣ ба туфайли заковати баланд сабру тоқати беинтиҳо тавонист ки ба дарбори ӯ сазовор гардад ва ҳатто шайх либоси ифтихории худ хирқаро ба шогирди хеш туҳфа намуд ин садақаи олӣ ва боварии комили устод ба мурид аст он чи ки аз илму маърифат омухту ғун кард дар сахифоти ҷудогона сабт кард ва ахиран онҳоро дар шакли китоби алоҳида таълиф намуд ки адади онҳо ба қавле аз беш аст дар ин солҳо аз умри пурбаракати сайид алии ҳамадонӣ сол зиёдтар рафта буд қарор дод ки чанд соли умри боқимондаи худро дар ҳамадони азизаш сарфи таълифи китобҳо намояд аммо аз қазо боз ба зарбаи сахту ҷонкоҳи тақдир дучор омад ки ҳама нияту ормонҳои ӯро барбод доданд темурланг ба эрон лашкар кашида ғоратгариҳои зиёде кард шаҳрҳои мутараққии шерозу табрез исфаҳону ҳамадонро ба хок яксон кард алии ҳамадонӣ тоқати дар ҳоли харобазор дидани ватани азизашро надошт ва таклифи темурлангро дар хусуси дар дарбори ӯ хизмат карданро низ рад намуд ин аст ки соли дар сини солагӣ бо ҳамроҳии пайвандону наздиконаш ва беш аз шогирдону муридони хеш ҷилои ватан кард ва кашмири ҳиндустонро макони худ қарор дод баҳоре ки сину соли муборакаш вориди мегашт гирифтори дарди ҷонкоҳе гардид оре сафарҳои пай дар пай муҳоҷироти солиёни зиёд дурӣ аз ватани азизаш ҳиҷрони хешу пайвандони меҳрубонаш ки қисмаш дар эрону қисми дигараш дар хоки хатлон мезистанд бузургворо хело хаста карда буд у дар яке аз сафарҳои охирин духтараш моҳи хуросонро ба хоҷа абуисҳоки хатлонӣ ки марқадаш дар деҳаи хоҷаҳисоқи хоҷагии ҳамадонӣ и ноҳияи кӯлоб воқеъ аст ба шавҳар дода ва дар охири умр тану рӯҳи қавии ин марди бузург заифу нотавон ва дардманд гардида буд ӯ дар бистараи беморӣ афтод аммо ҳамеша хайёлаш банди диёри хатлон ва муриду шахсиятҳои нирӯманди ин сарзамини пурфайз буд ҳангоми бозгашт дар вилояти кунари афғонистон ҷон ба ҳақ таслим дод ва мувофиқи васияташ тобути ӯро ба кӯлоб оварда ҷасадашро дар ҳамин ҷо дафн намуданд яке аз муридони он ҳазрат рӯзи видоъ бо дару ҳасрати ҷангудоз таърихи фавти ӯро ба таври зайл иншо намуд мисраи охири порчаи шеъри боло ба ҳиҷрӣ мутобиқи и мелодй рост меояд соли вафоти сайид алли ҳамадониро баъзе муҳаққиқон қисми дигар мелодй гуфтаанд ва дар ин хусус баҳсу муназираҳои зиёде ҳаст алҳол мо ба ақидаи саида ашраф зафар ҳамроҳ шуда соли мелодиро ҳамчун соли вафоти сайид алии ҳамадонй дуруст меҳисобем аз ин лиҳоз алии ҳамадонй не балки сол умр дидааст ки дар ин хусус муридашон мавлоно нуриддини бадахшонй ваф ҳ дар хулосат ул маноқиб маъ лумоти саҳеҳ додаст мир сайид алии ҳамадонӣ бо вуҷуди сафарҳои пай дар паи тӯлонӣ боз имконият ёфт ки як силсила асарҳои илмию бадеӣ офарад ки то имрӯз аҳамияти бузурги таърихиро моликанд ӯ ба ворисони худ асарҳои зиёде боқи гузоштааст ки бештари онҳо аз боби фалсафа ахлоқ адабиёт таъриху ҷамъиятшиносӣ фиқу илоҳиёт баҳс мекунанд миқдори асарҳои ӯро олими шинохтаи тоҷик файласуф моҳирхуҷа султонов беш аз медонад олимаи ҳинд саида ашраф зафар дар китобаш сайид мир алии ҳамадонӣ дар хусуси асари форсӣ ва рисолаи ба забони арабӣ таълиф намудаи сайид алии хамадонӣ мухтасаран малумот дод аммо назар ба қавли олими маъруфи эрон азизуллоҳи аторудӣ ки шумораи асарҳои сайид алии ҳамадониро зиёдтар аз медонад ҳамчунин илова кард ки аксари асарҳоӣ ба забони арабӣ таълиф намудаи сайид алии ҳамадонӣ ба муҳақиқонаш маълум нест сайид алии ҳамадонӣ асосан ба асарҳои насрии худ аз қабили макорим ул ахлоқ захират ул мулук асарҳои сайид алии ҳамадонӣ дар китобхонаҳои машҳури эрон покистон ҳиндустон тошканд ва як қатор шаҳрҳои мутамаддини ғарб маҳфузанд дар ганҷинаи пажуҳишшгоҳи ховаршиносии шаҳри душанбе адад асарҳои ӯ гирд оварда нигоҳ дошта мешавад асарҳои сайид алии ҳамадонӣ аслан афкори тасаввуфӣ фалсафавӣ ва панду ахлоқиро дар бар мегирад вале дар ривоҷи мавзӯъҳои тасаввуфӣ ва ахлоқӣ пояҳои баландтареро ишғол менамоянд ки хоса каломи мазмунаш хеле содаю равон дилчаспу оммафаҳманд мулоҳиза фармоед ба ин чанд мисраи ғазали бузургвор дар мисраъҳои зикрёфта чӣ хоксории олӣ чӣ фурутанию самимият муҳаббати безаволи ӯ ба насли башарият бо фасоҳату дилбастагии том ифода ёфтааст ин ғазал тахминан сол муқаддам иншо шудааст аммо ягон калимаю ифодааш барои форсизабонони имрӯза хоса тоҷикон номафҳум нест пас ҳамду сано бод ба килки сеҳрноки ин суханофарини азалӣ ва пайваста бояд бигӯем рӯҳат шоду марқадат пурнуру хонаи охиратат обод бошад сайид алии ҳамадони шояд ҳамин пурқувватии ақидаю афкори фикр ва соддагию оммафаҳмии забони асарҳояш бошад ки ихлосмандони ҳақиқии равияи ӯ дӯсдорони каломи раббонӣ асрҳо боз вайро ҳамчун пири хирадманд сад афсӯс ки ҷараёни зиндагӣ фаъолияти адабӣ осори муқаддаси ин шахсияти шариф ҳанӯз ҳам барои мо ворисонаш чандон равшан нест дуруст аст ки ҳангоми равшан сохтани паҳлӯҳои ҷӯдогонаи суфизм ва намояндагони барҷастаи он номи сайид алии ҳамадониро ёдовар мешаванд аммо маҳсули эҷодии ӯ аз назари муҳаққиқон дур мондааст мо аминем ки дар равиши таҷлили зодрӯзи ин олими маъруфи шарқ саҳифаҳои тозаи осораш бо кумаки мусташриқон манзури ихлосмандонаш хоҳад гашт барои муайян кардани мавқеи сайид алии ҳамадонӣ дар таърихи афкори ҷамъиятии халқи тоҷику форс аз ҳама пеш ба эҷодиёти ӯ ва шогирдони ҳамасаронаш мурофият бояд кард хушбахтона яке аз муридони содиқаш мавлоно нуриддин ҷаъфарӣ бадахшӣ ки солиёни зиёд бо ин марди шариф ҳамсафар буд оиди шахсият ва шарҳи ҳоли ӯ хулосат ул маноқиб ном асаре офарид ва яке аз сарчашмаҳои нахустин ва боэътимод ба шумор меравад муҳаққиқони баъдина ҳангоми рӯ овардан ба эҷодиёти сайид алии ҳамадонӣ асосан ҳамон асари номбурдаро муттакои ақидаи хеш қарор дрдаанд алҳол бошад дар ҳиндустону покистон ва эрон доир ба аҳвол ва фаъолияти илмию адабии сайид алии ҳамадонӣ асарҳои зиёде ба таъб расидаанд ки мутаассифона дастраси мо нашудаанд ба гуфти олимон ахмад ҳасани донӣ аҳмад ҳасани обидӣ абдулаҳмади ҷовид анкари деҳлавӣ муҳаммад осимӣ моҳирхуҷа султонов дар покистон ассосиатсияи байналхақии шоҳи ҳамадонӣ амал мекунад ки ба омӯзиш ва таҳқиқи осори сайиди алии ҳамадонӣ ҷиддан равона карда шудааст мутаасифона дар тоҷикистон хоса дар кӯлоби мо касе аз файласуф ва ё адабиётшинос ба омӯзиши осори ӯ ба таври дилхоҳ машғул нагардидиааст танҳо м султонов тахминан сол муқаддам китобчае бо номи ҳақиқат дар бораи мазори ҳазрати амирҷон нашр намуд бояд иқрор намуд ки аввалин шиносоии оммаи васеи хонандагон бо шарҳи ҳол ва осори сайид алии ҳамадонӣ тавассути ҳамин китобча амалӣ шуд дар оромгоҳи ҳазрати амирҷон ном раҳнамои м азизов ва р асоев баъзе маълумотҳои нисбатан тоза ки дар солҳои охир гирд оварда шудаанд ба диққати хонандагон расонда шуд дуруст аст ки дар шароити мавҷуда таҳқиқи эҷодиёти сайид алии ҳамадонӣ хусусан барои муҳақиқони кӯлобӣ мушкил аст чунки аз ин олим дар вилояти кӯлоб танҳо як асараш захират ул мулук дар фонди эҳтиёти осорхонаи таъриху кишваромӯзии вилояти кӯлоб маҳфуз аст ва истифодаи васеи хонандагон аз он ғайриимкон аст сайид алии ҳамадонӣ ҳангоми яке аз сафарҳояш дар хатлон муддате истиқомат мекунад ва аз амир темур хоҳиш мекунад ки мулки хатлонро ба ӯ ҳадия кунад амир темур ин дархости ӯро рад мекунад саид алии ҳамадонӣ аз ин қаҳраш афзуда ба суй самарқанд хасчубаеро баҳри ҳалокати амир темур мепартояд ҳамин вақт баҳовиддини нақшбанди балогардон ки дар самарқанд мезистааст он хасчубаро аз ҳаво дошта гирифта назди амир темур мебарад ва иброз медорад ки сайид алии ҳамадонӣ аз ин рафтори ту дар ғазаб шуда туро ана ба ҳамин хасчуба ҳалок месозад агар мулки кӯлобро ба ӯ набахшӣ ҳалокати ту ногузир аст амир темур ин дафъа ҳам розӣ намешавад боз сайид алии ҳамадонӣ хасчубаи дигареро равон мекунад ва боз баҳовидини балогардон онро аз ҳаво дошта мегирад ба амир темур мегӯяд ки ман дигар қудрат ва тавонои надорам якин хасчубаи дигар туро несту нобуд мекунад салохи кор он аст ки дархости алии ҳамадониро иҷро намоӣ ниҳоят амир темур ночор шуда мулки кӯлобро ба сайид алии ҳамадонӣ туҳфа мекунад сайид алии ҳамадонӣ баъди ба кишвари кашмири сеҳрнок расидан дар музофоти кабарсавод бо як гурӯҳи олимони он диёр вохурду байни онҳо бахси домандоре сурат гирифт яке аз он уламо ки дар заковат машҳури дунё буд ба сайид алии ҳамадонӣ соатҳои тулонӣ баҳсу мунозира намуд охиран саволу ҷавоб дар атрофи гове ки назди маъбадхона буд авҷ мегирад ҳалли ин масъала он буд ки вазъи гов муаян карда шавад олими кашмирӣ аввалан ба ин савол ҷавоб доданӣ шуда мегӯяд ки гов дар вуҷуди худ гусола дорад ки пешонаи он мисли пешонаи модараш сафед аст сайид алии ҳамадонӣ ҳарфи худро тавъзех дода илова мекунад ки аслан пешонаи гусола сафед нест балки нуги думаш сафед аст гусола дар шиками модараш тавре хоб аст ки сафедии нуги думи гусола дар пешонааш ҷой гирифтааст барои аниқ кардани фикрҳои мухталифи бошандагони он ҷо говро сар мебуранд ва гусоларо мебинанд ки воқеан пешонааш не балки нуги думаш сафед будааст мубади кашмирӣ аз мағлубияташ дар назди қавми хеш шармсор гашта ҳамон замон ба ҳаво парвоз карда ногаҳон аз чашм нопадид мешавад ҳазрати алии ҳамадонӣ кавши пояшро ба ҳаво мепартояд ва дар як мижа задан мубади мағлубшуда дар ҳаво пайдо мешавад ҳар гоҳ ки боло баромадани мешавад он кавш ба сараи ӯ бархурда ба сӯйи замин сарозераш мекунад охирон ба зарбаи пай дар пайи кавши соибкаромат мубад ба назди кавмаш шармандавор бармегардад баъди он ки пири хиради кашмириён дар пеши сайид алии ҳамадонӣ муттаҳам мегардад ҳама қавми ӯ дини исломро қабул карда то охир ба ӯ содиқ мемонанд аз ҳамин давр сар карда на танҳо дини мубиини ислом балки забони форсӣ тоҷикӣ низ дар ин ноҳияи ҳиндустон авчу барори тоза пайдо кард дар қисми шарқии шаҳри кулоб канорест ки деҳае бо номи тудакавш арзи вуҷуд мекунад пайдоиши деҳа мувофиқи нақли мардони солхурда ва кӯҳансол чунин аст қисми зиёди ихлосмандони алии хамадонӣ аз мамолики шарқу ҷануб тавасути ҳамин мавзеъ вориди шаҳри кӯлоб шуда ба зиёрати бузургвор мушарраф мегардиданд ба ин мақон расидан замон аз рӯи ӯурмат ва эҳтироми бузургвор ҳама зоирон кавшҳои худро аз пой берун карда сипас суйи мақбараи хазрати сайид алии хамадонӣ раҳсипор мешуданд шумораи меҳмонону ихлосмандони бузургвор он қадар зиёд буд ки ҳар рӯз он ҷо ғарам ғарам тудаи кавшҳо ба амал меомад ҳамин ҳодиса сабаб гашта бо мурури замон он маконро тудакавш номиданд ба қавли ровиёни рӯзгордида таърихи пайдоиши деҳаи сангпар ки дар тарафи шимоли шаҳри кулоб вокеъ гардидааст чунин аст зоирон ҳангоми ба наздики маконе ки ҳоло деҳа қарор гирифтааст расида аввалан аз аспҳои худ фаромада суйи шаҳр равон мегардидаанд бо мақсади он ки дар рох ягон сухани ношоям ба забон нагиранд қамчинҳои худро зери дандон гузошта то ба мақбараи бузургвор расидан хомушона ба зикру дуруду санои ҳазрати самадият машғул мешудаанд боре чанд тан марди кӯҳистонӣ бо мақсади имтиҳон кардани русуми номбаршуда аз он маҳал савора гузашта сӯи шаҳр рох мепаймуданд дар ҳамин асно аз тарафи теппаҳои болои деҳа ногаҳон суяшон сангпартоӣ сар мешавад саворон товбаву надомат карда аз аспҳо ба замин мефароянд ва қамчинҳоро ба зери дандон гузошта тарафи мақбараи бузургвор зикру саногуён раҳсипор мешаванд аз ҳамон вақт сар карда он маконро деҳаи сангпар мегуянд рочеъ ба ҳаёту фаъолият ва бузургиву каромоти алии ҳамадонӣ байни мардуми шарқ асрҳо инҷониб нақлу ривоятҳои зиёд пайдо шуда аз насл ба насл гузашта истодаанд албатта дар бораи бузургон чунин ривоятҳо бисёранд ва ҳатто баъзан як ривоятро ба чанд нафари онҳо нисбат медиҳанд мо чунин ривоятҳоро нисбат ба абӯали ибни сино умари хайём абдураҳмони ҷомӣ хоҷа баҳовуддини нақшбанд саъдии шерозӣ ва амсоли онҳо бисёр шунидаем ва медонем ки аксари онҳо бо пушонидани пардаи динни ниҳоят муболиғаомез гуфта шудаанд вале ба ҳар ҳол худи мавҷудияти чунин ривоятҳо аз бузургию эътибори ин ашхос ва аз ҷумла алии ҳамадонӣ байни халқ дарак дода беасос нестанд дар ҷумҳурии тоҷикистон марқадаш дар деҳаи хоҷаисоқи хоҷагии ҳамадонӣ и ноҳияи кӯлоб оромгоҳи ҳазрати амирҷон воқеъ аст дар ганҷинаи пажуҳишшгоҳи ховаршиносии шаҳри душанбе адад асарҳои ӯ гирд оварда нигоҳ дошта мешавад нисбати мутафаккир доимо конфронсу нишастҳои фарҳанги баргузор мегарданд ва мероси ҳамадонӣ нашр карда мешавад дар оромгоҳи ҳазрати амирҷон ном раҳнамои м азизов ва р асоев чоп шудааст асари ҳамадонӣ захират ул мулук дар фонди эҳтиёти комплекси осорхонаҳои таърихӣ кишваршиносии ш кулоб маҳфуз аст дар зерсохтори комплекси осорхонаҳои таърихӣ кишваршиносии ш кулоб дар шаҳри кулоб осорхонаи мероси хаттӣ ва адабии ба номи мир сайид алии ҳамадонӣ фаъолият карда истодааст аст буз сарга моиз ҳайвонест хонагии нуфтсум бино ба таснифоти зоологи ба гурӯҳи ширхурон оилаи ковокшохон мансуо аст буз яке аз аввалин ҳайвонҳои хонагист аксар олимон бузҳои ҳозираи вахшии безоаровӣ позахр с морхур с ва бузи мунцаризи ибтидой с ачдоди бузи хонагӣ мехисобанд дар тоҷикистон намуди бузи вахшй нахчир с дар х ама но х иях о ғайр аз водиҳои чануби тоҷикистон ва морхур ц кухдои санглох сарсарак ва х азратишох во мехурад маълумотҳои бостоншиносӣ оид ба бокимондаҳои ҳайвонот дар яримтеппаи шимоли ирок ва анови назди ашхобод тасвироти руисангии асри санг ва бозёфтҳои аз ноҳияҳои гуногун пайдокарда шаходат медиханд ки бузпарварӣ ҳазор сол мукаддам вучуд дошт буз нигохубини зиёдеро талаб намекунад ва ба касалиҳои сил хоришак нагзак тоун трипаносомоз кам гирифтор мешавад бинобар ин буз дар баъзе ноҳияҳои африқо ягона ҳайвони хонагӣ аст буз нисбат ба дигар чор вои хоҷагии қишлок барои дар чарогох парвариш кардан бештар мувофиқ мебошад бинобар хуб инкишоф ёфтани аъзои хозима буз рустаниҳои гуногунро хурда хурокиҳои аз то клетчаткадорро ҳазм мекунад вояи хуроки бузҳои вазни зиндаашон кг бояд воҳиди хурокӣ кг модда ои хушк кг протеини х озим беда хасбеда ярмаи ҷуворимакка хурокиҳои омехта ва ғайраро дошта бошад рамаи бузро барои нест кардани буттаю паттазори заминкой киштбоб ва каяал х о истифода мебаранд буз ба шароити гуногуни экологи зуд мутобиқ мешавад ва аз ин ру дар тамоми мамлакатҳои ҷаҳон онро мепарвараяд маҳсулоти асосии буз пашм гӯшт ва тибит аст бу ҳайвони зудрас мебошад тақаҳои нага нигоҳубиншударо дар моҳаги ба рои гӯшт мекушанд вазни зиндаи модабузи болиг такааш баъзан то кг мешавад б баъзан то сол умр меби над онро дар хоҷаги сол ис тифода мекунанд сина а гушт месупоранд буз дар моҳагӣ кобилияти чуфтшавӣ дорад вале аз моҳаги барвакттар чуфтй кардани ва бузголаҳояш майдаву логар таваллуд мешаванд давраи хамлаш буда баъзан бузгола мезоянд дар ноҳияҳои чорводори тоҷикистон буз тамоми сол дар чарогоҳ парвариш меёбад дар чарогоҳ барои зимистонгузаронии чорво ура ме созанд ки дар он б ва дигар моли майдаро шабона ва рӯзз ои хунук ин чунин дар х авои номусоид нигох ме доранд х антоми ташкил кардани ра ма модабуз бузго ла ва таках ои ахтакардаро чудо мекунанд бо мацеади дар фас ли гарми сол тул гирифтан мода бузз оро мо и нояб чуфт мекунанд агар зимистон барои зоидани б ша роити мусоид мавч уд бошад пас мо ои июнь ва авг чуфтй кардани модабузз о равост бузголах ои дек янв зоидашударо бах орон ба чаро гох баровардан мумкин дар су рати хуб парваришу нигох убин кардани б аз он соле ё дар сол маротиба наел гирифтан мумкин аст б сунъй х ам ч уфтй карда мешавад рӯз пеш яз чуфтй кардан бузгола оро ч удо намуда модабузх оро аз назо рати ветеринарию профилактики ме гузаронанд бо мацеади гирифтани наел таках ои зотии солим ва бокув ватро истифода мебаранд ба такахо рӯз к абл аз дуфтикунӣ хуро ких ои сергизо пояи хушки лубиёи х о хасбеда силос сабзӣ лаблабуи цанд хуроких ои омехта ярмаи ч у воримакка ч ав сабус медих анд вояи хуроки такай вазни зиндааш кг бояд вохдщи хурокӣ кг моддах ои хушк г про теини х озим дошта бошад ба х ар така ва барои таках ои калон модабуз чудо мекунанд х ангоми бордоркунии сунъй бо нутфаи така дар рӯз то мода бузро бордор кардан мумкин соли дар р ни ашт дар як мавсими ч уф тикунӣ бо нутфаи така ои рацами ва и зоти ангорӣ мо дабузро бордор карда буданд будоғ бутта ё дарахти на чандон калони хазонрез ва баъзан хамешасабз барги яклухт ё нобаробар канор ру ба руи якдигар ҷойгир шудаанд гули баргаи сафед ё гулобитоб хушагули чатр ё сипаршакл дорад мевааш донакдор аз тухм ва каламча зиёд мешавад тухмаш кобилияти сабзишашро то сол нигох медорад дар ҷумҳури будоғи худруй нест дар боғи ботаникии донишкадаи ботаникаи аф тоҷикистон аз соли ин ҷониб намуди он аз ҷумла ва ғайраро вариш мекунанд будоғ рустании хуби ороишист бисьёр намудҳои он мае барои сабзкории шаҳру деҳот тавсия шудаанд пустлохи будоғ будоғ шохчаи гулдор шохчаи мевадор гул дар тиб чун доруи хунбанд сусткунандаи мушак ва афис истифода мегардад ҷӯшоб ва қимащро ҳангоми хунравии узваҳо дарун носомониҳои хомилагӣ ва ғайра истеъмол мекунанд меваашро мехӯранд хусусан баъди сармо задани он брадзот норв ногаҳон ва касалӣ як навъ касалии шадиди гузарандаи ҳайвонот ки асосан гӯсфандон бештар гӯсфандони то сола гирифтор мешаванд брадзот дар натиҷаи илтиҳоби ҳазорхона рӯдаи дувоздаҳангушта ва дар узвҳои ҳозима ғун шудани бод ба амал меояд барангезандаи асосии брадзот микроби анаэробии спораҳосилкунандаи ва мебошанд брадзотро мик робной низ ба вуҷуд оварданашон мумкин брадзот дар тирамоҳ зимистон ва тобистон мушоҳида шуда сабаби пайдоишаш сахт хунук хурдани чорво ва истеъмоли хурокиҳои яхбаста ва мағордамида мебошад касали баъзан дар натичаи аз ҳавзҳои обаш норавон об нушидани чор во мезанад брадзот аксар вакт якбора хуруч мекунад чорвои касал ба замин меафтад аъзои баданаш шах ва милки чашмонаш сурх мешавад дандон мехояд баъзан шикамаш андак дам карда баъди дақиқа нобуд мешавад агар касалӣ тул кашад ҳарорати бадани чорво баланд ва мултахдмаи чашмаш пурхун мешавад аз даҳонаш кафки хунолуд ва аз биниаш хун меравад дандон мехояд баъзан исхоли хунин шуда шикамаш дам мекунад дар шароити табиӣ ба брдазот ҳама зотҳои гӯсфандон хассосанд манбаи ангезандаи брдазот хок мебошад брадзот ба хоҷагиҳои гӯсфандпарварӣ зарари калони иқтисодӣ мерасонад онро дар асосн маълумотҳои патологоанатомӣ ва эпизоотологӣ ташхис ва бо роҳи тадқиқотҳои бактериологӣ аниқ мекунанд усули муоличаи брадзот алҳол маъдум нест дар мавзеъҳои аз чихати статсионарӣ нобоб хар сол рӯз пеш аз ба чарогоҳ бурдан ба организми ҳамаи гӯсфандони аз моҳа боло моя мегузаронаяд ҳолати чарогоҳ ва ҷойҳои обнушии чорворо назорат карда ба об нушидани чорво аз ботлоқу толобҳои ифлос рох намедиханд куштан ва истеъмол кардани гушти ҳайвони касал тарошидани пашми он ба хоҷагӣ овардан ё аз он берун бурдан инчунин аз ҳудуди дигар хоҷагихо гузаронидавни гӯсфандони касал манъ аст чарогоҳ ва ҷои обнӯшии рамаеро ки дар он касалӣ мушоҳида шуда буд иваз мекунанд боҷ андозест ки тоҷир ё шахси дигар ба давлат то фурӯш ва ё баъди фурӯши мол мепардозад боҷ бож як навъ андозест ки асрҳои миёна дар аксар давлатҳо вучуд дошт боҷ аз тоҷирону савдогарон барон аз дарё ё пул гузаронидани молхояшон ситонда мешуд хачми боҷ ба и нархи фуруши мол муайян мегардид аксар вакт ин қоида риоя намешуд боҷ дар давраи хукмронии муғулхо асрҳои хусусияти ғоратгарона гирифт бино ба маълумотҳои таърихй амалдорони давлатй роҳдорон вақти боҷгирӣ аз мансабашон суиистеъмол мекарданд мувофикд баъзе ҳуҷҷатҳои таърихӣ асрҳои дар ҳудуди бухорои шарқӣ боҷхона мавҷуд будааст боҷ на фақат аз гузаронидани мол балки аз чаронидани чорво низ ситонида мешуд масалан охири садаи чорводорони истаравшан барои дар чарогоҳҳои ҳисор чарониидани ҳазор гӯсфанди худ гусфанд медоданд дар манбаъҳои таърихии асрҳои мафҳуми роҳдорй мавҷуд аст ки маънои боҷ ро дошт боҳтур б а ҳ т у р як навъ калтакалоси бепой танаашмисли танаи мор буда то м дарозй дорад рангаш сиёҳи сурхча холҳои зарди ба сабз моил ё сурхтоб дорад кариб дар ҳама нохияҳои тоҷикистон вомехӯрад боҳтур дар сохили дарьё ҳамвории доманакӯҳҳои сералафу буттазор ҷангалҳои сирак ва боғу саҳро ангурзор пахтазор шолипоязор ва ғайраҳо дида мешавад хуб шино мекунад дар лонаи хояндахо байнн решай дарахтон ва буттаҳои анбух панох меоарад баҳорон баъди аз хоби зимистона хестан беш тар дар офтобруяхо мегардад тобистон факат пагохии барвақт ва баъди ғуруби офтоб аз лонааш мебарояд боҳтур июн июл тухм мегузорад охирҳои август боҳтурчаҳо дарозиашон цариб см аз тухм баромада хаёти мустақилона мегузаронанд ранги бохтурчахо зарди хокистаранг буда рахй кундаланг доранд боҳтур асосан муш туқумшуллуқ мор нармбаданон ва ҳашароти зараррасони хоҷагии қишлокро мехӯрад бахорон баъди боронҳо лесакхоро хӯрда ба хоҷагии қишлоқ фоида мерасонад боҳтур қариб хеҷ гоҳ намегазад дар шароити сунъӣ нағз зиндагй карда ба одам ром мешавад каркадан каргадан карг ҳайвонест ширхӯр дарозии танаш метр баландиаш метр вазнаш то т баъзан аз ин ҳам зиёдтар дар назди бини шох дорад пойҳояш кӯтоҳи сеангушта рангаш хокистарӣ сиёхтоб хеле хуб медавад дар масофаи кӯтоҳ суръаташ км с дар ҷануби шарқии осиё ва африқо паҳн шудааст дар ҷангалҳои тропикӣ саваннаҳр буттазори соҳилҳо ва ботлоқзор зиндагӣ мекунад алаф навда ва барги растаниҳоро мехӯрад каркаданхо бештар ҷуфт ҷуфт ва баъзан гурӯҳ гурӯҳ мегарданд даври ҳамли каркандан моҳ давом ме кунад як бача мезояд вазнаш ка риб кг гӯшташ хурданбоб шохи каркадан хосияти шифобахшӣ дорад дар олам намуди каркадан маълум аст шикори каркадан манъ аст дар ҳудуди ҷумҳури чанд хели каркадан зистааст боқимонадҳои эласмотерий каркадани муйдор ва ғайраҳо аз зери замин ёфт шудаанд дар иёлоти муттаҳидаи амрико иҷозанома барои шикори як навъи нодири каркадани сиёҳро ба маблағи ҳазор доллар фурӯхтаанд маҳфили сайёдони аёлати тексаси амрико ки музоядаро баргузор кард аз ҳисоби ин пул дар ҳифзи ҳамин каркаданҳои дар ҳоли нобудӣ дар намибия кумак мекунад худи музояда баҳсбарангез аст зеро каркаданҳои сиёҳ дар вартаи нобудӣ қарор доранд вале баргузоркунандагони музояда мегӯянд ки пули ба даст омада барои барномаҳои ҳифзи ин ҷонварон сарф мешавад дар саросари намибия танҳо каркадани сиёҳ боқӣ мондааст ва ҳукумати ин кишвар солона ба шикори дона аз ин ҷонварон иҷоза медиҳад шикори каркадан дар ивази ҳазор доллар радиои озодӣ хуршед ҳилолович каримов декабри самарқанд физиолог ва биохимики тоҷик доктори илмҳои биология академики академияи илмҳои тоҷикистон узви вобастаи академияи илмҳои тоҷикистон арбоби шоистаи илми ҷумҳурии тоҷикистон дорандаи ҷоизаи давлатии ба номи абӯалӣ ибни сино донишгоҳи давлатии ба номи м в ломоносови москавро хатм кардааст аспиранти донишкадаи ботаникаи аи ҷшс тоҷикистон аз с ходими хурд ходими калони илмй мудири лабораторияи ғизодиҳӣ ва мубодилаи моддаҳои шӯъбаи физиология ва биофизикаи рустаниҳои аи ҷшс тоҷикистон аз с донишкадаи физиология ва биофизикаи растанй ҷонишини директор оид ба корҳои илмй ва аз с директори ҳамин донишкадаи аи ҷшс тоҷикистон каримов муаллифи асару маколаҳои илмист асарҳои каримов ба тадқиқи физиологияи зироати хоҷагии кишоварзӣ ки зимистон нашъунамо мекунад асосҳои назариявии дар заминҳои обӣ тамоми сол парвариш намудани растанй физиологияи чигит ва ғайраҳо бахшида шудаанд раиси совети координационй оид ба программаи республикавии илмӣ техникии хуроки чорво раиси правленияи ҷамъияти дониш и аи ҷшс тоҷикистон гурба пишак пушак синнавр ҳирф ҳайвонест дарранда сари лунда гардану пойҳои боқувват чанголи тез ва думи дароз дорад якранг сафед сиёҳ малла ё гуногунранг ало рах рах ва ғайра мешавад мӯи баъзе гурбаҳо дарози паҳмоқ ва баъзеашон кӯтоҳу маҳин аст гурба ҳайвони чолок буда ба девору дарахт ба осонӣ мебарояд ҳангоми роҳ рафтан нармаки панҷаашро ба замин мемонад ва садо намебарорад чанголи гурбаро пайҳои чандир дарун кашида меистанд ва танҳо мавриди ба дару девор часпида баромадаи ё доштани тӯъма берун мешавад аъзои сомеааш нағз инкишоф ёфтааст аъзои шоммааш суст буда чашмонаш эҳтимол фақат наздикро мебинад гурба зуд калон мешавад дар моҳагӣ болиғ мегардад соле маротиба март ва аввали июн ҷуфтӣ мешавад мӯҳлати хамлаш ҳафта то бачаи нобино мезояд чашмн гурбачаҳо дар рузагӣ кушода мешавад гурба мушу калламуш ва дигар зараррасонҳои хоҷагии қишлоқро нобуд мекунад дар шароити хона ба гурба асосан гушт ва шир медиҳанд дар аснои нағз нигоҳубин накардан гурба ба борот полиз ё дашту саҳро гурехта ёбоӣ мешавад мушу паррандаҳоро дошта мехӯрад лонаи паррандаҳоро вайрон ва чӯҷаи онҳоро нобуд мекунад ин гуна гурбаҳоро нест бояд кард зеро онҳо паҳнкунандаи касалиҳои сироятӣ калиё чараб шукуфаи муйчин ва паразитии трихинеллёз описторхоз дифиллоботриоз ва ғайраро одам ва ҳайвонот мебошанд гург ёгурги хокистаранг ва ёгурги муқаррарӣ навъ зот и ҳайвоноти ширхор аз оилаи саг қатори гургидаштӣ вашағол наонқадар насли гургро ташкил медиҳад ғайр аз ин чӣ тавре ки натиҷаҳои таҳқиқоти последовательности днк вадрейф геновнишон медиҳад мустақиман аз насли сагҳои хонагист ки муоинаҳояш ҳам одатан мисли ҷинси фаръии гург аст гург яке аз ҳайвони бениҳоят калони замонавӣ дар оилаи худ аст дарозии танаш бе ҳисоби думаш мумкин то см дароз шавад дарозии думаш то см қадаш то см вазни ҷасадаш мумкин то кг расад махсусан узвҳои шомма сомеаи гург нағз инкишоф ёфтаанд аз саг бо танумандӣ сари дарозруя гушҳои нуктези рост ҷоғу дандонҳои калон пойҳои боқувват ва думи фаххаи овезонаш фарқ мекунад гургҳо навъ мешаванд дар тоҷикистон гурги даштӣ ва гурги тибетӣ мавҷуд аст ҳангоми парвариши бачаҳояш дар лона зиндагӣ карда дигар вақтҳо оворагардӣ мекунад хурокаш ҳайвоноти вахшӣ ва хонагӣ аз қабили заргӯш ва дигар хояндаҳо хазандаҳо саг парранда ва ғайраҳо мебошад гург сол умр мебинад жола ба ибораҳои дигар ҷола барад тагарг тагарк шахкоса дул сангак қатраҳои бороне ки аз таъсири ҳавои сард ба ях мубаддал мегарданд меноманд андозаи донаҳои жола аз то мм баъзан зиёдтар мешавад масалан май дар ноҳияи файзободи водии ҳисор донаи жолаи вазнаш г ро дарёфта буданд жола одатан нимаи дуюми баҳор ва аввали тобистон ҳангоми раъду барқ ва аз с зиёд будани харорати ҳавои назди сатҳи замин ва зиёда аз м сон будани суръати ҳавои болобароянда бо селборон якҷоя меборад жола дар ҳудуди ҷумҳурӣ ниҳоят нобаробар меборад микдори рӯзҳои жоланок хусусан дар поёноби дарёи кофарниҳон кам аст дар сол рӯз дар водии вахш бошад дар сол рӯзро ташкил медиҳад жола алалхусус дар помир кам меборад дар сол рӯз дар водии ҳисор ки нисбат ба дигар водиҳо жола бештар меборад миқдори рӯзҳои жоланок зиёд аст соле рӯз жола ба хоҷагии қишлоқ зарари калон мерасонад киштзору токзор гулу меваи дарахтон ва ҳатто чорвою паррандаҳоро нобуд мекунад махсусан ба ниҳолҳои наврустаи пахта зиёд аст жола пеш соле то ҳазор га киштзори водии ҳисорро нобуд мекард ҳоло дар ноҳияҳои турсунзода ҳисор ва вилояти хатлон гуруҳои зидди жола амал мекунанд барои пешгирй намудани дар солҳои ум замони шӯравӣ жола бо ёрии ба воситаи туппаронии ракетаву снарядҳо дар қабати абрҳои жолаовар моддаҳои махсус одатан дуди йодиди нуқра гази карбонат ва ғайраҳо паҳн мекунанд дар натиҷа донаҳои жола калон нашуда поён мефароянд ва ҳангоми дохилшавй ба қабатҳои ҳавои гарми назди замин ба борон табдил меёбанд ин тадбир имкон медод ки то и киштзор аз зарари жола махфуз дошта шавад эст ёҳу як навъ паррандаи обист дарозии танаш см вазнаш кг қаноташ дароз думаш кутоҳ нӯлаш одатан зарди чангакшакл пойҳояш сиёҳ сурх ё зард панҷаҳои пешаш нардаи шиноварӣ доранд пару болаш зичи сертибит бештар сафед ранги ёҳу вобаста ба синну сол ва мавсим тағир меёбад дар сохили баҳр дарё ва кулҳо зиндагӣ мекунад шиноварӣ хубест барои гирифтани тӯъма чуқур ғута мезавад ёҳуҳо дар шахҳоӣ соҳил найзор буттаву дарахт ва ё лона сохта дона тухм мегузоранд тухмашон якранг ё хол хол аа тухм чуҷаи патдор мебарояд ё чуҷаашро то паррончак шудан мехӯронад дар тоҷикистон намуди ёҳуҳо дар ҷазира ва сохилҳои дастнораси зоркӯл яшилкӯл қарокӯли помир ёҳуи сарсиёҳ ва ёҳуи сарбур ҷариҳои соҳили кӯлу обанборҳои сунъӣ ва поёноби дарёхо ёҳуи нуқрагун ёҳуи кабуд ва ёҳуи кӯли маскун аст ҳашарот ва кирминаиҳо нармбаданҳо мушу каламушро хӯрда ба хоҷагии қишлоқ фоида меорад ёҳу моҳӣ асосан моҳиҳои камаҳмият низ мехӯрад ёсуман ёсамин ёсмин с у мав буттаи хазонрез ё ҳамешасабзи печанда барги сода мураккаб аз баргчаҳо иборат аст ё себарга гули сафед зард сурхтоби хушбӯй ва тоза дорад қариб намуди ёсуман маълум буда асосан дар минтақаҳои тропикӣ ва субтропикии осиё африқо ва амрикои ҷанубӣ мерӯяд дар собиқ иттиҳоди шӯравӣ се намуди ёсуман дар кавказ ва тоҷикистон танҳо дар қаторкуҳҳои дарвоз қрим ва кавказ вомехурад аз гули шоҳсуман ҳимолой ва ёсумани хушбуй ҷазираи мадейра равғани эфир мегиранд ки дар атриёт фаровон истифода мешавад ёсумани ҳамешасабзи печактана чун гули хонагӣ маъмул аст ёсумани сафед буттаест ки навдаҳои хазанда ё печанда дорад қадаш то м шохчаҳояш камбарг баргаш пармонанд дарозиаш то см бараш то см буда тамоми зимистон сабз мемонад гули қадаҳшакли сафед қутраш то см хӯшагули гула ва ғӯзаи ғуҷуммевашакл дорад дар шароити табиии ҷумҳурӣ миёнаҳои июн гул мекунад ёсумани сафеди худрӯй танҳо дар нишебиҳои ч ан ц куз и ҳисори ҳавзаи д варзоб вомехӯрад ёсумани зард ё зарсуман буттаи ҳамешасабз баландиаш м баргаш аз як ё се ҷуфт баргча таркиб ёфтааст дарозиаш то см бараш см гули қадаҳшакли зард хӯшагули гула ғӯзаи дутухма дорад дар шароити табии июл август гул мекунад танҳо дар дарвоз мерӯяд ёсуман сифатҳои хуби ороишӣ дорад ва бесабаб нест ки аз замонҳои қадим ҳамчун гули писандидаи шарқиён маъмул гаштааст ҷорҷ вашингтон феврал бриҷс крик иёлати вирҷиния декабр маунт вернон арбоби давлатӣ сиёсатмадор афсар кишоварз нахустин президенти иёлоти муттаҳидаи амрико сарфармондеҳи артиши континенталӣ дар ҷанги мустамликаҳои амрикоиҳои шимолӣ барои истиқлол асосгузори давлати соҳибистиқлоли има ҷорҷ вашингтон аввалин президенти иёлоти муттаҳидаи амрико солҳои аз оилаи заминдори плантатори сарватманд дар ибтидои ҷанги ҳафтсола дар рутбаи полковник фармондеҳи қӯшунҳои вирҷиния буд соли ба конгресси с ба конгресси континенталӣ интихоб гардид дар ибтидои ҷанги мустамликаҳои амрикоиҳои шимолӣ барои истиқлол зидди мустамликадорони англия конгресси има вашингтонро сарфармондеҳи қӯшунҳои мусаллаҳи шӯришгарон интихоб кардааст июни дар ин вазафа истеъдоди лашкаркашӣ ва ташкилотчигии ӯ зоҳир гардид соли президенти има интихоб шуда сиёсати консервативиро пеш гирифт вашингтон яке аз асосгузорони системаи сиёсии дупартиявӣ дар шма аст вашингтон дар таърихи има чун арбоби тараққипарвари давлатӣ дохил шудааст зеро вай муборизаи мустамликаҳоро баҳри истиқлол дастгирӣ ва сарварӣ намуд ҷорҷ вашингтон феврали соли дар оилае ки аллакай насл поколение ки дар вирҷиния зиндагӣ мекарданд таваллуд ёфтааст дар оилаи заминдор ба дунё омадааст таҳсилоти хонаводагӣ гирифтааст мутолиаи китобро дӯст медошт дар синни солагӣ бе падар мондааст касбаш заминпаймо заминченкун буд ва дар соли дар экспедитсияи лорд ферфакс ки корҳои заминпаймоиро дар водии шенандоа мегузаронид иштирок кардааст ҷорҷ дар оилаи бародари ӯгай лоуренс тарбия ёфта баъд аз вафоти ӯ соли вориси мулки маунт вернон наздики александрия дар дарёи потомак шудааст ҳамин сол ӯ майори лашкари халқӣ таъйин мегардад ва дар амалиётҳои низомии зидди фаронсавиҳо ва ҳиндуҳои амрикоӣ иштирок намудааст соли бо рутбаи ҳарбии полковник ба истеъфо баромадааст соли ҷорҷ вашингтон ба бевазани сарватманд марта дендриҷ кастис хонадор мешавад ва соҳиби ҳазор акр замин ғулом ва молу мулк гардида бо кӯшишу ғайрати хеш ба яке аз заминдорони сарватманди вирҷиния мубаддал мегардад ҷорҷ вашингтон сарчашмаи таърихи миллии амрико аст ӯ дар муборизаи озодихоҳии сенздаҳ собиқ мустамликаҳои британиёи кабир ва ба иттиҳоди ҷумҳуриҳои иёлотҳои мустақил ва таъсиси якумин давлати федеративии ҳозиразамон има ширкат варзидааст дар вирҷиния ва дар конгресси континенталӣ ӯ ба гурӯҳе таалуқ дошт ки ба муқобили сиёсати британиёи кабир мубориза мебурд солҳои вашингтон ба маҷлиси қонунгузории вирҷиния интихоб шудааст ва дар он ҷо барои дифои ҳуқуқҳои мустамлика зидди метрополия баромад кардааст ӯ яке аз вакилони конгресси якуми континенталӣ буд баъди задухӯрдҳои низомӣ бо британияи кабир аз оштӣ шудан дасткашида боз ба хидмати низомӣ баргашт ва ниҳоят дар натиҷаи интихобот якдилона сарфармондеҳи артиши континенталӣ таъйин шудааст ӯ ҳамчун сарфармондеҳи қӯшунҳои амрикоӣ муқобилиятро бар зидди ҳукумати метрополия британиёи кабир ташкил ва ба ӯҳда гирифт ки баъд аз ҳашт соли ҷанг ба мутақилияти има оварда расонид боварӣ ва зарурат ба ҳукумати пурқувват ва марказӣ дар коркард ва қабули сарқонуни нав конститутсияи има дар солҳои ширкат варзид дар вазифаи президентӣ има асосҳои давлати ҷумҳуриявӣ федеративиро барпо кард то ки амрикоиҳо ҳамдигарфаҳмии миллиро ёбанд вашингтон артишро ба тарзи нав ташкил намуд ба вай сарварӣ мекард ва ҳамроҳи он аз муҳосираи бостон соли сар карда то таслимшавии қӯшуни англисӣ назди йорктаун соли буд моҳи ноябри соли баъд аз ба имзо расидани шартномаи сулҳи париж ӯ ба истеъфо баромад ва ба маунт вернон баргашт аз бобҳои мавҷудаи конфедератсия норозигӣ намуда вашингтон ба вазифаи раиси конвенти конститутсионӣ интихоб гардид конвенти конститутсионӣ соли конститутсияи има навишта ба охир расонид соли дар интихобот ҷорҷ вашингтон бо як овоз президенти аввалини иёлоти муттаҳидаи амрико интихоб шуд соли бори дуюм якдилона ба вазифаи президент интихоб гардид аз байни президентони мамлакат вашингтон ягона шахсест ки ду маротиба коллегияи интихобкунандагон якдилона ба ӯ овоз додааст ҳамчун сарвари давлат ба мустаҳкамшавии иттиҳод амалӣ гардидани талаботҳои конститутсия ва бунёди пойтахти мамлакат мусоидат кард ба ташкил намудани идораҳои марказии ҳукумат сохтори идоракунӣ ва сохтани амсоли тимсоли институти президентӣ ва барои ҳавасмандкунии рушди иқтисодиёт кумак расонидааст ӯ бо конгресси има муносибати дӯстона дошт дар таърихи има соли аввалин исёни зиддиҳукуматиро торумор намуд дар сиёсати байналмилалӣ аз дахолат ба корҳои дохилии мамолики аврупоӣ худдорӣ мекард номзадии худро барои навбати сеюм ба вазифаи президент гузоштан даст кашид пеш аз тарки мақоми президентӣ ба миллат бо номаи видоӣ муроҷиат кард мақоми президентиро тарк намуда ҷорҷ вашингтон ба маунт вернон баргашт ва зуд зуд пойтахти сохта шудаистодаро хабар мегирифт конгресс ба ҷорҷ вашингтон унвони падари ватан ро эҳдо намудааст ҳангоми муташанниҷ гардидани муносибат бо фаронса соли вашингтон ба таври рамзӣ сарфармондеҳи артиш таъйин шуда буд ҷорҷ вашингтон декабри соли вафот кардааст декабр дар маунт вернон ба хок супорида шудааст ӯ нахустин президенте мебошад ки бар зидди британиёи кабир барои истиқлоли давлатӣ мубориза бурдааст ва бо роҳбарии ӯ амрико аз зулми англия комилан озод шудааст барои нигоҳ доштани поси хотири ҷорҷ вашингтон пойтахти има ва дигар сохторҳои маъмуриву давлатии кишвар ба номи ӯ номгузорӣ шудаанд ҷорҷ буш июл ню хэйвен штат коннектикут има ум президенти има собиқ губернатори иёлоти техас писари ум президенти сша ҷорҷ буш вазифаи президентиро январи соли ба ӯҳда гирифт ноябри соли аз нав интихоб карданд ва бори дигар вазифаи президентиро такроран январи соли қабул кард кӯдакии буш дар щаҳрҳои мидлэнд ва хюстон дар иёлоти техас гузаштааст дар академияи филлипса ба таҳсил шурӯъ кард дар соли номзади бакалаврро аз таърих дар донишгоҳи йел гирифт ки бо баҳои миёна таҳсил мекард аммо хеле мащҳур буд дар гвардияи миллӣ горди миллӣ адои хизмат кард сарнишини ҳавопаймои ҳарбии дар хизмати ҳарбии ҳавоии хҳҳ дар гвардияи техас буд солҳои ӯ дар мактаби соҳибкории ҳарвард тахсил кардааст ва соҳиби ихтисоси устои идоракунии сҳибкори шуд баъд аз ин у ба мидлэнд баргашт ва дар соҳаи коркарди нафт то соли кор кард якчанд маротиба дар маъракаи интихоботи падараш фаъолона иштирок карда буд ва маслиҳаткунандаи ӯ буд соли номзадии худро дар интихобот ба палатаи намояндагон конгресси има соли дар якҷоягӣ бо якчанд ҳамкоронаш давраи бейсболии техас рэйнджерсро харидорӣ намуд ҷорҷ буш ноябри соли губернатори ми техас бо овоз интихоб шуд дар ин мақом ӯ обрӯи сиёсатмадори пурзур гардид ки бо тарафи мухолифат хуб ҳамкори карда метавонист ӯ доир ба он ки динҳои гуногун дар ҷамъият нақши муҳим бозад баромадҳо мекард ва ба дастгирии бисьёрии демократҳои штат ноил гардид ноябри соли ҷорҷ буш бо муваффақият бори дувум губернатори техас интихоб шуд ва нахустин губернаторе ба хисоб меравад ки ба ин мансаб ду маротиба паи ҳам интихоб шуда буд соли ӯ дар интихоботи президенти има иштирок мекунад дар яке аз интихоботи мухолиф дар таърихи давлат интихоботи президенти има соли ноябри соли дар асоси ҳисоби овозҳои интихобкунандагон ва азнавҳисобкардабаромадани овозҳо намояндаи ҳизби демократии има алберт гор президент интихоб шуд ӯ дар таърихи интихоботи президенти дуюмин президенте буд ки ба ин мансаб баъд аз падари худ адамс джон квинси интихоб гардид буш соҳиби рекорди дигаре низ мебошад ӯ номзадест ки соҳиби зиёди овозҳои интихобкунандагон шуд вале аз ҷиҳати миқдори овозҳои интихбкунандагон ӯ миқдори хеле ками овози шаҳрвандон гардид зиеда аз млн нафар дар қасамёдкунии худ буш ваъда дода буд ки ба суғуртаи иҷтимои дигаргуниҳо дохил мекунад ва андозҳоро низ кам мекунад аъзоёни кабинети буш сиёсаткорони гуногун мебошанд ҳам намояндагони либералҳо ва ҳам консерваторон моҳи феврали соли президент буҷаи федиралиро пешниҳод кард млрд доллар ки он камшавии маблағи андозро дар назар дошт зиёдшавии маблағро ба соҳаи маориф ва қувваи ҳарбӣ равона карда шуда буд маҳз дар ҳамин вақт пастшавии сатҳи иқтисодии давлат ба назар мерасад мохи июни соли конгресси има қарори хело ҳам ҷиддиро доир ба кам кардани андозҳо қабул намуд то млрд доллар моҳи феврали соли буш бомбаборон кардани ироқро дастгири намуд ки ҳамаи ин бар зидди манъ кардани парвози ҳавопаймоени ироқ равона карда шуда буд мохи апрел маъмурият гуфтушуниди хело душворро бо хитой гузаронид ки он оиди озод кардани хавонавардони амрикоӣ ки дар ҷумҳурии халқии чин бо хавопаймои худ нишастанд аз ҳама вақти душвор барои президент ва ҳам сокинони тамоми давлат ин сентябри соли буд ки дар натиҷаи ҳамлаи террористон ҳазор нафар одам ҳалок гардиданд дар ин ҳамлаи террористи аҳли маъмурият миллионери сауди бен ладен усамро гунаҳкор карданд ки ҳамон вақт дар авғонистон пинҳон шуда буд маъмурияти амрико аз толибон талаб карданд ки ӯро ба давлати амрико супоранд баъди ҷавоби рад буш чунин ҷавоб гардонид мо онҳоро аз хонаҳояшон кашида мебарорем ва онҳоро ба ҷавобгарӣ мекашем ва ё адолатро ба назди онҳо мебарем дар натиҷаи гуфтушунидҳои дипломатикӣ ва таёрии ҳарбӣ ба онҳо ноил гардид ки коалитсияи зидди террористиро ташкил намуда зимистони соли дар натиҷаи бомбаборон кардани афғонистон пурра афғонистонро зери идораи худ гирифт ва дар он ҷо ҳукумати ягонагии миллиро ташкил намуд ва қушунҳои асосии толибон нест карда шуд барои мубориза бар зидди терроризм дар шма кумитаи идоракунии бехатарии давлат ташкил шуда буд моҳи декабри соли аз ҳайати шартномаи ҳифзи зиддиракетаҳо ки аз тарафи маскав мазамат накарда шуда буд соли буш ба ироқ хамла карда садам хусайнро аз сари давлат ронд баҳонаи сар задани ҷанг дар он буд ки дар ироқ силоҳи ядрои истехсол карда мешавад ва худи саддам ҳусайн бо ал қойда ҳамкори мекунад бисьёрии давлатҳое ки ҳамлаи амрикоро ба авғонистон дастгири карда буданд зидди ҳамлаи има бар ироқ баромад карданд шма дар ин ҳамлаи худ бузургии ҳарбии давлати худро боз ҳам мустаҳкам намуд аммо халқи амрико ва оммаи ҷаҳон нисбати ин ҷанг норозигии худро баён намуданд рӯйдодҳои ин ҷанг аз он гувоҳи дод ки маъмурияти амрико дар ироқ на онқадар пурзур буд дар ироқ ҳамлаҳои террористи дучанд шуданд ҷинояткори хело ҳам зиёд шуд ва ҳамаи ин обрӯи бушро дар омад омади интихоботи нави президенти дар шма паст кард ба ғайр аз ин аз баъзе маълумотҳои фаври ва ғайри фаври маълум гашт ки амрико дар вақти ҳуҷум кардан ба ироқ ҳеҷ гуна маълумотҳои аниқ доир ба истеҳсол кардани силоҳи ядроӣ ва ҳамкории саддам ҳусайн бо ал қойда надошт ва бинобар ин ба ироқ ҳамла намуд ҳамла ба ироқ ин сиёсати авантюрии буш буд ки барои баланд бардоштани рейтинги дохилӣ ки дар натиҷаи гузаронидани сиёсати иқтисодӣ паст шуда буд ва ба ихтиёри ширкатҳои нафткаши амрикоӣ гузоштани қубӯрҳои нафтии ироқ имконият пайдо мекард дар филми ҳуҷатӣ публисистӣ майкл мур фаренгейт ҳамин сабабро фишор ба президенти нафтӣ лобби ки ӯро бо дӯстони деринааш ва муносибатҳои ҳамкорӣ мепайвандад сабаби асосии оғоз гардидани ҷанг номидааст ба ҳамаи ин нигоҳ накарда ва дар ҳолати паст будани рейтинг буш ноябри соли дар интихобот ғолиб меояд иитихоботи президенти има дар соли джон керри ин ғолибиятро баъзе шӯру мағалҳо ҳамроҳӣ карданд ки ин дар ҳисоби овозҳои ҳавзаи интихоботӣ дар штати огайо мансуб буд зарбаи нав ба обрӯю этибори буша ин обхезӣ дар орлеанаи нав ки дар натиҷаи туфони катрина дар охири август аввали сентябри зад вақте ки ҳудуди шаҳр дар таги об монда буд шумораи фавтидагон ва зарари моддӣ то ҳоло ҳисоб карда нашудааст дар натиҷаи ин ки саривақт дар бораи кӯчонидани шаҳр то туфон ягон пешбиние дида нашуд мумкин аст шумораи зарардидагон то якчанд ҳазор нафар афзояд пеш аз вуқуи туфон ба сокинони орлеанаи нав тарк кардани шаҳрро гузошта буданд вале асарияти қисми аҳолӣ баро ин имконият надоштанд соли буш бо лоре уэлч хонадори мекунад ки ӯ ҳамчун муаллима ва коркуни китобхона кор мекард онҳо соҳиби ду духтари дугоник бо ном барбара ва ҷейн ки соли ба дунё омадаанд онҳо доимо ба рӯзномаҳои саҳифаҳои зард бо ҳаргуна корҳои ношоямашон нишон мегузоранд аз рӯи эътиқоди динӣ буш ба методизм эътиқод мекунад президенти има раиси ҳокимияти иҷроияи има бо вазифаи сарвари давлат ва сарфармондеҳи увваҳои мусаллаҳи има имеет право вето на законопроекты билли принятые конгрессом има должность введена конституцией има принятой конституционным конвентом собранием в году первым президентом има стал в году джордж вашингтон до его вступления в должность название президент использовалось в сочетании президент континентального конгресса председатель съезда представителей колоний на котором была принята декларация о независимости действующий президент има дональд трамп официально й президент има вступил в должность января года стать президентом има по конституции има может только гражданин има по рождению либо тот кто был гражданином има на дату принятия конституции не имели гражданства има при рождении первые президентов от вашингтона до джексона и й президент уильям гаррисон старше лет и проживающий в има не менее лет самым пожилым президентом на момент избрания является нынешний президент дональд трамп впервые избранный в возрасте лет переизбранным на второй срок рональд рейган в возрасте лет самым молодым избранным президентом стал джон кеннеди вступивший в должность в возрасте лет фактически же самым молодым президентом стал теодор рузвельт вступивший в должность в возрасте лет и месяцев но он не был избран а стал президентом после убийства в году уильяма мак кинли согласно й поправке к конституции принятой в одно и то же лицо может быть избрано президентом има не более двух раз неважно подряд или с перерывом кроме того если некоторое лицо после смерти или отставки избранного президента занимало президентский пост с поста вице президента или иначе на протяжении лет и более то это лицо в дальнейшем может быть избрано президентом не более раза фактически президенты и ранее почти все соблюдали это неписаное правило следуя примеру джорджа вашингтона который пробыл в должности только два срока однако в году франклин д рузвельт был избран на третий срок а в и на четвёртый умер в после этого не умаляя заслуг рузвельта и чрезвычайных условий в которых он переизбирался вторая мировая война было решено законодательно ограничить количество возможных переизбраний чтобы этот случай не стал прецедентом для установления диктатуры я поправка не имела обратной силы и не распространялась на действовавшего в тот момент президента гарри трумэна пробывшего президентом почти полностью срок рузвельта после его смерти плюс свой собственный но трумэн сам не пожелал вновь баллотироваться в только один президент гровер кливленд занимал пост два срока с перерывом во многих странах с республиканским правлением требования к кандидатам в президенты соответствуют требованиям в има например возрастной ценз президент има избирается на четырёхлетний срок вместе с вице президентом с помощью непрямых двухступенчатых выборов президент и вице президент идут в связке в течение всей выборной кампании непосредственно за президента и вице президента голосует так называемая коллегия выборщиков по конституции законодательное собрание каждого штата может назначить определённое количество выборщиков равное количеству представителей штата в конгрессе которые будут представлять интересы штата способ с помощью которого определяется список выборщиков законодательное собрание может выбрать по своему усмотрению однако в настоящее время все штаты определяют своих выборщиков с помощью всеобщего голосования которое происходит в первый вторник после первого понедельника ноября в год деление которого на четыре не образует остатка голосование выборщиков происходит в начале декабря и представляет собой известную формальность хотя неоднократно случалось что отдельные выборщики голосовали не так как обещали при их избрании в части штатов существуют законы обязывающие выборщиков голосовать так как предписывает им штат выборщики голосуют отдельно за президента и вице президента для избрания кандидат должен набрать абсолютное большинство более половины голосов выборщиков в настоящее время составляющих человек если этого не происходит то президента или вице президента избирает палата представителей или соответственно сенат конгресса има из числа кандидатов набравших наибольшее количество голосов выборщиков по правилам определённым конституцией первый президент има джордж вашингтон являлся независимым кандидатом с тех пор в условиях сложившейся в има двухпартийной системы на всех выборах одерживал победу и становился президентом представитель который определялся на праймериз одной из двух основных партий с середины века демократической или республиканской и только два раза и годы т н третьим партиям удавалось занять второе место последний случай когда третий кандидат одерживал победу хотя бы в одном из штатов относится к году когда большинство голосов избирателей в штатах получил кандидат от американской независимой партии джордж уоллес последний случай когда третий кандидат добился относительно существенных процентных результатов хотя и остался на третьем месте выборы года независимый кандидат росс перо получил голосов избирателей вновь избранный президент и вице президент вступают в должность в полдень января следующего года после выборов устраивается торжественная церемония инаугурация президента има до принятия в году двадцатой поправки к конституции има датой инаугурации было марта во время инаугурации президент приносит следующую присягу или даёт следующее торжественное обещание я торжественно клянусь что буду добросовестно исполнять должность президента соединённых штатов и в полную меру сил своих буду поддерживать охранять и защищать конституцию соединённых штатов в конце присяги традиционно добавляют ещё слова да поможет мне бог хотя конституцией они не требуются президент в установленные сроки получает за свою службу фиксированное вознаграждение которое не может меняться в течение периода на который он был избран также в пределах этого периода он не может получать никаких иных доходов от соединённых штатов или какого либо из штатов однако может получать деньги из других источников например от продажи книг в период президентства барака обамы с года по настоящее время зарплата президента има составляет тысяч долларов има в год резиденция президентов начиная со второго джона адамса белый дом в вашингтоне рабочий кабинет начиная с уильяма тафта овальный кабинет белого дома загородная резиденция кэмп дэвид президент является главнокомандующим армией и флотом соединённых штатов и полиции отдельных штатов когда она призывается на действительную службу има президент има имеет право президент има по совету и с согласия сената назначает кабинет има послов других официальных представителей и консулов судей верховного суда и всех других должностных лиц има назначение которых конституцией не предусматривается в ином порядке и должности которых устанавливаются законом но конгресс может законом предоставить право назначения таких нижестоящих должностных лиц каких сочтёт уместным президенту единолично судам или главам департаментов президент периодически дает конгрессу информацию о положении страны и рекомендует к его рассмотрению такие меры которые он сочтёт необходимыми и целесообразными президент има принимает послов и других официальных представителей обязан заботиться о том чтобы законы добросовестно исполнялись удостоверяет в должности всех должностных лиц соединённых штатов различаются следующие случаи президент чей срок полномочий приближается к концу в особенности после того как уже избран его преемник носит неофициальное прозвище хромая утка в случае отстранения президента от должности его смерти отставки или неспособности осуществлять полномочия и обязанности таковые переходят к вице президенту има первоначальный текст конституции има был двусмысленен и позволял как толкование согласно которому вице президент получает только полномочия и обязанности то есть становится условно говоря и о президента има так и толкование согласно которому вице президент получает саму должность то есть становится президентом има и приносит соответствующую присягу на протяжении века и века это положение всегда практически толковалось в том смысле что вице президент становится полновластным президентом первый прецедент такого перехода полномочий имел место с джоном тайлером в который после кончины уильяма гаррисона немедленно провозгласил себя президентом има и отказывался распечатывать письма адресованные и о президента лишь в принята я поправка к конституции согласно которой в таком случае однозначно вице президент становится президентом в случае отстранения смерти отставки или недееспособности как президента так и вице президента конгресс может принять закон указывающий какое должностное лицо будет действовать в качестве президента такое должностное лицо выполняет соответствующие обязанности пока не устранена причина неспособности президента выполнять свои обязанности или не избран новый президент действует закон согласно которому президента замещают в его должности следующие официальные лица в таком порядке указан современный состав министерств включая созданные после г после вице президента и избираемых председателей палат в списке идут министерские должности кабинета има в порядке учреждения последним идёт министерство внутренней безопасности созданное в г до г председатели палат конгресса не имели приоритета над министрами этот приоритет введён гарри трумэном для уменьшения вероятности ситуации когда президент сам назначает своего преемника в настоящее время список насчитывает всего должностей есть теории заговора согласно которым существует секретное продолжение списка насчитывающее или имён и рассчитанное на случай ядерной войны или масштабной катастрофы большинство экспертов воспринимает их скептически порядок замещения ограничен тем условием что лицо вступающее в обязанности президента должно быть гражданином има по рождению на его территории иметь не менее лет от роду и жить в има лет если одно из этих условий не выполняется то соответствующее лицо пропускается и право замещения переходит на следующий номер в списке невозможен переход президентских полномочий к временно исполняющему обязанности спикера или министра лицо получающее президентские полномочия должно быть до момента открытия вакансии на этом посту официально назначено избрано конгрессом на дающую это право должность опять же не существует действующих законов уточняющих становится ли это лицо президентом или и о президента прецедентов такой передачи власти пока не было следующие президенты тайлер филлмор э джонсон артур т рузвельт кулидж трумэн л джонсон и форд вступили в должность с поста вице президента причём форд раньше не был избран и на этот пост а назначен конгрессом по представлению президента т рузвельт куллидж трумэн и л джонсон были избраны впоследствии на очередных выборах согласно той же й поправке к конституции в случае временной недееспособности президента определяемой им самим или другими представителями исполнительной власти а прекращаемой согласно заявлению президента вице президент има может временно действовать как исполняющий обязанности президента има всего было таких случая связанных с медицинскими процедурами требующими общего обезболивания рейган на часов передавал полномочия бушу старшему и буш младший передавал полномочия чейни каждый раз на часа три президента были прямыми потомками предшественников жена джорджа буша старшего барбара буш и их сын джордж буш младший являются дальними родственниками го президента франклина пирса калмурғ паррандаест соҳибчангол ҷуссаи калон ва нӯлу панҷаҳои бақувват дорад сараш бемӯй болаш дароз мм думаш нисбатан кутох мм вазнаш кг модинааш кг рангаш буря баланд лонаашро дар болон дарахтони баланд ва баъзан дар шохсорон аз навдаҳои хушкида месозад охири март аввали апрел тухм мегузорад тухмро ҳар ду ҷинс зер мекунанд чӯҷаҳо дар моҳагӣ паррончак мешаванд ҷуфти калмурғ доимист як лонаро даҳҳо сол истифода мебаранд калмурғ паррандаи лошахӯр аст ҷасади ҷонваронро хӯрда паҳншавии касалиҳои сироятии ҳайвону одамро пешгирӣ мекунад солҳои охир дар натиҷаи корам шудани заминҳо истифодаи пеститсидҳо ва ғайраҳо миқдори калмурғ кам шудааст калтакалос келас калпеса карбоса як навъ ҷонвар аз зерқатори синфи хазандагон бино ба таснифоти зоологӣ калтакалосҳо яке аз зерқаторҳои синфи хазандагон мебошанд боҳтур сусмор ва буқаламунро низ дар бар мегиранд дарозии танаашон аз см то м аждари комодо танаи калтакалосҳо паҳни дарозруя ва пӯсташон шахшули дағар буғур аст баъзе намудҳои калтакалосхо пойҳои бақуввати панҷадор дошта баъзеи дигарашон умуман бепой ва ба мор монанданд пардаи чашми аксар калтакалосҳо мутаҳаррик аст дандонҳои калтакалосҳо ду хеланд плевродонтӣ дандонҳое ки ба ком часпидаанд ва акродонтӣ дандонҳое ки дар вора ҷой гирифтаавд дандони калтакалосҳои заҳрдор новакҳои махсус дорад ки ҳангоми газидан аз он заҳр ҷорӣ мешавад забони калтакалосҳо низ гуногун аст забони баъзеи онҳо паҳну ғафс масалан забони офтобгардакҳо ва гекконҳо баъзеи дигарашон дарози душоха масалан забони сусморҳо ё ниҳоят борик масалан забони буқаламунҳо мебошад ранги калтакалосҳо гуногун буда одатан вобаста ба муҳит тағйир меёбад хусусан ранги калтакалоси бешаҳои тропикӣ ба аксар калтакалосҳо диморфизми ҷинсӣ хос аст бисёр калтакалосҳо ҳангоми онҳоро таъқиб кардани душман думи худро мепартоянд думи партофтаи калтакалос баъзан то чанд соат меҷунбад ва бо ҳамин диққати душманро ба худ ҷалб мекунад калтакалосҳо аз эзозухий хазандаҳои мурда рафтае ки боқимондаи онҳо аз таҳшинҳои перми боло ва триаси амрикои ҷанубӣ ёфт шудаанд ба вуҷуд омадаанд калтаклосҳои ҳозира аз охири давраи юра маълуманд калтакалосҳо дар замин дарахт шахсорон зери хок ва дигар ҷойхо зиндагӣ мекунанд узвҳои сомеаи калтаклос нағз ва узвҳои шоммаашон нисбатан суст инкишоф ёфтаанд ҳарорати бадани калтаклосхо ба харорати муҳит баробар мешавад бинобар ин онҳо зимистон ба хоб мераванд ғизои аксар калтакалосҳо ҳашарот тортанак кирм ва нармбаданҳо мебошанд калтакалосҳои калон муш калламуш парранда қурбоққа мор ва лоша мехӯранд дар байни баъзе намудҳои калтакалос ҳодисаи канибализм вуҷуд дорад яъне калтакалосҳо калон калтакалосчаҳои хурдро мехӯранд калтакалосҳо аз паи парвариши насли худ намешаванд ва бинобар ин бачаи онҳо баъди аз тухм баромадан мустақилана зиндагӣ мекунад дар тоҷикистон намуди калтакалос дучор меояд асосан дар ҳамвориҳо сукунат доранд калтакалос миқдори зиёди ҳашароти зараррасони хоҷагии қишлоқро нобуд карда фоида меоранд дар бадани калтакалос баъзе ҳашароти хунмак ва канаҳо зиндагӣ мекунанд ва бинобар ин онҳо боиси паҳн шудани бемориҳои сироятӣ гардида метавонанд калхот калход пажан чӯҷагирак халхот хот як навъ паррандаест сохибчангол болҳои дароз мм ва пахн н думя да роз мм дорад мин крраш дароз мм вазнаш г рангаш бур ва бури кахваранг дар хурдро мехуранд калхотҳо тухмзинда зо ва зиндазоянд дар шароити тоҷикистон соле як маротиба афзоиш мекунанд як калхот аз то тухм гузоштаааш мумкин анини тухм аз таъсирп гармии офтоб ин нимбиёбон куҳу даштҳо ва бештар назди обанборҳо зиндагӣ мекунад дар болои дарахт чинору арча ҷарӣ ва харсангҳо лона мегузорад калхот як лонаро чандсол истифода мебарад аввали май тухм гузошта охири май чӯҷа мебарорад дар собик шурави ғайр аз шимоли осиё вомехӯрад зимистонро дар африқо ва осиёи ҷанубӣ мегузаронад дар тоҷикистон калхот дар пастиҳо баъзан дар кухдои на он кддар баланд то м аз с б дучор меояд дар боботот во дии д ҳои сир зарафшон кофарниҳон поёноби вахш бадахшону дарвоз одатан вакти кучи паррандахо вомехурад кучи бахория к март апр кучи тнрамохиаш еент окт мегузарад калтакалосолҳои лонагузор дар до манакухи кухҳои дурама туркистон зарафшон ва ҳисор лона мегузорад ғизой калхот хоянддҳои майда хазандаҳо обхокиҳо лоша баъзан моҳӣ ва паррандаҳо мебошанд солҳои бисьёр шудани малах калхот онҳоро нест карда ба хоҷагии қишлоқ фоида меорад калхот баъзан ба паррандаҳои хонагӣ ҳам ҳуҷум мекунад лочин лачин курд лачин бердзор шаҳр дар соҳили чапи дарёи акари дар нишебиҳои ҷанубу ғарбии қаторкӯҳи қарабоғ ханкенди степанакерт шоҳроҳи горис км дуртар аз степанакерт маркази маъмурии ноҳияи лочини озарбойҷон аз нимаи моҳи майи соли то декабри соли шаҳр дар таҳти назорати ҷумҳурии эътирофнашудаи кӯҳистони қарабоғ ҷойгир буд ва дар он ҷо бердзор ном дошт ба забони пас аз созишномаи оташбас дар қарабоғи кӯҳӣ долони лачин ки шаҳр дар он ҷойгир аст таҳти назорати низомии контингенти сулҳовари федератсияи русия ва назорати шаҳрвандии ҷумҳурии эътирофнашудаи қарабоғи кӯҳӣ қарор дорад маъмурияти ҷумҳурии эътирофнашудаи ҷумҳурии қарабоғи кӯҳӣ фаъолияти худро дар шаҳр идома медиҳад шаҳр дар роҳи ягонае ки ҷумҳурии эътирофнашудаи қарабоғи кӯҳӣро бо арманистон мепайвандад мавқеи муҳими стратегиро ишғол мекунад қисми аҳолии мусулмон озарӣ ва курди лочин авлоди муҳоҷирони бодиянишин аз даштҳои қарабоғ буданд соли деҳаи абдалёр ки дар ин ҷо мавҷуд буд мақоми шаҳрро гирифт ки маркази уезди курдистон шудааст дар соли шаҳр лачин ном гирифт лочин туркӣ пас аз барҳам додани ноҳияи курдистон дар апрели он ба ноҳияи навтаъсиси қарабоғ дохил шуд аз май то августи соли маркази ноҳияи курдистон ва пас аз барҳам додани он ноҳияи навтаъсиси лочин шуд дар моҳи майи соли дар натиҷаи амалиёти нерӯҳои арманистон барои барҳам додани муҳосираи нақлиётӣ ва кушодани долон барои иртиботи қарабоғи кӯҳӣ бо арманистон шаҳр таҳти назорати қарабоғи кӯҳӣ қарор гирифт ва бердзор номгузорӣ шуд аҳолии озарбойҷон аз лочин гурехтанд ва нерӯҳои арманистон шаҳрро сӯзонданд пеш аз ҷанг дар ин шаҳр аз ҳафт то ҳашт ҳазор озарбойҷонӣ зиндагӣ мекарданд соли дар шаҳр таҳкурсии калисои эҳёи муқаддас гузошта шуд ки сохтмони он соли ба анҷом расид тибқи шартҳои созишномаи сеҷонибаи озарбойҷон арманистон ва русия дар бораи хатми амалиёти ҷангӣ дар кӯҳистони қаробоғ дар тирамоҳи соли лочин таҳти назорати посдорони сулҳовари русия қарор гирифт худи ноҳияи лочин ки маркази маъмурии он шаҳри лочин аст декабри соли ба ихтиёри озарбойҷон баргардонида шуд пас аз декабри соли маъмурияти арманистон дар шаҳр фаъолияти худро идома дода истодааст мувофиқи тақвими қафқозӣ и соли дар деҳаи абдалари уезди зангезури губернияи елизаветпол нафар умдатан курдҳо зиндагӣ мекарданд мувофиқи барӯйхатгирии умумииттифоқии аҳолии ссср дар соли дар лочин нафар зиндагӣ мекарданд тибқи маълумоти озарбойҷон дар ҳоли ҳозир ҳамаи сокинони собиқи лочин гурезагон ҳастанд ва муваққатан дар боку сумгаит ва дар хаймаҳои шаҳри аҷабедин зиндагӣ мекунанд тибқи маълумоти ҷқк дар соли аҳолии бердзор нафарро ташкил додааст насими исфара коммунисти исфара рӯзномаи ноҳиявӣ апрели с таъсис ёфтааст нахустин ташкилотчи ва мухаррири масъули ни ибниямин асомиддинов буд аввал теъдоди нашр нусхаро ташкил медоду дар хачми як сахифа чоп мешуд сонитар хачми рузнома сахифа ва теъдодаш зиёд гашт омузгорон с тошев н шарифзода а умаров ҳамчунин ш нурматов о устобоев б исоев а атохонов а чалолов ва дигарон аввалин мухбирони рузнома буданд аз таърихи сентябри с бо номи ни чоп мешавад дар солҳои мухталиф инхо муҳаррирони рузнома буданд ибниямин асомиддинов сайфиддин абдуллоев абубакр атохонов турахуча иброхимов ганичон муллоев нозимчон бобоев лумониддин камолиддинов мавлониддин пулодов судуриддин махкамов аз соли абдумуталиб шарифов як гурӯҳ журналистони болаёкат аз кабили ортикбой курбонов хошимчон бобочонов абдумачид тулаков григорий константинович теличкан абдухамид ваххобов нусратулло неъматов мухаммадчон ибромов бобочон атобеков болтахуча саидшоев дар бобати байни хонанда мавкеи устувор пайдо кардани ни бой гардидани мазмуну мундаричаи он сахми босазо гузоштаанд аксари шахсони номбурда муаллифони як силсила китобхо буда бо пайки калами худ шухрат ёфтаанд баробари зиёд шудани тачрибаю малака ва афзудани шумораи муштариён ни мухбирони чамоатии зиёдеро гирди худ ҷамъ овард хайати эчоди бахри пайваста бо такозои айём кадам задан ба дили хонанда рох ёфтан кушиш менамояд ва дар ин бобат ба комёбиҳои назаррас ноил мешаванд чанд карат голиб омадани рузнома дар озмунҳои вилоятию ҷумҳурияви далели ин гуфтахост сахми ничун солноманависи таърихи диёр дар пешбурди иктисодиёти ичтимоиёт фарҳанг ташаккулёбии хисси ватандусти ва ифтихори милли муътадилсозии вазъи чомеаву тарбияи маънавии шаҳрвандон басо калон аст ни холо чузъи чудонашавандаи хар як сокини исфара буда онҳо хаёти харрузаи худро бе рузномаи дустдоштаашон тасаввур карда наметавонанд сомонаи интернетии рӯзномаи насими исфара офтобрӯй деҳаи чамоати деҳоти навгилем то с дар заминҳои хокии худуди хоҷагии ба номи з хасанов чой дошт баъди заминчунбии с ки ба манзилгохи мардуми деҳа ва иморатҳои маданиву маишиаш осеб расонд ахли о ро ба манзилгохҳои нав ба тарафи чапи роҳи мошингарди исфара куканд ба доманаи кухи гузлон гизолон кучонданд аз навгилем километр масофа дорад сокинони о ро дар а хх тоҷикони шаҳр ва водии сух узбекони дех дилкушои куканд ва киргизони гурухи кипчок ки минбаъд тоҷик ё узбек шудаанд ташкил медоданд ки онҳо дар се махалла гарби кургонча миёна исфара ва шарки офтобмахалла истикомат доштанд аҳолӣ тоҷикон ва ӯзбекҳо наф оила кишоварзони хоҷагии ба номи з хасанов дар парваришу истехсоли галла сабзавот пилла меваи хушк ва тухмихо хиссагузоранд дар о мактаби тахсилоти хамагонии як кудакистон як мактаби касби бахши мактаби касбии навгилем дармонгох ва сехи дередгари мавчуданд заминҳои о асосан бо воситаи обкашхо обёри мешаванд ахоли аз оби тозаи хатти чоркух исфара таъмин карда шудааст гну слэш линукс талаффуз мешавад озод ва системаи оператсионии монанд системаи оператсионии озодасоси чандистифодабарандаи компютерои фардии бо амоя ва стансияои кор буда бо системаи шабакавии график равзанавии муааз аст дорои дистрибутивои версияо зиёд ва ғайра мебошад со бо стандарти системаои кушода ва протоколои шабакаи интернет кор карда метавонад ва бо системаои оператсионии ва амоя мебошад амаи компонентои система аз умла матни кодои онро дар асоси литсензия озодона нусхабардор пан ва дар миқдори дилхои компютеро гузоштан мумкин аст маз барои амин ам ин со ро системаи озодасос мегянд линукс дар ибтидои солои уми асри гузашта аз тарафи дониши донишгои хелсинки финляндия линус торвалд сохта шудааст системаи амчун версияи со барои кф эод шудааст солои дароз аст ки дар мэйнфрейму мини компютеро ва стансияои кор ба сифати со и асос хизмат мерасонад аз суръат самаранок ва чобукиро мерос гирифта қариб амаи вазифаои со ва ро иро карда метавонад ангоми кор бо муш ар се тугмаи он истифода мешавад тугмаи мобайнии мушро барои гузоштани фрагментои матн истифода бурдан мумкин аст аз нуқтаи назари иқтисод боз як бартарии дигари идд дорад вай системаи оператсионии бепул аст мувофиқи литсензияи генералии шакли кушодаи дар доираи бунёди фонди таъминоти программавии озодасос пан карда мешавад ки онро ар як хоишманд дастрас карда метавонад аз ба боз ду хусусияти шоёни дигар чандистифодабарандаг ва чандмасъалаг гузаштааст чандмасъалаг маънои ирои яквақтаи якчанд масъаларо дорад чандистифодабарандаг бошад далели он аст ки дар система якбора якчанд истифодабаранда ба воситаи терминалои алоида кор карда метавонанд арзиши дигари аз он иборат аст ки вайро якоя бо дар як компютер гузоштан мумкин аст метавонад комютери дилхоро ба стансияи кор табдил диад дар озира ро амчун со дар соаои бизнес маориф ва программасозии фард истифода менамоянд вай дар ташкили шабакаои корпоратив интернет нуқтао ва серверо системаи оператсионии ивазнашаванда аст метавонад аз якчанд намудои интерфейси график ва ғайра истифода барад дар ар яке аз ин қабатои программав истифодабаранда имконият дорад ки якбора бо якчанд мизои кор кор кунад ки ин бартариро дар дигар со вохрдан мумкин нест вақте сухан дар бораи амчун система меравад доимо ягонагию амбастагии ядро сохтори файл ва утилитои он дар назар дошта мешавад ядро дили система аст программаои ядро барои бевосита идоракунии қисмои аппаратурии компютер хизмат мерасонанд интерфейси матнии истифодабаранда аст вай командаои истифодабарандаро қабул карда барои иро оноро ба ядро интиқол медиад ро мувофиқи этиёоти мушаххаси истифодабаранда батанзим овардан мумкин аст дар таркиби атто забони программасозии махсус мавуд аст ки онро барои сохтани скрипто истифода бурдан мумкин аст программаои командао стандартии системаи ро одатан утилито мегянд бо мафуми сохтори файл мо пештар шинос шуда будем ин сохтор дарахти каталогоро мемонад ки дар навдаои он файло ва зеркаталогои дигар ойгир шудаанд дарозии максималии номи файлои ба рамз баробар аст чун қоида бояд номи файл бо нуқта сар нашавад ва рамзои ро дар бар нагирад истифодабаранда шахсест ки дар система кор мекунад программаои тадбиқии мавриди истифода қароргирифтаро протсессо мегянд барои истифодабарандаи система шудан зарур аст ки маъмури системав номи дохилшав ва парол и шуморо ба қайд гирад барои ба система ворид гаштани истифодабаранда ва барои аз истифодаи ифз намудани шахсони тасодуф хизмат мерасонанд комбинатсияи махфии рамзо буда ангоми дохилкун дар экран инъикос намеёбад дарозии бояд аз рамз кам набошад ва тои онро атман арфо ташкил дианд бояд тавре интихоб карда шавад ки бахотиргирии он осон бошад ва дар таркибаш калимаои англисии маъмул вонахранд барои ифзи мутлақи файлои худ пас аз итмоми кор сеанси кориро пшидан лозим аст барои ин дар панели и қабати графикии пахши тугмаи ё пахши тугмаи дар зарур аст ин амалиётро бо пахши сатри выйти баромадан дар менюи асосии ангоми пахши тугмаи дар панели замимао низ ба сомон расонидан мумкин аст программаи қабатии интерфейси пурра ва функсионалии истифодабарандаро муайё сохта ро бо равзанао ва меню ки барои идораи файло ва ирои программао заруранд таъмин менамояд қабати стандартии командавиро иваз наменамояд вай тано истифодаи ро осон мегардонад дар асл ин лоиаи озод ва аз якдигар новобастаи садо лоиакашони дунё ба шумор рафта бари эоди муити кории мътадил ва самарабахши мизои кории замонав танзимшаванда ва устувор ки асосашонро архитектураи шабакавии компонент ва шаффоф ташкил медиад равона карда шудааст соли версияи эод шуд ки вай муити кории пуриқтидор қулай ва бо интернет интегратсияшудаи ба шумор меравад дар ин версия программаи браузери замонав ва менеери файл ва инчунин муити программасоз барои такмили амро карда шудааст ин версия бо забони аон тарума шудааст ва зиёда аз пакети программаоро аз қабили бозио графика мултимедиа шабака утилито ва ғайра дар бар мегирад командаоро одатан бо ёрии меню ё пиктограммао дохил мекунанд агар оноро бо ёрии интерфейси сатри командав дохил кардан лозим бошад он го аз равзанаи терминал консол истифода мебаранд аз равзанаи қабати программавии ро низ ба кор даровардан мумкин аст ки намуди зоир ва тарзи кори он ба хеле шабоат дорад на бояд фикр кард ки кор бо файло ва системаи файлии тано тавассути сатри командав амал гардонида мешавад менеери файлии имконият медиат ки аз воситаои замонавии кор бо файло истифода бурда шавад вале донистани командао ба истифодабаранда имконият медиад ки тамоми нозукиои со ба таври самарабахш азхуд карда шавад ҷумҳурии гвинея давлат дар африқои ғарбӣ дар ҷанубу шарқ бо кот д ивуар дар шимолу ғарб бо гвинеябисау дар ҷануб бо либерия ва серра леоне дар шимол ва шарқ бо мали ва дар шимол бо сенегал ҳамсарҳад мебошад дар ғарб ба уқёнуси атлантик баромад дорад масоҳаташ ҳазор км аҳолиаш млн нафар пойтахташ шаҳри конакри млн аҳолӣ гвинея аз ҷиҳати тақсимоти ҳудудӣ маъмурӣ ба ноҳия префектура обшинаи шаҳрӣ ва обшинаи деҳотӣ тақсим мешавад ҷашни миллӣ рӯзи истиқлол октябри воҳиди пул франки гвинеягӣ ки ба каури баробар аст гвинея ҷумҳурии президентӣ аз соли сардори давлат ҳукумат сарфармондеҳи қувваҳои мусаллаҳ президент ки ба муҳлати сол аз тариқи раъйпурсии умумӣ интихоб мегардад мақоми олии қонунгузор маҷлиси миллии якпалатагии иборат аз вакил вакил аз тариқи интихоботи мустақим ва вакил аз рӯйи меъёри намояндагии баробар таъйин карда мешаванд гвинея узви смм созмони ваҳдати африқо созмони иттиҳоди исломӣ иттиҳодияи иқтисодии давлатҳои африқои ғарбӣ бонки африқоии рушд мебошад гвинея истиқлоли ҷумҳурии тоҷикистонро ба расмият шинохт муносибатҳои дипломатӣ байни ин ду давлат барқарор шудаанд аммо равобити сиёсию иқтисодӣ вуҷуд надорад гвинея табиати гуногун дошта аз минтақаи иқлимӣ иборат аст гвинеяи баҳрӣ ғарби кишвар рутубатнок мавсими боришот моҳ гвинеяи миёна шимолу ғарб минтақаи баландкӯҳи фута ҷаллон иқлими хушк ва сард гвинеяи ҷангалӣ ҷанубу шарқ иқлими тропикӣ ва гарм гвинеяи боло шимолу шарқ иклими хушк ва гарм дар шарқи гвинея ҳамвории ҳавзаи болооби д нигер дар ҷанубу шарқ минтақаи баландкӯҳи гвинеяи шимолӣ кӯҳи нимба м воқеъ мебошанд дар гвинея ҳиссаи захираҳои ҷаҳонии бокситҳо млрд т вуҷуд доранд бузургтарин захирагоҳи бокситҳо боке туге фриа ва киндия ҳар сол ба бозорҳои ҷаҳонӣ бештар аз млн т ашёи хом барои саноати аллюминий ворид мегардад захираҳои кашфшудаи тило фақат дар минтақаи гвинеяи боло т аст захираҳои маъдани оҳани баландсифат дар кӯҳҳои нимба бо андозаи млрд т муайян шудаанд гвинея дорои конҳои ғании уран ва мис мебошад иқлими гвинея мусонии субэкваторӣ тобистони рутубатнок май октябр ва зимистони хушк дорад дар минтақаҳои наздисоҳилӣ мавсими боришот нисбат ба минтақаҳои шимолу шарқӣ тӯлонитар аст ҳарорати миёнаи моҳона аз с ва то с тағйир меёбад миқдори боришоти солона мм ва дар минтақаҳои соҳилӣ то мм аз баландкӯҳи фута ҷаллон бузургтарин д ҳои африқо нигер сенегал гамбия сарчашма мегиранд д ҳои асосии гвинея гамбия бафинг болооби дарёи сенегал нигер конкуре гвинея иқтидори бузурги захираҳои ҳидроэнергетикӣ дорад дар гвинея бештар аз миллат ва гурӯҳҳои қавмӣ сукунат доранд фулбе малинке сусу кисси кпелле лома герзе диалонке қабилаҳои фулбе дар қисми марказӣ сусу дар соҳилҳои наздиуқёнусӣ сокинанд кишоварзӣ соҳаи асосии фаъолияти халқҳои манде малинке сусу диалонке мебошад ки қариб нисфи аҳолиро ташкил дода ба таври анъанавӣ бо фулбе барои ҳукмронии сиёсӣ рақобат менамоянд забони расмӣ фаронсавӣ вале на ҳама аҳолии гвинея ин забонро медонанд забонҳои маҳаллӣ аз якдигар фарқ дошта аҳолии минтақаҳои кишвар якдигарро фаҳмида наметавонанд дини давлатӣ мазҳаби суннии ислом қариб насронӣ католикҳо ва эвангелисҳо дарсади аҳолӣ ба дину ойинҳои анъанаҳои маҳаллӣ эътиқод доранд дар маркази шаҳри конакрии гвинея масҷиди бузург калонтарин дар африқои ғарбӣ меъмор аҳмад тоур бо услуби меъмории мусулмонӣ шарқӣ бунёд шудааст ки дорои манора мебошад суръати афзоиши солонаи аҳолӣ таваллуд фавт фавти навзодон кӯдак ба ҳар нафар аҳолии синну соли сола дарозумрӣ ба ҳисоби миёна сол мардон сол занон сол зичии миёнаи аҳолӣ нафар дар км аҳолии шаҳрӣ шаҳрҳои бузургаш конакри киндия канкон лабе қариб дарсади аҳолӣ дар соҳаи кишоварзӣ кор мекунанд таърихи қадимии гвинея кам таҳқиқ шудааст дар садаи то м соҳилҳои гвинея аз тарафи баҳрнаварди финикиягӣ ганнон таҳқиқ шудаанд дар асрҳои миёна қисми бештари гвинея ба ҳайати давлатҳои гана асрҳои ва мали асрҳои дохил буд дар ин давра дар ҳудуди гвинея қабилаҳои гуногун сукунат доштанд ки қабилаҳои бузургаш мандинка диалонке ва сусу буд дар садаи минтақаи баландкӯҳи фута ҷаллонро қабилаҳои кӯчии фулбе соҳиб шуданд соли ашрофи фулбе ки ислом оварда буданд ба муқобили диолонке ва фулбеҳои ғайримусулмон муборизаро оғоз намуданд ки дар охири солҳои ум бо ташкили давлати феодалии фута ҷаллон ба охир расид дар садаи ба гвинея фаронсавиҳо ворид гардиданд кӯшишҳои ба роҳ мондани тиҷорат бо қабилаҳои маҳаллӣ бо фоҷиаи фаронсавиҳо анҷом меёфт аз соли фаронса бо мақсади ҳимояи манфиатҳои тоҷирони худ дар қисми ҷанубии гвинея истеҳкомҳо ва урдугоҳҳои низомӣ барпо намуда бо сарони қабила дар бораи бо ҳамдигар ҳуҷум накардан қарордод баста буданд дар соли фаронса бо ҳокими фута ҷаллон қарордод дар бораи васоят ба имзо расонид солҳои дар гвинея мустамликаи фаронсавӣ ривер дю сюд вуҷуд дошт аз соли гвинеяи фаронсавӣ ба ҳайати федератсияи африқои ғарбии фаронсавӣ дохил гардид тасарруфи гвинея аз тарафи фаронсавиҳо бо суръати суст пеш мерафт фақат баъд аз ҷанги якуми ҷаҳонӣ ба фаронсавиҳо муяссар шуд ки киштзорҳои бузурги банан ананас ва қаҳваро ташкил диҳанд аввалин корхонаҳои саноатӣ корхонаҳои коркарди маъдан дар гвинея дар арафаи ҷанги дуюми ҷаҳонӣ бунёд гардиданд муборизаи неруҳои миллӣ озодихоҳӣ бо истиқлоли гвинея анҷом ёфт дар раъйпурсии халқҳои гвинея тарафдори истиқлоли миллӣ райъ доданд ва октябр истиқлоли миллӣ эътироф гардида гвинея ҷумҳурӣ эълон шуд аҳмад секу туре собиқ пешвои ҳаракати иттифоқҳои касаба президенти кишвар интихоб гардид дар кишвар низоми якҳизбӣ ташкил ёфт дар соҳаи сиёсати хориҷӣ аҳмад секу туре пайрави иттиҳоди шӯравӣ буда дар сиёсати дохилӣ тарафдори таълимоти сотсиализми миллии дорои хусусияти африқоӣ буд дар натиҷаи таъқиби неруҳои мухолиф ва дар чаҳорчӯби муносибатҳои сотсиалистӣ танзим намудани иқтисодиёти кишвар бештар аз млн нафар аҳолии кишвар ба хориҷа муҳоҷират намуданд баъд аз марги аҳмад секу туре дар соли ҳокимият ба дасти гурӯҳи низомиён бо сарварии полковник лапсан конте гузашт ки кумитаи низомии эҳёи миллиро ташкил дода буданд конте солҳои ҳукмрониаш дар сиёсати хориҷии худ рӯ ба фаронса има британияи кабир овард ва кишвар аз тарафи созмонҳои молиявии ҷаҳонӣ дастгирӣ ёфт дар ибтидои солҳои садаи дар гвинея раванди бозсозии ҳаёти сиёсӣ оғоз гардид дар интихоботи президентӣ конте ғалаба ба даст оварда ҳизби ташкилкардаи ӯ ҳизби ваҳдат ва тараққӣ дар интихоботҳои парламентӣ аксарияти овозҳоро соҳиб шуд баъд аз марги президент лонсан конте раиси маҷлиси миллӣ парламент абубакр сомпара сардори давлат гардид дар охири моҳи декабри гурӯҳи низомиён аз шӯрои миллӣ барои демократия ва рушд табаддулоти давлатӣ карданд декабри ваколатҳои президенти ҷумҳурӣ ба капитан мусса дади камаре вогузор гардиданд ҳукумати низомӣ ба муқобили эътирози мардум аз неру истифода бурда сафи мухолифонро зиёд менамуд баъд аз ташкили сӯиқасд ба мусса дади камаре ҳукумат ба дасти генерал секуба конате гузашт ки бо пешниҳоди ӯ ҳукумати ваҳдати миллӣ ташкил гардида интихоботи президентӣ баргузор шуд аз декабри президенти гвинея алфа конде ҳизбҳои сиёсӣ аз соли дар гвинея ба фаъолияти азҳоби сиёсӣ иҷозат дода шудааст ҳизбҳои асосии кишвар ҳизби ваҳдат ва тараққӣ ҳизби ҳукмрон иттиҳоди мардуми гвинея ҳизби таҷдид ва тараққӣ иттиҳод барои ҷумҳурии нав ҳаҷми ммд и гвинея млрд доллар буда ба ҳар сари аҳолӣ доллар има рост меояд гвинея захираҳои фаровони табиӣ дорад ки барои рушди иқтисод замина ба вуҷуд меоранд саҳми саноат дар ммд кишоварзӣ бахши хидматрасонӣ соҳаи асосии саноат коркарди маводди кӯҳӣ дар замони иҷшс дар минтақаи киндияи гвинея корхонаи бузурги истеҳсолкунандаи боксит сохта шуда буд бо мақсади аз худ кардани захираҳои бокситҳо дар гвинея чанд корхонаи муштарак фаъолият дорад истеҳсоли солонаи тило т дар қисмати ҷанубӣ истеҳсоли алмос қирот ба роҳ монда шудааст баъд аз ба даст овардани истиқлол дар гвинея саноати сабук коркарди чӯб нассоҷӣ ва истеҳсоли семент рушд намуд гвинея аз сабаби сатҳи пасти маҳсули кор иқтидори пасти моддӣ техникӣ соҳаи кишоварзӣ талаботи аҳолиро бо маҳсулоти хӯрокворӣ қонеъ кардан наметавонад дар кишвар асосан биринҷ маниок ва ҷуворӣ кишт мекунанд ҳамчунин арзан батат ямс арахис фундуқи заминӣ ва меваҳои ситрусӣ дарахти палма нахл парвариш карда мешаванд чорводорӣ гову гӯсфанд ва моҳигирӣ низ ривоҷ ёфтааст роҳҳои оҳан км пойтахти кишвар ва бандарҳоро бо минтақаҳои истеҳсолкунандаи ашёи хом пайваст мекунанд роҳҳои автомобилгард бештар аз ҳазор км аз ҷумла бештар аз ҳазор асфалтпӯш тақр ҳазор адад автомобил дорад конакри бузургтарин бандари кишвар мебошад фурудгоҳи байналмилалӣ дорад ва тариқи нақлиёти ҳавоӣ соле то ҳазор мусофир кашонда мешаванд гардиши савдои хориҷӣ млрд доллари има аз ҷумла ҳаҷми содирот млрд маҳсулоти асосии содирот бокситҳо гилхок ва алюминий тило алмос қаҳва моҳӣ ва ғ воридот таҷҳизот ва дастгоҳҳои саноатӣ маҳсулоти нафтӣ озуқаворӣ аз ҷумла биринҷ шакар маҳсулоти ширӣ шарикони тиҷоратӣ има ҳиндустон испания руссия олмон ирландия украина хитой фаронса нидерландия ҳамасола ба гвинея бештар аз ҳазор нафар сайёҳ меоянд кумитаи миллии олимпӣ соли ташкил ёфтааст варзишгарони гвинея дар бозиҳои олимпӣ аз соли ширкат меварзанд навъи тарақикардаи варзиш футбол дастаи мунтахаби гвинея дар бозиҳои ҷоми африқо ширкат менамояд дар кишвар ҳамчунин бокс шиноварӣ ва варзиши сабук ривоҷ ёфтааст гвинея бисау номи расмӣ ҷумҳурии гвинея бисау кишварест дар африқои ғарбӣ ҷазираи болама ва галаҷазираи бижагошро низ дар бар мегирад аз январи иёлати мухтори португалия буд аз сентябри давлати соҳибихтиёр дар ҷанубу шарқ бо гвинея км дар шимол бо сенегал км ҳамсарҳад аст дарозии роҳҳои хушкигардаш км дар ғарб ба уқёнуси атлантик баромад дорад тӯли хатти соҳилиаш км масоҳаташ ҳазор км аҳолиаш млн нафар пойтахташ шаҳри бисау аз округ ва округи шаҳрӣ иборат аст иди давлатӣ рӯзи эълони истиқлол сентябр аз воҳиди пул франки конфедератсияи африқо аз роҳбари давлат президент аз тариқи овоздиҳии умумихалқӣ ба муҳлати сол интихоб карда мешавад мақоми олии қонунбарор маҷлиси миллии халқии якпалатагӣ ки аз депутат иборат буда аз тариқи овоздиҳии умумӣ ба муҳлати сол интихоб мешавад интихоботи охирин апрели баргузор гардид ваколатҳои маҷлиси миллии халқиро дар давраи байни сессияҳо шӯрои давлатӣ иҷро мекунад роҳбари шӯрои давлатӣ сардори давлат аксарияти ҷойҳоро дар парламент ҳизби африқоии истиқлоли гвинея ва кабо верде ҳаигк в ишғол намудааст қисми зиёди ҳудуди мамлакатро пастии ботлоқзор ишғол намудааст соҳилҳои уқёнусии гвинея бисау серҷазираанд баландиашон м аз ғарб ба шарқ сатҳи замини гвинея бисау баланд мешавад нуқтаи баландтаринаш дар ҷанубу шарқ пуштакӯҳи фута ҷаллон м қисми шимолии мамлакат ба ҳавзаи д кашеу қисмати боқимонда ба ҳавзаи д ҳои жеба ва корибал тааллуқ дорад боронҳои сели тропикӣ боиси обхезӣ дар дарёҳои гвинея бисау гардида ба аҳолии мамлакат зарари зиёд мерасонанд дар ҳудуди гвинея бисау конҳои боксит фосфорит тило дар тунукобаҳо газу нафт мавҷуданд иқлимаш экваторию муссонӣ ҳарорати миёна с боришоти солона дар шимол мм дар шимолу шарқ мм қисми зиёди боришот аз моҳи май то моҳи октябр меборад дар ноҳияҳои дохилӣ боришот камтар ва ҳарорат баланд аст хоки ботлоқзорҳо шӯр хоки алювиалии водии дарёҳои гвинея бисау ҳосилхез аст хоки даштҳо ферралитии сурх набототаш саваннаи бешазор ва бешаҳои ҳамешасабзи тропикӣ бешаҳои қадимӣ дарсади ҳудуди гвинея бисауро ишғол кардаанд масоҳати бешазорҳо соле кам мешавад дар бешазор гуроз маймунҳо гови ёбоӣ паланг мор навъҳои гуногуни ҳашароту парандагон вомехӯранд зиёда аз дарсади аҳолӣ ба гурӯҳи халқҳои атлантзабон баланте фулбе мандяк мандинка папел ва ғ мансуб аст аз аврупоиҳо асосан португалиягиҳо зиндагӣ мекунанд зичии аҳолӣ нафар дар км забони расмӣ португалӣ дар мамлакат ба забону лаҳҷа гуфтугӯ мекунанд зиёда аз нисфи аҳолӣ дину ойинҳои анъанавии маҳаллиро мепарастанд дарсади аҳолӣ мусулмон дарсад католик дарсад эътиқодмандони дину ойинҳои анъанавии маҳаллӣ мебошанд суръати афзоиши солонаи аҳолӣ таваллуд фавт фавти кӯдакон нафар ба навзод дарозумрии миёна сол мардҳо сол занҳо сол аҳолии шаҳрнишин шаҳрҳои асосӣ бисау болама кашеу беш аз дарсади аҳолӣ дар соҳаи кишоварзӣ кор мекунад дар ҳудуди ҷазираи гвинея бисау дар замонҳои қадим ва асрҳои миёна қабилаҳои зангӣ зиндагӣ мекарданд дар садаи португалиягиҳо ба соҳили ғарбии африқо омада ҳудуди имрӯзаи гвинея бисауро ба ҷойи хариду фурӯши моҳӣ табдил доданд аз ин ҷо ғуломонро ба амрикои лотинӣ мефиристоданд то ибтидои садаи португалиҳо фақат баъзе маҳалҳои соҳил ва ҷазираҳоро тасарруф карда буданд дар чоряки садаи гвинея бисау объект минтақа и рақобати байни фаронса ва британияи кабир гардид аз он зиддиятҳо португалия истифода бурда ҳукмронии худро дар гвинея бисау давом дод то соли гвинея бисауро губернатори португалия дар ҷазираҳои кабо верде идора мекард аз соли мустамликаи алоҳида шуд аҳолии гвинея бисау ба аҷнабиён муқобилати сахт нишон дод ҳаракати озодихоҳӣ дар гвинея бисау баъди ҷанги дуюми ҷаҳонӣ пурзӯр гардид соли ҳизби миллӣ инқилобӣ ҳаигк в таъсис ёфта ба мубориза барои истиқлол сарварӣ кард августи ҳаигк в ба муборизаи мусаллаҳонаи зидди мустамликадорони португалиягӣ гузашт соли тамоми гвинея бисауро муборизаи мусаллаҳона фаро гирифт қувваҳои мусаллаҳи ҳаигк в соли зиёда аз мамлакатро озод карда зери назорати худ гирифтанд дар ҳудуди озодгашта мақомоти ҳокимият судҳои халқӣ кооперативҳои кишоварзӣ мактабҳо ташкил ёфта дигаргуниҳои демократӣ ба амал омаданд мувофиқи қарори шӯрои олии шӯриши мусаллаҳонаи ҳаигк в сентябр декабри интихоботи умумии маҷлиси миллӣ барпо гардид сентябри маҷлиси миллӣ дар ноҳияи озодшудаи мадина ду бой ташкил ёфтани ҷумҳурии гвинея бисауро эълон ва конститутсияи нави онро қабул кард дар ин конститутсия таъкид шуда буд ки ҷумҳурии соҳибихтиёр демократӣ зиддимустамликадорӣ ва зиддиимпериалистии гвинея бисау барои озодии комил ягонагии гвинея бисау ва ҷазираҳои димоғаи сабз барои пешрафти иҷтимоии халқи худ мубориза мебарад сентябри иҷшс ҷумҳурии гвинея бисау ро ба расмият шинохт ва октябри бо вай муносибатҳои дипломатӣ барқарор намуд соли созишнома дар бораи қатъи амалиётҳои ҳарбӣ ба имзо расид ҳукумати португалия соҳибистиқлолии гвинея бисауро эътироф кард ва октябри қувваҳои ҳарбии худро тамоман аз гвинея бисау баровард дар мамлакат хоҷагии плании сотсиалистӣ ҷорӣ карда шуд соли гвинея бисауро давлат ба расмият шинохт ноябри дар мамлакат табаддулоти ҳарбӣ рух дод ва ж б виейра ба сари қудрат омад барномаи нави васеи ҳукумат оид ба ислоҳоти иқтисодӣ ки соли пешниҳод гардид ба либерализатсияи бахши давлатии иқтисодиёт дар асоси вусъат бахшидан ба муносибатҳои бозорӣ равона шуда буд соли дар мамлакат низоми бисёрҳизбӣ ҷорӣ карда шуд ҳизбҳои нав пайдо шуданд моҳи майи конститутсияи нав қабул карда шуд соли ҳаигк в дар маҷлиси миллии халқӣ аксарияти ҷойҳоро соҳиб гардид дар натиҷаи бадшавии вазъи иқтисодӣ дар гвинея бисау дар миёнаи солҳои нооромиҳои иҷтимоӣ шиддат гирифт моҳи июни соли бо сардории генерал а мане кӯшиши табаддулот карда шуд ки боиси ҷанги шаҳрвандӣ гардид дар натиҷаи задухӯрдҳои шадид байни қувваҳои давлатӣ ва шӯришгарон наздики ҳазор кас кушта шуд бисёриҳо маҷбуран хонаҳои худро тарк карданд моҳи майи ж б виейра аз мамлакат фирор кард моҳи феврали ҳукумати муваққатӣ ҳокимиятро ба дасти пешвои мухолифин кумба яла дод соли к яла дар натиҷаи табаддулоти ҳарбӣ бе хунрезӣ аз вазифа сабукдӯш карда шуд тоҷир энрике роза президенти муваққатии гвинея бисау шуд тобистони соли интихоботи президентӣ баргузор шуд ва ж б виейра боз президенти гвинея бисау интихоб гардид субҳи март сарбозон ба қасри президент ҳуҷум карда ж б виейраро ба қатл расонданд баъди ин намояндаи ҳаигк малам бакай саня президент интихоб шуд январи малам бакай саня вафот кард апрели дар гвинея бисау табаддулоти ҳарбӣ ба амал омад низомиён бо сардории мамаду туре курума президенти муваққатии мамлакат раймунду перейра ва собиқ сарвазир номзад ба вазифаи президент карлуш гомеш жуниорро асир гирифтанд майи раиси маҷлиси миллии халқӣ мануэл сезиф намаҷо президенти муваққатии гвинея бисау таъйин шуд дар интихоботи президентии майи намояндаи ҳаигк в жозе марио ваз президенти гвинея бисау интихоб карда шуд гвинея бисау узви смм аз ва созмони ягонагии африқо аз мебошад гвинея бисау ба қатори панҷ давлати муфлистарини ҷаҳон дохил мешавад ммд ба ҳар сари аҳолӣ долларро ташкил медиҳад асоси иқтисодиёти гвинея бисау кишоварзӣ мебошад асосан чормағзи заминӣ шолӣ маниок какао чормағзи кешю инчунин пахта кунҷид ҷуворӣ зироати лӯбиёӣ ва дарахти каучук мепарваранд чорводорӣ тараққӣ кардааст гов хук бузу гӯсфанд парвариш карда мешаванд дар обҳои соҳил моҳигирӣ ривоҷ ёфтааст дар гвинея бисау корхонаҳои тоза кардани чормағзи заминӣ шолӣ каучук собунпазӣ селлюлоза ва чӯбу тахта мавҷуданд тӯли роҳҳои автомобилгард тақр ҳазор км роҳҳои киштигарди дарёӣ тақр ҳазор км бандарҳои баҳрӣ бисау болама кашеу фурудгоҳи байналмилалӣ дар бисау воқеъ аст гвинея бисау ба хориҷа чормағзи заминӣ креветка чормағзи кешю пӯсти ҳайвонот ва чӯбу тахта бароварда харидорони асосӣ ҳиндустон нигерия покистон аз португалия сенегал ҳиндустон кот д ивуар хӯрокворӣ молҳои саноатӣ ва маҳсулоти нафтӣ мехарад кумитаи олимпии гвинея бисау соли таъсис ёфта соли аз ҷониби кумитаи байналмилалии олимпӣ эътироф шудааст маъмултарин навъи варзиш футбол ҳамчунин варзиши сабук навъҳои варзиши обӣ ва ғ инкишоф ёфтаанд варзишгарони гвинея бисау дар мусобиқаҳои варзиши минтақавии африқо ширкат меварзанд саводнокии аҳолии аз сола боло таълим дар мактабҳо ба забони португалӣ қонун дар бораи таълими ҳатмии кӯдакони сола қабул шудааст вале дар мактабҳои ибтидоӣ танҳо дарсади кӯдакон таҳсил мекунанд муҳлати таҳсил дар мактабҳои ибтидоӣ сол дар мактабҳои миёна сол ду мактаби олӣ дорад институти санъат мактаби мусиқӣ ва рақс дар бисау дар бисау осорхонаи таърих ва санъат китобхонаи миллӣ мавҷуд аст агентии давлатии иттилоотӣ фаъолият дорад газетаи расмии ба забони португалӣ баъзе мақолаҳо ба забони креолӣ нашр мешавад ширкати давлатии радиову телевизионии пойгоҳҳои радиои ҳукуматӣ ва хусусӣ амал мекунанд акс мадрасаи муҳаммад амин тпчибоши дар бухоро мадраса ҷои дарс хондан дарсхона таълимгоҳе ки толибон таҳсили илм мекунанд дониши худро такмил медиҳанд ба шаҳодати муаррих наршахӣ мадраса нахуст дар бухоро пайдо шуда соли аз сӯхтор нобуд шудааст дар ҳудуди асрҳои дар кишварҳои ғарбии олами ислом ҳам таъсис ёфтани мадраса ба фаъолияти ҳукуматдорони салҷуқӣ ки ба интишори маданияти эронӣ мусоидат мекарданд алоқаманд аст мадраса ҳамчун таълимгоҳи олии динӣ дар замони таҷаддуди маданияти тоҷикон асрҳои ба миён омада асосан ба анъанаҳои таълимии маҳаллӣ дабиристонҳо такя дошт ба таркиб тартиботи дохилӣ ва ҳаёти илмии мадраса дорулфунунҳои антиқии ибтидои асрҳои миёнаи эдесса академияи насибия дорулфунунҳои хирону ганди шопур таъсири зиёде расонидаанд аввалин таълимгоҳи исломӣ мадрасаи бағдод дар шаҳри бағдод дар соли ҳиҷрии қамарӣ тавассути абу ҷаъфар мансури давониқӣ бино ниҳода шуд дар аҳди сомониён дар самарқанд мадраса амал мекард дар мадрасаи шаҳри кият маркази хоразм олими маъруф устоди берунӣ абунаср мансур ибни алии ироқӣ дарс медод дар мадрасаҳои самарқанд ҳам олимони номдори аср абулқосим ҳакими самарқандӣ абӯмансур муҳаммади мотридӣ абулайси самарқандӣ ва дигарон дарс мегуфтанд дар ибтидои асри мадрасаҳои нишопур балх ғазна марв дорои китобхонаҳои пурсарвате буданд ба шаҳодати байҳақӣ дар ноҳияи хатлон ҳам бештар аз мадраса мавҷуд будааст дар мадрасаи ҷомеи арӯси фалак и ғазна толибон илмҳои мазҳабию мадрасагӣ касб мкардаанд аввалин мадрасаи китобхонадори марв дар асри пайдо шудааст муқаддасӣ ки мадрасаи марвро дида будааст менависад ҳар мударрис ротиба маош е дорад ёкути ҳамавӣ аз байни мадрасаҳои марв шарафулмулк низомия амдия хотуния ва дутория ро ташхис дода махсус қайд кардааст дар марв дар нимаи аввали асри бо унвони бану тамим дар асри бо унвони аҳмадия ва шиҳобӣ мадрасаҳо мавчуд будаанд муаллифи китоб ул ансоб самъонӣ аз ҷумлаи мударрисони аҳмадия буд адибону мутафаккирони машҳури форсу тоҷик рашиди ватвот ҷалолуддини румӣ аз ҷумлаи таҳсилдидагони мадрасаи низомия и балх буданд ҳадди охири интишори мадраса дар осиёи марказӣ ш хутан буд яке аз муассисони асосии мадраса вазири маърифатпаноҳи салҷуқиён низомулмулк буд дар аҳди фаъолияти ӯ дар шаҳрҳои бағдод нишопур ҳирот балх марв исфаҳон мавсил табаристон мадрасаҳо кушода шуданд мадрасаҳое ки бо ташаббуси низомулмулк кушода шуда буданд ба шарафи ӯ низомия ном гирифтанд дар асрҳои миёна мадраса ҳақиқатан маркази асосии таълим буда олимон он ҷо ба тадқиқи илм низ машғул мешуданд дар мадраса омузиши фанҳои табииёт мавқеи калон дошт олим майсорӣ мусаннифи достони донишнома менависад ки чаҳор илми асосӣ вуҷуд дорад нуҷум ҳандаса тиб илоҳиёт насируддини тусӣ дар расадхонаи мароға мадраса таъсис кард машғулият дар он ихтиёрӣ буд риёзиёт ва диг фанҳои дақиқ дар мадраса бо усули осиёи миёна таълим дода мешуд асарҳои муҳаммади хоразмӣ хисоб ул ҷабр ва л мукобала махмуд ибни вусудӣ лубоб ул ҳисоб ва диг беҳтарин васоити таълим буданд мадрасаҳои давра чандон равияи динӣ надошт балки дорулфунуни том буд ки дар таълими он илоҳиёт мавқеи калон надошт садриддин айнӣ қайд мекунад ки мадрасаи алишер навоӣ дар давраи худ ба унт монанд буд дар асри мадрасаи улуғбек маркази афкори илмии самарқанд ҳисоб мешуд аз мударрисони он олимони барҷастаи шарқ қозизодаи румӣ риёсуддини ҷамшед муинуддини кошӣ ва дигаронро ном бурдан мумкин аст а ю якубовский ва т қорӣ ниёзӣ қайд кардаанд ки дар мадрасаи улуғбек на фақат илоҳиёт балки илмҳои дақиқ аз ҷумла нуҷум низ таълим дода мешуд дар асри якчанд мадрасаҳо илми тибро таълим медоданд мадрасаи рубъи рашидӣ наздикии табрез аз ҳамин қабил буд дар ин ҷо табибони машҳури ҳиндустон чин миср сурия дарс медоданд ҳар табиб шогирд дошт ҳирот дар асри дуто чунин мадраса дошт дорушшифои султонӣ бо амри шоҳрух сохта шудааст ва шифоия навоӣ таъсис додааст садриддин айнӣ менависад дар он мадраса аз табибҳои ҳозиқи ҳамон замон ки илми тибро бо амалиёташ медонистанд мавлоно ғиёсуддин муҳаммад ва мавлоно ҷалолиддин барин донишмандон дарс медоданд дар охири асри дар регистони бухоро мадрасаи дигари дорушшифо сохта шуд ки дар он табибони ботаҷриба дар медоданд ва беморонро муолиҷа мекарданд мадохил яке аз бостонтарин навъҳои нақш дар санъати ороиши амаливу меъмори осиёи миёна дар хуросону мовароуннахр мадохил шаклҳои гуногун дошта дар кандакории рӯи чӯб аксаран дар сутуну арақа ва сақф гаҷ мисгарӣ ва сангтарошӣ фаровон ба кор бурда мешуд вале маъмулан мадохил хоси ороиши хошияҳои мунаққаш буд мадохил аслан шакли гули лола дорад ва дар ҳолати такроран паи хам омадани ин нақш номи лоламадохил мегирад харчанд нақши лолаи сегуша баъзан ба нақши панҷ ё ҳафтгӯша табдил ёбад ҳам номи нақш дигар намешавад дар санъати кандакории наҷҷорӣ асрҳои ва ибтодои садаи наълинҳоро ба усули яккамадохил ва ё кушмадохил оро медоданд яккамадохил ба шакли нимлола ва кушмадохил ба шакли ду нимлолаи чапу рост ме бошад чунин нақшхо дар масчид ва айвони мадрасаҳои водии фарғона зарафшон ва дигар шаҳрҳои осиёи миёна фаровон ба кор рафтаанд мадрасаи абдулазизхон ёдгории меъморӣ дарр асри дар бухоро соли дар аҳди абдулазизхон сохта шудааст дар он анъана ва комёбиҳои санъати меъмории тоҷик истифода шудааст мадрасаи абдулазизхон аз ҷиҳати бандубаст ва ороиш аз мадрасаҳои анъанавии бухорост мадрасаи абдулазизхон пештоқи калон гулдастаҳо ҳуҷраҳои дуошёнаи пешашон равоқбандӣ айвонҳои барҳаво ва дарсхонаҳои калон дорад барои ҳашаматнок шудани мадраса пештоқро хеле баланд бардоштаанд ки таносуби композитсионии он халалдор шудааст ду бурчи онро токчаҳои заминашон хо тамкориву кошикорӣ оро додаанд косабағали пештоқ мукарнаокорӣ буда дар поёнаш се токи даричадор ва поёнтар боз се токи нисбатан калонтар дорад ки токи марказиаш даромадгоҳ аст қоши он бо нақшҳои майдаи печ дар печи рангоранг қошию хошиякорӣ шудааст байни нақшҳои мураккаб симуррҳои ба сӯи офтоб парвозкунанда тасвир ёф таанд ки ин кӯшиши навоваронаи устоҳои ороишдиҳанда аст дохили мадрасаи абдулазизхон махсусан дарсхонаҳо бо фаровонии нақшунигораш аз дигар мадрасаҳо фарқ мекунад дар ин ҷо гулдонҳо бо дастаи гулҳои рангоранг манзара борот каерҳои афсонавӣ тасвир ёфтаанд гаҷкориву усули наққошии кундал васеъ истифода шудааст девори намоҳои ҳавлӣ низ бо тасвири гулдону дастаҳои гул оро ёфтаанд дар катибаи мадрасаи абдулазизхон номҳои сармеъмор муҳаммадсолеҳ кошикор мимхокон ибни хоҷа муҳаммадамин сабт ёфтаанд ёдгорӣ дар муҳофизати давлат аст мадрасаи бароқхон ёдгории меъмории охири садаи ибтидои садаи дар тошкент дар аҳди барокхон наврӯз аҳмад ҳукмрони бино ёфтааст атрофи ҳавлии мадрасаро ҳуҷраҳо иҳота намуда дар ду тарафи муқобил пештоқ гузошта шудааст пештоқи шарқи нисбатан муҳташам буда бурҷҳояш бо тоқҳои ороишиву ҳошияҳои ҷолиб зинат ёфтаанд пештоқи ғарбӣ низ мунаққаш аст гунбази метраи тиловатхонаи мадрасаи бароқхон бо кошии фирузаранг пардоз ёфта устувонаи баландиаш м бо нақшҳои хандасиву катиба муайян шудааст мадрасаи бароқхон ду мақбараро дар бар мегирад мадфангохи бароқхон ва суюнчхон ҳокими тошкент ороиши дохили иморат низ назаррабост қисми болои девор гачкориву ҳалкорӣ шудааст изорааш аз порчаҳои кошии шашгуша аст пас аз инқилоби октябрь чанд маротиба тармим гардндааст услубащ ба ёдгориҳои бехтарини маъмории самарқанд окса рой ишратхона наздик аст ёдгорӣ дар муҳофизати давлат аст кафтор парвона сиёҳгуш мурдахур гуршикоф гургмонаед дулта забуъ ҳайвонест дарранда тана ва думи кутоҳ гардани гафс сари калон гуши дароз то см пойҳои нисбатан борику заиф пойҳои пеш назар ба пойҳои кафо дарозтар пашми дурушти хокистарранг ё сиёҳтоби рах рах ё хол хол дорад ҳайвони шабгард аст асосан лошаҳои калон баъзан сангпуштҳои дашти малах меваи санҷид кавар ва баргу пояи хушаихоро мехурад кафтор дар солаги болиғ мешавад даври ҳамлаш беш аз моҳ кафтори модина бачаи нобино мезояд кафтор дар тоҷикистон камшумор аст ва дар қисми ҷануби шарқи он сукунат дорад дар шимоли республика аҳён аҳён дар куҳҳое ки дар шимоли обанбори қайроққум воқеанд вомехурад ҷои сукунаташ биёбонҳои хоки ва доманакуҳҳои санглох баъзан туқайзорҳо мебошад мадрасаи девонбегӣ ёдгорир меъмори дар бухоро ки соли ташаббуси вазир имомқулихон нодири девонбеги бунёд гардидаас мадрасаи девонбегӣ аслан ба сифати корвонсарой бунёд гашта вале о исрори шайхон ва фармони ҳокими бухоро баъдтар ба мадраса табдил дода шудааст бинобар ин дар мадрасаи девонбегӣ айвон масчид дарсхона барин узвҳои хоси мадраса нестанд чор атрофи онро ҳуҷраҳои хурди равокпуш иҳота кардаанд мадрасаи девонбегӣ дуошёна буда дар кисми шаркии ансамбли меъмории лаби ҳавз ки ба он мадрасаи қуқалтош охир садаи ва хонақоҳи девонбегӣ дохил мешаванд воқеъ аст аслан мадрасаи девонбегӣ хам аз чихати нақша ва хам аз чихати бандубасти меъморӣ навоварие надорад танҳо осори кошикориҳои пештоки мадрасаи девонбегӣ ки баробари нақшҳои анъанавин услуби мунаббаткорӣ тасвири турнаҳои дар пароз ва оҳувонро низ дорад хеле чолиб аст зеро нн иқдом кушиши акаллан дар воситаҳои тазӣнот аз охангҳои динӣ каме дур рафтан буд дар ду тарафи пешток сетогӣ айвони дукабатаи равокдор сохта шудаанд ки ҳусни биноро афзудаанд мадрасаи девонбегӣ дар муҳофизати давлат аст мадрасаи мири араб ёдгорни меъмории садаи дар бухоро дар ру ба руи масчиди калон бо саъйи шайх абдуллохи яманн мулаккаб ба мири араб аз ин ру мадра саи мазкур чунии ном гирнфтааст бино шудааст сохтмонаш с ҳои анчом ёфтааст бандубасташ анъанавист аз ду толорн мух ташамн гунбазпуш дарсхонаву мас чид чор айвони бархаво ва катори хучраҳои дуошёна хуч ра ибо рат аст намой асосиро пештоки мухташами кошикорӣ нақшуниго раш холо чо чо боки мондааст оро додааст асоси композиция дарсхо наву масчид ва гурхона дар он абдуллохи яманй ва убайдуллоххон мадфунанд мебошанд дохили то лорхову хучрахо гачкориву хотам кори шудааст гунбазхову нимгун бази токхо мукарнаскорианд х ло дар бинои мадраса иттиходияи ди нии мусулмонони осиёи миёна ва казокистон ҷойгир аст мадрасаи кукалтош ёдгории меъморӣ дар бухоро солҳои таҳти рохбарии мансабдори дарбори абдуллохон кулбои кухалтош сохта шуда дуошёна аст бино боҳашмат буда ороишотн пурдабдабз дорад бандубасташ му раккабу мукаммал аст дорой хучра дарсхонаву масчид ва дах леэн бархавост намой асосй анъ анави будэ даромадгохаш бо пеш токн бузург ду пахлуяш бо гул дастаад оро ёфтааст дарсхонаву масчид дар ду канори пешток чой гирифтаанд намовди дигар берун аз услуби анъанавӣ сохта шудаанд агар мадрасаҳои оддй аз на ион асосй дар се тарафи дигараш девори яклухти маҳкам дошта бошанд ин чо катори хучрахо бо даричаҳои панҷараашон гулгач ошьё наи якум ва пешзӣвонҳои равок бандй ошьёнаи дуюм ру ба куча нигаронда шудаанд ки аз ни шу кухи мадраса афзуда аз навоварии мсъморони давр шаходат меднхад дохили м к хеле чолиб аст гач коркву гулнақшхон сакфн дах лез ва дарсхонаву масчид намунаи бех тарину нодирн ороиши меъморианд накшхо бо усули нслимй ва ги рех ичро гардида дарҳои он на мунаи олии санъати кандакорни рун чуб хисобида мешаванд ру ба рун даромадгохи асосй айвонн равокбан дй к ад афрохтааст ки деворҳои он кошикорӣ шудаанд ёдгорӣ чандин маротиба таъмир гардида дар му хофизати давлат аст мадрасаи нав ёдгории меъмории асри дар ноҳияи ҳисор дар ҳавлии қалъаи ҳисор аз хишти пухта сохта шудааст мадраса дуошьёна буда бинои яклухти он шакли анъанавии хоси меъмории даврашро дорад дар марказ пештоқи васеи даромадгоҳ паси он даҳлези ду равоқаи андозаашон якхелаи пештоқ рӯ ба ҳавлӣ ва дар ду тарафи пештоқ равоқтоқҳои қатори мутаносиби дуқабатаи гунбазӣ ва дар кунҷҳо гулдастаҳои суфтан маҳрутй бидунн тобадонҳои равшанигузар қад афрохтаадд бинои асосй аз хишт бино гардида дарзҳои байни хишт бо гаҷ бандкашй шудааст ки ин амал ба бино зеб бахшида ва онро яклухт нишон медихад қисмҳон дар ду тарафи даромадгох будаи бино аз нигоҳи ороиш якхела нестанд кисми чапи девор яклухт ва қисми рост тоқ дар тоқ буда дар марши ҳ яки ин токҳо даричае гузоштаанд қисми болои бино мутавозӣ буда давродаври ошьёнаи дуюм айвондор ва дари ҳучраҳои мадраса ба ҳамин айвон кушода мешаванд аз ин ҷо ба манорахо низ рох аст дар тарафи чап инчунин толорн дарозруяи масчид ва дар тарафн рост дарсхонаи гумбазӣ ҷой гирифтаанд аз харобаҳо бармеояд ки атрофи ҳавлии росткунҷаи мадрасаро ҳучраҳо иҳота мекардаанд ин ёдгорӣ аз он ҷиҳат ҷолиб аст ки дар ошьёнаи якум хуҷраҳои муқаррарии ру ба ҷониби хавлӣ ва дар қабати боло айвонҳои кушоду дигар ҳуҷраҳо ҷо гирифтаанд ин усули мадрасасозӣ ки аз тарзи анъанавӣ фарқ дорад дар амалияи санъати меъморин осиёи миёна намунаи нодир аст едгорӣ дар муҳофизати давлат мебошад мадрасаи нав баъди соли буньёди мадрасаи кҳна сохта шудааст яъне дар нимаи дуввуми асри х абдуҳалим раҳимов таърихи сохтмони мадрасаи навро чунин гуфтааст як зани олитабори савдогари ққандӣ барои савдо ба ҳисор меояд аз табиат обуҳавои ҳисор мафтун шуда барои сохтмони мадрасаи нав пул иона тҳфаи хайрия мекунад мадраса дорои ҳуҷра ки аз ин ададаш дар ошёнаи якум тоаш дар ошёнаи дуюм ҷойгир шудааст ва як масҷиду як синфхона мебошад мадрасаи нав баъд аз соли бунёди мадрасаи кӯҳна яъне дар замони ҳукмронии охирин беки мустақили ҳисор абдулкаримбийи парвоначӣ солҳои ҳукмронияш бо маблағи як оими олитабори савдогари хӯқандӣ аз қабилаи кенгас ки исми шарифашро хонуми сабз мегӯянд сохта шудааст зимни ривоёту маълумотҳои таҳқиқотчиёни рус н и покотило ва а к лилиенталь маълум мешавад ки ин бозоргони хӯқандӣ ҳамроҳи рафиқонаш зимни тиҷорат ва боздид аз ҳисори шодмон ба обу ҳавои он мафтун шуда пули пасандози хешро барои сохтмони мадрасаи нав иона хайрия мекунад ишораи шоир парии ҳисорӣ дар таърихи сарои ҳисор ба қасри ҷоҳу давлат то қиёмат хидев абдукаримбий додҳо дод гузашт аз авҷи торум гуфт таърих имороте рафеъи сангбунёд ки мисраъи охирин моддаи таърих буда аз рӯи ҳисоби абҷад ба соли ҳиҷрӣ яъне ба соли мелодӣ баробар мешавад ва таърихи мазкур оид ба сохтмони сарои илму маърифат яъне мадрасаи нав ки дар аҳди абдукаримбий дар ҳисор бунёд шудааст ишора мекунад мударрисони мадрасаи нав домулло бердиқули лақаи лоҳурӣ ва муфтӣ зиёвиддин буданд муфтӣ зиёвиддин дар ошёнаи дуввум бо тадрис машғул буд ва зиндагӣ мекард ва домулло шарифи ҳисорӣ яке аз шогирдони эшон аст марқади домулло бердиқул дар рӯ ба рӯи ин мадраса қарор дорад мударрисони дигари ин мадраса домулло ҳасан ва домулло тоҷиддин ва мударрисони мадрасаи кӯҳна домулло махсуми сари чанор хоҷаназир зиёвиддин донахони лақай давлати ромитӣ ва сафари бадарғаи кӯлобӣ будаанд дар қорихонаи ҳисор ки асосан он ҷо қориҳо таҳсил мекарданд қорӣ ӯроқ қорӣ олими кафшдӯ зонӣ ва мулло шоҳини нилӯчиву мулло саъиди кӯшкакӣ ва дар чашмаи моҳиён домулло ӯроқ домулло бобӣ аз чагами ғозималик домуллонасриддин домулло мири ғозималикӣ домулло қоси ми ғозималикӣ домулло шукури аъзам аз алочабофи душанбе ва домулло абдураҳими дашнободӣ дарс медоданд домулло абдураҳимро соли ҳангоми фи рорӣ буданаш амир олимхон дар рӯ ба рӯи қалъаи ҳисор дар кӯчаи марказӣ ба қатл расонид амир олимхон баъд аз оне ки дар ҳисор ҳукумати муваққатии подшоҳиро таъсис дода ба корҳои ғайришаръӣ ва ифлос даст мезанад мардумро тороҷ тамоми хазинаро ғорат ва зиёиёнро рӯи рост маҳв месохт яке аз доғҳои нангину ифлоскориҳое ки дар ин ҷо боқӣ гузошт ин таҷовуз ва ҳалокати ёрбӣ ном духтарчаи солаи шоҳимардони дурбатӣ ба қавли дигар тӯдаӣ буд ки сипас аз тарси ошӯби халқ ҳисорро абадан тарк намудааст кирми ғӯза кирми шапалаки пахта асосан ба пахта зарари калон мерасонад кирми гуза зараррасони нахуд ҷуворимакка помидор каду занчабил боимчон юнучка низ мебошад пахнҳои боли кушодаи шапалакаш мм боли пешаш зарди бур ва боли кафояш сафед кирмаш дарозиаш мм сафеди зардча дорчини баъзан сурхи нулоби зочааш дарозиаш мм сабзтоби дорчини тухмаш нимкурра диаметраш мм давраи инкишофи тухм кирмак ва гумбак зоча рӯз давом мекунад зимистонро дар холати гумбаки дар хок дар чукурии то см гузаронида мохи май ба шапалак табдил меёбад шапалакаш аз шахди гули растани гизо гирифта дар барг муғча гул ва кӯрак тухм дар мавсим то то мегузорад ки аз он баъди шабонарӯз кирм мебарояд дар шароити чанубии тоҷикистон солее маротиба насл медихад як кирми гуза ба хисоби миёна ба гунча гул ё гуза зарар мерасонад кисми зиёди гулу гузаи иллатнок мерезад кирми гуза ро беш аз намуди хашароти дарранда ганданафасакхо набисхо тиллочашмак гамбусакхо ва ғайра нобуд мекунад тадбирҳои мубориза махви алафҳои бегона яхобмони чеканкаи пахта истифодаи инсектицидхо муборизаи биологи зиёд кардани трихограмма ва ғайра оби ҷав ё пиво пурмасрафтарин ва эҳтимолан қадимитарин нушидании алкоҳолӣ ва пас аз обу чой маҳбубтарин нӯшидании ҷаҳон аст оби ҷав ҳосили таъмир нишоста ва асосан анвоъи дона ғалла аст ҳар чанд бештар донаи ҷав мавриди истифлда қарор мегирад вале аз донаҳои биринҷ зарту гандум низ истифода мешавад бештар таъми талхи оби ҷав ба хотири розак ааст ки як нигоҳдорандаи табии низ мебошад агарчи оби ҷав дар бархе маворид таъмҳои дигаре чун сабзиҷон ва меваҳоро низ шомил мешавад дар бархе аз қадимтарин навиштаҳои шинохташуда метавон ишорате ба тавлид ва тавзеҳи оби ҷав ёфт дар қонуни ҳамуроби ишораи вижае ба қавонини сарв оби ҷав вуҷуд дорад мадрасаи шердор ёдгории меъморӣ дар регистони самарқанд солҳои бо фармони сардори хонадони хонҳои узбек олчин ялангтуш баҳодур дар рӯбарӯи мадрасаи улуғбек сохта шуда аз рӯи банду баёт ва хусусан намой пеш ба он шабоҳат дорад накшунигори коши пештоқ бо тасвири офтоби нурафшони ба рӯи инсон монанд ва шери ба ризол хамлавар аз ин чост ки мадраса номи шер дор ро гирифтааст чолиб аст меъморон нусхабардорӣ накарда бандубасти дохили иморатҳо аз ҳам фарқ кунонидаанд хавлии чор суи мадрасаи шердорро чор айвони барҳаво иҳота кардааст ин айвонҳо бо нимгунбазҳои ба шарафаҳои сипаршакл такьякунанда пушонида шудаанд кошиву хотамкориҳои м ш аз ороишоти диг ёдгориҳои ин давр гуётару чузъҳои нақшунигораш даман калонтар буда бештар шаклҳои хандасй ва мунаббатй истифода шудаанд девори айвонҳо саросар наккошй гулпартой шуда чо чо катибаҳо зебо сабт гардидаанд девори кафои иморат дар ду кунчаш гулдастаи пасту ғафс дорад дар яке аз катибаҳо номи офарандагони мадраса абдучаббори меъмор ва муҳаммадаббоси накош сабт гардидаанд мадрасаи шердор дар ҳифзи давлат аст мадрасаи халифа ниезкул ёдгории меъмории садаи дар бухоро соли сохта шуда чун мадрасаи чорманор шхрат дорад м дуошьёна буда аз чихати бандубаст чолиб аст он чор арк дошта бо як гунбази калон пушида шудааст асо си м аз бинои чоркунчаи бурчҳои гунбази кабуддор ошьёнаи якум аз бннои ғайриоддии шашкунчае иборат аст устуаонааш низ райри одии ба халкаи мукарнаскорн мо нанд мебошад яке аз бурчхо зина пояе ба ошьёнаи дуюм дорад ошьё наи дуюм хонаи чоркунчаест ки гунбази пайкониаш ба шарафах ои сипаршакл такья мекунад ду пах луяш аз хисоби ду ток васеъ карда шудааст аз токхо ба бурчхо рох хаст бандубасти мадраса аз анъанаҳои пешазисломии меъморӣ ва замони буньёди худ ганӣ буда ба кушкҳои бостон монанд аст холо ёдгорӣ дар муҳофизати давлат аст мадрасаи улуғбек ёдгории меъмории асри дар шаҳри самарқанд аст мадраса як чузъи маҷмааи меъмории майдони регистони шаҳри самарқанд мебошад мадраса солҳои бо фармони султони маорифпарвари сулолаи темуриён мирзо улуғбек сохта шудааст аз замони ҳукумронии амир темур майдони регистон ба бозори асосӣ ва маркази ҷамъиятии самарқанд табдил меёбад дар давраи ҳукумронии набераи маорифпарвари амир темур мирзо улуғбек намуди регистон тағйир меёбад улуғбек бо мақсади рушди илму маърифат ба сохтумони донишгоҳи исломӣ мадраса шурӯъ мекунад ҳаҷми умумии мадраса метр аст се дарвоза дорад дарвозаи асосӣ ба майдони регистон мебарояд даромадгоҳи асосии мадраса дорои пештоқи муҳташам аст девори асосӣ ду паҳлӯи пештоқ бо ду қатор токҳои ороишӣ зинат ёфтааст дар гирдогирди хавлии мураббаи мадраса қатори ҳуҷраҳои дуқабатаи пешайвондор дарсхонаҳои калони гунбазпуш дар чор кунҷи ҳавлӣ чор айвон ва масҷиди зимистона ҳастанд мадрасаи улуғбек намунаи олии санъати ороишии меъморист изораҳои мармарй ҳотамкориву кошикории девору манораҳо гаҷкориҳои олии ин ёдгорӣ аз завқи баланди созандагонаш шаҳодат медиҳанд нақшҳои ҳар як иморат аз ҳамдигар фарқ карда ҳар кадом дорои ҳусни хосаест катибаҳои мадрасаи улуғбек низ хеле назаррабо буда бо як маҳорати том ба форсии тоҷикӣ сабт гардидаанд мадрасаи улуғбек таҷассуми комёбиҳои қариб якуним ҳазорсолаи санъати меъмории осиёи миёна аст ёдгорӣ дар муҳофизати давлат қарор дорад соли мадрасаи улуғбек ба феҳристи умумибашарии юнеско дохил карда шудааст мадрасаи улуғбек ёдгории меъмории садаи дар бухоро соли бо фармони улуғбек сохта шудааст меъмор исмоил ибни тоҳир ибн маҳмуди исфаҳонӣ бо вуҷуди нисбат ба мадрасаи улуғбеки самарқанд ҳаҷман хурд ва аз ҷиҳати бандубаст соддатар буданаш компотсизияи дакику мукаммал дорад кошикориву хотамкориҳояш ҳам хоксорона вале хеле дилкашу назаррабост намуди берунаи ёдгориро пештоқи мӯҳташаму мунаққаш ва гулдастаҳо оро додаанд дар ду паҳлӯи пештоқ ҳуҷраҳои дуқабатаи пешайвондор ҷой гирифтаанд ки кошикорӣ шуда бо нақшҳои хандасӣ оро ёфтаанд дар қафои ду кунҷи бино биноҳои дарсхона ва масҷид чой гирифтаанд дар болои гушаҳои асоси чоркунҷаи дарсхона нимгумбазҳо сохта шудаанд ки дар натиҷа девор шакли хашттаркро гирифтааст ва он навоварии меъморони нимаи аввали садаи мебошад дар се тарафи дигари ҳавлӣ қатори ҳуҷраҳои дуқабата ва ду айвони боҳашамат ҳастанд рӯи ин биноҳо низ мунаққаш буда бо кошиҳои ранга рӯкаш шудааст аксар ҷой нақшҳо хароб гаштаанд ҳангоми таъмири баъдина қисмҳои вайронгаштаи ороишоти пештара бо кошинҳои пастсифат рӯкаш шудаанд ёдгорӣ дар муҳофизати давлат аст мадрасаи турсунҷон ё мадрасаи мулло турсунҷон ёдгории меъмориест дар бухоро бино солҳои сохта шуда дар махаллаи бозори нав байнн токи телпахфурушон ва регистони бухоро вокеъ аст мадрасаи турсунҷон дуошьёна буда атрофи хавлиашро хучрахо ихота кардаанд дарехона ва масчиди он ба толорҳои алохида чудо нашудаанд ва аз мадрасаҳои пешин бо ҳамин чиҳат фарқ мекунад намой асоей шаклан анъанавӣ буда аз пештоки мухташами ду тарафаш бурчдор таркиб ёфтааст бурчхо бо гунбазчаҳо пушида шуда саросар коши корӣ шудаанд ки ин ягона ороишоти бино мебошад дар ду тарафи пешток айвонҳои дуошьёна ва дар ду гушааш гулдастахо хастанд мадрасаи турсунҷон намунаи таназзули мактаби меъмории садаи бухорост едгорӣ дар муҳофизати давлат аст мадрасаи тиллокорӣ ёдгории меъмории садаи дар регистони самарқанд ки солҳои сохта шудааст намои асосии мадрасаи тиллокорӣ ки дар тарафи чап регистон аст бо мадрасаи тиллокори самарқанд пештоки равокдор гулдастахо ва пешайвонҳои равокбандии дуқабатааш мадрасаҳои анъанавии бухороро ба хотир меоварад дар кафои намои асосӣ хучраҳои дуошёна ва дар қаноти ғарбии хавлӣ ҳуҷраҳои пешайвондори равокбандӣ ҷой доранд дар мобайни катори ҳучраҳои ин тараф толори гунбазпуши пештоқдор комат оростааст дар тарафи шарқии ҳавлӣ низ ҳуҷраҳо ҳастанд намои асосӣ инчунин тамоми деворҳои м т бо порчаҳои кошни хеле майда рукаш шуда ба нақшҳои ироқӣ монанданд дар онҳо бештар рангҳои зард ва сабзи баланд исти фода шудаанд даруни ин иморат махсусан масҷид саросар бо усули наққошии кундал зарҳалкорӣ оро дода шудааст ва аз ин ҷост ки он тиллокорӣ ном гирифтааст ин нақшу нигор шохдории санъати нак кошй ва ороиши амалист якчоя бо мадрасаи улуғбек ва мадрасаи шердор ансамбли регистонро ташкил додааст ёдгорӣ дар муҳофизати давлат мебошад варзиш спорт аз яъне тарзи кӯтоҳшудаи калимаи бози шуғл як намуди фаъолонаи ҷисмонӣ ва интеллектуалӣ буда бо мақсади мусобиқа гузаронида мешавад барои беҳтар намудани саломатӣ барои ба даст овардани қаноатмандии молӣ ва маънавӣ пешрави барои бехбудӣ машҳурият ба даст овардан ва беҳбудии тавоноӣ хизмат мекунад дар давраи ҳозира ҳангоми ташаккул ёфтани маданият мусобикаҳои варзиши хело хам ташаккул ёфта машҳур шуданд хам дар байни варзишгарон ва мухлисон варзишгарони машҳур маблаги зиёд ба даст меоранд ва чизҳои гуногунро намоиш медиханд одатан дар мобайни мухлисон ва дар мобайни халқ машҳур мешаванд барои идора намудани руйдодхо дар варзиши профессианали созмон ва ассоциацияхо ташкил мешаванд ки варзишгарон устодон доварон ва мухлисонро бо хам муттахид менамоянд варзиши ҳозира ба соҳибкори ва ба даст овардани маблағ монанди дорад бо ҳоиши зебо ва нағзтар шудани довари баьзе вакт қоидаҳои варзиши дигаргун мешаванд филиали донишгоҳи технологии тоҷикистон дар хуҷанд яке аз дошишгоҳҳои таҳсилоти олии касбии тоҷикистон солҳои буд соли филиали дтт ба донишкадаи политехникии донишгоҳи техникии тоҷикистон ба номи академик м осимӣ дар шаҳри хуҷанд дпдттх ҳамроҳ карда шудааст филиали донишгоҳи технологии тоҷикистон дар хуҷанд фдтт соли ҳамчун шъбаи хуҷандии донишкадаи саноати сабук ва хроквории тоҷикистон ташкил ёфтааст моҳи марти соли ба филиали хуҷандии донишгоҳи технологии тоҷикистон табдил дода шуд мақоми донишгоҳ мактаби олии касбӣ буда дорои иҷозатномаҳои литсензияҳои давлатии вазорати маорифи тоҷикистон оид ба ҳуқуқи пешбурди фаъолияти таълимӣ дар соҳаи таҳсилоти олии касбӣ ва шаҳодатнома дар бораи аккредитатсияи давлатӣ мебошад соли нахустини таълимӣ дар филиал ҳамагӣ нафар донишҷён таҳсил менамуданд ва тли солҳои минбаъдаи фаъолияти худ он васеъ шуда мақоми худро дар соҳаи маорифи ҷумҳурии тоҷикистон пурқувват гардонид теъдоди донишҷёни филиал дар шъбаҳои рзона ва ғоибона тақрибан нафарро ташкил медиҳад аз соли соли хатми аввал то соли филиалро донишҷён хатм намудаанд соли дар натиҷаи якҷояшавии ду филиали донишгоҳҳо филилали донишгоҳи техникии тоҷикистон ба номи м осимӣ ва филиали хуҷандии донишгоҳи технологии тоҷикистон донишкадаи политехникии донишгоҳи техникии тоҷикистон ба номи академик м осимӣ дар шаҳри хуҷанд дпдттх ташкил шудааст стивен уилям ҳокинг январи оксфорд британияи кабир марти кембриҷ британияи кабир физикдони назарӣ кайҳоншиноси англис ва мураввиҷи илми оммаписанд мудири таҳқиқоти маркази кайҳоншиносии назарӣ дар донишгоҳи кембриҷ ки корҳои илмиаш собиқаи беш аз чиҳил сол дорад китобҳо ва ҳамоишҳояш ӯро ба як чеҳраи маҳбуб табдил кардааст ӯ узви ҷомеаи салтанати ҳунар ва узви собити ҷомеаи усқуфони донишманд аст стивен ҳокинг январи дар шаҳри оксфорд дар хонаводаи френк ва изобел ҳокинг ба дунё омадааст стивен дар рӯзҳои ҷанги ҷаҳонии дувум ба дунё омад хонаи волидайни вай дар ҳоигият дар шимоли лондон воқеъ буд френк ва изобел ҳокинг барои итминон ёфтан аз таваллуди бидуни хатар ва солими нахустин фарзандшон тасмим гирифтанд ки пеш аз ба дунё омадани ӯ муваққатан ба оксфорд бираванд изобел дар оксфорд писарашро ба саломат ба дунё овард стивен аз ҳамонзамон ба илми риёзиёт алоқа дошт ва орзуи донишманд шуданро дар сар мепарварид аммо дар мадраса як шогирд худсар ва ба хусус бадхат шинохта мешуд ӯ ҳаргиз худро дар маҳдудаи китобҳои дарсӣ побанд намекард балки чун бо мутолиоти озод сатҳи маълумоташ аз синфи болотар буд ҳамеша саъй дошт дар китобҳои дарсӣ иштибоҳотеро ёфта ва бо муаллимон ба ҷарру баҳс бипардозад падар ва модараш аз табақаи мутавассит буданд ва зиндагии сода дар хонае номуназзам ва фарсуда аммо пур аз китоб одат ба мутолиаро дар фарзандонашон тақвият мекард фаронк падари хонавода пизишки мутахассис дар бемориҳои манотиқи гармсерӣ буд ва ба ҳамин ҷиҳат ниме аз солро ба сафарҳои пажӯҳишӣ дар минтақаҳои африқо мегузаронд ин набуданҳои бардавом барои бачаҳо чунон одӣ шуда буд ки тасаввур мекарданд ҳама падарҳо чунин вазъе доранд дар айни ҳол набуданҳои падар навъе истиқлоли амал ва эътимод ба нафс дар бачаҳо эҷод мекард дар синни ҳаштсолагӣ ҳоукинг ва хонаводааш ба шаҳри сент олбанс шаҳре дар километрии шимоли лондон рафтанд стивен дар онҷо ба беҳтарин мадрасаи маҳаллӣ рафт ва аз ҳамон оғоз нубуғи худро нишон дод стивен ба улуми табиӣ алоқаманд шуд ва ҳатто як озмоишгоҳи илми дар хона доир кард истеъдоди пинҳони вай ба як такон ва зарба ниёз дошт то худро ошкор кунад ин иттифоқ дар шонздаҳсолагии ӯ афтод ки дарҳол омода шудан барои имтиҳоноти эй левел буд стивен ҳокинг дар соли ба бемории склерози ҷонибии амиотрофӣ ё хоби андом мубтало шуд ва тавоноии ҳаракат додани андомҳои худ ва ҳатто сухан гуфтанро аз даст дод идомаи зиндагии вай аз дидгоҳи пизишкон як шигифте ба ҳисоб меомад зеро афроди мубтало ба ин бемории хос маъмулан пас аз муддати кӯтоҳе фавт мекунанд ин беморӣ рафта рафта тамоми бадани ӯро дар бар гирифт бо ин ҳоли маълулияти шадид вай монеъе барои талош ва кӯшиш дар ростои фарогирӣ ва пешбурди илм набуд алорағми маълулияти шадид вай муваффақ ба касби ҷоизаҳои илмии мухталифе шуд стивен ҳокинг субҳи рӯзи марти дар синни солагӣ дар манзилаш воқеъ дар кембриҷ даргузашт фарзандонаш ҷиҳати бузургдошти ӯ баёнияе мунташир карданд чарлз роберт дарвин феврали шрусбери апрели даун наздикии лондон табиатшиноси ингилис асосгузори таълимоти таҳаввулӣ дар бораи пайдоиши намудҳо бо роҳи интихоби табиӣ доктори ифтихории донишгоҳҳои бонн беслав лейден аъзои академияҳои илмҳои петербург берлин ва париж чарлз дарвин феврали соли дар хонаводаи пизишки сарватманди аҳли шурӯзпарӣ дар шарапшире дар инглистон дида ба ҷаҳон кушод ӯ панҷумин аз шаш фарзанди хонавода буд падараш роберт дарвин ва модараш сузана виҷвуд ҳар ду аз хонаводаҳои асилзодаи инглисӣ масеҳии юнитарин буданд вақте ки дарвин ҳашт сола буд модараш даргузашт як сол баъд ӯро барои таҳсил ба мадрасаи шабонарӯзи дар шаҳри моҷавр фиристоданд пас аз хатми гимназияи классикӣ ба факултаи тиббии донишгоҳи эдинбург дохил шуд вале баъди ду сол онро тарк карда ба масъалаҳои геология ва зоология машғул гардид соли ба факултаи илоҳиёти донишгоҳи кембриҷ дохил шуда солҳои донишҷӯӣ асарҳои ҳомерро аз юнонӣ ба англисӣ тарҷума намуд ба ташаккули ҷаҳонбинии дарвин осори илоҳиётшинос в пэйли исботи масеҳият фалсафаи ахлоқ ва илоҳиёти табиӣ ва бахусус ақидаҳои табиатшиносии н генсло геологҳо ч лайел ва а севчик таъсири зиёд расонданд соли дарвин бо киштии бигл ба сафар баромада аз бразилия аргентинаи ҷанубӣ уругвай чили ва диг сарзаминҳо барои пажуҳиши минбаъдаи худ оид ба зоология ботаника геология минералогия антропология ҷуғрофиё ва ғайра маводди илмӣ ҷамъоварӣ кард баъди панҷ сол аз сафар бозгашта дар бораи сохтори геологии ҷазираҳои уқёнусҳои ором ҳинд соҳилҳои амрикои ҷанубӣ ва чили китобе ба табъ расонид бозёфтҳои палеонтологӣ ва мушоҳидаҳои зоологии ӯ барои пайдоиши назарияи намудҳо нақши бузург бозидаанд дарвин яке аз аввалинҳо шуда ба ин натиҷа расид ки тамоми организмҳои зинда дар тӯли замон ба таҳаввулот дучор мегарданд асари асосии дарвин пайдоиши намудҳо аз тариқи интихоби табиӣ ё бақои наслҳои мусоид зимни мубориза барои ҳаёт аст ки дар он пайдоиши навъҳои рустанию ҳайвонот сабабҳои инкишоф ва ба муҳити атроф мутобиқ шудани онҳо баррасӣ шудааст дар пайдоиши инсон ва интихоби ҷинсӣ ва ифодаи эҳсосоти инсон ва ҳайвон масоили антропогенезро ба миён гузошта таҳаввулоти тадриҷии инсонро собит намуд таълимоти дарвин оид ба пайдоиши намудҳо дар илм табаддулоти ҷиддӣ ба вуҷуд оварда таҳаввулоти аз шаклҳои сода ба мураккаб гузаштани олами органикиро нишон медиҳад дарвин то охири умр ба масъалаҳои ирсият ва роҳҳои тағйирдиҳии он таҳаввулоти ҳайвоноту рустаниҳо селексияи ҳайвоноти хонагӣ интихоби табиӣ ва сунъӣ машғул буд дарвин ҳамчунин муносибати намудҳои организми зинда ва шароити маҳаллии зисти онҳоро тадқиқ мекард ӯ дар бораи ҷаҳонбиниаш гуфтааст ман ҳаргиз мулҳид набудаам ба ин маънӣ ки ҳаргиз ҳастии худоро инкор накардаам ҳарчанд ҷаҳонбинии ман бештар ба лоадриён наздик аст бо вуҷуди ин баъзе мулоҳизаҳои дарвин ӯро ҳамчун деист ва ҳатто атеист нишон медиҳанд таълимоти д дар бораи гуногунрангии биологӣ дар замони ҳаёташ аз ҷониби аксарияти табиатшиносони ҷаҳон дастгирӣ ёфт дар ҳоле ки назарияи интихоби табиии ӯ ҳамчун механизми асосии таҳаввул танҳо солҳои уми садаи бо пайдоиши таълимоти назарияи синтетикии таҳаввул мақбули илми ҷаҳонӣ гардид баъзе нукоти таълимоти дарвин аз ҷониби илми генетика зери шубҳа гузошта шуд муосири дарвин ва падари илми генетика григор мендел зимни таҳаввули назарияи таҳаввули дарвин гуфт ки махсусиятҳои фардии ҳар мавҷуд бидуни тағйирот ҷовидон боқӣ мемонанд ва ҳаргиз ҳеч маймуне ба одам табдил наёфтааст ва ҳеч одаме аз маймун пайдо нашудааст зеро ҳар кадом генҳои хоси худро доранд ки тағйирнопазиранд дарвин бо нишони тилоии ҷамъияти шоҳии лондон ва нишони пруссия сарфароз гардонида шудааст ҳамчунин ба номи дарвин мавзеъҳои ҷуғрофӣ ҷазирае дар галаҷазираҳои галапагос шаҳр дар шимоли австралия вулқон дар ҷазираи исабелла ҳайвоноти нодир нанду нотура арзамӯрак гамбуск рустанӣ танобча ду танура яке дар моҳ ва дигаре дар миррих номгузорӣ шудаанд ҷӯраев абдуҳамид риёзишинос доктори илмҳои физика ва математика профессор узви вобастаи аи ҷшс тоҷикистон академики аи ҷшс тоҷикистон дорандаи ҷоизаи давлатии ба номи абӯалӣ ибни сино арбоби шоистаи илми ҷшс тоҷикистон баъди хатми удт муаллими ҳамин донишкада ходими калони илми мудири шуъба ва муовини директори институти физика ва техникаи аи ҷшс тоҷикистон директори институти математика ва маркази ҳисоббарории аи ҷшс тоҷикистон мудири шӯъбаи институти мазкур тадқиқоти ҷӯраев а ба назарияи муодилаҳои дифференсиали оиданд ӯ усули тадқиқи масъалаҳои умумиии канориро барои муодилаҳои навъи эллипсии коэффитсиентҳояш ғайритаҳлили таҳия кард назарияи масъалаҳои канориро барои системаи муодилаҳои дифференсиалии ҳосилаҳояш хусусии навъи таркиби дар соҳаҳои маҳдуди ҳамвори кор карда баромад бори аввал назарияи системаи муодилаҳои интегралиро аз рӯйи соҳаҳои бисералоқаи маҳдуд таҳия намуд барои системаи муодилаҳои дифференсиалии навъи эллипси гузориши дурусти масъалаҳои корректиро пешниҳод ва назарияи ин гуна масъалаҳоро таҳия кард масъалаҳои канориро барои системаҳои муодилаҳои дифференсиалии ҳосилаҳояш хусусии бисёрченаи ғайриклассики омхта ба натиҷаҳои муҳими илми соҳиб гардид ва татбики онҳоро дар физикаи математики дарёфт тарзу услуб ва роҳҳои тамоман ғайричашмдошти тадқиқи муаммоҳои печидаи илми риёзиро кор карда баромад ки онҳоро ба роҳҳои анъанавию классикии риёзиёт кушодан имкон надорад с ҳои ум дар ҳамкори бо профессор г бегер назарияи масъалаҳои канори барои аз нав муайян намудани шабакаи эллиптики ки дар онҳо назарияи функсияҳои бисёр муҷтамеъҳои тағйирёбанда ба тадқиқ кашида мешаванд ба вуҷуд оварда шуд с тадқиқу эътибори ҷӯраев а ба кушоишпазирии шабакаҳои эллиптикии дар ҳудуди соҳа хосияти сингуляторидошта нигаронида шуда ӯ барои дарёфти шарти кушоиши шабакаҳои эллиптикии усули якум ояи масъалаи дирихлеро пешниҳод кард ҷӯраев а муаллифи панҷ китоб ва мақолаҳои бешумор мебошад ки дар нашриёту маҷаллаҳои бонуфузи ҷт русия англия има олмон бо забонҳои руси англиси олмони ва ғ чоп шудаанд декабри с ҷӯраев а дар анҷумани умумиахони ба ифтихори солагии нобел бо маърӯзаи илми аз рӯйи кашфиёти нави худ суханрони намуд раиси ҷамъияти риёзишиносони тоҷикистон узви хориҷии ҳайати таҳририяи маҷалаи байналхалқии таҳлили комплекси има инглистон узви ҳайати таҳририяи маҷалаи байналхалқии апликейбл има буд узви раёсати созмони байналмилалии исаак доктори ифтихории донишгоҳҳои кембриҷ инглистон берлин штутгард дармштат олмон хелсинки финляндия брюссел белгия има австрия буд тува ҷумҳурии тува ҷумҳури дар ҳайати федератсияи руссия дар ҷанубу шарқии сибирҷойгир шудааст пойтахт шаҳри кызыл в тува добровольно вступила под протекторат россии русское название тувы до года урянхайский край в была образована независимая народная республика танну тува танну высокая высокогорная тува самоназвание тувинцев с тувинская народная республика как и соседняя независимая монголия во второй мировой войне республика участвовала на стороне иҷшс хотя по легендам объявление ею войны германии осталось без ответа из за того что гитлер не нашёл её на картах октября тува вошла в состав иҷшс при этом в связи с тем что в отличие от присоединённых к ссср республик прибалтики и бессарабии молдавии она не соответствовала негласным стандартам для союзных а также и автономных республик по численности населения и некоторым другим параметрам была образована тувинская автономная область в составе рсфср октября республика была преобразована в тувинскую асср а в в республику тыва конституция рф принятая декабря утвердила название республика тыва тува граничит с монголией на востоке и юге с красноярским краем на севере хакасией на северо западе бурятией и иркутской областью на северо востоке с республикой алтай на западе площадь тыс км й по площади субъект рф население тыс чел плотность населения чел км удельный вес городского населения официальные языки тувинский русский национальная структура населения тувинцы русские другие по итогам переписи населения года председатель правительства республики тыва шериг оол дизижикович ооржак ҳироҳито император сёва сё ва тэнно апрел январ сарвари ҷопон аз то дар ғарб бо номи хирохито букв изобилие и добродетель машҳур аст ки дар вақти таваллуд шуданаш ҳамин номро гузошта буданд вай ум императори ҷопон буд номи рамзии ӯ сёва ки маънояш ҷаҳони бомаърифат аст ҳукмрони ӯ давоми ҳукмронии императорӣ дар таърихи ҷопон буда дар давраи ӯ тағйиротҳои куллӣ дар ҷомеаи ҷопунӣ рӯй додаанд он был рожден в дворце аояма в токио у наследного принца ёсихито впоследствии императора и принцессы садако его детский титул принц мити наследником трона он стал после смерти своего деда императора мэйдзи июля г формально титул наследного принца он получил ноября г он получил блестящее образование в школе для детей высшей аристократии кадзоку где обучался с по г и затем в специальном институте наследного принца то гу гогакумонсё с по гг под руководством лучших ученых токийского императорского университета и высших военных чинов японии в г наследный принц хирохито совершает шестимесячную поездку в европу посетив англию и других европейских стран ноября г он становится регентом японии вместо своего болеющего отца первая часть правления хирохито как императора между и прошла под знаком все увеличивающейся военной мощи страны с г японские императорские армия и военно морской флот обладали правом вето при формировании кабинета министров между и гг произошло не менее инцидентов во внутренней и внешней политике когда правые политические силы применяли насилие для достижения своих целей наиболее значительным из которых является убийство премьер министра японии цуёси инукаи в г с этого времени военные обладали практически полным контролем над всей политической жизнью японии что привело японию к вступлению сначала во вторую японо китайскую войну а затем и во вторую мировую войну после окончания второй мировой войны многие считали хирохито лично ответственным за её развязывание в то время как другие включая американскую оккупационную администрацию настаивали на том что император был только формальным главой государства а фактически вся власть находилась у военных многие люди в китае на тайване в корее и в юго восточной азии видели в хирохито азиатского гитлера и настаивали на том чтобы он был наказан как военный преступник вплоть до самого начала войны хирохито действовал строго в соответствии с протоколом оставаясь на расстоянии от реального принятия решений сентября г японский кабинет министров встретился для того чтобы обсудить военные планы подготовленные императорским генштабом и постановил наша империя в целях самообороны и самосохранения завершит подготовку к войне и будет готова начать если это необходимо войну с соединенными штатами великобританией и нидерландами наша империя одновременно будет предпринимать все возможные дипломатические усилия в отношении соединенных штатов и великобритании чтобы попытаться достичь наших целей в случае если не будет достигнут дипломатический прогресс в обсуждении наших требований в течении первых дней октября мы принимаем решение немедленно начать военные действия против соединенных штатов великобритании и нидерландов тем не менее все участники императорского совещания были едины в том что война предпочтительнее дипломатии барон ёсимити хара президент императорского совета и представитель императора провел личный опрос участников конференции и получил в ответ либо мнение о том что война является единственным спасением в данной ситуации либо молчание в этот момент император удивил всех присутствующих обратившись к ним и тем сломав традицию императорского молчания приведя своих советников в изумление император хирохито настаивал на необходимости мирного разрешения международных проблем выразив сожаление неспособностью своих министров ответить на вопросы барона хара и процитировав стихотворение написанное его дедом императором мэйдзи которое как он сказал он перечитывает снова и снова в аллегорических строках говорилось об опасениях автора что неистовый шторм и бушующие волны нарушат тишину и покой моря каждый живущий на берегах этого моря стал братом автора его покой это покой других когда шок прошел министры поспешили заверить императора в их глубоком желании предпринять все возможные мирные средства однако подготовка к войне продолжалась без малейших изменений и через несколько недель произошла смена кабинета министров коноэ ушел в отставку на его место пришел генерал хидеки тодзио декабря декабря на гаваях г внезапной атакой сотен самолетов на американский флот в гавани перл харбор японские силы начали военные действия одновременно началось вторжение в юго восточную азию с этого момента путей к отступлению уже не было после того как нация вступила в войну император хирохито отбросил свои сомнения и действовал как патриот своей страны остро заинтересованный в военной победе и в улучшении морали в армии война для японии началась успешно когда военная удача начала отворачиваться от японии во второй половине начале поток информации во дворец стал иметь все меньшее и меньшее отношение к реальности в первые месяцев войны все сражения в войне заканчивались победами японии на протяжении последующих лет обо всех закончившихся неопределенно или проигранных сражениях также сообщалось как о великих победах только постепенно император и японская нация начали осознавать что ситуация становится угрожающей бомбежки японских городов начавшиеся в г сделали нелепыми бесконечные истории о победах японского оружия в начале после очередного проигранного сражения император начал серию индивидуальных встреч с членами правительства с целью обсудить ход войны все кроме одного советовали продолжать войну исключением был бывший премьер министр коноэ который боялся коммунистической революции больше чем поражения в войне и настаивал на ведении мирных переговоров хирохито считал что рано или поздно мирные переговоры неизбежны но вооруженные силы должны одержать где либо существенную победу чтобы усилить позиции страны на переговорах с каждой проходящей неделей это становилось все менее и менее вероятно японский союзник германия потерпела поражение и капитулировала в мае г в апреле советский союз отказался продлять срок договора о нейтралитете в июне кабинет министров произвел переоценку военной стратегии твердо решив сражаться до последнего человека это было официально подтверждено на коротком императорском совещании которое император прослушал с каменным лицом на следующий день лорд хранитель печати коити кидо подготовил черновик документа в котором подвел итог безнадежной военной ситуации и предложил начать переговоры в приватной обстановке император одобрил его и разрешил кидо распространить документ среди наименее воинственно настроенных членов правительства в середине июня правительство согласилось попробовать привлечь советский союз в качестве посредника при переговорах о мире хотя не ранее того как их позиция на переговорах улучшится после отражения вторжения американских войск на сами японские острова хотя хирохито заставили отказаться от любых претензий на божественный статус его статус был сознательно оставлен неопределённым частично из за того что генерал макартур рассматривал императора как полезное средство в сохранении японцами лояльности к оккупационным силам частично из за закулисной деятельности ёсида сигеру направленной на то чтобы помешать макартуру сделать из хирохито монарха европейского стиля хирохито обычно рассматривался как глава государства но существовала широкая дискуссия о том является ли он обычным гражданином страны или нет многие ученые утверждают что сегодняшний тэнно божественный правитель обычно переводится как император японии не император несмотря на это хирохито был активной фигурой в жизни японии до самой своей смерти в г и выполнял многие обязанности которые обычно выполняют главы государств император и его семья активно участвовали в общественной жизни время от времени встречаясь с народом посещая спортивные мероприятия и праздники он также сыграл заметную роль в востановлении дипломатического имиджа японии совершая поездки за рубеж для встреч с лидерами других стран включая ряд американских президентов и английскую королеву елизавету в личной жизни он увлекался морской биологией и ещё в е гг организовал в императорском дворце научную лабораторию в которой проводил исследования и даже опубликовал несколько работ по этой теме хорошо известны заявления о божественности императора японии во время второй мировой войны в соответствии с конституцией японии г император обладает божественной властью над своей страной которая выводится из японских мифов о происхождении императорской семьи от богини солнца аматэрасу в г под давлением американских оккупационных властей он официально отказался от своего божественного статуса в своём радиообращении к нации первом за всю историю японии прямом обращении императора к народу тарҷума мешавад муайянкунандаи умумии манбаъ ин мум мебошад мазмунан ин суроға аст аз ин суроға браузер маълумот мегирад ки кадом файл даркор ин файл дар куҷо воқеъ ва бо он чӣ бояд кард қисми якуми нақша номида мешавад ин қисм ба браузер бо файле ки онро нусха бардоштанианд чӣ кор карданро мефаҳмонад нақшае ки бисёртар истифода мебаред аст ки он барои коркарди саҳифаҳо офарида шудааст нақшаҳои дигари маъмул ин барои саҳифаҳои махфи барои додугирифти файлҳо барои почтаи электрони ва барои дастрас намудани файли дар диски локали воқеъ буда мебошанд қисми дуюми ин номи сервере ки дар он файл ҷойгир аст қисми сеюми ин роҳ ба файл аст ки он дар кадом каталог ва зеркаталог воқеъ будани файлро нишон медиҳад қисми чоруми ин номи файл аст бисёр вақт қисми чорум нишон дода нашуда бо рамзи слэш ба итмом мерасад дар чунин ҳолат браузер файли аз рӯи хомуши муайяншударо одатан ё инъикос мекунад ҳангоми истифодаи нақшаҳои баъди номи нақша рамзи дунуқта ду слэш номи сервер слэш номи каталогҳо ки аз ҳам бо слеш ҷудо шудаанд ва номи файл навишта мешаванд ҳангоми истифодаи нақшаи баъди ин нақша рамзи дунуқта ва суроғаи почтаи электрони навишта мешаванд ҳо ду намуд мешаванд мутлақ ва нисби дар ҳои мутлақ ҳамаи маълумот нақша сарвер роҳ файл нишон дода мешаванд ин монанд аст ба суроғаи пурраи ягон кас бо нишондоди коди мамлакат мамлакат шаҳр кӯча бино хона ва ному насаби шахс заминларза барои тамоми территорияи тоҷикистон маъмул мебошад ки то қувваи бал мешавад аз ҳама заминларзаи калонтарин соли ва мебошад ки садхо одамон ва бисёр хоҷагихоро нобуд сохт эписентри маркази заминларза дар тамоми территория мебошад заминларза хатари бисёр хам калон дорад вай масоҳати бисёрро мегирад ва бисёр нохушихоро ба вучуд меорад аз он ҷумла хонаҳои баландошёна хати алока ва обанборхоро вайрон карданаш мумкин аз руи хисобу китоби экпертҳо дар сатсолаи гузашта дар натичаи заминларза дар тоҷикистон аз то одамон зарар диданд дар сол аз руи кайдхо заминларзаи сахт то бал ба вучуд омад ки ба одамон зарари калон расонд об манбаи ҳаёт мебошад обу ободонӣ гуфтаанд дар ҳақиқат об неъмати ҳаётан муҳим барои ҳар як мамлакат ва сокинони он мебошад одамон аз замони қадим инҷониб тақдири худро бо об вобаста кардаанд маҳз аз давраҳои қадимтарин одамон дар соҳилҳои бузурги дарёҳои нил сиру омӯ миссисипӣ волга рейну дунай гангу брахмапутра мезистанд барои ризқу рӯзии худ кишту кор мекарданд агар ба таьрихи муборизаи халқҳо нигарем барои ба даст овардани об чи андоза пурфоҷиа ва мураккаб будааст ба лӯлаҳои махсус аз хитой ба гонконг об бурдаанд бо оби овардашуда аксар ноҳияҳои африқои шимолӣ ва нимҷазираи арабистон зиндагӣ мекунанд норасоии обро имрӯз аз се як ҳиссаи аҳолии сайёра ҳис мекунад дар тоҷикистон тақрибан кӯл бо масоҳати умумии км кв мавҷуд аст кӯлҳои бузург асосан дар помир мавҷуданд кӯлҳои тоҷикистон дар кӯҳҳои помиру олой дар баландии аз то м аз сатҳи баҳр ҷойгир шудаанд оби тоза шарти асосии ҳаёт ва ҷузъи таркибии тамоми унсурҳои биосфераи сайёра мебошад ҷойгиршавии оби ширин дар табиат нобаробар аст беш аз миллиард нафар одамон имрӯзҳо камбудии шадиди ин неьмати худододро эҳсос мекунанд бо баробари рушди муносибатҳои демографӣ ин масьала торафт мураккабтар мегардад таваҷҷӯҳи ҷомеаи чаҳониро ба муҳим будани ин масьала ба назар гирифта шудааст президенти ҷумҳурии тоҷикистон эмомалӣ раҳмон қайд мекунад ҳамагон бояд фаҳманд ки арзишмандии об на камтар аз арзишмандии нафт газ ва дигар навъҳои сӯзишвориву манбаьҳои энергия барои ояндаи босуботи кишвар ва минтақа мебошад дар ҷумҳурии тоҷикистон фоизи ҷараёни миёнаи бисёрсолаи дарёҳои ҳавзаи баҳри арал ташаккул меёбад аз ин рӯ арзишмандии истифодаи оби ошомиданиро ба эьтибор гирифта ҳукумати ҷумҳурии тоҷикистон аз декабри соли дар бораи тасдиқи консепсияи истифодаи самаранок ва ҳифзи захираҳои об дар ҷумҳурии тоҷикистон қарор қабул кард обро минерали нодиртарини захираҳои табии арзёбӣ намудаанд ягон ҷизи дигар обро иваз карда наметавонад аз миқдори умумии об дар уқёнусу баҳрҳо мавҷуд аст оби ширини ошомиданӣ дар яхҳои антарктида ва арктика дар минтақаҳои яхбандии доими ва пиряхҳои кӯхӣ ба миқдори маҳфузанд шукрона аз он ки дар диёри азизи мо ин мӯьҷизаи нодир бештар ба назар мерасад ва бояд гуфт ки тоҷикистони маҳбуби мо дорои дарёҳои обаш зулол ва дармонбахш аст ки диққати чаҳониён ба он нигаронида шудааст имрӯз ки мо дар остонаи асри қарор дорем аз ин сабаб ҳар яки моро зарур аст ки ба ҳифз кардани оби тоза ва сарсабзу хуррам гаштани диёри офтобиамон камари ҳиммат бандем ё чи хеле ки дар ҳуҷҷатҳои ҳифзи табиат омадааст фарзанди инсон ки худ зодаи табиат аст фақат дар ҳолати доштани меҳру муҳаббат ба табиат метавонад ватанпарвар бошад макбараи фахриддини розй ёдгориҳои меъморӣ асри дар шаҳри куҳнаи урганҷи вилояти тошҳавзи чумҳурии туркманистон мақбараи мансуб ба номи файласуф муаррих ва риёзидони форсу тоҷик фахруддини розист услуби меъмории мақбара ба нимаи дуюми садаи хос аст бино аз хиштҳои пухта ва сирдор оро ёфтааст ки ин намуди онро ниҳоят бошукуҳ кардааст банду басти намо аз се қисм иборат буда дорои се тоқи пайконист устувонаи қиррадор бо хиштҳои сирдор рупш шудааст қисми болоии устувона арақаи васеъ дорад ҳошияҳои борики арақаи бино аз силсилаи хиштҳои кабуди амудй ва уфуқӣ иборат аст ин усул пшиши гум базҳои қиррадор дар ёдгориҳои меъмории осиёи миёна мақбараи иҳ дар бухоро мақбараи султон санҷар дар марв ва эрон мақбараи қобус ва озарбойҷон вомехранд забони арабӣ аз оилаи забонҳои ҳомӣ сомӣ ва ба гурӯҳи сомӣ мансуб аст бо забони арабӣ дар нимҷазираи араб ховари миёна ва шимоли африқо ҳарф мезананд ба забони арабӣ навишта шудани қуръон забони арабӣ дар дини ислом ҷои махсусеро дорад дар забони арабӣ ҳарф вуҷуд дорад аз ин тоаш шакли тамро дорад навиштан ва хондани хати арабӣ аз тарафи рост ба тарафи чап мебошад забони арабӣ ба шохаи забонҳои сомиву ҳомии оилаи забонҳои афроосиёӣ дохил мешавад забони кунунии арабӣ ба шева ҷудо мешавад шарқӣ ироқ арабӣ марказиарабистонӣ мисриву суданӣ шимолиафриқоӣ мағрибӣ забони адабӣ барои ҳама ягона аст баъзе шеваҳои забони арабӣ аз ҳамдигар он қадар фарқ мекунанд ки намояндагони онҳо ҳамдигарро қариб намефаҳманд филмҳо телевизион рӯзномаву маҷаллаҳо ва дигар вао дар ҳамаи кишварҳои арабзабон бо забони адабиянд забони арабӣ забонест ки миқдори зиёди шеваву лаҳҷаҳоро дар давоми ҳазору панҷсад соли охир ҷамъ дар атрофи худ ҷамъ намудааст дини ислом ва пеш аз ҳама қуръон сабаби муттаҳидшавии ин шеваву лаҳҷаҳо гардидааст бо забони арабӣ бештар аз млн одамон ҳарф мезананд соли хат дар асоси алифбои арабӣ забони расмӣ ва кории ассамблеяи генералии смм ва дигар мақомоти смм забони давлатии ҳамаи мамолики арабзабон сомалия ҷибути забони арабӣ дар ниҷазираи арабистон дар шакли забони фасеҳи шоирона ҳанӯз то ислом вуҷуд дошт забони қуръон низ ба ин забон наздик аст дар давоми қарнҳо забон пайваста дар таҳаввулот буд вале дар навишт ин он қадар аён намешуд чунки дар навишт ҳарфҳои кӯтоҳи садонокро наменавиштанд китобу рӯзномаҳо дар ҳама ҷо бо ин забон нашр мешаванд ба истиснои тунис марокаш ва алҷазоир ки дар забони арабӣ забони фаронсавӣ низ дар истифода аст дар соҳаи илм ва техника дар дигар мамолики арабзабон бошад ҳангоми норасоии захираи луғавӣ забони англисӣ истифода мешавад чӣ тавре ки медонем забони арабӣ забонест зебо ширин форам гӯшнавоз ва таъсирбахш зеро ки бо ин забон қуръони карим офарида шудааст дар забони арабӣ аз рост ба чап менависанд дар аксари мамолики араб ҳоло кӯшиш мекунанд ки талаффузашон ба забони тиловати қуръон наздик бошад чӣ гуна будани талаффузи калимаҳо дар забони қадимаи арабӣ то ҳол мавриди баҳсҳо қарор дорад аксари калимаҳои арабӣ аз решаҳои ҳамсадо иборатанд ки бо дигаршавии садонокҳояшон калимоти гуногунро ташкил медиҳанд масалан аз ҳамсадоҳои к т б чунин калимаҳо сохта шудаанд дар забони арабӣ миқдори зиёди калимаҳои иқтибосӣ истифода мешаванд ки аз забонҳои оромӣ юнонӣ форсӣ англисӣ гирифта шудаанд аз тарафи дигар калимаҳои забони арабӣ дар дигар забонҳо аз қабили форсӣ туркӣ испанӣ бисёр иқтибос шудаанд масалан тақрибан калимаҳои испанӣ арабиасланд забони араби аз чихати таркиби лугави дар ҷаҳон яке аз чойҳои намоёнро ишгол менамояд исфара осорхонаи табии санаторияи зумрад дар худуди райони исфара дар кисми чанубу гарбии водии фаргона ва дар доманаи каторкуҳ ҳои туркистон дар баландии назди метр ҷойгир шуда аст санатория дар худуди музеи табии дар кисми зебота рини нрҳия буньёд ёфтааст ин но ҳама сарватҳои зеризаминию кухй олами ноботот ва мехнати богбони моҳиру устои гулдаст бо хам мучассам гарди даанд хама якчоя чун як симфониям нозуки табиату табобат садо медиханд аз шаҳри исфара то деҳаи ворух дар масофаи наздик километр дарёчаи шухи он аз баландии ҳазор метр нишеб чорӣ мешавад аз куллаи баланди барфпуши кухҳои туркистон гирехи яхбандии мастчох сароби дарёи исфара то деҳаи равот паси хам сохти геологи таркиби чинсҳои кухй иклиму наботот ва дигар элементҳои табиат тарйир меёбад вакто ки дар резишгохи дарёчаи кухй киштукори бахорӣ огоз меёбад дар ворух куххо барфпуш меистад дар исфара зардолу мепазад дар мавзеи беди кач он гул мекунад дарё сероб мегардад дар масофаи наздик километр дар резишгох тобистону дар кухсор зимистон мардуми исфараи бостонӣ аз бостонулайём бо касби богбонӣ машгуланд ки мавкеи асосиро дар ин води зардолу ишғол менамояд дар худуди райони исфара навъи зардолу пар вариш карда мешавад ки баъзёи онҳо шухрати умумичахо нӣ пайдо карданд мирсанчадию бинигорй зарифию точибоии он чанд на моишгохҳои байналхалкиро оро додаанд ва баҳои баланди мутахассисону донишмандонро гнрифтаанд исфара музеи геологи аст ва аз ин ру вай боигарии табиии гуногун дорад шахри исфара яке аз районҳои мутараккии республика буда зиёда аз корхонаи саноатй ва колхозу совхози он бо махсулоти аълосифати саноатию хоҷагии кӣшло каш шухраташро ба тамоми иттифок ва берун аз худуди он баланд бардоштааст дар бораи пайдоиши калимаи исфара чанд акидахо мавчуданд ба фикри мо вай аз калимаи истфа рори каме тарйир ёфта ист фарогат кун ташкил ёфтааст ки имруз санатррияи мо чавоби он аст сабаби фароратгох будани ин диёр пеш аз ҳама ба табиати хушманзара ва обу хавои софаш ва мардуми мехнат дусташ вобаста аст рельефи сехрнок кухҳои рангоранг хавои кухии таркибаш аз чангу гард микробхою бактерияхо ва мод даҳои химиявӣ софбуда ва бар хилофи он ҳавои аз озон оксиген бой меваҳои шарбатрез обу хавои субтропики ва дигар факторной мусбй гаравӣ саломатй ва омили табобат кардани мехнаткашонанд дар масофаи километр аз сана тория дар арзи шимолӣ ва тули шаркӣ бо гринвич дар мавзеи селрахаи посёлкаи ким дар катори конвои нафт манбаъҳои обҳои минералӣ ва озокерит ки чандин асрхо боз аз чукурии метр ба руи замин баромада чорӣ мешавад манбаи шифобахши оби шифо мавчуд аст ривман а и соли формулаҳои махсусро истифода бурда исбот намуд ки синну соли манбаи оби шифо аз то миллион солхоро дарбар мегирад хусусиятҳои шифобахшии обҳои сульфид аз замонҳои бостон маълум буд олими бузурги энциклопедист эчодкори конунҳои илми тибб абуали ибни сино ҳанӯз дар асрҳои миёна навишта буд оби шур аз касалихое ки сабабаш ба хунукӣ ё намнокии мичоз вобаста аст ба мисли дарду варами пайвандхо сует гаштани узвҳои бадани одам аз касалиҳои дикки нафас астма ва касалиҳои гурда ёрӣ мерасонад оби шур сабзиши устухонҳои шикастаро тезонда беморонеро ки ба яраю чароҳати пуст ва касалии чипкон пучак фрункулёз гирифторанд дармон мебах шад ва дам шудани бод гирифтани шикамро нест мекунад оби олтингугирд гази гугирддор бошад ба системаи асаб оромию ҳаловат мебахшад дардҳои ихтилочиро спазм сует менамояд пусту бадани беморро аз рихинаку гармичахо ва чарохириату дорх ои кунчитак тоза мекунад оби олтингугирд зиёдатиҳое ки сабаби варам кардани пайванду бугумхр чига ру сипурз мешаванд мах лул мегардонад дар вакти кабули обҳои минералӣ эхтиёткориро фаромуш накарда охиста охирииста ба об дохил шуданро лозим медонад гачанде ки хусусиятҳои шифобахши обҳои минералии гази гугирддор дар охирҳои асри ва аввали асри дар асоси тадқиқотҳои илмй исбот шуда бошад вале чуноне ки дар боло изҳор кардем имруз ҳам маслиҳату усулҳои синои бузург дар хусуси истифода бурдани обҳои минералй шавку завки табибони замони моро ба ҳамсадоию ҳамоҳириангӣ бо ӯ даъват мекунад мувофики адабиётҳои мавчуда оби шифо ро аввалин маротиба соли тадқиқотчии рус тейх навишта аст мувофик и маълумотҳои тейх оби ба руйи замин фаввора зананда соф буда маззаи шуру тунд дошта ва реакцияаш турш мебошад дар як литр об бокимондаҳои моддахри сахт баробари мг аз он ҷумла намаки ош мг ва гази гугирд дорад оби минералии ин манбаъ ба гурухи обҳои таркибаш аз гази олтингугирд ва хлор бой буда дохил мешавад харо рати об дар чойи баромадаш ьс дебиташ ҳазор литр дар як шабонаруз мебошад шароити истифода бурдан надорад соли бо ташаббуси рохбарони махаллии райони исфара ва шуъбаи тандурустии он в акте ки аз тад кикотҳои аввалини тейх сол гузашта буд идораи дар осиёи миёна будаи геоминводи ссср корҳои цутучуиро карданд ки максади охири он муайян намудан в в ба хисоб гирифтани захирахо ва истифода бурдани ин оби фоида бахши камебу нодир буд натичаи тадқиқотҳои гузаронда ни шон дод ки чукурии кони об аз то метр буда агар аз чохи дар як сония литр об чорӣ шавад аз чохи дар як сония литр чорӣ мешавад ва дар давоми соат бошад зиёда аз ж оби аз зеризамин баромада боз ба каъри замин дохил мешавад аз он мушохидаҳои мунтазам гузаронда шуда нишон доданд ки дар таркиби ин об то мэв фоиз намакҳои кальций ва дар як литри он то мг бром мавчуд аст таркиби минералии об дар кисми чанубии манбаъ дар як литраш намакҳои гуногун дошта бошад дар кисми шимо лии манбаъ бошад дар як литраш хар хели намак хо дошта ва махлули рализи об буи тезутунди олтингугирди зиёде дорад ки микдори он дар як литр аз то мг ро ташкил мекунад ана аз ҳамин сабаб хам ин оби ка мебу нодир аз ҷиҳати фоиданокӣ ва шифобахшй бехамто ме бошад таркиби химиявии чохи б оби шифо ро кор манди институти марказии тадқиқоти илмии курортологи ва физиотерапияи вазорати нигохдории тандурустии ссср г л вейнреп июни соли гузаронд ки формулаи химиявии он чунин аст мг к рн холо лабораторияи химиявии санатория мунтазам таркиби химиявии обро санчида дастраси табибон гардондааст му вофики тавсияномаи институти курортология ва физиотера пия ва метериалҳои чамъшудаи мутахассисони шифохонаи зумрад оби шифо ро барон табобати беморони систе маи асаб беморони системаи рагҳои гардиши хун ва касалиҳои дил касалихии пайванду устухону мушакхо ва касалиҳои занона ба таври васеъ бомуваффакият истифода мебаранд солҳои бо ташаббуси маъмурияти санатория дар ху дуди шифохона аз тарафи идораи геоминвод чохкобй гуза ронида шуд чустучуй нишон дод ки дар дохили шифохона обҳои минерализацияаш сустбуда кам нестанд чохи раками ки дар таркиби он маъданхо г л ро ташкил менамоянд аз намакҳои сульфати магнию кальций ва натрий иборатанд ва чунин формулаи химиявӣ доранд са экв рн элвис аарон пресли январ август ҳунарпеша ва овозхони амрикоӣ сол пеш элвис аз дунё чашм пӯшид ба ин солҳо нигоҳ накарда элвис пресли то ҳол беҳтарин овозхони мусиқии машҳури асри хх ба шумор меравад вай то он дараҷае машҳур аст ки одамон ӯро ҳамчун элвис меноманд инчунин элвис преслирошоҳи рок н рол низ меноманд элвис пресли январ дар тюпело иёлати миссиссипи дар оилаи вернона ва глэдис пресли таваллуд шудааст ёри дугонаи элвис ҷесс гарон дар вақти таваллуд шудан вафот кард оилаи элвис хеле камбағал буд ҳолати оила баъди падари элвисро аз сабаби сохтани чекҳои қалбакӣ ҳабс мекунанд падарашро фақат баъди сол озод мекунанд грейсленд ҳавзак дар маркази боми чойхонаи бино ҷойгир шуда ҳақиқатан ҳам ҳусну заковати ба худ аҷибе дорад ва диққати бинандаро беихтиёр ба худ ҷалб менамояд ҳавзак шакли аҳромро дошта дар поён васеъгиаш метр мебошад торафт ба шифти хона танг шуда меравад вай шакли хашткунча дорад ҳавзак ҳам аз араки новааракй хошияхои аррадандона муҳраҳои шохмот ва ғайра иборат аст қисми таркибии мураккаб ва дар айни ҳол нозуку зебои хавзак то буда дар дохили ҳар яке найши меҳроб тасвир ёфтааст охирин кулоҳи ҳавзак ҳамчун маркази ситораи панчкунчаи сурх акс ёфтааст ороиши беҳамтои ҳавзак нозукихои санъати меъморӣ ва кандакории дохили он шаклхои такрорнашавандаи геометрй чо ба чо гузории элементҳо рангу бор ва дигар дурдонахои бебахои кубба бори дигар аз махорати баланди устогй гулдастй кобилияти фавкулоддаи меъморй ва меҳнатдустии усто раҳимбой довудов ва ҳамкасбонаш абдуғафур юнусов абдулатиф сатторов шаҳодат медиҳанд спид аз бемории норасоии масъунияти бадан бнмб бемориест ки онро вируси норасоии масъунияти бадан вич ба вуҷуд меорад спид ин зинаи охирини вич мебошад беморӣ ки ҳамчун аломати норасоии масъунияти бадан муайян карда мешавад аз аввали солҳои и асри маълум аст имрӯзҳо тибқи маълумоти барномаи муттахидаи смм оид ба мубориза алайҳи спид хар рӯз дар ҷаҳон ҳазор нафар аз вируси норасоии масъунияти бадан сироят меёбанд ки тақрибан ро ҷавонони синнашон аз то сола ташкил медиханд аз рӯзи пайдо шудани ин бемори дар ҷаҳон тақрибан млн нафар одамон аз вируси норасоии масъунияти бадан вич сироят ёфтанд қи аз онҳо млн нафар ба ҳалокат дучор шудаанд спид аломати норасоии масъунияти бадан бемориест ки онро вируси норасоии масъунияти бадан вич ба вучуд меорад вич вируси норасоии масьунияти бадан барангезандаи бемории спид мебошад ҳангоми ба вуҷуди одам дохил гаштани вирус на ҳама вақт нишонаҳои беморӣ дида мешавад аммо он шахсон метавонанд дигаронро сироят кунанад вич бевосита ба хуҷайраҳои системаи худмуҳофизати иммунии инсон зарар мерасонад вирус ҳуҷайраҳои системаи иммунии оринизмро хароб карда вайро аз қобилияти табии худмуҳофизат маҳрум месозад хуни инсон аз заррачаҳои сафеди хун лейкоситҳо ва заррачаҳои сурхи хун эритротситҳо иборат мебошад лейкоситхо ба системаи иммунӣ тааллуқ дошта организми инсонро аз микроб ва вирусҳои касалиовар муҳофизат мекунанд вале вируси норасоии масъунияти бадан бевосита ба таркиби лейкоситҳо ва лимфоситҳо ворид гашта онҳоро нобуд месозад барон ҳамин системаи худмуҳофизатии одам суст мегардад он қадаре ки вируси вич лейкоситҳоро зиёд нобуд кунад ҳамон қадар системаи иммунии инсон хароб мегардад сут ва хароб гаштани иммунитети инсон боиси авҷ гирифтани ҳар гуна бемориҳои сирояткунанда шуда метавонад спид ин зинаи охирини вич мебошад бемори ки ҳамчун аломати норасоии масьунияти бадан муайян карда мешавад аз авали солҳои асри маълум аст имрӯзхо тибқи маълумоти барномаи муттахиди смм оид ба мубориза алайҳи спид хар рӯз дар ҷаҳон ҳазор нафар аз вируси норасоии масъунияти бадан сироят меёбанд ки тақрибан ро ҷавонони аз то сола ташкип медиханд аз рӯзи пайдо шудани ин бемори дар ҷаҳон тақрибан о млн нафар одамон аз вируси норасоии масъунияти бадан вич сироят ёфтанд ки аз онҳо млн нафар ба халокат расиданд ибтидои эпидемияи вич спид дар мамолики муштаракул манофеъ ба қайд гирифта шудааст то и ҳодисаҳои сирояти вич спид дар ммм ба нашъамандон ки моддаҳои нашъаоварро ба воситаи сузандору ба рагҳои хун мегузаронанд ба қайд гирифта шудааст алҳол дар ҷумҳурии тоҷикистон нафар дар вилояти суғд нафар дар шаҳри исфара нафар шахсони гирифтори вич ба қайд гирифта шудаанд чи тавр вирус сироят мекунанд ба вич занҳо мардҳо ва кудакон гирифтор шуда метавонанд барои вич спид синну сол ва миллат вуҷуд надорад одамоне ки ба вируси вич дучор шуданд дар давоми чандин сол худро тамоман солим ҳис мекунанд вале худи одам барои атрофиёнаш хатарнок аст ва метавонад бемориро фаъолона паҳн кунад аз сироятшави то пайдо шудани аломат ва нишонаҳои клиники аз то ва сол гузаштанаш мумкин аст роҳҳои гирифторшави ба бемории спид асосан се роҳи гирифторшавии вирус вучуд дорад бештар киҳо гирифтори ин бемори мегарданд вич спид дар байни шахсоне ки хатарнок таааллук доранд бештар дида мешавад бо нашъамандоне ки моддаҳои нашьа сузандоруҳо мегузаронанд ва ин асбоб намекунанд ба занҳои сабукфикр ва шахсоне ки бо одамони камшинос алоқаи ҷинси мекунанд бо гомос шахсоне ки алокаи ҷинси мард бо биосексуалистҳо алокаи ҷинси ҳам бо зан вич спид бо дигар роҳ сироят намешаванд санъат равиш ва натиҷаи маънои ифодаи ҳиссиёт дар образ ҳамон тавр маҳорати баланди тавоноӣ дар хамаи муҳити фаъолият аст санъат ин истеъдоди баён кардани хабари муайян ба тамошобин ва шунаванда танҳо ба тарзи яке аз се нақша санъати тасвирӣ суруд рақс мавод ва маҷмуи ин мавод бисёр меди театр балет опера синематограф адабиёт як намуди санъат маҳорати баён кардани хабар бо ёрии мактуб ба ибтидои давраи ихтиро кардани мактуб мерасонад санъат ҳамчун намуди санъати кори инсон давраи ибтидои то давраи ташкилкунии маводи то забонии алока ва равиши санъати эстетикӣ ва давраи сарф шудаи функсияи забони тозаи худ мегардад полифония юн р бисёр садо яъне айнан бисёровоза намуди мусиқии бисёровозае ки садодиҳии якчанд овозҳои мустақили хушоҳанг дар як вақт ба ҳам ҷӯр асос ёфтааст услуби полифонӣ махсусан дар а ҳои миёна васеъ паҳн гардид хусусан дар мусиқии хорӣ бо кӯшиши бисёр наслҳои композиторон техникаи бойи гуногуни навиштани полифониро кор карда баромаданд ки ба пайдоиши чунин шаклҳои полифонӣ инвенсия канон фуга оварда расонд порчаи бо услуби полифонӣ эҷодшуда бештар дар асарҳои мусиқии бисёровоза кор фармуда мешавад аз асрҳои дар полифония услубҳои қатъи я перголези о лассо ва ғайра ва озод и с бах г ҳендел в мотсарт л бетховен ва ғайра пайдо шудаанд дар а ҳои композиторони аврупо рус ва диг ҷумҳуриҳои собиқӣ шӯравӣ ба ҳар дуи анъанаҳои полифония такя карда дар жанрҳои гуногун асарҳо офариданд дар мусиқии анъанавии тоҷик шаклҳои полифониявӣ чандон маъмул набуд баробари интишори мусиқии касбӣ ва ба камол расидани як зумра композиторони тоҷик з шаҳидӣ ш сайфиддинов х абдуллоев я сабзанов а одинаев д дӯстмуҳаммадов ф баҳор ва диг полифония дар мусиқии касбии тоҷик мақоми босазое пайдо кард ки фуга ва вариатсияҳо барои фортепиано и з шаҳидӣ д дӯстмуҳаммадов триои полифонӣ дар ду қисм қ яҳёев дуэти полифонӣ барои алт ва кларнет ш сайфиддинов фуга барои фортепиано а солиев триои полифонӣ барои гобой кларнет ва фагот инчунин сарахбор ва фуга барои арғунун прелюдия ва фуга и ф баҳор аз ҷумлаи онҳоянд полифония ба сифати фанни таълим ба системаи таълими мусиқӣ дохил шудааст мусиқӣ юн аз муза олиҳа як навъ санъат инъикоси воқеият бо тасвири бадеии садоҳо яке аз шаклҳои ғояҳои ҷамъиятӣ мусиқӣ дорои қувваи бевоситаи тавонои таъсирбахши маънавӣ ме бошад мусиқӣ дар тӯли таърихи башарият нақши ҷамъиятӣ ғоявӣ маданӣ тарбиявӣ ва ташкилкунандагиро бозидааст ва мебозад мусиқии ҳар як халқ дорои хусусиятҳои миллӣ мебошад мусиқии халқӣ бо такмилдиҳии эҷодиёти бисёр наслҳо ба зинаи баланди бадеии баркамол ноил гардидааст дар алоқаи зич бо мусиқии халқӣ мусиқии касбӣ эҷодиёти композиторон рушд меёбад воситаҳои таҷҷасумёбии образ дар мусиқӣ садоҳои мусиқӣ мебошанд асоси мусиқӣ ин хушнавоӣ мелодия аст бо шумораи муҳимтарин воситаҳои ифодаи мусиқӣ тааллуқ доранд лад ритм метр гармония инструментовка мусиқӣ бо нота қайд ва навишта мешавад ва мавриди иҷро намудани мусиқӣ қабул карда мешавад бо тарзу усули иҷрошавӣ мусиқӣ ба соҳаи асосӣ тақсим мешавад созӣ ниг созҳои мусиқӣ ва вокалӣ ниг сурудхонӣ мусиқӣ метавонад яковоза монодия ва бисёровоза полифонӣ гомофонӣ бошад мусиқӣ бо назм мусиқии вокалӣ рақс театр опера балет мусиқӣ дар намоишномаҳои драмавӣ ва санъати кино пайваст карда мешавад марокаш ё мағриб ал мғриб ғарб инчунин ал мағрибу л ақсо ғарби дур номи пуррраи расмӣ шоҳигарии мағриб ал мамлакату л мағрибия кишварест дар шимолу ғарби қитъаи африқо марокаш яке аз кишварҳои сераҳолии африқост дар ин ҷо зиёда аз миллион аҳолӣ зиндагӣ мекунад марокаш дар шимол бо баҳри миёназамин ва дар ғарб бо уқёнуси атлантик ҳамсарҳад аст халиҷи гибралтар марокашро аз аврупо ҷудо мекунад дар шарқ ва ҷануби шарқ бо алҷазоир дар ҷануб бо саҳрои ғарбӣ ҳамшафат аст марзи ҷанубу шарқӣ дар биёбони саҳро аниқ муайян карда нашудааст дар шимоли марокаш эксклавҳои испания сеута ва мелиля ҷойгир шудаанд кишвар аз чор минтақаи табиӣ ҷуғрофӣ эр риф ва ё ноҳияи кӯҳӣ ки мусовӣ ба баҳри миёназамин ҷойгир аст кӯҳҳои атлас ки аз ҷанубу ғарб ба шимолу шарқ аз уқёнуси атлантик то эр риф тӯл кашидаанд минтақаи ҳамвору паҳновари соҳили атлантик водиҳои нисбат ба кӯҳҳои атлас дар ҷануб ҷойгиршуда ки оҳиста оҳиста ба биёбон мубаддал гардидаанд нуқтаи баландтарини кишвар қуллаи ҷебел тубкал м дар қаторкӯҳи атласи калон ҷойгир шудааст баландии эр риф то м аз сатҳи баҳр аст себха тах нуқтаи пасттарини марокаш метр поён аз сатҳи баҳр аст дарёҳои асосии кишвар мулуя ки ба баҳри миёназамин мерезад ва себу ки ба баҳри атлантик мерезад мебошанд основавшие в веке до н э несколько колоний на средиземноморском побережье позже эти колонии перешли к карфагенянам а со века до н э после завоевания карфагена римлянами началось римское владычество в северной африке в году территорию современного марокко римскую провинцию мавритания тингитана захватили вандалы а еще через сто лет византийцы в году началось арабское завоевание северной африки наибольшего расцвета достигло арабское государство при династиях альмора видов и альмохадов в хп вехах при адьмо хадах марокко было центром огромной империи занимавшей территории современного алжира ливии туниса и обширные территории испания и португалии однако с падением династии альмохадов распалась и империя возрождение марокко произошло в веках особенно при султане ахмеде аль мансуре аз захаби чье правление называют золотым веком страны с начала века несколько портовых городов находились под управлением португальцев и испанцев однако к веку большинство городов вновь оказались во власти марокканского султана в веках марокко считалась пиратским государством так как во многих городах фактическая власть находилась в руках морских пиратов в годах испания захватила марокко однако на страну претендовала также и франция которая в году получила часть территории страны и была разделена на французский и испанский протектораты в году франция обрела большую часть территории марокко в марте года франция признала независимость марокко а в апреле независимость получило и испанское марокко хотя несколько городов осталось за испанцами марокко является членом оон мот мвф воз организации африканского единства лиги арабских стран с года марокко оккупировала западную сахару в античные времена в марокко были финикийские колонии с в до н э по в н э марокко часть римской провинции африка с конца в арабы покорили страну и частично смешались с местным берберским населением в сер сер вв марокко составляло ядро государств династий альморавидов и альмохадов в правили мариниды после испанской реконкисты мавры и евреи изгнанные из испании поселились в марокко значительно улучшив местное земледелие и обогатив ремесла в нач вв португалия и испания захватили ряд прибрежных районов в марте марокко перешло под французский протекторат по франко испанскому договору ноябрь небольшая его часть перешла под власть испании город танжер с прилегающей территорией был объявлен международной зоной в марте провозглашена независимость бывшего французского марокко в апреле испанской зоны танжер включен в состав марокко король хассан правивший марта по июля года отличался сильной прозападной ориентацией и поддерживал в противоположность большинству других арабских стран устойчивые контакты с израилем где много евреев выходцев из марокко его сын мохаммед продолжает политику секуляризации и реформ однако для умиротворения исламских фундаменталистов совершает и антизападные шаги в г марокканский десант высадился на принадлежащий испании островок перехиль лейла в гибралтарском проливе для подтверждения территориальных притязаний конфликт закончился высадкой испанского десанта но марокко не отказалось от претензий также как и на испанские анклавы сеута и мелилья династия алауитов ислом мусулмонон сунниты забони расмӣ арабӣ широко распространены французский берберский и испанский на севере страны часть специалистов которая когда то училась в россии владеет русским ввоз и вывоз иностранной валюты не ограничен но ее хождение на территории королевства запрещено при вывозе неистраченной валюты необходимо иметь банковский сертификат об обмене запрещен вывоз без специального разрешения предметов и вещей представляющих историческую и художественную ценность существует ограничение на ввоз профессионального фотооборудования на любительскую фототехнику это не распространяется а также в страну можно ввезти не более одной бутылки крепких спиртных напитков и одной бутылки вина не более сигарет сигар и г табака удобно разделять марокканские праздники на три группы муборизаи халқи тоҷик бар зидди истилогарони муғул вазъияти сиёсӣ ва иҷтимоӣ иқтисодии осиёи марказӣ дар арафаи истилои муғулҳо муттаҳидшавии қабилаҳои бодиянишини муғул дар зери роҳбарии чингизхон дар ибтидои асри дар муғулистони марказӣ давлати феодалӣ таъсис ёфт ва сарвари яке аз қабилаҳои сершумор темурчии дигар қабилаҳоро ба итоати худ даровард вай соли дар арҷумани сардорони муғулҳо худро чингизхон яъне хони бузург эълон кард ӯ вазифаи аввалиндараҷае ки дар назди худ гузошт ин тарақӣ намудани лашкари савораи бо низому пурзур ва сершумор буд аз ҳисоби забту ғорати халқҳои ҳамсоя ва зулму фишори қабилаҳои муғул ба мақсади худ расид чингизхон дар байни сарбозонаш интизоми оҳанин ҷорӣ намуд ба лашкаркаш ва феодалони калон сарвати зиёде медод силоҳи лашкари муғул силоҳи беҳтарини замон ҳисоб меёфт сарбозони чингизхон ба ҷуз силоҳи муқаррарӣ боз бо аслиҳаи деворшикан ва мухосиравӣ таъмин буданд муғулҳо ба идораи маъмурӣ низ аҳамияти калон медоданд ва барои ин намояндагони халқҳои савияи фарҳангашон баландтар аз ҷумла халқи уйғурро истифода мебурданд дар ин давра нахустин бор алифбои муғулӣ таълиф шуд ки асоси онро алифбои уйғурӣ ташкил медод корҳои ҷамъ овардани боҷу хироҷ ва хизмати алоқаро ҳам намояндагони халиҳои маданитар ба ҷо меоварданд муғулҳо пеш аз хуҷум ба осиёи марказӣ заминҳои халқҳои сибир ва туркистони шарқиро забт намуданд худи чингизхон ба давлати чини шимолӣ ҳуҷум оварда пойтахти он шаҳри пекинро ба даст даровард муғулҳо соли мамлакати қарахитоиҳо ҳафтруд ва туркистони шарқиро ғасб намуда ба замини хоразмшоҳон наздик мешуданд вазъияти осиёи марказӣ дар арафаи ҳуҷуми чингизхон ҳудуди давлати хоразмшоҳон дар замони ҳукмронии муҳаммади хоразмшоҳ хеле васеъ шуд ва сарҳадаш дар шарқ то ҳафтруд дар ғарб то баҳри арал дар ҷануб то ироқ тул мекашид дар дохили чунин давлати паҳновар доим кашмакашиҳою шӯришҳои ҳокимон рӯй медоданд ва худи муҳаммади хоразмшоҳ овораи пахш кардани онҳо буд боҷу хироҷи токатфарсо аҳволи мардуми захматкашро хеле вазнин гардонда буд солҳое мешуд ки мансабдорони муҳаммади хоразмшоҳ то се маротиба боҷу хироҷ меситониданд дар мамлакат вазъи нотинҷӣ ҳукмронӣ мекард муҳаммади хоразмшоҳ соли шӯриши мардуми бухоро ва соли шӯриши ҳунармандони самарқандро бо як ваҳшоният пахш намуд ҳатто ашрофони давлатӣ ва сарварони дин ҳам нисбат ба ӯ душманӣ доштанд чунки султон ба муқобили халифаи бағдод ки дар ҷаҳони дини ислом ӯро ноиби пайғамбар медонистанд лашкар кашид ба ҷуз ин дар ҳолати мастӣ ба қатли яке аз намояндагони машҳури дин маҷиддудин фармон дод султон муҳаммад назар ба чингиз лашкари зиёде дошт вале дар байни онҳо интизом набуд воқеаҳое ҷой доштанд ки ҳангоми муҳорибаҳо на танҳо ҷанговарони қаторӣ балки сараскарон низ ба тарафи душман мегузаштанд на танҳо дар байни ҳокимони вилоятҳо балки дар байни сараскарон ва ҳатто амалдорони дарбораш ягонагӣ набуд вай бо рафторҳои магрурона худситоӣ худбинӣ бисёр шахсони обрумандро меранҷонд аз дарбор дур мекард ва ҳатто ба қатл мерасонд чингчзхон аз аҳволи дохилӣ ва берунии муҳаммади хоразмшоҳ пурра бохабар буд ва ҷосусону тоҷиронаш дар шаҳрҳою ноҳияҳои давлати хоразм гаштугузор мекарданд ва маълумоти лозимиро бо осонӣ ба даст меоварданд муҳаммади хоразмшоҳ бошад ба ин ҳам чандон аҳамият намедод устод садриддин айнӣ дар достони машҳури таърихиаш каҳрамони халқи тоҷик темурмалик чунин менависад дар вақте ки чингиз сар то пои мамлакати султон муҳаммадро аз ҷосусон пур карда ҳамаи аҳволи ӯро қувваи ҳарбӣ ихтилофи байни саркардагон беятоатии онон ва мағрурияти беасоси шахсии ӯро фахмида гирифта буд ӯ аз аҳволи чингиз аз иҷтидор ва интизомӣ ҳарбии вай тамоман бехабар буд ва хабардор шуданро ҳам лозим намедонист чунки ба ақидаи ӯ дар дунё ҳеҷ подшоҳе набуд ки ба мамлакати вай ҳуҷум оварда ғалаба ёфта тавонад ба замми ҳамаи ин муҳаммади хоразмшоҳ роҳи ҷангҷуёнаро пеш гирифта ба хабарҳои аз тоҷирони ба даст дароварда ва ба қудрату тавоноии ин душмани ғаддору хунхор аҳамият намедод шӯриши восеъ шӯриши бузурги деҳқонон дар бекигариҳои кӯлобу балҷувони бухорои шарқӣ дар соли дар замони ҳукмронии амир музаффар андозҳои нав ҷорӣ шуда ғорати мардум ба авҷи аълояш расид дар қатори хироҷу закоту андозҳои расмӣ қозикалони бухоро садриддин андози нав бо номи аминона ҷорӣ кард ин андоз аз савдову тиҷорат ва андози дигар хасбур аз зироатҳои кишоварзӣ ситонда мешуд дар натиҷа норозигии мардум зиёд шуда дар маҳалҳо шӯришҳои халқӣ сар мезананд июли с дар бекигарии балҷувон шӯриши деҳқонон барои ситондани амонпулӣ ва андозҳои дигар сар зад ки дар он тақрибан нафар иштирок карданд ин шӯриш исёни аввалини халқӣ ба муқобили зулми амир ғайримуташаккил ва бенизом буд аз ин рӯ он пахш карда шуд соли ду ҳазор деҳқон аз худсарию зиёд шудани миқдори хироҷу закот ба шӯр омада қалъаи балҷувонро муҳосира карданд беки балҷувон абдукаримбек писари беки самарканд шералии иноқ аз ғазаби халқ тарсида ба ҳисор гурехт деҳқонон қалъаро гирифтанду молу мулки онро байни худ тақсим карда ҳамон дам хона ба хона пароканда шуданд ошуб бо қувваи мусаллаҳи беки ҳисор пахш карда шуда чанд нафарро ба дор кашиданд иштирокчиёни фаъоли шӯриш аз чазои ваҳшиёна тарсида ба сӯи бекигарии дарвоз гурехтанд абдукаримбек боз ба балҷувон баргашта мисли пештара худсарӣ кардан гирифт соли дар амлокдории муъминободи бекигарии кӯлоб низ шӯриши деҳқонон барои аз ҳад зиёд гирифтани андоз сар зад вале он низ пахш карда шуд дар охири соли аввали соли мардумони амлокдории сарипули ёхсуи бекигарии балҷувон низ исён бардоштанд сабаби он маротибаи дуюм ситондани закот буд шӯриш ба зудӣ аз ҷониби бек бо сӯзондани якчанд деҳа ва ба бухоро фиристодани якчанд сардорони он пахш карда шуд ин шӯришҳо муқаддимаи шӯриши бузурги асосии деҳқонон дар бекигариҳои кӯлобу балҷувон шӯриши восеъ буданд дар замони ҳукмронии амир музаффар андозҳои нав ҷорӣ шуда ғорати мардум ба авҷи аълояш расид дар қатори хироҷу закоту андозҳои расмӣ қозикалони бухоро садриддин андози нав бо номи аминона ҷорӣ кард ин андоз аз савдову тиҷорат ва андози дигар хасбур аз зироатҳои кишоварзӣ ситонда мешуд дар натиҷа норозигии мардум зиёд шуда дар маҳалҳо шӯришҳои халқӣ сар мезананд июли с дар бекигарии балҷувон шӯриши деҳқонон барои ситондани амонпулӣ ва андозҳои дигар сар зад ки дар он тақрибан нафар иштирок карданд ин шӯриш исёни аввалини халқӣ ба муқобили зулми амир ғайримуташаккил ва бенизом буд аз ин рӯ он пахш карда шуд соли ду ҳазор деҳқон аз худсарию зиёд шудани миқдори хироҷу закот ба шӯр омада қалъаи балҷувонро муҳосира карданд беки балҷувон абдукаримбек писари беки самарканд шералии иноқ аз ғазаби халқ тарсида ба ҳисор гурехт деҳқонон қалъаро гирифтанду молу мулки онро байни худ тақсим карда ҳамон дам хона ба хона пароканда шуданд ошуб бо қувваи мусаллаҳи беки ҳисор пахш карда шуда чанд нафарро ба дор кашиданд иштирокчиёни фаъоли шӯриш аз чазои ваҳшиёна тарсида ба сӯи бекигарии дарвоз гурехтанд абдукаримбек боз ба балҷувон баргашта мисли пештара худсарӣ кардан гирифт соли дар амлокдории муъминободи бекигарии кӯлоб низ шӯриши деҳқонон барои аз ҳад зиёд гирифтани андоз сар зад вале он низ пахш карда шуд дар охири соли аввали соли мардумони амлокдории сарипули ёхсуи бекигарии балҷувон низ исён бардоштанд сабаби он маротибаи дуюм ситондани закот буд шӯриш ба зудӣ аз ҷониби бек бо сӯзондани якчанд деҳа ва ба бухоро фиристодани якчанд сардорони он пахш карда шуд ин шӯришҳо муқаддимаи шӯриши бузурги асосии деҳқонон дар бекигариҳои кӯлобу балҷувон шӯриши восеъ буданд шӯриши восеъ ҳамаи ин шӯришу ошубҳо барои ҳаракати азиме ки соли бекигарии балҷувонро фаро гирифт гуё заминае тайёр карда буд ин шӯриш бо номи шӯриши восеъ маъруф гаштаст сабаби шӯриш он буд ки мувофиқи талаби амалдорони амир деҳконон мебоист аз ҳосили яксола хироҷи на танҳо соли ҷорӣ балки хироҷи солҳои пешинаи беҳосилро ҳам диханд иҷрои ин кор дар асл деҳконон ва аҳли оилаи онҳоро ба гуруснагӣ мерасонид бинобар он бо сардории восеъ деҳконони атрофи ховалинг ба ҳавлии амлокдор дарафтоданд ҳавлиҳои дигар ашрофро ба хок яксон сохтанд восеъ ба музофоти балҷувону кӯлоб одамони худро фирисод ки мардум дар ҷанги зидди амир ба вай ҳамроҳ шаванд садхо ҷабрдидагон дар атрофи сардори худ ҷамъ омаданд мардуми ҷамъ омада бо сардории восеъи ҷувозкаш роҳи балҷувонро пеш гирифт гуфтушуниди амалдорони бек бо шуришчиён натиҷа набахшид бек хост бо ҳамлаи ногаҳони шӯришро пахш кунад вале ба восеъ муясар мешавад ки сарбозонро гурезонда қалъаи бекро ишғол намояд шӯришгарон бегуноҳонро аз зиндони бек раҳо доданд баъд курхонаи қалъаро кушода аслиҳаро байни худ тақсим намуданд се шабонарӯз қалъаи балҷувон дар дасти шӯришгарон буд хатои калони восеъ ҳамин шуд ки шӯришчиён аз ғалабаи худ мамнун шуда қадаме аз балҷувон берун намонданд аз фурсат истифода намуда ҳокими балҷувон ба кангурт расид ва аз он ҷо истода аз ҳокимони кӯлобу хисор имдод талабид инчуни беки мазкур сарбозони парокандагаштаи худ ва ононе ки бар зидди деҳқонони шӯришгар буданд ҷамъ карда ба сари балҷувон тохт ва қалъаро гирифт восеъ ҳануз таслим намешуд ӯ муборизаро давом дода кангуртро ишғол кард дар инҷо деҳконони кангурту қизилмазорро ҷамъ намуда восеъ бори дуюм қалъаи балҷувонро ишғол намуд шӯришгарон на фақат ба балҷувон балки ховалингу кангуртро ҳам соҳиб шуданд комебиҳои шӯришгарон муборизаи оммаи халқ бар зидди амалдорон ва сарватмандон решаҳои тартибоди феодалиро ба ларза овардаанд аз хусуси шӯриши деҳқонон таҳти роҳбарии восеъ амири бухоро ҳатто ба генерал губернатори туркистон ҳам хабар медиҳад аз бухоро ба суи балҷувон лашкар фиристода мешавад ба қувваҳои мутаҳидаи ҳарбии бекҳо муяссар мешавад ки шӯриши деҳкононро ба сардории восеъ пахш кунанд ҳамсафони наздики восеъ захмдор ё дар корзор ҳалок шуданд восеъ баъди шикастхӯриҳои назди тутқавул ва кангурт аз муҳорибаи нав даст кашида бо дастаи камшумори боқимондааш ба сӯи деҳаи сарипул шимолу шарқии ховалинг қафо гашт вале қисмҳои қӯшунҳои остонақул то ба ин ҷо ҳам омада расида ба шӯришгарон зарбаи охиринро расониданд ки ин воқеа тахминан охири моҳи июли соли ба вуқӯъ омада буд восеъ баъди ин шикастхӯрӣ аввал ба деҳаи гулдара баъд ба кӯҳҳои девлох ба чарогоҳи буздара гурехт вале дар буздара восеъ ва ҳаммаслаконашро сарбозони бек аллакай интизор буданд қушбегӣ остонақул дӯсти восеъ маҳмадалиро ба хиёнат водор намуд ӯ восеъ ва тарафдоронашро бо роҳи фиреб ба мавзеи буздара бурд аскарони амир ки дар камин буданд дӯстони восеъро кушта худи ӯро асир карданд ӯро аз он ҷо аввал ба балҷувон баъд ба ҳисор оварданд ва аз он ҷо беки ҳисор останақул қушбегӣ вайро бо нафар ҳамсафонаш ба шаҳрисабз ба ҳузури амир абдулаҳадхон ки ҳанз ҳам истироҳаташро дар ин ҷо давом медод фиристод восеъро ишқелбанд карда ба ҳисор равон намуданд восеъ дар назди амир ки дар шаҳрисабз меистод ба дор кашида шуд аммо на ба дор кашидани восеъ ва на ҷазои вахшиёнаи шуришчиён пеши роҳи муборизаи деҳконон ва косибонро гирифта натавонист дар дигар музофотҳои бухорои шарқи борҳо шуришҳои меҳнаткашон сар зада буд мутассифона шуришҳои халқи дар асри хх чун асрҳои пешина номуташакилона ва пароканда буданд роҳбарони саводнок ва таҷрибадор надоштанд аз ҳамин сабаб доим шикаст мехурданд бо вуҷуди он шуришҳои беш аз пеш ба решаи сохти аморат теша мезаданд гулистон собиқ ш қайроқум шаҳр дар ноҳияи ғафурови вилояти суғд шаҳр дар соҳили дарёи сир дар масофаи км аз шаҳри хуҷанд вокеъ аст дар охири ҳазорсолаи ва дар аввали ҳазорсолаи то милод дар соҳили рости дарёи сир дар тарафи ғарбии хуҷанди ҳозира дар нимбиёбони қайроққум қабилаҳои зиёде зиндагӣ мекарданд онҳо асосан ба чорводори кишоварзи ва оҳангари машгул буданд дар асрҳои ва то милод ин кабилаҳо ба давлати ҳахоманишиён вобастаги доштанд дар асри то милод бошад искандари макдунӣ ба ҳахоманишиён ҳамла карда онро забт карда гирифт дар асрҳои дигар низ ба ин замин ки холо дар ончо шаҳри кайроккум ҷойгир аст кабилаҳои араб дар асрҳои то милод мугулҳо дар асри ҳамла карданд шаҳри гулистон қайроққум дар масофаи км аз шаҳри хуҷанд вокеъ аст бо номи қайроққум ҳамчун шаҳр таърихи январи соли таъсис ёфтааст бо қарори маҷлиси миллии ҷумҳурии тоҷикистон аз марти соли номи шаҳр ба гулистон иваз шудааст масоҳаташ га мебошад аҳолии шаҳр беш аз нафарро ташкил медиҳад зичии он дар км мураббаъ нафар аст гулистон қайроққум дар ҷое ки табиаташ зебо дар соҳили баҳри тоҷик ҷойгир шудааст аз қадим бо ҷойҳои истироҳатӣ ва осишгоҳҳои бачагонаи худ машҳур аст гулистон қайроққум дар баландии м аз сатҳи баҳр ҷойгир шудааст ба ш гулистон қайроққум инчунин шаҳракҳои консой навгарзан адрасмон чоруқдаррон зарнисор ва сирдарё ки аз шаҳр дар масофаи то км дуртар ҷойгир шудаанд дохил мешаванд зимистонаш кутоҳи хунук тобистонаш гарм аст соҳили обанбори баҳри тоҷик манзараи бисёр ҳам зебо дорад барои истироҳат ҷои хуб аст дар фасли зимистон барф кам меборад ки баландии он см ташкил медихад барф ба замин нарасида тез об мешавад дар солҳои дар ин шаҳр нбо дустии халқҳо дар дарёи сир сохта шуда буд ва ин ба машҳур шудани шаҳр мусоидат кард шаҳри гулистон қайроққум ро инчунин шаҳри туризм ва истироҳат низ меноманд зеро дар атрофи обанбори он соҳили баҳри тоҷик минтақаи фароғатӣ истироҳатӣ мавҷуд буда дар он осоишгоҳу истироҳатгоҳҳои умумӣ хусусӣ ва соҳавии мухталиф фаъолият доранд бо саршавии фасли тобистон одамон аз саросари кишвар ва дунё барои истироҳат ва табобат дар боду ҳавои тоза ба ин мавзеи хушманзараи табиӣ меоянд истироҳатгоҳ ҳар тобистон дарҳои худро барои меҳмонон боз мекунанд ки ин истироҳатгоҳи шифо ва осоишгоҳҳои баҳористон ва соҳил мебошанд дар онҷо одамон метавонанд табобат ва истироҳат кунанд корхонаи калонтарини шаҳри гулистон қайроққум ҷсшкт қолинҳои гулистон ки ба баровардани маҳсулоташ яъне қолинҳо аз соли шурӯъ карда буд қолинҳои сифаташ олиро мебаровард соли қолинҳои корхона дар намоишгоҳи байналмилалӣ дар олмон иштирок карда сазовори медали тило гардидаст баъди бунёд кардани обанбор аз охири солҳои ум сар карда шаҳри гулистон қайроққум бо истеҳсоли моҳӣ ва моҳипарварӣ шӯҳратманд гардидааст имрӯзҳо кормандони ҷамъияти саҳҳомии шакли кушоди суғдмоҳӣ дар давоми сол шикори моҳиро қариб то тонна расондаанд зиёда аз миллион моҳичаҳо дар обанборҳои махсус парвариш карда мешаванд дар шаҳри гулистон қайроққум корхонаи мевабарорие сохта шуд ки маблағгузораш корхонаи қолинҳои шаҳр мебошад корхона намудҳои гуногуни меваро парвариш ва истеҳсол мекунад себ шафтолу анор ангур анчир ва ғайраҳо мақбараи саъдӣ мақбараи саъдии шерзӣ машҳур ба ёдгории меъмори болои турбати саъди шерозӣ оромгоҳ дар шимолу шарқи шаҳри шероз ки замини хонаи шоир буд аз қадим боғе ва чашмае дорад он бидуни санги турбат бо мурури замон хароб гардида танҳо дар аҳди каримхони занд пешвои сулолаи зандиёни эрон таҷдид шуд вале он низ пас аз чанде рӯ ба харобй овард ва солҳои охир анҷумани осори миллӣ оромгоҳи зебое бино кард оромгоҳ болои асоси зинагии на он қадар баланде аз мармар ҷой гиифтааст ки гунбазӣ буда ба пешайвони баланде шабоҳат дорад дар тарафи рости мақбара даҳлези токдори сояафкан ва истироҳатӣ бино кардаанд ки ниҳоят муҷаллалу хушҳавост намои кошикории оромгоҳ бо намоишҳои гул бутта ва акси паррандаҳои зебои сабки зандия музайян аст ба дари даромадгоҳи оромгоҳ байти зер ба хати зебои настаълиқ сабт шудааст тоҷикон истиқболу ҷашн гирифтани идҳои миллиро дӯст медоранд тоҷикон аз қадим бо меҳмондории худ машҳур ҳастанд бинобар ҳамин ҷашн гирифтани ҷашнвора ва идҳои миллӣ яке аз расмҳои таърихиву фарҳангии ин халқи форсинажод мебошад дар даврони истиқлолияти тоҷикистон чандин иду мароисмҳои фарҳангии ниёгони тоҷикон аз нав эҳё гардида бо шукуҳу шаҳомат ҷашн гирифта мешаванд дар рӯзҳои ид мувофиқи низомнома дар бораи байрақи давлатии ҷумҳурии тоҷикистон байрақи давлатии ҷумҳурии тоҷикистон афрохта мешавад ба муносибати рӯзҳои ид бо ташаббуси мақомоти давлатӣ ташкилотҳои ҷамъиятӣ ва коллективҳои меҳнатӣ чораҳои ҷамъиятию сиёсӣ андешида мешаванд парадҳои ҳарбӣ салюти артиллерӣ ва оташбозӣ дар рӯзҳои ид мувофиқи онунгузории ҷумҳурии тоҷикистон ва бо тартиби муайянкардаи вазорати мудофиаи ҷумҳурии тоҷикистон ба ҷо оварда мешаванд рубоб сози тории мусиқӣ дар кишварҳои осиёи миёна ва аз он ҷумла дар тоҷикистон мебошад дар тоҷикистон ва афғонистон рубоб ҳамчун сози мусиқии миллӣ ба ҳисоб меравад рубоб рубоб сози торӣ мизробии мусиқиест маъмул дар байни халқҳои шарқ алалхусус тоҷикон бино ба маъхазҳои адабӣ рубоб шакли муарраби қадимаи паҳлавии равода буда маънои овози ҳазин бароваранда ро доштааст дар шарқ ва европаи ғарбӣ бо шаклҳои рабоб ребаб ребак ва ғ интишор шудааст сарчашмаҳои адабӣ рубобро дар шаклҳои гуногун тасвир менамоянд аввали асрҳои миёна дар сарзамини эрон ва кишварҳои атрофи он рубобро бо камонча менавохтанд он косаи секунҷа як кунҷ аз тарафи даста иборат буда яктора ё тора мешудааст аз рубоби яктора бештар шоирону гӯяндагони халқӣ аз рубоби тора ромишгарон ва муғанниёни касбӣ барои рақсу тарона ва мусиқии ансамблӣ истифода мебурданд ба рӯи косаи рубоб пӯсти оҳу кашида торҳояшро аз рӯдаи гӯсфанд ва абрешим таҳия мекарданд махсусан рубоби тораш абрешимӣ муътабар будааст дарозии умумии чунин рубоб см буда мувофиқи миқдори торҳо дар нӯги даста гӯшакҳо доштааст баъд аз истилои араб рубоб чун сози камонӣ бо унвони ребаб дар миср мамлакатҳои шимол ғарби америка ва андалусия маъмул гардид асрҳои минбаъда тавассути тиҷорат дар ҳиндустон ва ҷазираҳои малайя пайдо шуд дар садаи дар европаи ғарбӣ бо номи ребек интишор ёфта чоряки садаи асоси созҳои скрипкавӣ гардид низомии ганҷавӣ дар хусрав ва ширин ки рубоб рубоби камонӣ аксаран бо борбат ва чанг якҷоя навохта мешавад ӯ замони сосониёнро дар назар дорад ва оҳанги хуше дорад вале дар асрҳои рубоб дар эрон ва мовароуннаҳр шакли худро тадриҷан тағйир дод бино ба маълумоти сарчашмаҳо рубоби ин давра ба танбӯр шабоҳат дошта косааш хеле бузургтар будааст ва ба рӯи ӯ низ пӯсти оҳу мекашидаанд дастааш аз дастаи танбӯр кӯтоҳтар буда торҳояшро тор аз абрешим ва пардаҳоро аз рӯдаи ҳайвонот тайёр мекардаанд ки овози басе дилкаш доштааст онро бо мизроб ва баъзан бо камонча менавохтаанд ин соз тадриҷан дар осиёи миёна вилояти қошғар ҳозира синтсзияни хитой ва балоди ҳинд интишор ёфт рубоб тахминан дар асрҳои дар вилояти қошғар бо шакли каме тағирёфта маъмул гардид дар гарданаи байни коса ва даст ду шохи камоншакл ба тарафи коса хамида илова карданд ва он бо номҳои лавибо хитой равад ва рабоб қашғарӣ машҳур гардид баъдтар бо ин намуди ташаккулёфтаи зебояш дар осиёи миёна ва ҳиндустон шӯҳрат ёфт рубоби пештара аз байн рафта ҷои онро рубоби шохдори қошғарӣ ё қашқарӣ гирифт ва он дар байни тоҷикон ва ӯзбекҳо то ҳол машҳӯр аст дар маъхазҳои то садаи маҳфуз буда дар хусуси диапазон фосилаи мобайни садои аз ҳама паст ва аз ҳама боло ва ҷиҳатҳои техникӣ тарзи услуби навохтани рубоб маълумоти аниқ дида намешавад ҳамчунин сабти нотавиаш низ вуҷуд надошт танҳо дар нимаи авали садаи дар китоби в беляев музыкальные инструменты узбекистан м саҳ тарзи соз ҷӯр ва диапазони рубоби қошғарӣ чунин маълумот дода шудааст тори якум ҷуфт ля бемолиоктаваи хурд тори дуюм ҷуфт ми бемоли октаваи хурд ва тори сеюм иборат аз ду тор ля бемоли октаваи калон диапазони он аз нотаи ля бемоли октаваи калон то нотаи фа и октаван якумро дарбар мегирад баъди солҳои ум дар назди консерваторияи давлатии шаҳри тошкент устохонаи илми таҷрибавӣ ташкил ёфт ва як гурӯҳ устоҳо бо роҳбарии а и петросян ба таъмиру комилсозии созҳои халқӣ камари ҳикмат бастанд дар асоси созӣ рубоби қашғарӣ оилаи онҳо баъди солҳои уми асри хх як зумра соҳибкорони соҳибкасб ва навозандагони касбии бо маҳорат аз ҷумла муҳаммадҷон мирзоев сулаймон тахалов қобилҷон усмонов тоҳирҷон раҷабӣ збекистон одилҷон назаров ҳикмат нарзуллоев ҷӯрахон обидпур обидов мустафоқул муртазоев маҷнун баротов абдуразоқ муҳамадов ворис абдураҳмонов абдураҳмон матхолов тоҷикистон дар сози нодир шогирд тайёр намуда рубобро ҳамчун сози якканавозӣ ташвиқу тарғиб кардаанд профессор ҷӯрахон обидпур бори аввал дар ҷумҳурӣ соли дар рубоби қошғарӣ барномае дар ҳаҷми як шъба дақ тайёр намуда консерт дод ва шогирдонаш низ кори ро идома доданд рубобнавозон дар озмунҳои навозандагони созҳои халқӣ байни ҷумҳуриявӣ минтақавӣ иштирок варзида ғолиби озмунҳо гардидаанд хушвақт улмасов боку соли фатҳулло файзуллоев бишкек соли абдураззоқ нормуҳаммадов душанбе соли абдураҳмон матхолов душанбе соли ва дигарон ҳама шогирдони профессор обидпур мебошанд аз солҳои ум и асри хх сар карда барои рубоби қошғарӣ як силсила китобу дастурҳои таълимӣ ва асарҳои ҷудогона дар тоҷикистону збекистон таълиф шуданд ки репертуари таълимиву консертии сози мазкурро ғанӣ гардонидаанд инҳо ф васильев школа игры на рубабе ташкент ҷ обидпур дарси рубоб душанбе чаманоро савтҳои борбадӣ этюдҳои хушоҳанг гулбонги рубоб ва ду маҷма бо унвони гулбоғи рубоб кит кит маҷмаи асарҳо барои рубоб ва фортепиано и м атоев душанбе консерт барои рубоб ва оркестри симфонии д дӯстмуҳаммадов консерт барои созҳои миллии а атоев достон барои рубоб ва оркестри созҳои халқии м бафоев хотирот пейса барои рубоб ва оркестри созҳои халқии а мусоев фантазия барои рубоб ва оркестри созҳои халқии х абдуллоев ду фантазия барои рубоб ва фортепианои ҷӯрахон обидпур дар ҳамкорӣ бо к тущинок ва ғайра мебошанд мақбараи садриддин айнӣ ёдгории меъморӣ дар боғи фароғат ва истироҳати ба номи садриддин айнӣи шаҳри душанбе воқеъ аст мақбара тибқи лоиҳаи меъмор ю снеговокнй с дар сари қабри шоир сохта шудааст он дар майдони доирашакли гулгашти асосй ру ба руи даромадгохи шарқӣ вокеъ аст гулгашт бо тахтабетонҳо пушонида шудааст аз ду тарафи роҳ ва майдони мақбара сарву арчаҳо кад афрохтаанд макбара бар бунёоди маснуъ бино шуда аз се тараф зина дорад атрофи он сабзазору гулпуш аст аз мақбара а чор тараф гулгашт кушодааид иншоот гунбазшакл вале дар он хусусияти макбараҳои асримиёнагй дида намешавад гунбаз ба шаш сутун устувор шуда дар миёнаи мақбара муҷассамаи нимтанаи садриддин айнӣро гузоштаанд байни сутунҳо ток сохтаанд ба фарши иншоот тахтабетонҳо чидаанд ки гафсиаш см аст павильон аз маводи оҳану бетонй ва тахтасангҳои мармарӣ сохта шудааст сатхи намо ва сутунҳо бо мармарӣ сафед даруни токҳо бо мармарӣ сурхи тираю гулобй ва токҳо кандакорӣ шудаанд бурҷи сутунҳоро бо занҷира и мармарии зардча оро додаанд мучассамаи айнй аз мармари сафед сохта шуда дар зерсанги он бо зарҳал ном ва таърихи таваллуду вафоти садриддин айнӣ сабт шудааст беруни гунбази мақбара кошкори шуда бо ранги обй рангмолӣ гардидааст салия мамаджанова рустам мукимов архитектура и градостроительство душанбе история теория и практика душанбе с доира ё дойра ё даф номгузориҳои дигар асбоби мусиқии доирашакл буда ҳалқаҷаҳо дорад ки барои навохтани мусиқии классикӣ ва муосир дар эрон туркия озорбойҷон тоҷикистон ӯзбекистон ва дигар кишварҳои осиёи миёна истифода бурда мешавад доира дорои сохтори одӣ ва таъсири маънавӣ ва фароғатӣ дорад андозаи чаҳорчӯбаи доира одатан даврашакл аз чӯб бо пӯсти чорво ва гирдогирд бо ҳалқаҷаҳои филизӣ сохта мешаванд доираҳо андозаҳои гуногун доранд дар доираҳое андозааш калонтар аст асосан аз ҷониби мардон дар расму ойин ва базм навохта ва доираҳои андозааш миёна асосан аз тарафи занон навохта мешаванд номгузории доира ва ба ҳамин монанд созҳои зарбӣ дар кишварҳои қадиму асримиёнагии осиёи марказӣ ва форс аз он шабоҳат медиҳад ки чунин созҳои мусиқии зарбӣ аз қадим байни халқҳои минтақаи ховари миёна маъмул будаанд минбаъд сози мусикӣ дар натиҷаи ҳамгироии фарҳанги исломӣ бо давлати рум ба аврупо маълум гардидааст ба забони паҳлавӣ форсӣ забони қадима номи доира дареҳ аст доира дар озорбойҷон ҳамчун ғавал ва баъзан даф номида мешавад дар рӯзҳои ид навохта мешавад вақте ки доира менавозанд доирадаст доираро бо дасти чапаш нигоҳ дошта бо дасту ангуштҳои росташ мезанад доира дар базму чашнҳои хонаводагӣ махаллӣ идҳои миллӣ ва давлатӣ доимо истифода бурда мешавад доиранавозиро хурду калон ва зану мардҳои кишварҳои осиёи марказӣ эрону озорбойҷон тез ёд гирифта менвозанд доира дора кӯбидан зарба задан аз созҳои зарбии бостонӣ дар анъанаи иҷрои мардумони осиёи марказӣ ки ҳудуди садояш номаълум аст доира иборат аз ду садо яке паст ва онро бум назди мардуми хоразм гӯп ва дигарӣ баланд бак тақ гӯянд ду садои кӯтоҳи паиҳам омадаро бакко так так ва бака номанд доира сози зарбии хеле маъмулу серистифода дар анъанаи иҷроӣ буда ва дар санъати мақомсароӣ нақши муассир дошта ва низоми зарбию авзонии мақомҳо бештар бар пояи усули доира сурат мегиранд сароянда ва донандагони мақом худ донанда ва иҷрогари хуби доира ҳам ҳастанд дар санъати мақомҳо ҳар оҳанг ва тарона дорои зарбу авзони хосанд аз ин маънӣ усули онҳо бо номи ҳамон оҳанг тарона дар амалияи мусиқӣ мавриди истифода мешаванд усули мухамас усули талқин усули тасниф усули муғулча ва ғайра доира чаҳор қисм дорад чаҳорчӯба рамка пӯст ангуштовезанда ҳалқаҳо мақбараи баёнқулихон ёдгории меъморӣ дар бухоро нимаи дуюми садаи намунаи нодири услуби нави санъати меъмории миллӣ бинои росткунҷаест ки аз зиёратхона ва гурҳоиа иборат буда дар болои пойдевори хеле баланд холо зери хок мондааст сохта шудааст мақбараи баёнқулихон муҷаз ва боҳашам аст намой шаркӣ ва асосии иморатро пештоқи мунақкаш хеле зебо оро додааст ки дар ду гушааш гулдастаҳои хурд дорад биной чорсуи зиёратхона гунбазпуш буда гунбазаш ба шарафаҳои мукарнаси такя мекунад дарунтар гурхона вокеъ аст девори ду пахлуи бино ниҳоят рафс буда дар мобайнаш долони такт дорад максади сохтани ин долон то ҳол маълум нест мақбараи баёнқулихон бо ороишоти беҳамтояш дар байни ёдгориҳои меъморӣ чои намоёлро ишгол мекунад сар то сари дсворхо аз косаи гунбази зиёратхона бо сафолакҳои рангоранг кошикорн шудааст кошикориҳои ин чо аз намуиаҳои пешина бо он фарқ мекунанд ки инхо аз порчаҳои яклухти калони хамвор ё барчаста чида шудаанд кандакориаш хеле мураккаб буда гирех ислими рангҳои фируза кабуд сафед вз бунафш моҳирона истифода шудаанд деворҳои гурхона низ кошикорист бисьёр чои ороишот ва гунбаз хароб шудааст дар давраи советй мақбараи баёнқулихон таъмир гардид макбараи бобо ёдгории мсъмооии садаи дар шаҳри истаравшан мақбараи бобо тағо бинои мураббаъшакли начандон калони гунбазист ки пештоки васеаш тамоми иморатро фаро гирифтааст зиёратхонаи мақбараи бобо тағо гунбаз дошта аз хишти пухта сохта шудааст бинои мураббаи зиёратхона аз хисоби чор равокток васеъ гардидааст дар қисми шарки зиёратхона утоки начандон калон н вокеъ аст деворҳои гурхона бо токҳои пайконӣ ки аз фарш як метр боло ҷойгиранд оро ёфтааст дар миёначо сагонаи пасти гачкорӣ вокеъ аст токи гарбиро мехроби панчтаркаи равокдор оро додааст дар токи мукобили он даромадгох гузоштаанд унсури асосии ороишй кисмати дохили м аз изораҳои гачй иборат аст ки бо аркахо хотима меебанд намой чанубй пештоки васеъ дорад дар ду гулдастаи пешток хоначаҳои росткунчаи танге сохта шудаанд ки онҳо эхтимол вазифаи чиллахонаро адо мекардаанд ва аз тарафи толор даромадгох доранд баъдтар дар пеши мақбараи бобо тағо айвони васеъ сохта шуд а ин айвон чор шохсутун дошта сакфаш кандакорӣ шудааст ва намунаи санъати амалии халку нақшунигории чубйст мақбараи домулло икром ёдгории меъмории охири асри дар деҳаи лангари калони ноҳияи мӯъминобод дар теппаи барҳаво аз хишти пухта бино ёфтааст намош сода бидуни ороиш аз ҷиҳати сохт ва банду баст ёдгориҳои меъмории бухороро ба ёд меорад эҳтимол меравад ки дар сохтмони он устоҳои бухороӣ иштирок карда бошанд панҷараҳои тоқшакли гачеорӣ якҷоя бо девори асосӣ ҳашттаркро ташкил додаанд гунбазчаҳои болои онҳо низ ба иморатҳои сабки бухороӣ қаробат доранд дар тарафи чапи даромадгоҳ дар дохили мақбара меҳроб воқеъ гаштааст ки чунин тарзи сохтани мақбара дар амалияи меъмории пешин дида нашудааст тоқи меҳробро муқарнаси мураккаб оро додаст аз қабатҳои зиёди андова маълум мешавад ки мақбара борҳо таъмир гаштааст домулло икром баъди хатми мадрасаи бухоро дар ҳамон ҷо монда ба мударрисӣ машғул будааст дар овони пирӣ ба зодгоҳаш бармегардад ва дар ҳамин ҷо вафот мекунад азбаски мақбара дар теппаи нисбатан баланд сохта шудааст ба назар аз будаш калонтар ва бохашаматтар менамояд намоҳояш хеле оддй буда бе ороишанд сохт ва бандубасти мақбара услуби ёдгориҳои меъмории бухороиро а ҳои ба хотир меоварад эхтимол дар сохтани он устоҳои бухорой иштирок карда бошанд шарафакои токшакли гачкорӣ якчоя бо девори асосй хашттаркро ташкил лодланд ва гунбазчаҳои болои онҳо низ ба шморатҳои услуби бухорой наздикамд мақбараи ёрмуҳаммади валӣ яке аз ёдгориҳои нодири меъморӣ дар деҳаи баҳораки саричашмаи ноҳияи шӯрообод мақбараи ёрмуҳаммади валӣ аз ҳафи утоқи дар давраҳои гуногун сохташуда иборат аст бахши куҳантарини он гӯрхона зиёратхона ва пешайвон мебошанд дар асрҳои сохта шудаанд мувофиқи ривояти сарчашмаи хаттӣ шайх ёрмуҳаммади валӣ с фавтидааст аз ин лиҳоз метавон гуфт ки бинои гӯрхонаи ӯ дар асри сохта шуда утоқҳои сеюм ва чаҳорум инчунин зиёратхона ва намозгоҳ баъдтар бунёд ёфтаанд деворҳои ғарбӣ ва шарқии гӯрхонаҳои якум ва дуюм тоқ доранд ки таъйиноташон номаълум аст дар асрҳо дар қисмати ҷанубӣ боз се утоқи дигар сохта шуданд ки нақши масҷидро иҷро мекарданд ҳамаи намоҳои мақбара зимнан намои асосӣ ки бартар аз дигао мебошад бо ҳарфи п монанд оро ёфтаанд ғайр аз ин намо фурӯрафтагиҳои чоркунҷаи дарозрӯя дорад ки барои катибаҳо сохта шудаанд дари даромад ва паҳлӯҳои он бо аркҳои ороишӣ зиннат ёфтаанд мақбара аз хишти пухта андозааш хх см ва хх см бунёд ёфтааст ҳамаи утоқҳо гунбазпӯшанд гунбазҳои гӯрхонаҳои шайх ва писараш бузургтар буда дар маҷмаъ мавқеи марказиро ишғол мекунанд ҳамаи утоқҳо бо дарҳо ба якдигар робита доранд утоқҳои дар қисмати ҷанубӣ сохташуда бе пештоқ мебошанд пештоқи утоқи марказӣ сардари баланд ва даромадгоҳи калонтару жарфтар дорад олег фезов тав майи хоруғ вакб ҷшс тоҷикистон мусиқидон овозхон ва оҳангсози тоҷик олег фезов майи соли дар шаҳри душанбе ба дунё омадааст аҷдоди олег фезов аз минтақаи кӯҳистони бадахшонибуда дар санъати мусиқии тоҷику афғон хидмат намудааст соли омӯзишгоҳи бадеии шаҳри душанберо бо ихтисоси рассоми ороишгар хатм кардааст дар солҳои ҷанги шаҳрвандии тоҷикистон олег фезов ба маскав муҳоҷират кард баъдтар ӯ аз он ҷо ба олмон рафта он ҷо қарор гирифт олег фезов пас аз сол зиндагӣ дар олмон ба тоҷикиситон баргашт ва декабри соли шиносномаи тоҷикиро ба даст овард ҳамсараш лола туйғуншоева офарандаи нақши нисо дар филми субҳи нахустини ҷавонӣ мебошад олег фезов аз охири солҳои қадамҳои нахустини худро ба саҳна гузошта дар баробари ин касби бастакорӣ ва танзимкориро пеша намуда баъдтар сурудхонӣ мепардозад хусусияти мафтункунандаи шарқ ва асари соддалавҳонаи санъат ҳамҷоя бо кордонии инструменталӣ истифодабарии ҳам асбобҳои мусиқии ба ҳама маълум ва ҳам асбобҳои мусиқии халқӣ соз ӯд ва ғайра ин албомҳои олег фезовро намунаи мусиқии ҷаҳонӣ мекунанд соли дар олмон албоми ӯ бо номи лалайки помир мебарояд сурудҳои беҳтарини ин албом ба бисёр маҷмӯаҳои шинохати мусиқиҳои этникӣ дохил шуданд ҳамчун намояндаи мусиқии идм ва дигарон соли лалайки помир аз тарафи ширкати дар има аз нав мебарояд соли ширкати руссия дар олмон албоми дуюми олег фезовро бо номи лакатум мебарорад инчунин албоми якум лалайки помир низ такроран бароварда мешавад лакатум дар муддати кӯтоҳ ба даҳҳаи дуюми руйхати дар ҳолати майи соли медарояд ки ин ҳодисаи фавқуллода дар таърихи сабти овозии тоҷикистон мебошад беҳтарин рассом ороишгари матбуоти даврии бачагонаи осиёи миёна ва қазоқистон дорандаи ҷоизаи фестивали байналхалқии садои осиё далер назаров назаров далер меҳрубонович сентябри душанбе ҷшс тоҷикистон оҳангсоз сароянда ва ҳунарпешаи синамои тоҷик далер назаров сентябри соли дар шаҳри душанбе дар оилаи санъатшинос дромнавис меҳрубон назаров ба дунё омадааст фаъолияти эҷодии худро дар ибтидои солҳои оғоз намудааст вай бештари умри худро дар душанбе пойтахти тоҷикистон гузаронидааст ҳамчун сарояндаи эстрада ва композитори тоҷик ва ҳунарпешаи синамо машҳур шудааст дар солҳои ҷанги шаҳрвандӣ маҷбур шуд ки зодгоҳашро тарк кунад солҳо дар алмаато қазоқистон зиндагӣ кард баъд ба душанбе баргашт чеҳраи ҳунарии ӯ ҳамчун сарояндаи соҳибҳунар дар ҷодаи эстрадаи навини тоҷик ки мусиқи фолклори тоҷикро дар сабти оҳангҳои эстрадии поп фолк таълиф намуда месарояд маъмул аст қурутоб як навъ хӯроки миллии тоҷикӣ тарзи тай ёр кардани қурутоб дар тамоми ноҳияҳои тоҷикистон қа риб яксон аст барои тайёр кардани қурутоб қурутро дар оби ҷӯши ширгарм тар карда сипас дар табақи чӯбин соида тамоман ҳал мекунанд баъд дар коса ё табақ фатирро реза карда аз ҳамон қурутоб меандозанд ба коса ё табақ ин чунин равғани зард ё маскаи доғ мурч намакро ҳам ило ва кардан мумкин аст ба қурутоб мувофиқи табъ резапиёз кабудӣ мурч ё қаламфур ҳамроҳ мекунанд масалан дар водии зарафшон қурутобро ин тарз мепазанд қурути қоқро бо оби ҷӯшида месалованд сипас пиёзи оширо дар равғани зард зирбонда аз болояш мерезанд ва ҳамчун таоми дуюм истеъмол менамоянд дар болооби дарёи зарафшон қурутро дар оби гарм каме тар карда баъди мулоим шудан ба девораҳои зарфи чӯбин совида қурутоб тайёр мекунанд сипас қурутобро ба косаҳо мегиранд баъд равғани зарди гудохта андохта аз болояш нон реза мекунанд қурутоб таоми серғизо буда онро аз ҷурғоти чакка низ тайёр мекунанд барои фатир як коса қурути обкардашуда ё ҷурғот бандча пиёзи ка буд ва кабудӣ г равған ва мувофиқи табъ мурч лозим аст окрошкаи гуштӣ бодиринги тару тоза ва гушти обпаз сосиска ро нахудй реза мекунанд пиёзи кабуди резаро бо намак каме совида сафедии тухми обпазро майда пора мекунанд зардиашро бо сметана намак ва шакар агар лозим ояд камтар хардали тайёр андохта ме сованд ба сметанаи махлут сафедй ва пиёзи кабуд илова карда дар квас ҳал мекунанд ва бодирингу гушт андохта хуб меомезанд вақти ба косах о кашидан чаъфарй ё шибити реза ва ба ҳар як коса порае ях меандозанд ба л квас г масолех и гуштй г пиёзи кабуд дона бодиринги тару тоза дона тухм кршуц сметана мувофици табъ намак шакар ва хардал лозим аст окрошкаи сабзавоти картошка лаблабу сабзии пӯсткандаи обпазро нахудӣ реза карда бодиринги талу тозаро илова мекунанд пиёзи кабудй резаро бо намак ме сованд сафедаи тухми сахтро реза карда зардиашро бо сметана намак шакар хардал совида дар квас хал мекунанд ба косахо ба тарзи дар боло зикршуда мекашанд ба л квас дона картошка донагй сабзӣ ва лаблабу до на бодиринги тару тоза г пиёзи кабуд дона тухм истакон сметана мувофикд табъ намак шакар ва хардал лозим аст ба ҷои квас ҷурғот ё чаккаи обкардаро низ истифода бурдан мумкин аст намаки ош хлориди натрий як навъ моддаи беранги кристаллӣ муҳимтарин маҳсулоти хӯрокворӣ намаки ош хӯрокро хуштаъм мекунад дар танзими миқдори оби бофтаҳои организм ҳосилшавии кислотаи хлориди шираи меъда иштирок менамояд зичиаш кг м гуд с ҷӯш с сахтиаш намаки ош хлориди натрий барои кори муътадили организми инсон зарур аст чунки он нафақат мазаи таомро беҳтар мекунад балки миқдори оби бофтаҳоро танзим намуда манбаи кислотаи хлориди шираи меъда ба шумор меравад организми одам бояд ҳар рӯз ба ҳисоби миёна г намаки ош қабул кунад аммо намаки зиёдатӣ низ барои организм зарар дорад дар аснои касалии узвҳои дилу протсесси илтихоб ва ғайра маҳдуд кардани истеъмоли намак барои парҳез аҳамияти муолиҷавӣ дорад намакро аз ҷиҳати сифат ба навъ ҷудо мекунанд экстра аъло якум ва дуюм ҳар як навъ вобаста ба тарзи куфтани намак рақамҳои гуногун дорад намакро барои пухтани қариб ҳамаи таомро истифода мебаранд вақти ба хӯрок андохтани намакро низ донистан зарур аст ба шурбои гуштй дақиқа пеш аз пухтани он ба шурбои моҳӣ баъд аз гирифтани кафк ва андохтани кабудй ба сабзавот қариби пухтанаш аммо ба лубиёиҳо лубиё нахуд баъд аз мулоим шудани онҳо намак меандозанд вагарна нагз намепазанд озуқавории нимтайёри гуштй ва моҳӣ инчунин аксари сабзавотро пеш аз бирьён кардан вале картошкаро кариби бирьён шуданаш намак мекунанд вақти пухтани шавлаи марнумак ба як истакон ярма г қошуқча намак андохтан лозим аст барои тайёр кардани кдмакабоб ё лула кабоб ба кг гӯшти куфта г қошуқча намак андохтан лозим чунин миқдор намак ба кг гушти моҳии бепусту устухон низ рост меояд барои ороиши дастархони рӯи миз намакдони ҳаҷман на чандон калон ғунҷоишаш г ва барои матбаҳ намакдони ғунҷоишаш то г мувофиқ аст агар ба намак камтар орди картошка ба г намак г орд илова карда шавад намак ҳамеша хушк меистад ва аз ин ранги намак тағийр намеёбад як варақ қоғази обчинак як каф биринҷи ба намакдон андохташуда низ намакро аз намию шахшавӣ нигоҳ медорад намакро дар рӯзгор нафақат барои таомпазӣ балки ба дигар мақсадҳо низ истифода бурдан мумкин аст масалан агар зарфи шишагиро бо намакоби гарм шуста бо оби хунук чайқонанд он шаффоф ва дурахшон мегардад бо намакоб шуста тоза кардани оина ва шишаҳои тиреза айни муддаост агар ба даруни дегчаи сирдор ва тобаи тагаш сухтагй як қабат намак ва каме об рехта якчанд соат нигоҳ доранд он тоза мешавад ба рӯи доғхи равганини плитаи гарми матбаҳ намак пошида онро бо қоғази газета якчанд маротиба пок кунанд доғҳои равған тамоман тоза мегардад агар либоси аз шохии сиёҳ ва сатин духташударо баъди ҷомашӯӣ бо оби хунуки намакдор чайқонанд мӯҳлати ҷилодории либос дарозтар мешавад ба л об г намак лозим аст олимон ба ин натиҷа расидаанд ки барои муборизаи самаровар бо сироятпазирии ҳуҷайраҳои пӯсти бадани инсон намак лозим аст ин дар ҳолест ки пештар зиёдии намак бар зарари организм дониста мешуд дар мақолае ки ахиран чоп кард гуруҳи муҳаққиқон аз донишгоҳҳои вандербилт ва эрлангени шаҳри нюрнберг мегӯянд намак барои системаи сироятпазирии инсон муфид аст вақте мо намаки бештар истеъмол мекунем он дар ҳуҷайраҳои пайвасткунандаи пӯст захира мешавад ҷенс титсе ва ҳамкоронаш мушоҳида кардаанд ки дар бадани мушҳо намак ҳатто дар ҳоле ҳам ки дар диетаи камнамакӣ нигоҳ дошта мешаванд дар пӯсташон захира мешавад аз тарафи дигар пӯст ин аввалин сипар барои бемориҳои сироятист аз ин рӯ дар он ҳуҷайраҳои иммунӣ бештар ҷойгир шудаанд пас ин ҷо суоле пайдо мешавад ки оё намак барои кори самараноки системаи сироятпазирии пӯст лозим нест исбот шудааст ки макрофагҳо дар бадани инсон ва ҳайвон микробҳои воридшударо ба зудӣ мехӯранд барои он ки ба дурустии тахмини худ бовар ҳосил кунанд муҳаққиқон макрофагҳои мушонро дар муҳити серғизо бо омехтаҳои зиёди хлориди натрий ба манзури намак парвариш карданд дида шудааст ки дар ин ҳолат макрофагҳо фаъолона молекулаҳое ҷудо карданд ки патогенҳоро мекуштанд баъдан олимон ба хотири идомаи таҷриба мушҳоро бо меъёрҳои сернамакиву камнамакӣ нигоҳ доштанд дар натиҷа хояндаҳо ба лейшманиоз сироят шуданд зарфи бист рӯзи оянда инфексия дар ҳар ду гурӯҳи мушҳои таҷрибашаванда баробар афзоиш кард вале баъдан яраҳо дар он мушоне ки хӯроки сернамак истеъмол мекарданд тадриҷан шифо ёфтанд гузашта аз ин дар одамон тамаркузи намак дар он қисматҳои пӯст мешавад ки таҳдиди ҳамлаи бактериологӣ бештар аст пас маълум мешавад ки ба системаи сироятпазирии мо намак фоидаи бештар дорад гумон меравад ки замоне ки антибиотикҳо барои муолиҷа набуданд фаъол будани намак дар системаи сироятпазирӣ аз хеле бемориҳо инсонҳоро ҳифз мекард натиҷаҳои ба дастомада ба он нукта ишора мекунанд набояд бар ин назар буд ки ин ё он моддаи табиӣ барои организм зараровар аст ҳатто дар ҳоле ҳам ки фоидаоварӣ ва заранокӣ боз ҳам аз меъёри истеъмол вобаста аст олуболу олучабандак олуча дарахти хурд ё буттамеваест мевааш сурх сершираи донакдор таъмаш турш ва нордон моҳи апрель гул мекунад мевааш июнь мепазад дар тоҷикистон бештар навъҳои самаркандй пешпазак олу болуи сиёҳ майдаяк ва ғайра маъмул аст олуболуро асосан барои тайёр кардани мураббо консерв кисел май шарбат компот ва тару тоза истифода мебаранд олуча дар тоҷикистон се намуди олуча дарвозй сугдй ва тоҷикис тонй маълум аст моҳи апрель гул мекунад мевааш мохҳои июнь август мепазад барои он ки олуча тез нобуд нашавад бо думчааш мечинанд онро дар харорати муътадил то рӯз дар харорати то рӯз нигох доштан мумкин аст аз мевааш мураббо рубъ повидло ва компот тайёр мекунанд олу теннис бозии варзишиест ки иштирокчиёни он дар майдончаи махсус корт мекӯшанд бо ракетка тӯбчаро аз садди тӯри гузаронида соҳиби холҳои зарури шаванд теннис ба инкишофи ҷисмонӣ беҳтар гардидани саломатӣ истироҳатӣ хуб мусоидат мекунад бо он дар ҳамаи синну сол ва дар тамоми фаслҳо бозӣ кардан мумкин аст аввалин қоидаҳои тенниси имрӯзаро соли у уингфилд ном англис мураттаб сохта буд дар бозӣ аз ду тараф яккасӣ ё худ дукасӣ мардон ё занон иштирок мекунанд тенниси рӯимизӣ бозии варзишиест ки дар ҳарифон бо зарбаи ракетка тӯбчаи селлулоидиро аз болои тӯре ки дар мобайни миз гузаронида шудааст ҳаво медиҳанд теннисбози тахминан дар охири садаи дар англия ба вуҷуд омадааст футбол аз тӯби поӣ навъи варзиши даставист ки ҳадафаш ба миқдори бештар ба дарвозаи ҳариф ворид сохтани тӯб мебошад дар айни замон аз ҳама маъмултарин намуди варзиш дар рӯи олам аст бозиҳои ба монанди футбол дар байни халқҳои гуногун аз қадим мавҷуд буданд вале аввалин қоидаҳои ин навъи варзиш соли навишта шудаанд соли расмии бавуҷудоии футбол соли дониста шудааст дар ин сол федератсияи футболи англия таъсис ёфтааст ва қоидаҳои ба қоидаҳои ҷорӣ наздик тасдиқ шудаанд чунонеки малум аст футбол аввалин бор дар англия таъсис ёфтааст қоидаҳои кунунии футбол аз боб иборатанд дар онҳо ҳама ҷабҳаҳои бозӣ аз тарзи рангкунии майдони футбол то ҷазои бозингарон барои бозии номашрӯъ оварда шудаанд ба дурустии иҷрои қоидаҳои бозӣ дар майдон ҳайати доварон назорат мекунанд дарвозабон бешубҳа як бозигари беназир дар майдон аст вай дар тан либоси беназире дорад посгоҳро посбонӣ мекунад тӯбро бо дастонаш дар дохили майдони ҷаримавӣ идора мекунад як бозии футбол аз ду тайми дақиқагӣ иборат аст дар танаффуси байни таймҳо дастаҳо дарвозаҳояшонро иваз мекунанд футболро дар майдони бо алафи табиӣ ё сунъӣ пӯшидашуда бозӣ мекунанд дар бозӣ ду дастаи нафара иштирок мекунанд як бозингар дарвозабон метавонад бо даст дар майдончаи ҷаримавӣ тӯбро нигоҳ дорад вазифаи асосии ӯ ҳимояи дарвоза мебошад дигар бозингарон низ вазифа ва мавқеи худро дар майдон доранд ҳимоятгарон дар қисми майдони худашон меистанд вазифаи онҳо нагузоштани ҳуҷуми ҳарифон мебошад бадминтон номи шаҳрчае дар англия бозии варзишӣ бо ракетка ва волан тӯбчаи пардор бадминтон дар ҳиндустон пуона ном дошт афсарони анлис ки дар ҳиндустон буданд василаҳои ин бозиро ба англия бурданд соли дар ҷашне ки шавқманди варзиш ва ношири силсилаи китобҳо оид ба навъҳои варзиш герсог дик бофорт дар хонааш барпо кард ин бозӣ ҳам баргузор шуд чун номи қаср бадминтон буд ин бозӣ ҳам бадминтон ном гирифт аввалин клуби бадминтон дар англия соли ташкил карда шуд ва тавъам бо он қонуну қоидаҳои онро низ эълом намуданд федератсияи байналмилалии бадминтон соли ташкил карда шуд ки федератсияи миллиро муттаҳид менамояд оид ба бадминтон аз соли чемпионати аврупо аз соли чемпионати ҷаҳон доир карда мешавад бозии бадминтон соли ба бозиҳои олимпӣ дохил карда шуд ва ба сурати дунафара ва чаҳорнафара барои мардон ва занон баргузор гардид аз олимпиадаи соли бозии мухталифи мард ва зан дунафара низ ҷорӣ карда шуд дар тоҷикистон аз соли федератсияи бадминтон вуҷуд дорад аз соли дар ҷумҳурӣ оид ба бадминтон мусобиқаи варзишӣ доир карда мешавад ҳоло дар ҷаҳон варзишгарони осиёӣ хитой ҷумҳурии корея индонезия афзалият дошта дар мусобиқаҳои ҷаҳонӣ дарсади медалҳоро ба даст меоранд баъд аз онҳо варзишгарони аврупо дания англия россия олмон нидерландия ва ғайра меистанд бадминтонро дар майдони м як ба як ё м ҷуфт ҷуфт аз болои тӯре ки дар баландии см дар мобайни майдон кашида мешавад мебозанд ракеткаи бадминтон чандирӣ ва нисбат ба ракеткаи теннис хеле сабук аст дарозиаш см тӯбчаи бадминтон аз маснуоти сунъӣ ва табиӣ сохта мешавад ба тарафи майдони ҳариф зада афтондани тӯбча ҳисоб то хол расонда мешавад занон ва бачаҳо то хол бозӣ мекунанд бадминтон аз ҷиҳати техникӣ ва тактикӣ ба теннис монанд аст бозии бадминтон аз ё даст иборат мебошад мувофиқи қоидаҳои кӯҳна хол ҳангоми бохтани тӯбчаи партобшуда ҳисоб карда мешавад агар бозигари тӯбчаро партобкарда бохт диҳад навбати тӯбдиҳӣ ба ҳариф мегузарад дар бозии ҷуфт ҳар кадом даста навбати партоби тӯбчаро дорад ҳангоми муваффақ нашудан ба ҳар ду дафъа навбати партоби тӯбча ба ҳариф мегузарад агар ҳисоб барои занҳо шавад ҷониби аввал соҳиби хол гардида интихоб мекунад ки бозиро то ё хол идома диҳад мувофиқи қоидаҳои муосир соли ҷорӣ карда шуд холҳо дар ҳар дафъа новобаста ба навбати партоби тӯбча ҳисоб карда мешаванд ва бозӣ то ба хол идома меёбад ҳангоми шудани холҳо бозӣ то ду холи диг гирифтани яке аз тарафҳо давом мекунад тарафе ки аввалин шуда хол мегирад ғолиб эълон карда мешавад дар бозии бадминтон ҳаракати узвҳои болоии бадан нисбат ба пойҳо зиёдтар инкишоф меёбад дар маҷмӯъ бадминтон боиси инкишофи маҳоратҳо ирода ва назорат тақвияти ҳаракати тези чашмон кори асаб ҳассос будан ба аксуламалҳо мегардад бадминтонро маъмулан бо як даст мебозанд ва ҳамон даст бештар инкишоф меёбад пас бозигар барои пешгирӣ намудани инкишофи номуътадили узвҳои бадан илова ба бозии бадминтон бояд бо машварати мутахассисин дигар ҳаракатҳои ҷисмониро низ иҷро кунад то ки узвҳои бадан яксон инкишоф ва тақвият ёбанд бозии бадминтон барои атфол занон ва пирсолон иҷозат дода мешавад мирсаид миршакар шоир ва дроманависи шӯравии тоҷик шоири халқии тоҷикистон дорандаи ҷоизаи давлатии тоҷикистон ба номи абӯабдуллоҳ рӯдакӣ ходими барҷастаи давлатию ҷамъиятӣ вакили совети олии ҷшс тоҷикистон узви км ҳк тоҷикистон раиси кумитаи республикавии ҳамдилӣ бо мамолики осиёву африқо узви президиуми кумитаи шӯравии ҳамдилӣ бо мамолики осиёву африқо узви бебадали раёсати иттифоқи нависандагони тоҷикистон мирсаид миршакар майи соли дар деҳаи синдеви ноҳияи шуғнони вмкб дар оилаи деҳқони чорводор таваллуд ёфтааст дар мактаби миёнаи қишлоқи поршнев ва баъд дар мактаб интернати шаҳри хоруғ таълим гирифтааст соли мактаби партиявии душанберо хатм карда муддате дар рӯзномаи комсомоли тоҷикистон фаъолият бурдааст дар сохтмони вахш иштирок намудааст муддате муҳарририи рӯзномаи зарбдори сохтмони вахш ро бар уҳда доштааст ба сохтмони вахш достони байрақи озодӣ и ӯ бахшида шудааст аз соли котиби масъул муҳаррири рӯзномаи васияти ленин аз соли то котиби масъули раёсати иттифоқи нависандагони тоҷикистони шӯравӣ ҳамчун сардори кумитаи репертуарии идора оид ба корҳои санъати шӯрои комиссарҳои халқии тоҷикистони шуравӣ фаъолият дошт аз соли то соли котиби масъули раёсати иттифоқи нависандагони тоҷикистони шӯравӣ ва муовини мудири шӯъбаи агитатсия ва пропагандаи кумитаи марказии ҳк ҷшс тоҷикистон се дафъа котиби иттифоқи нависандагони тоҷикистон интихоб шудааст солҳои зиёд раиси кумитаи мукофоти давлатии тоҷикистон ба номи абӯабдуллоҳи рӯдакӣ будааст соли дар шаҳри душанбе вафот кардааст аз охири солҳои юм бештар барои бачаҳо шеър гуфтааст достони мо аз помир омадем беҳтарин асари барои бачагон офаридаи ӯст аввалин асари ҳаҷман бузургу шоистаи ӯ достони машҳури қишлоқи тилоӣ ст ки пеш аз ҷанг ба навиштани он шурӯъ карда соли ба итмом расондааст ин асар баробари нашраш ба фонди тилоии адабиёти шӯравӣ дохил гардида ба ҳамаи забонҳои халқҳои ҷамоҳири бародарӣ тарҷума ва чоп шудааст кишлоқи тилоӣ дар таҳияи худи муаллиф борҳо дар саҳнаҳои театрӣ пешкаши тамошобинони ҷавон гардидааст мирсаид миршакар соли барои достонҳои қишлоқи тилоӣ ва панҷи ноором сазовори мукофоти давлатии ссср гардидааст солҳои пасин достонҳои нави ӯ дугонаҳо дашти лаванд ишқи духтари кӯҳсор чашмони ленин авроқи муҳаббат исёни хирад зинда бод ханда ва ғ дастрас ва мақбули умум гардидаанд мирсаид миршакар ҳамчунин муаллифи чандин қиссаҳои бадеию фантастикӣ осори сершумори саҳнавӣ ва мақолаҳои проблемавӣ мебошад ки мақоми ӯро дар адабиёти даврони шӯравии тоҷик устувору шӯҳраташро сазовор гардонидаанд медалҳо ва ифтихорномаҳои фахрии президиуми совети олии ҷшс тоҷикистон мукофотонида шудааст ба номи ӯ китобхонаи давлатии бачагонаи ҷумҳуриявии ба номи мирсаид миршакар ва яке аз кӯчаҳо дар шаҳри душанбе гузошта шудааст лағжасаворӣ варзишест ки бо лағжа дар рӯи барф саворӣ кунанд вожаи лағжасаворӣ аз лағжа саворӣ сохта шуда ки дар он лағжа абзорест варзишӣ барои саворӣ дар рӯи барф варзиши ҳирфаии лағжасавориро лағжатозӣ ва варзишкорашро лағжатоз меноманд лағжаро нахустин бор мардумоне ки дар сарзаминҳои сарду барфӣ зиндагонӣ доштаанд дар даврони навсангӣ неолит падид овардаанд лағжасаворӣ яке аз тафреҳҳои зимистонӣ аст лағжасаворӣ равишҳои гуногун дорад ва гунаи тафреҳии онро лағжасаворӣ ва гунаи варзишии онро лағжатозӣ меноманд осонтарин шеваи ёд гирифтани лағжасаворӣ гашти бо навбати дуқадама мебошад асоси ин усул лағжиш бо як лағжа баъд бо лағжаи дигар аст дар ин маврид дастҳо ҳам бонавбат кор мекунанд пои чапу дасти рост бо чӯбдаст пои росту дасти чап бо чӯбдаст бонавбат ба пеш ҳаракат мекунанд ҳамин тариқ дар гашти бонавбати дуқадама ба ҳар як қадами лағжанда бо чӯбдаст як бор сур хӯрдан мебояд дар лағжароҳи ҳамвор ва нишеб якбора дупоя бо чӯбдастхо баробар лағжида роҳ паймудан беҳтар аст дар ҳамаи намудҳои гашти якбора ғайр аз гашти беқадам пеш аз бо чуб тела додан як ё якчанд цадами режанда гузошта мешавад аз руи микдори кадамҳои хар силсилаи ҳаракат гаштхр якадама дук адама ва сек адама мешаванд гашти якбораи дуцадама дар расми нишон дода шудааст усулхри нишондодашударо дар лы жарохи таълимӣ азхуд кардан бед тар аст одатан чунин дыжарохдо ро дар наздикии станцияхри лыжа ронӣ месозанд ки навёдгирхр дар ин ч о ёрии методӣ гирифта мета вонанд унсурхри оддитарини тех никаи бо лыжа х аракат карданро аз худ намуда дар давраи сайру гашт онро такмил додан ксти аст барои одамони синну солашон миёна ва калонсол сайру гашти аввалин набояд аз км зиёд бошад баъд масофаро тадрич ан зиёд на муда то охири мавсим то ба км расондан мумкин аст рохдоифарозу нишебро ба баландиашон нигох карда оо усул хри гуногун тай менамоянд дар раемхри ва усулхри асосии дар фарозу нишеб хдракат кардан ни шон дода шудааст ба либос ва пойафзоли лыжатоз махсус ахамият додан даркор ли боси лыжарон бонд сабук гарм ва к улай бошад либоси руи вай бонд аз свитери пашмин ва шими ба дошти матоаш пашмин иборат бо шад барои пойга шими кутохи бу гацдор ва сокдуш гетри айни муд даост дар вакти шамоли сахт ва хавои аз х ад хунук аз болои сви тер нимтанаи гарм пушидан мум кин аст либоси таги бехтарин ба рои лыжарон либоси пашмин аст пойафзоли сабук ва кулай барои лыжарон ботинкахри махсуси чар мини тагчармаш сахт ба хисоб ме равад андозаи ин хел пойафзол аз пойафзоли муцаррарӣ як андоза бояд калон бошад то ки ду к абат ч уроби пашмин ва ё як к абат ч у роби одӣ ва як абат чуроби паш мин пушида шавад ба дастх о даст пушакхри бепанч аи чармин ё бре зентй пушидан лозим х аво хунук бошад аз таг дастпушаки пашмин низ мепушанд ба каллапуши бофтаи сабуки пашмин ё кепкаи гушакдор мепушанд чизи зарурии лыжа побанди он мебошад дар амалияи спорти лы жаронӣ чандин хел побанди лыжа ба кор бурда мешавад сохти онҳо ба таъиноти лыжа вобаста аст масалан барои лыжах ои шикорӣ побандхри ч уроби му лоим барои тезотаракй ва сайрӣ побандх ои рантй сахт ро истифо да мебаранд барои аз фарсудашавӣ эх тиёт намудани лыжа ва барои хубтар ларжидани он аз чанд хел равгани лыжа истифода мебаранд равган з ои лыжа вобаста ба мавриди ис тифодаашон обу х аво ва х олати барф ранги гуногун доранд дар хавои х арораташ даргузар ба барфи нав одатан равшни рангаш зард барфи кухна рангаш бу нафш х арорати наздик ба сифр аз с то с рангаш сурх х арорати миёна аз с то сс равгани рангаш нилобй дар харо рати аз с то с рангаш сабз ва барои х арорати паст аз с то с равгани ран гаш зард ё сиёх ранги равганхр вобаста ба истеҳсолкунандагонаш гост ва г дигар хел низ шуда ме тавонад равганхр моеъ ва сахт ме шаванд равганхри моеъ барои обу хавои аз с баланд хдвои мулоим ва яхчабандӣ буда дар зарфчахри лула гирифта шудаанд равгани евхт барои обу хдвои хунук ба кор бурда мешавад ранги когазпеч ба ранги равган мувофик кунонда шу дааст дангоми ба лыжа молидани рав ган ба цсидахри зерин бояд риоя кард равган бояд ба тамоми сатхд хушки лыжа молида шавад лыжа хри дар хона равган молидашуда бояд дар х авои кушод да кик а хунук карда шаванд рафсии кабати равган ба х олати барф во баста аст барои барфи дона донаю сахт цабати гафстари равган ба рои барфи фаххаку навборид к а бати тунуктар зарур аст вобаста ба хрлати барф дар баъзе китъахри рох и лыжа равгани таркибиро ис тифода мебаранд баъди сайру гашти лыжаронӣ ба хона баргаштан лыжах оро нагза как юза карда ба тиргакхр рост лозим бошад онро ба ширеши ре зинӣ бензин илова карда хал ме кунанд расмкаширо аз рангх ои тира анч ом бонд дод агар барои картон истифодаи рангх ои акварель ва анилин лозим шавад ба кар тон пешакй мах лули дар ширеш халшудаи бурро ме оланд мавиз ангури хушкида аз навъҳои ангури мавизбоб тайёр мекунанд мавиз чанд хел мешавад мавизро бо усули одӣ дар рӯи бурё бордон ё суфаҳо ангурро хушконида тайёр мекунанд бо ин усул ангур дар рӯз хушк мешавад аз ангури бо маҳлули ишқор таркарда дар рӯз ва дар сояхона дар ҳафта мавиз хушк мешавад мавизи сояхона сершираву рангдор ва кабудчатоб аст мавиз то қанд туршӣ моддаҳои нитрогедор ва ғайра дорад намии мавиз набояд аз зиёд бошад мавизро аз гарду чанг ва дигар омехтаҳо тоза карда ба халта ва қуттиҳо меандозанд бино ба ақидаи табибони халқӣ агар мавизро бихӯранд хилти ғафсро пазонда барои дафъ шудан тайёр мекунад меъда ва рӯдаҳоро аз чизҳои бегона пок мегардонад ҷигарро қувват медиҳад дар одамони сардмизоҷ боҳро ба ҳаракат меоварад баданро фарбеҳ мекунад барои сурфаи балғамӣ бемориҳои гурда ва пешобдон даво мешавад захми рӯдаҳоро шифо мебахшад агар ба ҷои тухмаш дар ҳар мавиз як дона мурч ҷой карда ба хӯрдани он мудовамат намоянд барои чакмезак дармон мешавад санги гурда ва масонаро майда карда мерезонад мавизро бо равғани ҳайвонот кӯфта гузошта банданд варамҳоро таҳлил медиҳад мавизи камшираю камгӯшт дарунро мебандад ва шикамро қувват мебахшад оберо ки дар он кишмиш тар карда ё ҷӯшонда шудааст бо қанди сафед қивом карда бихӯранд сурфаро шифо мебахшад узвҳои даруни синаро аз моддаҳои бегона пок мекунад овозро соф мегардонад майонез аз калимаи фаронсавии аз равғани рустании софкардашудаи моеъ зарони тухм шири хушк ва дигар иловахое кн ба майонез таъму буи махсус мебахшанд хардал сирко намак шакар адвиёт тайёр карда мешавад майонезро ҳамчун соус барои яхниҳои гуногун сабзавот моҳӣ гӯшт истифода мебаранд дар шароити хона майонезро барои пухтани таомҳои гарми якум бифштекс ва ғайра истифода мебаранд майонез иштаиоовар буда таъми таомро беҳтар менамояд ва барон хубтар ҳазм шудани он ёрӣ мерасонад саноат навъҳои зиёди майонез истехсол мекунад мухимтарини онҳо майонезҳои хурокӣ ва тунд майонезҳои хурокӣ провансал ва молочный дар таркиби онҳо равған ва об ҳаст ин майонезҳо таъми гуворои андаке тунд ва турш бӯй ва мазаи хардалу сиркоро доранд майонези любительский аз равған ва об иборат аст ба баъзе майонезҳои адвиётдор барои бӯю таъми махсус пайдо карданашон хар хел иловахо аз ҷумла ба майонези весна равгани шибиту эфир ба майонези с перцем мурч и куфта ва чавхари мурч ба ароматный чавхари чаъфарь шибит ва карафс ба кавказский мурчу каламфур ва г меандозанд ба майонезҳои тунд огонёк ки пастаи помидор каламфури сурх тунд ва ширин дорад южный ки ба он соуси южный ҳамроҳ мекупанд инчунин майонези праздничный мансубанд ки таъми тезу тунд ва буи хуш дошта ба он мурч каламфур сир кашннч чормагз ва г меандозаид майонез бо об ва баъзе махсулоти шири зуд омехта мешавад барои камравган шудани майонез ҳангоми омехтакунй ба он оби чуш шир ё каймок андохтан мумкин аст агар ба майонез сирко ҳамроҳ карда шавад ба г кошук он торафт турштар мешавад барои майонезе ки ба яхниҳои мохй ва гушт ҳамроҳ карда мешавад му вофици табъ кошук кахзаки суда андохтан мумкин аст майонез дар банкаҳои шишагини грамма ки бо сарпушҳои тунукагии хавопогузар маҳкам карда шудаапд дар халтачаҳои махсуси шаффофи полимерии грамма лулачаҳои алюминии аз то грамма бароварда мешавад майопезҳои столовый провансаль ро дар харорати аз то с ба муддати рӯз дар харорати с то рӯз ва дар харорати с то рӯз нигох доштан мумкин аст мухлати нигохдории майонезҳои молочный ва любительский ва дигар майонезхое ки дар таркибашон тундй доранд ду баробар кутохтар лет майопези сарпуши банкааш мустахкам дергох вайрон намешавад нишонаи аввалини вайроншавии ҳама и навъҳои майонез ҳамин аст ни дар кисми болоии банка кабати тираи равган хосил мешавад манту таоми миллии тоҷик тайёр ва истеъмоли манту дар байни мардуми тоҷик маъмул аст мантуро ба тариқи зайл тайёр мекунанд аз хамири сахт зувола гирифта дақиқа дам медиҳанд пас тунук карда ғафсиаш мм ба андозаи х см мебуранд ба ҳар як порча як қошуқ гӯшти қима камтар равғани дунба андохта секунҷа чоркунҷа лӯнда ё дарозрӯя мепечонанд барои он ки мантуи хом шах нашавад рӯяшро бо дастархон мепӯшонанд ба деги манту л об андохта рӯи оташ мегузоранд ҳамин ки об ҷӯшид ба лаъличаҳои сӯрохдори деги манту равған молида мантуҳои хомро мечинанд сипас ҳамаи лаъличаҳоро рӯи якдигар монда сарпӯши дегро маҳкам мекунанд ва тақрибан дақиқа ё як соат буғ медиҳанд мантуи тайёрро ба табақҳо мекашанд ва ҳар кас ба рӯи он мувофиқи табъаш мурчу кабудӣ қаймоқ ҷурғот ё пиёздоғ рехта мехӯрад қимаро барои манту чунин тайёр мекунанд гӯшти лаҳми гов ё гӯсфандро аз гӯштқимакунак мегузаронанд пиёзи реза мурч кабудӣ намак зира ва равғани дунбаи майдабуридашударо меомезанд барои хамир г орд як қошуқча намак барои кг гӯшт г пиёз ним истакон намакоб як қошуқча мурч г равғани дунба ва мувофиқи табъ қаймоқ ё чакка ва кабудӣ лозим аст манту вобаста ба масолеҳ ва тарзи тайёр карданаш гуногун мешаванд мори печон мори ало як навъ морест безахр мушакҳои танаш хеле пурқувват гавхараки чашмаш амуди ду шуш дорад шуши росташ нисбатан дарозтар аст пулакчаҳои баданаш майда хамвор думаш кутох нисбатан гафс дарозии баданаш то см одатан см рангаш зарди буртоб ё сиёҳ тахтапушт ва пахлухояш холл хол асосан дар адирҳои водии хисор даштҳои болооби дарёи зарафшон водии хисор даштҳои болооби дарёи зарафшон водии дарёи сир регзорҳои поёноби дарёҳои вахш панҷ кофарнихон маскун аст дар бадахшон ва помир нест мори печон бештар дар чойҳои камдолу дарахт зиндаги мекунад мори печон рӯзгард аст аз хоби зимистона моҳи март мехезад то гармои тобистон тамоми рӯз фаъол буда баъд факат шомгохон ё шаб мегардад мори тухмзиндазой аст моҳи май чуфти мешавад июн авали август модинааш то морбача дарозиаш см мезояд гизои морбачахо гамбусакҳо малах ва дигар мавчудоти бемухра аст морҳои калон тавушкон муши регзор калтакалос ва баъзан паррандаҳои майдаро мехуранд мори печон хояндаю малаххоро хурда ба халқи кишвар фоида меорад зохиран курморро мемонад бинобар ин мардуми тахчойи онро барои муоличаи касалихо медоранд ки дар натича микдораш солҳои охир кам шудааст хусусияти доруияш номаълум ба китоби сурхи ҷшс тоҷикистон дохил карда шудааст қаймоқ ё саршир маҳсулоти парҳезии серравғанест ки баъди аз сепаратор гузаронидани шири гов ҳосил мешавад таркиби қаймоқ равған дорад саноати коркарди шир барои савдои умумӣ қаймоқи моеъ ва хушк истеҳсол мекунад азбаски қаймоқ дар таркибаш равғани зиёд дорад маҳсулоти хеле серғизо ҳисоб меёбад дар таркиби он ғайр аз равған боз сафеда карбогидрат намакҳои минералӣ витаминҳои а е в в с рр ва ғайра ҳастанд калория и қаймоқи равғаннокиаш фоиза қаймоқи фоиза ва фоиза аст қаймоқ барои тайёр кардани таомҳо ва маҳсулоти хамирии гуногун истифода мешавад азбаски ҳангоми лат задан қаймоқ зуд ва ба осонӣ кафк ҳосил мекунад онро бештар барои пухтани таомҳои ширин ва маҳсулоти қаннодӣ кор мефармоянд қаламфур қаланфур қаламфул занҷабил гиёҳест бисёрсола дар шароити киштукор яксола то м қад мекашад пояаш рости сершох баргаш байзашакл ё нештаршакли думчадор гулаш сафед зард ё бунафш ҳосилаш сертухми бештар сурх зард норанҷӣ бунафши сиёҳтоб қаламфур дар ноҳияҳои тропикии америка худрӯй аст қаламфурро то милод ҳам парвариш мекарданд соли колумб онро ба испания овард ва зуд дар аврупо маъмул гашт асри қаламфурро дар дорухонаҳои аврупо чун доруӣ мефурӯхтанд дар собиқ иҷшс асосан дар ноҳияҳои ҷануб мекоранд вале дар минтақаҳои миёна ҳам нағз нашъунамо мекунад навъҳои маъмулаш украинии тез астраханӣ маргилонӣ қаламфур чун хӯриш маъмул аст онро барои очоронидан ва консерв фаровон истифода мебаранд ба таом меандозанд тундии қаламфур ба алкалоиди капсансин вобастагӣ дорад дар таркиби қаламфур витамини с каротин провитамини а инчунин витаминҳои р в в қанд сафеда ва ғайра мавҷуданд қаламфури борики дароз аз сабаби дар таркибаш моддаи махсуси капсатсин доштанаш хеле тунд аст қаламфури сурхро яклухт хушк карда ё кӯфта ба таом меандозанд қаламфури кӯфтаро ҳамчун адвиёт истифода мебаранд қаламфур гиёҳи доруист бино ба маълумоти абӯалии сино қаламфур давои иштиҳоовар пешоброн буда кори дилу меъдаро тақвият мебахшад оруғ ва дамиши шикамро рафъ менамояд бо ақидаи муаллифи муҳити аъзам муҳаммад аъзамхон асри қаламфур ҳазмкунандаи таом буда рутубати димоғу меъдаро мебарад бодро меронад барои назла ва сурфа муфид аст табибони қадим истеъмоли қаламфурро барои бемориҳои меъдаву рӯда ҷигар ва гурда зараровар ҳисобидаанд табибони халқӣ қаламфурро ба сифати давои арақовар ва иштиҳокушо кор мефармоянд қаламфури тару тозаро ба хасмол думбал ва ҷои дардманди мушакҳо мебанданд дар мавриди набудани қаламфури тар хушки онро кӯфта бо оби гарм меомезанд ва ба ҷойҳои дардманди буғумҳо мемоланд дар тибби муосир қиёми спиртии қаламфур барои беҳтар сохтани фаъолияти узвҳои ҳозима ва чун доруи иштиҳоовар тавсия дода мешавад аз қаламфури сурх нақеъ линимент капсин капситрин ва пластир тайёр мекунанд ки ҳангоми невралгия радикулит миозит люмбоишиалгия дарди банду буғумҳо ба кор мераванд қаламфури ширинро барои муолиҷаи камхунӣ зангила бемадорӣ авитаминоз кушодани иштиҳо ва ҳазми хӯрок кор мефармоянд ашхосе ки бемории бавосир доранд бояд аз истеъмоли қаламфур худдорӣ намоянд зеро он мумкин аст боиси сӯзиши мақъад ва хуншорӣ гардад истеъмоли қаламфури тунд дар мавриди бемориҳои меъда рӯда хусусан захми меъда амрози ҷигар сирроз гепатитҳои шадид ва музмин ва гурда нефрит ва нефрозҳои шадид ва музмин низ зиён дорад ривоят достоне дар як қолаби сохторӣ аст ки ба сурати сухан навиштор суруд филм телевизиюн бозии компютерӣ аккосӣ ё театр дунболае аз як рухдоди қиссаӣ ё ғайриқиссаиро тавсиф мекунад як ривоят мумкин аст тавассути як шахсият дар хилоли ривояти бузургтар нақл шавад як бахши муҳимм аз ривоят шеваи ривоят аст шеваҳои ба коррафта барои барқарории иртибот дар ривоят ба унвони як амалкардро ривоятгарӣ меноманд дар канори баён истидлол ва тавсиф ривоят ҷузъи чаҳоруми шеваи баён дар калом таъриф мешавад дар таърифи дақиқтар ривоят шеваи қиссанависӣ аст ки дар он ровӣ мустақиман бо хонанда иртибот барқарор мекунад аз дидгоҳи ривоятшинохтӣ ривоят ҳамон бознамоии қисса яъне як рухдод ё маҷмӯае аз рухдодҳо аст бархе пажӯҳишгарон муддаъианд бидуни ҳузури касе ки ривоятро нақл кунад яъне ровӣ ривояте низ дар кор нест аммо бисёре аз намоишҳо ва филмҳо дар ин дидгоҳ нодида гирифта шудаанд зеро намоиш ва филм маъмулан бидуни ровӣ қиссагӯӣ мекунанд ривоятҳо ду ҷузъи асли доранд гӯсола насли шашмоҳаи гов вазни гӯсолаи навзод кг мешавад гӯсоларо то ба шароити номусоиди беруна одат карданаш бояд эҳтиёт кард зеро дар организми гӯсолаи навзод витамини а қариб нест ва хунаш хусусияти муҳофизати имуннобиологӣ надорад бо мақсади баланд бардоштани хусусияти муҳофизатии организм ба гӯсола хурондани фалла аҳмияти калон дорад ба гӯсола дақиқа баъди таваллуд литр фалла медиҳанд минбаъд вобаста ба ҳолати саломатиаш ба гӯсола рӯзе литр фалла додан мумкин дар таркиби фалла нисбат ба шир моддаҳои хушк сафеда ва моддаҳои минералӣ маротиба зиёданд фалла зуд хазм мешавад ба кабзияти меъдаю рӯда роҳ намедиҳад гӯсолаи навзодро аввал рӯз дар профилактория нигоҳ дошта баъд ба гӯсолахонаи умумй мегузаронанд то синни моҳагӣ сари моҳагӣ сари нигоҳ медоранд фарки гусолаҳо бояд аз рӯз зиёд набошад ба гӯсолаҳо аз рӯзи ум сар карда шири говҳои навзоро медиҳанд ба гӯсолаҳо то рӯзаги ҳар шаборӯз л шири навдушида бояд дод минбаъд ними шири медодагиро бо шири равғанаш гирифта иваз кардан мумкин аст шири навдушида ва шири беравғанро омехта намекунанд онҳоро дар вақтҳои гуногун алоҳида алоҳида додан лозим дар гӯсолаҳои навзод ширдон нисбат ба шикамба ва ҳазорхона хубтар инкишоф ёфтааст бинобар ин рӯзҳои аввал гӯсолаҳо алаф хӯрда наметавонанд гӯсолаҳо ҳарчи барвақт ба хӯрдани бедаю алафи ширадор одат кунад пешмеъдаи он ҳамон қадар зудтар инкишоф меёбад ба хӯрдани бедаи хушсифат аз рӯзагӣ ба консентратҳо аз рӯзагӣ ба бехмеваю силос аз якмоҳаги одат мекунанд ҳарорати гӯсолахона бояд ва тагандози гӯсолаҳо хушк бошад гӯсолаҳоро аз рӯзагӣ ба ҳавои кушод сар медиҳанд рӯзҳои аввал дар ҳавои хунук ба дақиқа баъд муҳлатро кам кам зиёд карда ба соат ва зиёдтар аз он мерасонанд ҳавои кушоду тоза ба организми ҳайвон таъсири муфид бахшида мубодилаи модаа ва сабзишу инкишофи ҳайвонро хуб мегардонад қаламфурдулмаи сабзавотӣ думча ва тухми қаламфури ширинро тоза карда бо намакоби ҷушидаистода дақиқа андохта мемонанд сипас бо чавлӣ гирифта хунук карда онро бо қимаи сабзавотӣ пур мекунанд қаламфури қимадорро ба зарфи на он қадар ҷуқур қатор мечинанд ва ба он соуси сметана пюреи помидор ё соуси помидор сир ва хуриш андохта дар тафдон ё дар оташи паст дакица дам карда мепазанд қаламфурро хунук ва дар гармиаш хурдан мумкин аст тайёр кардани қимаи сабзавотӣ сабзӣ карафс ҷаъфарӣ ва ғайраро тоза карда мешуянд наргаси ё нахудӣ реза карда дар оташи паст кофта истода бирён мекунанд карами майда резашударо бо дам мепазанд сипас бо адвиёт меомезанд ба хамираи хосилшуда намак биринҷ обпази дона дона кабудии реза ҷаъфарӣ ё шибит илова мекунанд ба дона қаламфури ширин г сабзӣ г ҷаъфарӣ ё карафс г карами тару тоза пиёз қошуқ биринҷ қошуқ равғани маска стакон соуси сметана бо пюреи помидор ё помидор и тару тоза лозим аст гов ҳайвонест хонагӣ ва ҷуфтсум бино ба таснифоти зоологӣ ба синфи ширхурҳо оилаи ковокшохон мансуб аст гов ба ақидаи аксарияти олимон аз тур ки чандин ҳазор сол пеш аз мелод дар аврупою осиё ва африка паҳн гардида садаи нест шудааст ба вучуд омадааст турҳоро такрибан ҳазор сол мукаддам сараввал дар ҳиндустон ва баъдтар дар осиёи пеш кишварҳои баҳри миёназамин европаи миёна ром ва дастомуз кардан хусусиятҳои биологии гов хеле тагӣир ёфтанд гов вобаста ба хусусиятҳои биологи ва махсулнокиаш барои инсон ахамияти багоят калон дорад шири гов ашёи пурбаҳои саноати хурокворист шири холис ва пасмондаи он барои парвариши ҷавонаҳои ҳайвоноти хоҷагии русто низ истифода мешавад гушти гов ваг усола сергизо буда калорияаш зиёд аст дар организм зуд хазм мешавад ва хусусияти пархези дорад аз пусти гов чарм аз махсулоти пасмондааш орди гушту устухон доруҳои эндокрин стеарин ширеш собун ва ғайра истехсол мекунанд барзагов ва буккахоро дар корҳои хоҷагии халқ истифода менамоянд гов ба хисоби миёна аз то сол умр мебинад майли алокаи чинсии модаговхо ба хисоби миёна ва давраи хамлашон шабонарӯз аст гусолаи навзодвобаста ба зот баъзан то кг мешавад вазни гусолаи навзоди нар назар ба мода одатан кг зиёдтар аст гуночин бори аввал дар моҳагиаш бордо мешавад бармахал бордор шудан боиси камшири вас уст инкишоф ёфтани гуночин мегардад буккахоро барои насл гирифтанбори авал дар моҳагиашон ба пода сар медиханд дар як мавсим барои хар буккаи ҷавон сар модагов чудо мекунанд аз нутфаи як букка бор охи сунъи зиёда аз модаговро бордор кардан мумкин аст давраи серширии гов моҳи дуюми баъди наслдихи сар шуда такрибан рӯз давом мекунад каму зиёдшавии шири гов ба бисёр омилхо зот пайдоиш ва хусусиятҳои фардии ҳайвонот сину сол ва холати физиологии он нигохубин фасли сол ва ғайра вобаста мебошад дар хоҷагии бехтарини мамлакат аз модагов то кг шир медушанд модаговҳои зоти гуштдех дар мавсим то кг шир медиханд баъди моҳи зоидан шири гов тадричан кам мешавад махсулнокии гушти говро аз руи вазни зинда ва хос гушти холис сифати гушт ва хуроки сарфшуда муайян мекунанд кг гушти гов аз то каллорий дорад говхоро асосан ба се гурӯҳ зотҳои ширдех ширу гуштдех ва гуштдех чудо мекунанд гов бо алафи сабзи чарогох хасу беда силос бехмеваихо консентрат пасмондаи истехсолоти техники кунчора хар хел тифл дурда хуроки иловагии протеин ва витаминдор конеъ мекунад ҳангоми додани хурок чинс синнусол ахамияти хоҷаги махсулноки ва холати физиологии говро ба назар мегиранд талаботи гови махсулдех ба моддаи гизои зиёд аст талаботи гов ба микроэлементхо ба хисоби кг моддаи хушки вояи хурок такрибан чуни наст ба хисоби мг кобальт мисс рух манган йод дар асоси талаботи чорво ба моддаҳои гизои меъёри солонаи сарфи моддаҳои гизоиро тартиб медиханд касалиҳои асосии гов инхоянд сухтани сили ҳайвонот бруцеллез кутур туляремия лептоспирозхо нагзак листериоз актиномикоз фастиолёз гиподерматоз ва ғайра дар тоҷикистон гови зотҳои абердинии ангуси сафеди казоки сиёҳало швиции зебумонанд ва калмокиро мепарваранд вобаста ба шароити табиии ҷумҳури говҳои зоти ширдех дар вилоятҳои сугд хатлон хисор говҳои зоти ширу гуштдех дар районҳои наздикӯҳи зоти говҳои гуштдех дар районҳои кӯҳсор парвариш мешавад январи соли дар тоҷикистон ҳазор сар чорвои шохдори калон аз ҷумла ҳазор сар модагов буд дональд биссет соли дар англия таваллуд ёфтааст нависандаи англис биссет ҷаҳони афсонаҳои кӯтоҳро сохтааст на фақаи фикру андешаҳои худро дар ду китобаш овардааст рӯзи таваллуди аз хотирбароварда ва сайёҳат дар дарёи вақт боз аз афсонаҳои беҳатарини худ телепостановкаҳо сохт биссет рассом буд ва китобҳояшро худа оро медод также он отличился как изобретательный театральный режиссер сам ставил свои сказки на сцене и даже сыграл в них с десяток небольших ролей он придумал и поселил в африке зверя которому никогда не бывает скучно одна половина его состоит из обаятельнейшего кота а другая из находчивого крокодила зовут зверя крококот любимый друг дональда биссета тигренок рррр вместе с которым дональд биссет любит путешествовать по реке времени до конца радуги и так умеет шевелить мозгами что его мысли шуршат главные враги дональда биссета и тигренка рррр вреднюги с именами нельзя несмей и стыдись анна андреевна ахматова дар духтарӣ гренко ҳангоми шавҳари аввалаш пас аз талоқ насаби ахматова гирифт ҳангоми шавҳари дуввум пас аз талоқ насаби ахматова тарҷумон ва адабиётшинос яке аз чеҳраҳои барҷастаи адабиёти рус дар асри номзад ба ҷоизаи нобел дар бахши адабиёт ва анна андреевна ахматова насаби аслиаш горенко августи соли дар шаҳри одесса ба дунё омадааст ва уми марти соли дар шаҳри домодедовои вилояти маскав вафот кардааст ва дар санкт петербург мадфун шудааст пас аз нашри маҷмӯаҳои нахустини ашъораш шом ва тасбеҳ дар олами илму адаби рус шуҳратманд гардид баъдан маҷмӯаҳои дигар дар лаби баҳри кабуд раҳдавак ба табъ расиданд ва ӯ яке аз беҳтарин шоирони рус шинохта шуд а пайрави ҷараёни адабии акмеизм буд ашъори анна хусусияти романи лирикӣ ро доранд вай шоираи мушаххасгӯй мӯҷазбаён файласуф ва таҳлилгар буд қаҳрамонони асарҳои анна шоирон тақдиру қисмати онҳо мебошад маяковский дар соли данте силсилаи асрори касб масалан дар асари калони лирикию эпикии анна достони бе қаҳрамон аз худкушии шоири ҷавоне сухан меравад рамзҳое дар ин асар ҳастанд ки марбут ба зиндагии дӯсти анна шоир а а блок мебошанд мазмуни ин достон амиқ сухани шоира суфта шеъраш оҳангдор аст ин хусусият дар тамоми ашъори анна ба назар мерасад мавзӯи дигаре ки анна ба он рӯй овардааст таъқибу кушторҳои соли аст достони реквием ин асар дар собиқ иҷшс соли чоп шуд бар асари ин воқеаҳо анна писараш л н гумилёвро аз даст дод анна завҷаи шоир н с гумилёв буд дар достон аз қиссаи инҷил ба салиб чормех карда шудани исои масеҳ ва навҳаи модар дар пояи салиб истифода шудааст анна шеърҳои баъзе шоирони шарқ аврупои ғарбӣ яҳудӣ латиш ва ғайраро ба забони русӣ тарҷума кардааст оши палов оши палав пилав таоми миллии тоҷикон ӯзбакон ва баъзе дигар халқҳои осиёи марказӣ ва қафқоз мебошад дар фарҳанги низом шарҳи калимаи палов чунин омадааст маҳсулоти асосӣ барои тайёр кардани оши палов палав биринҷ сабзӣ гӯшт пиёз ва равған мебошанд баъзан зира зирк барги ток ва дигар чизҳоро илова мекунанд оши палов палав дар осиёи марказӣ таоми хеле маъмул аст ва тарзу намуди пухтупази ин хӯрок гуногун аст калимаи палов палав таърихи қадима дошта дар забонҳои арабӣ ва суғдӣ ҳам мансуб будааст ифодаи пал дар забони авастоӣ номи растание ро дорад ки дар об нашъунамо мекунад дар забони суғдӣ ҳам бо чунин маъно ба кор меравад ва ҳатто дар гӯишҳои маҳаллӣ калимаи пал тағйири маъно карда имрӯз ҷойи кишт ва гӯшае аз киштзор ро мефаҳмонад яъне решаи калимаи палов аз номи рустанӣ ки дар об мерӯяд гирифта шудааст палов палав аз ҳосили рустании обӣ биринҷ шолӣ пухта мешавад ин калима минбаъд аз забони форсии қадим ба забонҳои дигар пеш аз ҳама ба забони ҳиндии қадим санскрит интиқол меёбад дар забони санскрит чанд калима ҳаст ки ба андешаи мо то андозае ба вожаи палов наздикӣ дорад макони парвариши биринҷ ҳиндустон аст ки дар минтақаи номбурда чанд ҳазорсола пештар шоликорӣ рушд карда буд дар ҳазораи панҷуми то милод шолӣ ва биринҷ дар чин парвариш мешуд ба ҳудуди осиёи миёна бошад шолипарварӣ ва биринҷкӯбӣ қарнҳои то милод ворид гаштааст ба тамоми қитъаи авроосиё шоликорӣ аз се кишвар ҳиндустон ҳиндучин ва чини ҷанубӣ паҳн гаштааст аслан оши палов палав хӯроки дӯстдоштаи тамоми мардуми осиёист барои меҳмонон ва рӯзҳои истироҳат ин таоми дӯстдоштаро тайёр менамоянд хуб агар калимаҳоро мо таҳлил намоем пас мо ба хулосае меоем ки ош аз ду ҳарф иборат аст яъне ва гурунч маънои калимаи палов палав бошад ин пал лаҳҷаи мардумони таҳҷоӣ яъне маъно ҷуйборрро дорад об калимаи дуюм об оши палов палав ин хӯроки миллии тоҷикӣ мебошад исботи ин дар он аст ки абӯалӣ ибни сино ба ҷавони камқувват маслиҳати тиббӣ дод ки ҳар ҳафта як бор ӯ бояд барои пурқувват шуданаш пеш аз зангирӣ оши палов палав хӯрад номи оши палов палав аз ҳарфҳои якуми махсулотҳое ки барои тайёр кардани ош лозим ҳастанд пайдо шудааст яъне об шолӣ биринҷ пиёз аёз сабзӣ лахм гӯшт олио равған вет намак минбаъд калимаи палов аз забони форсӣ тоҷикӣ ба забони қавмҳои ҳамҷавор мегузарад ва ба талаффузи забонии онҳо мувофиқ мегардад озарбойҷонӣ плов арманӣ пилаф гурҷӣ пилаф қазоқӣ палау муғулӣ пилаф туркӣ пилав ва монанди инҳо ба забони русӣ ин калима аз забонҳои туркӣ дохил гаштааст дар лаҳҷаи хуҷанд имрӯз шакли дуруст ва қадимаи ин калима палов истифода мегардад мардуми тоҷик аз давраҳои қадим киштукори шолиро омхтаанд ва бо биринҷ хӯрокҳои гуногун тайёр мекарданд оши палов палав аз таомҳои дӯстдошта ва маъруфи мардуми тоҷик ва дигар миллатҳои осиёи марказӣ ҷумҳуриҳои қафқоз баъзе давлатҳои араб мебошад дуруст аст ки дар ҳар минтақа тарзи тайёр кардани оши палов гуногун мебошад ҳатто дар як ноҳияи кӯчак чанд намуди тайёр кардани оши палов вуҷуд дорад ҳикмати халқ мегӯяд оши палов ҳар ҷо пазанда ҷо ҷо ҳақиқатан пазандаи оши палов ки пайрави пири пазандаҳо асту оши дилнишин мепазад ҷо ҷо аст имрӯз мебинем ки танҳо дар шаҳри хуҷанд чанд намуди паловпазӣ маълуму машҳур аст оши палов баҳона барои ҷамъшавии дӯстон барои тавлиди тифл барои арӯсу домоди нав ва ғайраву ҳоказо пухта мешавад гуфтан мумкин аст ки паловхурӣ ва паловпазӣ ҷузъи муҳими фарҳанги мардуми ин минтақаҳоро ташкил медиҳад ҳар дастархони пиру ҷавон бо оши палов палав зебо аст дар суфраи нопайдоканори адабиёти форсу тоҷик саъдӣ насоеҳи шакарин навоӣ каломи намакин берунӣ меваи ширини лутф мавлонои румӣ оби ҳаёти маънавӣ форобӣ қанди ҳикмату маърифат гузоштаанд дигар удабои бузурги иқлими сухан низ барои ояндагон чошнии сазовор мерос монданд дар байни ин бузургон нафаре аст ки мақоми хонсолории суханро дорад ки дар таърихи адабиётамон бо номи ифтихории мавлоно лутфӣ машҳур аст атъима лақаб гирифтанаш ҳам бесабаб нест зеро ки дар ашъораш хӯрданиҳо нӯшокиҳо қандолотҳо ҳалвоҳо ва билкулл таомро ситоиш мекунад аз ҳама муҳим он аст ки дар баробари таомҳои дигар абӯисҳоқи атъима паловро палавро ситоиш ва номҳои паловро зикр дорад дар осори ӯ калимаи биринҷ ифодакунандаи палов палав аст аҷиб он аст ки то ҳол дар бадахшон оши паловро грунч мегӯянд ва дар замони атъима чунин ном доштани палов палав аҷиб нест ҳарду ҳаммаъно аст оши биринҷ ё оши палов палав хӯроки аз биринҷ омодашуда мебошад ӯ оши паловро султони таомҳо номидааст дар эрону озарбойҷон барои тайёр кардани ош аз ҷумла оши палов заъфарон фаровон истифода мегардад то инқилоби октябр заъфаронро тоҷикон ва дигар қавмҳои осиёи марказӣ низ хеле истифода мебурданд оши палове ки он бо заъфарон биринҷаш зард карда мешуд оши музаъфар мегуфтанд ки ин калима дар ашъори абӯисҳоқи атъима бисёр истифода карда шудааст анъанаи таомҳоро таъриф кардан дар осори қорӣ раҳматуллоҳи возеҳ низ идома ёфт ки тазкираи хони неъмат ро навишт дар ҳудуди эрон бошад мирзоалӣ акбархони ошпазбошӣ асаре навишт бо номи суфраи атъима ки дар он тарзи тайёр кардани таомҳо адвия ва шарбатҳо навишта шудааст мирзоалӣ акбархон сарошпаз ва ё худ ошпазбошии дарбори қоҷориён дар аҳди носируддиншоҳи қоҷор буд оши палов палав имрӯзҳо дар тоҷикистон збекистон қирғизистон туркманистон афғонистон эрон туркия озарбойҷон ва дигар кишварҳои олам паҳн гаштааст ва маъмулан сокинони ҳамаи ин кишварҳо даъво доранд ки ватани оши палов палав сарзамини онҳост аммо мо перомуни ин масъала ба ҳикмати халқ такя карда мегем ки ватани палов палав ҳамон ҷоест ки паловхрон ҳастанд зодгоҳи палов палав бошад сарзамини ориёиёну суғдиён аст перомуни оши палови тоҷикӣ бошад чӣ дар дохили кишвар ва чӣ дар хориҷ асарҳои зиёде навишта шудаанд таомшиносоне чун а и кривко и лазерсон с ханкишиев к маҳмудов ва дигарон перомуни намудҳои гунонуни палов палав тарзи тайёр кардани он маълумоти фаровон додаанд б бурда оши палови татарӣ аз ҷумла палови душанбегӣ ва хуҷандиро шарҳ дода навъҳои паловро зикр кардааст ки инҳоянд палови озарбойҷонӣ палови туркӣ палов бо курумеваҳо ғелакпалов жӯжапалов угропалов оши палав як навъ таоми тоҷикист вобаста ба тайёр кардани зирбак хелу миқдори масолеҳ ва усули пухтан то хели палав мавҷуд аст палав таоми хеле серғизо буда аз дигар таомҳо бартарӣ дорад дар таркиби он ҳамаи моддаҳои химиявӣ равған сафеда карбогидрат витаминҳо намакҳои маъданӣ ҳастанд бинобар ин ба таносуби масолеҳи асосӣ биринҷ равған гӯшт сабзӣ пиёз ва муҳлати пухтани онҳо риоя кардан аҳмият дорад аз ҷониби ҷумҳурии тоҷикистон соли бахшҳои оши палав ҳамчун хӯроки анъанавӣ ва фазои иҷтимоию фарҳангии он дар тоҷикистон ва наврӯз барои сабт гардидан ба феҳристи шаклии юнеско оид ба фарҳанги ғайримоддӣ пешниҳод гашта буд ин бахшҳо аз санҷишу омӯзиши комиссияи мутахассисони юнеско гузашта ноябри соли дар ин ҷаласаи бонуфуз мавриди баррасӣ қарор гирифтанд ва бо гирифтани аксари овозҳо расман ба феҳристи репрезентативии юнеско оид ба мероси фарҳанги ғайримоддӣ ворид карда шуданд акнун аз номи ҷумҳурии тоҷикистон дар ин феҳрист се намунаи фарҳанги ғайримоддӣ сабт шудаанд шашмақом соли ҳамроҳ бо ӯзбекистон оши палав ҳамчун хӯроки анъанавӣ ва фазои иҷтимоию фарҳангии он дар тоҷикистон ва наврӯз ҳамроҳ бо афғонистон эрон ӯзбекистон қазоқистон қирғизистон озарбойҷон ироқ покистон туркия туркманистон ва ҳиндустон омода сохтани ҳуҷҷатҳои бахшҳои оши палав ва наврӯз аз ҷониби олимони пажӯҳишгоҳи илмӣ тадқиқотии фарҳанг ва иттилоот бо сардории олими шинохтаи тоҷик дилшод раҳимов таҳияву тарҷума ва ба дафтари мероси фарҳанги ғайримоддии юнеско фиристода шуданд маврид ба ёдоварист ки аз соли дар пажӯҳишгоҳи мазкур гурӯҳи мероси фарҳанги ғайримоддӣ фаъолият мекунад аз ҷониби ин гурӯҳ феҳристи миллии мероси фарҳанги ғайримоддӣ тартиб дода шуд ки он унсури фарҳанги ғайримоддии халқи тоҷикро дар бар мегирад ва соли равон он бо забонҳои тоҷикӣ ва инглисӣ аз чоп баромадааст сабзӣ бехӣ ҷинси рустаниҳои оилаи чатрдорон буда пояаш см қад мекашад гулаш дуҷинса аст бехмевааш дарозрӯя буда аз вазнаш то г мешавад ранги бехмевааш норинҷии сурх зард аст ба сифати хӯрокворӣ сабзӣ аз замонҳои қадим истифода мешавад сабзӣ рустании дусолае хеле аҳёнан бисёрсола аст ки соли аввал беху барг карда соли дуюм буттаи тухмӣ мешавад ва тухм тайёр мекунад дар рӯи замин аз он ҷумла дар мамолики минтақаи баҳри миёназамин африқо австралия зеландияи нав ва амрико хеле паҳн шудааст тақрибан намуд сабзиро барои истеъмол дар таом ва тухмашро барои тайёр кардани ҳар гуна қиёму экстрактҳо истифода мебаранд дар сабзӣ каротиноидҳо каротинҳо фитоен фитофлуен ва ликопин витаминҳои в в кислотаи пантотен кислотаи аскорбин флавоноидҳо антотсианидинҳо қанд чарб ва каме равғани эфир умбеллиферон дар тухмаш равғани эфир флавонҳо ва равғани тухми сабзӣ мавҷуданд дар таркиби гулаш антотсианҳо ва флавоноидҳо кверсетин кемпферол бисёранд табибони халқӣ ба сифати даво бехмева ва тухми сабзиро истифода мебаранд сабзӣ дар шакли тару тоза кор фармуда мешавад аз он ҳар гуна нӯшокӣ истеҳсол мекунанд ва дар мавриди муолиҷаи бемориҳои гуногун кор мефармоянд табибони халқӣ сабзиро ҳангоми табобати бемории зардпарвин маризиҳои ҷигар гепатитҳои шадид ва музмин ва бемории шабкӯрӣ тавсия медиҳанд хусусан сабзӣ барои табобати зардаҷӯш ва қабзияти шикам нафъи калон дорад ба беморони гирифтори илтиҳоби меъда ва захми меъда оби сабзӣ тавсия дода мешавад ним истаконӣ рӯзе маротиба дақиқа пеш аз хӯрок оби сабзиро ҳамчун доруи мусҳил дарунрон низ тавсия медиҳанд бо ин мақсад онро ба ҳаҷми мл пеш аз хӯрок истеъмол кардан лозим аст бо оби сабзӣ яра ва ҷойҳои сӯхтаи пӯстро тоза мекунанд оби сабзиро якҷоя бо зардии тухм ё асал ба пӯсти хушк ва кафида мемоланд он пӯстро ботароват гардонида захмҳоро ба ҳам меорад наракро нест мекунад тухми сабзӣ хусусан сабзии даштӣ давои хуби қабзияти шикам ва бемории санги гурда аст оби баргҳои тару тозаи сабзиро дар мавриди табобати нейродерматитҳо экзема ва диатез истифода мекунанд дар тибби қадим сабзӣ яке аз ғизоҳои маъмули парҳезӣ ва шифобахш ба шумор мерафт дар бораи хусусиятҳои шифобахшии он дисқуридус деоскорид навиштааст ба сифати даво сабзӣ ва барги онро кор мефармуданд табиати бехмеваи сабзӣ гарм аст мувофиқи тавсифи абӯалии сино решаи сабзии даштӣ кори меъдаро устувор гардонида ҳангоми плеврит сурфаи кӯҳна ва истисқо водянка нафъ дорад агар ба болои захми қарасон гангрена сабзиро бо баргаш куфта банданд фоида меорад тухми сабзӣ дамшавии шикамро бартараф сохта пешобро меронад сабзӣ хусусан сабзии даштӣ дар шакли шамъча ҳайзро ронда ҷараёни ҳамлро осон месозад мувофиқи маълумоти муҳаммад ҳусайни шерозӣ сабзӣ табиатро нарм сохта сафро савдо ва ғайра суддаҳои ҷигарро мекушояд кори меъдаро тақвият мебахшад сабзӣ ҳангоми бемориҳои меъда ҷигар сандуқи сина хориҷ кардани санги гурда ва пешобдон манфиат бахшида таъсири шошаронӣ дорад онро ҳангоми бемориҳои шуш низ истифода мекунанд мураббои сабзӣ зудҳазм буда дар вақти бемории истисқо водянка нафъ дорад он якҷоя бо асал кори рӯдаҳоро ба тартиб медарорад дар тибби илмӣ сабзӣ ва оби онро ҳамчун давои сервитамин барои табобати а гиповитаминозҳо тавсия медиҳанд сабзӣ механизмҳои муҳофизатии организмро низ баланд мебардорад бинобар ин оби сабзиро духтурон бисёр вақт барои табобати гепатити музмин ва шадид камхунӣ ҳамчунин баъди ҷарроҳӣ ва бемориҳои кӯдакона тавсия медиҳанд ба занҳои ҳомила ва кӯдаки ширхорадор сабзӣ аҳамияти калон дорад он сабзишу инкишофи кӯдакро ба эътидол меорад ба сифати ғизои парҳезӣ метавон мураббои сабзигӣ ва схуриши аз он тайёр кардаро тавсия дод хусусан оби сабзӣ нафъи зиёд дорад зеро дар таркиби он бисёр витаминҳои зарурӣ маҳфуз аст муқаррар шудааст ки ҷӯшоби тухми сабзии даштӣ таъсири талхаронӣ дорад дар сурати истеъмол кардани ҷӯшоби он мл рӯзе маротиба дар беморон нишонаҳои диурез серпешобӣ нест шуда ҳолати умумии бемор беҳтар мегардад ҳарорати бадан паст мефарояд аз тухми сабзии даштӣ экстракти даукарин ба даст дароварда шудааст ки флавоноидҳои зиёд дорад онро барои табобати иллати рагҳо кор мефармоянд таъсири таскинбахш ва васеъсозии рагҳоро низ доро мебошад доруро дар шакли қурс таблетка истеҳсол мекунанд тарзи истифода қурсӣ рӯзе маротиба дақиқа пеш аз хӯрок бояд фаромӯш накард ки хурӯҷи бемории зиқи дил стенокардия зери таъсири ин дору рафъ намешавад даукарин мубодилаи моддаҳоро дар дохили мушаки дил беҳтар сохта тангшавии рагҳоро пешгирӣ мекунад сабзиро дар тибб ҳангоми гипо ва авитаминоз истифода мебаранд тухми сабзӣ барои тайёр кардани маводи доруворӣ ва равғани эфири дар таркиби он буда барои истеҳсоли хушбӯӣ ва ароматерапия истифода мешаванд дар тибби халқӣ низ он татбиқи васеъ дорад ҷенерал моторс сокращенно джи эм автомобильная корпорация производящая автомобили в странах и продающая их в странах штаб квартира расположена в детройте основана в сша в вильямом дюрантом уже имевшим к тому моменту компанию бьюик является крупнейшим в мире производителем автомобилей принадлежат автомобильные марки джи эм тесно сотрудничает с рядом компаний разделяя рынки сбыта и производя совместную разработку автомобилей и двигателей кроме того джи эм является держателем крупнейшего пакета акций компании торговая марка дэу в корпорация продала млн легковых автомобилей и грузовиков по предварительным данным опубликованным компанией в конце января ее выручка в составила млрд чистый убыток млрд на заводах компании работает тысяч человек сейчас является партнером владеет обыкновенных акций предприятия оао автоваз по совместному предприятию сп автоваз выпускающему внедорожники и легковые автомобили кроме того сотрудничает с калининградским зао автотор где выпускаются автомобили компании под брэндами и в начале июня представители компании заявили что еще до начала работы сборочного завода в промзоне шушары компания будет собирать на временном заводе в арендованном цеху на заводе арсенал в районе финляндского вокзала петербурга лос анҷелес шаҳр дар има дар ғарбӣ иёлати калифорния дар соҳили укёнуси ором аҳолиаш ҳазор нафар дар ҳудуди шаҳр ҳазор нафар дар атрофии шаҳр арзу тӯли географӣ с ш з д шаҳри лос анҷелес соли аз тарафи мустамликадорони испанӣ таъсис ёфта буд баъди ба даст овардани соҳибистиқлоли мексика ба ҳамин давлат дохил мешуд соли дар давоми ҷанги има ва мексика шаҳри лос анҷелес ба ҳайати има дохил шуд аз ҳама кӯчаи дарозтарин дар лос анҷелес ин хиёбони ки дарозиаш км мебошад дар амал ин хиёбон ба масофаи км аз даруни худи шаҳри лос анҷелес водии то ба тӯл кашидааст аз ҳама кӯчаи кӯтоҳтарин дар лос анҷелес ин кӯчаи ки дар маркази шаҳр ҷойгир мебошад дарозии он метр аст кучаи сезам сериали телевизиони амрикои барои бачаҳои томактаби ва яке аз пешравони стандарти барномаои таълимию фарҳангии телевизиони ки дар бар якчоя таълим ва тарбия ва маориф мегирад бо лухтакҳои худ машҳур аст ки аз тарафи лухтаксоз чим хенсон сохта шудаанд беш аз эпизодҳои ин барнома дар фасл сохта шудаанд кадоме ки ин барномаро яке аз дарозтарин барномахо дар има хисоб меравад кучаи сезам дар има аз тарафи ташкилоти ғайри фоида сохта мешавад дар гузашта бо номи машҳур буд ки аз тарафи ва асос гузошта шудааст вай рузи ноябр дар шабаки баромад ва дертари ҳамон сол ба рафт барои таъсири манфи кучаи сезам яке аз бехтарин барномаҳои шоуи таълими барои бачахо дар тамоми ҷаҳон мебошад тегзос мфа иёлатест дар қисми ҷануби има аз ҷиҳати шумораи аҳолӣ ва аз ҷиҳати фарохии масоҳат яке аз калонтарин иёлатҳои има ҷойи ум аз ҷиҳати фарохии масоҳат км баъд аз аляска ва ум аз ҷиҳати шумораи аҳолӣ наф баъд аз калифорния тегзос яке аз марказҳои кишоварзии амрикоӣ молпарварӣ маориф саноати газунафт ва кимиё институтҳои молиявӣ аст марказ шаҳри остин шаҳрҳи бузургтарин хюстон сан антонио даллас форт уэрт эл пасо номгузории иёлат аз забони испониёӣ ва он бошад аз забони ҳиндуҳои қабилаи кадо бармеояд ва маънояш дӯст иттифоқчӣ аст бештари динҳо протестантӣ ва ислом ба назар мерасад сергей иванович ожегов забоншиноси рус ва советӣ луғатшинос доктор илмҳои филологӣ сергей ожегов рӯзи сентябри соли дар поселкаи каменное ҳозира шаҳри кувшиново губернияи твер таваллуд шуд донишгоҳи ленинградро хатм кард шогирди в в виноградова ва л в щерба сарвари сектори маданияти нутқи донишкадаи забони русӣ дар аф ссср аз яке аз муаллифони фарҳанги забони русӣ аз рӯи редаксияи д н ушаков муаллифи луғати забони русӣ якҷилда нашр основные труды посвящены русской лексикологии и лексикографии истории русского литературного языка социолингвистике культуре русской речи языку отдельных писателей п а плавильщикова и а крылова а н островского и др редактор орфографического словаря русского языка изд словарей справочников русское литературное произношение и ударение правильность русской речи основатель и главный редактор сборников вопросы культуры речи донишгоҳи оксфорд куҳантарин донишгоҳи англисзабонҳо ва нахустин донишгоҳи британияи кабир донишгоҳ дар заминаи мактабе ки алфреди бузург ташкил карда буд таъсис ёфтааст соли таъсисаш номаълум аст вале тибқи тахминҳо соли донишгоҳи оксфорд пас аз соли баъди он ки шоҳ генрихи таҳсили донишҷӯёни англисро дар сорбонна фаронса манъ кард ҳамаи онҳо инчунин омӯзгорон ба англия баргашта дар оксфорд ба таҳсилу тадрис шурӯъ намуданд рушд ёфта шӯҳрат пайдо кард нахустин коллеҷҳо дар таркиби донишгоҳ дар садаи ташаккул ёфтанд куҳантарин коллеҷҳои оксфорд блекфрайар коллеҷи донишгоҳӣ коллеҷҳои баллиол ва мертон коллеҷи навтарин келлогг ибтидо донишгоҳи оксфорд ҳамчун муассисаи олии таълимии асримиёнагӣ макони тайёр кардани ходимони калисоҳо буд аммо баъдан муассисаи таълими ҳатмии намояндагони қишри болоии ҷомеа гардид то имрӯз донишгоҳи оксфорд яке аз донишгоҳҳои бонуфуз ва маъруфи ҷаҳон ба ҳисоб меравад сохтори донишгоҳи оксфорд аз донишгоҳи марказӣ ва коллеҷҳо иборат аст донишгоҳи марказӣ муассисаҳои таълимӣ ва марказҳои таҳқиқотӣ инчунин шуъбаҳои маъмурӣ китобхонаҳо зиёда аз ва осорхонаҳо осорхонаҳои таърихи табиат питта риверс ва таърихи илм ро дар бар мегирад донишгоҳи оксфорд коллеҷ дорад ки онҳо муасиссаҳои худмаблағгузори мустақили таълимӣ буда ба донишгоҳи марказӣ мансубанд ғайр аз ин хобгоҳи умумӣ дорад ки иттиҳодияҳои динӣ таъсис додаанд онҳо дорои мақоми коллеҷ набуда то ҳол хусусияти насронӣ доранд вазифаҳои донишгоҳи марказӣ ва коллеҷҳо гуногунанд донишгоҳ моҳияти курсҳои таълимиро муайян мекунад ва дарсҳо дар коллеҷҳо мегузаранд ҳамчунин маърӯзаҳо семинарҳо ва корҳои озмоиширо ташкил карда барои тадрис ва омӯзиш шароит китобхона озмоишгоҳ осорхона синфхонаҳои компютерӣ фароҳам меорад бо хидматрасонии маъмурӣ қабул ва имтиҳони донишҷӯёни магистратура аспирантура машғул шуда низоми арзёбии донишро муайян мекунад ва дараҷаҳои илмӣ медиҳад коллеҷҳо барои қабул ва таҳсили донишҷӯёни бакалавриат инчунин интихоби донишҷӯён дар магистратура масъул мебошанд дар донишгоҳ самтҳои гуногуни илм аз ҷумла фанҳои риёзиёт физика иҷтимоӣ табиӣ ва тиб омӯзонида мешаванд ва таълими барномаҳое ба роҳ монда шудааст ки барои гирифтани дипломи бакалавр магистр ва доктори илмҳои мусоидат менамоянд машғулиятҳои таълимӣ маърӯзаҳо семинарҳо корҳои озмоишӣ дар донишгоҳ марказонида шуда барномаҳои таълимӣ ҳамоҳанг гардидаанд дар донишгоҳи оксфорд зиёда аз донишҷӯ аз ҷумла қариб нафар дар бакалавриат таҳсил мекунанд беш аз дарсади донишҷӯёни магистратура ва аспирантура аз кишварҳои хориҷӣ мебошанд ба онҳо қариб омӯзгор таълим медиҳанд ҳазорҳо сиёсатмадорони маъруф олимону ходимони бузурги илм адабиёт санъат аз ҷумла шоҳ эдварди ва эдварди сарвазири англия маргарет тетчер тони блер ва девид кемерон порсо қариб роҳбари бизнеси бузурги ҷаҳон хатмкардагони донишгоҳи оксфорд мебошанд аз ҷумлаи омӯзгорон ва хатмкардагони донишгоҳи оксфорд нафар дорандаи мукофоти нобел ва қариб кас соҳиби медалҳои олимпӣ ҳастанд таҳсил дар донишгоҳи оксфорд агар ба ашрофзодагони англис анъанаи бисёрасра ва боиси ифтихор бошад барои донишҷӯёни болаёқат имкониятест барои олими сатҳи ҷаҳонӣ шудан барои ба донишгоҳи оксфорд дохил шудан маблағи калон хароҷоти солонаи зиндагӣ қариб фунт маблағи таҳсил вобаста ба ихтисоси интихобшуда санъат фунт илм фунт тиб фунт инчунин дар сатҳи англисҳо донистани забони англисӣ зарур аст ариза тирамоҳ пеш аз оғози соли хониши оянда пешниҳод карда мешавад комиссияи махсус баҳои дониш фақат аъло мактуби тавсиявиро баррасӣ карда суҳбат доир мекунад донишҷӯёнро на аз рӯи маблағи зиёд доштан балки сатҳи дониш интихоб мекунанд соли хониш дар донишгоҳи оксфорд моҳи октябр оғоз меёбад ва аз се бахш семестр иборат аст миклмасс тирамоҳӣ хилари зимистона ва тринити баҳорӣ уолтер элайас дисней ҳамчунини маъруф ба уолт дисней афб декабри соли чикаго декабри соли бербанк рассом мултипликатори амрикоӣ коргардони филм ҳунарпеша филмноманавис ва таҳиякунандаи филм бунёдгузори ширкати ки ҳоло ба империяи чандрасонаии табдил ёфтааст рассоми машҳури амрико и уолт дисней декабри соли дар шаҳри чикаго таваллуд шудааст соли оилаи онҳо ба ферма ба штати миссури омаданд ва соли ба кансаз омаданд ӯ се бародар ва як хоҳар дошт ташкилоти ӯ яке аз ташкилотҳои беҳтарин дар ҷаҳон ба шумор меравад ташкилоти ӯ асосан акнун яке аз машҳуртарин ташкилоти уолт дисней имрӯзҳо даромади яксолаи ӯ ба миллиард доллари амрикои баробар аст бародари ӯ рой ба корҳои уолт ёри мерасонд рой ду духтар дошт диана ва шэрон уолт афсонаи микки маус ро сохта аст ӯ декабри соли вафот кардааст адабиёти осиёи миёна газетае буд ки баъди ташкили комитети ташкилии ин итиҳоди шӯрави ҳамчун органи бюрои ташкилии осиёи миёна гии ин итиҳоди шӯрави аз ноябри соли то сентябри соли дар тошкент мебаромад ба ҳайати таҳририяи адабиёти осиёи миёна м алексеев муҳаррири масъул с трегуб ҷонишини муҳаррир ашӯров лоҳутӣ мачидӣ тукумбоев чориев семёнов круковский моначинков ки намояндагони адабиёти рус тоҷик ӯзбек кирғиз ва туркман буданд дохил мешуданд дар сахифаҳои адабиёти осиёи миёна тарҷумаи чандин асарҳои бадеии адибони тоҷик хабару макола ва хулосаву материалҳои гуногун доир ба ин адабиёт ҷой гирифтаанд дар газета табрики садриддин айнӣ ба муносибати интишори адабиёти осиёи миёна ва достони у октябри сола чоп гардидааст дар адабиёти осиёи миёна оид ба садриддин айнӣ а лохутӣ рабиӣ саидалӣ вализода муллодуст қандзодаи ёгедӣ ва дигарҳо мақолахо чоп шудаанд газета рочеъ ба рафти съезди уми нависандагони тоҷикистон май маълумот дода қисми маърузаю нутқдои раисн фахрии комитети ташкилии ин тоҷикистон а лохутӣ раиси комитет носиров с айнӣ фитрат поль низан франция обид исматӣ ғанӣ абдулло алихуш р налил юртаев мирзо турсунзода рабиӣ бектош расулӣ музаффара дайламӣ хаким карим ва дигарҳо адибонро дастраси хонандагон намудааст витамин а ретинал чашмро пурқувват ва инкишофи мътадили организмро таъмин менамояд агар дар организм витамини а нарасад ранги рй парида пст хушку шахшл шуда дар рй ҳар гуна рихинакҳо мебарояд мй хушк ва беҷило нохунҳо мрт мешаванд аломатҳои асосии норасоии ин витамин ршноитарсй ва шабкрй аст танҳо маҳсулоти чорво ҷигари ҳайвонот ва моҳй маска ва равғани зард панир зардии тухм витамини а доранд дар маҳсулоти растанигй витамини а дар шакли провитаминҳо пигментҳои каротиноидҳо вомехранд каротиноидҳо дар сабзй помидор қаламфур пиёзи кабуд шилха коҳу хуч зардолу ангат ғубайро ва ғайра бисёранд каротиноидҳоро организм дар якҷоягйбо равған хуб ҳазм мекунанд аз ин р ба хуриши сабзавот қаймоқ ё равғани растанй ҳамроҳ кардан хеле муфид аст дар ҳолати пухтупази муқаррарй ва очоронй витамини а ва каротиноидҳо бетағйир мемонанд аммо ҳангоми хушконидани хрокворй ва доғ кардани равған онҳо вайрон мешаванд кирми карам як навъ шапалак ки карам мехӯрад дарозиаш то мм рангаш ашхаби сабзча сабз ё бур аст пахноии болҳои кушодаи шапалаки он то мм боли пеши бури раху холдор ва ранги болҳои кафо нисбатан паст соле маротиба насл меорад ба пушти барги карам туда туда тои тухм ниммудаввари ашхаби ашхаби мегузорад кирмина асосан барги карамро мехурад вале ба тамоку офтобпараст лаблабу нахуд пиёз коху ва ғайра низ зарар мерасонад зочаи кирми карам зимистонро дар хок мегузаронад ва мохҳои март апрел ба шапалак табдил меёбад тадбирҳои мебориза шудгори чукури тирамоҳи дар давраи тухмгузории шапалаки кирми карам ба киштзор сар додани трихограмма ба хар гектар то ҳазор пошидани инсектицидхо ва ғайра яке аз масъалаҳои мухимме ки маҷаллаи адабиёти ба он аҳамияти дарачаи аввал медихад равшан кардани руйдодҳои адабиёти советии сермиллат аст газета дар бораи эчодиёти намояндагони намоёни адабиёти советии тоҷик с айнй а лохутй ч икромй с улуғзода р чалил м каноат ф мухаммадиев л шералӣ ва дигарҳо низ маколахо чоп карда фикру мубоҳисаҳои худро изхор доштааст дар сахифаҳои маҷаллаи адабиёти хусусан мирзо турсунзода бо маколаҳои зиёди публисистӣ ва танкидй баромад кардааст шеъру достонҳояш чоп гардидаанд олимон ва адибу мунакдидони тоҷик м осимй м каноат ф ниезӣ л шералӣ м шукуров а сайфуллоев м муллочонов ва диг дар мубохисаҳои адабии маҷаллаи адабиёти иштирок кардаанд кенгуру ҷонварест халтадори ширхур дарозии танаш аз см то м думаш то см вазнаш кг пойҳои қафо ва думаш хуб инкишоф ёфтаанд бо пойҳои қафо ҷаста ҷаста роҳ мегардад то м меҷаҳад думи кенгуру дар вақти ҳаракат мувозинати баданро нигоҳ дошта ҳангоми ором истодан вазифаи такягоҳро иҷро мекунад намуди кенгуру мавҷуд аст кенгуру ҷонвари алафхӯр буда дар ҳамвориҳои сералафу пахтазори австралия ҷазираҳои гвинеяи нав тасмания ва бисмарк зиндагонӣ мекунад баъзе ҳашарот ва ҳар гунна кирмҳоро низ мехӯрад кенгуриҳои дарахтгард ва шохгард ҳам мавҷуданд кенгуру одатан шабона мегардад ва ниҳоят эҳтиёткор аст давраи ҳамлааш шабонарӯз соле бача мезояд дарозии баданаш қариб см аст баҷахояшро то моҳагӣ дар бағалхалтааш бардошта мегардад кенгуриҳои калон қариб қир шудаанд кенгуруҳо ба чарогоҳҳо ва баъзе намудҳояшон ба зироати хоҷагии халқ зарар меоранд гӯшт ва пашмашро истифода мебаранд дар боғҳои ҳайвонот низ афзоиш меёбад намудаш ба китоби сурх и иттифоқи байналхалқии муҳофизати табиат дохил шудааст фотеҳ ниёзӣ апрели соли гуз сӯфӣ розиқи шаҳри самарқанд сентябри соли шаҳри душанбе нависанда ходими давлатӣ ва ҷамъиятӣ нависандаи халқии тоҷикистон барандаи ҷоизаи давлатии ба номи а рӯдакӣ корманди шоистаи маданияти тоҷикистон узви иттифоқи нависандагони тоҷикистон аз с омӯзишгоҳи педагогии самарқанд ва шӯъбаи шабонаи институти давлати педагогии тошкандро хатм намудааст ходими адабии рӯзномаи ленин йӯли ҳақиқати ӯзбекистон ин рӯзномаҳо дар самарқанд нашр мешуданд соли ба сталинобод ҳоло душанбе омадааст котиби масъули рӯзномаи барои маорифи коммунистӣ баъд газетаи муаллимон ҳоло омӯзгор тоҷикистони сурх баъд тоҷикистони советӣ ҳоло рӯзномаи ҷумҳурият моҳи декабри с ихтиёран ба фронт ҳамчун аскар барои мудофиаи ватан рафтааст иштирокчии ҷбв ии с агитатор тарғибгар муҳаррири масъули рӯзномаи за родину ҷонишини муҳаррири рӯзномаи красноармейская правда пас аз анҷоми ҷанг ҷонишини муҳаррири рӯзномаи округи ҳарбии туркистон фрунзоветс ва баъди истеъфо аз хизмати ҳарбӣ ба тоҷикистон баргашта котиби масъул муҳаррири маҷаллаи шарқи сурх ҳоло садои шарқ котиби правленияи иттифоқи нависандагони тоҷикистон ҷонишини раиси кумитаи давлатии телевизион ва радиошунавонии назди совети вазирони тоҷикистон кор кардааст узви комиссияи марказии адабиёти ҳарбии бадеии иттифоқи нависандагони иҷшс раёсати нашриёти советский писател ва фонди адабии иҷшс буд фаъолияти эҷодиро аз нимаҳои солҳои сиюми асри гузашта шурӯъ карда шеърҳои ӯзбекияш дар маҷмӯаҳои маяк таронаҳои рӯз муҳаббат чоп шудаанд баъдан асарҳояшро комилан ба тоҷикӣ таълиф кардааст соли театри давлатии академӣ драмавии ба номи абулқосим лоҳутӣ драмаи ватандӯстон и ӯро ҳамроҳи с ғанӣ саҳнагузорӣ кардааст соли китоби очеркҳои ҷангияш интиқоми тоҷик интишор ёфтааст романи аввалини ӯ вафо аз ду қисм соли ба русӣ соли ба форсӣ аз чоп баромадааст ки воқиъоти солҳои ҷангро дар бар мегирад ин роман борҳо ба тоҷикӣ ва русӣ соли ба хитоӣ чоп шудааст баъдан қиссаҳои димаи диловар ҳисса аз қиссаҳои ҷанг одамон ва мулоқотҳо духтари ҳамсоя и ӯ ба табъ расидаанд романҳои ӯ ҳар беша гумон мабар ки холист сарбозони бесилоҳ тасвири манозири ҷангро идома дода борҳо ба русӣ тарҷума ва нашр шудаанд қиссаҳои пахта ва гул фоҷиаи боғистон дар мавзӯи мубрами рӯз деҳқонӣ ва маданият офарида шудаанд куллиёти осораш дар чаҳор ҷилд чоп шудааст драмаи кӯпрук аз тарафи театри давлатии академӣ драмавии ба номи абулқосим лоҳутӣ борҳо пешкаши тамошобинон гардидааст дар асоси филмномаҳояш филмҳои ҳунарии духтари сеюм ҳамроҳи и филимонова оилаи ғаюровҳо ҳамроҳи а стругатский бардошта шудаанд асарҳои алоҳидаи м садовяну ш рашидов ю фучик ва дигаронро ба тоҷикӣ гардондааст аз с пурра ба корҳои эҷодӣ машғул шудааст муаллифи маҷмӯаи ҳикояву очеркҳои бисёр асарҳояш ба забонҳои халқҳои собиқ ссср хитоӣ полякӣ олмонӣ чехӣ булғорӣ англисӣ урду ва ғ тарҷума шудаанд ҷоизаи давлатии тоҷикистон ба номи рӯдакиро барои романи вафо гирифтааст ба номи фотеҳ ниёзӣ яке аз кӯчаҳои шаҳри душанбе гузошта шудааст яке аз муассисаҳои таълимии ноҳияи ёвон ба номи ӯ мебошад гавазн говазн ҷонварест аз оилаи ширхӯрҳои ҷуфтсум дар дунё намуди гавазн вуҷуд дорад гавазнҳо дар авруосиё амрикои шимолӣ ва ҷанубӣ африқои шимолӣ ва осиё дучор меоянд онро одамон ба австралия ва зеландияи нав низ бурдаанд гавазн ҳайвони базебу чолок буда шохи панҷашакли калон пойҳои дарозу боқувват думи кӯтоҳ ва гӯшҳои калон дорад бештар гавазнҳои нарина шохдор мешаванд гавазни обӣ шох надорад нарина ва модинаи гавазни шимолӣ шох дорад шохи гавазнҳо ҳар сол афтода ба ҷойи он шохи нав месабзад ранги гавазнҳо бештар малла аст ҷавонаҳои онҳо ғолибан холдор мешаванд гавазнҳо дар биёбон дашт бешазор тундраи арктикӣ ва ҷангалҳои кӯҳӣ зиндагӣ мекунанд дар як якунимсолагӣ болиғ мегарданд баъзе гавазнҳо тирамоҳ гавазнҳои дигар зимистон ҷуфт шуда баъди моҳ гоҳе бача мезоянд ғизои гавазн алаф бутта барг пӯстлох ва шоху навдаи дарахтон аст баъзе намуди гавазнҳо танҳо зиндагӣ мекунанд вале бисёр намуди онҳо гурӯҳ гурӯҳ умр ба сар мебаранд сарварии чунин гурӯҳҳо ба уҳдаи як гавазни нарина аст дар давраи гушн байни гавазнҳои нарина барои интихоби ҷуфти худ задухӯрди шадид ба вуқӯъ мепайвандад дар минтақаҳои гармсер гавазнҳо тамоми сол ҷуфт мешаванд дар минтақаҳои иқлимашон муътадил давраи ҷуфтшавии онҳо тирамоҳ ё зимистон фаро мерасад дар тоҷикистон як намуди гавазн холгул хонгул дучор меояд онро дар мамнуъгоҳҳо нигоҳубин ва парвариш мекунанд хоҷагиҳои ҷангали ҷумҳурӣ ба муҳофизат ва афзоиши саршумори гавазнҳо эътибори ҷиддӣ медиҳанд шикори гавазн қатъан мамнӯъ аст алишер навоӣ низомуддин мир алишер феврали ҳирот январи ҳамон ҷо шоир ва мутафаккир асосгузори адабиёти классикии ӯзбек ходими давлатӣ ӯ дар осори ӯзбекии худ бо тахаллуси навоӣ ва дар ашъори тоҷикиаш бо тахаллуси фонӣ шеъру асарҳо эҷод кардааст падари навоӣ ғиёсуддин аз амалдорони дарбори абулқосим бобур солҳои ҳукмрониаш буд ӯ ба адабиёт шавқи зиёд дошт ва бо аҳли завқ сӯҳбатҳо меорост модараш аслан аз кобул буда дар хонадони тимуриён дояи кӯдакони онҳо будааст навоиро дар чорсолагӣ ба макта ниҳоданд вай бо ҳокими ояндаи хуросон ҳусайни бойқаро солҳои ҳукмрониаш дар як ҷо тарбия гирифтааст дар мактаб ба навоӣ мувофиқи анъанаи он замон бар замми хату савод ва заруриёти динӣ аз асарҳои бӯстон ва гулистони саъдӣ инчунин мантиқ ут тайри атторро низ таълим додаанд аз гуфтаи худи навоӣ бармеояд ки таҳсили расмии ӯ бо забони туркӣ ва арабӣ гузаштааст аммо таҳсили навоӣ дар ҳирот дер давом накард баъди вафоти шоҳрух солҳои ҳукмрониаш байни авлодони тимур солҳои ҳукмрониаш барои тоҷу тахт муборизаи тезу тунде шуд ва падари навоӣ аз ин низоъҳо ба танг омада маҷбуран бо оилаи худ ба тарафи ироқ фирор кард ва муддате дар шаҳрҳои тафт ва шероз зиста соли боз ба ҳирот баргашт ва бо фармони бобур ҳокими сабзавор таъйин шуд дар тӯли ин муҳоҷират навоӣ таҳсили илмро давом дода дар баробари улуми расмӣ аз хоҷа юсуфи бурбон илми мусиқиро омӯхт дар синни солагӣ аз падар маҳрум гашт ӯро бобур ба тарбияи худ гирифта с ба машҳад бурд навоӣ дар машҳад низ ҳамроҳи ҳусайни бойқаро дониши худро дар соҳаи фалсафа мантиқ риёзиёт ва адабиёт такмил дода бо шоирони номӣ сайд ҳасани ардашер камоли турбатӣ вохурд фаъолияти эҷодии навоӣ дар синни то солагиаш оғоз ёфтааст дар солагӣ ӯро чун шоири зуллисонайн шинохтанд чунки ӯ дар осори ӯзбекии худ бо тахаллуси навоӣ ва дар ашъори тоҷикиаш бо тахаллуси фонӣ шеъру асарҳо эҷод кардааст навоӣ соли ба ҳирот баргашта аз ҷомӣ илми қофияро таълим гирифт аммо зиндагии навоӣ дар ҳирот дер напоид ҳокими нави хуросон абу саид ӯро аз мухолифони худ дониста молу мулкашро мусодира карда соли ба самарқанд бадарға намуд навоӣ дар самарқанд бо олимону адибон ва намояндагони аҳли санъати онҷо шиносоӣ пайдо кард ҳокими самарқанд ки бо тахаллуси вафоӣ шеър мегуфт авоиро дастгирӣ намуд навоӣ дар ин шаҳр омухтани назарияи адабиётро ҷиддан давом дода илми фиқҳро аз фазлуллоҳ абулайс таълим гирифт ӯ бо амир шайхами суҳайлӣ вомехурад хар ду дӯстони ҷонӣ шуданд дар самарқанд навоӣ аз ҷиҳати моддӣ тангӣ кашида бошад ҳам аз ҷиҳати дониш ва касби шоирӣ хеле камол ёфт соли дар ҳирот ҳусайни бойқаро ба сари ҳокимият омад ва навоиро ба дарбор даъват кард навоӣ таҳсилашро дар самарқанд катъ намуда ба ҳирот баргашт ва ба муносибати иди рамазон дар мадҳи ҳусайни бойқаро бо радифи ҳилол қасидае навишта аз мукаррабони султон гардид соли аввал муҳрдори давлат таъйин гардид ва баъдтар вазифаи вазир ва унвони амирро соҳиб шуд вале кашмакашу низоъ ва хабаркашиву ҳасадбарии аҳли дарбор навоиро ба танг оварданд ӯ соли аз хидмати давлатӣ даст кашид ва соли ҷомиро пир баргузида вориди фирқаи нақшбандия гардид вале соли ӯро маҷбуран ҳокими ҳирот таъйин карданд навоӣ бо тарзи давлатдории ҳусайни бойқаро ки аксар вақти худро ба айшу нуш сарф мекард розӣ набуд ва пеши онро гирифтани мешуд аз ин рӯ султон бо мақсади аз пойтахт дур кардан ӯро зимистони соли ҳокими яке аз вилоятҳои дурдаст астаробод таъйин кард навоӣ соли ба ҳирот баргашта ва робитаашро аз дарбор канда то охири умр ба таълифу тасниф машҳур шуд навоӣ самараи фаъолияти сиёсӣ илмӣ ва адабии худро сарфи ободонин мамлакат сохтмони биноҳои хайрия ва осоишу пешрафти мардум карда буд алишер навоӣ январи дар ҳирот ба хок супорида шудааст ин мақола ба моҳи тақвимии август бахшида шудааст агар шумо дар бораи императори риме октавиан август донистан мехоҳед нигаред август гай юлий сезар октавиан август моҳи ҳаштум дар календари григориани шашум моҳи соли рими қадим ки то реформаи сезар аз март оғоз ёфтааст аввал аз ном дошт номи ҳозираашро аз номи императори якуми рим октавиан август гирифт номи шахсеро ки сенати рим ҳамчун моҳ гузошт хусусан дар ин моҳи зиндагии император дар ин моҳ клеопатра даргузашт август дар забони лотинӣ божественный величественный маъно дорад аввал рӯз дошт аммо октавиан август вайро ба рӯз гардонид барои он ки ин моҳи бахшида ба юлий сезар кӯтоҳтар набошад рӯзи иловагиро аз моҳи феврал гирифта буданд дар давоми рӯзи аввали моҳи август офтоб дад аломати шер аломати зодиака меистад ва дар се қисми охир дар аломати дева знак зодиака дар олмониҳо август пеш раньше назывался месяцем жатвы санкт петербург аз августи то январи соли петроград аз январи соли то сентябри соли ленинград дуюмин бузургтарин шаҳри русия шаҳри дорои аҳамияти федералӣ маркази маъмурии ҳавзаи федералии шимолу ғарбӣ ва вилояти ленинград асосгузораш петри майи солҳои пойтахти пойтахти давлати русия воқеъ дар шимолу ғарби федератсияи русия дар соҳили халиҷи фин ва дар даҳанаи дарёи нева дар санкт петербург суди конститутсионии федератсияи русия шӯрои ҳералдики назди президенти федератсияи русия мақомоти ҳокимияти вилояти ленинград ассамблеяи байнипарлумонии кишварҳои идм ҷойгир шудаанд дар шаҳр ҳамчунин сарфармондеҳии флоти ҳарбию баҳрӣ ва ситоди ҳавзаи ғарбии ҳарбии қувваҳои мусаллаҳи русия ҷой гирифтаанд пахши телевизионӣ дар ленинград соли оғоз ефта буд имрӯз дар санкт петербург зиёда аз эфир шабакаҳои телевизиони ноқилӣ ва моҳвораӣ ки аз онҳо то дар пахши аналогӣ пахши стандарти стандарти ба эфир мебароянд александр сергеевич пушкин маскав санкт петербург шоир асосгузори адабиёти классикии рус аз оилаи дворянини миёнаҳол авлоди падарии ӯ аз боярҳои ашрофон и қадим буда модараш набераи писари князи ҳабашистон ходими ҳарбии давраи ҳокимияти пётри ганнибал гиброхим аввалин қувваозмоиҳои пушкин дар шеър ба солҳои бачагии ӯ рост меоянд солҳои таҳсил дар литсеи царское село дар шоирӣ шӯхрат ёфт барои муҳассилини литсеи царское село ки пушкин соли ба он дохил шудааст интишори ғояҳои озодихоҳй хос буд ба равнақи афкори инқилобӣ ва ватандӯстӣ ҷанги ватании соли низ мусоидат кард ва дар нахустин шеърҳои пушкин таъсири муфиде гузошт хотираҳо дар бораи царское село шаҳрча гул хоб орзу ба дӯстом ва диг пушкин бо ҷамоаи адабии и м карамзин ва сонитар бо п я чаадаев робита пайдо кард дар ашъори ин давра тасвири зиндагии туфонии шоири ҷавон ва ҷомеаи петербург мавқеи калон дорад руҳи озодидустӣ ва лиризми нарм омезиши анъана ва навпардозиҳои далеронаи рамантикӣ ба ашъори пушкин ба чаадаев ба жуковский таҷаддуд ҳусни нав бахшидааст пушкин дар ин солҳо ба достонсароӣ рӯ оварда тадриҷан ба кашфиётҳои нодир расидааст ки зимни таъсири сюжет ва мазмунҳои барои адабиёти рус нав дар сабки нотакроре сурат гирифтаанд аввалин достони шоир руслан ва людмила ифодаи андешаҳои лирикӣ дар сюжети шарқй боигарии забони русӣ ва рӯҳи романтикии вай аст пушкин дар ин достон ба воситаи образҳои афсонавй рӯҳи замонро моҳирона ифода кардааст мавзуи шарқ ва истифодаи мазмунҳои романтикии рӯзгори пурошуби мардуми ин кишварҳо дар эҷодиёти пушкин бештар ҷой гирифта пас аз сафари ӯ ба кавказу қрим заминаи ҳаётӣ пайдо мекунад сафари ӯ ба ҷануб аз роҳи киев ва одесса гузашта бо декабристон в ф раевский п и пестель м ф орлов мулоқот кардааст шавқи амалиёти озодандешӣ ва озодфикрии ӯро афзуда ба силсилаи достонҳои ҷанубӣ шеърҳои романтикии ӯ ибтидо гузоштанд шеъри ханҷар достонҳои бандии кавказ бародарони ғоратгар фавораи бохчасарой таълифи романи манзуми евгений онегин низ ҳамон ҷо шурӯъ шудааст сафари кавказу қрим ва таълифи силсилаи достонҳои ҷанубии пушкин бо марҳилаи байронпарастӣ ва омузиши ӯ аз таҷрибаи романтизми инқилобии европа мувофиқ меояд ин аст ки дар достонҳо ва ашъори ин давра назари амиқи пушкин ба фалсафаи озодӣ ба исёни ишқ ва шахсияти озодипараст мушоҳида мешавад дар достони дигари пушкин лулиҳо ки онро қуллан олии кашфиётҳои романтикии пушкин метавон намид шахсият ҷамъият ва иллатҳои он ба дараҷаи баланди тасвир расидаанд тадқиқи бадеии масъалаҳои инсон ва олами ҳастй зиддиятҳои иҷтимоии давр ва табақаҳои гуногуни одамон дар олами феодалии крепостноӣ аз мавзӯъҳои асосии эҷодиёти пушкин қарор мегиранд офтоб аз оф ҷирм ва тоб тобанда тобоӣ шамс меҳр уршед астр наздиктарин ситораест ки дар маркази системаи офтоб воқеъ буда аз плазмаи тафсон таркиб ёфтааст аломати астрономиаш офтоб массаи офтоб килограмм буда аз массаи замин маротиба зиёд аст ва и массаи ҷирмҳои системаи офтобро ташкил медиҳад масофаи байни офтоб ва замни дар давоми сол аз миллион километр январ то миллион километр июл тағйир меёбад қимати миёнааш миллион километр аст ки онро чун воҳиди астрономӣ қабул кардаанд зичии миёнаи моддаи офтоб килограмм метрэ тезшавии қувваи вазнинӣ дар сатҳи офтоб м ооп ҳарорати сатди офтоб ки аз рӯи афканиши пурраи он мувофиқи қонуни афканишоти стефану болс ман муайян карда мешавад ба то к баробар аст баъд аз ихтирои телескоп мушоҳидаи офтоб характери илмӣ пайдо кард доғҳои офтоб кашф ва даври чархзании он дар атрофи меҳвараш муайян карда шуд соли астрономи немис г швабе даврияти хурӯҷи офтобро ошкор кард соли й фра унгофер дар спектри офтоб хатҳои тираи фурӯбурдро дарёфт аз соли ин ҷониб гирифти офтобро мунтазам мушоҳида мекунанд дар натиҷа дар офтоб тоҷ хромосфера инчунин протӯберансҳо ошкор гарди данд соли астрономи америкоӣ ҷ ҳенл спектри доғдои офтобро омӯхта дар офтоб мавҷуд будани майдони магнитиро исбот кард дар ибтидои солҳои садаи радиоафканишоти офтобро кашф карданд дар нимаи дуюми садаи инкишофи гидродинамика ва физикаи плазма боиси пешравии физикаи офтоб шуд ҳоло бо ёрии мушакҳо расадхонаҳои автоматии маҳорӣ лабораторияҳои кайҳонии пилотдор афканишоти ултрабунафш ва рентгении офтобро тадқиқ мекунанд офтоб аз ҷумлаи резаситораҳои зард буда тақрибан миллион сол ин ҷониб вуҷуд дорад қадри фотовизуалии ситоравиаш ба қадри мутлақи ситоравиаш ба баробар аст офтоб нисбат ба маҷмӯи ситораҳои наздиктарин бо суръати метр сония ҳаракат мекунад офтоб андаруни яке аз шохаҳои галактикаи мо аз маркази он дар масофаи тақрибан кпк воқест атрофи галактикаро офтоб дар давоми тақрибан миллион сол як маротиба давр зада мебарояд и массаи офтобро гидроген ашро гелий ва тақрибан ро миқдори ҳама гуна элемент ҳои боқимонда ташкил медиҳанд дараҷаи ҳарорат дар маркази офтоб е к зичи тақрибан килограмм метр фишор зт в н ма тақр ат мебошанд чунин мепиндоранд ки манбаи энергияе ки ҷои энергияи парокандашударо пур ва ҳарорати баландро таъмин карда меистад реаксияҳои ядроӣ дар ҷараёни онҳо гидроген ба гелий табдил меёбад мебошанд ки дар қаъри офтоб ба амал меоянд афканиши пурраи офтоб аз рӯи мунавварии он муайян карда мешавад офтоб нисфирӯзӣ ба сатҳи замни тақрибан ҳазор лк сели рӯшноӣ меафканад қувваи рӯшноии офтоб шамъ мебошад иқтидори афканиши пур раи офтоб в ватт аст ки аз он тақрибан ватташ ба замин меафтад қабатҳое ки мушоҳидаи онҳо имконпазиранд атмосфераи офтоб ном доранд қисми асосӣ ва аз ҳама чуқури атмосфераи офтоб ки ғафсиаш тақрибан километр аст фотосфера ном дорад зичии модда дар қабатҳои бо лоӣ ь г сантиметр ва дар чуқуртарин қабатҳо то г сантиметр буда фишори миёнаи он қариби атм аст ҳарорати он аз дарун то берун тақрибан аз то ҳазор к кам меша вад аз ин сабаб қурси офтоб ба самти канораҳояш сиёҳтар мешаваду ҳудудҳои канорӣ тамоман торик мемонад фотосфера ягона минтақаи офтоб аст ки гидрогени нейтралӣ дорад металлҳо бошанд он ҷо иони засия шудаанд электронҳои озоди дар натиҷаи ионизасия ҳосилшуда бо атомҳои нейтралии гидроген пайваст шуда ионҳои манфии гидроген н ро ба вуҷуд меоранд ки онҳо афканишоти назарнамо ва инфрасурхро бисёр фурӯ мебаранд сабаби тира будани фотосфера ҳамин аст ва ин дар навбати худ боиси нисбатан кам шудани ғафсии фотос фера гардидааст дар таҳи фотосфера минтақаи конвексия мавҷуд аст ки дар он массаҳои ҷудогонаи газҳои тафсони болорав элементҳои конвек сия энергияро аз қабатҳои чуқур берун меоранд ғафсии минтақаи конвексия ҳазор километр мебошад қисми мушоҳидашавандаи фотосфе ра сохти дона дона гранулясионӣ дорад расми ки ин ҳам натиҷаи конвенсия аст унсурҳои асосии гранулясия гранулҳо донаҳои дурахшоне мебошанд ки гоҳо шакли бисёркунҷаро мегиранд сабаби дурахшонии донаҳо он аст ки ҳарорати онҳо аз ҳарорати фазои байни гранулаҳо к зиёдтаранд гранулаҳо ки андоза дошта дақиқа умр мебинанд сабаби дар зери фотосфера пайдо шудани ҳаракатҳои конвексионӣ ба тарафи берун фаврӣ паст шудани ҳарорат ва мавҷуд будани минтақаи дорои гид рогени қисман ионизонида аст дар фотосфера аксар вақт доғҳо ва машъалҳоро мушоҳида мекунанд доғҳо ташкилаҳои тирае мебошанд ки ди аметрашон то ба километр мерасад онҳо аз чанд соат кашида то чанд моҳ умр мебинанд доғдо одатан гурӯҳ гурӯҳ пайдо мешаванд гурӯҳҳоро ҳамеша машъалҳо флоккулаҳо протуберансҳо иҳота карда гирифтаанд дар наздикии онҳо афрӯзишҳои офтобӣ ба амал меоянд ҳамаи ин якҷоя қитъаи фаъоли офтобро ташкил медиҳанд миқдори миёнаи доғдо ва қитъаи фаъол инчунин ҳаҷми онҳо ба даври тақрибан сола тағйир меёбад нигаред хурӯҷи офтоб аз фотосфера болотар хромос фера ҷой гирифтааст ки дар он дар қабати ҳазор километр ҳарорат то ба даҳҳо ҳазор к меафзояд гидро ген гелий ва дигар элементҳо пай дар пай ионизасия шуда зичӣ бошад то ба г сантиметр кам мешавад аксари рахҳои рахшони спектри ултрабунафши офтоб дар хромосфера инчунин дар минтақаи гузариши байни хромосфера ва тоҷи офтоб ки болотар воқеъ шудааст ба вуҷуд меояд манбаи радиоафканишоти ди апазони саитиметрӣ низ хромосфера буда мавҷҳои десиметрӣ ва метрӣ инчунин афканишоти рентгенӣ аэ тоҷи офтоб ҳосил мешаванд тоҷи офтоб аз ҳудуд меояд ва ба андозаи даҳҳо радиуси офтоб паҳн мегардад хромос фера ва тоҷи офтоб одатан ҳангоми ги рифти офтоб хромосфера ба шакли як ҳалқаи гулобӣ ва тоҷ ба шакли хо лаи нуқрагин дар гирди қурси бо мох пӯшидашудаи офтоб мушоҳида мешавад расми тоҷи офтоб аз плазмаи тунуки ҳарораташ миллион к иборат аст ки дар сантиметр аз миллион камтар атомҳои ионизовида ва элек трон дорад зичии моддаи тоди о долгом и ба ҳадди меҳин расидани хурӯҷи офтоб хеле зиёд шуда ҳангоми суст шудани хурӯҷ кам шудан мегирад сохти тоҷ ба сохти майдони магнитии офтоб сахт алоқаманд аст афканишоти тоҷи офтоб аз рӯшноии дар электронҳои озод парокандашудаи фотосфера инчунин аз спектри эмиосионии рах рахи атоми карати пояизонидаи охан калций никел ва дигар элементҳо иборат аст азбаски гази тоҷ бисёр тунук ва тафсон аст бисёр зарраҳо аз суръати пара болӣ барон о километр сония зудтар ҳаракат мекунанд ва аз ин сабаб аз офтоб берун рафта метавонанд тоҷи офтоб умуман ташкилаи устувор нест ва бефосила ба фазои байни сайёраҳо паҳн мегардад сели доимии плазма ки ба ин сабаб ба вуҷуд меояд боди офтоб ном дорад омехтадои зарраҳои боди офтоб дар наздикиҳои замин ба ҳисоби миёна якчанд зарра дар сантиметр ва суръати он километр сония мебошад тоҷро то соли танҳо дар вақти гирифти пурраи офтоб мушоҳида мекарданд баъд аз ихтирои коро нограф тоҷро доимо мушоҳида мекардагӣ шуданд шакли тоҷ вобаста бо фазаҳои даври хурӯҷи оф тоб тағйир меёбад тоҷ ҳангоми ба ҳадди меҳин расидани хурӯҷ қад қади экватор тӯл кашида ва ҳангоми то ҳадди кеҳин паст шудани хурӯҷ қариб курашакл мешавад хуруҷи офтоб ба ҳодисаҳое ки дар атмосфера магнитосфера ва биосфе раи замин ба амал меоянд таъсир мекунад чунончи алоқамандии бай ни даври солаи хурӯҷи офтоб ва зилзила савияи оби кулҳо ҳосилнокии зироатҳои хоҷагии қишлоқ афзоиши ҳашарот эпидемияи грипп домана тиф вабо касалиҳои дилу г муқаррар карда шудааст тадқиқи хусусияти робитаи осмону замин аҳамияти калони илмӣ ва амалӣ пайдо кардааст дар ссср тақр ибан расадхона аз ҷумла расадхонаҳои қрим пулково муассисаҳои астрономии москва киев тошкент алмаато абастуман иркутск дар соҳаи умури офтоб кор ме баранд соли астрофизикҳои пул ково дар помир дар баландии етр аз соҳили баҳр телескопи махсус шинонда ба воситаи он офтобро мушоҳида карданд ва харитаи доғҳо ва афрӯзишҳои дар сатҳи н ба амал омадаро тартиб доданд се маркази илмии ҷаҳонӣ ссср штатҳои муттаҳидаи америка ва франсия дар бораи офтоб маълумот ҷамъ меоваранд маълумотҳоеро ки шабакаҳои стансияҳои ҷаҳонӣ дар бораи офтоб ҷамъ мекунанд ҳам барои ҳалли масъалаҳои физикаи офтоб замин ва фазоӣ байнисайёравӣ ва ҳам барои ҳалли масъалаҳои амалии хоҷагии халқ пешбинии шароити паҳншавии радиомавҷҳо ва тӯфонҳои магнитӣ ис тифода бурда мешаванд рейс ҳавопаймои ту компанияи пулковские авиалинии аз анапа ба санкт петербург августи соли парвоз мекард аз болои украина парвоз карда истода ҳавопаймо дар наздикии донетск авария шуд дар ҳавопаймо сарнишин пассажирон ва аъзоёни экипаж будаанд ҳамаи шахсони дар ҳавопаймобуда вафот карданд расонаҳо хабар медиҳанд ки ба ҳавопаймо раъдубарқ задааст версияҳо дар бораи теракт ё бархӯрдани рокетҳо асоснок нест ба август аз гуфтҳои компания пилот таҷрибаи беш аз ҳазор соат дошт аз инҳо қариб ҳазор бо ҳавопаймои ту президенти русия в в путин рӯзи августи соли рӯзи азодори эълон кард президенти украина виктор юшенко рӯзи август рӯзи азодори эълон кард маймун ё ҳайвонест ширмак дарозии танаш аз см игрункаи пакана то м горилла вазнаш аз кг то кг мешавад мағзи сари маймунҳо нағз инкишоф ёфтааст нохунҳои панҷаҳояшон ҳамвор танҳо нохунҳои чанголшакл дасту пояшон тои панҷа дошта барои зиндагӣ дар болои дарахт мувофиканд рӯй ва суфраи гӯши маймун мӯй надорад дандонҳояш мисли дандонҳои одамон аст меъдааш сода факат баъзе маймунҳои растанихур меъдаи мураккаб доранд буда узвҳои ҳис сомеа ва босирааш бештар таракки кардааст ранги мӯи бадани маймунҳо розалия мандрил пигатрикс мартишка ва ғайра кушод аст ба маймунҳои одамшакл гиббон дар ҷангалзорҳои африкои экваторӣ ва орангутан дар ҷазираҳои суматра ва калимантан мансубанд бештари маймунҳо рӯзона гурӯҳ гурӯҳ мегарданд дар болои дарахтҳо зиндагӣ карда меваю барг навдаҳои дарахт хашарот тукумшуллук тухми паррандаҳо ва паррандаҳои майдаро мехуранд мор паррандаҳои сохибҷангол ва тимсоҳ душманони асосии маймунанд маймунҳо тамоми фасли сол меафзоянд то бача мезоянд даври хамлашон аз моҳ то шаборӯз аст маймунҳои хурд сол ва маймунҳои калон то сол баъзан бештар умр мебинанд тахмин мекунанд ки маймунҳо аз кафдарозҳои мурдарафтаи давраи палеотсен ва эотсени амрикои шимолӣ ва эоцени аврупо пайдо шудаанд бисёр намудҳои маймун розалия греветсаи сабз орангутан шимпанзе горилла ҳифз карда мешавад маймунҳо чанд хел мешаванд гориллаҳо шимпанзе аҳроми миср аз муҳиммтарин ва бошукӯҳтарин сохтмонҳои барҷоймонда аз тамаддуни мисри бостон ҳастанд ки намодҳои ин тамаддун низ ба шумор мераванд теъдоди ҳирами шинохташуда то соли дар миср мавҷуданд ки бештари онҳо оромгоҳи фиръавнҳо ва шаҳбонуҳяшон дар давраҳои дудмонии куҳан ва миёна ҳастанд дар мисри бостон як дин вучуд надошт дар ончо бисёр динхо мавчуд буданд ки худоҳои гуногун доштанд аз ҳама дини дар он давра машҳур буда ин дини пантеони ки худои он пантеон буд мебошад аҳроми пирамиды миср ин бузургтарин хайкалҳои миср мебошанд ки дар байнашон яке аз муъчизаҳои ҷаҳон мавчуд аст ахромахо худ як кабрҳои ошёнбаланди аз сангҳои азим сохташуда ахромашакл аз инчо низ номаш мебошанд ки ҳамчун макбараи фиръавнҳои мисри кадим хизмат мекарданд аз ҳама калонтарин аз онҳо ин ахромаи хеопс мебошад аввалан баландии он метрро ташкил мекард вале аз набудани химояи табии аз барку борон баландии он то хол метр паст шудааст дарозии руи он метр аст ин ахрома дар асри то милоди сохта шудааст такрибан сохтмони он кариб сол давом кардааст то охири асри сохтани ахрамахо бас нашудааст ахромаҳои дар асрҳои вучуд ва то хол истодаи миср барои мо хеле хабарҳои нав доданд дертар сохтани ахромахо аз тарафи хокимиёни судани бас карда шуд низомии ганҷавӣ ё низомӣ абӯмуҳаммад илёс ибни юсуф ибни закии муайид шаҳри ганҷа озарбойҷон ҳамонҷо шоир ва муттафаккир яке аз устодони соҳибмактаби шеъру адаби форсу тоҷик абӯмуҳаммад илёс ибни юсуф ибни закии муайид мутахаллис бо номи низомӣ шоир ва мутафаккири бузург бунёдгузори мактаби хамсанависӣ мебошад ӯ соли дар шаҳри ганҷа таваллуд ёфтааст ганҷа он вақт маркази озарбойҷони шимолӣ буда шаҳри бузургу тараққикарда ҳисоб меёфт як гурӯҳи адибону донишмандон дар он ҷо ҷамъ омада буданд мувофиқи маълумоти бисёр манбаъҳои таърихӣ ва адабӣ аҷдоди падарии низомии ганҷавӣ аз аҳли қуми эрон будаанд модари шоир аз деҳоти атрофи ганҷа ва ба қавли худи шоир раисаи курд буд падари низомии ганҷавӣ ва аҷдоди ӯ аз аҳли илм буданд шоир дар хурдсолӣ аз падару модар маҳрум гашт тарбия ва сарпарастии ӯро тағояш хоҷа умар ба ӯҳда гирифт таҳсилаш пурра дар зодгоҳаш гузаштааст дар омӯхтани илмҳои гуногун низоми кӯшиши зиёд дошт ӯ аз илмҳои замонааш фиқҳ калом фалсафа ҳайат ҷуғрофия нуҷум риёзиёт тиб кимиё баҳраманд гардида аз ҷавонӣ ба шеър гуфтан оғоз намуд дар баробари донистани илмҳои замони худ низомӣ аз мероси бадеии юнони қадим ёдгориҳои хаттии паҳлавӣ осори илмию адабии араб таърихи халқҳои қафқоз ва адабиёти форсу тоҷик пурра огоҳ буд вай адабиёти даҳонии халқи худ ва расму одоби насронию яҳудӣ ва паҳлавиро хуб медонист илмҳои табиӣ махсусан тиб ва нуҷум астрономия ро хуб аз худ карда буд умуман низомӣ аз илмҳои зиёде баҳравар буд аз ҳамин сабаб ӯро ҳамчун донишманди ҳамадон яъне ҳаким эътироф карда буданд зиндагии низомии ганчавӣ пурра дар ганҷа гузаштааст боре бо даъвати туғралшоҳ ба табрез сафар кард вале дар он ҷо фақат се рӯз истода тавонист ҳаким низомии ганҷавӣ умрашро берун аз дарбор дар озодиву сарбаландӣ гузаронидааст ӯ бо шоҳон робита дошта бошад ҳам касеро мадҳ накардааст ҳаким низомии ганҷавӣ соли дар ганҷа даргузашт холо дар болои турбати ӯ мақбараи муҳташаме сохта шудааст халқи озарбойҷон нисбат ба низомӣ ганҷавӣ ифтихор ва эҳтироми бузург дорад дар ганҷа ва боку ҳайкалҳои муҳташами низомӣ ганҷавӣ гузошта шудаанд низомии ганчавӣ дар адабиёти ҷаҳон бо достонҳои худ машҳур аст тамоми осори ӯ ба забони форсӣ навишта шудааст ёдгории ҷовидонаи низомӣ ганҷавӣ хамса и ӯст ки онро панҷ ганҷ низ меноманд хамса аз панҷ достон иборат аст ин маҷмуаи достонҳо дар инкишофи минбаъдаи адабиёти шарқ мақоми арзандае доранд ва боиси пайдоиши анъанаи хамсасароӣ гаштаанд хамса и низомии ганчавӣ бо рангинии мазмун тозагии санъат ғановати забон пардози сухан ва маҳорати нигорандагии муаллиф машҳур гардида дар он масоили муҳими иҷтимоӣ ва ахлоқӣ гузошта шудааст муаллиф мардумро ба кӯшишу кор илму донишомӯзӣ ғанимат донистани умр покии ахлоқ шарму ҳаё ҳакиқатгӯию накӯкорӣ ва ғамхорӣ нисбати одамон тарғиб намуда подшоҳонро ба адолатпарварӣ ва саховату раиятпарварӣ ҳидоят мекунад забони хамса ниҳоят бой рангин васеъ ва фаҳмост низомӣ ганҷавӣ чун саррофи сухан дар истеъмоли калимаҳои хушоҳанг ибораю таъбирҳои рехтаи халқӣ ва мақолу зарбулмасалҳо ниҳоят борикбин аст ин заркориҳои ӯ мусиқият ва хушоҳангии достонҳоро ба вуҷуд оварда хонданашро гуворо мегардонад низомии ганчавӣ аз шоирони дорои мактаби адабии хос мебошад шоири инсондӯст ва халқпарвари бузург бо осори гаронбаҳояш дар ганҷинаи маданияти ҷаҳонӣ саҳми калон гузоштааст замони зиндагонии низомӣ ганҷавӣ сарфи назар аз нооромиҳои феодалӣ давраи шукуфони таърихи тамаддуни халқҳои қафқоз эрон ва осиёи миёна буд дар асри дар озарбойҷон шоирони муқтадире чун абӯлаъло ганҷавӣ изиддини шервонӣ маҳастии хуҷандӣ ҳоқонии шервонӣ зиста дар гурҷистон шота руставеллӣ дар арманистон нерсес шноралӣ зиндагӣ ва эҷод мекарданд низомӣ хусусан бо шоирони ганҷаву шервон хоса бо маҳастии хуҷандӣ қаробати маънавӣ дошт аввалин достони хамса махзануласрор аз байт иборат буда соли эҷод гаштааст махзануласрор асари фалсафиву ахлоқӣ мебошад достони сеюми хамса лайлию маҷнун соли таълиф шудааст достони панҷум ва аз ҷиҳати ҳаҷм аз ҳама бузургтарини хамса искандарнома дар фосилаи солҳои ва таълиф шудааст низомии ганҷавӣ дар омӯхтани илмҳои гуногун саъю кӯшиши зиёде мекард дар муқаддимаи баъзе достонҳои худ вай якчанд байт дар насиҳати фарзанд эҷод кардааст низомӣ ҳеҷ гоҳ турк набуд ва ба забони туркӣ мисрае эҷод накардааст ӯ ҳамчунин дар ин бора дар достони лайлӣ ва маҷнун фармуда аз махзануласрор аз девони ӯ архар ғулча як навъ ҳайвони ҷуфтсумро гӯянд ҷуссаи калон ва пойҳои дарози боқувват дорад дарозии баданаш см модинааш нисбатан хурдтар аст кадаш см вазнаш модинааш кг шохаш каҷак ва сахту мустаҳкам зарди сафедтоб дарозиаш см вазнаш то кг шохи модинааш нисбатан борик ва кӯтоҳ то см пашмаш дурушт кӯтоҳ вобаста ба фасли сол тағир меёбад зимистон зич ва тобистон нисбати тунук мешавад архарҳо ранги гуногун масалан бӯр зарди сурхча қаҳваранг доранд рангаш қаҳваги зардтоб буда таҳи шикамаш бо мӯйинаи сафедранг пӯшида шудааст аъзои босира сомеа ва шоммаи архарҳо нағз инкишоф ёфтааст архарҳо дар солаги болиғ ва то солаги калон мешаванд давраи ҳамлашон моҳ дар тоҷикистон архарҳо фақат дар помир дар баландии м зиндагӣ мекунанд ғизои архарҳо алаф рӯзе қариб кг модинааш то кг аст баъзе олимон сарнасли гӯсфандони хонагии осиёро гӯсфанди ёбоӣ архар ғулча мушуморанд ки то ҳол дар қаторкӯҳҳои осиёи марказӣ дучор меояд ғулча яке аз калонтарин гӯсфандони ёбоӣ мебошад солҳои охир саршумори архар хеле кам шудааст ғулча моҳҳои май ё июн як баъзан ду барра мезояд архар ҳамчун намуди беҳамтои гӯсфанди ёбоӣ ба муҳофизати ҷиддӣ эҳтиёҷ дорад маориф ва маданият рӯзномаи газета шӯъбаи маориф ва вазорати маданияти тоҷикистон аз июли бо унвони барои маорифи коммунистӣ нашр мешуд аз ноябри газетаи муаллимон ном гирифт солҳои ҷанги бузурги ватанӣ чопи он муваққатан қатъ гардид аз апрели унвони маориф ва маданият ро гирифт ва ҳафтае бор чоп мешуд маориф ва маданият барои муаллимону олимони соҳаҳои гуногуни илму фан ходимони маорифу маданият ва санъаткорон пешбинӣ шуда буд газета дар саҳифаҳои худ масъалаҳои гуногуни таълиму тарбия адабиёту санъат ҳаёту фаъолияти муаллимону санъаткоронро инъикос намуда оид ба таҷрибаи пешқадами муаллимон ва ходимони маорифу маданият мақолаҳо чоп мекард январи дар асоси маориф ва маданият рӯзномаҳои маданияти тоҷикистон дертар адабиёт ва санъат ва газетаи муаллимон таъсис ёфт афитис як навъи ҳашарот дар зиреҳакҳои ҷисми модина зиндагӣ мекунад дарозии баданаш тақрибан мм рангаш зард баъзан доғҳои сиёҳ дорад кирминааш лӯнда ё байзашакл зарди чиндор афитис беш аз навъ дошта дар ҳама ҷо вомехӯрад афитиси тилоранг паразити махсуси зиреҳаки қаҳваранги соҳилҳои баҳри сиёҳи қафқоз мебошад афитиси кӯтоҳшилшила баъзе солҳо и модинаи зиреҳаки калифорниягӣ ва қисми зиёди зиреҳакҳои дарахтони сӯзанбаргро маҳв менамояд аксар афитисро бо роҳи партеногенез зиёд мекунанд сернаслии афитис ба гулшаҳд вобаста аст модинаи афитис дар сурати аз гулшаҳд ғизо гирифтан ва ҳангоми аз он маҳрум шудан тухм мегузорад кирминаҳои болиғи афитис дар бадани зиреҳакҳои нобудшуда зимистонро мегузаронанд ва баҳорон ба зоча табдил меёбанд болиғони онҳо тобистон зиреҳро сӯрох карда берун мебароянд модинаи афитис ба бадани зиреҳак якто баъзан ду ва беш аз он тухм мегузорад кирминаи аз тухм ташаккулёфта шираи бадани зиреҳакро макида мегирад вобаста ба миқдори насли зиреҳакҳо афитис соле то маротиба афзоиш мекунад барои ба афзоиши афитис мусоидат намудан дар байни қатори дарахтони боғ рустаниҳои гулдор коштан лозим аст масҷиди навгилем ёдгории меъмории асри дар деҳаи навгилеми шаҳри исфара шабеҳи масчидҳои намозгоҳ аз толори гунбазпӯш в аду айвони равоқбанди иборат аст айвони паҳлӯи чап хароб гаштааст даромадгоҳи толор бо пештоқ оро ёфта худи он аз ҳисоби чор ток васеъ шудааст токи тарафи даромадгоҳ то андозае чуқур аст ки дар назари аввал чун долони равоқпӯш менамояд гунбаз ба шарафаҳои ғайриоддӣ такя мекунад се ҷуфт шаҳсутуни хиштии айвон токҳо дошта боми онро ки ба шаш сархонаи гунбазпӯш тақсим шудааст нигоҳ медоранд ин тарзи масчидсози дар санъати меъмории халқҳои осиёи миёна бисёр дучор меояд вале масчиди навгилем бо айвонҳои равоқбандии хеле чуқураш фарқ мекунад асри дар шафати он мадраса ва соли дар рӯ ба рӯяш манора бино ёфт витамин д калсийферол дар организм ба моддаи гармонмонанд мубаддал шуда дар ҷараёни намакҳои калсий ва фосфор иштирок мекунад ба витамини д хусусан кдакони то сола аз норасоии витамини д дар организми кдак рахит ташаккул меёбад занони ҳомила бештар эҳтиёҷ доранд витамини д одатан дар пӯсти одам аз таъсири нурҳои ултрабунафш ҳосил мешавад витамини д ро аз равғани ҷигари баъзе моҳиҳо мегиранд витамини д дар равғани маска ва зардии тухм равғани моҳӣ катар аст дар маҳсулоти растанигӣ тамоман нест ба витамини д талаботи одамони калонсол зиёд нест аммо кофӣ набудани ршноии рз кор дар зери замин сокинони шимол ва ғайра эҳтиёҷро ба ин витамин зиёд мекунад доруи витаминдорро фақат зери назорати духтур истеъмол бояд кард леваканд то январи сарбанд ва аз он пештар калининобод яке аз шаҳрҳои вилояти хатлони тоҷикистон мебошад аҳолии леваканд дар соли нафар буд массоҳаташ км кв ташкил мекард ба сохтумони шаҳри калининобод марти соли сар карданд дар ин мавзеъ ягон ҷойи соябону хонаи одамон набуд бо ҳамин мақсад аввал ба сохтани обанбори шаҳр машғул шуданд сохтмони обанборро соли ба итмом расонданд дар баробари ин аз соли ба сохтани махаллаҳо сар карданд аввалин хонаҳое ки сохташуда буданд ин кучаи калинин мебошад ки он шакли баракро ташкил намуда аз шаш хона ва ду хуҷра иборат буд баъдан беморхона кӯдакистон мактаб хонаи маданият ҳукумат хонаҳои ошиёнадор ва ғайраҳоро ба сохта шуданд соли шаҳри калининобод номи худро соҳиб гаштааст кӯчаҳои шаҳрро дар он солҳо ба номи калинин крупская ва диг ном мебурданд ва ҳоло ҳам номи кучаҳои шаҳр бо номи калинин ленин рудакӣ сомонӣ фирдавсӣ навобод ва диг дар ибтидои солҳои ум дар калининобод аввалин корхонаи азими саноатӣ заводи азотбарории вахш русӣ вахшский азотно туковый завод сохта ба истифода супорида шуд то шаҳри калининоюод ва заводи номбурда дар миёнаҳои солҳои уми асри гузашта хати роҳи оҳани қурғонтеппа тирмиз пайваст карда шуда буд дар солҳои ҷанги шаҳрвандӣ завод аз фаъолият бозмонд ва гарчанде баъд аз ҷанг ба корхонаи муштарак бо сармояи хориҷӣ азнав барқарор шуда бошад ҳам фаъолияташ ба сабаби буҳрони иқтисодӣ қатъ карда шудааст аҳолии шаҳр бо сабаби ба майдони мухолифати низомӣ табдил ёфтани кӯчаҳои шаҳр манзилҳояшонро тарк намудаанд шаҳри калинобод аз феврали соли номи сарбандро соҳиб шуд сарбанд ба номи саргаҳи об ниҳода шудааст чунки шаҳр дар саргаҳи об аст сарвари шаҳри сарбанд раиси ҳукумати он аст ки аз ҷониби раиси ҷумҳури тоҷикистон таъйин мегардад ниҳоди қонунгузори ноҳия маҷлиси намояндагони халқӣ мебошад ки аз тарафи ҳама мардуми ноҳия ба муддати сол интихоб мешавад мувофиқи конститутсия мақомоти маҳаллии намояндагӣ дар вилоят шаҳр ва ноҳия маҷлиси вакилони халқ аст ки онро раис роҳбарӣ мекунад вакилони маҷлиси маҳаллӣ аз тарафи интихобкунандагон дар асоси ҳуқуқи интихоботи умумӣ баробар ва мустақим бо овоздиҳии пинҳонӣ ба мӯҳлати сол интихоб мешаванд маҷлисҳои вакилони халқ дар ҳадди салоҳияти худ фаъолияташонро мустақилона пеш мебаранд маҷлиси вакилони халқ фаъолияти худро дар иҷлосияҳо ба воситаи кори доимии комиссияҳои доимӣ ва дигар комиссияҳо инчунин бо роҳи ваколати худро татбиқ намудани вакилон амалӣ бӯстон собиқ чкаловск шаҳр дар ноҳияи ғафурови вилояти суғд сохтмони шаҳри чкаловск соли дар назди шаҳри хуҷанди вилояти суғд оғоз гардида буд дар аввал он танҳо маркази саноатӣ ё инки маркази коркарди уран ҳисоб мешуд ва он номи корхонаи калонеро ки дар ин ҷо кор мекард дошт дар даврони шӯравӣ ин шаҳр шаҳри махфӣ ба ҳисоб мерафт барои он ки дар ин ҷо заводи коркарди маъдани уран ки барои истифодаи яроқи қатли ом ва неруи атомӣ аз ҷониби иҷшс амал мекард академики аи иҷшс курчатов асосгузори ин корхонаи коркарди атом буд аввал ин шаҳр сотсгород шаҳри сотсиалистӣ ном дошт ва баробари сохтмони корхонаи коркарди уран сохтмони шаҳри нав низ оғоз гардид дертар номи шаҳрро бо номи олими бузурги рус курчатовск номгузорӣ карданӣ буданд вале азбаски шаҳр махфӣ ба ҳисоб мерафт ба он номи ҳавонаварди қаҳрамони ссср чкаловро гузоштанд бо қарори маҷлиси миллии ҷумҳурии тоҷикистон аз марти соли номи шаҳр ба бӯстон иваз шудааст шиносномаи мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии ш бӯстон норак шаҳри энергетикҳо дорои таърихи тӯлонист дар китоби тоҷикон ишора меравад ки замони асри санг дар ин ҷо одамон умр ба сар мебурданд чил ҳазор бозёфтҳое ки муаррихон аз хафриёти норак пайдо кардаанд интизори омӯзиш ва хулосаҳои мутахасисонанд бо барқарор гардидани ҳукумати шӯравӣ солҳои бистум сиюм дар ин гӯшаи диёрамон ҳам нишонаҳои ҳаёти нав пайдо шуданд ҳамон солҳо гидроэнергетикҳои ҷавони шӯравӣ ба бунёди нерӯгоҳи обӣ барқӣ мувофиқ будани норак таваҷҷуҳ зоҳир карда буданд маҳз бо ташаббуси сарвари ҳамонвақтаи ҳизби коммунисти тоҷикистон турсун ӯлҷабоев сохтмони нерӯгоҳи барқии обии норак соли ҷомаи амал пӯшид охирҳои соли совети вазирони иҷшс дар бораи сохтмони нбо и норак қабул кард ва сохтмони калонтарин дар осиёи марказӣ нерӯгоҳи барқии обии норак ҳамон сол дар ҷои деҳаҳои хурди туткавул норак лангар ва деҳаи сабур сар шуд сохтмони нерӯгоҳи барқии обӣ ба норак ҳаёти тоза бахшид шаҳри норак дар соҳили рӯди вахш ҷойгир буда масоҳаташ зиёда аз км мураббаъро ташкил медиҳад аз норак то пойтахти мамлакат шаҳри душанбе км ва то маркази вилояти хатлон шаҳри қурғонтеппа км аст аз байни куҳҳое ки норакро дар оғӯш гирифтаанд кӯҳи норак зеботарин ва баландтарин ки баландиаш метр аст мебошад умуман шаҳри норакро зиёда аз миллати собиқ ҷумҳуриҳои шӯравӣ сохтаанд ва имрӯз аксарияти ин миллатҳо дар шаҳр кор ва зидагӣ мекунанд аз ин хотир ҳокимияти иҷроияи шаҳр ҳамеша кӯшиш ба харҷ медиҳад ки сатҳи зиндагии мардум баланд гардида ва хоҳони он аст ки ваҳдату дӯстӣ хамеша пойдор бошад дар шаҳри норак шакли нави ҳамкории иқтисодӣ эстафетаи коргарӣ ки сохтмон ва шаҳрҳо ба ҳама чизи зарурӣ пурра ва сари вақт таъмин мекард тавлид ёфт ба шарофати он агрегати аввалини нбо и норак пеш аз муҳлат ноябри соли ба кор андохта шуд ва декабри соли агрегати охирини нерӯгоҳ барои истеҳсоли қувваи барқи арзон ба истифода дода шуд бояд гуфт ки нбо и норак аз аввали ба кор даромаданаш млрд киловат соат қувваи барқ истеҳсол кардааст танҳо дар ҳашт моҳи соли ум зиёда аз млрд киловатт соат қувваи барқ истеҳсол карда шуд дар натиҷаи сохтмони нбо и норак обанбори норак ба вуҷуд омад пур кардани обанбор соли сар шуд ки масоҳати он км мурабаъ ҳаҷмаш млрд м чуқуриаш ба ҳисоби миёна метр ва баландиаш метр аст аҳолии шаҳри норак дар соли тақрибан нафар буд дар атрофи норак сию як деҳа мавҷуд аст ки дар ду ҷамоати деҳот мутаҳид шудааст дар шаҳр корхонаи саноатӣ аз ҷумла нбо и нораку бойғозӣ заводи оҳану бетон заводи таҷрибавии механикӣ фабрикаи оли сомон заводи нон ва ғайраҳо фаъолият мекунанд имрӯз дар шаҳр маткабҳои миёна литсей коллеҷяи омӯзгорӣ мактабҳои мусиқию расомӣ ва се боғчаҳо ба таълиму тарбияи насли наврас машғуланд беморхонаю дармонгоҳи замонави ду нуқтаи тиббии деҳот дорухона дар хизмати мизоҷон қарор доранд шаҳрвандон имконият доранд фароғати худро дар варзишгоҳ дорои ҷой толори варзиш ҳавзи оббозӣ қасри маданият дорои ҷой клуб китобхонаи марказӣ ки бо ташаббуси маҷалаи дружба народов соли ташкил ёфта дорои ҳазор нусха китоб мебошад гузаронанд китобхонаи деҳот дар хизмати мардум аст автовакзали замонавӣ ва нуқтаи телефон низ дар хизмати аҳолист шаҳри норак дорои мероси бойи таърихиву фарҳангӣ ва захираҳои табиӣ буда барои рушди туризми дохилӣ ва қабули сайёҳонӣ хориҷӣ мусоидат менамояд табиати хос кӯлу чашмаҳо ва оби ошомидании табобатӣ аз мавзеъҳои истироҳатӣ ҷолиби диққат буда мавқеи махсусро дар рушди туризми кишвар ишғол намуда метавонад дар шаҳр се меҳмонхонаи хусусӣ фаъолият мекунад ки дорои ҷой буда ба талаботҳои стандартӣ ҷавобгӯ мебошад моҳе чор маротиба аз ноҳияҳои тобеи марказ вилоятҳои бадахшон суғд хатлон ба оромгоҳҳои бузургон ки дар шаҳри норак ҷойгиранд зиёда аз нафар одамон барои зиёрат меоянд цисми зиёди меҳмонон аз нерӯгоҳҳои нбо и норак бойғозӣ обанбор дидан мекунанд барои ҳамоҳангсозии сиёсати рушд ва ба нақшагирӣ дар самти туризм дар шаҳри норак аз тарафи мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳр бахши ҷавонон варзиш ва сайёҳӣ чораҳои зарурӣ андешида шудаистодааст дар мавзеи дараи пехо истироҳатгоҳи тобистонаи кӯдаконаи офтобак фаъолият мекунад ки зиёда аз нафар хонандагонро дар мавсими тобистон фаро мегарад барои шароити хуби алоқа фароҳам овардан ба сайёҳони дохилӣ ва хориҷӣ шабакаҳои мобилии вавилон млт индиго тк мобайл билайн ва тоҷиктелеком фаъолият доранд бо мақсади ҷалби сайёҳони дохиливу хориҷӣ китобчаҳои таърихӣ ба роҳ монда шуд дар шаҳр як варзишгоҳ дорои ҷойи нишаст майдони баскетбол майдони волейбол майдони тӯби дастӣ майдончаҳои футбол ҳавзи шиноварӣ толори варзишӣ мавҷуд мебошад бо мақсади ба минтақаи туризми истироҳатӣ дохил намудани шаҳри норак ба мақомотҳои дахлдорӣ мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилояти хатлон аз августи соли ба ҳукумати ҷумҳурии тоҷикистон аз июли соли муроҷиат намуда барномаи мукаммали рушди туризми истироҳатӣ барои солҳои пешниҳод намудааст бохтар собиқ қурғонтеппа солҳои маркази маъмурии вилояти хатлон аст ва дар ҷанубу ғарбии тоҷикистон дар соҳили дарёи вахш баландии м аз сатҳи баҳр ҷой дорад бохтар дар километрии шаҳри душанбе дар водии вахш ҷойгир аст ин шаҳр бо нафар ҷамъият севумин шаҳри тоҷикистон аст бохтар маркази кишоварзӣ асосан соҳаи пахтакорӣ дар тоҷикистон аст дар ин шаҳр ба ҷуз аз тоҷикон аққалияте аз ӯзбекҳо ва русҳо низ зиндагонӣ мекунад шаҳри ҳозираи бохтар дар солҳои бо номи қурғонтеппа маркази маъмурии вилояти қурғонтеппа гардид ва минбаъд аз соли то маркази маъмурии вилояти хатлон буд бо қарори ҳукумати ҷумҳурии тоҷикистон аз январи соли оид ба иваз намудани номи шаҳри қӯрғонтеппа ва якчанд шаҳру маҳалҳои маъмурии вилояти хатлон номи наҳри қӯрғонтеппа ба наҳри бохтар иваз карда шуд қарори ҳукумати ҷумҳурии тоҷикистон дар маҷлиси миллии маҷлиси олии ҷумҳурии тоҷикистон баррасӣ шуд таърихномаҳо ва осори ҷуғрофиёӣ гувоҳанд ки қурғонтеппа дар гузашта леваканд ном доштааст бино бар бозёфтҳои бостоншиносӣ шаҳр дар ҷои бохтар ҳануз дар замони кушониён садаҳои м вуҷуд доштааст он шаҳр то замони густариши ислом дар тоҷикзамин яке аз ободтарин шаҳрҳои вахш будааст дар авохири садаи оғози садаи ин шаҳрро мусулмонон гирифтанд ва аз он пас дар таърихномаҳо ва осори ҷуғрофидонони исломӣ ин шаҳр ба номи ловаканд ва леваканд ёд шудааст чунончӣ абӯисҳоқ иброҳим ибни муҳаммад форсии истахрӣ дар масолик вал мамолик навишташуда дар соли м менависад ки аз ловаканд то ҳаловард як манзил ва то пули сангин ду манзил роҳ будааст қадимитарин асари ҷуғрофиёӣ ба забони порсӣ ҳудуд ул олам ки дар соли м таълиф шудааст оварда ки леваканд аз вахш аст ҷоест ки аз вай гӯспанди вахшӣ хезад яке дигар аз ҷуғрофидонони машҳури садаи х абуабдуллоҳ ибни аҳмади муқаддасӣ м дар китоби маъруфаш аҳсан ат тақосим фӣ марифат ал ақолим ин шаҳрро ловаканд навиштааст бино бар манобеъи таърихӣ леваканд дар садаҳои яке аз ду шаҳри калони вахш буда вале ҳангоми ҳамлаи муғул дар соли аз дасти чингизиён нобуд шудааст дар паи қатли омми левакандиён ба дасти муғулҳо номи шаҳр аз ёдҳо рафт ва ҷояш низ фаромӯш гашт пас аз ҳафтсад сол вайронаҳои левакандро бостоншиноси шӯравӣ т и зеймаль пайдо кард дар паи кофтуковҳои бостоншиносӣ ва баррасиҳои ҷуғрофӣ ошкор шуд ки леваканд ҳамон харобаҳои қурғонтеппа буда ки калонтарин харобаест ки аз садаҳои миёна дар бахши шимолии водии вахш бозмондааст ин шаҳр дар канораи канали қадимаи ҷӯйбор ҷой дошта ва қалъае будааст ки аз рӯзи бунёд то оғози садаи хх дар таъмини амнияти вахшонзамин нақши калидӣ доштааст ободии дубораи шаҳр аз садаи оғоз мешавад номи кунунии шаҳр дар таърихномаҳои садаи омада ва баргирифта аз қалъаест ки бар теппае дар маркази шаҳр дар миёни ҷӯйбор ва ҷӯи хонум ҷой дорад ба гуфтаи бостоншиносон ин теппа ҳанӯз дар замони ҳукмронии кушониён вуҷуд доштааст соли олимони рус в и масальский ва а в нечаев навишта буданд ки водии вахш диёри камодам сарзамини басо фақиру хароб аст бекигарии қурғонтеппа дар аморати бухоро камбағалтарин буд аҳолии шаҳр асосан ба косибӣ кулогарӣ ва бофандагӣ машғул буд танҳо дар давраи давлати шӯравӣ ш қурғонтеппа нашъу намо меёбад бо мақсади рушди пахтакори ҳукумати иҷшс лозим шуморид ки дар водии вахш шабакаи обёрикунии бузург сохта шавад солҳои канали вахш бо маблағи иттифоқ сохта шуд роҳи оҳани камбари километраи панҷи поён қурғонтеппа дар солҳои сохта шуд ҳазорон гектар заминҳо обёри карда шуданд ва хоҷагию ноҳияҳои нави кишоварзи дар атрофи ш қурғонтеппа ташкил ёфтанд августи соли ш қурғонтеппа расман ба мақоми шаҳр соҳиб шуд апрели соли вилояти қурғонтеппа ташкил ёфта ноябри бошад пас аз муттаҳид шудани ду вилоят қурғонтеппаю кӯлоб ва таъсис ёфтани вилояти хатлон маркази маъмурии он шаҳри қурғонтеппа эълон гардид реша ва маънои ҷойноми левакандро дар забонҳои суғдӣ ва балхӣ бояд ҷуст бахши нахусти ин ҷойном лева дигаргашта аз вожаи балхии дева ба маънии эзид аст ва бахши дувум канд яқинан бозмондаи вожаи авестоии ба маънои ободӣ ва шаҳр аст ки дар гузашта дар номгузории шаҳру рустоҳои тоҷикзамин корбурди фаровон дошта ва дар номи мароканд самарқанд пайканд панҷиканд бунҷикат хуҷанд чимканд вобканд ва хӯканд омадааст аз ин додаҳо чунин бармеояд ки маркази кунунии вилояти хатлон пешинаи сола дорад ва беш аз сол леваканд ном доштааст бохтари қадим дар баробари номи яке аз се вилояти таърихии мовароуннаҳр суғд ва хоразм будан инчунин номи калонтарин шаҳр ва пойтахти давлати кушониён ба ҳисоб мерафт шаҳри бохтари қадим қабл аз давраи кушониён бунёд ёфта баъдан дар ин давра хеле обод шуда гузару маҳаллаҳои нав пайдо мешаванд ва атрофи он бо девори нави мудофиавӣ иҳота мегарданд берун аз девори шаҳр гузару маҳаллаҳо мавҷуд буданд ки аз васеъ шудани масоҳати шаҳр гувоҳӣ медиҳанд ҳарчанд дар давраи ҳукмронии канишка м пойтахт ба шаҳри пешовар кӯчонида шуда бошад ҳам бохтар бохтари қадим ба ҳайси пойтахти дуюм мавқеи худро нигоҳ медоштааст қисмати калони давлати кушониён вароруд аз ҳамин марказ идора карда мешуд дар забони кушонию бохтарӣ калимаи бохтар хеле маълум буда дар луғатҳо ба маънии ғарб мағриб ва ҳам шарқ ховар омадааст аммо баъзе донишмандон онро ба маънии ғарб афзалият дода ба маънии шарқ калимаи ховар ро тавзеҳ додаанд он дар забони авестоӣ суғдӣ ва бохтарӣ дар ҷараёни гузашти солҳо бо баъзе тағйироти овоӣ дучор шуда аслан маънои ғарб ро ифода менамояд топоними ҷуғрофии бохтарзамин низ аз ҳамин ҷо сарчашма гирифта ба маънои кишварҳои ғарбӣ мағрибзамин фаҳмида мешавад ҳамчунон мардумоне ки дар шимолу ғарбии ҳинд зиндагӣ мекунанд онҳоро бохтарӣ ва ё балхӣ меномиданд баъдҳо маънои бохтар дар забони суғдӣ роҳ ёфта ба сифати макони ҷуғрофӣ муаррифӣ шудааст аз нигоҳи таърихӣ бохтар бохтари қадим номи қадимии балх низ ба ҳисоб рафта қаламрави он ҳамчун вилояти таърихӣ қисмҳои марказӣ ҷанубӣ ва шарқии тоҷикистони ҳозираро фаро гирифта тайи асрҳои миёна ва минбаъд тобеи хатлон ва ҳокимони қубодиён буда таърихан дар ҳудуди шаҳрҳои қадимии вахш леваканд ва ҳаловард қарор доштааст русӣ форсӣ берлин пойтахт ва яке аз шаҳрҳои калонтарини олмон дар андароби дарёҳои шпре ва хафел воқеъ буда ба воситаи наҳрҳои киштигард бо баҳри шимолӣ ва баҳри балтика мепайвандад аҳолиаш нафар асосан олмониҳо ва миллатҳои гуногун полякҳо туркҳо ва русҳо масоҳ км зичии аҳолӣ нафар км маркази бузургтарини нақлиётӣ яке аз марказҳои асосии нақлиётии аврупо роҳи оҳани миллӣ хатти сайр ва роҳҳои автомобилӣ бандари муҳимми дарёии мамлакат дорои ду фурӯдгоҳи байналмилалӣ тегел шёнефелд аст берлин дар садаи аз ду маҳалла ба вуҷуд омада соли ба шаҳр табдил ёфтааст соли пойтахти бранденбург дертар пруссия дар ҷанги сездаҳсолаи хароб гардид дар нимаи дуюми садаи ва нимаи аввали садаи аз нав бунёд карда шуд ҳангоми ҷанги ҳафтсола аз тарафи сипоҳиёни русу утришӣ соли ишғол карда шуд дар аввали садаи ҳангоми ҷанги наполеон аз тарафи лашкариёни фаронсавӣ тасарруф гардида соли аз нав ба дасти сипоҳиёни рус баргашт солҳои берлин ба яке аз марказҳои асосии инқилоби олмон табдил ёфт соли баъди муттаҳидшавии давлатҳои олмон бо империяи он берлин пойтахти империяи олмон гардид дар ибт садаи ба маркази бузургтарини саноатӣ молиявӣ ва тиҷоратии олмон мубаддал гашт дар давраи инқилоби ноябрии соли ҷумҳурӣ эълон карда шуд солҳои пойтахти рейхи сеюм и фашистон буд майи берлин аз тарафи сипоҳиёни шӯравӣ пурра ишғол карда шуд майи дар берлин созишномаи таслими бечунучарои қувваҳои мусаллаҳи олмон ба имзо расид мувофиқи ин созишномаи байни ширкатдорони иттиҳоди зиддигитлерӣ иҷшс има британияи кабир ва фаронса берлин ба бахш тақсим шуд майи дар се бахши қисми ғарбии берлин низоми ишғолии ҳокимияти ғарбӣ ҷорӣ гардид дар қисми шарқии берлин ки сипоҳиёни шӯравӣ қарор доштанд бо ихтиёри худи меҳнаткашон ҷдо эълон шуд ва берлин мувофиқи сарқонун пойтахти он таъйин гашт шаҳр ба ду қисм ҷудо шуд берлини демократӣ пойтахти ҷдо ва берлини ғарбӣ пойтахти ҷфг соли байни берлини ғарбӣ ва берлини шарқӣ силсилаи иншооти масдудкунанда девори оҳанин и берлин бунёд гардида бо қарори ҳукумати ҷдо ва роҳбарияти шӯравӣ равуои бемамониати байни шаҳрвандони ҷдо ва ҷфо манъ карда шуд соли баъди якҷоя гаштани олмон ин девор аз байн бардошта шуд дастгоҳи президенти олмон соли аз бонн ба берлин кӯчид имрӯз берлин яке аз марказҳои муҳимми саноатӣ ва илмию фарҳангии олмон ба ҳисоб меравад дар соҳаи саноати берлин корхонаҳои хурду бузург фаъолият доранд дар баробари соҳаҳои анъанавӣ мошинасозӣ электротехника кимиё дорусозӣ ва табъу нашр инчунин соҳаи навтарини истеҳсолот телекоммуникатсия таҷҳизоти тиббӣ биотехнология ва вао ривоҷ ёфтааст зиёда аз ширкатҳои бонуфузи ҷаҳонии олмон ки бо тамғаи ах истеҳсол мекунанд дар берлин қароргоҳи худро доранд аз ҷумла сименс телеком шинулер даймлер крайслер бмв ва ғ берлин маркази фаъолияти табъу нашр буда зиёда аз ширкати ин соҳа агентии тарғиботи рекламавӣ пойгоҳи радиоӣ ширкати филмсозӣ дар он фаъолият доранд дар соҳаи технологияи рақамӣ берлин ба савияи баландтарин дар ҷаҳон ноил гардидааст нақлиёти асосии шаҳрӣ метрополитен ва роҳи оҳани байнишаҳрӣ буда мувофиқан ва км тӯл кашидааст ёдгориҳои меъмории қадими берлин калисои готикии николай қасри белвю ҳоло қароргоҳи президент дарвозаи бранденбург рамзи берлин як қатор биноҳои охири садаи сутуни ғалаба рейхстаг дар берлин зиёда аз мактаби олӣ аз ҷумла донишгоҳ институтҳои санъат маҳорати актёрӣ мусиқӣ институти кино ва телевизиони ба номи к волф мактаби олии католикии берлин мактаби олии техникии берлин ва ғ фаъолият доранд дар берлин муассисаи таҳқиқоти илмии давлатӣ ва хусусӣ китобхона осорхонаҳои давлатӣ осорхонаи таърихи халқи олмон осорхонаи кишваршиносӣ осорхонаи боде осорхонаи созҳои мусиқӣ осорхонаи санъати амалӣ нигористони миллӣ расадхона мавҷуд аст берлин ҳоло маркази бузурги сайёҳии фарҳангӣ маърифатӣ ва намоишгоҳҳои байналхалқӣ аст анқара шаҳр пойтахти ҷумҳурии туркия маркази маъмурии вилояти анқара анқара дар шимолу ғарби суфакӯҳи анатолиё ҷойгир аст аз рӯи шумораи аҳолӣ млн нафар ва аз рӯи аҳамияти иқтисодӣ дар кишвари туркия шаҳри дуюм баъди истанбул аст иқлимаш континенталӣ ҳарорати миёнаи моҳи январ с июл с боришоти солона мм аҳолӣ нафар роҳҳои оҳан ва нақлиёти автомобилгарди анқара аврупоро бо осиё мепайванданд дорои метрополитен аст анқара заводҳои авиатсионӣ истеҳсоли самолёти ф тракторсозӣ сементбарорӣ ва корхонаҳои саноати сабук коркарди чӯб хӯрокворӣ чармгарӣ истеҳсоли пашмина пашми ангорӣ маҳсулоти ҳунармандӣ дорад аэропорташ байналхалқист қубурҳои интиқоли нефту газ аз россия ва давлатҳои осиё ба тавассути анқара ба аврупо мегузаранд дар анқара мактабҳои олӣ донишгоҳи шарқи миёна ки дар он китобхонаи миллии туркия ҷойгир аст академияи санъати тасвирӣ консерватория театрҳо аз ҷумла театри калони давлатӣ оркестри симфонии президентӣ мавзолеи нахустин президенти туркия камол отатурк ва ғайра воқеанд анқара яке аз шаҳрҳои қадимаи осиёи хурд аст қалъаи он ҳанӯз аз давраи хеттҳо то милод вазифаи паноҳгоҳро иҷро менамуд анқара дар садаи то милод бо номи анкире аз тарафи фригиягиҳо дар сари роҳи корвонгард бунёд гардида маркази тиҷорат маҳсуб мешуд дар замони империяи рим бо номи анкира пойтахти музофоти галатия буд минбаъд шаҳр аз даст ба даст яъне ба византиягиҳо арабҳо салибдорон туркони салҷуқӣ асри гузашт анқара дар садаи маркази маъмурии туркияи усмонӣ буд замони ҳукмр империяи усмонӣ дар яке аз муҳорибаҳои назди анқара лашкари темур султон боязидро шикаст дод пас аз ислоҳоти соли и туркия анқара маркази вилояти анадолу ҳозира анталия ё анатолия гардид апрели дар анқара нахустин маҷлиси бузурги миллии туркия баргузор шуд ки он ба ҳукумати миллӣ асос гузошт дар ин бино осорхона ташкил шудааст аз октябри пойтахти ҷумҳурии туркия мебошад аз ёдгориҳои меъморию таърихӣ маъбади август асри милод харобаҳои биноҳои давраи рими қадим қалъаи анқара дар он мақбараи алоуддин мавҷуд аст ки рамзи шаҳр ба ҳисоб меравад масҷиди хоҷатеппа бузургтарин дар мамлакат ҷолиби диққатанд нурсултон пештара акмолинск селиноград акмола остона пойтахти ҷумҳурии қазоқистон аз декабр соли дар соҳили дарёи ишим есил ҷой гирифтааст аҳолиаш нафар январи остона роҳи оҳан роҳҳои автомобилгард аэропорти байналмилалӣ дорад соли чун истеҳкоми ҳарбии сари роҳи ишим ба вуҷуд омадааст аз соли шаҳр баъд марказҳои уезд губерния ва округи акмолинск дертар маркази ноҳияи тобеи ҷумҳурӣ вилоятҳои қарағанда акмолинск кишвари навкорам ва селиноград остона маркази саноатии мамлакат аст дар он мошинсозӣ мошинҳои кишоварзӣ ва нақлиётӣ саноати сабук ва хӯрокворӣ тараққӣ кардааст аз соли дар остона на минтақаи махсуси иқтисодӣ фаъол аст дар остона мактаби олӣ аз ҷумла донишгоҳи авроси аврупо осиёӣ и ба номи л н гумилёв донишгоҳи кишоварзӣ академияи идоракунии давлатӣ ва академияи дипломатӣ театри опера ва балет театри драмаи русӣ осорхонаҳои кишваршиносӣ санъати муосир ва осорхонаи нависанда с сейфуллин фаъолият доранд бағдд пойтахт ва калонтарин шаҳри ироқ маркази маъмурии муҳофазаи бағдод бо аҳолии беш аз млн нафар яке аз шаҳрҳои бузургтарини шарқи наздик ба ҳисоб меравад аҳолиаш млн нафар зиёда аз дарсад арабҳо инчунин курдҳо туркҳо арманиҳо яҳудиҳо ва дигар миллатҳо зиндагӣ мекунанд соли дар замони халифа ал мансур сохта шуд ва ба ҷойи шаҳри куфа пойтахти хилофати аббосиён гардид аввал мадинат ус салом шаҳри сулҳ ном дошт ҳанӯз дар садаи бо ҳиндустон мамолики араб ва аврупо ва садаи бо давлати рус робитаи тиҷоратӣ дошт замони шукуфоии бағдод ба давраи ҳукмронии халифа ҳорунаррашид асри рост меояд қасрҳо мадрасаҳо биноҳои маъмурию истиқоматӣ сохта шуданд тӯли чандин садсола маркази бузурги илмию фарҳангии шарқи наздик ба шумор мерафт ишғоли б ба дасти оли буя ва салҷуқиён сурат гирифта яке аз шаҳрҳои ин хонадонҳо шуд соли аз ҷониби лашкари хони муғул ҳулоку ишғол ва хароб карда шуд солҳои ва лашкариёни темур шаҳрро ғорат карданд асрҳои зери итоати салҷуқиёну форсҳо қарор дошт аз соли ба ҳайати империяи усмонӣ ворид гардид соли б ро нерӯҳои низомии англис ишғол намуданд аз соли пойтахти шоҳигарии ироқ ва аз июли с пойтахти ҷумҳурии ироқ мебошад солҳои аз ҷониби нерӯҳои ҳавоии амрико ва британияи кабир бомбаборон карда шуд апрели шаҳр зери тасарруфи нерӯҳои амрикоӣ британӣ қарор гирифт дар бағдод бисёр корхонаҳои саноатӣ бофандагӣ дӯзандагӣ хӯрокворӣ инчунин муассисаҳои илмию фарҳангӣ ҷойгиранд ки қисми зиёдашон ҳангоми бомбаборони соли хароб гардиданд роҳи оҳан роҳҳои автомобилгард ва ҳавоӣ дорад даҷла шаҳрро ба соҳили рост карх ва чап русофа ҷудо менамояд дар бағдод аи ироқ се донишгоҳ маҷмааи осорхонаи кохи аббосиён осорхонаи мардумшиносӣ дахмаҳои мусо ал қадим зубайда ва дигар иншоот ҷойгиранд масҷиди имоми аъзам он ҷост боку шояд аз пойтахт ва шаҳри калонтарини озарбойҷон боку бандари калони баҳри каспий ва шаҳри бузургтарини қафқоз аст дар соҳили ҷанубии нимҷазираи апшерон обшорон воқеъ аст аҳолиаш нафар бо атрофаш асосан озариҳо то соли сермиллат буд зимни барӯйхатгирии соли ум дарсади аҳолиаш озариҳо буданд тариқи гузаргоҳи киштиҳо роҳи киштигард бо шаҳрҳоои туркманбошӣ бекдашем туркманистон ва оқтеппа қазоқистон мепайвандад маркази роҳи оҳан дар ганҷа дарбанд имишли салани ва ленкоран аэропорти байналмилалӣ ва метрополитен дорад асос гузошта шудааст дар асри ҳазорсолаи то милод якум ёддошти хаттӣ асри милодӣ боку бори нахуст дар маъхазҳои асри ва асарҳои ҷуғрофии асрҳои ҳудуду л олам ва дар осори истахрӣ масъудӣ муқаддасӣ зикр шудааст аз асри бандари баҳрии асосии шервон дар охири асри ва асри маркази маъмурии давлати шервоншоҳиён буд муаллифони асрҳои ёқути ҳамавӣ закариёи қазвинӣ бакрон ва ғайра кони нафт доштани бокуро дар асарҳои худ қайд кардаанд соли бокуро сипоҳиёни сафавиён ва дар охири асри империяи усмонӣ тасарруф намуданд соли қалъаи бокуро лашкари шоҳ аббоси хароб кард солҳои ва зери тасарруфи сипоҳиёни рус қарор дошт соли маркази хонигарии боку буд дар солҳои ҷанги байни русҳо ва форсҳо ба руссия ҳамроҳ карда шуд дар нимаи дуввуми асри боку бо саноати истихроҷи нафт босуръат тараққӣ кард апрел июли таҳти назорати болшевикон августи дар тасарруфи лашкариёни англис қарор дошта дертар бокуро туркҳо ба даст дароварданд солҳои пойтахти ҷумҳурии демократии озар бойҷон буд апрели ба боку артиши сурх ворид гардид солҳои пойтахти ҷшс озарбойҷон буд аз соли пойтахти ҷумҳурии озарбойҷон аҳолӣ наф нафар соли дар боку чунин миллату халқҳо маскун буданд озарбойҷониҳо русҳо украинҳо курдҳо лезгинҳо ва халқҳои доғистон яҳудиён гурҷиҳо туркҳо дар боку донишгоҳ мактаби олӣ академияи илмҳо осорхона аз ҷумла осорхонаҳои таърихи озарбойҷон санъат осорхо наи қолинбофӣ театр сирк боғи ботаникӣ ва боғи ҳайвонот мавҷуд аст боку маркази бузургтарини иқтисодии мамлакат буда дороӣ се заводи пуриқтидори коркарди нафт аст бокуи муосир маркази саноати мошинасозӣ киштисозӣ электро техники заводҳои мошинасозии электрикӣ электросвет истеҳсоли яхдон ва кондитсионер нафту кимиё заводи коркарди кислотаи сулфат истеҳсоли шина ва йоди сурахан коркарди семент саноати сабук истеҳсоли матоъҳои пахтагин шоҳӣ ва моҳути маҳин комбинати дузандагӣ фабрикаи пойафзор ва саноати хӯрокворӣ мебошад маркази боку ба ду қисм куҳна ва нав аврупоӣ ҷудо мешавад дар шаҳри қадима шаҳри дарун қалъаи шикаста асри қалъаи духтар асри маҷмааи қалъаи шервон шоҳиён асри манора ва масҷиди синик қалъа девонхона манораи масҷиди ҷомеъ мақбараи ситорашинос саиди бокувӣ корвонсаройи мултон асри боқист дар қисми аврупоии боку биноҳои охири асри ва аввали асри аз ҷумла бинои думаи шаҳрӣ театрҳои мусиқӣ мазҳакавӣ академияи илмҳо филармо ния хонаи а қулиев осорхонаи адабиёти озар бойҷон ба номи низомӣ ва дигар майдону хиёбонҳои озарбойҷон нафтчиён ба номи р бейбутов истиқлолият майдонҳои марказии азалдӣ ознефт фузулӣ масҷидҳои тоза пир масҷиди имом ҳусейн хоҷӣ султонлӣ ҷой гирифтаанд бангкок крунгтеп крунгтхеп ё крунг тхеп маха накхон пойтахти шоҳигарии таиланд аз маркази саноатӣ ва бандари асосии мамлакат дар резишгоҳи д меном чао прая км дуртар аз соҳили халиҷи сиами баҳри ҷануби хитой ҷойгир аст аҳолиаш млн нафар бо сокинони атрофаш бангкок яке аз шаҳрҳои аз ҷиҳати иқтисодӣ пешрафтаи осиёи ҷанубу шарқӣ буда маркази савдою нақлиёти байналхалқист масоҳ ҳазор км яке аз шаҳрҳои серсайёҳи ҷаҳон буда даромади асосиаш аз ҳисоби сайёҳӣ ба даст меояд маркази р о дорад аэропорти нави байналмилалии бангкок суварнабхум сент яке аз бузургтарин аэропортҳои дунё ба ҳисоб меравад дар бангкок ва гирду атрофи он корхонаҳои тахтабурӣ таъмири киштӣ з ди шоликӯбӣ коркарди нафт з ди семент ф каҳои истеҳсоли резин коғаз пойафзор шиша маснуоти кулолӣ фаъолият дошта саноати кимиё тараққӣ кардааст ҳунармандӣ низ ривоҷ ёфтааст аз чӯб филиззот ва сангҳои қиматбаҳо ҳар гуна маснуоти армуғонӣ тайёр мекунанд яке аз соҳаҳои тараққикардаи бангкок васлкунӣ ҷамъкунӣ ва истеҳсоли қисмҳои компютер телевизор трансформатор ва радиоприёмник мебошад иқлими бангкок субэкваторӣ тамоми сол гарм аст зимистон камбориш аммо моҳи сент сербориштарин мм мавсим аст наҳрҳои сершумор шаҳрро бо д чао прая мепайванданд аз ин рӯ бангкокро венетсияи шарқӣ ном мебаранд қасру маъбадҳои зиёд дорад садаҳои дар бангкок донишгоҳ институтҳои тиббӣ политехникӣ кишоварзӣ китобхонаи миллӣ музейи миллӣ ва театрҳо мавҷуданд ҳамчун шаҳр аз садаи вуҷуд дорад бейрут пойтахт ва калонтари шаҳри лубнон бейрут дар соҳили шарқии баҳри миёназамин дар доманаи кӯҳҳои лубнон ҷойгир аст аҳолиаш бо маҳалҳои атрофаш млн нафар маркази р о фурудгоҳи байналмилалӣ дорад бейрут маркази калони нақлиётӣ буда бандари баҳриаш минтақаи савдои озод аст ва тиҷорати транзитии мамлакатҳои шарқи наздику миёна ва аврупо аз он интиқол мегардад бейрут номи қадимиаш берит берута аз ҳазорсолаи то м маълум аст аз садаи маркази бузурги савдо ва ҳунармандии минтақа аз охири садаи то м мустамликаи юнон дар миёнаҳои садаи аз заминҷунбии сахт хароб гардид соли дар ҳайати хилофати араб буда соли аз тарафи салибдорон муҳосира гардид ва ба ҳайати империяи лотинӣ дохил шуд соли бейрутро мамлукҳо ва соли империяи усмонӣ ғасб карданд солҳои ва ҳангоми ҷанги русҳо бо туркҳо аз тарафи флоти рус муҳосира гардид соли онро қувваҳои ҳарбии антанта ишғол карданд соли пойтахти давлати лубнони кабир аз соли ҷумҳурии лубнон зери мандати фаронса ва аз соли пойтахти давлати мустақили лубнон солҳои ба маркази калони молиявию тиҷоратӣ саноатӣ ва фарҳангии баҳримиёназамини шарқӣ табдил ёфт бейрут ки зеботарин шаҳри мамолики араб ҳисоб меёфт ва онро мадинату л қудс шаҳри муқаддас меномиданд дар рафти ҷанги гражданӣ дар лубнон хароб гардид баъдан дар услуби усмонию фаронсавӣ чун шаҳри замонавӣ қомат афрохт низоъҳои мазҳабии аввали солҳои садаи боиси тақсимшавии бейрут ба бахшҳои шарқӣ христианӣ ва ғарбӣ мусулмонӣ гардид дар бейрут саноати коркарди филиззот нассоҷӣ шоҳибофӣ чармгарӣ тараққӣ кардааст ба хориҷа меваҳои ситрусӣ себ равғани зайтун абрешим пашм содир мекунад дар бейрут донишгоҳи давлатии лубнон донишгоҳҳои амрико ва араб мавҷуданд дар бейрути куҳна масҷиди ҷомеи умар аз дайри юҳаннои таъмидӣ ба масҷид табдил дода шуд масҷиди дарборӣ боб ус сарой аввали садаи қасри калон маҳфуз мондааст осорхонаи бостоншиносӣ археологӣ ва сурсок санъати асримиёнагӣ ва муосири лубнон дорад бишкек пойтахт маркази маъмурӣ сиёсӣ фарҳангӣ тиҷорат ва савдои ҷумҳурии қирғизистон мебошад воҳиди махсуси маъмуриро ташкил мекунад ки маркази маъмурии ноҳияҳои ҷумҳурӣ низ ҳаст шаҳр дар шимолӣ қиргизистон ҷойгир шудааст масоҳати шаҳри бишкек км ро ташкил мекунад аҳолиаш ҳазор нафарро ташкил мекунад бо аҳолии атрофаш млн нафар бишкек то пишпек фрунзе пойтахти ҷумҳурии қирғизистон аз соли маркази маъмурии вилояти чу воҳиди мустақили маъмурӣ ҳудудӣ соли чун қалъаи пишпек бишкек и хонии хӯқанд бунёд ёфтааст дар авв соли қалъа аз тарафи лашкариёни россия забт карда шуда хароб гардид соли дар ҳайати ҷумҳурии мухтори туркистон аз маркази вилояти мухтори қароқирғиз аз қирғизистон дар ҳайати иҷшс соли ба шарафи сарлашкари шӯравӣ м в фрунзе номи фрунзеро гирифт аз соли пойтахти ҷмшс қирғизистон ва аз пойтахти ҷшс қирғизистон аз соли лоиҳаи ба шаҳри замонавӣ табдил додани бирҷ бишкек тарҳрезӣ шуд аз соли сохтмони оммавӣ оғоз гардид бирҷ ҳамчунин маркази илму маърифати мамлакат буда дар он мактабҳои олӣ интҳои таҳқиқотӣилмӣ академияҳо аз ҷумла институтидавлатии санъати ба номи бирҷ бейшеналиева донишгоҳи миллии ба номи ж баласанян донишгоҳи техникии ба номи и раззоқов донишгоҳи сохтмон нақлиёт ва меъмории қирғизистон донишгоҳи кишоварзии ба номи к скрябин донишгоҳи байналмилалии қирғизистон институтиолии ҳарбии қувваҳои мусаллаҳи ҷумҳурии қирғизистон академияи давлатии тиббии ба номи и к охунбоев академияи молиявӣ иқтисодӣ ва ғайра фаъолият доранд дар бирҷ академияи илмҳои миллии қирғизистон осорхонаҳои таърихӣ санъати тасвирӣ ҳайкалтарошӣ дар майдони кушод осорхонаи инфиродии хонамузейи м в фрузне дар бирҷ таваллуд шудааст осорхонаи инфиродии с а чуйков бостоншиносӣ археологӣ зоологӣ минерология ва заминшиносӣ геология зиёда аз боғи истироҳатӣ театрҳои опера ва балет драмавӣ лухтак инчунин филармония ва киностудияи қирғизфилм мавҷуд аст бирҷ маркази тиҷорати минтақавӣ буда дар ин ҷо додугирифти тиҷоратии россия қазоқистон ва хитой ба амал меояд дар водии чу дар доманаи қ кӯҳи қирғизистон ҷойгир аст аҳолиаш ҳазор нафар бо аҳолии атрофаш млн нафар асосан қирғизҳо инчунин русҳо ӯйғурҳо тоторҳо кореягиҳо ӯзбекҳо қазоқҳо украиниҳо дунганҳо зиндагонӣ мекунанд ба воситаи роҳи оҳан ва роҳҳои автомобилгард бо шарҳои алмаато тошканд мепайвандад аэропорти байналмилалӣ манас дорад бишкек маркази бузургтарини иқтисодӣ ва саноати мамлакат мебошад саноати мошинсозӣ ва таҳ вили филиззот электротехника асбобсозӣ мошинҳои ки шоварзӣ саноати сабук ва хӯрокворӣ тараққӣ кардааст восеъ то соли пойтуғ шаҳрак маркази маъмурии ноҳия ва ҷамоати шаҳраки ноҳияи восеъ аз восеъ то маркази вилоят км то шаҳри душанбе км роҳ асфалт пӯш аҳолиаш нафар восеъ мактаби таҳси лоти миё наи умумӣ мактаби таҳсилоти умумии асосӣ гимназияи ориёно омӯзишгоҳи касбӣ тех ни кӣ филиали колле ҷи тиббии шаҳри кӯлоб шуъбаи маориф мактаби вар зи шӣ вар зиш гоҳ китобхона мактаби санъат шуъба ва қасри фар ҳанг кӯдакистон суратгирхона нуқтаҳои хид мати маишӣ маркази савдо нуқтаи савдои хусусӣ муассисаи хӯ роки умумӣ чойхонаи мил лӣ шуъбаи ало қа беморхонаи марказӣ дорухона дармонгоҳ мар кази саломатӣ автовокзал дорад дар восеъ ҷамъияти матлубот идораи роҳ созӣ идораи байторӣ пойгоҳи нақ лиё тӣ ситоди ҳолат ҳои фавқу ло да идораи кишоварзӣ комиссариати ҳарбӣ шуъ баи кор ҳои до хи лӣ суди ноҳия вӣ прокуратура муассисаи серсо ҳаи хоҷагии манзилӣ ком му на лӣ нозироти андоз раёсати агентии омор сабти асноди ҳолатҳои шаҳр вандӣ саҳш матбаа ҷск хо ҷа мӯъ мин ширкати хусусии самар ҷс котон ва ғайра фаъо лият доранд со ҳа ҳои асосии хоҷагӣ боғдорӣ ва саб за вот корӣ за минҳо тариқи наҳр аз дарёҳои оқсу ва сурхоб обёрӣ мешаванд домени миллии дараҷаи аввал барои ҷумҳурии тоҷикистон ҳар як шахси воқеӣ ё ҳуқуқӣ резидент ё ғайрирезиденти тоҷикистон метавонад доменҳоро дар минтақаи сабти ном кунад домени миллии дараҷаи аввл декабри соли ба қайд гирифта шудааст соли идоракунии бақайдгирии номҳои доменҳо ба маркази иттилоотӣ техникии дастгоҳи иҷроияи президенти ҷумҳурии тоҷикистон вогузор карда шуд январи соли аввалин доменҳо дар минтақаи ба қайд гирифта шуданд соли сабти доменҳои барои шаҳрвандони кишварҳои дигар кушода шуд баҳсҳое ки аз бақайдгирии номҳои доменҳо дар минтақаи бармеоянд мутобиқи сиёсати ҳалли баҳсҳои номи доменҳои ягона ҳал карда мешаванд ҳоло дар тоҷикистон сабти номшудаи аккредитатсияшуда мавҷуданд вебсайти бақайдгиранда сайт исломобод шаҳр дар шимоли ҷумҳурии исломии покистон ва пойтахти он маркази маъмурӣ сиёсӣ ва фарҳангии кишвар аст шаҳри исломобод дар канори як қаторкӯҳ ва ҷануби қалъаи мор ҷойгир аст шаҳри нав ва шаҳри қадимаи исломобод ки номи шаҳри қадимааш гоҷор аст ин шаҳр қисми пештараи равалпинди ки ҳоло шаҳри кӯҳнаи исломобод номида мешавад паҳлӯ ба паҳлӯ ҷойгир шудааанд ва даричаи кишвар аз гузашта ба ҳозира мебошад дар канори исломобод се кӯл бо номи саранес симли ва хонпур ҷойгиранд ки ба зебоӣ ва иқлими шаҳр таъсири бузург мерасонанд онҳо дар шимолу шарқи пойтахти исломобод ҷойгир мебошанд ки аҳолиаш аст таърихан ин минтақа як қисми иёлати панҷоб аст се кӯли сунъии ба дасти инсон сохташуда аз қабили роул симли ва ханпур ҳавои ин минтақаро таъдид кардаанд дар тобистон иқлими исломобод гарм ва вазнин аст боронҳои шадид дар моҳҳои июл ва август меборанд дар зимистон иқлими шаҳр сард аст ва баъзан дарҷааш ба сифр мефарояд дар теппаҳои гирду атрофи шаҳр пир суҳаво ва мергала барф низ меборад мувофиқи саршумории соли аз шумораи умумии аҳолии исломобод ақвоми панҷоб муҳоҷирони урду муҳоҷирони паштун ва миллатҳои дигар аз ҷумла синд балуч ва кашмир мебошанд исломобод шаҳри сермиллат аст забони расмӣ урду ҳамчунин дар коргузории иқтисодиву таҳсилотӣ англисӣ қарор дорад шумораи зиёди сокинон инчунин ба забони панҷобӣ сокинони исломобод дар ҷойи дуюм забони урду ва забони пушту ҳар ду аҳолӣ ва забонҳои дигар камтар аз сухан мегуянд ислом дини расмии покистон аст аксарияти сокинони исломобод мусулмон ҳастанд бештари мусулмонон суннимазҳабанд ва инчунин шиа мебошанд мазҳаби аҳмадия пайравони мирзо ғулом аҳмад мебошанд соли парлумони кишвар пайравони аҳмадияро ғайри мусулмон эълон кардааст христиане составляют населения исламабада индуисты ҳоло исломобод ҳафт бародаршаҳр дорад прага пойтахт ва бузургтарин шаҳри ҷумҳурии чехия аст ва дар шимолу ғарби чехия дар канори рӯйи рӯдхонаи влтава бино шудааст масоҳати шаҳр километри мураббаъ аст ва дар он нафар омори соли зиндагӣ мекунанд нахустин сокинони дараи влтава қабилаи килтҳо буданд ки ҳудуди соли пеш аз милод дар ин маҳал сукунат мекарданд прага дар қарни милодӣ ба василаи шоҳзода борживой ки наздики рӯдхонаи влтава қалъа худро сохт бунёд шудааст шоҳзода борживой аз хонадони пржемисл буд ки аз шаҳри ба маркази боҳемия омад хонадони пржемисл аз хонаводаи ашрофзодаҳо буданд ки аз қарни то соли дар кишвари подшоҳии чехия ҳукумат карданд шоҳзода владислав писари шоҳзодаи борживой буд ки соли ба сохтани ибодатгоҳи ба номи георгии муқаддас дар наздикии қалъа оғоз кард порис шаҳр ва пойтахти фаронса мебошад маркази маъмурии ноҳияи ил де франс аст коммуна ва департаментро ташкил мекунад ки аз ҳавза иборат аст аҳолӣ млн одам год панҷум шаҳри иттиҳоди аврупо аз ҷиҳати ҳаҷм ба ҳисоби умумии аҳолии дохили порис ва маҳаллаҳои атрофи он пориси калон млн нафар одам сукунат мекунад дар қисми шимолии фаронса ва ҳамвории ҳавзаи порис дар соҳили дарёи сена чой гирифтааст маркази мӯҳимтарини сиёсӣ иқтисодӣ ва фарҳангии фаронса аст ҳамчун яке аз марказҳои молияи ҷаҳонӣ ба ҳисоб меравад инҷо штаби юнеско ва дигар муассисаҳои байналмилалӣ ҷойгир шудаанд маркази таърихи ки аз ҷазираи сите ва ҳарду соҳилҳои дарёи сена дар тулли як чанд аср ташаккул мекард дар нимаи асри дар порис таъмири ҷиддӣ шуда гузашт дар назди шаҳр қаср ва боғи таърихӣ версал қарор дорад ки манзараи мутаносибро ташкил мекунад замони таъсиси порис аз асри п м бо қабилаи келтҳо паризиён равнақ гирифт аз асри ҳамчун шаҳри галӣ римӣ паризиён маълум аст аз охири асри бо қатъшавии муваққатан пойтахти фаронса париж дар ҷои маҳаллаи аҳолинишини лютесия хонавода дар байни об ки қабилаи келтҳо паризиён дар асри п м бунёд карданд маҳалла дар ҷазираи бехатари сите ки бо оби дарёи сена иҳота шудааст қарор дорад дар асри п м дар лютесия девори қалъагӣ сохта шуд асли иқтисоди маҳаллаи келтиро тиҷорат ташкил мекард сена баҳри миёназаминро бо ҷазираҳои британия пайваст мекард соли паризиён ба шуриши галҳо ба муқобили ҳукмронии рим дар зери сарварии версингеториг ки аз қабилаи авернҳо буд ҳамроҳ шуданд дар ҳудуди ҳамин сол мӯҳориба дар назди лютесия воқеъ гашт ки дар он римиён ғолиб баромаданд таълифи юлий сезар навиштаҷот дар боби ҷанги галл ба ҳамин вақт рост меояд ки дар он лютесия ҳамчун шаҳри паризиён ва мавқеъи он дар яке аз ҷазираҳои дарёи сена сабт шудааст баъди вай сарлашкари римӣ тит лабиен лютесияро мӯҳосира кард паризиён бар замми ин пулҳоро хароб карда шаҳрро ба оташ гирифтор мекунанд римиён шаҳрро аз нав бунёд карданд ва аз санг роҳҳои римӣ хонаҳои бо ҳашамат қубури об ки дарозиаш километрро ташкил мекард се чашмаи гарм амфитеатр дар юнон ва рими қадим тамошогоҳи болокушодаи нишастгоҳаш гирда ё нимдоираи зина зина ва форуми рим бо базилика иморати асрҳои миёна ва антиқӣ маъмурияти рим дар ҷазираи сите ҷой гирифт ва бандаргоҳ амали худро давом дод дар асри шаҳр ба тохтутози яке аз қабилаҳои олмонӣ алеманҳо дучор гашт ки ин воқеъ ба мигратсияи аҳоли аз соҳили чапи дарёи сена ба ҷазираи сите ки бехатар буд таъсир расонд ҳамон вақт лютесия ҳамчун шаҳри паризиён ном гирифт ва дертар порис дар асри дар шаҳр якум калисои насронӣ сохта шуд аср бо амали азизи женевеваи порисӣ маъруф гашт ки аз рӯи дини насронӣ нигаҳбони порис ба ҳисоб меравад соли франҳои салӣ бо сарварии ҳилдерик зиёда аз сол шаҳрро зери мӯҳосира гирифтанд дар охири асри панҷ хлодвиг муваққатан порисро ба пойтахти давлати франкҳо табдил дод соли порис пойтахти подшоҳии меровингҳо гашт дар асри дар қаламрави тамоми шаҳр калисоҳо бунёд мегаштанд дар ин маврид аҳоли ҳазор нафарро ташкил мекард дар ҷазираи сите калъае намоён буд ки дар он қароргоҳҳои подшоҳ ва давлатдорони дини насронӣ вуҷуд дошт тиҷорат дар ҳудуди дарёи сена қисми аслии вуҷудиёти зиндагии мардумро ташкил мекард ва ин чунин сабабгори пайдоиши тоҷирони суриёӣ ва яҳудӣ аз ҷониби шарқ шуд асри порис ҳамчун пойтахт барҳам хӯрд пас аз кучидани подшоҳи франкҳо хлотар ба клиши ла гаренн ва дертар ба карли бузург ба ахен пас аз подшоҳи якуми фаронса шудани гуго капет дар асри порис боз пойтахти давлат мешавад дар охири асри шаҳр ба тохтутози қабилаи норманҳо дучор шуд солҳои онҳо соҳили чапи порисро хароб ва ғорат карданд аз соли то шаҳрро на кам аз ҳазор норманҳо бо киштӣ мӯҳосир мекарданд дар аввали асри аҳолии порис асосан дар ҷазираи қалъагии сите мавқеъ гирифтанд ки то нимаи асри қароргоҳи подшоҳӣ буд дар ҳамин ҷо қасри усқуф мансаби олии рӯхониёни насронӣ ва калисои марями порисӣ дар дохили калисоҳо ва дайрҳо бемористон барои мардуми камбизоат амал мекарданд асрҳои соҳилҳои рости дарёи сенаро дар назди бандаргоҳ мардум фаъолона ҷои маскун карданд дар вақти ҳукмронии филипп август девори нави қалъагӣ дар ҳарду соҳилҳои дарёи сена сохта шуд ва дар кучаҳо роҳҳоро аз нав бо санги чортарош обод карданд дар асри донишкадаи порисӣ амал мекард ки чор факулта дошт ҳуқуқи қонунӣ ва фиқҳ тиб санъат ва филология дар замони ҷанги садсола аз декабр соли дар давоми сол порис забт гашт аз ҷониби аскарони подшоҳи инглис генрих ва пас герсог унвони дворянҳои олимартаба ё князьҳои мулкдори европаи ғарби бедфорд ноибуссултони фаронса аз соли аз байни асри то байни асри пойтахти фаронса дар шаҳри тур воқеъ буд соҳилҳои сена дар соли ба руйхати мероси фарҳанги умумиҷаҳонии юнеско ворид гашт қасри наздишаҳрӣ фонтенбло ва қасри версал ҳам соли ва ин чунин париж аз ҷиҳати мероси адабӣ ки шоёни диққат аст сарватманд мебошад ва на фақат бо санъти меъморӣ балки бо кучаҳо пулҳо осорхонаҳо ва майдонҳо дар порис ҷойи таърихӣ ва осорхона тои он ба шаҳр итоат мекунад ва даромад ба онҳо бе пул аст яке аз онҳо бурҷи оҳании эйфел мебошад ки аз рӯи лоиҳаи мӯҳандис эйфел гюстав сохта шудааст аз рӯи фикри аввал ин иншоот ҳамчун иншооти муваққатӣ барои гузаронидани намоиши умумиҷаҳонии сохтанд сипас бурҷ ҳамчун рамзи париж гашт дар шимоли бурҷи эйфел дар доираи уфуқ сакре кёр сарбаланд аст ки дар пуштаи монмартр қарор дорад ва дар ҷануб бурҷи тоқ тур монпарнас ки дар ноҳияи ҳамвор ҷой гирифтааст меҳвари таърихии мероси санъати бинокорӣ хати шаҳрро аз марказ то ғарб бурида меравад ва аз осорхонаи шинохтаи умумиҷаҳонӣ лувр сар карда ба воситаи боғи тюилри хиёбони саҳрои елисей то тоқи нусрат ки дар асри дар маркази майдони ситора сохта шуда буд давом дорад дар даҳаи солҳои ум дар давоми сатҳи хат гузари дефанс ки марказаш тоқи калони дефанс шуд обод гашт дар маркази қисми таърихӣ хонаи маҷрӯҳон ки дар он осорхонаи артиш ҷой гирифтааст ва дар он ҷасади наполеон бонапарт ҳифз шудааст дар ҳамин ҷо калисои пешина пантеон воқеъ аст ки ҳамчун оромгоҳи ашхосони шинохтаи фаронсавӣ ҳизф шудааст маркази таърихии шаҳр ҷазираи сите аст ва дар он ду калисои аз ҳама маъруфтарини фаронса калисои марями порисӣ ва сент шапел қарор доранд назди ҷазираи сите боз як ҷазира воқеъ аст сен луи ки бо яхмосҳои худ маъруф аст ва дарҷаҳон аз ҳама беҳтарин ба шумор меравнд берн пойтахти швейтсария маркази маъмурии округи берн дар ду соҳили дареи ааре дар баландии м аз сатҳи баҳр воқеъ аст масоҳ км аҳолиаш нафар забони расмӣ олмонӣ аэропорти байналмилалӣ дорад роҳи оҳан ва роҳи автомобилгард бернро бо шаҳрҳои аврупо пайваст мекунад берн соли бунёд шудааст аз соли пойтахти швейтсария дар охири садаи ва аввали садаи маркази инқилобгарони муҳоҷири рус буд маркази калони саноатии мамлакат баъд аз сюрих ва базел соҳаҳои асосии саноаташ радиоэлектроника электротехника ва мошинаҳои дақиқ телефон таҷҳизот асбобҳои барқӣ мошинаҳои полиграфӣ ва ғайра бофандагӣ дорусозӣ кимиёӣ хӯрокворӣ консерв орд шоколад пиво чӯбгарӣ табъу нашр ва ғ берн бонкҳои калонтарин фолксбонк бонки миллӣ ва ғ ҳастанд дар он қароргоҳи созмонҳои байналмилалӣ мавҷуданд берн маркази сайёҳии байналмилалист дар берн академияи илмҳои дақиқ донишгоҳ калисои ҷомеаи винсенти муқаддас ва ратуша бинои парламент китобхонаи миллӣ боғи ботаникӣ театр ва осорхонаи алберт энштейн ҷойгир аст рум пойтахт ва маркази маъмурии итолиё мебошад дар дохили шаҳр давлати ватикан ҷойгир шудааст ки кӯчактарин давлати ҷаҳон маҳсуб мешавад бунёдгари ин шаҳр аз рӯи қиссаҳои руми бостон ромул ва рем мебошанд шаҳри якуми итолиё ҳам аз ҷиҳати сершумории аҳолӣ ва ҳам аз ҷиҳати тарақиёти иқтисодӣ ва фарҳанги сарватманд дорад шаҳри рум яке аз шаҳрҳои бостонӣ аст ва пеш пойтахти руми бостон буд аз қарни п м ин шаҳрро ҳамчун руми ҷовид лот ва ё ҷовидона номбарӣ мекарданд яке аз аввалин шахсоне ки ин гуна номбарӣ мекард шоири рум албий тибулл қарни п м буд тасаввуроти ҷовидонии рим пас аз барҳам хӯрдани руми бостон то ҳол боқӣ монд ва дар забонҳои имрӯза тавсифи ин ном истифода мешавад мувофиқи аз ҳама қиссаҳои паҳншуда бародарон ромул ва рем зодаи духтари шоҳ алба лонги реи силвий ва худо марс мебошанд онҳо дар соҳили тибр калон шуданд бобои худро нумиторро дар тахти алба лонг қонуни барқарор карда боз ба тибр гашта мераванд барои мустамлика ташкил кардан байни бародарон низоъ бархест ва ромул ремро қатл карда маҳаллаи мустаҳками палатинаро бунёд мекунад дар асри п м як чан таърихи бунёди шаҳри рим ҳисоб карда шуд аз ҳама машҳураш апрели соли п м ромул ҳамчун подшоҳи якуми рум номбар шудааст расмӣ ҳамагӣ ҳафт шоҳро дарбар мегиранд шоҳ сервий туллий расмӣ ҳамчун бунёдгари девори шинохта сервий ба ҳисоб меравад дар давраи ҳукмронии шоҳи рим ибодатхонаҳои аввал сохта шуд аз ин ҷумла калисои вест ва янус аз рӯи хабари таърихдон тит ливий сервий туллий дар вақти ҳисоби омори якум ҳазор нафар одамро дар шаҳри рим қайд кардааст рум мудати дароз бо деворий сервий маҳдуд буд ва ин девор ҳамчун сарҳади шаҳр ба ҳисоб мерафт ҳар боре ки рум мпрзи худро густариш медод аввал роҳҳоро сохта румро бо мустамликаҳои худ пайваст мекард майдони марказии рум водии байни палатин ва квиринал шуд ва ҳамчун форум шинос аст аз инҷо кучаҳои муҳимтарини шаҳр тақсим мушуданд ва дигарон дигар майдоне ки хусусияти муҳим дошт бозори мол дар назди тибр форуми буққаҳо ки дар ҷои серодам мавқеъ гирифта буд дар наздики бозори меваҷот вуҷуд дошт аммо берун аз ҳудуди девори шаҳр шумораи ибодатхонаҳо дар давраи ҷумҳурии рум исбот мекунанд ки аксари мардум рӯҳонӣ буданд дар ҳар як қисми шаҳр аз рӯи сарчашмаҳое ки то имрӯз омадаанд метавон як чанд азизгоҳҳои ҳамонвақтаро ҳисоб кардан ин чунин дар шаҳр ибодатхонаи сегонаи бостонӣ ки дар соли п м мувофиқи сарчашмаҳои омада сохта шуда буданд пас аз куштори юлий сезар рум ба ҷангҳои ғайринизомӣ дучор гашт ва ин ба нобуд шудани ҷумҳурии рум ва пайдоиши имперотурии рум мунҷар шуд ва а ввалин имперотур октавиан август шуд ки писархонда ва яке аз ҷоҳилони сезар буд пас аз забт кардани итолиё рум нақши асосиро дар сиёсати байн давлатҳои дарёи миёназамин иҷро мекардад ва ин гуна рафтор ба ҷанги дигар бо карфаген ки давлати калон буд дучор гардонид бо се ҷанг карфагенро мағлуб карда шаҳрро хароб намуданд ҳамон вақт рим ғасби хуро ба шарқ ниҳода иллирияро юнон ва пас осиёи сағир ва сурияро зери итоати худ гардонданд дар асри п м рум ба як чанд ҷангҳои ғайринзомӣ дучор гашт ки дар он октавиан август ғолиб баромад ва асосгузори сулолаи юлий клавдий шуд аммо сари давлат кам аз як аср ин сулола ҳукмронӣ кардааст нуқтаи атфи имперотурии рум ба давраи оромиш рост омад асри п м аммо аз қарни ба далели талоши давлат байни сиёсатмадорони рум ба нохушиҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ оварда расонд дар асри шоҳаншоҳиро ба ду қисм тақсим карданд ва дини насронӣ ҳамчун дини далатӣ дар қаламрави тамоми ҳудуди шоҳаншоҳӣ тасдиқ гардид дар асри имперотурии руми ғарбӣ бо муҳоҷирати қабоили олмонӣ дучор шуд ки ин ба барҳамхӯрии исперотурӣ таъсири сахт расонд сарнагун кардани охирин имперотур ромул августула аз ҷониби сарвари қабилаҳои олмонӣ одоакр сентябри соли расмӣ рӯзи сарнагуни шоҳаншоҳии рим ба ҳисоб меравад як қатор тадқиқотчиён таърихдонон иҷшс дар ин самт с л утченко ҳисоб мекарданд ки рум тамаддуни аслии худро бунёд кард ва дар он тартиби махсуси баҳодиҳӣ нисбати ҳаёти одамизод ва инкишофёбии ӯ дар ҷамоати рум дар тӯли равиш ва инкишофи таърих забони олмонӣ олм талаффуз талаффуз забони олмониҳо австрагиҳо олмониҳои швейсария ли хт ейштейнҳо элзасиҳо ва лотарингҳо инчунин симбрҳо ва моҳеноҳо дар италия забони расмӣ дар олмон австрия лихтенш тейн яке аз забонҳои расмии швейсария люксембург белгия ҳомилони забони олмонӣ бештар дар аврупои марказӣ ру миния маҷористон венгрия чехия ва ғайра зиндагӣ мекунанд дар русия ва кишварҳои собиқ шӯравӣ фаронса элзас ва лотарингия италия лаҳистон полша дания има канада бра зилия ва ғ низ мутакаллимон дорад шумораи умумии олмонизабонон млн нафар дар олмон тақр млн австрия млн швейсария млн има млн люксембург ҳазор канада ҳазор италия ҳазор белгия ҳазор лихтенштейн ҳазор ба ғайр аз ин млн нафар забони олмониро чун забони хориҷӣ медонанд забони олмонӣ ба гурӯҳи ғарбии забонҳои олмонӣ германӣ му та ал лиқ аст ба шеваҳои ба ҳам наздики қабилаҳои франк ҳо алеманҳо ва бавариягиҳо асос ёфтааст забони муосири олмонӣ ду шева дорад олмонии поин ба ҳайси забони алоҳида амал менамояд олмонии боло шеваҳои олмонии миёна ва олмонии ҷанубиро дар бар мегирад марзи ин ду шева аз хатти бенрат шимоли ахена ҷануби дюс селдорф болотари магдебург то франкфурти назди одер мегузарад шеваҳои олмонии миёна ба олмонии миёнаи ғарбӣ риндарӣ мозелӣ фран кӣ пфалӣ ҳессенӣ ва олмонии миёнаи шарқӣ тюрангӣ мейсенӣ саксонии боло тақсим мешаванд дар заминаи онҳо забони адабӣ ё стандартии олмонӣ ташаккул ёфтааст ба гурӯҳи шеваҳои ҷа ну бии олмонӣ шеваҳои бава рия гӣ швабӣ алеманӣ алемании боло франкии шарқӣ дохил мешаванд дар швейсария австрия қисман дар люксембург белгия тироли ғарбӣ ва лихтенштейн ба ғайр аз забони стандартии ол мо нӣ аз шеваҳои маҳаллӣ истифода мешавад дар швейсария шеваи швейсарӣ ҳа мон шеваи алемании болост нисбат ба забони стандартӣ маъмултар аст савтиёти забони олмонӣ хусусиятҳои зерро дорост мавҷудияти садонокҳои дарозу кӯтоҳ вобаста ба ҳиҷо кушода пӯшида ихтисор шудани дар охири калима мавҷудияти ҳамсадоҳои ҷа ранг дору беҷаранг вобаста ба мавқеаш дар калима бо садо талаффуз шудани тазодди ҳамсадоҳо аз ҷиҳати нар миву сахтӣ вуҷуд надорад ҳам садоҳои таркибӣ ба ҳам часпида аффрикатаҳо мас ба назар мерасанд овоз ҳои садонок дар аввали калима ё реша ба таркиши сахт ҳамсадоҳои беҷаранги бо нафас талаффуз мешаванд дар калимаҳои аслии олмонӣ зада ба ҳиҷои якуми морфемаи решагӣ меафтад хусу сият ҳои дастури грам ма тики и забони олмонӣ категорияҳои дас ту рӣ ба тарзҳои син те ти кӣ ва аналитикӣ ифода меёбанд исмҳо дорои кате го рия ҳои ҷинсият мардона занона миёна шумора тан ҳо ҷамъ ҳолат падеж ниҳодӣ ӣ боӣ ба васила барои ба сӯи мебошанд категорияи ҷинсият ба воситаи пасванд ҳо накара артикл ҳолатҳо ба воситаи накара ва анҷо ма ҳо ифода меёбанд тасрифи феъл аз рӯи шахсу шумора сурат мегирад феълҳо замон си ға тарз асос доранд хусусиятҳои наҳви синтак сисӣ и забони олмонӣ ҷумлаҳои сода ва мураккаб тобеъ ва пайваст мавҷуданд тартиби калимаҳо дар ҷумла ба хусусияти маъноии ҷумла вобас тагӣ доранд ба ғайр аз тартиби асосӣ мубтадо хабар аъзои пайрав ҷумлаҳо бо тартиби баръакс низ сохта мешаванд калимаҳои саволӣ дар аввали ҷумла меоянд дар забони олмонӣ калимасозӣ бо роҳи ба ҳам пайвастани калима басе маъ мул аст калимаҳои мураккаби иборат аз ва баъзан калима то ҳарф вомехӯранд дар кали ма со зӣ вандҳо аффиксҳо пешвандҳо пасвандҳо низ ба кор бурда мешаванд таркиби луғавии забони олмонӣ асосан аз ка ли маҳои решагии оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ ташаккул ёфтааст калимаҳои иқтибосӣ аз забонҳои лотинӣ юнонии қадим италиявӣ англисӣ фаронсавӣ иврит идиш хитойӣ ҷопонӣ туркӣ русӣ форсӣ ҳиндӣ арабӣ ва ғайра вомехӯранд истилоҳоти хешовандӣ дар забони олмонӣ падар модар бародар хоҳар ва ғ дар забонҳои ҳин ду аврупоӣ аз як мабдаанд муҳаққиқон таърихи забони олмониро ба чор давра олмонии болои қадим асрҳои олмонии болои миёна асрҳои олмонии болои аввалияи нав асрҳои олмонии болои нав аз садаи ҷудо кардаанд дар асрҳои олмонизабонон дини масеҳиро қабул карданд ва дар асоси хатти лотинӣ алифбои забони олмонӣ таҳия гардид алифбои имрӯзаи забони олмонӣ чунин аст барои мустаҳкам гардидани мақоми забони адабии юно нӣ пайдоиши чопи китоб ё гутенберг дар садаи ихтироъ кард мусоидат намуд барои ташаккули забони адабии олмонӣ тарҷумаи инҷилу таврот аз ҷониби м лютер низ нақши муҳимме дошт дар садаи нимаи аввали садаи дар инкишофу рушди забони адабии олмонӣ ада биёти бадеӣ нашрияҳои даврӣ осори илмии фалсафии нахустин маорифпарварон к томазиус х волф таъсир расонданд давраи ниҳоии рушди забони адабии олмонӣ ба нимаи дуюми садаи давраи пайдоиши фалсафа ва зебоишиноси эстетика и олмонӣ рост меояд омӯзиши забони олмонӣ дар садаи оғоз ёфтааст анҷуманҳои ватандӯстон ва дӯстдорони забон дастурҳои забони олмонии ю г шоттел и бе дикер мутобиқан соли ва дар садаи дастур ҳои и к готшед ва фарҳанги и к аделунг пайдо шуданд дар таҳқиқи забони олмонӣ таъйини қоидаҳои имло таркиби луғавӣ ва дастурҳои он ҳиссаи муҳаққиқ к дуден бузург аст забони адабии муосири олмонӣ дар се кишвар олмон австрия швейсария амал менамояд ки аз ҷиҳати забони гуфтугӯӣ меъёрҳои дастурӣ калимасозӣ таркиби луға вӣ савтиёт аз ҳамдигар фарқ мекунанд соли дар манҳейм пажӯҳишгоҳи таҳқиқ ва иттилоот оид ба забони олмонӣ таъсис ёфт ки дар он ҷо масоили рушди забони олмонӣ маданияти нутқ омӯхта мешавад ташкилоти ғайридавлатӣ пажӯ ҳиш гоҳи ба номи ё в гёте соли таъсис барои интишори забони олмонӣ дар кишварҳои хориҷӣ саҳмгузор аст шуъба ҳои он дар кишвари дунё амал мекунанд амстердам пойтахти расмӣ ҳукумат дар гаага ҷойгир аст ва шаҳри бузургтарини нидерланд бандари баҳрӣ ва маркази муҳими иқтисодию мадании мамлакат номи шаҳр аз ду калима иборат аст амстел ва дам амстел номи дарё ки худи шаҳр дар соҳили он қарор дорад ва калимаи дам ки маънояш сарбанд тарҷума мешавад дар асри ин шаҳр ҳамчун деҳаи хӯрди моҳигирон вуҷуд дошт ва дар вақти асрҳои заррини ҳоланд амстердам ба яке аз бандаргоҳҳои муттарақии ҷаҳон ва маркази бузурги савдо табдил ёфт аҳолиаш нафар бо атрофаш ва бо қисми агломератсияи рандстад млн нафар гуногунмиллат миллату халқият сернуфус таринашон суринамҳо марокашиҳо ва туркҳо амстердам дар резишгоҳи д амстел назди халиҷи эйсселмер воқеъ гардида мавқеи мусоиди нақлиётию географӣ дорад каналҳои сершумор шоҳроҳҳои автомобилгард роҳи оҳани амстердамро бо гаага роттердам баҳри шимолӣ ва д рейн мепайванданд амстердам калонтарин ва баъди роттердам дуюмин бандари бузургтарини ҷаҳон гардиши бор млн т млн контейнер дар як сол маълумот соли буда пешбандараш дар баҳри шимолӣ воқеъ аст дар амстердам саёҳати баҳрӣ то ҳазор сайёҳ дар мавсим ва дарёӣ то ҳазор ба роҳ монда шудааст метрополитен дорад амстердам дорои аэропорти байналмилалии схипхол яке аз даҳ аэропорти бузургтарини олам аст аввалин бор чун маркази тиҷоратӣ ва молиявӣ соли номбар шуда солҳои пойтахти республикаи батав ва аз пойтахти шоҳигарии нидерланд мебошад амстердам имрӯз яке аз марказҳои муҳими муносибатҳои иқтисодии европа аст дар он қароргоҳи чандин ташкилотҳои байналхалқӣ ва саридораҳову намояндагиҳои зиёда аз ҳазор ширкатҳои хориҷӣ беш аз намояндагии бонкҳои пешрави хориҷӣ мавҷуданд аз соли инҷониб дар амстердам қароргоҳҳои иттиҳодияи биржавии баъди биржаи лондон юмин дар ҷаҳон бо гардиши солонаи трлн евро ва ғ воқеъ гаштаанд амстердам яке аз бузургтарин дар ҷаҳон маркази сайқалдиҳӣ ва савдои алмос тарғибу интишори мӯди олӣ парваришу савдои гул мебошад корхонаҳои асосии саноатӣ дар атрофи шаҳр ҷой гирифтаанд соҳаҳои муҳимтарини саноати амстердам хӯрокворӣ пивопазӣ қароргоҳи компанияи полиграфӣ мошинсозӣ электротехникӣ электронӣ химия истеҳсоли маҳсулоти нефт чӯбгарӣ дӯзандагӣ дар амстердам академияи илмҳо якчанд институтҳои тадқиқоти илмӣ зиёда аз маркази илмию тадқиқотии соҳаи информатика тибби биологӣ илмҳои гуманитарӣ ду донишгоҳ фаъолият доранд амстердам маркази туризми коршиносӣ ва омӯзишӣ низ аст соле беш аз млн сайёҳ дар амстердам соле зиёда аз конференсия намоишгоҳ ва симпозиумҳои байналмилалӣ баргузор мешаванд амстердам зиёда аз меҳмонхонаи дараҷаи гуногун дорад дар амстердам ҳазор ёдгориҳои таърихӣ ва ҷойҳои тамошобоб нигорис тони бадеӣ музей кинотеатр театр ва толори консертӣ ҳастанд амстердам ро венетсияи шимолӣ низ меноманд дар он боғ фонделпарк сарфатипарк ва ғайра канал ва кӯпрук мавҷуд аст боғи ҳайвоноташ ҳазор намуд ҳайвон дорад биноҳои ҷолибаш бо услубҳои ба ном эҳёи голландӣ класситсизм готикаи нави нидерландӣ ва ғ бино шудаанд хонаҳои савдогарон дар соҳили каналҳо ратуша ҳоло қасри шоҳ бинои музейи давлатӣ калисоҳои ҷанубӣ шимолӣ ғарбӣ бинои компанияи ост инд ва ғ соли дар амстердам бозиҳои олимпии ум баргузор гардида буд забони итолиёӣ забони расмии итолиё ватикан сан марино швейтсария ҳамқатор бо забонҳо олмонӣ фаронсавӣ ва швейтсарӣ ретороманӣ ҳамчун дуюм забони расми дар як чанд ҳавзаҳои давлатҳои хорватия ва словения қабул шудааст забони итолиёӣ дар асоси лаҳҷаҳои романии итолиё таркиб ёфт ва авали худро аз забони халқии лотинӣ гирифт забони адабии итолиёӣ дар асоси шеваи тоскана таркиб ёфт яъне дар ҳамон ноҳияе ки қабилаҳои этрускҳо зиндагӣ мекарданд ақидае вуҷуд дошт ки хусусиятҳои шеваи тосканӣ бо шеваи этрускӣ пайваст ҳастанд ва аз ҷиҳати забон дар мӯҳити як гурӯҳанд аммо дарҳол ин ақида дар шумораи кӯҳан ба ҳисоб меравад таърихи забони итолиёӣ ба се давра тақсим мекунанд ки якум давра аз асри сар карда то асри дарбар мегирад он вақте ки стандарти флорентсиягӣ нисбати боқимонда стандартҳо бартарӣ дошт дар марҳалаи ибтидои бунёди шеваҳо асосан дар марказ ва ҷануби кишвар равнақ меёбад ва одатан ин ҳуҷатҳои ҳуқуқӣ ва ашъори рӯҳонӣ буд маркази барҷастаи илм дайр монтекассино мешавад дертар охири асри марказҳои алоҳидаи адабиёт ва расмҳои шевагӣ инкишоф меёбанд ситсилия болония умбрия ва дигарон ин чунин дар қатори забони халқӣ итолиё забони лотинӣ забони кӯҳани фаронсавӣ ва забони кӯҳани провансалӣ истифода мебурданд дар охири асри мактаби намуди нави ширинсуханӣ ташаккул ёфт ки асоси худро аз шеваи тосканӣ гирифт намояндагони зиёди адабиёти тоскании асрҳои данте алигери боккаччо ва петрарка дар рисолаи худ базм ва оиди ширинсуханни халқӣ данте мулоҳизаро тадқиқ кардани буд дар бораи он ки бо забони халқӣ метавон дар боби ҳаргуна мавзӯъ асар эҷод кардан аз бадеӣ то рӯҳонӣ ин гуна забони халқии ташаккулёфта ӯ номбар мекард лекин данте намегуфт ки як шева ҳамаи хусусиятҳои лавозимиро дорад ва ин гуна ҳисоб намекард асри пас ах коркарди шеваи тосканӣ ки рӯ ба сифати намунаи данте петрарка ва боккаччо овард забони адабии умумиитолиёвӣ гашт давраи асрҳои байниитолиёвӣ номгузор мешавад дар ин вақт суханҳое пайдо мешаванд ки забони халқӣ ва дархусус тосканӣ аз забони лотинӣ бартарӣ дорад ва беҳ аст алберти леон баттиста политсиано анҷело сарфу нахви грамматика якум пайдо мешавад дастури забони халқии флорентсӣ нависандагони дигар ноҳияҳо мисол аз неапол якопо саннадзаро ҳаракат мекарданд ки забони асарҳои худро ба шеваи тосканӣ наздик кунанд тошканд ӯзб тошкент пойтахти ӯзбекистон ва маркази маъмурии вилояти тошканд ки худи шаҳр ба ҳайъати он дохил намешавад тошканд шаҳри сераҳолитарини ӯзбекистон ва осиёи миёна ҳисоб меёбад ин шаҳр инчунин ба панҷгонаи шаҳрҳои сернуфуси идм дохил мешавад аҳолӣ зиёда аз млн тан созмони байналмилалии исломӣ дар бораи масъалаҳои маориф илм ва фарҳанг ки яке аз сохторҳои конфронси созмонҳои исломӣ ҳисоб мешавад тошкандро пойтахти сулҳи фарҳанги исломӣ дар соли эълон кард тошканд ба ноҳияи маъмурӣ тақсим карда шудааст шумораи аҳолии шаҳр аз рӯи омори январи соли на января года жителей ҳайати миллии шаҳр дар соли год узбекҳо русҳо тоторҳо кореягиҳо тоҷикҳо уйғурҳо ва дигар миллатҳо тағйироти нуфуси аҳолии шаҳр аз рӯи маълумотҳои омор известен со вв дон э встречаются различные названия данной местности шаш тепа чач тепа с века известен под названием ташкент что предположительно означает каменный город от камень в самых ранних китайских источниках ташкент фигурирует как ши чжэши и юэни в раннем средневековье чач шаш и джач поскольку ши может означать по китайски в том числе и камень то после заселения региона тюркскими племенами эти названия могли трансформироваться в созвучное слово с той смысловой нагрузкой в тюркских языках таш камень в веках ташкент входил в состав империи тимура в веке ташкентом управляла династия шейбанидов в году казахи совершают удачный поход на ташкент в дальнейшем город был подчинен шейбаниду абдулле который выпускал здесь свои монеты с по г ташкентом правил шейбанид кельди мухаммад который выпускал от своего имени серебряные и медные монеты около годах ташкент становится резиденцией ханов казахского ханства в году юнус ходжа правитель даха района шейхантаур объединил под своей властью весь город и создал независимое ташкентское государство которое к началу века захватило обширные земли однако после смерти юнусходжи страна была подчинена кокандским ханством в годах при кокандском владычестве ташкент был окружён рвом и глинобитной зубчатой стеной длиной около км с воротами новая часть города была основана после взятия города русскими войсками в году она отделялась от старого города каналом анхор в году ташкент входит в состав российской империи и с года является главным городом сырдарьинской области и туркестанского генерал губернаторства а также центром ташкентского уезда в составе сырдарьинской области ташкент местопребывание генерал губернатора и командующего войсками туркестанского военного округа станция среднеазиатской железной дороги административный и торгово промышленный центр русских среднеазиатских владений исторически сложилось условное разделение города на две части старого и нового города старый город являлся средоточием ремесленной и торговой жизни а новый город промышленной образованный на месте садов полей и дач в ташкенте ещё во второй половине века существовал невольничий рынок со свободной куплей и продажей людей обменом их на скот предметы домашнего обихода в октябре года в ташкенте усилиями боевой дружины из человек организованной социал демократом а бузанским была сорвана попытка еврейского погрома по данным переписи года в ташкенте было тысяч жителей по родному языку тюркские наречия без распределения чел великорусский язык русский язык чел сартский язык диалект узбекского языка чел татарский язык чел малорусский язык украинский язык чел казахский язык казахский язык чел еврейский язык чел персидский язык таджикский язык чел узбекский язык кыпчакские диалекты узбекского языка чел и другие народности в городе находились следующие учебные заведения мужская гимназия реальное училище кадетский корпус женская гимназия учительская семинария мариинское классное женское училище частная женская прогимназия два городских классных мужских училища ремесленное и техническое железнодорожное училища и приходские школы в конце года в ташкенте было организовано ташкентское военное училище в сентябре года произошла попытка силового захвата власти представителями совета солдатских и рабочих депутатов и временного революционного комитета а месяцем позже вооружённый захват власти в ташкенте коалицией левых эсеров и большевиков переход власти к советам солдатских и рабочих депутатов с ноября года после победы вооружённого восстания большевиков и левых эсеров город являлся опорой советской власти в крае в гг ташкент столица туркестанской асср в апреле года вцик рсфср наградил пролетариат ташкента орденом боевого красного знамени за заслуги оказанные рабочими города ташкента как одного из центров обороны против империалистического натиска в году ташкент стал спорным городом при размежевании границ среднеазиатских республик в качестве основы при проведении границ был выбран национально политический принцип однако его реализация затруднялась целым рядом факторов требующих компромиссов чересполосностью национального состава отдельных территорий тяготением территорий к определенным торговым центрам путям сообщения ирригационным сооружениям ташкент располагался на территории населенной преимущественно узбеками которая узкой полосой далеко вдавалась в территории населенные казахами даже после отказа от идеи включения ташкента в состав киргизской асср сохранялись настоятельные требования включения в его состав ряда волостей ташкентского уезда на которых располагались головные сооружения каналов питающих ташкент по воспоминаниям члена президиума цик ссср в молотова создание среднеазиатских республик и границы это целиком сталинское дело острая борьба шла казахи например их верхушка дрались за ташкент хотели чтобы он был их столицей сталин собрал их обсудил это дело посмотрел границы и сказал ташкент узбекам а верный алма ата казахам признавая справедливым требование узбеков относительно старой части гор ташкента казахи претендовали на административную новую часть ташкента потому что он был главным городом сырдарьинской области передаваемой в состав киргизской казакской асср а также учитывая огромное влияние ташкентского оазиса и г ташкента на всю киргизскую степь казахи претендовали на ташкент несмотря на то что не составляли большинства населения в итоге в году столица узбекской сср была перенесена из самарканда в ташкент с по ташкент столица узбекской сср в составе союз советских социалистических республик и областной центр ташкентской области четвёртый по величине город советского союза с населением до миллионов человек во время великой отечественной войны ташкент становится одним из центров эвакуации сюда переезжают фабрики заводы театры киностудии много людей из оккупированной европейской части ссср жили во время эвакуации в ташкенте например анна ахматова фаина раневская корней чуковский рина зеленая в г пережил сильное землетрясение с сентября года ташкент столица независимого узбекистана и центр ташкентского вилоята в году праздновалось летие города белград пойтахт ва калонтарин шаҳри сербия дар соҳили рости дарёи дунай назди резишгоҳи дарёи сава воқеъ аст аҳолиаш ҳазор нафар бо аҳолии канори шаҳр агломератсия нафар зичии миёнаи аҳолӣ нафар км масоҳаташ км маркази роҳи оҳан аз будапешт истамбул солоников бандари дарёӣ аэропорти байналмилалӣ сурчин дорад иқлимаш муътадили континентӣ ҳарорати миёнаи январ феврал с с июл с боришоти миёнаи солона мм гармтарин моҳҳо июл август хунуктарин декабр январ белград дар замони қадим маҳалли аҳолинишини келтҳо сингидунум буд онро дар садаи то милод римиҳо забт намуданд аз садаи тобеи византия шуд шаҳр садаи номи сербии белградро гирифт асрҳои пайи ҳам ба тасарруфи булғория византия боз булғория венгерҳо ва сербҳо соли ба дасти туркҳо гузашт пас аз шӯриши сербҳо ва шаҳр аз асорати туркҳо озод карда шуда пойтахти князии аз шоҳии сербия гардид белградро се маротиба австриягиҳо ишғол карданд аз декабри пойтахти шоҳии сербҳо хорватҳо ва словакҳо аз югославия апрели белградро олмони фашистӣ забт кард октябр онро артиши шӯравӣ ва қувваҳои озодихоҳии югославия озод карданд аз ноябри пойтахти рхфю аз рсфю аз соли пойтахти ҷумҳурии иттифоқии югославия аз соли сербияи черногорӣ аз соли пойтахти сербия дар белград ва атрофи он корхонаҳои мошинасозӣ автомобил ва самолётсозӣ мошинаҳои хоҷагии қишлоқ электротехникӣ саноати кимиё бофандагӣ асосан пашмина чарму пойафзор хӯрокворӣ орд консерваи гӯшт қанд ва ғайра табъу нашр чӯбгарӣ ва ғайра мавҷуданд дар белград аи академияи низомӣ боғи ботаникӣ осорхонаи миллӣ ҷой гирифтааст донишгоҳҳо ёдгориҳои таърихӣ санъати татствирӣ санъати амалӣ мардумшиносӣ инчунин нигористон боғи ҳайвонот дорад км ҷанубтар аз белград дар кӯҳи авала ба аскари номаълум ёдгорие гузошта шудааст дар соҳили чапи дарёи сова маҳалҳои нав белгради нав бунёд мегардад самарқанд шаҳри қадима ва маркази вилояти самарқанд и ӯзбекистон аст ва қисмати зиёди мардуми ин шаҳри қадима тоҷик аст суннӣ ҳанафӣ масоҳати шаҳр км кв аст ва дар он ҳазор нафар соли шаҳрванд зиндагӣ мекунанд самарқанд яке аз шаҳрҳои қадимтарини дунё мебошад ки дар асри пеш аз милод бунёд шудааст соли самарқанд ба феҳристи мероси умумибашарии фарҳангии юнеско дохил карда шудааст дар таърихи қадим самарқанд пойтахти давлати суғди қадим буда дар сарчашмаи хаттии авесто номбар гардидааст номгузории муосири самарқанд аз калимаи суғдии бар меояд забоншиносон маънои санг ва қанд шаҳр яъне самарқанд шаҳри сангин маънидод мекунанд баъди заволи суғд асри самарқанд дар асрҳои миёна пойтахти ҳукуматдории якчанд давлатҳои таърихӣ шуда буд нигаред ба таърихи тоҷикистон самарқанд аз замонҳои қадим яке аз марказҳои асосӣ ва муҳимтарини тамаддуни осиёи марказӣ ба шумор меравад аксар воқеаҳои иҷтимоию сиёсӣ таърихӣ илмию адабӣ ва фарҳангии халқи форси бо ин шаҳри тоҷикнишин алоқаи ногусастанӣ дорад бозёфтҳои бостоншиносӣ гувоҳӣ медиҳанд ки ҳанӯз дар аҳди кӯшониён асрҳои мелод самарқанд шаҳри обод ва инкишофёфта будааст осори биноҳои бошукӯҳ устохонаҳои ҳунармандӣ ҳайкалчаҳои гилин зарфҳои сафол порчаи зарф бо навиштаи суғдӣ инкишофи ҳунармандӣ ва мадании ин шаҳрро дар он замон тасдиқ мекунанд дар охири асри самарқандро хоқонии турк ва баъдан арабҳо соли истило карданд мардуми шаҳрро лозим омад ки ба муқобили аҷнабиён муқобилати сахт нишон диҳанд ва шӯриш намоянд яке аз ин шӯришҳои халқӣ дар таърих бо номи исёни муқаннаъ солҳои машҳур аст дар замони салтанати сулолаи сомониён солҳои самарқанд ба шаҳри тараққикарда ободу зебо ва нашъунамоёфта табдил ёфт дар ин давра ҳунармандӣ косибӣ обчакорӣ зироати полизӣ тиҷорат хусусан бофандагӣ тараққӣ кард дар самарқанд ҳамчунин коғаз ва шиша истеҳсол мешуд ки дар кишварҳои дуру наздик шӯҳрат доштанд инчунин ҳунармандони самарқанд рикоб лаҷом тасма деги мис истеҳсол мекарданд аз ин лиҳоз дар бозорҳои кишварҳои шарқу ғарб савдогарон матои симгун парча газворҳои сурх мумарҷол газворҳои синизӣ шоҳӣ хайма шиша деги мис чормағз мавиз мебурданд инкишофи ҳунармандӣ ба ривоҷи илму фарҳанг адабиёт забони форсии дарӣ ва форсии тоҷикӣ мусоидат кард илмҳои ҳисоб нуҷум ҷуғрофия кимиё тиб таъриху фалсафа ва нақди шеър инкишоф ёфтанд инчунин дар самарқанду бухоро ҳунари шаҳрсозӣ меъморӣ ва санъати ороишӣ тараққӣ кард кӯшку қасрҳо корвонсаройҳо бозорҳои тимдор масҷидҳои ҷомеъ боғҳо бунёд гардиданд кандакории сутуни сақфи биноҳо гаҷкорӣ ороиши зарфҳои сафолӣ ва филиззӣ бо маҳорат ва ҳунармандона сохта шудаанд чунончӣ мақбараи исмоили сомонӣ дар бухоро имрӯз ҳам бинандаро ба ҳайрат меоварад дар замони ҳукмронии сомониён дар самарқанд санъати мусиқӣ низ равнақ пайдо кард силсилаи оҳангу тарона ва сурудҳое эҷод шуданд ки минбаъд бо номи дувоздаҳмақом у шашмақом шӯҳрат ёфтанд ҳамин тариқа дар натиҷаи ҳуҷуми хоқони турк ва араб шаҳри самарқанд ба харобазор табдил ёфта бошад ҳам дар замони сомониён яке аз шаҳрҳои ободу бузурги осиёи марказӣ маҳсуб мешуд дар ин шаҳр забону адабиёти форсии тоҷикӣ равнақ ёфт шоиру мутафаккирон ва табибони оламшумул тарбия ёфта ба воя расиданд ва аз худ осори ғании илмию адабии гаронмояе ба мерос гузоштанд аввалин шоироне ки дар самарқанд ба забони дарӣ шеър гуфтаанд абӯҳафси суғдии самарқандӣ абӯлянбағӣ аббос ибни тархони самарқандӣ абу тақӣ мебошанд зиёда аз он ба таъкиди муаллифи тазкираи оташкада лутфалибеки озар нахустин гӯяндаи шоҳнома абӯмансур муҳаммад ибни аҳмади дақиқӣ зода ва тарбиятдидаи самарқанд аст сипаҳсолори шеъри аҷам абӯабдуллоҳи рӯдакӣ дар ҷавонӣ аз панҷрӯди панҷакент омада дар самарқанд тарбия дида ба камол расидааст аз ин ҷост ки самарқанд ҳамчун шаҳри тамаддунофарини халқи тоҷик дар инкишофи илму фарҳанг забону адабиёти форсии тоҷикӣ саҳми беназир дорад аз асри қабилаҳои бодиянишини турк яке аз паси дигаре ба самарқанд фурӯ рехтанд қарахониён туркони салҷуқӣ дар миёнаи садаи қаракидониён истилогарон ба шаҳр зарари калон расониданд равнақи илму адаб ба дараҷае коста шуд бо вуҷуди он намояндагони аҳли илму адаб аз қабили рашидии самарқандӣ сӯзании самарқандӣ шатранҷии самарқандӣ низомии арӯзии самарқандӣ заҳирии самарқандӣ ва дигарон анъанаҳои илму фарҳангу адаби замони сомониёнро идома дода аз худ дар соҳаҳои мухталиф мероси пурарзише боқӣ гузоштанд дар ин давра қабл аз ҳама истеҳсоли маснуоти кулолӣ шишагӣ ва фулузӣ инкишоф ёфт ба ин бозёфтҳои бостоншиносӣ аз қабили зарфҳои сирдор ва косаву табақҳои бесири пурнақшунигор гувоҳ аст ва аз ривоҷи ҳунармандӣ дар самарқанд дарак медиҳанд соли истилогарони муғул бо сарварии чингизхон самарқандро забт намуданд аҷнабиён шаҳрро ба куллӣ хароб карда аксари аҳолиро аз дами теғ гузарониданд шаҳри қадимаи афросиёб ба харобазор мубаддал гашт ва аз байн рафт аллома бобоҷон ғафуров дар асари машҳури тоҷикон оид ба ҷангҳои шадиди мардуми шаҳр қаҳрамонию ҷонфидоии онҳо сухан ронда аз ҷумла навиштааст пас аз афтодани истеҳкомоти қалъаи самарқанд ҳазорон диловарон ба масҷиди ҷомеъ паноҳ бурда душманро ба наздик шудан намонданд муғулҳо бо роҳе масҷидро оташ заданд вале мудофиакунандагон аз ин наҳаросида дар ҷои худ нишастанд ва сӯхта мурданро аз таслим шудан ба душман авлотар донистанд минбаъд низ муқобилат ва муборизаи мардуми шаҳр алайҳи ғосибони муғул заррае паст нашудааст ки ба ин шӯриши бузурги халқии солҳои гувоҳӣ медиҳад ва он дар таърих бо номи ҷунбиши сарбадорон бо сарвари толиби мадраса мавлонозода машҳур аст табиист ки дар натиҷаи забткориҳои аҷнабиён ва бадбахтиҳои ба сари мардуми тоҷик овардаи муғулҳо оид ба равнақи илму адаби форсии тоҷикӣ дар садаи сухан гуфтан ҷои гп ҳам нест илму фарҳанг дар самарқанд шикасти сахте дид аксар шоирону адибон донишмандону мутафаккирон ба туркия арабистону ҳиндустон муҳоҷират намуданд дар аҳди темуриён охири асри ва асри самарқанд аз нав ба зеботарин ва ободтарин шаҳрҳои шарқ ва бузургтарин маркази иқтисодӣ сиёсӣ ва фарҳангии вароруд табдил ёфт дар шаҳр корхонаҳои ҳунармандӣ дӯконҳои савдо тимҳо чойхонаву ошхонаҳо корвонсаройҳо устохонаҳои яроқсозӣ зарробхона ва маҳбас бунёд гардиданд саноеи нафиса минётура меъморӣ кошинкорӣ наққошӣ кандакорӣ маснуоти филиззӣ саҳҳофӣ лаввоҳӣ истеҳсоли коғаз дар зинаи нави сифатӣ тараққӣ кард махсусан коғази самарқандӣ дар кишварҳои дуру наздик шӯҳрат дошт илмҳои риёзиёт нуҷум ҳайат ҳандаса тиб пеш рафтанд бояд гуфт ки охирин зичи нуҷумии мӯътабар маҳз дар самарқанд эҷод шудааст ғайр аз ин асари таърихии муҳаммад абдураззоқи самарқандӣ матлаъ ус саъдайн ва маҷмаъ ул баҳрайн дар ҳамин давра ба забони форсии тоҷикӣ иншо шуд ки воқеаҳои таърихии солҳои ро фаро мегирад давлатшоҳи самарқандӣ тазкираи машҳури худ тазкират уш шуаро ро эҷод кард муҳаққиқони барҷастаи форсу тоҷик қозизодаи румӣ хоҷаи хурд содиқ мавлонои хофӣ алоудавлаи самарқандӣ ғиёсуддини ҷамшид муини кошонӣ салоҳуддини мӯсавӣ алоуддини қӯшчӣ ва чанде дигар дар самарқанд зиндагӣ ва эҷод кардаанд классикони барҷастаи адабиёти форсии тоҷикӣ ва ӯзбекӣ абдураҳмони ҷомӣ ва алишери навоиӣ низ дар самарқанд таҳсил ва такмили илм намудаанд ба ин маънӣ самарқанд дар охири садаи ва садаи аз марказҳои асосии илму фарҳанг ва забону адабиёти форсии тоҷикӣ ба шумор рафтааст дар бораи расадхонаи улуғбек манзараву фарҳангу ҳунармандони самарқанд ва таърихи забти шаҳр аз ҷониби лашкари шайбонихон дар соли заҳируддини муҳаммад бобур дар асараш бобурнома маълумоти нодир овардааст дар садаи шайбониёни ӯзбек ба вароруд ҳуҷум намуданд дар натиҷаи ғоратгарию тохтутозҳои қабилаҳои кӯчии ӯзбек шаҳру вилоятҳо хароб гашта ғаллаву чорвои мардум ба яғмо рафт гуруснагии гушношуниде рух дод ва аҳолии бисёре аз гуруснагӣ талаф ёфтанд бобоҷон ғафуров дар тоҷикон аз бадоеъ ул вақоеъ и зайниддин восифӣ ки дар самарқанд сукунат дошт ва шоҳиди бевоситаи бедодгарӣ ва гуруснагӣ буд дар ин хусус пораеро иқтибос меоварад дар ин сол яъне соли мелодӣ дар самарқанд қаҳтӣ ва гаронӣ ба дараҷае расид ки халоиқ ба ҷуз қурси моҳу офтоб ки дар дастархони фалак буд дар дигар ҷой сурати нонро намедиданд ва гуруснагони фақир шабҳо ба ҷои хӯшаи гандум дар хаёли худ аз хирмани парвин хӯша мечиданд восифӣ дар як шеъраш низ ин қаҳтӣ ва гуруснагиро тасвир карда ба мардуми одӣ ҳамдардӣ баён намуда нисбат ба сарватмандони ҳарису хабис бо нафрату кароҳат сухан рондааст садаи низ асри тираву тор асри инқирози илму адаб маҳсуб мешавад солҳои яъне дар тӯли сол зулму тааддии хон дар самарқанд харобӣ ва қаҳтии даҳшатангезе рух дод ва ин қиматӣ қаҳтӣ ба музофоту шаҳрҳои гирду атроф низ сироят намуд сайидои насафӣ дар ин хусус мегӯяд фоҷеаи мардуми самарқанд дар тазкираи малеҳои самарқандӣ ин тавр тасвир шудааст аз таърихи усрат сахтӣ ва тороҷ ва яғмое ки дар самарқанд воқеъ шуд хусусан баъд аз мутасарриф шудани анушахони урганҷӣ самарқандро ободияш ба вайронӣ маъмурияш ба харобӣ мубаддал ва муқимонаш ҷилои ватан гардиданд мусофират ихтиёр карданд ва асари бемурруватӣ ва беилтифотии хоқони мансур бо нусрат субҳонқулихон ба иттиҳоми он ки мурдуми самарқанд анушахонро бе ҷангу ҷидол ба самарқанд дохил кардаанд ҳукм ба қатли мардуми ӯ фармудаанд ва тоифае аз мардуми юзро гузошта аз паи ҷурме ҷурмонаҳо аз мардуми самарқанд гирифтанд бо ин ҳама тороҷгарӣ ҷангу ҷидолҳо ки боиси гуруснагиву қиматӣ ва қаҳтӣ мегардид раванди иқтисодӣ ва маданию фарҳангии мардуми самарқанд ба тамом қатъ нагашт маҳз маҳсули дасти эъҷозофарини ҳунармандони шаҳр буд ки маҳсулоташон дар аксар музофотҳои вароруд ва берун аз он дар мамолики шарқ паҳн мешуданд самарқанд то нимаи садаи дуюмин ва бузургтарин маркази ҳунармандию тиҷоратӣ дар аморати бухоро ба шумор мерафт дар қиёси садаи илму фарҳанг ва адабиёт дар садаҳои нисбатан сусттар бошад ҳам ба ҳар ҳол як дараҷа пешрафт эҳсос мешавад дар ин асрҳо мунаҷҷимон маҳмуд ибни муҳаммад наҷмуддини бирҷандӣ мирим ҷалабӣ табиб ва шоир боқии ҷарроҳ малеҳои шоир ва тазкиранавис муҳаммад дарвеш дӯстӣ кафшӣ мавлоно саъдуллоҳ шоҳӣ шоирон афгор имтиҳон мулло бақои тамошо мулло самеӣ мулҳам фитрати зардӯзии самарқандӣ мумтоз махмур таърихнигор саид роқим ва дигарон дар самарқанд зиндагӣ ва эҷод кардаанд дар ин давра санъати хаттотӣ ва минётура низ инкишоф ёфтааст бо вуҷуди ин мухоҷирати адибону донишмандони самарқанд аз садаи ба мамолики мухталиф шурӯъ шуд ба таъкиди муаллифи хизонаи омира ғуломалии озод бештар дар садаи адибон аз қабили завқӣ турдӣ обидхон мавлоно дӯстӣ ва даҳҳо дигарон ба ҳиндустон ҳиҷрат кардаанд маҳсули ҳамин равобит буд ки дар шеъри шоирони варорӯд сабки ҳиндӣ таъсир кард ва нақши амиқ гузошт ф беневини дар бораи самарқанд нигоштааст самарқанд низ шаҳри бузург аст вале ҳоло ними он холӣ буда бо тохтутози ӯзбекҳо вайрон шудааст бумиёни тоҷик ки аз дасти ӯзбек ба дод омада буданд фарёдрасе надоштанд беневини боз мегӯяд тоҷик ва ҳирӣ ҳиротӣ пайваста ба худо илтиҷо дорад ки ӯро аз юғи тоқатнопазири ӯзбек раҳоӣ бахшад бинобар ин тоҷикон ягона роҳи халосиро аз зулму ситам дар ҷилои ватан медиданд аҳволи шаҳри бухоро низ аз ин беҳтар набуд дар тӯли се соле ки ф беневини дар бухоро буд аз ин шаҳр бештар аз чаҳор ҳазор кас ба ҳинд муҳоҷират кардааст чунин буд аҳволи вароруд дар чоряки аввали садаи устод м шакурӣ оид ба вазъи фоҷеабори он замон андеша ронда аз ҷумла навиштааст ба замми ҳамаи инҳо биёбонгардҳо дар садаи ҳар тирамоҳ дар айни ҷамъоварии ҳосил чун мӯру малах омада ҳама ҳосилро ба ғорат мебурданд ва нобуд мекарданд ин турктозии тирамоҳӣ боре ҳафт сол пайваста давом ёфт ва ба як ривоят боре идомаи он бист сол буд яъне бист сл ҳар тирамоҳ омада ҳосилро мебурданд хунрезӣ қаҳтиву гуруснагии тӯлонӣ рӯй дод мардуми бумӣ яъне тоҷикон ҳазор ҳазор талаф шуданд ва рӯй ба гурез ниҳоданд дар охири қарни дар бухоро ду гузар одам монд дар самарқанд касе намонд мадрасаҳои регистони самарқанд шағолхона шуданд дар бораи соли қамарӣ яъне мелодӣ гуфтаанд устод айнӣ низ дар таърихи амирони манғитияи бухоро дар бораи воқеаҳои соли ишорае дорад самарқанд дер боз хароб шуда ба ҷуз се чор хонавори шаҳрдарун ҷунбандае ва иморате дар он ҷо намонда буд маълум мешавад ки самарқанд аз соли то яъне дар тӯли сол ба худ наомада будааст минбаъд самарқанд аз нав ба таъбири м шакурӣ ҷон тирифт вале марву балх ба тамом аз байн рафтанд ва танҳо харобаҳои ин ду шаҳр боқӣ мондаасту бас табиист ки дар ин давраи тираву тор касбу ҳунар илму фарҳангу адаб дар самарқанд аз инкишоф бозмонд ба гуфти тӯрақул зеҳнӣ дар ин аҳд шоирони соҳибдевон кам низ гузаштаанд соли дар самарқанд нахустин рӯзномаи сотсиал демократҳо бо унвони самарқанд таъсис ёфт бо ин ҳама тағйироти иҷтимоию иқтисодӣ маданию фарҳангӣ самарқанд ба ҳар ҳол мустамликаи русия буд сохтори шоҳии русия заҳматкашонро пайваста дар шиканҷа нигоҳ медошт зеро русия дар варорӯд тартиботи мустамликавиро ҷорӣ менамуд бинобар ин мардуми бумӣ зулму тааддии дуҷонибаи истисморгарон ҳам маҳаллӣ ва ҳам русро мекашиданд варорӯд ба манбаи моли хом табдил ёфт корбарӣ дар маҳкамаҳо мисли пешин аз рӯи шариат идома дошт хурдтарин эътирози мардум бераҳмона пахш карда мешуд дар самарқанд аз рӯзҳои аввали истилои русия алайҳи аҷнабиён шӯру ошӯбҳои халқӣ рух медод вале исёну ошӯбҳо махсусан дар солҳои инқилоби якуми рус соли ва мардикоргирӣ барои корҳои ақибгоҳи ҷанги якуми ҷаҳон авҷ гирифт коргарон косибон ҳунармандони шаҳр ва ноҳияҳои гирду атрофи он корпартоӣ мекарданд ба намоишҳои оммавӣ мебаромаданд дар айни авҷи шӯришу ошӯбҳо гумоштаи сиёсии русияи шоҳӣ ба губернатори ҳарбии вилояти сирдарё июли соли навишта буд мувофиқи баъзе овозаҳое ки то ба мо расид сартҳои самарқанду фарғонаву тошкент аз бухоро таппончаву милтиқ харида гирифта мерафтаанд дар самарқанд ҳавлие набудааст ки милтиқу таппонча надошта бошад б ғафуров оид ба аҳволи вазнин ва тоқатфарсои мардикорон ва коргарони мавсимии заводу фабрикаҳои самарқанду фарғона ва сохтмони роҳи оҳан ки корҳои вазнин бар дӯшашон буд сухан ронда як рубоии машҳури халқиро аз силсилаи шеърҳои ғарибӣ меоварад ки ҳолати рӯҳонии тоҷиконро хеле муассир ва ба дарду алам баён месозад ин буд аҳволи тоҷикони самарқанд баъди тасарруфи русия ва дар арафаи инқилоби болшевикӣ ва инқилоби бухоро ҳамин тариқа аз даврони қадим дар тӯли таърих мардуми самарқанд чандин бор ҷилои ватан карда дар аксои олам паҳну парешон шудаанд ки имрӯз ҳам аҷдоди онҳоро дар тамоми мамолики дунё вохоҳем хӯрд бо вуҷуди ин самарқанд дар ҳар давру замон муҳимтарин маркази илму фарҳанг ва забону адабиёти форсии тоҷикӣ ба шумор рафтааст олими машҳури эрон сайид нафисӣ дар ин хусус дар мақолаи сарзамини поки ниёконам навиштааст шуарои туркистон маъруфтарин ашъори форсиро сурудаанд шаҳрҳои бузург ва ободи ин ноҳия ки аз қадимтарин шаҳрҳои эрон шумурда мешаванд мисли самарқанд ва бухоро ва балх ва ғайра то замоне ки авлоди тимур салтанат кардааст ҳамеша дорулмуаллими эрон буданд ҳанӯз бадеътарин ва зеботарин шоҳкориҳои меъморон ва кошисозони эронро дар бухоро ва балху самарқанд метавон ёфт бузургони эрон ағлаб аз ин сарзамин бархостаанд ҳар китоби форсиро ки мехонем ҳамеша моро ба ёди ин водии ниёгон меандозад чӣ қадар падарони мо дар он ҷо мадфун шудаанд то авосити қарни дувоздаҳум сатре аз таърихи эрон нест ки як бор исми бухоро ё самарқанд ва ё балх дар он бурда нашуда бошад орзуи ман он аст ки ин сарзамини поки ниёгони худро зиёрат кунам ва як бор дар умри хеш ин забони ширини порсиро аз даҳони самарқандиёну бухороиён бишунавам самарқанд аз январи соли маркази вилояти самарқанд аст ки дар қисми марказии ӯзбекистон ҷойгир аст аксари аҳолиаш тоҷикзабон ҳастанд иқлими вилоят мӯътадили континенталӣ буда қариб рӯзи сол офтобӣ аст дарозии рӯз дар тобистон соат мебошад маркази маъмурӣ иқтисодӣ ва фарҳангии вилояти самарқанд шаҳри самарқанд мебошад ки аз шаҳри тошканд км дуртар ҷойгир шудааст нахустин шеърҳои поягузори адабиёти форс тоҷик одамушшуаро абӯабдуллоҳи рӯдакӣ дар самарқанд офарида шудаанд олимон то имрӯз рӯйи ҳунари шеъргӯии ӯ дар гӯшаҳои мухталифи дунё кор мебаранд дгориҳои меъмории ин шаҳри бостониву бӯстонӣ махсусан қисмати регистони он беҳтарин намунаҳои ҳунари шаҳрсозии осиёи марказӣ маҳсуб меёбанд дар ин ҷо се мадраса улуғбек солҳои шердор тилокорӣ ва манораҳои пурнақшу нигор қомат афрохтаанд дасти регистон пеши назари оламиён таърихи чандҳазорсоларо сафҳагардонӣ мекунад таассуф ки на ҳама саҳифаҳои ин китоби бузург то ба мо хоно расидаанд ҳамаи роҳҳои самарқанд рӯзгоре ба регистон пайванди ногусастание доштанд аз ҷумла шаш кӯчаи шаҳр ба тоқи телпакфурӯшон ки дар асри бунёд гардидааст мепайваст дар аҳди амир темур ва мирзо улуғбек регистон ба майдони асосии тиҷоратӣ табдил ёфт имрӯз низ регистон ба сифати маркази тиҷорату ҳунармандӣ аҳамияташро гум накардааст бо ташаббуси роҳбари мамлакат баъди таҷдиду тармим ба ҷойи баргузории ҷашнвораи байналхалқии мусиқии таронаҳои шарқ ва дигар чорабиниҳо табдил дода шудани регистон обрӯю эътибори майдон шаҳри самарқанд мусиқии миллӣ ва ӯзбекистонро дар сартосари олам густариш дод ба туфайли ҷашнвора оламиён дар бораи мамлакати мо мероси ғании фарҳангӣ урфу одат ва арзишҳои миллии халқҳои он беш аз пеш ошноӣ пайдо карданд мадрасаи улуғбек ки ҳангоми дар қайди ҳаёт будани олими бузург бунёд гардидааст дар қарни муассисаи бузурги илмӣ ва таълимии осиёи марказӣ маҳсуб меёфт дар ин ҷо дар баробари илмҳои динӣ фанҳои дунявӣ аз қабили математика астрономия ва фалсафа таълим дода мешуданд афлотуни сонӣ қозизодаи румӣ дар ин мадраса ба толибилмон аз илми фалакиёт сабақ додааст дар ин даргоҳ шоирон ва мутафаккирони бузург мавлоно абдураҳмони ҷомӣ ва мир алишери навоӣ таҳсил доштаанд дар таърих гоҳо ҳодисаҳои ҳайратангези мантиқӣ ба вуқӯъ мепайванданд дар нимаи дуюми қарни милодӣ поягузори адабиёти форс тоҷик абӯабдуллоҳи рӯдакӣ аз самарқанд ба бухоро рафт ва ба шарофати ӯ дар бухоро доираи адабии муқтадире ташаккул ёфт баъди ҳазор сол таърих чунин бори масъулиятро ба дӯши фарзанди бухоро поягузори адабиёти навини тоҷик садриддин айнӣ гузошт вақте ин марди фозил аз бухоро ба самарқанд омад ба шарофати ӯ дар нимаи аввали садаи хх доираи адабӣ эҳё гардид аҳли адабу фарҳанги самарқанд дар баробари устод садриддин айнӣ дар ташаккули адабиёт ва мактабу маорифи навини тоҷик саҳми арзанда гузоштанд ҳам акнун аҳли адабу фарҳанги самарқанд ба рушду таҳкими ҳавзаи ба худ хоси адабиёт ва мактабу маорифи тоҷикони ҷумҳурӣ саҳми босазо мегузоранд адабиёти ҳавза имрӯз бе эҷодиёти пурбори шоиру нависандагони самарқандӣ болта ортиқзода салим кенҷа адаш истад нор остонзода ҳаёт неъмат акбар пирӯзӣ бахтиёр ҷумъаев солеҳ саидмурод нормурод каримзода ӯктами иброҳим зоҳир ҳасанзода ҳазрат сабоҳӣ тошқул азимов маҳбуба турсунова маҳбуба неъматзода асадулло шукуров хоҷа шаҳзода назарзода парисо дилшоди фарҳодзод ва дигарон тасаввурнопазир аст олимони самарқанд холиқ мирзозода раззоқ ғаффоров воҳид абдулло ботур валихоҷаев шавкат шукуров садрӣ саъдиев ҳоҷиқурбон ҳамидзода аслиддин қамарзода ҷумъа ҳамроҳ абдусалом самадов ва дигарон тӯли даҳсолаҳои зиёд ба равшан намудани паҳлӯҳои ноаёни адабиёт ташкили кори матбуот ва мактабу маорифи тоҷик бори заҳмат кашидаанд хоссатан мақолаҳои доир ба адабиёти давраи истиқлол ва намояндагони он таълифнамудаи олимони адабиётшинос садрӣ саъдиев аслиддин қамарзода ҷумъа ҳамроҳ ва абдусалом самадов ба рушди адабиёти тоҷики ҳавза такони нав бахшиданд маҷмӯаҳои дастҷамъии тӯли солҳои гуногун ба сифати мураттиб ба хонандагон пешниҳоднамудаи турақул зеҳнӣ садрӣ саъдиев суханварони сайқали рӯйи замин душанбе аслиддин қамарзода гулдастаи самарқанд душанбе тошканд соли гулшани адаб ширкати саҳҳомии табъу нашри шарқ тошканд ва мадҳи самарқанд муҳаррир шаҳри тошканд с далели онанд ки дар ин ҳавза адабиёти тоҷик бо қадамҳои ба худ хос пеш меравад бояд ёдрас намуд ки имрӯз баъзе намояндагони ҳавзаи адабиёти тоҷики ӯзбекистон панҷа ба панҷаи суханварони ҳамзабони хориҷии худ зада метавонанд дар вилояти самарқанд нашрияи овози самарқанд рӯзнома мунтазам нашр мешавад дар саҳифаҳои рӯзнома мақолаҳои пурмӯҳтавои олимони шинохта чакидаҳои хомаи шоиру нависандагону лавҳаю очеркҳои омӯзгорону шоирони пешқадам ва хабарнигорони ҷамоатии касбу корашон гуногун пайваста чоп мешаванд арбобони шоистаи илм ботурхон валихоҷаев холиқ мирзозода абдураҳим муқимов акбар адхамов абдусалом саидов эҷодкорони забардаст болта ортиқзода ва ҳамроқули даврон ҳамкори доимии рӯзнома буданд имрӯз ҳам ин анъана давом дорад олимони намоён садрӣ саъдиев аслиддин қамарзода санъат муҳаммадиев хуршед абдусамиев ҷумъа ҳамроҳ ота аҳроров абдусалом самадов бо мақолаҳои пурдолузарби худ дар байни муштариён маҳбубияти хоса доранд нависандаю шоирони шинохта салим кенҷа адаш истад акбар пирӯзӣ нормурод каримзода худоназари оқсоӣ худойбердӣ саидзода ҳусейн рашидӣ маҳбуба неъматзода маҳбуба турсунова хоҷа норхоҷа чоризода парисо бо шеъру ҳикояҳои худ саҳифаҳои адабии рӯзномаро хонданбоб менамоянд самарқанд ёдгориҳои бои таърихии ҳазорсола дорад ва аксарияташон дар давраи сулолаи темуриён сохта шудаанд самарқанди бостонӣ аз қади мулайём бо меъмориҳои таърихиаш дар ҷаҳон маълуму машҳур аст имрӯз дар вилоят осорхона ва зиёратгоҳ мавҷуд буда дар соли қариб миллион нафар аҳолии мампакат ва бештар аз ҳазор нафар шаҳрвандони хориҷӣ ин ҷойҳоро тамошо карданд дар самарқанд ёдгориҳои бостонии қадимие мавҷуданд ки монанди ёдгориҳои бостонии мисри қадим хитой ҳиндустон юнони қадим ва рим машҳур ҳастанд риёз ё ар риёз пойтахти арабистони саудӣ аст ва он дар наҷд воқеъ шудааст яке аз шаҳрҳои шукуфон ва тараққикардаи арабистони саудӣ аст донишгоҳи мулки сауд бузургтарин ва қадимтарин донишгоҳи арабистони саудӣ дар эр риёз ҷойгир аст аломатҳои машҳуртарини арабистони саудӣ бурҷи ал мулк ва бурҷи ал фийсалия дар ин шаҳр воқеъ мебошанд зиёда аз чаҳоряк аср пеш шаҳр аз сабаби муттаҳидшавии муҳаммад бин сауд ва муҳаммад бин абдул ваҳҳоб шаҳри риёз эътибори сиёсӣ ва стратегӣ пайдо кард ва эр риёз пас аз он ки шоҳ абдулазиз падари подшоҳи кунунии саудӣ дар он шаҳр ҳукумати кунунии саудиро бино ниҳод риёз аҳамияти пешрараро пайдо кард ҳоло шаҳр беш аз миллион аҳолӣ дорад ва маркази сиёсии арабистони саудӣ мебошад шаҳр дар харобаҳои шаҳри таърихии ҳаҷари имома сохта шудааст таърих ҳаҷари имома ба давраи ду қабилаи машҳури ҷодугарӣ ва рашк ки дар давраи то давраи исломӣ зиндагӣ мекарданд бармегардад ва ин ду қабила дар ниҳоят несту нобуд карда шуданд бинобар инро таърихнигорон инро тавсиф кардаанд ин ду қабила аз қабилаҳои ал баида ба шумор меоянд ҷасадҳо ва боқимондаҳои қасрҳои онҳо аз рӯзҳои аввали ислом дар ҷойгоҳи худ боқӣ мондаанд ва қабилаи бани ҳанифа онҳоро дар асри ҷоҳилия ва инчунин яке аз бозорҳои машҳури ҷаҳилия ҷойгир кардааст дар ин бора якут ҳавмавӣ дар ал баладан чунин мегӯяд номи санги алимама аз номи абид ал ҳанафӣ ҳангоме ки пас аз ду қаср ва ду байт ном дошт гирифта шудааст аммо пеш аз он он элимаме ном дошт тибқи маълумоти мавҷуда дар маркази омори арабистони саудӣ он дар ва дараҷаи шарқ ва дараҷаи паҳлӯи шимолӣ аз меридиан ҷойгир аст баландии он аз сатҳи баҳр метр аст шаҳри риёз дар мобайни нимҷазираи араб ҷойгир аст шаҳри риз дар теппаи азиме тақрибан метр ҷойгир аст ки дар канори шарқии бандари наҷд ҷойгир аст дараи водии ҳанифат тавассути маркази шаҳр мегузарад ин канал аз шимол оғоз ёфта дар дар самти ғарб мерасад ба самти ба шарқ мерасад тӯли дарозии канали ҳанифа км буда умқи он аз то метр аст ва паҳнии он аз то метр аст дар кӯҳҳои азими гирду атрофи водӣ дараҳои хурд ва оби наҳр ҷараёни об бештар зоҳир ба водии либан ном дорад пойгоҳи қадимтарини шаҳри риёз дар болои ин водӣ ҷойгир аст дарозии км буда шимол аз шаҳр ба ҷануб ба водиҳои вади лубнон ва вади эл эйзен ҷорӣ мешавад азбаски шаҳри рияд дар миёни ин водиҳо қарор дорад ва дар рӯзҳои борон ва баҳор сари сабз рангоранг ва солим мегардад таърихшиноси маъруф ал ҳазани дар китоби худ бо номи ал араб шаҳри рияд маъруф аст санг вена бав пойтахти австрия ва ҳамзамон яке аз нӯҳ заминҳои федералии австрия воқеъ дар дохили замини дигари австрияи поёнӣ дар қисми шарқии мамлакат ҷойгир аст аҳолии вена млн нафар якҷоя бо атрофи шаҳр тақрибан миллион бештар аз фоизи аҳолии австрия ҳамин тавр вена аз ҷиҳати аҳолӣ аз ҳама калонтарин дар австрия мебошад ҷои ёздаҳумро дар байни ҳама шаҳрҳои бузурги иттиҳоди аврупо ишғол кардааст маркази фарҳангӣ иқтисодӣ ва сиёсии австрия масоҳати вена км ро ташкил медиҳад ҳамин тариқ вена аз ҳама хурдтарин замини федералии австрия мебошад майдони шаҳр аст ба таври зерин тақсимбандӣ шудааст вена ба ноҳия тақсим шудааст вена маркази архиепархия митрополияи калисои римӣ католикӣ мебошад тибқи барӯйхатгирии аҳолӣ дар соли тақсимоти аҳолии шаҳр аз рӯи дин ба тарийи зайл аст ҳовоно гавана авана пурра шаҳр пойтахти ҷумҳурии кубо маркази маъмурии музофоти ҳамном дар қисми шимолу ғарбии ҷазираҳои кубо дар соҳили халиҷи мексика ҷойгир шудааст аҳолиаш млн нафар бо сокинони атрофаш млн нафар масоҳаташ км бандари асосии кишвар буда бо тамоми музофотҳо иртиботи нақлиётӣ дорад фурудгоҳи байналмилалӣ хосе марти дорад ҳовоно тақрибан соли дар соҳили ҷанубии ҷазира аз тарафи кишваркушо истилогар и испанӣ диего веласкес бунёд шуда соли он ба соҳили шимолу ғарбӣ кӯчонда шуд аз соли шаҳр ва қароргоҳи расмии губернатори испания буд аз соли пойтахти ҷумҳурии кубо ҳовоно маркази муҳимми саноат ва фарҳанги мамлакат аст комбинати филиззкории металлургии ба номи хосе марти ки бо ёрии иҷшс азнавсозӣ шудааст заводи коркарди маҳсулоти нафтӣ муассисаҳои хӯрокворӣ дӯзандагӣ нассоҷӣ корхонаҳои саноати коркарди филиззот кимиёӣ киштисозию таъмири он васлкунии автомобил чарму пойафзор истеҳсоли масолеҳи бинокорӣ фабрикаи коркарди тамоку истеҳсоли сигор шаробпазӣ дорад ҳовоно аз зеботарин шаҳрҳои нимкураи ғарбӣ маҳсуб мешавад қисмати қадимии ҳовоно ки то ҳанӯз симои даврони мустамлика буданашро маҳфуз доштааст ба рӯйхати мероси умумиҷаҳонии юнеско ворид гардидааст маҷмааи майдонҳои росткунҷаи пласа де армас бо қасри волӣ ва хона қаср и почта майдони калисои ҷомеъ ратуша маъбадҳо ва биноҳои бо услуби барокко биношуда дар асрҳои қомат афрохтанд аз бандаргоҳ ба самти шарқ биноҳои қадимӣ ёдгориҳои таърихӣ ва қалъаҳои эл морро ва ла кабаня дар самти ғарб ла пунта ва ла фуэрса бо осорхонаи силоҳҳои қадимӣ воқеанд дар асрҳои дар ҷануб ва ғарб маҳалли ашрофи серро ведадо мирамар хиёбони пасео дел прадо бинои капитолияи миллӣ биноҳои баландошёна меҳмонхонаи гавана либре ва ривйера қасри президент лавҳаи ёдгории гранма бунёд шуданд муҷассамаи ёдгории хосе марти дар майдони инқилоб баландиаш м ва нимпайкараи исои масеҳ м дар баландии ла кабаня ҷой гирифтаанд ҳовоно донишгоҳ аи китобхона ва осорхона дорад забони фаронсавӣ фр забони фаронсавиҳо забони расмии фаронса яке аз забонҳои расмии аҳоли фаронсавии белгия швейтсария асосан дар романдия ва канада асосан дар квебек мебошад забони фаронсавиро бисёри қисми аҳолии кишварҳои африқо ҳавзаи қариб гаитӣ ва ғайра гвианаи фаронса ҳамчун забони расмӣ ва муошират истифода мебаранд ба гурӯҳи оилаҳои забонҳои ҳиндуаврупоӣ шохаи италӣ гурӯҳи романӣ зергурӯҳи галло романӣ дохил мешавад аз забони халқи лотинҳо рушд ёфта аз он дур шуд ва аз ҳамаи забонҳои романӣ фарқ кард навишташ дар асоси алифбои лотинӣ асос ёфтааст яке аз забонҳои расмии смм ва юнеско мебошад забони фаронсавӣ забони расмии бисёр созмонҳои байналмилалӣ ва яке аз серомӯхтатарин чун забони хориҷӣ мебошад тибқи маълумоти созмони байналмилалии франкофония миқдори нафароне ки ба фаронсавӣ хуб фаҳмонда метавонанд млн нафар мебошад сан диего шаҳр дар ҷанубу ғарби има дар соҳили уқёнуси ором наздикии сарҳад бо мексика маркази маъмурии шаҳристони сан диего дар иёлати калифорния аҳолиаш млн сокинон бо атрофи шаҳр млн в веке на территории города сан диего жили индейцы племени кумеяй первым европейцем зашедшим в залив сан диего был хуан родригес кабрильо который назвал порт сан мигель в ноябре года себастьян вискаино обследовал гавань и дал ей нынешнее название в честь святого диего алькалайского в году гаспар портола основал здесь крепость а францисканцы под начальством хуниперо серры основали миссию которая уже к году насчитывала почти полторы тысячи новообращённых после получения мексикой независимости в году миссия попала в государственное управление после американо мексиканской войны сан диего по договору гуадалупе идальго вместе с калифорнией был присоединён к има население в году составляло человека расовый состав порт сан диего управляет морскими операциями гавани сан диего круизные лайнеры прибывают и отходят из портового терминала сан диего на би стрит в зимний период порт сан диего домашний порт круизных судов в и новый терминал круизных судов на причале бродвей планируется открыть в году в сан диего расположена национальная стальная и судостроительная компания крупнейший завод на западном побережье соединённых штатов завод способен строить и ремонтировать большие океанские суда док конструкции коммерческих грузовых судов и вспомогательных судов для вмс има и военно морских перевозок командованию которого он служил с года город обслуживает международный аэропорт сан диего известный также как аэропорт линдберг филд аэропорт совместного базирования расположенный в пяти километрах к северо западу от центрального делового района в сан диего калифорния и в километрах к северу от государственной границы соединённых штатов америки с мексикой из всех аэропортов имеющих одну взлётно посадочную полосу аэропорт сан диего является самым загруженным коммерческим аэропортом има и вторым в мире после лондонского аэропорта гатвик ежедневно в сан диего совершается около взлётов и посадок самолётов и обслуживается более тысяч пассажиров по данным статистики за год услуғами аэропорта воспользовалось человек аэропорт сан диего занимает самую маленькую из всех крупных аэропортов има площадь располагаясь на км акр аэропорт используется авиакомпанией в качестве хаба по данным на июль года основные доли авиакомпаний в объёмах пассажирских перевозок аэропорта распределились следующим образом и в сан диего действует система скоростного трамвая официально называемая система трамвая сан диего была открыта в году и стала первой современной трамвайной системой има открытой после долгого периода упадка этого вида транспорта в има с тридцатых годов трамвай прибывает на станции каждые минут в зависимости от времени суток и линии маршрута поезда и проходят по береговой линии и соединяют сан диего с лос анджелесом риверсайдом сан бернардино и вентура через метролинк есть две станции в сан диего в старом городе и центре города автобус ходит вдоль почти всех основных направлений однако большое количество автобусных остановок сосредоточено в центральной части сан диего среднее время ожидания варьируется от до минут в зависимости от местоположения и маршрута паромы через залив из сан диего в коронадо ходят через каждые полчаса сухой и мягкий климат в сан диего делает велосипедные прогулки самым удобным и приятный вариантом перемещения круглый год в то же время холмистые районы города и большие расстояния вызванные строгим законом зонирования низкой плотности ограничивают использование велосипеда для утилитарных целей старые и более плотно заселённые районы вокруг центра города как правило более дружественны к велосипеду в городе есть несколько отдельных районов для велосипедов особенно в новых районах хотя большинство дорожных объектов специально предназначенных для велосипедов находятся на регулярных дорогах в году в сан диего был оценен как лучший город для езды на велосипеде в городах има с населением свыше млн человек сан диего расположен на западном побережье има ӯ границы с мексикой с юга к нему примыкает мексиканский город тихуана к западу побережье тихого океана к востоку отроги гор сан исидро по информации городами побратимами сан диего являются шамсиддин муҳаммад шоҳин шоир ва маорифпарвари тоҷик шамсиддин муҳаммад шоҳин тахминан соли дар бухоро ба дунё омадааст ва дар ҳамон ҷо тамоми умри худро гузаронидааст шамсиддин шоҳин дар бухоро дар оилаи муллои камбағал таваллуд шудааст падари ӯ муллоамон аслан аз хатлонзамин кӯлоби ҳозира будааст ва дар вақти ҷавонӣ барои таҳсили илм тарки ватан намуда дар самарқанд машғули илмомузӣ гашта баъд ба бухоро рафта дар ҳамонҷо мадрасаро тамом кардааст баъд аз хатми мадраса аз бухоро хонадор шуд ва чанд вақт дар яке аз мадрасаҳои бухоро дарс ҳам гуфтааст шамсиддини шоҳин ҳануз аз бачагӣ дар хондану навиштан қобилияти фавқулодда дошт чунон ки худаш дертар ҳикоят мекунад дар ҳамин мактаб тахминан дар ҳашт нуҳсолагиаш ба шеър гуфтан шурӯъ намудааст шамсиддин маҳдуми шоҳин дар ҳафтсолагӣ девони ҳофизро азёд медонист баъд аз хатми мактаб падари шамсиддини шоҳин хати хонову зебои писарашро дида ӯро ба хизмати мирзоӣ шогирд мемонад ва шоҳин дар ду се сол тарзи хатнависӣ ва иншоро хуб ёд мегирад тахминан дар чордаҳ понздаҳсолагӣ шамсиддини шоҳин барои таҳсили илм ба мадраса дохил мешавад дар мадраса дар пеши устодон ва ҳамсабақонашон истеъдод ва қобилияти баланде зоҳир мекунад аммо аз ҷиҳати моддӣ дар ин солҳо зиндагии ӯ хеле сахт буд падараш пир шуда дар таъмини оила ва хонондани писараш хеле мушкилиҳо мекашид аммо баъзе олимон ва соҳибмансабони ин замон истеъдоди фавқулоддаи шоир ва қобилияти илмомузии ӯро дида ба ӯ баъзан ёрии моддӣ мерасониданд худи шамсиддини шоҳин бошад нусхаҳои кутуби нодир ва баёзҳоро нусхабардорӣ карда ба баҳои он як навъ рӯз мегузаронид ва ба оилаи қашшоқаш низ ёрмандӣ мекард баъд аз хатми мадраса шоҳин кори ба худ муносибро ёфта натавониста чанд вақт дар масҷидҳо имоматӣ мекард аммо ин касб ки мисли гадо дар тую тамошо гаштан буд ба таъби шамсиддини шоҳин мувофиқ наомад шамсиддини шоҳин дар мактабу мадарасаҳои бухоро таҳсил намуда пас аз хатми мадраса чанде дар яке аз маҳаллаҳои бухоро имом таъйин мешавад шоир аз солҳои сар карда чанд вақт ба назди парвоначии амир абдулаҳад адулқодири парвоначӣ ба хизмати мирзоӣ даромадааст парвоначӣ истеъдод ва илму фазли шамсиддини шоҳинро дида ӯро хеле эҳтиром кард ва дар иваз ӯро аз ҷиҳати моддӣ таъмин намуд дар ин солҳо шоҳин оилаи худро ки бепарастор монда буд низ нигоҳубин мекард шоҳин соли ба духтари абдулқодири парвоначӣ ки он вақт волии шеробод буд хонадор мешавад вале ҳаёти хушбахтонаи шоир дер давом накарда пас аз моҳи тӯй занаш вафот мекунад шоир маснавии лайли ва маҷнун ро ҳамчун хотира ба ёди завҷааш ба назм даровардааст дар солҳои охири зиндагӣ саломатии шохин хеле бад шуда буд дар вай осори бемории сил намудор шуд аммо амир ӯро аз рикобаш дур намекард ва дар сафарҳо ҳамроҳ гирифта мегашт вақте ки дар сафари қаршӣ шоҳин бемори барҷомонда шуда амир ӯро қасдан ба бухоро нафиристод ниҳоят беморӣ шоирро аз по баровард ва ӯ дар ҳамин шаҳр вафот кард ӯро дар қабристони ҳамин шаҳр гӯрониданд шоҳин солҳои охири умри худ дар рикоби амир бошад ҳам рӯҳан хеле азоб мекашид ӯ ба бемории сил гирифтор мешавад ва соли дар қаршӣ вафот мекунад шоҳин ғайр аз он ки вазифаи мирзоиро адо мекард шеърҳо менавишт ва бо хоҳиши парвоначӣ дар мадҳи амир абдулаҳад баъзе қасидаҳо низ мегуфт парвоначӣ ба ин восита мехост ки шоҳин дар пеши амир эътибор пайдо кунад ва таъмини маишаташ боз ҳам беҳтар гардад дар айни замон шоҳин дар дарбор ва ҳатто ғоибона дар назди амир обрую эътибор пайдо кард шахсони камсавод ва ҷоҳил ки дар дарбор бисёр буданд ба эътибору нуфуз пайдо кардани шоҳин ҳасад мебурданд ва мехостанд ки коре кунанду ӯро ба амир наздик шудан намонанд дар ин миён парвоначӣ аз тарафи амир ҳокими шеробод таъйин гардид ва аз бухоро рафт душманони шоҳин ӯро танҳо дида дар атрофи вай фитнаву суханчиниро сар карданд шоҳин дар ҳамин вақт бо хуби дид ки доираи дарбори амир то чӣ андоза разолатпарвар аст ва дар атрофи амир чӣ гуна касони ҷоҳил ва пурғараз ҷамъ омада ба мансабу рутбаҳои давлатӣ расидаанд парвоначӣ абдулқодир ки шоҳинро мисли фарзанд дӯст дошта буд ба вай духтарашро никоҳ карда медиҳад то мардум ба ҳокими шеробод домод будани шоҳинро фаҳмида аз вай дасти душманиву адоват кашанд дар воқеъ ҳам ин никоҳ шоҳинро то андозае аз ҳуҷуми рақибонаш эмин дошт аз тарафи дигар амир абдулаҳад ки худро хеле шеърфаҳму шеърдӯст нишон медод шоҳинро ба суҳбатҳои худ даъват мекардагӣ шуд амир шоҳинро вақту бевақт ба маҷлису базмҳояш даъват мекард ва ба хоҳишу табъи шоир нигоҳ накарда ӯро ба сафарҳо гирифта мебурд шоҳин чунон бо ин даводавҳо банд буд ки ҳатто ба оилаи худ нигоҳубинӣ карда наметавонист дар ин байн зани ҷавони ӯ фарзанд таваллуд карду ҳафтае нагузашта мурд вафоти ногаҳонии занаш барои шоҳин фоҷиаи калон буд ин воқеаи мудҳиш чашми шоҳинро ба аслу моҳияти бисёр воқеаҳо кушод вай фаҳмид ки на танҳо атрофиёни амир балки худи амир низ каси ҷоҳилу золим дар кори идораи давлату мамлакат ношуду бетадбир аст шоҳин хост ки мисли шоирони пештара ки аз наздикии худ ба ҳукмронҳои замон истифода бурда ба онҳо аз тадбири мулкдорию ҳукмфармоӣ китобу рисолаҳо менавиштанд барои амир асаре таълиф намояд ва дар он роҳу равиши бо адолат ҳукумфармоӣ карданро нишон диҳад бо ин мақсад ӯ туҳфаи дӯстон ном асари манзум таълиф намуд шоҳин дар ин маснавӣ хост ки ба амир ба воситаи панду насиҳат тариуи адлу инсоф ва роҳҳои беҳтарини ҳукуматдориро нишон диҳад аммо ин ҷасорати як нафар шоири ҷавон ки ба амир панд омӯхтанӣ шуда буд ба ҳукмрони замон маъқул наафтод амир абдулаҳад дар ғазаб шуда аз шоҳин интиқом гирифтанӣ шуд амир шоҳинро маҷбур мекард ки дар ҳаққи ӯ мадҳияву қасидаҳо нависад шеърҳои аз одоб берун иншо намояд барои хандаву дилхушии амир суханҳои пасту бемағзро ба шеър дарорад илова бар ин вай шоирро ҳамеша дар рикоби худ нигоҳ медошт ба сафарҳои дуродур мебурд ва ӯро асбоби дилхушии худ гардонда буд ин дар ҳаққи шоҳин таҳқири бузург буд ва амир инро интиқоми сахтарин ҳисоб мекард аз ҳамин вақт сар карда яъне солҳои аввали навадум дар шеърҳои шоҳин оҳангҳои шикояту шикваҳои талх аз ҳаёти худ тануиду мазаммати иллату нуқсонҳои давр ва аҳли он садо медихад шоҳин дар ин вақт бо наводир ул вақоеъ и аҳмади дониш шинос шуд ва тамоми иллатҳои ҷамъияти он вақтро боз ҳам хубтар фаҳмид вай низ ба ақидае омад ки бо вазъу насиҳат ва ислоҳоти ҷузъӣ аҳволи мамлакат ва тартиби давлатро беҳтар намудан мумкин нест зеро амир ва атрофиёни ӯ ба дараҷае ҷоҳилу бефаҳманд ки ба қабули чунин маслиҳатҳо қобил нестанд шоҳин дар ин солҳо рисолаи бадое ус саноеъ ро эҷод мекунад дар ин рисола бо кинояву размҳои пӯшида нуқсонҳои иҷтимоии замонаш разолат ва пастмоягии арбоби давлат ва худи амирро бо ҳаҷвҳои обдор фош мекунад ғайр аз ин дар ҳамин замон мефаҳмад ки вай як умри ҷавони худро дар мадҳи амир ва муқаррабони ӯ беҳуда сарф кардааст беҳуда орзуву умед доштааст ки фазлу дониш ва ҳунару санъати ӯ ба ҷамъияти он замон фоидаовар мебошад вай дар як маснавӣ ки охирҳои умраш навишта буд тамоми ҷавонии гузаштаашро бо афсусу надомат аз назари ибрат мегузаронад ва дар ҳаққи замон ва аҳли он айбномаи сахт мебарорад дар поён баъзе байтҳои маснавӣ мавриди назар қарор ёфтаанд омӯзиши эҷодиёти шамсиддини шоҳин барои муайян кардани ҳаракати адабию афкори пешқадамонаи охири асри ки сарвари бузурги он аҳмади дониш аст аҳамияти хеле калон дорад шоҳин дар адабиёти бадеӣ давомдиҳандаи хубтарин анъанаҳои адабиёти классикӣ буда дар асарҳои худ идеяҳои адолатпарварӣ инсондӯстӣ озодихоҳӣ ва идеяи пешқадами замонааш маорифпарвариро ифода намудааст аз ин нуқтаи назар эҷодиёти шоҳинро аз рӯи хусусияти инкишофи он ба давра ҷудо кардан мумкин аст ӯ ҳарчанд умри кӯтоҳ дида бошад ҳам мероси хеле бой ва гаронбаҳое аз худ боқӣ гузошт мероси ӯ аз девони ғазалиёт маснавии лайлӣ ва маҷнун маснавии нотамоми тӯҳфаи дӯстон рисолаи бадоеъ ус саноеъ иборат аст хидмати шоҳин ҳамчун ифодакунандаи ғояву афкори пешқадам дар назми нимаи дуюми асри и тоҷик бағоят калон аст ӯ замон ва аҳли он нуқсонҳои ҷиддии ҷамъият ҷаҳолат ва бенизомии умури мамлакатро танқид кардааст мавзолей бо забони лотини аз калимаи юнонӣ гирифта шуда маънояш қабр сағона оромгоҳи боҳашамат аз мадфани шоҳи кария мавсол вафоташ миёнаи садаи то мелод ном гирифтааст мавзолейҳо аввал дар рими қадим ва баъдтар асрҳои миёна дар шарқ низ бо андаке тағйири шаклу мазмун роиҷ гаштанд тоҷмаҳал дар шаҳри аграи ҳиндустон гӯри мир дар самарқанд ва ғайра дар меъмории ҳозиразамон шакли нави мавзолей ба вуҷуд омад ба он минбар илова шуда вазифаи ҷамъияти гирифт мавзолейи владимир ильич ленин дар москва мавзолейи г м димитров дар софия соли меъморон г овчаров ва р рибаров мавзолейи сухэ батор ва чойбалсан дар улан батор солҳои меъморон б с мезенцев чимад ва ғайраҳо оромгоҳи владимир илйич ленин ёдгории меъморӣ мақбара дар майдони сурхи москва назди девори қасри кремл дар толори мотами он тобут бо ҷасади мумиёшудаи владимир ленин нигоҳ дошта шудааст ҳангоми тантанаҳо намоишҳо ваъзҳо парадҳо ва ғайраҳо мавзолейро ба сифати минбари давлатӣ истифода мебаранд январи соли съезди юми советҳои иттиҳоди шӯравӣ дар маҷлиси мотам қарори ким и иттиҳоди шӯравиро дар хусуси бунёди мавзолей тасдиқ кард то январ мавзолейи муваққатии чӯбӣ тибқи лоиҳаи меъмор а в щусев ки шакли мукааби аҳромӣ ва ду илҳоқия дошт сохта шуд илҳоқияҳо вазифаи даромаду баромадҳоро адо мекарданд толори мотам дар умқи м дохили толор мувофиқи тасвирҳои рассом и и нивински ки таносуби рамзии рангҳои сиёҳу сурхро моҳирона ба кор бурдааст оро ёфта буд бунёд гардида соати тобуту ҷасади доҳӣ дар он ҷой дода шуданд дар давоми якуним моҳи аввал зиёда аз ҳазор нафар одамон ба зиёрати доҳӣ омаданд ҳарриет элизабет бичер стоу литчфилд коннектикут има ҳартфорд коннектикут има нависанда педагоги амрикоӣ аз оилаи рӯҳонӣ дар оилаашон ҳама мардон рӯҳонӣ буданд худи бичер стоу ҳам ба профессори фиқҳу илоҳиёти насронӣ к стоу ба шавҳар баромад масъалаи ғуломдорӣ дар амрико ӯро мутаваҷҷеҳ сохта буд ва ба ҳар василае барои аз байн бурдани он мубориза мебурд махсусан романаш кулбаи томамак тарҷ тоҷикиаш барои аз байн бурдани ғуломдорӣ замина муҳайё кард дар ҳаёти ҷамъиятии амрико ин асар таъсири зиёде дошт ва он дар тамоми ҷаҳон машҳур гардид президенти има а линколн бичер стоуро зани хурди сабабгори ҷанги калон ҷанги шаҳр вандӣ дар има ном бурдааст соли бичер стоу ба романи кулбаи томамак тафсире бо номи калиди кулбаи томамак навишт ки дар он санадҳои бисёреро оид ба ғуломдорӣ дастраси ҷомеа кард дар романи дред қиссаи ботлоқи наҳс боз ҳам ба масъалаи ғуломдорӣ таваққуф намудааст вале ӯ нависандаест насиҳатгар пандомӯз аз пешниҳоди роҳи зӯрӣ ва инқилобии ҳалли масъалаи ғуломдорӣ худдорӣ кардааст бичер стоу инчунин муаллифи якчанд романи дигар ва памфлети ба дастгирии леди байрон мебошад ки дар он рафтори завҷаи байронро ки аз ӯ ҷудо шуда буд маъқул шуморидааст теодор драйзер август декабр нависандаи амрикоӣ теодор драйзер августи соли дар шаҳраки терре хоти штати индианаи иёлоти муттахидаи амрико дар оилаи коргар ба дунё омадааст падари ӯ чон паул драйзер аз руи ихтисос бофанда буда бо амри такдир соли аз германия ба амрико хичрат кардааст хичрати ӯ чунонки мухаккикон кайд мекунанд аввалан аз хизмати харби рахо ёфтан ва сониян бо мақсади бой шудан рух додаст дар ибтидо воқеан корҳои ӯ барор гирифта даромади хубе ба даст меорад муттасифона он дер давом намекунад ҳангоми таваллуди теодор чи хеле нокидони осори нависанда хабар медиханд зиндагии ин оила ру ба таназул оварда хатто лаъхзаҳои зиёди фочиа ба ин оила тахдид намудааст чунин лахзаҳои душвори зиндагии оилавиро нависанда дар китоби тарчумаи холи худ ба хотир оварда навиштасст ки то синни солаги драизер барои ба чикаго рафта савод омухтан ба корҳои хархела машгул шуда каме маблаг чамь меоварад ин орзуи ӯ соли чомаи амал пушид бо маслихату тавсияи яке аз муаллимаҳои шинос драизер соли ба донишгои шаҳри блумингтон дохл мещавад вале зиндагии сахти амрикои онрӯза уро мачбур намуд ки баьди як соли тахсил онро тарк намуда аз паи паидо кардани ризку рӯзи шавад у ҳангоми тахсил бисер мутолиа менамуд бо осори нависандагони ғарб ва рус ошнои паидо кард махсусан асарҳои лев толстои дар ҷаҳонбинию такдири минбаьдаи драизер таьсири амике гузоштааст хамин андешахо яьне ташнаи навиштану шӯҳратёр гардидан драизерро ба рӯзнома овард солхои ӯ чун мухбири рӯзномаҳои чикаго сент луис толедо питсбург филаделфия ню иорк хамкори мекунад хабару маколаҳои ӯ паиваста дар бораи вокеаҳои рӯз садамаи поезду киштихо вохури бо одамони машҳур маколахо аз хаети театру мусики оид ба корпартоии трамваичиен ва гаира чоп шуд драизер декабри соли дар шаҳри холливуд аз олам гузаштааст мори ҷаъфарӣ чанд навъ мори заҳрдорест аз ҷинси шибо масалан ва ғайраҳо дар арманистон ноҳияҳои ҳамшафати туркия эрон маскун аст дарозиаш ё см рангаш хокистарии тира пушташ холҳои норанҷии ҷигаритоб дорад ҷойи сукунаташ бешазори кӯҳи шах ва ҷойҳои серсанг мебошад аз хоби зимистони моҳҳои апрел май мехезад мори шабгард аст аз кишварҳои европаи ғарби то шарқи қазоқистон кӯҳсори кавказ у тёншон сукунат дорад онро соли дар ҳоволии шаҳри хуҷанд а а кушачевич доштааст чунин морро соли дар деҳаи ҷӯйлангар и райони хавос и ҷшс ӯзбекистон низ мушоҳида кардаанд дарозиаш ё см рангаш хокистари ё бӯртоб пушташ рахи морпечи тира дорад дар даштҳо ва найзор зиндаги мекунад вақти говгум ва шабона рӯзҳои абрнок инчунин рӯзона мегардад ғизояш ҳашорот мушу калламуш ва дигар зараррасонҳои хоҷагии қишлоқ инчунин калтакалос мебошад мори ҷаъфарӣ ҳайвонотро бештар баҳорон ва тирамоҳ мегазад ҳодисаҳои аз газидани мори ҷаъфарӣ нобуд шудани чорво низ маълум аст мори ҷаъфарӣ дар тоҷикистон мори хеле кам ёфт аст парчами давлатии ҷумҳурии тоҷикистон ба рамзи истиқлоли давлатии ҷумҳурии тоҷикистон мебошад парчами ҷумҳурии тоҷикистон ноябри соли пазируфта шудааст ҳамакнун вазъи ҳуқуқӣ тартиби омодасозӣ андоза ва корбурди расмии парчамро қонуни ҷумҳурии тоҷикистон аз май дар бораи рамзҳои давлатии ҷумҳурии тоҷикистон муқаррар мекунад бар асоси низомнома дар бораи парчами давлатии ҷумҳурии тоҷикистон ки декабри соли бо қарори маҷлиси олии ҷумҳурии тоҷикистон тасдиқ шудааст парчами давлатии ҷумҳурии тоҷикистон матои росткунҷаест ки дар рӯи он се рахи рангаи ба таври уфуқӣ ҷойгирифта кашида шудааст рахи боло ранги сурх дошта паҳнои он ба рахи сабзи поён баробар мебошад рахи сафеди мобайнӣ якуним баробари паҳнои яке аз рахҳои ранга аст дар рӯи рахи сафед аз ҷои чӯбдаста дар мобайни парчам бо зарҳал рамзи тоҷи тансиқ шуда ва дар болои он ҳафт ситора дар шакли нимдоира тасвир шудааст таносуби бару дарозии умумии парчам аст тоҷ ва ситораҳои парчам дар шакли росткунҷае ҷой дода шудааст ки паҳлуи амудиаш ва паҳлуи уфуқиаш аз паҳнои рахи сафед аст ситораҳои панҷгӯша дар доираи қутраш акс ёфта дар нимдоираи радиусаш и паҳнои рахи сафед ҷой мегиранд тоҷи баландиаш аз паҳнои рахи сафед ба асос ба таври нимдоираи радиусаш аз бари рахи сафед моил мегардад чор унсури камоншакл ки болои тоҷро ташкил медиҳанд дар марказ бо қисмати доираи қутраш аз рахи сафед васл мегарданд таносуби бару дарозии умумии парчам аст рангҳои миллии тоҷикон чун дигар мардуми ориёнажод ва эронитабор сурху сафеду сабз ҳастанд ки аз гаҳи бостон то кунун замон расидаанд дар ҷомеаҳои ориёӣ ҳиндуэронӣ табақаҳои сегонаи аслӣ бо ранги вижаи худ таъбир ва шинохта мешудаанд дар забони ҳиндии бостон аз решаи пӯшидан ҳам ба маънои ранг ва ҳам ба маънои табақаи иҷтимоӣ будааст дар забони эронии бостон низ ҳам мафҳуми ранг дошта ва ҳам маънии табақаи иҷтимоӣ вожаи пеша ба маънои шуғл дар забони форсӣ тоҷикӣ аз ҳамин вожа аст дар он рӯзгор ранги сафед вижаи рӯҳониён сурх вижаи размиён ва кабуд вижаи мардум кишоварзон ва чорводорон будааст ду ранг аз он се ранг ҳануз ҳам дар дирафши эрон ҳастанд сурху сафед аммо ранги севум ба ҷои кабуд сабз гаштааст ва иттифоқан ба кори кишоварзон наздиктар аст дар эрон пеш аз густариши ислом табақаҳои суннатии ҷомеа бино бар суннат ҷомаҳое мепӯшиданд ки аз назари ранг бо якдигар мутафовит ва муаррифи шахсияти табақотии соҳиби ҷома буданд рӯҳониён ки онҳоро осрунон мехонданд ҷомаи сафед мепӯшиданд ва мазҳари осмонии онҳо ҳурмузд буд рӯҳониёни зардуштӣ ҳануз ҳам ҷомаи сафед бар тан доранд ҷанговарон ё артишторон ҷомае мепӯшиданд ки сурх ва арғувонӣ дар таркиби он саҳми бисёр дошт ва мазҳарии осмонии онҳо вой буд востриюшон ки дар давраи сосониён бештар деҳқонони содаи рустоҳоро бад он ном мехонданд ҷомаи нилӣ ё кабуд мепӯшиданд ва мазҳари осмонии онҳо сипеҳр буд ҷомаи нилиранги деҳқонон то чанд даҳа пеш дар эрон ҳануз ривоҷ дошт дар адабиёти паҳлавӣ ҳурмузд ҷомаи сафеди рӯҳониён вой паҳлавӣ ба маънии фазо эзиди ҷанг ҷомаи арғувонии артишторон ва сипеҳр ҷомаи нилии кишоварзонро бар тан доранд ва ҳар як муаррифи минуи яке аз табақаҳои сегонаи ҷомеа ҳастанд президенти ҷумҳурии тоҷикистон эмомалӣ раҳмон дар паёми телевизионии худ ба муносибати рӯзи парчам аз ноябри соли рангҳои парчами миллиро ифодагари роҳи таърихии халқи тоҷикистон ва баёнгари арзишҳои фарҳанги миллӣ ва сиёсӣ донист ва гуфт куҳантарин ишора дар бораи корбурди дирафш дар ҷомеаи ориёиҳо дар авесто омадааст чунончӣ дар нахустин фаргарди видевдод аз шаҳри балх ки пойтахти кави виштосп пуштибони зартушт буд чунин ёд шудааст яъне балхи зебо бо дирафшҳои барафрошта ҳамчунин дар авесто чанд бор ҳам аз дирафши говпайкар ва дирафшҳои душманони ариёҳо ёд шудааст бархе аз пажӯҳишгарон бар ин боваранд ки дирафшҳои ёдшуда дар авесто монанд ба дирафши ковиёнӣ будаанд ки басе дертар падид омадааст куҳантарин намоди кишвардории тоҷикон парчаме бо номи дирафши ковиёнӣ будааст ки онро ахтари ковиёнӣ низ хондаанд хонигарии бухоро дертар аморати бухоро баъдан ҷумҳурии халқии шӯравии бухоро тоҷикистон октябри соли чун ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистӣ дар таркиби ҷшс ӯзбекистон бунёд шуд ва октябри соли ба ҷумҳурии шӯравии сотсиалистӣ табдил ва ба таркиби иҷшс дохил шуд ин парчам феврали соли пазируфта шудааст бо ҷумҳурии иттиҳодӣ шудани тоҷикистон ва пазириши қонуни асосии нав парчами он низ дигар шуд ва ин дарафшро феврали соли сохтаанд соли алифбои тоҷикиро аз порсӣ ба лотинӣ табдил доданд ин дигаргунӣ ба парчам низ таъсир кард дар он рӯзгор номи ҷумҳуриро дар парчам бо ҳарфҳои зарҳалии лотинӣ ва русӣ таджикская сср менавиштанд ва дар болои он нишонаи зарини досу болға ро менигоштанд соли алифбо аз лотинӣ ба кирилии русӣ табдил дода шуд ва парчам низ дигаргун шуд ранги он сурх монд ва номи ҷумҳурӣ дар парчам бо ҳарфҳои зарҳалии кирилии тоҷикӣ ҷшс тоҷикистон ва кирилии русӣ таджикская сср навишта шуд дар болои номи ҷумҳурӣ нишонаи зарини досу болға нигошта шуд парчами ҷумҳурии шӯравии сотсиалистии тоҷикистон порчаи сурхе буд ба андозаи ки ду рахи сафед ва сабз дошт рахи сафед ду баробар паҳнтар аз рахи сабз буд ранги сафед рамзи пахтакорӣ бунёди санъатии кишвар ва ранги сабз намояндаи дигар маҳсулоти кишоварзӣ буд то пазириши парчами кунунӣ тоҷикистон парчами пешинаи шӯравиашро бо андак дигаргунӣ бе ситораи панҷгӯша ва нишонаи коммунистии досу болға ба кор мебурд рангҳои парчам ба андозаи зерин буданд сурх сафед сабз сурх ангур инаб раз меваи ток ки таъми ширин ва гуворо дорад ангур аз замонҳои қадим энеолит маълум аст навъи мазрӯъи онро бори аввал дар осиёи пеш осиёи марказӣ ва осиёи хурд закавказия эрон афғонистон ва ғайра парвариш кардаанд ба ин гуфтаҳо маъхазҳои хаттӣ мусаввараҳо ҳайкалҳо инчунин бозёфтҳои ҳафриётии тухми ангур гувоҳӣ медиҳанд дар ҷаҳон беш аз ҳазор навъи ангур аз ҷумла ҳазор навъи мазрӯъи он маълум аст дар тоҷикистон навъ аз ҷумла навъи маҳаллии ангур парвариш карда мешавад ки аз ҳамдигар бо хосиятҳои ботаникию биологӣ фарқ мекунанд ангурро аз ҷиҳати мӯҳлати пухтан ба пешпазак миёнапазак дерпазак аз ҷиҳати ҳосилнокӣ ба камҳосил ва серҳосил ҳамчунин аз рӯи тобоварӣ ба касалию зараррасонҳо хушкитобоварӣ сармобардорӣ ва ғайра ба гурӯҳҳои гуногун ҷудо мекунанд илова бар ин ангуро вобаста ба аҳамият шартан ба навъҳои хӯрданбоб барои тару тоза истеъмол намудан шаробӣ барои истеҳсоли май шампон коняк ва ғайра техникӣ барои истеҳсоли афшура нӯшокӣ ангуроб мураббо ва ғайра мавизбоб пайвандӣ ороишӣ ва ғайра ҷудо менамоянд чунин таснифот имкон медиҳад ки аз ангур маҳсулоти хушсифат истеҳсол карда шавад баъзе навъҳои мавизбобро барои истеҳсоли май ва тархӯрӣ истифода бурдан ҳамчунин навъҳои хӯрданбобро хушкондан ё аз он май афшура ангуроб тайёр кардан мумкин аст дар таркиби ангури тару тоза то қанди зудҳазм асосан глюкоза фруктоза ва каме сахароза ҳаст кг ангури тару тоза ки дар таркибаш қанд ҳаст ба организми инсон сеяки миқдори ғизои якрӯзаро медиҳад ангур чун ғизои парҳезӣ муқаввӣ махсусан ба кӯдакон ашхоси аз беморӣ нав шифоёфта ва машғули кори вазнин тавсия дода мешавад тақрибан фоизи таркиби ангурро кислотаҳои органикӣ тартрат ҷавҳари себ лиму оксалат формиат глюкирон каҳрабо ванилин ва ғайра ташкил медиҳанд онҳо хунро тоза карда ба шираи меъда таъсир мерасонанд ҳазми хӯроки серсафеда таҷзияи баъзе намакҳоро таъмин намуда ба пайдоиши санги гурда монеъ мешаванд дар таркиби ангур намакҳои маъданӣ ва микроэлементҳои фаъоли калий калсий натрий фосфор манган оҳан кобалт ва ғайра фаровон аст онҳо мубодилаи моддаҳоро дар организм танзим ва қобилияти кории онро таъмин менамоянд ангур манбаи витаминҳои барои организм зарур с р в ва ғайра мебошад витамини р хастагии организмро бартараф карда бемории дилу рагро пешгирӣ мекунад он барои одамони гирифтори касалиҳои гурда тарбод бемориҳои сироятӣ муфид аст якҷоя бо витамини с ба инкишофи тафаккури кӯдакон таъсири мусоид расонда ба саломатии ашхоси солхӯрда нафъ мебахшад аз ҷиҳати ғизонокӣ л афшураи ангур ба л шир г гӯшти гов кг моҳӣ г панир г нон дона тухм кг картошка кг помидор кг себ нок ё шафтолу баробар аст бинобар ин ангурро аз қадимулайём барои муолиҷаи касалиҳои гуногун истифода мебаранд дар махзану л адвия и муҳаммад ҳусайн ибни муҳаммади оқилӣ омада ки беҳтарин навъи он сафеди расидаи ширини шодоби бузургдона аст ки пӯсташ нозук тухмаш хурд ва донаҳояш дар миқдор баробар бошанд ангур беҳтарини меваҳост дар ғизоият ва тавлиди хуни солеҳ ва ба эътидоловарандаи мизоҷҳои ғализ ва софкунандаи хун ва дафъкунандаи моддаҳои савдоӣ ва эҳтироқия сӯхташуда вайроншуда аст ба меъдаи рутубатноки бухордор зарар оварда дар он бухорро меафзояд аз болои ангур хӯрдани оби сард бағоят фасодовар аст ва боиси истисқо ва табҳои афин мегардад ангуре ки ду рӯз монда бошад ҷиҳати дардҳои меъда ва рӯдаҳо ва гурдаю масона беҳтар аст ангури норас ва ғӯра афис баҳамкашандаи даҳон сард буда қувваи қобиза дорад дар нимаи дуюми садаи таркиби химиявии ангур ҳаматарафа омӯхта шуд ва соҳаи нави тиб ампелотерапия асоси илмӣ пайдо кард ангурро бештар барои табобати бемориҳои рӯҳӣ хастагии ҷисмонӣ камхунӣ лоғарӣ иллатҳои дилу гурда ва шуш тавсия медиҳанд истеъмоли ангур барои паст кардани ғалаёни хун балғамронӣ муолиҷаи полиартрит сил тарбод ва зиқи нафас муфид аст дараҷаи истеъмоли ангур дар мамлакатҳои гуногуни дунё якранг нест алан соле ба ҳар сари аҳолӣ дар сурия урдун беш аз кг булғория юнон туркия ва дигар мамолики шарқи наздик ва осиё марказӣ кг дар италия испания португалия аргентина руминия венгрия франсия идм кг ангур рост меояд дар баъзе мамлакатҳо урдун юнон туркия англия има ҳамчунин ӯзбекистон тоҷикистон туркманистон мавизро бештар истеъмол мекунанд ангур ашёи хоми саноати майкашист дар тоҷикистон аз ангур майҳои изабелла помир тоифӣ барно шаҳринав душанбе истеҳсол карда мешаванд партовҳои онро низ бо мақсадҳои гуногун истифода мебаранд аз тифолаи ангур спирти этил сирко кислотаи тартрат дурдаи май ва ғайра аз тухми он равғани ангур аз тагас моддаҳои даббоғӣ мегиранд ғужми ангурро барои хӯроки чорво ё якҷоя бо оҳак чун нурӣ истифода мебаранд дар тоҷикистон чунин навъҳои ангур бештар парвариш карда мешаванд пешпазак чиллагии сафед зарифӣ ҳисории пешпазак миёнапазак кишмиши сиёҳ кишмиши хушрӯ кишмиши сафед ҳусайнии сафед қароҷанҷол султонӣ шакарангур анзоб миёнапазак тоифии сурх нимранг шаробӣ саперавӣ ркатсителӣ мускати сурх тавкверӣ тербаш тагобӣ морастел рислинг алиатико алиготе расмӣ кӯлҷонӣ пинос сиёҳ каберне совинон ва ғайра минбаъд парвариши навъҳои чиллагии хуҷандӣ сурхаки китобӣ мускати тоҷикӣ боботоғ миёна мухчалонӣ сангвор ҳусайнии сурх зебо кадуҳусайнӣ кишмиши сурх васеъ ба роҳ монда мешавад дар шароити тоҷикистон ангур дарсад қандҳои табобатӣ ҷамъ меоварад дар сарзамини тоҷикон анвои зиёди ангур парвариш мешаванд ки ба ҳар яки онҳо боғбонҳо номҳои аҷиб гузоштаанд чунончӣ дар навоҳии вилояти суғд навъҳои кадуҳусайнӣ ҳусайнии дандони шутур чиллагии сафед васарга биҳиштӣ думи рӯбоҳ ругундӣ дили кафтар сари ангушт султонии сафед алиток маскаи сиёҳ тагобӣ обаки сиёҳ чашми говак шибирғонӣ чиллагии сиёҳ ва амсоли инҳо парвариш мешаванд ангурро барои зимистон ва баҳор низ дар хонаҳои махсус нигаҳ медоранд дар деҳаҳои шимоли водии ҳисор ки мардумаш ба ангурпарварӣ шуғл доранд ангурро дар моҳи октябр пеш аз сардиҳо мечинанд дар ҳар ҳавлии боғдорон ҳуҷрае бо номи ангурхона мавҷуд аст ки дар он хӯшаҳои ангурро ба торҳои аз шифт ба поён овезон мебанданд пеш аз он ки ангурро ба шифти хона овезанд аввал дар офтоб чанд соат мегузоранд то ки думчаи тараш пажмурда шавад дар қаротегин ангурҳоро дар мехҳои хонаи ҳавояш на он қадар сард меовехтанд ва то фасли баҳор ангурҳо дар он ҷо беосеб меистод дар шабҳои сарди зимистон дар тағорае лахчаи ангиштро мегузоштанд то ки ангурҳоро сармо назанад шавкат ниёзӣ ниёзӣ шавкат муҳаммадович тав декабри самарканд мунаққид ва адабиётшиноси советии тоҷик коркуни хидматнишондодаи маданияти ҷшс тоҷикистон ва коркуни хизматнишондодаи маданияти рсфср профессор доктори ифтихории аи театрӣ шавкат ниёзӣ бародари фотеҳ ниёзӣ декабри соли дар шаҳри самарқанд ба дунё омадааст соли факултаи таъриху филологияи донишкадаи давлатии омӯзгории душанберо хатм кардааст муддате устоди ҳамин донишгоҳ будааст соли дар пажӯҳишгоҳи ховаршиносии аи ссср рисолаи номзадӣ ҳимоя кардааст то пошхӯрии иттиҳоди шӯравӣ мушовири адабӣ ва котиби масъули адабиёти тоҷик дар иттифоқи нависандагони шӯравӣ будааст дар маскав кору зиндагӣ мекунад солҳои тӯлонӣ дар институти давлатии санъати театрӣ гитис и ба номи луначарский ва донишкадаи адабиёти ба номи м горкий дарс гуфтааст феълан мушовири кумитаи иҷроияи созмони байналмиллалии иттиҳодияҳои нависандагони идм мебошад ба таҳқиқ ва омӯзиши раванди инкишофи адабиёти халқҳои шӯравӣ махсусан адабиёти муосири тоҷик машғул аст аввалин мақолаи ӯ соли чоп шудааст дар бораи ҳаёту эҷодиёти устод рӯдакӣ ниёзӣ мирзо турсунзода раҳим ҷалил а шукӯҳӣ ф муҳаммадиев ҳамчунин а пушкин а фадеев ва дигарон асарҳои пурарзиш эҷод кардааст яке аз муаллифони таърихи адабиёти сермиллати халқҳои шӯравӣ мебошад осори м горкий вася железнова а доде зани арлезианӣ сервантес ғори сулаймон ч ҳейерманс ҳалокати умед а чехов тӯйи зангирӣ л раҳманов пионери ноором в собко барои ҷабҳаи дувум романҳои а стил зарбаи аввал б сайтоқов бародарон б карбобоев зодаи мӯъҷизаҳо ҳамроҳи р ҳошим ва ш шараф қ қулиев корвони сиёҳ ҳикояҳои алоҳидаи р такур в ҳюго ва а чеховро ба тоҷикӣ гардондааст асарҳои р такур шаби видоъ гулчанбари муҳаббат ва ф ниёзӣ духтари сеюм ро барои театр ва радиову телевизион саҳнавӣ кардааст мураттиб ва ношири баёзҳои мушоира ҳамроҳи р ҳошим маскав садои дӯстон маскав дар домани кӯҳҳои кабуд маскав лолачинӣ маскав ва ғ мебошад ки ба забонҳои русӣ инглисӣ арабӣ урду чоп шудаанд бо бисёр нишону ифтихорномаҳо аз ҷумла нишони дружба русия сарфароз гардонида шудааст аз соли узви иттифоқи нависандагони тоҷикистон аст дарвоз яке аз бахшҳои таърихии тоҷикзамин аст ки сарзаминаш ҳамакнун миёни ноҳияҳои тавилдара дарвозу ванҷи вилояти мухтори кӯҳистони бадахшони ҷумҳурии тоҷикистон ва вулусволиҳои панҷгонаи дарвози вилояти бадахшони афғонистон аз ҷумла хвоҳон кӯфоб шикай ва нусай ва моймай тақсим шудааст роҳномаҳо ва ҷаҳоннамоҳои арабизабон ва форсизабони садаҳои миёна номи дарвозро карон овардаанд ва маркази онро шаҳри карон ёд кардаанд ба гуфти мардуми дарвоз номи бостонии ин сарзамин маҳистон будааст дарвоз аз замони сомониён то соли ҳукумате мустақил дошта ва фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд қаламрави подшоҳии дарвоз сарзамини имрӯза тавилдара дарвозу ванҷ дар тоҷикистон ва ноҳияҳои панҷгонаи дарвози хвоҳон кӯфоб шикай нусай моймай дар афғонистон аз ду канори рӯди панҷро дар бар мегирифт соли амири бухоро ба дарвоз лашкар кашид пас аз набардҳои хунрез лашкари шоҳи дарвоз аз қалъаи хумб ба рустои кеврон ақиб нишаст ҷанги сарнавиштсоз барои подшоҳии дарвоз дар рустои кеврон сурат гирифт ки бо шикасти лашкари дарвоз анҷом пазируфт шоҳ ва шоҳзодагони дарвоз ки дар миёни онҳо абулфайзхон ва писари хурдсолаш муҳаммад валихон низ буданд ба фарғона ҳиҷрат карданд муҳаммад валихон дертар яке аз дипломатҳои барҷастаи афғонистон шуд аморати бухоро дарвозро бекигарӣ гардонд ва идораи умури онро ба бек супурд соли бекигарии дарвоз ки дар ҳар ду канораи рӯди панҷ қарор дошт дар паи ҷаҳонгириҳои русия ва британия дупора гардид ва канораи рост ба аморати бухоро ва канораи чап ба афғонистон дода шуд дарвоз дар солҳои яке аз бекигариҳои бухоро буд ва бек дар қалъаи хумб менишаст ва мир хонда мешуд пас аз инқилоби бухоро дар соли ва таъсиси ҷумҳурии мухтори шуравии тоҷикистон дарвоз бахше аз вилояти ғарм гардид ки то соли вуҷуд дошт вилояти ғарм дар он сол ба округ табдил дода шуд соли округи ғарм барҳам дода шуд ва сарзамини он тобеъи ҷумҳурӣ шуд солҳои сарзамини ғармро ба ноҳияҳо бахш карданд ва дарвоз яке аз навоҳии ғарм шуд соли округи ғарм дубора бунёд ва соли вилояти ғарм гашт ки то соли барҷой буд дар он сол бахши ғармии вилоят дубора зери фармони ҷумҳурӣ ва бахши дарвозии он бо номи ноҳияи қалъаи хумб ба вилояти мухтори бадахшон дода шуданд ноҳияи қалъаи хумб июни бо қарори шурои олии ҷшс тоҷикистон дарвоз номида шуд мардуми дарвоз ба яке аз гӯишҳои забони тоҷикӣ сухан мегӯянд дар гӯиши дарвозӣ вижагиҳои забони порсии садаҳои ҳамчунон пойдоранд забони мардуми дарвоз дар садаҳои пешин яке аз забонҳои эронии шарқӣ ва монанд ба забонҳои суғдӣ балхӣ ва забонҳои помирӣ будааст аммо дар садаҳои дарвозиён порсизабон гаштанд ноҳияи файзобод яке аз ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ дар тоҷикистон июни соли таъсис ёфтааст аҳолиаш нафар соли тоҷикон масоҳаташ км маркази маъмуриаш шаҳраки файзобод ки км шарқтар аз шаҳри душанбе ҷой гирифтааст ҳудуди ноҳия дар ҳавзаи болооби дарёи элок шохоби чапи кофарниҳон ва соҳили рости дарёи вахшу обанбори норак бо сарзамине км дар водии рашт ҷой гирифта аст дар шимол ва ғарб бо ноҳияи ваҳдат дар шарқ бо ноҳияи роғун дар ҷануб бо ноҳияҳои норак ва балҷувони вилояти хатлон ҳаммарз аст релефаш кӯҳист қисми шимоли ғарбиро нишебиҳон ҷанубу шарқии қаторкӯҳи қаротегин баландиаш то метр ва қисми ҷануби шарқиро сурхкӯҳ метр ишғол кардаанд дар байни ин кӯҳқо ҷамоатҳои деҳоти қалъаидашт мискинобод баландиаш аз сатҳи баҳр метр воқеъ гаштаанд дар ноҳия чашмаҳои обашон аз пайвастгиҳои химиявӣ бой файзобод қӯруғ мавҷуданд оби чашмаи деҳаи меҳробод номи пештарааш гумбулоқ ҳамчун оби минералии нӯшокии файзобод машҳур аст иқлими ноҳия вобаста ба баландӣ тағйир меёбад сардии ҳаво зимистон феврал буда тобистон июл гарм аст калонтарин дарёи ноҳия элок аст сарҳади ҷанубию шарқии ноҳия қад қади дарёи вахшу обанбори норак мегузарад дар заминҳои болооби ҳудуди деҳоти қалъаидашту мискинобод эфемерҳо шутурхор ҷорӯбак ғеша шӯраю шибоғ мерӯянд дар мискинобод ва дараҳои хамисавра яккабед тахтаҳо ҷавчӣ ва ғайра чормағз олӯча дӯлона бодоми талхак санҷид себ туғ настаран камол ангури сагак рӯян сияҳхор ва ғайра бисёранд дар китоби қиматарзиши бобоҷон ғафуров тоҷикон омадааст ки шаҳри вашгирд ки миёни дарёҳои кофарниҳону вахш ҷой доштааст баробари чағониён аҳорун шумон кумод дар он замонҳо як ҳукумати ба сари худ мустақили сиёсиро ташкил мекардааст бостоншинос юсуф ёқубов баъди таҳқиқи харобаҳои вашгирд чунин хулоса мебарорад возеҳ гардид ки ин шаҳр дар аввали асри яки мелодӣ ба вуҷуд омада дар асрҳои х х яке аз марказҳои калонтарини маданӣ илмӣ ҳунарӣ ва савдо дар бохтари шимолӣ ба шумор мерафт шаҳр аз се қисмат иборат буд диз қалъа шаҳристон ва работ дизи шаҳр ҳоло ба номи қалъаи сангин машҳур аст дар охир таъкид мекунам ки дар тоҷикистон ба монанди харобаҳои вашгирд шаҳри қадиму калон нест тазкиранавис ал истахрӣ вашгирдро шаҳре медонад баробари тирмиз ва аз ҳисор бузургтар ҳамчунин аз маълумоти ӯ равшан мегардад ки дар асри х пули сангин дар норак сарҳади табиии байни хуталон ва вашгирд будааст бостоншинос давлатхоҷа довудӣ бошад баъди ҳафриёти харобаҳои вашгирди кӯҳан ба чунин хулоса омадааст дар асрҳои миёна дар бохтари қадим се вилояти бузургу бонуфуз буд хатлон чағониён ва вашгирд аммо дар замонҳои қадим аз ҳама бонуфузтарин вилояти ин минтақа маҳз висагард вашгирд будааст хулоса аз асри то милод ва то асрҳои х шаҳри вашгирд обод буда қалъаи сангин қалъаи фотимаи зуҳро ва шаҳристону работ дошт ба ҳайати вилояти висагирди қадим на танҳо ноҳияи имрӯзаи файзобод балки ноҳияҳои гирду атроф аз кабудҷар то душанбею ҳисор дохил мешуданд шояд вилояти сурхандарё ва тирмиз низ ба ҳайати висагард дохил буданд ва ё ин ки аз лиҳози сиёсӣ тобеи шоҳи висагард пирон ва авлодони ӯ буданд устоди зиндаёд шоир ва мутафаккир усмон шарифзода нигоштааст коваи виштосп дар садаи и пеш аз мелод шаҳре бо номи вишгард висагард бунёд кард вис ошиқ гард ё гирд шаҳр гуфтан аст шаҳри ишқ ё ошиқшаҳр коваи виштосп бошад шоҳи эронзамин буд маънои номаш вис ё виш ошиқ мебошад бешубҳа вишгард ё вашгирдро ҳамрадиф ва ҳаммаънои номи худ гузошта дар садаи и пеш аз мелод пеш аз ислом дар диёри вишгард хат вуҷуд дошт то ислом ин ҷо ҳуруфе буд маълум ва марбут дар кутуб мардумаш зардуштӣ буд инро олими тадқиқотчӣ бо номи самъонӣ дар садаи исбот кардааст оид ба қисми дуюми калимаи вашгирд гард гирд хаминро зикр кардан ба маврид аст ки калимаҳо низ мисли мурғони осмонӣ метавонанд аз манзиле ба манзиле аз диёре ба диёре аз шаҳре ба шаҳре аз забоне ба забони дигар кӯчанду парвоз кунанд ва омезиш ёбанду маскан гиранд бад ин маънӣ метавон гуфт ки калимаҳои русии город шаҳр градостроение шаҳрсозӣ аз ҳамин калимаи гард ё гирд гирифта шуда дар қисми дуюми калимаҳои шаҳрҳои русӣ ба мисли петро град сталин град ленин град ва ғайра фаровон истифода шудааст пас аз сарнагун шудани аморати бухоро ва ташкил гардидани ҷумҳурии шӯравии халқии бухоро файзобод яке аз туманҳои водии ҳисор маҳсуб мешуд вақте ҷумҳурии худмухтори тоҷикистон соли ва ҷумҳурии советии сотсиалистии тоҷикистон соли ташкил ёфтанд ҳудуди имрӯзаи файзобод ба ғайр аз ҷамоатҳои деҳоти чашмасор қалъаидашт ва мискинобод дар тобеияти ноҳияи янгибозор шаҳри ваҳдати ҳозира қарор дошт мустақилияти ноҳияи файзободро кумитаи иҷроияи марказии ҷшс тоҷикистон бо қарори аз июни соли қонунӣ гардонд зери ин қарор раиси ким ҷшс тоҷикистон нусратулло махсум ва котиби ким ҷшс тоҷикистон а зиннатшоев имзо гузоштаанд ба тобеияти ноҳияи файзобод нуҳ ҷамоат файзобод гумбулоқ хоҷамард дубеда диишо шолипая норак чакалӣ меҳрозӣ ва қисми деҳаҳои ҷамоати якабед дохил мешуд маркази ноҳияи файзобод деҳаи дарагиён муқарар карда шуд моҳи январи соли ноҳияи файзобод дубора бо ноҳияи орҷоникдзеобод ҳамроҳ карда мешавад моҳи январи соли ҳамчун ноҳияи мустақил ташкил ёфта то имруз арзи вуҷуд дорад маркази маъмурии он дар ҷои деҳаи собиқ дарагиён муқарар гардид ва онро файзобод номиданд бо қарори маҷлиси миллии маҷлиси олии ҷумҳурии тоҷикистон аз майи соли деҳаи файзобод шаҳрак эълон шуд соли солагии таъсисёбии ноҳияи файзобод ҷашн гирифта шуд мардуми файзобод бо ҳунармандии худ дар тамоми мамлакат шуҳрат доранд намудҳои ҳунарманди кулолгарӣ чубкорӣ оҳангарӣ заргарӣ гулдузӣ ва ғайраҳо мардум шуғл меварзанд файзобод ки дар гузаштаи сеҳазорсола вашгирд ном дошт бо таъриху фарҳанги худ ифтихор менамояд оромгоҳи имрӯзаи деҳаи саричашма ки сатҳи як қисми масоҳати шаҳри қадим аст дар қатори мавзеъҳои таърихию фарҳангии тоҷикистон ҳамчун мамнуъгоҳи таърихӣ фарҳангӣ ба қайд гирифта шудааст ҳамчунин мақбараи хоҷаи ҳотам доробқалъа воқеъ дар қалъадашт дахмаи хиштапазии асри х дар канортари соҳили дарёи элок рӯ ба рӯи деҳаи қанғелӣ масҷиди куҳнаи деҳаи файзобод асри нимпайкараҳои ҳикмат ризо ва дӯстмурод алиев ҳайкали барқади в и ленин дар маркази шаҳрак ҳамчун ёдгориҳои меъморӣ таърихию фарҳангӣ шинохта шудаанд сарвари ноҳияи файзобод раиси ноҳияи он аст ки аз ҷониби раиси ҷумҳури тоҷикистон таъйин мегардад ниҳоди қонунгузори ноҳияи файзобод маҷлиси намояндагони халқӣ мебошад ки аз тарафи ҳама мардуми ноҳияи файзобод ба муддати сол интихоб мешавад ҳудуди марзию маъмурии ноҳияи файзобод ба ҷамоати деҳот бӯстон меҳробод вашгирд дӯстмурод алиев ҷавонон чашмасор қалъаидашт мискинобод ва ҷамоати шаҳраки файзобод тақсим мешавад бино бар саршумори соли аҳолии ноҳия ҳазор тан бошанда доштааст сокинони шаҳраки файзобод нафар ва аҳолии деҳоти ноҳия ҳамагӣ нафар аҳолиро дар бар мегирад мардуми ноҳияи файзобод ба забони тоҷикӣ сухан мегӯянд аҳолӣ мусалмон буда ҳамагӣ аҳли сунат ва ҳанафимазҳаб ҳастанд дар иқтисодиёти ноҳия соҳаи кишоварзӣ мавқеи асосӣ дорад махсусан чорводорию мурғпарварӣ ва занбӯриасалпарварӣ боғу токдорӣ ғаллакорӣ рушд дорад корхонаҳои саноатии ноҳия ҷск хизмат ду сехи нонпазӣ заводи хишт заводи шарбати файзобод ҷдмм гулоб ҷдмм оби файзобод заводи коркарди шири сӯҳроб заводи коркарди ғалладона мебошанд дар ҳудуди ноҳия идораҳои хоҷагии ҷангал стансияи таҷрибавии ниҳолпарварӣ пойгоҳи института хокшиносии назди академияи илмҳои кишоварзи ҷт стансияи обу ҳавосанҷӣ ҷой гирифтаанд соли хониши дар ноҳия муассисаи миёнаи умумӣ муассисаи таҳсилоти асосӣ мактаби ибтидоӣ мактаби варзишӣ муассисаҳои таълимии томактабӣ маркази эҷодии кӯдакон ва наврасон литсейи касбҳои техникии муассисаи давлатии гимназиям файзобод филиали коллеҷи тиббии шаҳри вахдат маркази корҳои берун аз мактаб фаъолият доранд ба нафар хонандагон нафар омӯзгорон таълиму тарбия медиҳанд дар ноҳия як беморхонаи марказӣ ва ду беморхонаи минтақавӣ мискинобод ва меҳробод кат маҷуд аст дар муассисаи тандурустӣ аз ҷумла маркази саломатӣ хонаи саломатӣ маркази соҳавӣ нафар духтурони дорои маълумоти олӣ ва нафар бародари шафқат ва ҳамшираҳои тиббӣ ба мардум хизмати тиббӣ мерасонанд дар ноҳия китобхона хонаи фарҳанг осорхона театри халқӣ мактаби санъати ба номи дӯстмурод алиев филармонияи халқии ноҳияи файзобод ба номи нигина рауфова боғи фарҳангу фароғатӣ ба сокинони ноҳия хизмати фарҳангӣ мерасонанд захираи умумии китоб дар китобхонаҳо адад мебошад ки беш аз ҳазор нусхааш тоҷикӣ аст инчунин дар ноҳия театр студияи ҳаҷвии шаҳрошуб ансамбли мақомсароён ансамбли фалаксароён ансамбли этнографии карнайнавозон фаъолият доранд дар ноҳия истироҳатгоҳи бачагонаи дурахшон амал мекунад ки дар он дар ду баст нафарӣ хонандагон истироҳат мекунанд замони истиқлол дар ҷамоатҳои шаҳрак ва деҳоти ноҳия майдони варзишии футбол майдончаи волейбол ва дар назди муаасисаҳои таълимӣ майдончаи футбол майдончаи волейбол ва майдончаи баскетбол сохта ба истифода дода шуд шумораи толорҳои варзишӣ дар ноҳия ба адад мерасад дар мактаби варзишии кӯдакон ва наврасони ноҳия намудҳои варзиши волейбол гӯштини ҷудо самбо гӯштини миллӣ шоҳмот футбол ва тениси рӯи миз дар гурӯҳ таълим дода мешавад ҷаъман нафар варзишгар аз ҷумла нафар духтарон дар ин муассиса ба машқу тамрин машғуланд варзишгарони ноҳия дар соли истиқлолият имкон пайдо намуданд ки дар мусобиқаҳои ноҳиявӣ минтақавӣ ҷумҳуриявӣ ва байналмилӣ иштирок намуда медали тило медали нуқра ва медали биринҷӣ ба даст оранд варзишгарон мавлуда саъдуллоева азизулло икромов умед қаландаров ҳукумзода саидмаҳмуд раҳмоналӣ чақалов маҳмадшариф наҷмиддинов алидод рабиев наврӯз ҳомидов одиназода азмиддин амриддин абдуллоев маҳмадулло қаландаров шарифзода исфандиёр маҳмадалӣ мирзоев нематулло икромов саидбек ганҷов ва даҳҳо нафари дигар дар мусобиқаҳои ҷумҳуриявӣ ва минтақавӣ соҳиби ҷойҳои намоён гардида эътибори ноҳияро баланд бардоштаанд тавилдара яке аз шаҳракҳои тоҷикистон аст маркази ноҳияи сангвор ки км шарқтар аз шаҳри душанбе дар канори рӯди хингоб ҷойгир аст беморхонаи деҳаи тавилдара ки сохтмонаш соли шурӯъ шудааст лоиҳаи гурӯҳи робита бо маъмурияти шаҳрвандӣ ва аҳолии назди сафорати има буда мақсад аз он ироаи хидматрасонии тиббӣ ба тақрибан сокини ин русто мебошад ки аксарашон аз ноҳияи тавилдара баъд аз зилзилаи соли ба ин минтақа кӯчонида шудаанд беморхонаи мазкур ягона муассисае мебошад ки ба мардуми ин маҳал хизмати тиббӣ мерасонад қабл аз бунёди ин иншооти нав сокинони деҳа маҷбур буданд қариб ним соат вақт барои расидани ба наздиктарин беморхонаи воқеъ дар шаҳраки дустӣ сарф кунанд ҳисор шаҳре дар тоҷикистон ва маркази идории ноҳияи ҳисор аст шаҳрак дар маркази водии ҳисор байни дарёи чангоб хонақоҳ ва наҳри калони ҳисор ҷойгир аст ҳисор дар қисми ҷанубу ғарби водии ҳисор км ғарбтари шаҳри душанбе воқеъ аст дар наздикии шаҳраки ҳисор дарёи чангоб хонақоҳ ва канали калони ҳисор ҷорӣ мешаванд соли роҳи автомобилгарди душанбе турсунзода тармим гардидааст байни ҳисор ҳисор июни мақоми шаҳр ро гирифта буд вале дар соли боз мақоми шаҳракро гирифтааст ҳисор соли мақоми шаҳр ро аз нав соҳиб шуд ин шаҳр дар садаҳои миёна шумон ном доштааст ва дар роҳномаҳо ва торихномаҳои қадим ба гунаи сумон низ навишта шудааст шоёни ёдоварист ки вожаи ҳисор арабӣ ва маънояш диж ва қалъа аст ин қалъа ки ҳамакнун дар километрии шимолу ғарбии шаҳри душанбе қарор дорад бозмонда аз ҳамон шаҳри шумон аст ки дар садаҳои мелодӣ ҳисори шодмон яъне қалъаи шодмон номида мешуд бар асари касрати талаффуз шодмон аз он афтоду ҳисор монд ва исми хос ҳисор гашт дар оғози садаи ин қалъа тахтгоҳи беки ҳисор шоҳимардонқул буд ва дар заминларзаи сентябри вайрон шуд ва аз он танҳо як дарвоза ва ду бурҷ дар миёни ду кӯҳ барҷой монда аст пас аз он заминларза шоҳимардонқул ба қалъаи душанбе кӯчид ки дар он замон маркази яке аз амлокдориҳояш буд ва аз он пас душанбе тахтгоҳи беки ҳисор шуд аз рӯи харитаи тартибдодаи хонуми инглисзабон г юля нусхаи аккосии осорхонаи луври порис д қ тарҳи тамоми хонаву иншоотҳои маъмурӣ кӯчаву мадрасаҳо ва қӯрғони шаҳри ҳисору қаламрави онро муайян кардан мумкин аст ин ягона ва нодиртарин маълумотномаест барои сайёҳону меҳмонон зеро ки дар он масҷиди сангин мазори халифа шаҳид мақбараи махдуми аъзам мазорҳои сиёҳпӯши валӣ холид ибни валид тути такя шайх нуриддини соҳибнафас заифа шайх ҷунайди ҳисорӣ регистон бозор масҷидҳо қорихона мадрасаи кӯҳна мадрасаи нав мадрасаи бомӣ мадрасаи чашмаи моҳиён корвонсарой арк дарвозахонаҳо сағонаҳо мазори яҳудиён қабристон мазори савда нақби зеризаминӣ ва ғайраҳо дарҷ ёфтаанд аз рӯи нишондоди ин харита ҳукм баровардан бамаврид аст ки дар шаҳри ҳисори асримиёнагӣ масҷид ва қатлгоҳ мавҷуд будааст дар шаҳри ҳисор дар баробари ривоҷи косибиву ҳунармандӣ меъмориву гулкорӣ туҷҷориву наҷҷорӣ заргариву мӯҳргарӣ ва оҳангариву дуредгарӣ илму адаб ва маорифу фарҳанг алоқадри ҳол пеш мерафт дар мадрасаҳо ва мактабҳои назди масҷид ки асосан фарзандони сарватмандону рӯҳониён тадрис мегирифтанд барномаи таълимияшон асосан аз фанҳои динӣ мураттаб гардонида шуда буд мадрасаҳо қоидатан аз ҳисоби вақфҳо мавҷуд буданд ки дар он ҷо забонҳои форсиву арабӣ қуръон ва шарҳу тафсири он ибтидои мантиқ фалсафа ва фиқҳу шариатро меомӯхтанд дар соҳаи табиатшиносӣ ҷуғрофия ва таъриху адабиёт қофия девони бедил ва ҳофиз ба толибилмон маълумоти ноқис медоданд дар мадрасаҳо шогирдон на танҳо аз худи қаламрави бекигарии ҳисор балки аз қаратоғу бойсун ёвону ғозималик варзобу файзобод хатлону рашт дарвозу бадахшон ва дигар музофотҳои бухорои шарқӣ таҳсил мекарданд соли вақте ки ҷумҳурии мухтори шӯравии сотсиалистии тоҷикистон таъсис ёфта пойтахташ душанбе таъйин шуд эъломияи ҷумҳурии навтаъсисро дар регистони ҳисор қироат карданд ва байрақро дар болои гумбазҳои арки ҳисор барафрохтанд пас аз дамидани субҳи озодӣ аниқтараш баъди солҳои юм даҳшати наве қалъаи ҳисорро фаро гирифт бо амри як идда зимомдорони пурғаразу бефарҳанг ва ашхоси гумном баҳри вусъат додани киштукори ҳосили баланди тилои сафед бисёр биноҳову деворҳо ва дарвозаҳоро ба хок яксон намуда тоқу равоқҳоро ҳамчун сӯзишвориву ҳезум истифода бурданд бинои таърихии корвонсарой масҷиду мадрасаҳо бурҷу бораҳои қалъаро барои пешбурди корҳои хоҷагӣ ва сохтани театри опера ва балети пойтахт ба душанбе канда бурданд айёми ин бесарусомониву таърихсӯзиҳо соли ҳоҷӣ турсуни ноҷичӣ бобокалони саидмурод эшзода аз паси мадрасаи нав масҷиди бародарон ҳоҷӣ насруллоҳ ва ҳоҷӣ нарзуллоҳро бо мақсади аз бало ҳазар канда маводҳои онро бурда дар деҳаи ноҷии боло аз нав барқарор намуд ки дар он айём ин як корнамоии бузург ба ҳисоб мерафт боқимонда мероси маданиву фарҳангии ҳисор дар оташи ҷаҳолат месӯхт посбонҳонаҳои ду тарафи дарвозаи манзар ба анбори нуриҳои маъдании колхози навташкил табдил ёфт инчунин аз хиштҳои қалъа барои афсарон бошишгоҳҳо сохта шуд боз чӣ қадар худи мардуми таърихбезору худобезор барои сохтмони фермаву хонаҳои истиқоматияшон ҳарчи бештар ба хонаҳояшон кашида теша ба реша и таърихи худ заданд қӯрғони ҳисорро соли бо фармони раиси ҳамонвақтаи хоҷагии ба номи карл маркс абдурауф юсуфов бо техникаи вазнин вайрон карданд ки ҳоло дар қисми ҷанубу шарқии шаҳр дар ду ҷой тахминан сад метр харобаҳои он дар зери дарахтон боқист он ҳама иморатҳову қалъаи бошукӯҳ қӯрғони паҳновару дарвозаҳои атрофи шаҳр ва масҷидҳову қӯшмадрасаҳо зи борону зи тобиши офтоб и замонасозӣ валангор шуданд миллатҳои шаҳрак иқлим субтропикӣ баландӣ аз сатҳи баҳр м боришоти миёнаи солона мм ҷамоати шаҳраки ҳисор соли бо ташкилёбии ноҳияи ҳисор ҳамчун совети шӯрои қишлоқ таъсис ёфт соли комитети иҷроияи шӯрои депутатҳои меҳнаткашони шаҳраки ҳисор ташкил дода шуд дар асоси укази президиуми шо ҷшст аз ва қарори комиҷроияи шӯрои депутатҳои меҳнаткашони ноҳияи ҳисор аз шаҳраки ҳисор ба шаҳраки типпи шаҳрӣ мубаддал гардида номи совети посёлкавиро гирифт дар асоси қарори мо ҷт аз шаҳраки ҳисор ба шаҳри ҳисор тибқи қарори мм мо ҷт аз шаҳри ҳисор аз нав ба шаҳраки ҳисор табдил дода шуд шаҳраки ҳисор имрӯз дорои маҳалла кӯча хоҷагӣ мебошад аҳолии доимӣ нафар бо назардошти истиқомакунандагони муваққатӣ нафар аз он ҷумла мардҳо нафар занҳо нафар дар шаҳрак коргар нафар бекор нафар нафақагир ба ҳисоб гирифта шудаанд дар ҷамоати шаҳрак маркази фарҳангию фароғатӣ китобхона нусха китоб аз ҷумла нусха ба забони тоҷикӣ русӣ ӯзбекӣ мактаби санъати бачагона филармонияи халқии ба номи т муҳиддинов театри халқӣ боғи фарҳангӣ истироҳатӣ бойгонии фарҳангӣ маркази иттилоотӣ ташкилоти динии ғайриисломӣ осорхона масҷид аз ҷумла масҷиди ҷомеъ мавҷуд аст ки шумораи коргарону хизматчиёни соҳа нафарро ташкил медиҳад бозор бонк нуқтаи савдо тарабхона нонпазхона фаъолият доранд дар соҳаи маориф коллеҷи омӯзгорӣ мактаби таҳсилоти миёнаи умумӣ гимназия литсей мактаб интернати бачагони сустбин ва нобино муассисаи томактабӣ амал мекунанд то беморхона дорои кат дармонгоҳи ноҳиявӣ диспансер аз ҷумла диспансери бемориҳои пӯст ва сил маркази саломатии танзими оила ва ҳифзи саломатии модару кӯдак нафар хизматчиёни тиббӣ дорухона варзишгоҳ бо ҷойи нишаст толори варзишӣ яктогӣ майдончаҳои волейбол баскетбол мактаби варзишӣ дар ҳудуди шаҳрак воқеъ аст ҷамоати шаҳрак га замин аз ҷумла га замини обӣ га замини корам га заминҳои наздиҳавлигӣ га заминҳои зери об га заминҳои роҳ га заминҳои зери иншооту иморатҳо га заминҳои ғайрикишоварзиро дорост дар ҳудуди ҷамоати шаҳрак корхона аз ҷумла корхонаи саноати хӯрокворӣ ордкашӣ масолеҳи бинокорӣ саноати сабук ва маҳаллӣ корхонаи муштарак амал мекунанд ба миҷозон муассисаи хизматрасонӣ хизмат мерасонад дарозии оббарандаҳо км шабакаи обёрикунандаи дохили хоҷагӣ км дарозии шабакаи қубури дохили хоҷагӣ км дарозии роҳҳо кмро ташкил медиҳанд ҷдмм инн ҷс тоҷиктелеком стансияи телефонӣ шуъбаи алоқа дар шаҳрак фаъолият дорад инчунин раёсати ҳизби сиёсӣ дар ҳудуди шаҳрак воқеъ гардидааст анҷир ё тин як навъ бутта ё дарахти хазонрези субтропикист дарахташ сершохубарг баъзан метр қад мекашад пӯстлохаш хокистарранг баргаш парра думчадароз канораҳояш дандонадор рӯяш сабзи сиёҳтоб пушташ сабзи кушод баргу навдаҳои анҷир шираи сафед ҷудо мекунанд гулаш ба тавассути ҳашарот бластофага гардолуд мешавад дар осиёи марказӣ аз ҷумла тоҷикистон бластофага ба сармои зимистон тоб намеорад бинобар ин анҷир бидуни гардолудшавӣ ғӯра мебандад мевааш тухммонанд мурӯдшакл лӯнда ё кулчамонанд рангаш зард сабз бунафш вазнаш г қутраш см баъзан см дар навдаҳои навруста ё порсола асосан дар бехи барг ҳосил мешавад анҷири худрӯй аз ҷазираҳои канар ва африқои шимолӣ то ҳиндустони шимол ғарбӣ афғонистон кишварҳои соҳили баҳри миёназамин осиёи хурд балкан шарқи наздик ва миёна закавказия қрим осиёи марказӣ дучор меояд анҷирзори худрӯй дар тоҷикистон асосан дар ҷойҳои шамолпаноҳи қаторкӯҳҳои дарвоз ҳазратишоҳ водии дарёи панҷ қаротоғу сарсарак водии дарёи вахш нишебиҳои қаторкӯҳҳои ғозималик рангон ва сурхоб боқӣ мондааст дар тоҷикистон анҷир аз замонҳои қадим парвариш карда мешавад он дарахти равшанипарвар ва гармидӯст аст ба шӯрхок ва беобӣ тоб намеорад дар хунукии с навдаҳои яксола ва дар с дарахти анҷирро пурра сармо мезанад дар ҷойҳои кушод анҷирро зимистон хокпӯш мекунанд дар стансияи таҷрибавии зироати субтропикии ноҳияи ҷалолуддини румӣ навъи анҷири қадпаст рӯёнда шудааст ки серҳосил ва барои хокпӯш кардан мувофиқ мебошад анҷирро дар заминҳои обии хокашон ҳосилхези хокистарранг ва дорчинӣ мешинонанд ниҳолашро аз рӯи тартиби х м ба ҳар га ниҳол шинондан лозим вобаста ба навъи хок обмонӣ ва парвариш тартиби шинондани ниҳолҳоро тағйир додан мумкин аст анҷирро аз қаламчаи навдаҳои яксола зиёд мекунанд дар тӯли нашв хоки байни раддаҳои анҷирзорро тирамоҳу баҳор шудгор карда ба ҳар га то кг нитроген кг фосфор ва кг калий меандозанд маротиба об мемонанд дар ҷумҳурӣ бештар навъҳои серҳосил ва сармобардори вахш грин иския кадота далмати ва асалӣ парвариш карда мешаванд анҷир соли юми шинондан самар меорад аз ҳар га анҷирзор дар заминҳои обӣ то сентнер дар заминҳои лалмӣ сентнер ҳосил мегиранд то сол ҳосил медиҳад ҳосили анҷирро соле ду маротиба меғундоранд ҳосили якум анҷири хокӣ нисбатан кам буда июн июл ҳосили дуюм анҷири токӣ ки ҳосили асосӣ аст август октябр мепазад аз сабаби нобаробар пухтан ҳосили анҷирро баъзан то маротиба меғундоранд анҷирро тар мехӯранд мехушконанд аз он мураббо консерв полуда ҷем қаҳваи сунъӣ ва ғайра тайёр мекунанд анҷири тару тоза пас аз соат турш мешавад аз ин рӯ онро ба ҷойҳои дур кашондан номатлуб аст аз кг меваи тару тоза кг анҷирқоқ гирифтан мумкин анҷирқоқ хеле серғизост анҷири тар ва анҷири хушк қанд инчунин сафеда оҳар пектин витаминҳои в с намакҳои органикӣ оҳан фосфор мг калий мг калсий мис ва магний мг дорад шифобахшии анҷир ба таркиби химиявиаш вобаста аст ниёгони мо бо анҷир бемориҳои зиқи нафас сурфаи музмин камхунӣ бемадории организм тапиши дил бемориҳои меъда ҷигар гурда сипурз ва ғайраро муолиҷа мекарданд абуалии сино истеъмоли анҷирро ба одамони солхӯрда ва ашхоси аз бистари бемории вазнин хеста тавсия медиҳад меваи анҷир хосияти арақу пешобронӣ дорад анҷири дар шир ҷӯшонда сурфаи хушк ва илтиҳоби роҳи овозро рафъ месозад ҷӯшоби баргҳои наврустаи анҷир давои хуби киҷҷарон аст тухми анҷир исҳоловар мебошад дар махзану л адвия омада ки беҳтарини анҷир ширини шодоби он аст ки хоҳ сафед бошад ва хоҳ сиёҳ сафеди он ҷиҳати хӯрдан ва сиёҳи он ҷиҳати даво беҳтар аст анҷир серғизо зудҳазм таскиндиҳандаи ҳарорат ва ташнагӣ мебошад ва чун ношто бихӯранд маҷории ғизоро кушода намояд ва баданро фарбеҳ созад ва хӯрдани он пеш аз таом талъини батн намояд шикамро мулоим гардонад дар саноати тиб аз шираи барг навдаҳои таррак ва меваи анҷир барои табобати лейкодермия доруи фуролен тайёр мекунанд дар барги анҷир псорален ва бергаптен ёфт шудааст ки онро барои мулоҷиаи касалии барас песӣ дилу гҳо ва омоси саратонофар истифода мебаранд аз шираи анҷир ҳамчунин ферменти фитсин мегиранд ки дар муолиҷаи тромбоз ва дар саноати гӯшт ба кор меравад одамони гирифтори ғалаёни хун ва амрози дил беҳтар аст анҷири хушкро истеъмол намоянд истеъмоли анҷир барои ашхоси гирифтори касалии қанд фарбеҳӣ захми меъда гастрит илтиҳоби шадиди роҳи меъдаю рӯда зиён дорад анҷири худрӯй чун дарахти нодир пурқимат ва қадима ба китоби сурх дохил карда шудааст анҷиршафтолу навъе аз шафтолуҳои маҳаллӣ дарахташ сершоху барг шохаҳояш хамида баландиаш м навдаҳои офтобрасаш сурхча навдаҳои тарафи сояаш сабзи зардтоб муғчааш калон баргаш нештармонанд охири март аввали апрел гул карда мевааш август мепазад дарахти анҷиршафтолу худгардолуд мебошад гулаш калони гулобӣ ғӯракаш серпашмак мевааш миёнаҳаҷм вазнаш г шалғамшакл мағзаш зарди хуштаъм серобу сершира ва андак нордон қанд туршӣ дорад донакаш нисбатан майда г анҷиршафтолуро дар осиёи марказӣ ҳамчунин дар эрон афғонистон ва хитой парвариш мекунанд дар тоҷикистон дар боғҳои обӣ ва лалмии водии ҳисор вилоятҳои хатлон ва суғд хуб нашъунамо мекунад анҷиршафтолу дар ҳама гуна хок месабзад ба гармо хушкӣ ва сармо тобовар аст дар ҳарорати то с дарахташро сармо намезанад ниҳоли он баъди соли шинондан ба ҳосил медарояд аз ҳар бех дарахти анҷиршафтолу кг мева мегиранд анҷиршафтолуро ба шафтолу бодом зардолу ва олуча пайванд кардан мумкин аст дар пайвандтаки хасаки шафтолу хуб рушд меёбад меваашро тару хушк мехӯранд аз он консерв тайёр мекунанд мураббо мепазанд бадриддин ҳилолӣ хатти ниёгон яке аз ғазалсароён ва маснавигӯёни мумтози адабиёти форсу тоҷик бадриддин ҳилолӣ тақрибан соли дар астарободи хуросон ба дунё омадааст бадриддин ҳилолӣ маълумиоти ибтидоиро дар зодгоҳи худ гирифта дар овони ҷавонӣ тақрибан соли барои давом додани таҳсили илм ба ҳирот меояд ва дар риштаҳои гуногуни дониш касби камол мекунад ҳангоме ки ҳилолӣ ба ҳирот омад ҷомӣ ва навоӣ дар қайди ҳаёт буданд ва ба илму адаби кишвар роҳбарӣ мекарданд ҳилолӣ сӯҳбати ин устодонро дарёфтааст бадриддин ҳилолӣ ҳофизаи бисёр қавӣ дошта сӣ чиҳил ҳазор байт аз ашъори рӯдакӣ ва фирдавсӣ низомӣ ва аттор амир хусрав ва саъдӣ ҳофиз ва камол ва махсусан шеърҳои абдураҳмони ҷомиро зиёд аз ёд медонистааст замони бадриддин ҳилолӣ замони ҷангҳои кишварсӯзи шайбониҳо бар зидди темуриҳо кушторҳои байни сафавиҳову шайбониҳо даврони авҷи низоъҳои мазҳабӣ буд бадриддин ҳилолӣ низ қурбони ин фитнаҳои даврон шуд ӯро моҳи октябри соли аз ҷониби султони ӯзбекҳои шайбонӣ убайдуллохон ки ҳиротро забт карда буд бо тӯҳмати он ки шоир аз мазҳаби шиъа аст ба қатл расонд аз ҳилолӣ се маснавӣ бо номи сифот ул ошиқин қариб байт шоҳу дарвеш байт лайлӣ ва маҷнун байт боқӣ мондааст маснавиҳои шоҳу дарвеш ё шоҳу гадо ва сифот ул ошиқин пеш аз соли ва лайлӣ ва маҷнун дар байни солҳои эҷод шудааст девони ҳилолӣ асосан аз ғазалу рубоӣ иборат аст ки нусхаҳои чопии он бештар аз сесад ғазали байтӣ сиву ду рубоӣ ҳашт қитъа ва чанд порчаи шеърии гуногуни дигарро фаро мегирад з он пештар ки ақл шавад раҳнамун маро ишқи ту раҳм намуд ба кӯи ҷунун маро ҳам сина шуд пуроташу ҳам дида шуд пуроб дар обу оташ аст даруну бурун маро шӯхе ки буд мурдани ман коми ӯ куҷост то бар муроди хеш бубинад кунун маро ҳоки дарат эй қатли ман оғушта шуд ба хун охир фиганд ишқи ту хоку хун маро чашмат ки сабру ҳуши ҳилолӣ ба ғамза бурд ҳоҳад фасона сохтан аз як фусун маро ёр гуфт аз мо макун қатъӣ назар гуфтам ба чашм гуфт қатъан хам мабин сӯи дигар гуфтам ба чашм гуфт бо мо дӯстӣ мекун ба дил гуфтам ба чашм гуфт роҳи ишқи мо мерав ба сар гуфтам ба чашм гуфт бо чашмат бигӯ то дар миёни мардумон сӯи мо ҳам лам наяндозад назар гуфтам ба чашм гуфт агар бо мо сухан дорӣ ба чашми дил бигӯ то нагардад гӯши мардумро хабар гуфтам ба чашм гуфт агар хоҳад дилат з ин лаъли майгун хандае гиряҳо мекун ба сад хуни ҷигар гуфтам ба чашм гуфт агар хоҳи ғубори фитна биншинад зи роҳ барфишон обе ба хоки раҳгузор гуфтам ба чашм гуфт агар дорад ҳилолӣ чашми гирёнат ғубор кухли биноӣ бикаш з ин хоки дар гуфтам ба чашм хароби як назар чашми нимхоби туем ба ҳоли мо назаре кун ки мо хароби туем чӣ ҳадди он ки тавонем ҳамъинони ту шуд ҳамин саодати мо бас ки дар рикоби туем итоби ту кашад нози ту ҳалок кунад ҳалоки нози туву куштани итоби туем аҷаб набошад агар аз лабат ба ком расем ки масти бодаи нозию мо кабоби туем зи меҳри рӯи ту дорем доғҳо бар дил ситораи сӯхта аз тоби офтоби туем ману ҳилолӣ аз ин дар ба ҳеҷ ҷо наравем чаро ки ҳамчу сагон бастаи таноби тукм гелон номи устонест таърихӣ дар эрон воқеъ дар соҳилҳои ҷанубии баҳри каспий дар аҳди қадим яке аз музофотҳои ғарбии гиркания гургон ба шумор мерафт мутобиқи маълумоти ҳудуду л олам гелон ноҳиятест ҷудо миёни дайламону ҷиболу озарбодагон ва дарёи хазарон ва ин ноҳиятест ба саҳро ниҳода миёни дарёву кӯҳ бо обҳои равони бисёр ва яке рӯдест азим сапедрӯд хонанд миёни гелон бибурад ва ба дарёи хазарон афтад мутобиқи маълумоти ҷуғрофиёдони араб мақдисӣ дар садаи шаҳрҳои асосии минтақаи гелон парвон муғон шолус омул ва ғ ба шумор мерафтанд мутобиқи маълумоти ҳеродот бошандагони қадимии ҳудудҳои гелон қабилаҳои гелҳо аҷдоди гелониҳои имрӯза буданд ки дертар ин вилоят аз номи онҳо падид омадааст дар минтақаи гелон ва атрофи он ба андешаи таърихнигорон в в бартолд и м дяконов м а дандамаев ва дигарон боз қабилаҳои каспианҳо амардҳо ва тапуриҳо будубош доштанд ки номҳои баҳри каспий рӯди амард сафедрӯд ва тапуристон табаристон мансуби онҳост гелон дар оғози садаи то м ба ҳудудҳои мод дохил шуда ҳангоми таъсисёбии давлати ҳахоманишиён дар аҳди куруши кабир то м ба қаламрави онҳо дохил гашт гелон дар аҳди ҳукмронии дорои бузург то м тобеи вилояти гиркания буд ва волии он муддате виштоспи падари доро ба шумор мерафт ҳангоми кишваркушоиҳои искандари мақдунӣ гелон ҳамчун ҷузъи вилояти гиркания боқӣ монда замони қудратёбии ашкониёни порт асри м ба майдони кашмакашҳои дохилӣ ва рақобатҳои сиёсии империяҳои ашкониён сосониён ва рум табдил ёфт дар асрҳои арабҳо як қисми гелон ро забт карданд вале қисмати дигари кӯҳсораш дайлам ва мозандарон боқӣ монданд баъди кушта шудани охирин шоҳаншоҳи сосониён яздгирди ш набераи ӯ пирӯз дар қисмати гелон кӯҳистони дайлам мозандарон ва табаристон ҳукумати ниммустақили сулолаи испаҳбадонро бунёд гузошт ки ба низоми давлатдории ниёгон такя мекард сомониён тақр соли гелон гургон ва табаристонро тасарруф намуда муддате дастнишондаҳои худро дар ин вилоятҳо гузоштанд дар аҳди ҳукмронии наср ибни аҳмади сомонӣ хонадони оли зиёр ки бошандагони қадимии гелон буданд соли бо изҳори итоат ва фармонбардорӣ аз сомониён ба ҳукумати ин минтақа расиданд ки саромади онҳо асфор ибни ширӯя буд шамсулмаолӣ ибни вушмгир аз машҳуртарин подшоҳи зиёриёни минтақаи гелон буд ки дар дарбори хеш абуалӣ ибни сино ва абурайҳони беруниро сарпарастӣ кардааст зиёриён дар баробари гелон табаристон гургон дайлам қазвин рай ва исфаҳонро таҳти назорат дошта худро вориси сарзамини эрони таърихӣ мешумориданд дертар ин минтақаҳо ба майдони кашмакаши миёни сомониён зиёриён ва бувайҳиён табдил ёфта оқибат таҳти васояти салчуқиён ва тайи солҳои ба ихтиёри муғулҳо гузашт дар минтақаи гелон лоҳиҷон ва мозандарон солҳои давлати ниммустақили саидон ҳукмронӣ мекард ки моҳиятан ба давлати сарбадорон қаробат дошт баъди барканорсозии ин давлат гелон ва музофоташ аз соли тобеи сафавиён шуда сараввал табрез баъд қазвин ва ниҳоят исфаҳон пойтахти онҳо қарор гирифт дар ин давра гелон ва музофотҳояш ба мулки хоссаи шоҳони сафавӣ табдил ёфтанд ки зиёдшавии андозҳо ва истисмори деҳқонону ҳунармандон боиси шӯришҳои зидди сафавиёни аҳолии гелон солҳои шуданд гелон соли ҳангоми лашкаркашии пётри ба порс забт гардида то соли таҳти тобеияти руссия қарор дошт дар интиҳои ҳукмронии хонадони қоҷориён ибтидои садаи гелон ба яке аз марказҳои асосии инқилоби эрон табдил ёфта дар ин минтақа ҷунбишҳои озодихоҳӣ авҷ гирифтанд июни бо дастгирии ҳукумати руссияи шӯравӣ дар яке аз марказҳои асосии гелон шаҳри рашт ҷумҳурии мустақили гелон июн сентябри ҷумҳурии шӯравии порс таъсис ёфт ки он то сентябри вуҷуд дошт гелон имрӯз яке аз устонҳои пурсарват ва калонтарини ҷиэ ба шумор рафта аҳолиаш млн нафар мебошад масоҳаташ беш аз ҳазор км гелон аз лиҳози мавқеи ҷуғрофиёии имрӯз дар ҳудудҳои ҷанубу ғарбии баҳри каспий қисмати ғарбии мозандарон ва қисмати шарқии ардабил ҷойгир буда аз шимол бо озарбойҷон ҳамсарҳад аст сарватҳои асосии зеризаминии гелон нафт ангишт оҳан ва мис буда ҷангалзор ва оби фаровон дорад маркази асосии маъмурияш ш рашт шаҳристонҳои калонаш осторо бандари анзалӣ лоҳиҷон рӯдсар лангрӯд фумак сокинони деҳот бештар ба кишоварзӣ бахусус парвариши шолӣ рустаниҳои ситрусӣ чой ва пилапарварӣ машғуланд моҳидорӣ низ ривоҷ ёфтааст савр апрел май яке аз бурҷҳои дувоздаҳгона аст ва баробар бо моҳи урдибиҳишт дар тақвими эронӣ аст савр лотинӣ дуюмин рамзи толеънома буда ба сектори дуюми эклиптикӣ аз то таалуқ дорад сар карда аз нуқтаи баробаршаии рӯзҳои баҳорӣ ва ҳамситорагии савр рамзи доимии тригони замин дар ситорашиносии ғарб чунин шуморида мешавад ки офтоб тақрибан аз уми апрел то уми май дар рамзи савр қарор дорад рамзи саврро бо ҳамситорагони савр ки офтоб аз уми май то уми июн қарор дорад иштибоҳ накунед рамзи саврро ин ҷо дар экзалтатсияи моҳ зӯҳра идора мекунад рамзи савр дар юникод таҳти рақами ё ин ки қарор дорад ва метавонад дар код ҳамчун ё истифода шавад кайҳонавард ё космонавт дар шма ва дигар мамлакатҳо астронавт срасионавт ё тайконавт шахсе ки таёрии тиббиву биологӣ ва техникиро гузаштааст ва дар парвози кайҳонӣ ба сифати пилот ё худ экипаж иштирок кардааст нахустин номзадҳо ба сафи кайҳонавардон аз байни лётчикҳои ҳарбӣ дар иҷшс ва лётчик озмоишгарон дар шма интихоб карда мешуданд кайҳоннавардӣ ё космонавтика аз гирифта шуда маънояш чахонӣ ва баҳршиновар мебошад тадқиқоти фазои кайҳонӣ бо ёрии аппаратҳои кайҳонӣ ки аз тарафи инсон идора мешавад аввалин маротиба азхудкунии кайҳон октябри соли аз тарафи олимони советӣ ба роҳ монда шуда буд дар ин рӯз ба кайҳон спутникро сар доданд якумин бор юрий гагарин апрели соли ба кайҳон парвоз намуд якумин бор кайҳонаварди америкоӣ нейл армстронг июли соли аввалин кадамҳои худро дар руи моҳ гузошт ва гуфт ин кадами хурд барои як шахс лекин чахиши калон ба хамаи одамият солҳои аввали тараққиёти кайҳонавардӣ аз ҳамкории байни давлатҳо сар нашуда балки аз мусобиқаи байни давлатҳо сар шуда буд ки он мусобиқаи кайҳони ном дошт ҳамкории байни давлатҳо дар ин соҳа танхо дар солҳои наздик ба вуҷуд омад давлатҳо байни худ ҳамкорӣ эълон карда барои тараққиёти ин соҳа саҳми калон гузоштаанд акнун қоидаҳои кайҳонавардон оҳиста оҳиста нав шуда истодааст тараққиёти туризми кайҳонӣ фаъолона тараққи карда истодааст кайҳонавардон боз ба кашфи руи моҳтоб гузаштанӣ хастанд ва нигоҳи худро ба суи марс сафарбар намудаанд пайдошавии ривоятҳои славяни ва дини онхо аз кувваи гайриоддии табиат ва авлоди онхо вобаста буд ягона худои онхо созандаи раъду барк перун буд боз дар ончо славянҳои балтики зиндаги мекарданд ки худои олиашон святовит буд ва у аз болои триглав идоли се сар дошта назорат мекард славянхо балтики ба ин триглав сачда мекарданд боз славянҳо рус вучуд доштанд ки онхо ягона шахсоне мебошанд ки фикри ба руи сангҳои калон кашидани руи худояшонро пайдо карда ба ичро расониданд якумин санги кашидашуда дар болои баландии владимир аз тарафи князи киеви монда шуд дар вакти хукмронии князи киеви боз якумин храмхо сохта шуда будан албания номи пурраи расмӣ ҷумҳурии албания давлат дар аврупо дар қисми ғарбии нимҷазираи балкан ва қисми ҷанубии аврупо албания дар шимолу шарқ бо косово ва сербия дар шимолу ғарб бо черногория дар шарқ бо македония дар ҷанубу шарқ бо юнон ҳамсарҳад буда соҳилҳои қисми ғарбӣ ва ҷан ғарбии онро баҳрҳои адриатика ва ион фаро гирифтаанд масоҳаташ км аҳолиаш млн нафар июли пойтахташ шаҳри тирана ҳазор нафар шаҳрҳои калонтарин дуррес элбасан шкодер аз ҷиҳати маъмурӣ ба ретӣ вилоят ва округ тақсим шудааст воҳиди пулӣ лек албания ҷумҳурии парламентӣ мақоми олии ҳокимияти давлатӣ ассамблеяи халқӣ кувенд и якпалатагӣ онро аҳолӣ ба мӯҳлати сол интихоб мекунад сарвари давлат президентро ассамблеяи халқӣ ба муддати сол интихоб мекунад мақоми олии иҷроия шӯрои вазирон бо сарварии сарвазир буда онро президент таъйин менамояд ҳокимияти судӣ суди олӣ раиси онро парламент ба муддати сол интихоб мекунад ҳизбҳои маъруф ҳизби сотсиалистии алба ния ва ҳизби демократии албания албания узви смм иттиҳоди европа нато саҳа обсе ташкилоти ҳамкории иқтисодии баҳри сиёҳ бо вуҷуди кам будани масоҳаташ ҳудуди албания ландшафт ва табиати гуногун дорад релйефи онро ба қисматҳои ҳамвории аккумулятивии наздисоҳилӣ кӯҳҳои ҷанубии албания кӯҳҳои дохилӣ ва шимолӣ бо номи алпҳои албания ҷудо мекунанд ҳамвории наздисоҳилӣ сертеппа буда ба масофаи км аз кӯли шкодер ба самти шимол то халиҷи влёра тӯл кашидааст ки аз то км паҳноӣ дорад ҳамворӣ аз ҷануб шарқ ва шимол бо қаторкӯҳҳои начандон баланди м чиндори алпӣ ва массивҳои алпи шимолии албания проклетие томорӣ корабӣ нуқтаи баландтаринаш м иҳота шудааст ин кӯҳҳо аз ҳам ҷудо буда хамиҳои бисёре доранд дар ин ноҳияи кӯҳсор ҳодисаҳои карстӣ хеле ривоҷ дошта заминҷунбӣ низ ҳамеша такрор меёбад сарватҳои асосии зеризаминӣ хромит маъдани оҳану никел боксит нефт гази табиӣ битуми табиӣ ва ангишти сиёҳтоб аз масолеҳи сохтмонӣ оҳаксанг маргел мармар ва регҳои сохтмонӣ хеле зиёд буда дар ноҳияҳои дохилӣ ва ҷанубии албания чашмаҳои зиёди оби маъданӣ мавҷуданд иқлими албания субтропикии баҳримиёназаминӣ мебошад соҳилҳои баҳрӣ аз анбӯҳи ҳавои сарди шимол ғарбӣ бо кӯҳҳои алп ҳимоя мешаванд ҳарорати миёнаи моҳи январӣ дар водиҳои наздисоҳилӣ с дар кӯҳистон нисбатан сард ҳарорати миёнаи июл с албания дар ҳудуди европа сербориштарин мебошад боришоти солона дар ноҳияҳои наздисоҳилӣ ба мм дар доманакӯҳҳо ба мм ва дар водиҳои байникӯҳӣ ба мм мерасад бештари боришот дар охири тирамоҳ ва аввари зимистон боронҳои сел ба амал омада тобистонаш аксаран хушк аст дарёҳои кӯҳии албания калонтаринашон дрин семанӣ вйоса шкумбинӣ ва матӣ дорои захираи калони энергетикӣ буда барои киштигардӣ мувофиқ нестанд кӯлҳои калони шкодер охрид прес па қисман ба албания тааллуқ доранд мурдобҳо низ бисёранд хок ва олами набототи албания ба чунин минтақаҳои табиӣ тақсим мешаванд дар албания албаниҳо юнониҳо ва дигар миллатҳо валахҳо сербҳо лӯлиҳо македониҳо ро ташкил медиҳанд забони давлатӣ албанӣ забони юнонӣ низ мавриди истифода аст фоизи аҳолӣ мусулмонони суннимазҳабанд мӯътақиди православие ва эътиқодмандони дини католикӣ мебошанд афзоиши солонаи аҳолӣ буда муҳоҷирати аҳолӣ ба хориҷи мамлакат зиёд аст аҳолии шаҳр ҳисоби миёнаи дарозумрӣ сол занҳо мардҳо зичии миёнаи аҳолӣ нафар дар км қисми зиёди аҳолии мамлакат дар соҳилҳои наздибаҳрӣ маскан гирифтаанд аввалин бошандагони албания пеласгҳо давраи неолит сипас иллириҳо аз ҳазораи то милод давраи ба ном маданияти малик буданд дар асрҳои то милод юнониён дар ин сарзамин якчанд колония барпо намуданд асрҳои то милод ҳудуди ҳозираи албанияро рим истило кард дар ин давра муносибатҳои ғуломдорӣ равнақ ёфт баъди ҳуҷуми готҳо ва гуннҳо ба рим ва барҳам хӯрдани империя албания соли ба ҳайати византия дохил шуд аз охири садаи дар хоки албания қабилаҳои славянӣ сокин шуданд аз садаи то садаи албания бо навбат ба булғория византия давлати норманҳо ва шоҳигарии эпир тобеъ шуд дар охири садаи нимаи аввали садаи қисми ғарбии албания ба ҳайати шоҳигарии неапол ва қисми шимолиаш ба ҳайати давлати сербия дохил буд солҳои албанияро шоҳи сербия стефан душан забт кард шаҳрҳои дуррес шкодер дришти влёра берит ва лежа муҳимтарин марказҳои ҳунар ва тиҷорат гардиданд баъди барҳам хӯрдани давлати душан ҷангҳои байнихудӣ сар зада албанияро суст карданд ва ин боис шуд ки онро туркҳо истило намоянд соли муборизаи албаниҳоро зидди туркҳо георгий кастриоти мулаққаб ба скандербег сарварӣ кард ба ӯ муяссар шуд ки низои байни феодалҳои албанро фурӯ нишонда онҳоро муттафиқ кунад давлати скандербег дар давоми сол фишори қӯшунҳои туркро дафъ намуд аммо баъди вафоти ӯ туркҳо албаниҳоро шикаст дода то соли қариб тамоми албанияро ишғол карданд он то нимаи садаи дар ҳайати империяи усмониён буд танҳо кӯҳистони албания мухторияти муайян дошта ҳокимиятро дар онҳо шӯроҳои калонсолон таҳти сарварии байрактар ҳо байрақдорон идора мекарданд дар ин давра зӯран исломро ҷорӣ мекарданд ва аз нисф зиёди аҳолӣ ба ин дин гаравиданд зидди ин зӯроварӣ ва зулми туркҳо деҳқонон шӯришҳо мебардоштанд ва ғайра вале бебарор буд охири албания аввали садаи баробари заъиф гардидани империяи усмониён таъсири феодалҳои таҷзияталаби албан афзуд ибтидои садаи хонадони пошшо бушати дар шимол ва маркази мамлакат алипошшо тепелен вафот дар ҷануби албания инчунин эпир ва ғарби македония давлатҳои ниммустақили худро таъсис доданд аз солҳои садаи то солҳои замони фаро расидани бедории миллӣ аввалин намояндагони давраи эҳёи албания н вехилкарҷӣ и де рада к кристофоридӣ т митко я врето м фрашерӣ ва дигарон ба майдон омаданд аввалин мактабҳо рӯзномаҳо алифбои лотиниасоси албанӣ пайдо шуданд ҳаракати озодихоҳии дар нимҷазираи балкан зуҳуркарда албанияро ҳам фаро гирифт баъди муборизаи дуру дароз июни дар призрен ташкилоте бо номи лигаи албан таъсис ёфт аммо вақте ки лига аз ҳукумати туркия алоқаро канда талаби мухторияти албанияро ба миён гузошт ва худ ро ҳукумати муваққатӣ ва мухтори албан эълон кард ҳукуматдорони туркия онро торумор намуданд дар аввалҳои садаи албания чун музофотҳои дигари туркия манбаи рақобати австрия италия юнон ва дигар давлатҳои манфиатҷӯ қарор гирифт соли ҳангоми ҷанги якуми балкан хоки албания аз ҷониби қӯшунҳои черногория сербия ва юнон ишғол гардид ноябри албания мустақил эълон шуд ва ҳукумати муваққатӣ ташкил ёфт соли албания бо дастгирии британияи кабир узви лигаи миллатҳо шуд аммо вазъи ноором дар мамлакат идома дошт сербия ва юнон даъвогари ҳудуди худ дар албания буданд қӯшунҳояшон аз албания солҳои ва бароварда шуданд дар миёнаи солҳои албания албания муборизаи байни либералҳо ва миллатчиёнро ба сар мебурд баъди инқилоби июнии соли пешвои либералҳо епископ феофан нолӣ сари қудрат омад ва як қатор ислоҳот гузаронд аммо декабри ҳамон сол пешвои миллатчиёни мусулмон албания зоғу аз хориҷи кишвар кӯшун дароварда дар албания табаддулот ба амал овард либералҳоро аз сари қудрат дур кард январи албания ҷумҳурӣ эълон шуда баъди рӯз маҷлиси миллӣ зоғуро президент интихоб намуд конститутсияи нав марти ба зоғу имкониятҳои беҳудуд дод ва сентябри маҷлиси муассисон ӯро шоҳи албаниҳо эълон кард зоғу гарчанде бо либералҳо зоҳиран созиш мекард дар асл бо италияи фашистӣ паймон баста мамлакатро ба манбаи ашёи хоми он табдил дод қисми бештари иқтисоди албания дар дасти ширкатҳои италиявӣ буд апрели албанияро италияи фашистӣ забт карда ба ҳайати худ даровард зоғу аз мамлакат фирор кард конститутсияи ҷорӣ бекор карда шуда шоҳи италия виктор эммануил ҳамзамон шоҳи албания эълон гардид ҳизби фашистии маҳаллӣ гвардияи шоҳӣ легиони фашистии милитсия таъсис ёфтанд президент ва шоҳ анвар хоҷа баъди шикасти югославия ва юнон соли албания ба косово ва баъзе ноҳияҳои ғарби македония ки моли югославия буд ва округи чамерия моли юнон соҳиб гашт соли ҳаракати муқобилат таъсис ёфт ва зуд нерӯ гирифт ҷавҳари онро коммунистони ссср ва албанӣ ноябри ҳизби коммунистии албания ҳка ро таъсис дод ташкил мекард ва он аз ҷониби коминтерн дастгирӣ меёфт ҳка ро э хоҷа сарварӣ мекард баъдтар фронти миллии озодихоҳӣ шӯрои зиддифашистии миллии озодихоҳӣ ташкил ёфта ноябри тирана ва ноябр тамоми албания озод карда шуд ноябр дар албания рӯзи иди миллӣ аст мамлакат минбаъд бо роҳи сотсиализм рафтанашро изҳор кард январи албания республикаи халқӣ эълон шуда ҳка номи ҳизби меҳнати албания ҳма ро гирифт ва он тамоми иқтисоди кишварро дар даст медошт э хоҷа ва тарафдоронаш зидди та моюли ғарбгароӣ аз ҷумла самтгирӣ сӯи югославия буданд феврали албания узви шӯрои ҳамкории иқтисодӣ ва ташкилоти аҳдномаи варшава майи гардид соли албания аз ҳайати ташкилотҳои иқтисодии зикршуда баромад муносибатҳои иқтисодиашро бо ссср ва бо ҷхх охири солҳои барканд ва ин ҳама иқтисоди албанияро дар солҳои садаи хеле суст гардонд э хоҷа ба террори зидди роҳбарияти давлатию ҳизбӣ шурӯъ кард сарвазир шехуро ки ба худкушӣ даст зад расман ҷосуси югославия эълон карда чандин ҳамсафон ва тарафдорони ӯро ба қатл расонд охири соли рамиз алия президенти албания интихоб шуд ӯ баъди марги хоҷа апрели самти беҳ кардани муносибат бо давлатҳо махсусан бо ҳамсоядавлатҳоро пеш гирифт инқирози системаи сотсиалистӣ дар европаи марказӣ ва шарқӣ дар охири солҳои ибтидои солҳои садаи ба албания низ бетаъсир намонд аз январи дар албания ба муносибатҳои бозорӣ ва муҳоҷирати аҳолӣ ба кишварҳои дигар иҷозат дода шуд июли муносибат бо ссср барқарор гардид дар кишвар системаи бисёрҳизбӣ ҷорӣ шуд ниҳоди ҳукмравоии ҳка дар ҳукумати кишвар суст шуда оппозитсия ҳизби демократиро ҳд таъсис дод ва гузарондани интихоботи парламентиро ба миён гузошт марти ин аввалин интихоботи кушод буд баъди соли мамлакат ҷумҳурии албания ном гирифт р алия боз президент интихоб шуд соли ҳма ва ҳда ки бо ҳам коалитсия паймон ташкил карда буданд душвориҳои иқтисодиро таҳаммул карда натавонистанд алия истеъфо дод пешвои демократҳо бериша президент интихоб шуд ӯ самти аз ҷудогузории беруна наҷот ёфтанро пеш гирифт соли албания узви саҳа обсе ва узви иттиҳоди европа шуд фоизи заминҳои корам хусусӣ гардонда шуд дар шароити бӯҳрони молиявӣ решаронии ришва сар боло кардани гурӯҳҳои ҷиноӣ беҳ намудани вазъи иқтисодӣ душвор гардид ҳукумат маҷбур шуд ба маҳдуд кардани ҳуқуқҳои демократӣ назорат аз болои вао ва ҳатто сохтакории натиҷаи интихобот рӯ оварад соли дар саросари мамлакат балвоҳо сар зада дар маҳалҳо ҳокимиятро гурӯҳҳои мусаллаҳ идора мекарданд роҳбарияти албания аз нато дархост кард ки он ба мамлакат қувваҳои мусаллаҳи худ контингенти ҳайати италиявиашро ворид кунад дар интихоботи соли ҳса ғолиб омада сотсиалистҳо сарвазир ф нано ва президент р мейданиро сари қудрат оварданд соли қонуни нав қабул шуда албания ҷумҳурии парламентӣ гашт албания соли узви нато гардид масъалаи косово ва гурезагони дар албания ҷойгирифтаи он мушкили имрӯзаи мамлакат аст албания мамлакати индустриявӣ аграрӣ буда ҳоло низ яке аз давлатҳои аз ҷиҳати иқтисодӣ қафомондаи европа ба ҳисоб меравад дар албания соҳаи сӯзишворию энергетикӣ мавқеи асосиро ишғол менамояд қариб фоизи қувваи барқ млрд квт соат дар як сол дар нерӯгоҳҳои обӣ истеҳсол карда мешавад калонтарин нерӯгоҳҳои албания фиерза ва команӣ дар дарёи дрин корхонаҳои калонтарини саноатии албания комбинати металлургӣ дар элбасан корхонаи мисгудозӣ дар лячи заводи прокати мис дар шкодер комб истеҳсоли нуриҳои минералӣ дар лячӣ ва фиерӣ комплекси химиявӣ дар влёра заводҳои асфалту битум дар қисми ҷанубу ғарбӣ фабрикаи коркарди чӯб ва мебел дар элбасан фабрикаҳои саноати бофандагӣ дар маркази мамлакат ва ғайра кишоварзӣ соҳаи асосии албания буда зиёда аз фоизи даромади миллиро медиҳад ҳоло фоизи қаламрави албанияро заминҳои кишоварзӣ банд намудаанд қисми зиёди заминҳои корам дар ҳамвориҳои наздисоҳилӣ ва пастии корча ҷойгир шудаанд ҳиссаи заминҳои обёришаванда хеле зиёд буда фоизи майдони киштро дар бар мегиранд зироатҳои муҳими киштшаванда ғалладона гандум ҷуворимакка зироатҳои техникӣ пахта тамоку лаблабуи қанд сабзавоту хӯроки чорво пастии корча боғу токзорҳо себ нок олу ангур анҷир афлесун бодом ва ғайра солҳои охир хеле зиёд шуда бештар дар ноҳияҳои кӯҳсор влёра корча ҷойгиранд дар баландиҳои наздикӯҳӣ ва теппаҳо плантатсияҳои дарахтони зайтун ва тамокузорҳо масоҳати хеле зиёдро ишғол намуда анд қариб дар тамоми гӯшаҳои албания чормағз ғор вомехӯранд хоҷагии ҷангал асосан дар шимол албания инкишоф ёфтааст чорводорӣ дар албания ба шакли анъанавӣ буда чун дар дигар мавзеъҳои кӯҳистони ҷаҳон чорво тобистон дар баландкӯҳ ва зимистон дар водиҳо чаронида мешавад дар чорводории мамлакат моли майда бузу гӯсфанд бештар аст моҳипарварӣ дар кӯлҳои шкодер охрида преспа ва кӯлҳои дигари наздисоҳилӣ ба роҳ монда шудааст дар албания нақлиёти автомобилӣ бартарӣ дорад шоҳроҳҳои асосии он шкодер дуррес влёра саранда аз соҳили дарёҳою қисми кӯҳистони мамлакат мегузарад дарозии умумии роҳҳои автомобилгард ба ҳазор км ва роҳҳои оҳан ба км мерасад дар албания аэропорт мавҷуд аст аэропорти байналхалқӣ ринас дарозии роҳҳои нақлиёти обии дохилӣ км равобити иқтисодии албания бештар бо италия юнон туркия ва германия сурат мегирад қариб тамоми ҳаҷми савдои берунии албания бо нақлиёти баҳрӣ ва ба воситаи бандарҳои дуррес влёра сарандон шенгинӣ анҷом дода мешавад қубурҳои интиқоли нефт км газ км албания маҳсулоти бофандагӣ пойафзор металлҳои гуногун нефт мева сабзавот ва тамоку ва ғайраро содир мошинаю таҷҳизот маҳсулоти химиявӣ ва хӯроквориро ворид мекунад ба мамлакат аз ҳисоби муҳоҷирони меҳнатӣ маблағи зиёд ворид мешавад сатҳи зиндагии аҳолӣ паст аст ба соҳаи тандурустӣ ммд сарф мешавад дар албания варзиш низ мақом дорад комитети олимпии албания аз ҷониби комитети олимпии байналхалқӣ соли эътироф шудааст намудҳои тирандозӣ ва варзиши вазнин бештар маъмуланд дар тамоми мамлакат системаи таҳсилоти умумии ҳатмии сола синни сола ҷорӣ гардидааст соли донишгоҳ дар тирана ва минбаъд донишгоҳҳои омӯзгорӣ дар шкодер гирокастр ва элбасан донишгоҳҳои кишоварзӣ дар тирана ва корча ба кор шурӯъ намуданд соли дар албания академияи илмҳо таъсис ёфт китобхонаҳои калонтарини албания китобхонаи миллӣ китобхонаи донишгоҳи тираналбания осорхонаҳои албания асосан дар тирана ҷой гирифтаанд музейи маданияти миллии албан нигористони саноеи нафиса музейи миллии археологияи назди институти археологияи аи музейи таърихи миллӣ музейи табиатшиносӣ музейи санъати меъморӣ музейи уқнуманигории онуфрий дар шаҳри берат ва ғайра дар аксари шаҳрҳои албания музейҳои маҳаллии таърихӣ ва этнографӣ хонамузейҳо фаъолият доранд аввалин рӯзнома ва маҷаллаҳо дар албания солҳои нашр мешуданд дар мамлакат наздики рӯзнома номгӯй дар тирана ва маҷалла ба табъ мерасад калонтаринашон радиошунавонӣ ва намоишҳои телевизиониро як шабакаи давлатӣ ва ширкати хусусӣ асосан шабакаҳои иттилоотии ҳизб ҳо ба амал мебароваранд дар адабиёти албания манзума ва достонҳо бахшида ба паҳлавонҳо ва сурудҳои таърихӣ фаровонанд нахустин осори хаттии албанӣ ки то имрӯз боқӣ мондааст формулаи ғусли таъмид и епископ палячи энгели мебошад аввалин асари гйон бузуку ба забони албанӣ бо номи мэшарӣ соли ба табъ расида буд асрҳои давраи инкишофи адабиёти динист дар назми ин давра таъсири мавзӯъ ва образҳои адабиёти форсию туркӣ ба назар мерасад асри дар берат назми ба ном бейтеҷӣ интишор ёфт ба забони албанӣ ва бо хати арабиасос ки саршор аз ғояҳои маорифпарварӣ буд дар адабиёти албания эҷодиёти абарешҳо муҳоҷирони нимаи дуюми садаи ба италияи ҷанубӣ колабрия ситсилия ҳиҷраткарда мавқеи хос дорад ки ҷавҳараш эҳсоси ватандӯстӣ ва романтизм аст ташаккули забони адабии муосир адабиёт ва публитсистикаи албания дар даврони бедорию худшиносӣ ва эҳёи миллӣ сурат гирифт асосгузори алифбои албанӣ маорифпарвар наум вехилкарҷӣ мебо шад с фрашерӣ к кристофоридӣ тартибдиҳандагони грамматикаи забони албанӣ барои тоза кардани он аз аносири юнонӣ ва туркӣ кӯшиш кардаанд дар ин давра асари таърихи ҳаёт ва корнамоиҳои скандербег ро нависандаҳои инсондӯст п будӣ ф барде п богданӣ ва м барлети таъ лиф намуданд муборизаи албаниҳо бар зидди зулми туркҳо шавқу рағбатро ба эҷодиёти халқ зиёд кард яке аз асосгузорони адабиёти нави албания с фрашерӣ буд ки асарҳои ӯ достони рама ва киштзор саргузашти скандербег ва ғайра шӯҳрати калон пайдо намудаанд дар байни нависандагони садаи албан и де рада мақоми намоён дорад шоирони барҷастаи реалисти албания а чаюпӣ ва н мйедӣ тарафдори истиқлоли миллӣ ва муборизаи албанҳо бар зидди асоратгарон буданд бисёр асарҳои шоирону нависандагони албанӣ ба мавзӯи истиқлоли миллӣ ва муборизаи зидди истилогарони аҷнабӣ бахшида шудаанд махсусан асарҳои солҳои ҷанги дуюми ҷаҳонӣ дар мавзӯи мубориза ба муқобили фашизм корнамоиҳои партизанӣ романи д шутеричӣ озодкунандагон п марко охирин шаҳр аз нависандагони замони охир исмоил кадаре тавари муаллифи роман ба забони дунё тарҷума шудааст машҳур мебошад ӯ дар адабиёти авупои муосир нақши арзанда дорад дар соҳаи нақди адабӣ ва тазкирасозӣ асарҳои олим ва мунаққид роберт эйфел таърихи адабиёти албан нйю ёрк ва таърихи мухтасари адабиёти албан германия ки осори адибони бузургу ҷавони миллатро гирдоварӣ ва таҳлил кардааст хидмати бузургест барои фарҳанг асарҳои солҳои охир аксар оид ба мавзӯи дигаргунсозии иҷтимоӣ ҳифзи табиат ҳаёти одамо ни мамлакат баҳс мекунанд аз замони антиқа то имрӯз намунаи мегалитҳо сангҳои калонҳаҷм ки осори меъмории иллириҳоро акс намудаанд ёфт шуданд дар албания аз садаи то милод бисёр истеҳкомҳои мудофиавӣ биноҳои ҷамъиятӣ ва истиқоматӣ сохта шуда аз колонияҳои юнонии апполония бутротон диррахӣ ҳоло дуррес муҷассамаҳо ва намунаҳои ашёи кулолӣ боқӣ мондаанд дар даврони ҳукмронии римиҳо шаҳрқалъаҳо маъбадҳо бо услуби византиягиву романӣ сохта мешуданд баъди истилои туркҳо ба меъмории албания шаклу ороишоти хоси услуби шарқи наздик ворид гашт масҷиду қасрҳо пай до шуданд дар шаҳрҳои ҳозираи албания маҳаллаҳое ҳастанд ки шакли асримиёнагии худро нигоҳ доштаанд охири садаи маъбадҳои православӣ низ сохта мешуданд дар онҳо уқнумнигорӣ ривоҷ ёфт дар аввали садаи баъди пешравии ғояҳои миллӣ санъати наққошӣ ва ҳайкалтарошӣ авҷ мегирад аз солҳои садаи аввалин муҷассамаҳои гуногуни аз санг ва дигар масолеҳ сохташуда равнақ меёбад байни ду ҷанги ҷаҳонӣ якчанд мактабу равияҳои санъати меъморию тасвирӣ пайдо шуда то имрӯз рушд доранд машҳуртаринаш зери роҳбарии зеф коломбӣ санъати ороиши амалии албанияро бештар намунаи асбобу ашёи нуқрагӣ ва дигар ҳунарҳои халқии замонҳои пеш ва намунаҳои эҷоди ҳунармандони имрӯза инъикос менамоянд аввалин намоишҳои театрӣ дар мамлакат соли барпо гаштаанд драматургияи миллиро нависандагони маорифпарвар с фрашерӣ м грамено ф нолӣ албания чаюпӣ ва дигарон ривоҷ доданд дар солҳои ҷанги дуюми ҷаҳонӣ театрҳои партизанӣ вуҷуд дош танд соли дар асоси ҳамин театрҳо аввалин театри касбӣ театри халқӣ дар тирана ташкил гардид театрҳои касбӣ дар шаҳрҳои шкодер корча ва дуррес низ ташкил шудаанд аз солҳои садаи киностудияи албанияи нав тирана кор мекунад филми сарбози бу зурги албания скандербег аввалин таҷриба буд дар соҳаи кинематографияи бадеӣ аз соли филмҳои пурраҳаҷми бадеӣ ҳуҷҷатӣ ва илмию оммавӣ хеле кам бароварда мешаванд иттиҳоди аврупо иттиҳоди сиёсӣ ва иқтисодии кишварҳои аврупо аст ки дар охири асри таъсис ёфтааст иттиҳоди аврупо аз ноябри соли фаъолият мекунад иттиҳоди аврупо давлати аврупоиро дар бар гирифтааст соли сокинони подшоҳии муттаҳида британияи кабир дар натиҷаи гузаронидани раъйдиҳии умумӣ барои баромадан аз узвияти иттиходи аврупо овозҳояшоноро додаанд иттиҳоди аврупо ҷомеаи аврупо аз якҷояшавии се ташкилоти мустақил вале ба ҳам алоқаманд иттиҳоди аврупоии ангишт ва пӯлод ки соли созмон дода шудааст ҷомеаи аврупо оид ба энергияи атомй евратом ва ҷомеаи иқтисодии аврупо ки соли созмон ёфтааст ба амал омадааст баъд аз бастани созишномаи маастрикс оид ба созмонёбии иттиҳоди сиёсӣ дар охири асри ки мудофиаи умумӣ ва иттифоқи асъорӣ иқтисодиро дарбар мегирифт ва аз ноябри соли ба қувваи амал даромад ҷомеаи аврупо номи иттиҳоди аврупоро гирифт иттиҳоди иқтисодии евразия яке организати кишварҳо аврупо ва осиё аст иттиҳоди иқтисодии авруосиё еврозес ташкилоти байналмилалии иқтисодӣ буда барои босамар пешравии ҷараёни иттифоқи гумрукӣ ва минтақаи озоди иқтисодӣ ва боз барои иҷрокунии дигар мақсадҳо ва вазифаҳое ки бо ҷараёни интегратсиони дар соҳаи иқтисодӣ ва гуманитарӣ вобаста мебошанд ташкил шудааст ин ташкилот пурра мувофиқи шартҳои созмони милали муттаҳид ва мувофиқи меъёри ҳуқуқии байналмилалӣ ташкил шудааст ва дорои ҳуқуқи субъекти байналмилалӣ мебошад ин системаи таркиби аниқ дошта бо механизми ҷиддӣ ва барои иҷрои масъалаҳои иқтисодӣ қабул гардида аст иттиҳод ва шахсҳои вазифадори он аз имтиёзҳо ва иммунитетҳое ки барои иҷрои ҷараён ва ноилшавии мақсадҳо ки дар шартномаи еаразэс қабул шудаанд истифода мебаранд дар соли ташкилоти иқтисодии авруосиё дар ассамблеяи генералии созмони милали муттаҳид статуси назораткунандаро қабул кард шартнома дар бораи барпо гардидани евразэс уми октябри соли дар шаҳри остона қабул гардид ва аз уми майи соли баъди тасдиқи ҳамаи аъзоёни давлатҳо эътибор гирифта шуд аъзоёни ташкилоти иқтисодии авруосиё аз лаҳзаи ташкилшавӣ панҷ давлат баҳисоб мераванд беларусия қазоқистон қирғизистон русия тоҷикистон январи соли суратҷала дар бораи дохилшавии ба ташкилот давлати узбекистон қабул гардид моҳи октябри соли узбекистон иштироки худро дар ин ташкилот қатъ кард еаразэс ташкилоти кушода аст ҳар як давлат метавонад ба ин ташкилот аъзо шавад агар ба худ ӯҳдадориҳое ки дар шартномаи евразэс омада аст ва дар дигар шартномаҳои ташкилот аз рӯи номгӯйи межгосовети еврозэс дохил кардааст қабул намояд ҷумҳурии ирлондия ё ирлондияи ҷанӯбӣ яке аз кишварҳои аврупо аст ин кишвар дар ҷазира ирлондия дар шимолу ғарби қитъаи аврупо вокеъ шудааст номи расмии ин кишвар ҷумҳурии ирлондия аст ва гоҳо бо номи ирландияи ҷануби хонда мешавад бо ирландияи шимоли нодуруст нашавад ҷамъияти ҷумҳурии ирлондия нафар ҷумҳурии ирландия вилоят дорад ва ирландияи шимолӣ вилоят дорад ҷумҳурии ирланд дар соли бо ҷудо шудани ноҳияи ирландия аз подшоҳии муттаҳида ба вуҷуд омад дар соли миллегарони ирландӣ дар дублин воқиъ дар ирландия қиёми ъеди пок ро тартиб доданд ин шӯриш бо шикаст мувоҷеҳ шуд аммо мавҷи мухолифатҳои густардаро алайҳи ҳукумати британия дар ирландия ба роҳ андохт дар соли маҷлиси ирландия ҳукумати ҷумҳури оалом кард ва пмутақобас аз он сол ҷанг миёни артиши ҷумҳуриҳои ирландия ва британия дар гирифт то саранҷом дар соли британия истеқлоли ҷумҳӯрӣ ирландияро ба расмият шинот юнон кишварест воқеъ дар нимҷазираи балкан қисмати аврупои ҷанубӣ дар таърихи башарият бори нахуст ду минтақаи маданӣ ба вуҷуд омадааст ки яке минтақаи шарқ ва дигаре минтақаи аврупо буданд фарҳанги аврупо таърихи хеле куҳан дошта бошад ҳам вале дар байни олимон а қидаҳое ҷой доштааст ки гуё маданияти аврупо фарҳанг ва санъати аврупоӣ нисбат ба маданият ва санъати халқҳои машриқзамин дертар ба вуҷуд омада бошад юнониёну римиён ба ин гуфтаҳои боло розӣ шуда наметавонанд онҳо фарҳангу тамаддуни худро куҳан атикӣ меҳисобанд бозёфтҳои археологи ва дастовардҳои фарҳангии охири ҳазораи ва аввали ҳазораи пеш аз милодии юнону рим дар ҳақиқат нишон медиҳад ки аз ҳазорсолаи и то милод карда санъати бадеии шарқу ғарб баробар инкишоф ёфтаанд ва дар ҳолати таъсири мутақобилаи ҳамдигар хусусияти ягонаи эҷодӣ ба вуҷуд омадааст ки он баъдтар дар санъати бадеии мардуми ҷазираи крит бо номи санъати минойи ташаккул ёфтааст дар қитъаи аврупо ҷазираи крит аз қадимтарин марказҳои тамаддуни инсонӣ ба хисоб меравад фарҳангу тамаддуни мардуми юнони қадим аз тарафи олимону бостоншиносон омӯхта шуда онро ба се давраи тулонӣ ҷудо намудаанд маданияти давраи баъди гомерӣ ва эллинӣ асрҳои ва то мелод комёбиҳои фарҳангӣ ва тамаддунии ҳар яке аз ин давраҳо бо хусусиятҳои худ аз ҳамдигар фарқ мекунанд қадимтарин ёдгориҳои хаттии ин мардум бори нахуст аз ҷазираи крит ш кносс ёфт шудааст дар он оид ба қасри шоҳи афсонавии ҷазираи крит минос маълумот меравад ки он аз биноҳои боҳашамати ошёна иборат буда масоҳаташ ба м баробар буд дар қасри минос зиёда аз хона ҷой доштааст дар деворҳои қасри шоҳон маҳсули санъати санъаткорон рассомон меъморон наққошон кулолгарон заргарӣ ва ғайраҳо боқи мондааст бесабаб мардуми юнониёну римиёнро асосгузорони театр ва амфитеатр нагуфтаанд чунки онҳо аввалин шаклҳои меъмории театру амфитеат ва стадионҳоро ба вуҷуд овардаанд театри дионис дар афина аттикаи қадим ҳазор ҷой дошта театри шаҳри эфес бошад ҳазор одам мебурд драматургия инкишоф ёфт асосгузорони он софокл эсхил аристофан ва дигарон ба эҷоди асарҳои драмавӣ пардохтанд яке аз аскияю масалгуи юнони қадим эзоп буд ки ӯ дар маҳсули эҷодиёташ масалҳои пурмазмунро ба мисли эзоп гарчанде ки тамоми умри худ ғулом зистааст вале ӯ озод мурдааст сабт намудааст ки ин ибораҳо мазмуни чандин асарҳоро дорад аксари олимону файласуфони юнон зодаи шаҳри милет буданд ки он маркази илму ҳунар ба хисоб мерафт фарҳанги мардуми он дар зери таъсири маданияти бостонаи эрону мисру бобул инкишоф меёфт мардуми юнон аз ҷиҳати эътиқодҳои динӣ ба бисёрхудогӣ рӯй меоварданд ки худои аввалинашон худозан буда баъдтар образи худо барзаговро офариданд пас аз инҳо худоҳои онҳо бо номҳои зевс промитей посейдон гелиос дионис аполон афина димитрий ва ғайраҳо парастиш карда мешуданд ба хотири худоҳояшон қурбониҳо низ мекарданд муҷассамаҳои худоҳояшонро сохта дар ибодатгоҳҳо нигоҳ медоштанд муҷассамаи зевс м баландӣ дошта дар муддати сол сохта шуда дар назди куҳи олимп гузошта шудааст ин муҷассама бо бузургию хашамати худ яке аз муъҷизаи ҷаҳон эътироф шудааст мардуми ҷамъияти эгей низ ба хазинаи адабиёти ҷаҳонӣ аз худ мероси гаронбаҳое боқи гузоштаанд онҳо ҳанӯз дар ҳазораи то милод хати худро ихтироъ намуда буданд ки он аз забони мардуми давраи тогомерии юнон шаходат медихад санъати нақшу нигорҳои девории он замон дар санъати атикӣ ва минбаъд дар санъати монуметалии асрҳои миёнаи византия руси бостон булгория фаронса ва нихоят дар санъати давраи эҳё васеъ пахн мегардад аксари он анъанаҳои бинокорӣ ва шаклҳои меъ мории давраи бостон баъдтар дар давраи классики васеъ инкишоф кен меъморию макбараҳои пелопоннес ва афинаю спарта ба хисоб меравад бесабаб нест ки ҳомер дар асараш илиада микенияро кони тило номида шохи микена ағаменионро дар байни шохон аз дама пурзуртарин муаррифй намудааст агар мо ба тамаддуни давраи гоммерии юнон назар кунем дар ин давра маданияти юнон хеле сует шуда буд чй хеле ки аз тасвири достонҳои ил лиада ва одиссея и ҳоммер мушохида карда меша вад каҳоамонони достони ҳоммер шоҳон ва ашрофон бо либосҳои оддй тасвир карда шудаанд мувофики маълумоту дастовардҳои фарҳангӣ пас аз давраҳои ҳоммерӣ дар аерҳои то милод маданияти мардуми юнон хеле ташаккул ёфта хатто аз мамлакатҳои шарқи бостон пеш мегузарад комёбиҳои мухимтрини маданияти мардуми юнону рими бостон илму фарҳанг мактабҳо донишкадаҳо меъмориҳо амфитеатрҳо театрҳо бозиҳои миллй давлатдорӣ ва демократияи онҳо мебошад яке аз хусусиятҳои фарқкунандаи маданияти мардуми юнони асотири ин мебошад ки аз он на факат санъат ва адабиёт балки дин ва то андозае илми юнонӣ низ гизои маънавӣ гирифтааст юнониён аз руи эътикодҳои динӣ ба бисёрхудоӣ руй оварда худоҳои худро ба ду кисмат заминию осмонӣ чудо мекарданд тахмин меравад ки асбоби мусикии лира уд аз камони аполон ба амал омадааст ва ё сохта шудааст дар ибтидо ба он тор кашида менавохтаанд аз ин ру аполонро пешсафи нух олиха худоҳои ҳофизон муси кичиён ва пешгуикунандагон меноманд тибби юнони қадим дорой таърихи инкишофи мухиму ганист аввалин маълумот оид ба тибби атикаи юнон дар асри хп то милод мутаалик аст он замон тибби юнониҳо касби мустакил гар дид ва духтурони касбиву мак табҳои оилавии пизишкӣ пай до шуданд хар чанд ки оид ба ин давраи таърихи тибби юнони кддим маълумот кам аст аммо баъзе хусусиятҳои тибби онвакта дар манзумаҳои илиада ва одиссея и ҳомер тачассум ёфтаанд ҳомер роҷеъ ба вазъи тиб ва мавкеи пизишкони юнони бостон маълумот додааст ки олимон ин киссаро ба ибтидои асри то милод мансуб медонанд дар юнони бостон оилахаи пизишкони касбй духтурҳои харбиён ки он вактҳо мактабҳои оилавии пизишкӣ хисоб мешуданд вучуд доштааст сарвари оилаи пизишкӣ хам дар як вакт устоди он асклепий бо лотинӣ эскулан буда фарзандонаш махаон ва подалирий шогирдони ӯ ба хисоб мерафтанд ҳомер пизишкӣ юнони атика букротро хам аз авлоди онҳост мегуяд бо номи асклепий киссае алокаманд аст ки ба таърихи тиб дахл дорад мувофики он асклепийро падараш аполдон аз батни модар гирифтааст юнонихо минбаъд асклепийро худой тиб дар румихо эскулап эълон кардаанд уро дар симои муйсафеде ки ба асои морпеч такя кардааст тасвир менамуданд дар асотири мардуми кишварҳои шарқи бостон хам бисер вакт мор нақш меёфт шояд одатан хамроҳи худоёне ки онҳоро ба тансихатии одамон даъват менамуд ба фаъолияти тиббй алокаманд медонистанд оилаи пизишкии асклепийро ду духтари ӯ пурра мекарданд ки дар таърихи тиб мақоми хешро доранд якеро гигия маънои сихдтй ро дороет мегуфтанд ки бо маслихдтҳои ок илонааш дойр ба пешгирии бемо риву бехдошти сихатй машҳур шудааст уро ҳамчун олиҳаи сиҳатй мепарастиданд ва аз номи уст вожаи гигиена ки маънои беҳдошт ро дорад олихаи сихатй ро чун ҷавондухтаре тасвир мекарданд ки ӯ бо дасти чап чомеро медошт мор аз он чом чизе менушид ин акси мор ва ч ом минбаъд рамзи тиб гардид духтари дигараш панацея ҳама гуна беморй ро табобат карда метавонист минбаъд номи ӯ исми хосае гашт вале на ба маънои хуб панацея нушдору ҳамон воситаи ғайриилмиро меномидагӣ шуданд ки агар ба ягон даво таъсири шифобахшии худро бар ҳама беморй хо мансуб донанд истифода мебурданд агар сухан аз боби пешрафти илму фарҳанги юнон равад аксари олимону файласуфон ва санъаткорони юнон ба мамлакатҳои шарқи бостонӣ сафар намуда малакаю тачриба ва ҷаҳонбинии хешро сайкдл дода дар соҳаи илми тиб риёзиёт геометрия хандаса хуқуқ ахлоқ фалсафа мусикӣ нучум меъморй таърих чугрофия табиатшиносӣ ва забону адабиёт асарҳои бузурги худро эҷод намуда ба чаҳониён додаанд хатто х ар яке аз он бузургони илму санъат мак табҳои худро таъсис дода буданд ки волотарини он мактабҳо академияи афлотун буд ки дар замони худ шуҳоати чаҳонӣ пайдо кардааст то ба имруз номи неки он олимону санъаткорон човидона боки монда ҳазорҳо олимону санъаткорони давраҳои гузаштаю имруза ба онҳо пайравӣ мекунанд махсули эҷодиётҳои онҳо то имруз ахдмияти худро гум накарда балки тахлил ва омузиши он асарҳо дар мадди назари олимони дигар карор даранд олимону файласуфон ва санъаткорони юнон фалес гераклит пифагор парменид зенон асклепий гигия панацея гипократ демокрит анаксагор суқрот евклид афлотун арасту геродот гомер фидий поликлет аполодор ксенофонд ариан лукиан сцпион цицерон вергилий ва дигарон намунаи ибрат буданд дастовардҳои фарҳангии юнониён иллиада одиссея табиат давлат метафизика сиёсат сафедкунӣ критон ва федон ибтидо поэтика риторика теогения аякс шох эдип фива орестея драмаҳои эсхилу софокл ва ғайраҳо буданд шаҳрҳои марказӣ мадании давраи эллинии юнон афина искандария антиохия пергом пелла бохтар сугд мароканд фаргона ва ғайрахо буданд проблемаи моҳияти хеллинизм дар мухити олимони давраи муосир низ халли ягонаи худро наёфта буд мухимтарин марказӣ илмию фарҳангии давраи эллинӣ шаҳри искандарияи миср буд дар ин чо каср ҳои бузурги илму санъатро бино карда буданд ки дар назди онҳо китобхонаи умумии искандария бино кар да шуда дар он ҳазор папирусҳои лулапеч нигох дошта шудааст дар ин китобхона адабиёти зарурӣ оид ба ҳамаи соҳаҳои илм бо ҳама забонҳо юнонӣ миерй яхудй форси ва ғайрахо гирд оварда шуда буд рохбарии ки тобхона ва осорхонаи искандария ба зиммаи ходимо ни маъруфи маданияти он замон зенодот каллимах аристрахи самофракиягӣ аполлони родоссӣ ва ди гарон гузошта шуда буд сахми математики машҳур евклид асараш ибтидо ва аристрахи муначим ва физик нихоят бузург буд аристарх аввалин шуда давр задани заминро дар гирди офтоб кашф кард дар натича ш гуна кашфиётхо осорхонаи искандария ба марказӣ мадании ҷаҳон табдил ёфта буд дар инкишо фи илми нучум бошад сахми гиппарх ва шогирдонаш эратосфену кирена нихоят бузург буд онхо гирифтани моҳ масофаи байни моҳ ва за мин дарозию васеъгӣ чанд маротиба аз хачми замин зиёд будани хач ми офтобро кашф ва аник карда бу данд марказӣ дигари илму санъати давраи хеллинӣ перғам макдуния ба хисоб мерафт шохони он намояндагони илму санъатро дар марказӣ давлати худ гирд оварда буданд файласуфони ин давра эпикур ва зенон буданд ки дар бораи атомҳои беохир дар фазо ва вазни атомро пешгуи карда буданд маҷористон ва аз дар урупои марказӣ ҷой гирифта дар шимол бо словакия дар шарқ бо руминия дар шимолу шарқ бо украина дар ҷануб бо сербистон хорватия дар ғарб бо утриш ҳаммарз аст пойтахти маҷористон будапешт мебошад мамлакат дар ҳамворӣ ҷой гирифта аст дарёи дунай ки ба инҷо мегузарад кишварро ба ду қисм тақсим менамояд дар шимол кӯҳсори алт бо нуқтаи баландии худ ки кекеш ном дошта то метр баланди мавқеъ гирифта аст теъдоди аҳолиаш млн нафарро ташкил медиҳад зичии аҳолӣ дар км ба нафар рост меояд теъдоди қавмҳо маҷористониҳо румиҳо олмониҳо қавмҳои боқимонда ро ташкил медиҳад забони давлати маҷорӣ теъдоди динҳо католикҳо протестантҳо бутпарастҳо маҷористон кишвари саноативу кишоварзӣ буда соҳаи пешрафтаи саноати мамлакатро мошинсозӣ қисматҳои алоқавӣ техникаи тиббӣ маводҳои кимиёӣ ва бофандагӣ ро ташкил медиҳад аз ҷиҳати пешрафти иқтисодиёт дар аврупо ҷои дуюмро ишғол мекунад инчунин соҳаи гардишгарӣ сайёҳӣ тараққӣ карда аст содирот бошад қисматҳои мошин қувваи барқ молҳои хурокворӣ шарикони боэътимоди тиҷоратиаш олмон италия русия утриш асъори пулӣ форинт дар асри пеш аз милод маҷористон ба ҳайати мулки рим дохил шуд баъди барҳам хурдани империяи рим махсусан дар асри бошад ҳуҷуми вестҳо готҳо гумҳо қарор мегирад дар солҳои ҳазорум шоҳигарии маҷористон ташкил шуд дар асри шоҳигарии маҷористон дар натиҷаи ҳуҷуми тотору муғулҳо заиф мешавад дар асри маҷористон истиқлолро аз даст дода як қисми онҳо ба туркия гузашт ва қисми дуюмаш боз ду тақсим шуда ғарбияш ба габсбург ва шарқиаш ба турқҳои усмонӣ гузашт дар асри туркҳо аз габсбургҳо шикаст хурда ронда мешаванд соли дар ҷанги якуми ҷаҳонӣ ширкат варзида соли инқилоб сар мезанад ки дар натиҷа мустақил мегардад итолиё ё италия номи расмӣ ҷумҳурии итолиё яке аз давлатҳои тараққикардаи аврупо мебошад ҳамсарҳади мекунад бо фаронса дар шимоли ғарб масофа сарҳад км бо швейтсария км ва бо утриш км дар шимол бо словения дар шимоли шарқ км ин чунин сарҳади дохилӣ бо ватикан км ва сан марино км дар аввали ҳазора п м ҷануб ва маркази итолиё халқҳои итолиёӣ сукунат мекарданд ва яке аз онҳо қабилаи лотин буд лотинҳо иттиҳоди лотинҳоро ташкил карданд ки аз сивитат иборат буда ҳукумати ҳар яки онҳо аз машварати халқи иборат буд комиссия аз рӯи қиссаҳои лотинӣ аз ҳама пурзӯртарин сивитат лаврент буд ва пас лавиния ва алба лонга дар асри аз ҳама пурзӯртарин сивитати иттиҳод рим гашт баъди ҷангҳо соли рим ҳамаи халқҳои итолиро зери таъсири худ гардонид як қисми заминҳое ки аҳолии ғайриримӣ дошт ба римиҳо супурда мешуд ва дар онҳо маҳаллаҳои римӣ бунёд мекарданд ва ингуна итолиё аз халқҳои романӣ сершумор гардид дар вақти ҳукмронии шоҳаншоҳ диоклетиан дар итолиё тақсимоти маъмурӣ баргузор гашт ва онро ба вилоятҳо тақсим карданд баъди шикаст хӯрдани имперотурии рум дар соли подшоҳи итолиё сарлашкар одоакр эълон шуд аз қабилаи руг аммо дар соли сарватҳои ӯро остготҳо забт карда худи одоакрро куштанд масоҳаташ ҳазор км аҳолияш млн нафар пойтахт рум забони давлатӣ итолиёӣ воҳиди пул лираи итолиёӣ итолиё дар қисми ҷанубии урупо ҷойгир буда онро мувофиқи шароити табиию таърихӣ инкишофи хоҷагӣ ба се қисм ҷудо кардаанд қисми материкӣ қисми нимҷазиравӣ ва қисми ҷазиравӣ сарҳади обияш аз сарҳади хушкиаш чор маротиба зиёд аст ноҳияҳои дохили хушки аз баҳр километр дур вокеь гардидаанд дарёи миёназамин итолиёро бо ховари миёна шимоли африқо ва кишварҳои ҷануби урупо пайваст менамояд ин ба тарақиёти хоҷагии итолиё мусоидат менамояд роҳҳои ҳавоии трансконтиненталӣ аз фазои итолиё мегузаранд аз рӯи шумораи аҳолии итолиё дар урупои ғарбӣ баъди олмон дар ҷои дуюм меистад барои мамлакат эмигратсияи доимӣ хос аст сабабҳои асосии ин ҳолат шароити вазнини зиндагии деҳқонон бекорӣ ва дараҷаи пасти музди кории коргарон мебошад дар итолиё нисбат ба аврупои ғарбӣ дида пасттарин сатҳи муҳоҷират ба кишваоҳои иттиҳодияи урупо зиёд гардид дар ҷойгиршавии ҷамъият шаҳрнишинӣ таъсири калон расонида аст қисми зиёди аҳолии шаҳр дар шимоли кишвар сокин шудааст аксари шаҳрҳои итолиё дорои таърихи қадима мебошанд онҳо ҳамчун осорхонаҳои таърихии аз ёдгориҳои бой мебошанд дар байни онҳо шаҳрҳои рум флорентсия венетсия милан генуя болония бо ёдгориҳо ва санъати тасвирии худ фарқ мекунанд ҳайати миллии аҳолии итолиё якхела фоизи онро итолиёиҳо ташкил менамоянд дини онҳо масеҳии католикӣ мебошад он дар ҳаёти сиёсӣ фаъолона иштирок мекунад ва ба доираи васеъи аҳоли таъсири зиёде мерасонад дар қисми ғарбии шаҳри рум давлати ватикан ҷойгир аст сарвари давлат попи рум буда вай дини католикиро сарварӣ менамояд ҳайати синфии аҳолии итолиё аз пролетариати шаҳру деҳот деҳқонони қамбағал косибон ва ҳунармандон иборат аст буржуазия синфи ҳукмрон мебошад сохти давлатии итолиё ҷумҳурии порлумонӣ буда раисҷумҳур сарвари давлат мебошад итолиё бо захираҳои ҳама намуд канданиҳои фоиданок хуб таьмин аст дар каламрави он захираи гази табии боксит полиметалҳо симоб сулфур мармар муаян карда шудаанд дар байни мамлкатҳои аврупо итолиё аз рӯи захираҳои обӣ ва геотермали фарқ мекунад саноати ҳозираи итолиё ба воридти ашёи хом вобастаги дорад энергетикаи мамлакат ба нефт кокс ангишти воридоти ва гази табиию захираҳои обии ватани такя мекунад аз рӯи иктидори заводҳои нефткоркуни итолиё аз мамлакатҳои аврупои гарби пеш аст катьи назар аз он ки дар истеҳсоли энергияи барки чои аввалро тэс хо гирифтаанд вале аҳамияти гэс ҳои дар дарёҳои куҳи сохташуда дар хоҷагии халки мамлакат калон аст дар маркази итолиё неругоҳҳои баркии геотермали кор мекунанд вобаста ба тараққии истеҳсолоти энергияталаб истеҳсоли энергияи барки мунтазам зиёд шуда истодааст дар иктисодиёти мамлакат мошинсози аҳамияти калон дорад дар он мошинсозии налкиёти хеле тараққи карда аст итолиё ба миқдори зиёд мотороллер велосипед ва киштию автомобил истехсол мекунад аз хисаи мошинсози дар шимоли итолиё ҷойгир карда шудааст вазифаи асосии бору мусофиркашонии дохилиро худрав автомобил ичро менамояд роҳи оҳан дар чои дуюм меистад аз нигохи электриконии роҳи оҳан итолиё дар ҷаҳон яке аз чойҳои аввалро ишгол менамояд шимоли мамлакат шабакаи зичи ҳамлу нақл дорад дар алокаҳои берунаи итолиё васоити ҳамлу нақли дарёӣ мавқеъи асосиро ишгол менамояд ёфтаҳойи бостоншеносон пӣссӣнаи тамаддунҳойи нухустин дар эрон ро бе соли пӣш мерисонад аз ин таммадунҳо метавон тамаддуни ҷӣрофт тамаддуни сиалк ва тамаддони шаҳри сӯхта ро ном бурд ҳамчҳинӣн аз соли пӣш тамаддуни элом дар ҷанӯби ғарбии эрон падӣдор шуд дар ҳазораи дуввоми пӣш аз мэлод ориёйиҳо вориди сарзамӣни эрон шоданд аз миони ақвоми ориёйи модҳо дар пӣш аз мэлод ҳокумате бузург дар ғарб о шемоли эрон барпо карданд чунин ном гирифтани ин сафавиён номи шайх сафиддин пайдо шудааст ин шахс дар озорбойҷон ба тоифаи мусулмоние роҳбарӣ мекард ки он сафавӣ ном дошт сафавиҳо пайравони мазҳаби исломии шиъа буданд ин мазҳаб дар эрон ҳанӯз дар замони ҳукумронии халифаҳои араб васеъ паҳн шуда буд дар нимаи дуюми асри шайхҳои ардабили сулолаи сафавиён пурзӯр шуда дар озорбойҷон бар зидди хонҳои туркман барои ҳокимият ба мубориза бархостанд барои ин кор сафавиёни заминдорони миёна ва хурди эрониро дар атрофи худ муттаҳид сохта аз баъзе қабилаҳои бодиянишини туркман тоҷирон кишоварзон ва косибони аз ҳукумат норози ҳам кумак хостанд қабилаҳои бодиянишини турк лашкари савораи сафавиҳоро ташкил намуданд утриш ё австрия ҷумҳурии утриш давлат дар аврупои марказӣ узви иттиҳоди аврупо аз соли бо олмон чехия словакия маҷористон словения итолиё суис ва лихтенштейн ҳамсарҳад аст масоҳаташ км аҳолиаш млн нафар январи пойтахташ шаҳри вена аз мулки музофот маъмурии мустақил бургенланд утриши болоӣ утриши поёнӣ залтсбург каринтия штирия тирол форарлберг ва вена аз ҷиҳати маъмурӣ ба мулк баробар дониста шудааст иборат аст октябри рӯзи қабули қонуни конститутсионии федералӣ дар бораи бетарафии доимӣ иди миллии ҷумҳурии утриш воҳиди пулӣ евро то соли шиллинги утришӣ сохти давлатӣ утриш ҷумҳурии федеративӣ порлумонӣ мебошад сардори давлат президенти федералӣ ки дар асоси раъйпурсии умумихалқӣ ба мӯҳлати сол интихоб мешавад ҳуқуқи як бор аз нав интихоб шудан дорад мақоми олии қонунбарори ҳокимият порлумони дупалатагӣ шӯрои миллӣ натсионалрат ки дар ҳайати намоянда ба мӯҳлати сол ва шӯрои федералӣ бундесрат ки дар ҳайати намоянда ба мӯҳлати сол вобаста ба мӯҳлати ваколаташон аз ҷониби ландтагҳо порлумонҳои мулкӣ интихоб мешаванд ҳокимияти иҷроияро президенти федералӣ ва ҳукумати федералӣ сарвараш канслери федералӣ дар маҳалҳо ландтагҳо ба ҷо меоваранд ҳар кадом мулки федералӣ конститутсия ландтаг ва ҳукумати худро дорад ҳокимияти судӣ аз суди олӣ суди административӣ маъмурӣ ва суди конститутсионӣ иборат аст утриш узви смм бонки умумиҷаҳонӣ хазинаи байналмилалии асъор ва комиссияи дунай аст аз марти бо тоҷикистон муносибатҳои дипломатӣ дорад барои пешбурди ҳамкориҳои иқтисодиву тиҷоратии байни тоҷикистон ва утриш комиссияи байниҳукуматӣ таъсис дода шудааст утриш як кишвари кӯҳсор аст тақрибан сатҳи утришро риштакӯҳҳои алпи шарқӣ ишғол кардаанд алпи оҳаксангии шимолӣ аз шимоли форарлберг ва тирол якҷоя бо ноҳияҳои ҷанубии залтсбург ва утриши болоӣ то мавзеъи бешазорҳои венро фаро гирифтааст қуллаи баландтаринаш гросглокнер м қисмашро водии дунай ва ноҳияҳои пасту ҳамвори штирия ва бургенланд боқимондаи онро кӯҳҳои начандон баланди массиви богем фаро гирифтаанд иқлими ҳамвориҳо ва доманаи кӯҳҳо континентии мӯътадил дар ғ сернамтар аст ҳарор миёнаи январ аз с то с июл аз с то с дар ҷ то с боришоти солона мм дар кӯҳҳо мм қисми асосии ҳудуди утришро ба ҳавзаи дунай ягона дарёи киштигард дар хоки утриш км ва интиҳои он дар ғарб ба ҳавзаи рейн мансуб аст аз баландиҳои м минтақаҳои яху барфҳои доимӣ сар мешаванд масоҳати умумии пиряхҳо ба км мерасад дар утртш наздики кӯли пайдоишашон пиряхӣ масоҳати умумиашон км ҳаст и масоҳати утриш бешазор аст дар баландии аз то м марғзорҳои алпӣ воқеъ шудаанд қабати набототии рустанӣ табииро инсон хеле тағйир додааст то баландии м байни дарахтзорон заминҳои кишт ва аз он боло бешазорони анбӯҳ ба назар мерасанд дар минтақаи бешазор асосан дар мамнӯъгоҳҳо ва дар баландкӯҳҳо хелҳои нодири ҳайвонҳои мансуби урупо шоҳгавазн гавазн оҳу хирс гуроз уқоби кӯҳӣ суғури алпӣ бузи кӯҳӣ рӯбоҳ гурбаи ваҳшӣ боқӣ мондаанд дар утриш ба масъалаи ҳифзи муҳити зист аҳамияти ниҳоят ҷиддӣ медиҳанд дар ин бора қонунҳои қотеъ қабул шудаанд сатҳи зарарнокии партовҳо нисбати диг кишварҳо пасттар муқаррар шудааст барои безараргардонии онҳо чораҳои зиёд дида мешавад дар утриш мамнӯъгоҳ паркҳои миллӣ минтақаҳои ҳифзшаванда мавҷуданд бештарашон дар кӯҳҳои алп бкзургтарини онҳо тауэрн км нокберге км аҳоли и аҳолӣ утришиҳо хорватҳо словениягиҳо чехҳо руминҳо маҷорҳо словакҳо лӯлиҳо ва ғайра нишонаи миёнаи умр сол мардҳо занҳо тарокуми мутавассаити ҷамъият нафар дар км суръати миёнаи афзоиши ҷамъияти утриш аҳолии шаҳрнишин забони давлатӣ олмонӣ аҳолӣ католикҳо протестантҳо мусалмонҳо мӯътақидони динҳои дигар ҳамагӣ намуд дин аз ҷумла ҳазор сик ба қайд гирифта шудаанд бузургтарин ташкилоти динии мамлакат калисои католикии рум аҳолӣ солҳои қарни ҷамъияти утриш аз ҳисоби муҳоҷирони босния герсоговина хорватия сербистон туркия маҷористон лаҳистон ва руминия зиёд гардид бештари аҳолӣ дар ҳавзаи вена водиҳои дунай ва рейн ҳамвориҳои штирияю бургенланд зиндагӣ мекунанд шаҳрҳои бузургтарини утриш вен гратс линтс залтсбург инсбрук таърих ҳудуди австрия аз давраи палеолит маскун шудааст асри биринҷӣ бо бозёфтҳои археологии қабилаҳои иллирӣ ва ибтидои асри оҳан бо нумӯи тамаддуни галштат муаррифӣ шудааст дар ҳудуди ҳозираи каринтия қабилаи иллириҳо давлати келтҳоро бо номи норик таъсис доданд аз охири садаи том то садаи м дар ҳайати давлати ғуломдории рим буд дар ин аҳд роҳҳо сохта шуда шаҳрҳои виндобона вена ювавум залтсбург ва ғайра таъсис ёфтанд дар давраи муҳоҷирати бузурги халқҳо дар хоки австрия қабилаҳои германӣ асосан баварҳо ва славянҳо асосан словенҳо сокин буданд ки дертар аз онҳо халқи австрия ташаккул ёфт ба қисми шарқии австрия аварҳо ва маҷорҳо беист тохтутоз мекарданд дар охири садаи заминҳои австрия ба ҳайати давлати франкҳо ва баъди пароканда шудани он ба шоҳигарии франки шарқӣ германия дохил шуданд дар ш ин сарзамин ки онро охири садаи императори франкҳо карли кабир аз аварҳо кашида гирифт маркаи авар баъдтар маркаи шарқии бавария машҳур ба маркграфии а ташкил ёфт дар садаи ҳангоми ҳукмронии маркграфҳои сулолаи бабенбергҳо ин ҳудуд австрия яъне вилояти шарқӣ ном гирифт соли таъсиси давлати австрияро вақте герсогигарии мустақил дар ҳайати империяи рим шуд меҳисобанд герсогҳои австрия ба мулки худ штирия каринтия крайна тирол форарлбергро ҳамроҳ карданд аз соли ҳукмронии сулолаи габсбургҳо сар шуд он то соли давом дошт габсбургҳо нияти тамоми европаро таҳти ҳокимияти амалии хеш ва ҳокимияти маънавии папаи рим дар империяи ягонаи феодалию католикии фавқулмиллӣ муттаҳид кардан доштанд вале ландтагҳои мулкҳои мустақил намояндагони сулола байни худ тақсим карда буданд ҳеҷ ба ҳам намеомаданд ин иттиҳод танҳо дар аҳди максимилиани ҳокими австрия аз соли император муяссар гардид ва дар натиҷаи никоҳҳои сулолавӣ ба австрия сарзамини бургундия нидерландҳо испания бо мустамликаҳояш богемия чехия ва венгрия ҳамроҳ гардиданд дар аҳди наберагони максимилиани карли ва фердинанди сулолаи габсбургҳо асосгузори ду шохаи ҳукмронӣ испанӣ ва австриягӣ шуданд аз охири садаи дар австрия аввалин муносибатҳои капиталистӣ сурат гирифтанд австрия ки канданиҳои зиёди зеризаминӣ дошт маркази саноати кӯҳкории европа гардид ҳаракатҳои халқӣ ба муқобили калисои католикӣ муборизаи зиддифеодалии деҳқонон дар австрияи болоӣ ва поёнӣ ва тирол чехия ва венгрияи ғарбӣ ба сиёсати империявии габсбургҳо зарбаи нахустин зад ки ин ба ҷудошавии давлатҳои протестантӣ сабаб шуд кӯшиши габсбургҳо дар роҳи барқарор кардани католитсизм протестантизми ҳукмрон дар чехия ва венгрияро пахш карда дар садаи боиси ҷанги сисолаи умумиаврупоӣ гардид ва дар натиҷаи он сиёсати империявӣ католикии габсбургҳо шикаст хӯрда гегемонияи онҳо дар европа ба охир расид охири садаи ва ибтидои садаи ҳокимияти габсбургҳо бо имперотурии усмонӣ ва франсия ҷангҳо карда аз нав қудрат гирифт дар ҷанги муқобили имперотурии усмонӣ ва ҷанг барои тақсими мероси испания сулола ба қисми зиёди венгрия хорватия трансилвания қисми ҷанубии нидерландия белгия баъзе қисмҳои италия банат словения босния полша ва буковина соҳиб гашт дар ибтидои садаи империяи габсбургҳо муқтадиртарин дар европа буд ҷанг барои тахту тоҷи австрия ва ҷанги ҳафтсола ба суқути иқтисодию сиёсӣ оварда расонд барои беҳ кардани ҳолат дар аҳди духтари карли мария терезия ва писари ӯ иосифи як қатор ислоҳот гузаронида шуданд ҷорӣ кардани гумруки ягона ташкили мануфактураҳо таҳкими хоҷагиҳои деҳқонӣ такмили маориф ҷорӣ кардани таҳаммулпазирӣ озод кардани деҳқонон аз маҷбуриятҳо ва андозҳои гарон маҳдуд кардани ҳуқуқҳои калисои католикӣ ҷорӣ кардани забони ягонаи немисӣ дар тамоми қаламрав ва ғайра ин ҳама норозигии мухолифинро ба вуҷуд овард инқилоби брабант таъсири ғояҳои инқилоби франсия шикаст дар ҷангҳои зидди италия ва германия ва ба сиёсати дохиливу хориҷии империяи австрия таъсири амиқ расонд худро императори австрия эълон кардани франси ва аз ҷониби ӯ таҳти фишори наполеони барҳам додани империяи рими муқаддас барои муттаҳидшавии заминҳои габсбургҳо аҳамияти калон дошт баъди мағлубияти франсия австрия пурқувват гардид ба он қисми зиёди мулкҳои аз дастрафтааш баргардонда шуд баъди ба сари қудрат омадани к меттерних вазири корҳои хориҷӣ аз соли канслер сиёсати берунии империя тағйир ёфт ӯ нуфузи австрияро пойдор ва дар иттиҳоди германия барои кишвар нақши арзандаро таъмин кард император франс иосифи солҳои кӯшиш кард ки давлатро мутамарказ намояд пули ягона системаи гумрукии ягона ва қувваҳои ҳарбии ягона ташкил кунад аммо ҳамаи ин ва махсусан кӯшиши германикунонии ӯ норозигии миллатҳои дигари империяро ба вуҷуд овард ӯ маҷбур шуд сохти конститутсионӣҷорӣ кунад ва парламенти дупалатагӣ рейхсрат таъсис диҳад аммо ба ин венгерҳо ва славянҳо зид баромаданд зарбаҳо дар соҳаи сиёсати берунӣ бад шудани муносибат бо россия ҷанг бо шоҳигарии сардиния ва франсия пруссия ва италия мутлақияти давлати габсбургҳоро барҳам зад ва империяи ягона ба мутлақияти дугона давлати дуалистии конститутсионии австрия венгрия созишномаи соли монархияи австрия венгрия а в табдил ёфт нуфузи венгрия норозигии миллатҳои дигар махсусан чехҳоро бедор кард онҳо талаб мекарданд ки ба чехия ҳам ҳуқуқҳое ки венгрия дорад дода шавад бӯҳрони соли сиёсати иҷтимоии қавиро тақозо мекард ин муддат дар австрия марксизм васеъ паҳн мешавад соли дар австрия инқилоби буржуазии демократӣ сар зад бо вуҷуди шикаст хӯрдани он баъзе дастовардҳо боқӣ монданд ислоҳоти аграрӣ барҳам додани баршина оброк ва ғайра барои тараққии капитализм замина фароҳам овард вале соли баъди ташкил шудани иттифоқи германияи шимолӣ мутлақияти габсбургҳо мавқеи давлати бузургро аз даст дод бар ивази либерализми мавқеъбохта пайдо шудани ҳаркатҳои нав ҳаракати миллӣ сотсиал демократӣ христианӣ сотсиалӣ ва махсусан таъсиси ҳизби сотсиал демократии австрия баҳри мубориза барои ҳуқуқҳо махсусан ҳуқуқи интихобот замина ба вуҷуд оварданд дар ибтидои садаи дар а в ҳаракати коргарӣ авҷ гирифт азбаски сиёсати хориҷии австро венгрия аз пурзӯршавии ғасби балкан иборат буд австрия соли босния ва гертсоговинаро ба худ ҳамроҳ кард соли ҳизби христианӣ сотсиалӣ чун тарғибгари католисизми иҷтимоӣ таъсис ёфт ин ҳизби майдабуржуазӣ то соли корпуси асосии интихобкунандагон буда дар интихобот ғалабаи пайравонашро таъмин мекард австрия июли ба сербия август ба россия ҷанг эълон карда ҳамчун иттифоқчии германия ба ҷанги якуми ҷаҳонӣ дохил шуд бо баста шудани иттифоқи сегона бо германия ва италия ҳанӯз соли австро венгрия ба маҷрои сиёсати берунии германия афтода буд ба ғасби балкан ҳам австро венгрияро германия водор карда зиддияти ӯро бо россия ва сербия шиддат гиронд акнун ба иттифоқи сегона блоки русӣ англисӣ франсавии антанта муқобил гузошта шуда ин ҷанг оғоз гардид мағлубият дар фронтҳо бӯҳрони иқтисодӣ ва сиёсӣ дар дохили мамлакат таъсири револютсияи кабири сотсиалистии октябр боиси корпартоии умумӣ гардиданд январи октябр ноябри дар а в инқилоби буржуазӣ демократӣ ғалаба кард императори охирини австро венгрия карли аз тахт даст кашид ноябр австрия республика эълон шуд давлати габсбургҳо ба якчанд давлати мустақил ҷудо шуд венгрия чехословакия як қисми ҳудуди собиқ австро венрия ба полша руминия ва югославия гузашт республикаи австрия ки як қисми империяи футуррафта буду ҳудуди сарҳадии дақиқ надошт ва аз ҷанг хеле заъиф шуда буд роҳи душвори худмуайянкуниро паси сар мекард бисёре аз қувваҳои сиёсӣ ба пойдор мондани австрия бовар надоштанд сотсиалдемократҳои сари қудратомада сардори ҳукумат к реннер барои халос шудан аз оқибатҳои ҷанг гуруснагии зимистонҳои ва инфлятсия ва бекорӣ дар масъалаҳои ҳифзи иҷтимоӣ ва беҳ кардани вазъи заҳматкашон як қатор чораҳо андешид ҳизби христианӣ сотсиалии соли ба сари давлатомада сарвараш й зайпел низ прото колҳои женеваро оид ба қафо партофтани ҷуброни зарари ҷангҳо ва дода шудани қарз ба андозаи млн крони тилоӣ ба австрия ба имзо расонда вазъи мамлакатро беҳтар кард аммо зиддияти ду ҳизби муқтадири австрия ҳизби сотсиал демократӣ бо ташкилоти шутстбунд ва христианӣ сотсиалӣ бо ташкилоти хаймвер ки ҳар яке қувваҳои мусаллаҳи худро доштанд дар вена июли соли зидди ҳам бархостанд ва дар он зиддият баромади коргарҳо пахш карда шуд моҳи майи хаймвер аз демократия рӯй гардонда бо доираҳои фашистӣ забон як кард бӯҳрони иқтисодии ҷаҳонии солҳои ҳолати иқтисодӣ ва сиёсию иҷтимоии австрияро бадтар кард соли ба сари ҳоки мият намояндаи ҳизби христианӣ сотсиалӣ э долфус омада парламентро пароканда озодии матбуот ва гирдиҳамоиҳоро бекор фаъолияти ҳизби коммунистиро манъ кард режими нав аз ҷониби италияи фашистӣ дастгирӣ мешуд феврали вақте ки отрядҳои хаймвер мехостанд аъзои шутстбунди парокандашударо беяроқ кунанд коргарони вена линтс ва дигар шаҳрҳо ба онҳо муқобилияти мусаллаҳона нишон доданд шӯришгарон бераҳмона торумор шуданд фаъолияти ҳизби сотсиал демократии австрия манъ шуд дар мамлакат фашизми австриягӣғолиб гардид конститутсияи нави майи қабулшуда ба ҳукмронии авторитарӣ асос ёфта буд танҳо як ҳизб фронти миллӣ иҷозати фаъолият дошт июли баъди кушта шудани долфус аз ҷониби миллатчиёни сотсиалист ҳукумати канслери нав к шушниг бо германия шартнома баст ва мувофиқи он австрия расман соҳибистиқлол буд вале амалан пайрави сиёсати германияи гитлерӣ гардид феврали гитлер аз шушниг қатъӣ талаб кард ки сарвари натсистони а зейс инкбарт ба ҳайати ҳукумат ворид карда шавад шушниг март дар масъалаи аншлюс ғасби австрия аз ҷониби германия ё истиқлоли австрия раъйпурсии умумӣ эълон кард аммо гитлер раъйпурсиро бекор ва шушнигро аз вазифа дур кард шаби марти қӯшунҳои гитлер ба австрия даромаданд ва он ба рейхи германия ҳамроҳ карда шуд дар давоми сол австрия музофоти германияи натсистӣ буд фашизми германия дар рафти ҷанги дуюми ҷаҳонӣ аз захираҳои бойи австрия истифода бурд бештар аз млн австриягиҳо ба қӯшунҳои фашистӣ сафарбар шуданд ҳазорҳо нафар мардуми австрия қурбони террори фашистӣ гардиданд айни замон коммунистон ва гурӯҳҳои сиёсии дигар муборизаи пинҳонии зиддифашистӣ мебурданд вале ҳаракати муқобилат оммавӣ нагардид соли дар москва дар ҷаласаи вазирони корҳои хориҷии давлатҳои аъзои паймони зиддигитлерӣ ссср шма ва британияи кабир оид ба а эъломия ба имзо расонданд дар он гуфта шудааст ки се давлат мехоҳанд австрияро барқароршуда озод ва соҳибистиқлол бинанд марти қӯшунҳои советӣ аз сарҳади австрия гузаштанд ва апрели венаро озод карданд австрия ба чор минтақа советӣ америкоӣ англисӣ ва франсавӣҷудо карда шуд дар ҳудуди австрия ба фаъолияти ҳизбҳои сиёсӣ иҷозат дода шуд апрели дар вена ҳукумати муваққатии австрия бо сарварии реннер ташкил ёфт ҳокимияти олӣ дар дасти шӯрои иттифоқчиён буд иборат аз комиссари олии чаҳор кишвари ишғолгар австрия дубора республика эълон шуд соли ҳукумат барои иштирок дар нақшаи маршалл созишнома имзо кард ки ин барои беҳтар намудани вазъи иқтисодӣ зарур буд ҷиноят корони ҳарбӣ маҳ кум ва собиқ аъзои ҳизби натсистӣ аз вазифа озод карда мешуданд ҳукумат баъди интихоботи парламенти соли аз ҳизби халқии австрия ва ҳизби сотсиалистии австрия ба хотири пешрафт коалитсияи калон таъсис дод ҳукумати советӣ солҳои барои сабук кардани тартиботи ишғолӣ дар австрия як қатор тадбирҳо андешид майи бо ташаббуси иттифоқи советӣ дар вена намояндагони иҷшс шма англия франсия ва австрия дар бораи барқарор кардани австрияи мустақил ва демократӣ ба шартномаи давлатӣ имзо карданд ва мувофиқи он истилои австрия аз байн бардошта шуд октябри парламенти австрия дар бораи бетарафии доимии австрия қонуни конститутсионӣқабул кард вай мувофиқи ин қонун ӯҳдадор шуд ки ба ҳеҷ гуна иттифоқи ҳарбӣ дохил намешавад ва дар ҳудуди худ ба барпо кардани базаҳои ҳарбии хориҷӣ роҳ намедиҳад шартномаи давлатӣ австрияро ҳамчун давлати соҳибихтиёри мустақил ва демократӣ барқарор кард мамлакатҳое ки ба шартномаи давлатӣ имзо карданд ӯҳдадор шуданд ки истиқлол ва якпорчагии ҳудуди австрияро эътироф мекунанд сиёсати бетарафии доимии австрияро бештари давлатҳои дунё муҳтарам мешуморанд австрия соли созишномаи европоии ҳифзи ҳуқуқи инсонро имзо кард солҳои садаи давраи рушди иқтисодиёт ва болоравии сатҳи зиндагии ҳама қишрҳои аҳолӣ буд баъди интихоботи соли ҳизби халқии австрия ҳха ба ташкили ҳукумати якҳизбӣ ноил шуд дар зарфи соли ҳукмронии ҳизби сотсиалистии австрия ҳса таҳти сарварии б крайский ки дар интихоботи соли ғолиб омада буд дар соҳаи иқтисод ҳуқуқ қонунбарории иҷтимоӣ маориф ва ғайра таҳаввулот эҳсос шуд австрия дар миёнаи солҳои садаи ба бӯҳрони энергетикӣ гирифтор шуд барои баланд нарафтани сатҳи бекорӣ ва оромии иҷтимоӣҳукумат ба баровардани вомбарг рӯ овард ва қарзи давлатиро зиёд кард аз соли мушкилоти иқтисодӣ бештар шуд дар як қатор кашмакашҳои сиёсӣ ки ба он сотсиалистон ҳамроҳ буданд обрӯи ҳса коста гардид ва он дар интихоботи соли ғалаба накард ҳукумати нави коалитсионӣ боз бо ҳамдастии ду ҳизб ҳса ва ҳха то соли ум фаъолият кард дар ин давра рушди иқтисод ҷалби инвеститсия болоравии шуғли аҳолӣ назаррас буд вобаста ба тағйироти куллии дар тамоми европа ба амаломада солҳои сиёсати бетарафии австрия бештар мавриди баҳс қарор гирифт баъзе сиёсатмадорон тарафдори ворид шудани австрия ба нато мебошанд аммо қонуни федералии конститутсионии австрия оид ба бетарафии доимӣқонуни амалкунанда аст масъалаи муҳоҷирон ки охири солҳои садаи ум и аҳолиро ташкил медод низ ба мадди аввал баромад масалан эътирозҳои зиддимуҳоҷиратии ҳизби озоди австрия ҳоа ки торафт нерӯ мегирад азбаски дар парламенти австрия ду ҳизби муқтадир ҳса ва ҳха солҳои зиёд бартарӣ доштанд дар парламенти кишвар шароити нав ба вуҷуд омад дар ин мақом се фраксияи гурӯҳи калон ҳса ҳха ҳоа ва ду гурӯҳи нисбатан хурд яке сабзгароён ташкил шуданд соли ҳха аввалин бор бо ҳоа паймони ҳукуматӣ ташкил дод сиёсати берунии австрия дар чорчӯбаи ҳамраъйии европа пеш бурда мешавад январи австрия дар шӯрои амнияти созмони милали муттаҳид намояндаи муваққатӣ дар солҳои буд ҳизбҳои асосӣ ва иттифоқҳои касаба ҳизби сотсиалистии австрия ҳса ки шомили интернатсионали сотсиалистӣ аст ҳизби халқии австрия ҳха ҳизби озодии австрия ҳоа иттиҳодияи иттифоқҳои касабаи австрия иттифоқи соҳавиро дар бар мегирад мақоми марказии доираҳои расмии иқтисодӣ палатаи федералии иқтисод мебошад қувваҳои мусаллаҳ азбаски австрия давлати бетараф аст қувваҳои мусаллаҳаш аз қӯшунҳои пиёданизоми камшумор ва қувваҳои ҳарбии ҳавоӣ иборат мебошанд соҳаи мудофиаи миллӣ зимни иҷрои шартномаи давлатии соли қабулкардаи австрия ки доштани яроқи ядроӣ химиявӣ ва биологиро манъ мекунад манъи дигар намудҳои махсуси силоҳ соли бекор карда шудааст танзим мегардад сарвари қувваҳои мусаллаҳ инспектори генералӣ мебошад ки таҳти фармони вазири мудофиаи миллӣқарор дорад шахси гражданӣ намояндаи ҳизби ҳукмрон синни даъвати ҳатмӣ ба сафи артиш аз солагӣ кироя аз солагӣ мӯҳлати хизмат моҳ аз муайян шудааст сарфи маблағ ба соҳаи мудофиа млрд доллари амрикоӣ и маҷмӯъи маҳсулоти дохилӣ австрия мамлакати индуст риявию аграрии ба дараҷаи баланд тараққикардаи европа мебошад иқтисодиёти он бо давлатҳои европаи ғарбӣ алоқаи зич дорад ҳаҷми ммд млрд долларро ташкил медиҳад ки и он ба ҳиссаи маҳсулоти саноат ба кишоварзӣ ва ба соҳаи хизматрасонӣ ва дигар соҳаҳо рост меояд яке аз хусусиятҳои хоси иқтисодиёти баъдиҷангии австрия аз он иборат буд ки ҳиссаи сектори давлатӣ дар он мавқеи асосиро ишғол мекард австрия барои дохил шудан ба иттиҳоди европа барномаи васеи хусусигардонии соҳаҳои саноатиро қабул кард ки он ба ҷалб намудани инвеститсияҳои хориҷӣ имкон дод ҳоло дар австрия млн тона нефт млрд м гази табиӣ қариб млн т ангишти сиёҳтоб зиёда аз млн т маъдани оҳан қариб ҳазор т руҳу сурб зиёда аз млн тона магнезит истихроҷ мекунанд дар австрия нерӯгоҳи барқӣ ба ҳисоб гирифта шудааст дар австрия ҳамагӣ иқтидори энергетикии захираҳои обӣ истифода мешавад дар саноати мамлакат мавқеи мошинсозӣ хеле калон аст ин соҳа зиёда аз корхонаҳои гуногунро муттаҳид сохта дар онҳо ҳазор нафар кор мекунанд вена маркази бузурги мошинсозӣ аст саноати химия низ соҳаи муҳим буда дорои бештар аз корхона аст ва дар он қариб ҳазор коргар кор мекунад маҳсулоти асосии соҳа доруворӣ нуриҳои минералӣ локу ранг каучуки синтетикӣ ва ғайра гарчанде австрия захираҳои зиёди ҷангал дорад маҳсулоти хомро барои соҳаи коркарди чӯб истеҳсоли мебел коғазу селлюлоза аз европаи шарқӣ ворид мекунад соҳа зиёда аз корхона ва қариб ҳазор нафар коргар дошта маҳсулоти тайёрро ба япония италия ва германия содир менамояд мавқеи саноати металлургӣ низ дар иқтисодиёти австрия бузург аст металлургияи сиёҳ ба истеҳсоли пӯлоди баландсифат махсус гардонида шудааст соле млн т пӯлод ва млн т прокат линтс австрияи болоӣ леобен марказҳои асосии истеҳсоли чӯян ва коргоҳҳои намудҳои дигари прокат мебошанд аз соҳаҳои металлургияи ранга ҷойи асосиро истеҳсоли алюминий ишғол менамояд корхонаи рансхофен калонтарин муассисаи истеҳсоли алюминий дар европаи ғарбӣ мебошад корхонаҳои саноати бофандагӣ ба истеҳсоли нахи пахтагин ва нахҳои сунъӣ матоъҳои пахтагӣ пашмӣ синтетикӣ ва қолинбофӣ тахассус ёфтаанд маркази асосии он дар ҷан вена форарлберг воқеъ буда асосан аз корхонаҳои хурд иборат аст австрия дорои соҳаи комплекси агросаноатии ба дараҷаи баланд инкишофёфта низ мебошад аз тамоми заминҳои кишоварзӣ млн га киштзор марғзору чарогоҳ ва майдони токзор ро ташкил медиҳад дар бахши аграрӣ зиёда аз ҳазор хоҷагӣ фаъолият дорад дар австрия кооперативҳои хоҷагии деҳот хеле инкишоф ёфтааст чорводорӣ низ тараққӣ кардааст парвариши чорвои калони шохдори зотӣ истеҳсоли гӯшт маҳсулоти гӯшту ширӣ кишоварзӣ бештар дар шимоли мамлакат ривоҷ ёфтааст асосан ғалладона гандум ҷав ҷавдор ҷуворимакка сабзавот бештар лаблабуи қанд ва картошка кишт мекунанд токзорҳо боиси тараққиёти шароббарорӣ ҳазор га соле млн геколитр май истеҳсол мекунанд шудааст австрияи поёнӣ и истеҳсоли умумӣ бургеланд ва штирия ноҳияҳои асосии соҳа мебошанд иқлими хуби австрия барои тараққии боғдорӣ млн га мусоид аст бештар аз и масоҳати мамлакат бешазор аст соле млн м чӯбу тахта тайёр мекунанд шабакаи нақлиёти австрия яке аз беҳтарин дар европа ҳисоб меёбад дарозии умумии хати роҳи оҳани федералӣ ҳазор км буда ҳазор км и он электронида шудааст соле ба воситаи роҳи оҳан зиёда аз млн т бор ва қариб млн мусофир кашонида мешавад дарозии умумии роҳҳои автомобилгард ҳазор км автомагистралҳо км аҳамияти роҳҳои оҳани ағбаҳои кӯҳҳои алп бузург аст чаҳор ағба аҳамияти транзитӣ доранд ағбаи бреннер дар сарҳади италия равуо бо италия ва германия ағбаи земмеринг ҳавзаи венаро бо водиҳои мур ва мюрте мепайвандад ва то ба словенияю италия мерасад ба воситаи ағбаҳои фрин ва тауэрн роҳҳо ба самти ҷанубу шарқӣ кашида шудаанд кушода шудани сарҳадҳо дар доираи иттиҳоди европа боиси баландшавии миқдори нақлиёти транзитӣ ва бад шудани вазъи экологӣ гардид аэропорти австрия соле млн мусофир ва ҳазор т бор бе дарназардошти интиқоли почтавӣ мекашонанд бузургтарин аэропорти а швехат вена дар австрия сайрхатҳои велосипедӣ зиёданд нақлиёти кӯҳӣ фуникулёр лифтҳо роҳҳои симӣ низ ривоҷ ёфтааст дарозии роҳҳои дохилии обӣ км буда соле млн т бор ва зиёда аз ҳазор мусофир мекашонад бандарҳои асосии обии а вена линтс энс кремс нақлиёти қубурӣ қубурҳои газ нефт ва масолеҳи нефтӣ соле млрд т км маҳсулотро интиқол медиҳад робитаи иқтисоди берунаи австрия соли арзиши умумии содирот млрд доллар воридот млрд доллари шма ро ташкил намуд қариб и содирот ва и воридот ба маҳсулоти мошинсозӣ таҷҳизот ва лавозимоти нақлиёт боқимонда ба маҳсулоти химиявӣ ашёю маҳсулоти дигар рост меояд зиёда аз и савдои берунии австрия бо давлатҳои иттиҳоди европа ба амал бароварда мешавад туризм дар иқтисодиёти австрия аҳамияти бузург дорад и ммд ба австрия соле зиёда аз млн сайёҳони хориҷӣ омада бештар аз млрд доллар даромад меоваранд ҳоло дар австрия ҳазор ташкилоти миёна ва хурди сайёҳӣ фаъолият доранд ва дар онҳо ҳазор нафар кор мекунанд солҳои охир бисёр шаҳраку деҳаҳои австрия ба курортҳои бузурги аврупоӣ табдил ёфта собиқ деҳотиён бо соҳибкории соҳаи туризм ва меҳмонхонадорӣ машғуланд австрия кишвари анъанавии туризми зимистона ва лижаронии кӯҳӣ ба шумор меравад ҳар сол дар кӯҳсори он зиёда аз млн сайёҳ сайр мекунанд дар ҳудуди австрия масдари ба феҳристи мероси ҷаҳонии юнеско воридшуда воқеъанд ансамбли қасри шёнбрунн вена марказҳои таърихии вена залтсбург ва гратс аввалин дар ҷаҳон роҳи оҳани кӯҳии земмеринг водии вахау кӯли нойзидлер зе осори зиёди таърихии санъати меъморӣ калисову дайрҳо ва ғайра тандурустӣ ба соҳаи тандурустӣ дар австрия и ммд сарф мешавад дар мамлакат беморхона ҳазор духтур ба ҳисоб гирифта шудааст ки и онро духтурони махсуси соҳавӣ ташкил медиҳанд дар австрия соҳаи маориф бо қонунҳои махсус танзим мегардад ба ин соҳа и ммд равона карда мешавад дар мамлакат мактабҳо давлатӣ ва хусусианд наздики и мактабҳои ибтидоию хусусӣ ба калисои католикии рим тааллуқ доранд таҳсил дар мактабҳои миёнаи давлатӣ ройгон аст таҳсил аз солагӣ шурӯъ шуда сол дар мактаби ибтидоӣ ва сол дар мактаби асосӣ анҷом дода мешавад ва ин маълумоти миёнаи нопурра ҳисоб меёбад маълумоти миёнаи пурраро хонандагон дар мактаби миёна ё гимназия мегиранд ҳоло дар австрия қариб ҳазор мактаби ибтидоӣ ва ҳазор мактаби миёна амал мекунад дар мамлакат системаи омӯзиши касбӣ хеле равнақ ёфтааст ва муддати таҳсил дар онҳо сол аст маълумоти олӣ бештар дар донишкадаҳои давлатӣ дода мешавад ва дар мамлакат донишгоҳ академияи мусиқию санъат ва коллеҷҳо мавҷуданд калонтарин донишгоҳҳо донишгоҳҳои вена гратс ва инсбрук таҳсил дар донишгоҳҳои австрия то соли ройгон буд чанд муддат баъди таъсиси муассисаҳои таълимоти олии хусусӣ пулакӣ шуд ва аз соли боз бепул аст донишҷӯёни хориҷӣ дар як семестр евро маблағ месупоранд таҳсили донишҷӯёни раводиди дарозмуддат дошта ва муҳассилини донишгоҳи вена шаҳрвандони арманистон белоруссия гурҷистон қазоқистон молдова озарбойҷон тоҷикистон украина ва ӯзбекистон бепул аст дар австрия системаи шабакаи махсуси китобхонаҳои миллӣ наздики адад ба роҳ монда шудааст китобхонаҳои калонтарин китобхонаи миллии австрия наздики млн воҳиди хазинавӣ млн нусха китобҳо коллексияҳои махсуси ки тобҳои нодир дастхатҳо асарҳои ба забони эсперанто эҷодшуда ва ғайра дорад китобхонаҳои донишгоҳҳои вена ва гратс дорои фондҳои бузурганд осорхонаҳои асосии мамлакат дар вена воқеанд нигористони академияи санъати тасвирӣ хазинаи габсбургҳо дар маҷмааи хоббург мусаввараҳо сиккаҳо силоҳ сарулибос гардунаҳо ва ғайра осорхонаи созҳои мусиқӣ осорхонаи таърихи санъат нигористони албертин бойтарин дар ҷаҳон маҷмӯи расмҳо ва асарҳои графикӣ нигористони белведер мусаввараҳои беҳтарин осорхонаи санъати муосир дар австрия як қатор осорхонаҳои мавзӯӣ санъати барокко санъати аспсавории испанӣ театр ҳарбӣ таърихи трамвай техникӣ ва ғайра мавҷуданд музейи давлатии яҳудиён дар эйзенштадт ғанитарин экспозитсияи европа оид ба таъриху санъати ин халқҳисоб меёбад дар австрия музейҳои мемориалӣ ёдгорӣ зиёданд музейҳои л бетховен и гайдн в мотсарт ф шуберт з фрейд и штраус ва ғайра дар австрия ба инкишофи илм диққати махсус дода мешавад бо тадқиқоти илмҳои фундаменталӣ академияи илмҳои австрия соли таъсисаш донишкадаҳо коллеҷҳои махсусгардонидашуда институтҳои тайёрии касбӣ машғуланд муассисаҳои машҳури илмии мамлакат институти марказии метеорология ва геодинамика институти тадқиқоти геологӣ институти федералии тадқиқоти соҳаи тандурустӣ агентии федералии тадқиқоти муҳити зист институтҳо ва марказҳои тадқиқотии хусусӣ низ ҳастанд муассисаҳои тадқиқотии австрия бо бисёр марказҳои илмии давлатҳои иттиҳоди европа агентии тадқиқоти коинот дар европа ташкилоти европоии тадқиқоти ядроӣ лабораторияи биологияи молекулярии европа юнеско ва ғайра равобити илмӣ дорад дар вена агентии байналхалқии энергияи атом магатэ мавҷуд аст ки бо ибтикори он ду лабораторияи илмӣ тадқиқотии физикаи ядроӣ таъсис дода шудааст матбуот радио телевизион дар австрия матбуоти даврӣ хеле инкишоф ёфтааст рӯзе млн нусха рӯзнома беш аз номгӯй нашр мешавад машҳуртаринашон маҷалла ба табъ мерасад аз ҷумла ҳафтавор ҳаз нусха ҳазор нусха агентии миллии иттилоотӣ агентии матбуотии австрия мебошад радиошунавонӣ ва телевизион дар австрия аз ҷониби компанияи идора мешавад пойгоҳи радио шабакаи телевизионии давлатӣ ва телевизиони тиҷоратии фаъолият доранд адабиёти австрия садаи ба вуҷуд омадааст адабиёти динӣ ба забони лотинӣ инкишоф меёфт достони нибелунгҳо ба давраи нашъунамои маданияти ритсарии вена тааллуқ дорад дар асрҳои миннезингерҳо ғазалсароёни ритсарӣ шӯҳрат доштанд асарҳои валтер фон дер фогелвейде бо сурудҳои халқӣ алоқаи қавӣ доштанд дар ин давра насри ҷавонмардӣ низ ривоҷ ёфт дар хидмати бону и у фон лихтенштейн дар асрҳои адабиёти ҳаҷвии бюргерӣ пайдо шуд достонҳои кӯтоҳи ҳаҷвӣ шванка шоир драматург ва муаррих конрад тселтис ифодакунандаи ғояҳои давраи эҳё дар адабиёти австрия гардид адабиёти садаи зери таъсири сиёсати габсбургҳо ва католитсизм буд дар ин давра мистерияҳо ва драмаҳо бештар дар мавзӯъҳои динӣ гузошта мешуданд дар асрҳои й странитский дар асарҳои худ анъанаҳои реалистии театри халқиро инкишоф медиҳад дар охири садаи аввали садаи ба адабиёт ҷараёнҳои навтарини фалсафӣ махизм ва фрейдизм роҳ ёфтанд ҷараёни асосии нимаи аввали садаи романтизм гардид романтизми австрия дар эҷодиёти драматург ф грилпарсер хусусияти хоси миллӣ пайдо кард романтизми инқилобӣ дар назми н ленау бештар зоҳир гардид пайдоиши реализм дар наср ба солҳои садаи мансуб аст роман ва новеллаҳои а штифтер фалсафаи субъективии идеалистии э мах равияи модерн и венаро ба вуҷуд овард г бар п алтенберг р шалкал г гофманстал а шнитслер дар ибтидои садаи лирикаи р м рилке ва г тракл ба авҷи инкишоф расид дар давраи ҷанги дуюми ҷаҳонӣ дар адабиёти австрия экспрессионизм мавқеи асосӣ ишғол кард экспрессионистҳои тараққипарвар дар атрофи ф верфел ва э фридел экспрессионистони иртиҷоӣ дар атрофи м брод ҷамъ омаданд дар байни ду ҷанги ҷаҳонӣ эҷодиёти пурихтилофи ф кафка р музил г брох ва и рот инкишоф меёбад романи ҳаҷвӣ э канетси г мейринк нашъунамо мекунад эҷодиёти с свейг ки устоди новеллаҳои психологӣ буд ба солҳои садаи тааллуқ дорад дар давраи зӯран ба германияи фашистӣҳамроҳ кардани австрия бисёр нависандагони пешқадам муҳоҷират карданд рот музил свейг брох адабиёти австрия баъди аз истилои фашистӣ озод шудан ба давраи нави инкишоф қадам ниҳод ғояҳои пешқадам дар эҷодиёти б фрей г гуперт э пристер садо медиҳанд дар солҳои садаи насрнависони бомаҳорат х айзенрайх ф гумлер ф каин шоирон и бахман а окопенко г артман в шмид ба арсаи адабиёт қадам ниҳоданд солҳои садаи тамоюлҳои авангардӣ авҷ гирифтанд ба инқилоби идрокии ҷавонони ин давр асарҳои т бернхард ва п хандке ҳамоҳанг буданд минбаъд ба адабиёти австрия бештар мавзӯъҳои шахсӣ азиятҳои рӯҳии қаҳрамонон ворид шуданд дар охири садаи аввали садаи адибон ба суннату арзишҳо ва анъаноти гузашта рӯй меоварданд к райесмар п туррини мубориза барои баробарии ҳуқуқи занон бо мардон дар насри б фришмут ва э елинек мушоҳида мешавад элфрида елинек соли соҳиби мукофоти нобел гардид меъморӣ санъати тасвирӣ дар австрия ёдгориҳои санъати давраи ибтидоӣ зӯҳраи виллендорфӣ палеолит тамсилаи гардунаи маданияти давраи галштат штирия ва мансуби маданияти рими қадим боқимондаи харобаҳои назди клагенфурт ва петронел маданияти асримиёнагии романӣ асрҳои калисоҳои гурке ва зеккау ва готика асрҳои калисои ҷомеи стефани валӣ дар вена боқӣ мондаанд дар ин давраҳо омезиши маданияти немисҳо италиявиҳо ва венгерҳо мушоҳида мешавад маданияти давраи эҳё ки садаи дар меҳробҳои калисо м пахер зуҳур мекард дар садаи инкишоф ёфт биноҳои шаҳрҳо қасрҳо муҷассамаҳои офаридаи а пилграм мусаввараҳои в хубер ривоҷи санъати австрия ба услуби бароккои асрҳои алоқаманд аст меъморон и б фишер фон эрлах л хилдебранд муҷассамозон б пермозер р доннер ва дигар дар садаи дар меъморӣклассисизм ба эклектизм ва нақшу ороиши зоҳирӣ г земпер к харенауэр дар наққошӣ ба самимияти романтикӣ и а кох м швинтс иваз мешавад дар асрҳои услуби модерн меъморон й олбрих о вагнер й хофман наққош б клинт ба вуҷуд омада баъд дар меъморӣ мавқеи худро ба функсионализми замонавӣ дод а лоз й франк р райнер дар меъмории муосир бинои агентии байналхалқии энергияи атом магатэ ва дар вена зуҳуроти олии ин ҳунаранд дар наққошӣ ва графика реализми тахайюлӣ э шилс о кокошка а кубин дар муҷассамасозӣ абстраксионизм ф вотруба инкишоф ёфтанд г хелнвайн а райнер ва ф хундертвассер рассомони машҳури ҳозира мебошанд хусусияти маданияти мусиқии австрия ба сермиллатии ҳайати он ва таъсири маданияти мухталиф аз ҷумла маданияти мусиқии олмонӣ чехӣ маҷорӣ хорватӣ итолиёвӣ ва ғайра вобаста мебошад маданияти мусиқии халқии австрияро аз ибтидои асрҳои миёна ҳофизони оворагард штилманҳо баъд вагантҳо мактабиён роҳибон ва муаллимони калисоҳо паҳн мекарданд нахустин асарҳои бисёровозаи халқӣ охири садаи ба миён омадаанд дар ибтидои садаи намоишҳои оммавии донишҷӯён якҷоя бо хор ва рақс ба ҳукми анъана медарояд солҳои садаи дар вена операи дарборӣ ба вуҷуд омад дар саҳнаи театри императорӣ соли таъсисаш ҳоло бургертеатер операҳои бастакорони италиявӣ а чести н порпора а салйери ва дигар гузошта мешуданд дар садаи сурудҳои ба ном демократӣ ва мусиқии созӣ инкишоф ёфт дар байни композиторони бузурги садаи и фукс мавқеи намоён дорад комёбии олитарини маданияти мусиқии австрия дар давраи маорифпарварӣ бо равияи классикии вена аз нимаи дуюми садаи алоқаманд аст ки асосгузори он к в глюк и ҳайдн в а мотсарт ва л бетҳовен буданд ф шуберт дар нимаи якуми садаи саромади равияи романтикӣ дар мусиқии австрия гардид намояндаи романтизми сонӣ г волф дар нимаи дуюми садаи жанри сурудро инкишоф дод композитори барҷастаи симфониянависи австриягӣ а брухнер ҳамроҳи бастакори немис и брамс дар инкишофи мусиқии симфонии европа нақши муҳим бозид австрия ватани валс аст асри й ланнер ва авлоди штраусҳо дар асрҳои машҳуртарин намояндаи мусиқии симфонии вена г малер буд ки ғояҳои инсонпарварӣ ва навоварии ӯ ба инкишофи жанри симфонӣ таъсири калон расонданд аз ҳунармандони замони охири санъати мусиқӣ й завинула намояндаи поп ва рокмусиқӣ ва томас ланг созҳои зарбӣ хеле машҳуранд ду ҷанги ҷаҳониро паси сар карда театр дар австрия асоси эҳёи рӯҳии мамлакат гардид соли дар залтсбург фестивали якуми байналхалқии театр кушода шуд ки онро маккаи театрӣ и европа меномиданд режиссёр м рейнхардт анъанаҳои театри халқии австриягиҳо ва театри калисоиро ба ҳам оварда дар театер ин дер йозефштадт и вена татбиқ кард ва ин услуб то ба имрӯз роиҷ аст режисёр х лонер пйесаҳои халқӣ и э фон хорват ф чокора ф хохвелдер драмаҳои пурэҳтироси ф верфел ф брукнер пйесаҳои психологии а шнитслер мистерияҳои гофманстал ф браун а беннинг дар даҳсолаи охири садаи дар ҷаҳон эътироф шудаанд дар австрия санъати балет низ хеле инкишоф ёфтааст аз садаи маншаъ мегирад дар саҳнаи театер ан дер вин фолксопер асарҳои бузурги ҷаҳонӣ гузошта мешаванд ҳунармандони машҳури соҳаи балет оилаҳои френсл биркмайер музил э брекснер мебошанд ҳамаи шаҳрҳои калони австрия театрҳои худро доранд кино аввалин кинотеатр дар вена соли кушода шудааст режиссёрон а колм ва я флек нахустин филмҳои кӯтоҳметражи худро таҳия кардаанд нимаи аввали солҳои садаи санъати кинои австрия рӯ ба тараққӣ ниҳод шоҳзода ва гадо самсон ва далила солҳои филмҳои мусиқӣ таҳия мешуданд муҳаббати бузург солҳои ғасби австрия аз ҷониби германия истеҳсоли филмҳо қатъ гардид вале баъди ҷанги дуюми ҷаҳонӣ аз нав нерӯ гирифт мисли пештара бештар филмҳои мусиқӣ баъдтар филмҳои тарҷумаиҳолӣ мелодрамаҳо филмҳои мазҳакавӣ ва детективӣ наворбардорӣ мешуданд солҳои садаи соҳа каме таназзул карда солҳои боз равнақ ёфт филмҳои афсонаҳои бешазори вена режиссёр м шелл ралф режиссёр к бергер кишвари дур режиссёр л бонди максимилиан ва мария шелл о в фишер р шнейдер х бергер актёрони шӯҳрати ҷаҳонидоштаи санъати кинои австрия мебошанд филмҳои машҳури солҳои охир бозиҳои шавқовар пианинонавоз дар шаҳри велси австрия ҳар сол рӯзҳои кинои австрия дар вена кинофестивалҳои байналхалқӣ гузаронида мешаванд яке аз бузургтарин осорхонаи санъати кинои европа ва киноархиви австрия дар вена ҷойгир аст салковский о в австрия м страны и регионы мира экономико политический справочник под ред а с булатова м новая российская энциклопедия м страны мира м белгия мфа номирасмии пурра шоҳигарии белгия давлат дар аврупои ғарбӣ белгия дар шимол бо нидерланд дар шарқ бо олмон дар ҷанубу шарқ бо люксембург дар ҷануб ва ҷанубу ғарб бо фаронса ҳамсарҳад буда қисми ғарбиаш соҳили баҳри шимолӣ аст масоҳаташ ҳазор км аҳолиаш нафар зичии аҳолӣ нафар км иди миллӣ рӯзи истиқлол июл воҳиди пул евро аз соли аввалӣ франки белгия пойтахташ брюссел шаҳрҳои бузургтаринаш антверпен гент шарлеруа лйеж брюгге сохти давлатдорӣ монархияи конститутсионии парламентӣ давлати федеративӣ сардори давлат шоҳ сарвари ҳукумат сарвазир намояндаи ҳизби дар интихоботи парламентӣ ғолибомада мақоми олии қонунгузор парламенти дупалатагӣ сенат узв ва палатаи намояндагон узв ки ба муҳлати сол интихоб мешавад мақоми олии судӣ суди олӣ судяҳо ба таври якумрӣ таъйин мегарданд федератсияи белгия се минтақаи аз рӯйи се забон фламандӣ фаронсавӣ олмонӣ тақсимшуда фландрия валлония брюссел пойтахт ро ки иборат аз музофот аст дар бар мегирад зинаи поини идоракунии ҳудудӣ коммунаҳо мебошанд белгия узви смм давлатҳои бенилюкс иттиҳоди аврупо нато ва ғ мебошад муносибати дипломатии белгия бо тоҷикистон апр барқарор шуд дар сатҳи дипломатияи мардумӣ ҷамъиятҳои дӯстии тоҷикистон белгия ва белгия тоҷикистон таъсис ёфтаанд белгияро ба се минтақаи ҷуғрофӣ метавон тақсим кард минтақаи наздисоҳилӣ паҳнкӯҳи марказӣ ва баландиҳои арденн минтақаи пасти наздисоҳилиро полдерҳо заминҳои ҳосилхези аз таҳдиди баҳр бо дюнаҳо теппаҳои регӣ вусъаташон то км ва аз с б то м поинтар ва дарғотҳои ҳифзшаванда ташкил медиҳанд ки дар самти фландрия ва кампин торафт ҳамвору мусаттаҳ шудаанд минтақаи чиндори гертсинии қисми ҷанубии мамлакатро таҳнишастҳои давраҳои мезозой ва кайнозой иваз кардаанд минтақаи паҳнкӯҳи марказӣ ҳосилхезтарин буда аз киштзорҳои паҳновар ва деҳоти ҳар ҷо ҳар ҷо маъвогирифта иборат аст музофоти эно теппакӯҳҳои арденн ки ба ҳисоби миёна аз с б м баланданд кӯҳи ботранж м нуқтаи баландтарини белгия қисми ҷан шарқии мамлакатро фаро гирифта асосан бешазор ва камаҳолианд белгия конҳои қӯрғошим руҳ мис дорад аз сангҳои хоро мармар доломит бой аст маъданҳои зеризаминии асосӣ ангиштсанг ва гази табиӣ иқлими белгия муътадили баҳрӣ ҳарор миёнаи янв аз с то с июл аз то с миқдори миёнаи боришот мм дар қисми кӯҳсор мм белгия дарёҳои пуроби зиёд дорад бузургтаринашон шелда эско ва маас мёз буда киштигарданд хокаш бӯр ҷангалӣ ва хокистарӣ полдерҳо минтақаҳои аз баҳр озодшуда махсусан ҳосилхезанд набототи белгия асосан мазрӯъ буда рустаниҳои табиӣ дарсади ҳудуди мамлакатро фаро гирифтаанд асосан бешазорҳои дарахтони паҳнбарг булут шамшод бешазоркунӣ ривоҷ ёфтааст дар дюнаҳо асосан санавбар дар теппаҳо арча мешинонанд дар белгия мамнӯъгоҳ ва боғҳои табиӣ зиёданд калмҳаут от фан ва ғайра олами ҳайвонот бештар дар арденн ва бешазорҳои он назаррас аст асосан гуроз гавазни шимолӣ ғизол оҳу харгӯш санҷоб муши бешагӣ дар найзорҳо мурғобӣ тазарв титав вомехӯранд обзеркунӣ махсусан дар минтақаҳои наздибаҳрӣ хатари табиии асосӣ буда мудохилаи торафт бештари инсон ба табиат минтақаҳои сабзро пахш кардани шаҳрҳо афзудани шабакаҳои сершумори роҳҳо инкишофи босуръати саноат боиси олудашавии ҳаво ва об гардида масоили экологӣ эҷод мекунад дар белгия вобаста ба ҳайати этникӣ се забони давлатӣ роиҷ аст фламандиҳо ҳомилони забони нидерландӣ валлонҳои фаронсавизабон сокинони забонашон олмонӣ ва дузабона и аҳолии мам лакатро ташкил медиҳанд фламандҳо дар фландрия шим белгия валлонҳо дар валлония ва брюссел гарчанде дар ҳудуди фландрия ҷойгир аст ва олмониҳо дар минтақаҳои ҳамсарҳадди олмон маскунанд дар белгия дарсади аҳолӣ шаҳрнишин буда брюссел антверпен гент лёвен сернуфустарин шаҳрҳоанд дар белгия ғайр аз олмониҳои этникӣ кӯчиён аз конго собиқ конгои белгия туркия марокаш муҳоҷирон аз собиқ иттиҳоди шӯравӣ ҳазор инчунин испаниҳо юнониҳо курдҳо ва ғ умр ба сар мебаранд аз ҳиссаи аҳолӣ муътақиди католисизм протестантизм боқимонда намояндагони динҳо ва ҷараёнҳои дигар мебошанд мусулмонон наздики ҳазор нафаранд дар белгия дарозумрӣ ба ҳисоби миёна мардҳо занҳо сол мебошад дар аҳди қадим дар ҳудуди мамлакат қабилаи белгҳо номи белгия аз ҳамин ҷост муқим шуданд соли то м белгияро юлий сезар ба даст даровард ва он ба ҳайати империяи рим чун музофоти белгика ворид шуд асри м ин музофот гирифтори тохтутозҳои қабилаҳои олмонии франкҳо фризҳо ва саксҳо гардида дар натиҷаи омезиши онҳо бо қабилаҳои келтҳои шимолӣ халқияти фламандҳо ташаккул ёфт ин ҳудуд то садаи дар ҳайати шоҳигарии франкҳо буд дар аҳди карли бузург маркази империяи каролингҳо буда баъди инқирози он дар ҳудуди белгия графигарии фландрия герсогигарии брабант дертар графигариҳои лимбург люксембург намюр эно ва епископигарии камбре лйеж турне ба вуҷуд омаданд мавқеи хуби ҷуғрофӣ дар буриши роҳҳои дарёию баҳрӣ воқеъ будани белгия боиси кашмакаши ҷонибҳои англия фаронса испания ва австрия гардид дар асрҳои белгия хеле тараққӣ карда ба маркази ҳунармандӣ ва тиҷорати аврупо табдил ёфт ҷанги садсола и байни англия ва фаронса он ҳама пешравиро барбод дод ибттидои садаи хоки белгия ба дасти герсогигарии бургундия ва дертар якҷо бо нидерланд ба тасарруфи габсбургҳо даромад инқилоби буржуазии садаи и нидерланд дар хоки белгия шикаст хӯрд дар давраи ҷанги испания барои мақом дар аврупо белгия ба тасарруфи габсбургҳои австрия дароварда шуд габсбургҳо барои инкишофи ҳунармандӣ ва тиҷорат дар музофотҳои белгия шароит фароҳам оварданд барои ривоҷи тиҷорат ба олмон лотарингия ва швейсария роҳҳои савдо кушоданд байни брюгге ва гент гент ва резишгоҳи д шелда наҳрҳо канданд зироаткорӣ ва парвариши ҳайвонот нассоҷӣ ва шишасозиро тараққӣ доданд эрсгерсог иосифи дар сохти давлатдорӣ табаддулот ба вуҷуд овард калисоҳоро баста ҳокимияти епископҳоро барҳам дод байни диндорон таҳаммулпазириро ҷорӣ кард ин иқдом ғазаби диндоронро афзуда ба сар задани инқилоби солҳои сабаб шуд ноябри лашкариёни фаронсаи инқилобӣ ба сарзамини белгия даромада чандин музофоти онро забт карданд баъди торумори фаронсаи наполеонӣ музофотҳои белгия ва нидерланд бо қарори конгресси вена ба ҳайати шоҳигарии нидерланд дароварда шуд инқилоби соли белгияро соҳибистиқлол ва конгресси миллӣ февр сохти давлатдориашро монархияи конститутсионӣ эълон кард иқтисоди белгия пеш рафт ҳамкорӣ бо олмон ва фаронса барои фурӯши маҳсулот бозорҳои нав ба вуҷуд овард кушодани роҳҳои оҳан истеҳсоли паровозу вагон релсҳо ва диг масолеҳи р о иқтисоди мамлакатро хеле пеш бурд ҳукумати белгияро ҳамдигарро ивазкунон ҳизбҳои либералҳо ва католикҳо идора мекарданд қувваи коргарӣ нерӯ мегирифт ох садаи дар белгия капитализми ба рақобати озод асосёфта ба капитализми монополистӣ табдил ёфт истихроҷ ва коркарди маъдан тараққии мошинасозӣ саноати бофандагӣ ва шишасозӣ миёнаравӣ дар тиҷорат ғорати захираҳои мулкҳои мустамликавӣ соли соҳиби конго ва руанда урунди гардид ин давлати хурдро хеле муқтадир ва ҳатто содиркунандаи сармоя кард ба давлатҳои форс миср сиам хитой амрикои ҷанубӣ россия ташкили маорифи ҷудо аз дин таъсиси мактабҳои давлатии дунявӣ ҷорӣ кардани таълим ба забони фламандӣ ва фаронсавӣ аз як тараф омили пешравӣ ва аз тарафи дигар боиси тундрав шудани католикҳо гардид муборизаи шадиди байни католикҳо бо либералҳо дар масъалаи ба тадрис ҳамроҳ кардани таълимоти динӣ бо ғалабаи католикҳо анҷом ёфт ҷорӣ гардидани ҳуқуқи интихоботӣ таъсиси ҳизбҳои коргарӣ ва сотсиалистӣ истифодаи бештари захираҳои табиии мустамликаҳо белгияро бештар муқтадир кард экспансияи соҳибкорони белгиягӣ ба кишварҳои диг низ омили пешравии давлат гардид мас с ҳои дар як худи россия корхонаи саноатии белгия фаъолият дошт ки ба он ҳазор коргару муҳандиси белгиягӣ ҷалб шуда буданд баъди сар задани ҷанги якуми ҷаҳонӣ авг олмон дахолатнопазирии белгияро қатъи назар карда ба он ҳамла овард айни замон лашкарҳои дар мулкҳои мустамликавӣ ҷойгирифтаи белгия якҷо бо фаронса ва англия мулкҳои мустамликавии олмонро дар африқо тасарруф карданд буҳрони иқтисодии ҷаҳонӣ ба белгия таъсири худро дертар аз диг давлатҳои аврупо расонд лекин сифати баланди маҳсулот истеҳсолоти мусаллаҳ бо техникаи олӣ ба белгия имкон дод дар қатори бузургтарин содиркунандагони пӯлод ва диг навъҳои маҳсулоти мошинсозӣ бошад баъди сар задани ҷанги дуюми ҷаҳонӣ майи қувваҳои ҳарбии олмони фашистӣ аҳдшиканона ба белгия ҳуҷум карданд иқтисоди белгия пурра ба дасти ғосиб даромад сент лашкарҳои англисию амрикоӣ якҷо бо партизанҳои белгия қисми зиёди мамлакатро озод карданд белгия бо нидерланд ва люксембург як шуда иттиҳоди бенилюкс иқтисоди ҳамдигарро пеш бурданд соли ба имзо расидани пакти брюссел оид ба таъсиси иттифоқи ҳарбӣ сиёсӣ соли барои таъсиси иттиҳоди атлантикаи шимолӣ нато асос гузошт то аз даст додани мулкҳои мустамликавӣ дар натиҷаи деколонизатсияи с ҳои аввали садаи иқтисоди белгияро алмос мис кобалт руҳ тило хӯлаи уран каучук какао пахта ва диг маҳсулоти аз африқо ба дастовардааш таъмин мекард соли ба конститутсия тағйирот ворид карда подшоҳӣ ба се федератсияи минтақаҳои мухтор фландрия валлония ва брюссел бадал шуд ҷомеаи олмонизабонҳо бо нигаҳдошти баъзе мустақилиятҳо ба валлония ворид кунонида шуд соли ҳукумати белгия сиёсати қатъиро дар масоили шуғли аҳолӣ андозбандӣ паст кардани ёриҳои пулӣ ва ғ ҷорӣ карда ба норозигии мардуми кишвар мувоззеҳ шуд соли белгия аз артиши даъватӣ ба артиши касбӣ гузашт соли ҳукми қатлро бекор кард муносибат бо мустамликаҳои собиқ дар мавриди баргардонидани қарз тезутунд шуда с ҳои мардуми руандаро ба қашшоқӣ овард дар интихоботи парламентии соли либералҳое ки дар оппозитсия будаанд ғолиб омаданд ҳизбҳои сиёсии белгия дар асоси миллию забонӣ ташаккул ёфта ҳизби либералҳо ва демократҳои фламандӣ ҳизби сотсиалистӣ ҳизби христианӣ демократии фламандӣ ҳизби манфиати фламандӣ ҳизбҳои фаронсавизабонон ҳизби сотсиалистӣ ҳаракати ислоҳотхоҳӣ ҳизби маркази гуманистии демократӣ ва ғ фаъолият доранд инчунин конфедератсияи иттифоқҳои касабаи христианҳо федератсияи заҳматкашон маркази умумихалқии иттифоқҳои касабаи либералӣ амал мекунанд белгия давлати аз ҷиҳати иқтисодӣ пешрафта буда бо истеҳсоли маҳсулот ва техникаи аълосифат дар аврупои ғарбӣ мавқеи намоён дорад белгияро аввалин давлати индустриалии ҷаҳон мешуморанд дар даҳсолаи охири садаи ва аввали садаи иқтисоди белгия дар ҳолати мураккаби нав созии иҷборӣ қарор дошт бинобар ин ҳукумат зуд ба навкунии истеҳсолот ва таъсиси корхонаҳои нави истеҳсолӣ рӯ оварда бахши хусусиро ривоҷ дод белгия дар соҳаи нақлиёт хоҷагии коммуналӣ ва сӯзишвории энергетикӣ пешсаф аст дар белгия дарсади барқ дар нерӯгоҳҳои атомӣ истеҳсол мешавад дар белгия истеҳсол ва коркарди филиззоти сиёҳ ва ранга дар ҷойи аввал аст махсусан истеҳсоли мошин ва таҷҳизот барои саноати филиззкорӣ кимиё нассоҷӣ воситаҳои нақлиёт электротехника радиоэлектроника ривоҷ ёфтааст дар иқтисоди белгия автомобилсозӣ соле млн адад якҷо бо ширкатҳои ҷаҳонии форд ҷенерал моторс фолксваген волво нақши бузург дорад белгия истеҳсол ва содиркунандаи маводди кимиёии ғайриорганикӣ кислотаҳои гуногун содаи калсийдор нуриҳои минералӣ маводди шустушӯӣ инчунин пластмасса каучук фото ва кинонаворҳо мебошад аз корпоратсияи ҷаҳонии истеҳсолкунандаи маводди кимиёӣ тоаш дар белгия ҷойгиранд фландрия дар соҳаи технологияҳои олӣ ҳайтек пешсаф буда антверпен маркази ҷаҳонии коркард ва харидуфурӯши алмос аст шабакаи роҳҳои обӣ дар баҳри шимолӣ дастрас будани рӯди рейн аз антверпен то гент соҳаи инкишофёфтаи хидматрасонӣ нақлиёт савдо низ дар иқтисоди белгия нақши муҳим дорад истеҳсоли семент доруворӣ коркарди зағирпоя пахта пашм низ ривоҷ ёфтааст истеҳсоли силоҳ барои белгия соҳаи анъанавист дар белгия мебел ва оинасозӣ истеҳсоли пойафзор трикотаж қолинҳои пашмию синтетикӣ низ ривоҷ ёфтааст дар содироти шиша ва оина дар ҷаҳон ҷойи аввалро ишғол мекунад белгия дар ҷаҳон яке аз бузургтарин истеҳсолкунандагони маҳсулоти ширӣ буда дар парвариши гов хук мурғ пешсаф аст дар белгия бештар гандум ҷав ҷавдор ҷуворимакка лаблабуи қанд картошка кишт мекунанд сабзавоткорӣ гулпарварӣ ва боғдорӣ низ ривоҷ дорад талаботи дохилиро дар масолеҳи зикршуда баробар мепӯшонад шикори моҳии баҳрӣ наздики ҳазор т дар як сол аст пивопазӣ ва истеҳсоли панир амали анъанавист конфедератсияи пивопазони белгия аз садаи вуҷуд дорад белгия дар системаи нақлиётии аврупо мавқеи муҳим дорад аз ҷиҳати зичии хатҳои р о ва автомобилгард дар ҷаҳон ҷойи аввалро ишғол мекунад дар гардиши бор нақлиёти автомобилӣ бартарӣ дорад ҳудуди белгияро шоҳроҳи трансаврупоӣ бурида мегузарад дарозии роҳи оҳани мамлакат ҳазор км буда ҳазораш электриконида шудааст поездҳои баландсуръат белгияро бо пойтахти чандин давлатҳои аврупо пайваст мекунанд зиёда аз аэропорт дорад аз ҷумла аэропорти байналмилалии завентем дар масофаи км аз брюссел зиёда аз млн мусофир дар як сол дарозии роҳҳои обии дохилӣ зиёда аз ҳазор км бандарҳои асосии дарёӣ антверпен брюгге гент лйеж намюр остенде ғайр аз дарёҳо бо наҳрҳои киштигард пайваст мешаванд лӯлаҳои интиқоли нафт газ ва маводди ғизоӣ мавҷуданд барои белгия савдои берунӣ аҳаммияти калидӣ дорад мошинҳо ва таҷҳизоти соҳаҳои гуногуни истеҳсолот филиззоти сиёҳ ва ранга маҳсулоти саноати кимиё маҳсулоти нассоҷӣ содир хӯрокӣ маҳсулоти хоми энергетикӣ таҷҳизот ворид мекунад шарикони тиҷоратии белгия мамлакатҳои иттиҳоди аврупо има британия мебошанд сайёҳӣ соҳаи сердаромади иқтисоди белгия аст осоишгоҳҳои обшифоӣ балнеологӣ лойшифоӣ зебрюгге кноккел остенде спа ва марказҳои варзиши зимистонӣ дорад ҳифзи иҷтимоӣ ёрии тиббӣ дар сатҳи олӣ қарор дорад белгия аз ҷумлаи давлатҳои аврупои ғарбӣ аввалин шуда дар соҳаи хизматрасонии тиббӣ дотатсияи давлатиро ҷорӣ намудааст дарсади аҳолӣ бо суғуртаи ҳатмии тиббӣ фаро гирифта шудааст белгия аввалин шуда мусобиқаи варзишии конкурро роҳандозӣ кардааст кумитаи миллии олимпии мамлакат соли таъсис ёфтааст белгия яке аз муассисони федератсияи байналхалқии футбол соли мебошад велосипедронӣ ва футбол навъҳои дар белгия маъмули варзиш мебошанд дастовардҳои варзишии белгия хеле назаррас буда дастаҳои мунтахаб тимҳои футбол хоккей теннис варзишгарони алоҳидаи намудҳои зимистонаи варзиш шиноварӣ ва ғ соҳиби бисёр ҷомҳои чемпионатҳои ҷаҳон ва унвони чемпиони ҷаҳон гардидаанд вазорати федералии маориф асосан аз болои маълумоти умумии ҳатмӣ назорат мебарад шарти додани диплом ва сертификатҳоро муайян менамояд масъалаҳои дигари соҳаро вазоратҳои маорифи се федератсия баррасӣ мекунанд маълумоти ҳатмӣ дар солагӣ ройгон ва бо таълимоти иловагии ҳунаромӯзӣ тайёрии техникӣ такмили истеъдод ва ғ дода мешавад мактабҳо давлатӣ ва хусусианд қисми зиёди мактабҳои хусусӣ мансуби калисоҳои католикӣ мебошанд ки понтификӣ папаӣ епархиявӣ ва ё одии наздикалисоиянд маълумоти касбӣ дар мактабҳои махсуси техникӣ бадеӣ кишоварзӣ тиббӣ ва ғ ки ба барномаи комили мактаби миёна асос ёфтаанд омӯзонда мешавад маълумоти олӣ дар белгия бо он фарқ мекунад ки донишҷӯ дар рафти таҳсил аз тамоми дастовардҳои илмии соҳаи интихобкардааш бархурдор мешавад махсусан дар соҳаи хоҷагидорӣ саноат ва кишоварзӣ ва худ малакаи муҳаққиқӣ пайдо мекунад ин аст ки дарсади маблағи аз ҷониби ҳукумат барои таҳқиқоти илмӣ ҷудогардида ба буҷети донишгоҳҳо гузаронида мешавад дар донишгоҳҳо таҳсили панҷсола чорсола ва сесола барномаи кӯтоҳкардашуда ба роҳ монда шудааст донишгоҳҳои бузургтарини белгия донишгоҳҳои лйеж с таъсис монс гент антверпен донишгоҳи католикӣ соли соли ба ду қисм нидерландӣ ва фаронсавӣ ҷудо карда шудааст донишгоҳи озод брюссел академияи шоҳии илм адабиёт ва саноеи нафисаи белгия илм ва техника ҳамқадами таърихи мамлакат аст дар садаи дар белгия харитасоз г меркатор анатом а везалий гиёҳшинос р додоенс риёзидон ва муҳандис с стевин шуҳратманд буданд дар соҳаи кӯҳкорӣ коркарди филиззот аз ибт садаи таҳқиқот анҷом медоданд дар соҳаи таҳқиқоти фундаменталӣ ва назариявӣ химик технолог э г солве ва муҳандисон з т грамм ж леметр корҳои назаррас анҷом додаанд дар соҳаи тиб ва биология нафар соҳиби мукофоти нобелӣ гардидаанд дар белгия телекоммуникатсия дар сатҳи олӣ қарор дорад телевизион радио интернет алоқаи мобилӣ дар белгия наздики пойгоҳи телевизионӣ ретранслятор пойгоҳи радиоӣ фаъолият доранд адабиёти белгия маҷмуи осор дар ду забон фаронсавӣ ва фламандӣ нидерландӣ мебошад адабиёти фаронсавизабон аз садаи инкишоф ёфта дар жанрҳои таърихӣ романҳои ритсарӣ ҷавонмардӣ новелла ва шеърҳо падид омадааст жан лемер де белж шоири бузурги давраи эҳё мебошад адабиёти садаҳои таҳти таъсири мактабҳои бадеии фаронса ва ҷараёнҳои адабии классисизм ва маорифпарварӣ эҷод шудааст ф лебруссар а ж ж лемайер ш потвен шоирони намоёни садаи мебошанд адабиёти фламандӣ то садаи як ҷузъи адабиёти нидерландӣ буд й хардёйн а пойртерс в огир кӯшиши эҷод кардани асарҳои сирф фламандӣ ва озод аз таъсири фаронсавӣ дар осори шоирони романтик п ван дёйсе к л ледеганк романнависон х консианс а бергман а мушоҳида мешавад осори адиби машҳури ҷаҳон шарл де костер махсусан романи ӯ достони уленшпигел намунаи хуби ба ҳам омадани анъанаҳои адабии фламандӣ ва таъсири адабиёти фаронса мебошад кӯшиши эҳё кардани адабиёти валлонӣ дар эҷодиёти ш н симонон ва осори адибони ҷамъияти адабиёти валлонии лйеж мушоҳида мешавад таҳти таъсири ҷараёнҳои натурализм ва символизм низ асарҳо эҷод шудаанд охири садаи аввали садаи дар садаи верхарн ва метерлинк мукофоти нобелӣ соли шуҳрати ҷаҳонӣ ёфтанд осори ба қонунҳои реализм асосёфтаро ф элленс д жиллес ж ленз романҳои иҷтимоӣ ва новеллаҳо эҷод кардаанд том лануа ва ҳерман брюсселманс адибони машҳури замони ҳозира мебошанд дар ҳудуди белгия ёдгориҳои санъати келтҳо ва римиҳо маҳфуз мондаанд асри сохтмони шаҳрҳо суръат гирифта қалъаву ратушаҳо қасру калисоҳои ҷолиб бино ёфтанд меъморӣ дар услуби готика садаҳои асарҳои рассомони бургундияи садаи я ван эйк д баутс и босх гарчанде дар мавзуъҳои динӣ офарида шудаанд ба ҳаёти воқеӣ наздиканд ва қуллаи давраи эҳё ба ҳисоб мераванд мактаби рассомии фламандӣ а ба ҷаҳон мусаввирони беҳамто п п рубенс а ван дейк я йорданс ва ф снайдерсро дод калисоҳои ин давр бо услуби готикаи маҳаллӣ ва бароккои итолиёӣ бино шудаанд дар санъати садаи ҷараёни романтизм бо такя ба анъанаҳои нидерландиву фаронсавӣ осори ҷолиби ифодагари санъати соф миллиро мусаввараҳои а виртс л галле х лейс падид овард ох садаи меъморон в орта ва х ван де велде чун тавлидгарони услуби модерн шинохта шуданд мусаввир ва муҷассамасоз и пермике симои барҷастаи экспрессионизми с ҳои и белгия мебошад бинои намоишгоҳи умумиҷаҳонии воқеъ дар брюсселро меъмор в буржуа намунаи олии ҷараёни авангардизм шуморидаанд санъати мусиқии белгия таҷассуми маданияти халқҳои аз қадим маскуни ин сарзамин валлонҳо фламандиҳо инчунин ҳолландиҳо олмониҳо ва фаронсавиҳо мебошад дар давраи эҳё мактаби полифонии нидерландӣ ба мусиқии аврупои ғарбӣ таъсири амиқ расонда буд дар садаи хор ва мусиқии калисоӣ маъмул буд асрҳои опера балети композиторони фаронса ва итолиё дар саҳнаи театрҳои брюссел гент ва диг шаҳрҳои белгия гузошта мешуданд маскарад пасторал и п ван малдере аввалин опера мазҳакаи белгиягӣ буд асарҳои композиторони бузурги аврупо р вагнер опера к м вебер ф лист симфония барои инкишофи маданияти мусиқии белгия нақши намоён доштанд композитори оҳангсози белгиягӣ с франкро а намояндаи бузурги романтизм дар мусиқии аврупоӣ меҳисобанд дар садаи композитор ж абсил дирижёр а клюитас скрипканавозон а гертлер а грюмо сароянда ж ван дам шуҳрати ҷаҳонӣ пайдо карданд дар белгия консерваторияҳо мактаби мусиқии калисоӣ ҷамъиятҳои зиёди мусиқӣ иттифоқи композиторон фаъолият доранд дар мамлакат озмунҳои калони байналмилалии пианинонавозони ба номи шоҳбону елизавета дар брюссел арғунуннавозони ба номи и с бах гент квартетҳои торӣ дар шаҳри лйеж инчунин фестивалҳои мусиқии фламандию валлонӣ баргузор мешаванд санъати балет дар белгия мавқеи махсус дошта намоишномаҳо дар ҳамдастӣ бо артистони балет ва балетмейстерҳои давлатҳои аврупо ба саҳна гузошта мешаванд ҳайати труппаҳо ҳамеша гуногунмиллатанд ф баал т брулин л вандервест белгия дамен ходимони бузурги санъати театрии аввали садаи и белгия мебошанд солҳои охир дар белгия драматургияи радиоӣ ва телевизионӣ бештар маъмул шудааст ба масъалаи театр барои бачагон таваҷҷуҳ бештар аст театрҳои лӯхтаки белгия театри авангардии ф нейринг тапос шуҳрати ҷаҳонӣ доранд аввалин филм дар брюссел соли намоиш дода шуда аввали киностудия соли дар шаҳри ҳарревелд таъсис ёфта буд асосан филмҳои мустанад илмӣ оммавӣ ва мардумшиносӣ наворбардорӣ мешуданд аввалин филми овозиро коргардон г шукенсу эҷод кардааст коргардонҳои минбаъда бо истифода аз таҷрибаи филмбардорони англис олмонӣ ва киноавангарди шӯравӣ филм меофариданд филмҳои бародарон ж п ва л жарден ваъда розетта писар кӯдак ки ҳама ҷоизадори кинофестивали байналхалқӣ дар канн мебошанд мавҷи нав дар кинематографияи белгия ҳисобида мешаванд дар белгия чаҳор киностудия ва бузургтарин дар аврупо студияи филмҳои аниматсионии белвизон аз соли фаъолият доранд дар белгия нашрияи махсус бахшида ба кино ба табъ мерасад се мактаби олии кинематография шуъбаҳои кинои як қатор донишгоҳҳо ва академияҳо барои ин соҳа мутахассис тайёр мекунанд корҳои илмӣ таҳқиқотӣ оид ба кино дар синематикаи шоҳонаи брюссел осорхонаи кино донишкадаи миллии кинои илмӣ анҷом дода мешаванд аз соли соле ду маротиба фестивали филмҳои ватанӣ як маротиба дар брюссел ва антверпен кинофестивали байналхалқӣ гузаронида мешавад 
