wiktionary atawa dina édisi sunda katelah wikamus mangrupa proyék sadulur wikipédia nu tujuanana pikeun nyusun hiji kamus wikiwiki nu bébas kaasup tésaurus léxikon dina sadaya basa nuturkeun pamanggih daniel alston wiktionary mimiti disusun désémber maret dua wiktionary munggaran diwangun dina jeung basa séjénna geus mimiti dikembangkeun nu beuki dieu beuki euyeub nu saméméhna mangrupa url samentara nepi ka méi dipindahkeun jadi url pinuh wiktionary kiwari geus mibanda leuwih ti éntri kira sapuluh tumbu anyar dijieun unggal poéna méi teu siga kamus ilaharna nu monolingual atawa bilingual wiktionary mangrupa kamus multibasa jeung antarbangsa nu ngandung harti ngusahakeun bisa ngawengku sadaya kecap ti unggal basa nu aya anjeun bisa nyieun jandéla ka wiktionary ti wikipédia carana tambahkeun na kaca wikipédiana républik indonésia ri nyaéta hiji nagara di asia tenggara nu diliwatan ku gurat khatulistiwa jeung aya di antara buana asia jeung australia sarta antara samudra pasifik jeung samudra hindia indonésia mangrupa nagara kapuloan nu panggedéna sadunya diwangun ku pulo ku kituna disebut ogé nusantara pulo luar jawa dianggap salaku puseurna kalawan populasi disawang yuta jiwa dina taun indonésia minangka nagara nu populasina panglobana kaopat sadunya sarta nagara populasi pangagem islam nu panglobana sadunya sanajan sacara resmi indonésia lain nagara islam wangun pamaréntahan indonésia nyaéta républik kalawan déwan perwakilan rakyat déwan perwakilan daérah jeung présidén nu dipilih langsung ku rahayatna puseur dayeuh nagara indonésia nyaéta jakarta indonésia boga wates wewengkon jeung malaysia di pulo kalimantan papua nugini di pulo papua sarta timor lésté di pulo timor indonésia mangrupa anggota pbb sarta sahiji hijina anggota pbb nu kungsi kaluar ti organisasi éta salian éta indonésia ogé anggota ti asean apec osi jeung g kecap indonésia asalna ti basa latinntina kecap dus nu hartina hindia sarta kecap basa yunani nesos nu hartina pulo jadi lamun ditilik sacara harti kecap indonésia hartina wewengkon hindia kapuloan atanapi kapuloan nu aya di hindia nu nunjukkeun yén ngaran ieu geus aya saméméh indonésia jadi nagara daulat dina taun george earl etnolog nu asalna ti nagara inggris mimiti ngusulkeun sesebutan indunesia jeung malayunesia pikeun pangeusi kapuloan hindia atawa kapuloan melayu murid éarl james richardson logan maké kecap indonésia salaku sinonim ti kapuloan india tapi panulisan akademik walanda di média hindia walanda teu maké kecap indonésia tapi kapuloan melayu maleische archipel hindia wétan walanda nederlandsch oost indi atawa hindia indi wétan de oost sarta insulinde istilah ieu diwanohkeun taun dina novel max havelaar yasana multatuli ngeunaan kritik kana kolonialisme walanda saprak taun ngaran indonésia jadi leuwih ilahar dina lingkungan akademik di luareun walanda sarta golongan nasionalis indonésia maké kecap éta dina widang pulitik adolf bastian ti universitas bérlin ngawanohkeun ngaran ieu dina buku indonesien oder die inseln des malayischen archipels pelajar indonésia munggaran nu maké ngaran ieu nyaéta suwardi suryaningrat ki hajar dewantara nalika anjeunna ngawangun kantor warta di walanda nu ngaranna indonesisch pers bureau dina taun titinggal fosil fosil homo erectus nu ku antropolog ogé dilandi manusa jawa mawa pamadegan yén kapuloan indonésia geus dieusian antara yuta nepi ka taun kaliwat bangsa austronésia nu ayeuna mangrupa mayoritas pangeusi indonésia pindah ka asia tenggara ti formosa maranéhna disawang nepi ka indonésia dina taun sm sarta ngabalukarkeun bangsa mélanésia nu geus aya saméméhna kagigirkeun ka wewengkon nu jauh di beulah wétan kaayaan nu cocog pikeun tatanén ngabalukarkeun geu ayana kaahlian melak paré saprak abad ka sm ku kituna ngabalukarkeun ogé ku lobana désa kota jeung karajaan karajaan leutik tumuwuh jeung mekar dina abad ka m salian ti éta indonésia nu aya di jalur perdagangan laut internasional jeung antar pulo geus jadi jalur lalayaran antara india jeung cina dina sababaraha abad sajarah indonésia saterusna boga loba pangaruh ti kagiatan paniagaan éta ti pangaruh agama hindu jeung buddha sababaraha karajaan ngadeg di pulo kalimantan sumatra jeung jawa saprak abad ka nepi ka abad ka kutai nyaéta karajaan nu pangkolotna di indonésia nu ngadeg dina abad ka di hulu walungan mahakam kalimantan wétan di wewengkon kulon pulo jawa dina abad ka nepi ka ka m aya karajaan tarumanagara dina abad ka aya karajaan malayu nu puseurna di jambi sumatra sriwijaya ngéléhkeun malayu sarta jadi karajaan maritim nu pangkuatna di wewengkon nusantara wewengkon kakawasaanna ngawengku sumatra jawa samenanjung melayu ogé ngawasaan paniagaan di selat malaka selat sunda sarta laut cina kidul kadatangan padagang padagang arab jeung pérsia liwat gujarat india tuluy mawa agama islam samudera pasai nu ngadeg dina taun mangrupa karajaan islam kahiji di indonésia indonésia ogé mangrupa nagara nu kungsi diéréh ku loba nagara ieu di handap nyaéta sababaraha nagara nu kungsi ngaéréh atawa ngajajah sakabéh atawa sabagian wewengkon indonésia nalika urang éropa daratang di mimiti abad ka maranéhna manggih sababaraha karajaan nu gampang diéléhkeun pikeun ngawasaan perdagangan rempah rempah portugis mimiti nepi di palabuan karajaan sunda nyaéta banten jeung sunda kalapa tapi bisa ditundung jeung teras pindah ka wétan ngawasaan maluku dina abad ka walanda ngéléhkeun britania raya jeung portugal iwal di timor portugis disawang mangsa harita ageman kristenkmimiti sumebar dindonésia salaku salah sahiji tujuan imperialisme lawas nu kawanoh salaku g nyaéta gold glory and gospel atanapi emas kajayaan jeung ageman walanda ngawasaan indonésia salaku wewengkon jajahan nepi ka perang dunya ii kamimitina voc tapi tuluy ku pamaréntah walanda saprak awal abad ka walanda nyieun sistim cultuurstelsel sistem pamelakan dina abad ka nyaéta sistim melak kebon kebon garedé sarta pelak paksa nu sakabéhna dilaksanakeun di jawa nu méré kauntungan pikeun walanda nu teu bisa dihasilkeun ku voc dina jaman pamaréntahan panjajahan nu leuwih bébas sanggeus sistim ieu dihapus sanggeus pihak walanda ngawanohkeun kawijakan étis nu ngawengku parobahan pulitik nu tangtu sarta invéstasi nu leuwih gedé di hindia walanda dina jaman perang dunya ii nalika walanda dijajah ku jérman jepang ngawasaan indonésia indonésia dieréh deui dina taun jepang nempo yén para pajuang indonésia mangrupa batur paniagaan nu kooperatif jeung bisa milu jadi prajurit lamun dibutuhkeun sukarno mohammad hatta kh mas mansur jeung ki hajar dewantara dibéré pangajén ku kaisar jepang dina taun dina maret jepang ngawangun hiji komite pikeun kamerdikaan indonésia sanggeus perang pasifik bérés dina taun dina tekenan organisasi nonoman soekarno hatta ngadéklarasikeun kamerdikaan indonésia dina agustus sukarno jadi présidén indonésia sarta mohammad hatta jadi wakil présidén indonésia dina usaha ngawasaan deui indonésia walanda ngirimkeun pasukanna usaha usaha ngalawan pergerakan kamerdikaan indonésia ieu tuluy dipikawanoh ku walanda salaku aksi kapulisian politionele actie atanapi ku indonésia dipikawanoh minangka agrési militér walanda ahirna ngaku kamerdikaan indonésia dina désémber salaku nagara féderal nu disebut républik indonésia sarikat sanggeus aya tekenan ti kalangan internasional utamana amérika sarikat mosi integral natsir dina agustus ngahudangkeun balikna negara kesatuan républik indonésia sarta ngabubarkeun républik indonésia sarikat dina jaman an jeung an pamaréntahan sukarno milu sakaligus naratas gerakan non blok awalna tapi tujuanna sangkan leuwih deukeut jeung blok sosialis saperti républik rahayat cina jeung yugoslavia taun an minangka saksi ayana konfrontasi militér jeung malaysia konfrontasi sarta kateupuasan kana héséna ékonomi salajuna dina aya kajadian gs nu nyababkeun maotna jendral sarta sababaraha perwira tengah lianna kaluar kakuatan anyar nu dilandi orde baru ordeu anyar nu nuduh partéy komunis indonésia salaku dalang kajadian jeung boga maksud ngaléngsérkeun pamaréntahan nu keur aya sarta ngarobah dasar nagara kana paham sosialis komunis tuduhan ieu sakaligus dijadikeun alesan pikeun ngaganti pamaréntahan saméméhna dina paréntah sukarno kana pamaréntahan nu anyar jendral soeharto jadi présidén indonésia dina taun maké alesan pikeun ngamankeun nagara tina bahya komunisme ratusan rébu warga indonésia nu dianggap milu pihak komunis ditelasan samentara loba warga indonésia nu keur aya di luar negri teu wanieun mulih ka indonésia sarta teras dicabut kawarganagaraanna jaman kakawasaan soeharto dilandi orde énggal sarta jaman pamaréntahan sukarno disebut orde lawas soeharto ngagunakeun ékonomi néoliberal sarta hasil ngadatangkeun raloba invéstasi luar negri asup ka indonésia sarta ngahasilkeun pamekaran ékonomi nu gedé sanajan teu rata dina awal rézim orde énggal kawijakan ékomomi indonésia disusun ku sababaraha urang ékonom lulusan universitas california berkeley nu dilandi mafia berkeley soeharto ahirna dipaksa léngsér ti jabatanna ku aksi démonstrasi sarta kaayaan ékonomi nagara nu goréng dina taun sanggeus léngsérna suharto saprak nepi ka indonésia miboga tilu présidén bacharuddin jusuf habibie abdurrahman wahid sareng megawati sukarnoputri dina taun diayakeun pamilihan umum hiji poé nu panggedéna sadunya sarta susilo bambang yudhoyono kapilih salaku présidén sawatara wengkon indonésia ngusahakeun pikeun misahkeun manéh saperti papua kulon jeung maluku kidul timor wétan resmi misah ti indonésia dina taun sanggeus taun dina administrasi pbb jadi nagara timor lésté dina désémber jeung maret di wewengkon acéh sarta nias ngalaman lini nu nelasan rébuan jiwa tingali lini samudra hindia jeung lini sumatra maret kajadian ieu disusul ku lini di yogyakarta jeung sunami di wewengkon basisir pangandaran dina taun sarta caah leutak di sidoarjo saprak taun indonésia miboga pamaréntahan républik démokrasi présidénsial multipartéy sistim pulitik indonésia didasarkeun kana trias politika législatif éksekutif jeung yudikatif kakawasaan législatif dibogaan ku majelis permusyawaratan rahayat mpr mpr indonésia pernah jadi lembaga nagara pangluhurna sarta mangrupa hiji kamar unikameral tapi sanggeus améndmén ka uud indonésia mpr sanés lembaga nu pangluhurna deui sarta komposisi kaanggotaanna ogé robah saprak mpr miboga sistim parlemén dua kamar bikameral nu disusun ku anggota déwan perwakilan rahayat indonésia dpr nu pajabatna ti jalur partéy pulitik sarta ditambih ku anggota déwan perwakilan daérah indonésia dpd nu minangka wakil propinsi ti jalur indepénden anggota dpr jeung dpd dipilih langsung ku rahayat dina pamilihan umum législatif sarta diangkat pikeun masa jabatan lima taun lembaga éksekutif museur kana présidén wakil présidén jeung kabinét kabinét di indonésia mangrupa kabinét présidénsial jadina mentri mibanda tanggung jawab ka présidén lembaga yudikatif dilaksanakeun ku mahkamah agung komisi yudisial jeung mahkamah konstitusi tapi kamentrian hukum jeung hak asasi manusa tetep aya indonésia ayeuna miboga propinsi propinsi miboga status husus propinsi dibagi kana kabupatén jeung kotamadya nu dibagi deui kana kacamatan babagian administratifna lanjut deui nepi ka bagian nu pangleutikna nyaéta rukun tatangga rt nu mangrupa daérah tingkat ka unggal propinsi miboga dprd propinsi salaku badan législatif wewengkon sareng gubernur salaku puseur badan éksekutif wewengkon unggal kabupatén miboga dprd kabupatén salakeun badan législatif wewengkon sareng bupati salaku puseur badan éksekutif wewengkon unggal kotamadya miboga dprd kotamadya salaku badan législatif wewengkon sareng walikota salaku puseur badan éksekutif wewengkon sadayana dipilih langsung ku rahayat langku pamilihan umum tapi di jakarta wewengkon husus ibu kota jakarta euweuh dprd kabupatén atanpai kotamadya ku sabab kabupatén administrasi jeung kota administrasi di jakarta sanés wewengkon otonom propinsi acéh daérah husus yogyakarta papua kulon jeung papua miboga hak husus sarta tingkat otonomi nu leuwih luhur ti propinsi nu lian misalna acéh boga hak pikeun nagntukeun sistim hukumna sorangan dina taun acéh mimiti maké hukum syariah yogyakarta miboga status daérah husus salaku pangakuan kana pentingna yogyakarta dina ngarojong indonésia nalika révolusi propinsi papua baheulana disebut irian jaya miboga status otonomi husus taun dki jakarta mangrupa wewengkon husus ibu kota nagara timor portugis digabungkeun ka wewengkon indonésia minangka propinsi timor wétan dina nu teras misahkeun manéh liwat réferéndum jadi nagara merdika timor lésté pulo sumatra pulo jawa kapuloan sunda alit pulo kalimantan pulo sulawesi kapuloan maluku pulo papua indonésia mangrupa nagara kapuloan di asia tenggara nu miboga pulo kalawan kirang langkung pulo heunteu dieusian nu nyebar di wewengkon khatulistiwa kira kira ti bw bw sarta aya di antara buana nyaéta asia jeung australia oséania dumasar kana undang undang di indonésia pamaréntah puseur jeung daérah miboga anggaran atikan ti anggaran nagara jeung anggaran daérah salian ti upah guru jeung biaya kadinasan tapi dina taun dana nu disadiakeun karak sistim ékonomi indonésia awalna dirojong ku ayana oeang repoeblik indonesia ori minangka mata uang kahiji indonésia nu sanggeusna ganti jadi rupiah dina jaman pamaréntahan orde lawas indonésia heunteu sapinuhna ngagunakeun sistim ékonomi kapitalisme tapi dicampurkeun jeung sistim nasionalisme ékonomi pamaréntah nu masih anyar raloba milu kana produksi nu boga pangaruh ka masarakat ditambah ku kaayaan pulitik nyababkeun ayana kateustabilan ékonomi nagara pamaréntahan orde énggal geura maké disiplin ékonomi pikeun neken inflasi stabilisasi mata uang pangaturan tambut luar nagri sarta ngondang investasi asing dina jaman an harga minyak bumi nu naék nyababkeun naékna angka ékspor sarta tingkat tumbuh ékonomi rarata nu luhur saloba antara taun nepi ka parobahan ékonomi salajengna dina jaman an saperti dérégulasi kauangan jeung déflasi teras ngalirkeun invéstasi asing ka indonésia hususna dina industri industri nu ngarah ka ékspor antara nepi ka ékonomi indonésia ngalaman kamunduran dina ahir an ku sabab krisis ékonomi di raloba wewengkon asia keur éta nu dibarengan ku réngséna pamaréntahan orde énggal sarta mundurna soeharto salaku présidén dina méi pertumbuhan pdb indonésia dina jeung leuwih ti tapi akibatna heunteu boga pangaruh loba dina tingkat pangangguran nyaéta perkiraan taun masarakat hirup di handapeun gurat kamiskinan sarta aya masarakat hirup kalawan panghasilan kirang ti as sapoé indonésia miboga raloba sumber daya alam saperti minyak bumi timah gas alam nikel kai bauksit taneuh subur batu bara emas jeung pérak kalawan babagian lemah tatanén perkebonan tegalan leuweung sarta lianna kalawan wewengkon irigasi km hasil tatanén nu utama saperti béas entéh kopi rempah rempah jeung karét widang jasa mangrupa panyumbang pdb nu panggedéna nyaéta dina pdb industri sareng tatanén sanajan kitu widang tatanén miboga pagawé nu leuwih loba ti widan séjénna nyaéta ti yuta jiwa widang jasa sarta widang industri sanajan kitu lembaga transparency international nempatkeun indonésia di paringkat ka ti nagara dina indéks persépsi korupsi taun dumasar kana sénsus populasi taun indonésia miboga kirang langkungna yuta jiwa sarta diperkirakeun taun miboga yuta jiwa yuta leuwih ti ngeusian pulo jawa nu mangrupa pulo nu panglobana pangeusina sakaligus pulo tempatna ibu kota jakarta kalobaannana urang indonésia mangrupa urang austronésia sarta aya ogé kelompok urang mélanésia polinésia jeung mikronésia utamina di indonésia beulah wétan aya ogé urang nu asalna ti luar nagri saperti étnis tionghoa india jeung arab indonésia miboga kira kira yuta populasi urang tionghoa islam mangrupa agama mayoritas nu pangagemna saloba kira kira urang indonésia nu nyababkeun indonésia salaku nagara kalawan populasi muslim nu panglobana sadunya umat lian saperti kristen protéstan kristen katolik hindu buddha jeung sajabana pamaréntah indonésia ogé sacara resmi ngakuan agama konghucu indonésia miboga basa indonésia salaku basa kahijian jeung basa nasional indonésia ogé kaasup salah sahiji nagara kareng basa panglobana di dunya laloba basa miboga rébuan panyatur tapi kaayaanna kaancam ku sabab generasi ngorana teu nyaturkeunna deui sarta para panyatur pindah ka basa nasional indonésia miboga kira kira kelompok étnis nu boga rupa rupa warisan budaya nu mekar sairing jaman nu ogé dipangaruhan ku kabudayaan india arab cina éropa sarta kaasup ogé budaya sorangan melayu saperti kasenian wayang ti wewengkon jawa jeung bali nu midangkeun carita carita mitologi hindu kawas ramayana jeung baratayuda ogé carita carita adaptasi kaayaan modéren aya ogé kasenian tarian contona ti sumatra saperti tari ratéb meuseukat jeung tari seudati ti acéh aya ogé seni sisindiran gurindam jeung sajabana ti raloba wewengkon misalna melayu salah sahiji budaya pakéan ti indonésia nyaéta batik sababaraha wewengkon nu katelah ti industri batikna saperti yogyakarta surakarta cirebon pandeglang garut tasikmalaya jeung pekalongan busana lian ti wewengkon indonésia saperti baju kurung jeung songkétna ti sumatra kulon minangkabau kaén ulos ti sumatra kalér batak kabaya baju bodo ti sulawesi kidul koteka ti papua jeung sajabana olahraga nu populér di indonésia utamina badminton jeung maén bal olahraga tradisional saperti takraw jeung karapan sapi pasanggiri adu tempur contona caci di florés sarta pasola di sumba olahraga béla diri nu populér di indonésia misalna saperti pencak silat raloba wewengkon indonésia miboga musik tradisionalna sorangan aya ogé musik tradisional campuran saperti keroncong nu dipangaruhan ku portugis di wewengkon tugu jakarta msik indonésia lianna saperti dangdut nyaéta musik aliran melayu modéren nu dipangaruhan ku musik india alat musik tradisional indonésia di antarana sangu mangrupa kadaharan utama di lolobana wewengkon indonésia sambel saté baso soto jeung sangu goréng nyaéta sababraha conto kadaharan masarakat indonésia pilem kahiji nu diproduksi di nusantara nyaéta pilem taun kalawan judul loetoeng kasaroeng nu dijieun ku sutradara walanda g kruger jeung l heuveldorp dina jaman hindia walanda pilem ieu dijieun ku pausahaan pilem jawa nv di bandung sarta diputer kahiji kalina dina désémber di téater elite and majestic bandung popularitas industri pilem indonésia muncak dina jaman an sarta diputer di raloba bioskop di indonésia antawis nepi ka jumlah pilem indonésia nu dirilis unggal taunna teras ningkatan pilem laskar pelangi mangrupa pilem kalawan pamasukan anu panglobana sapanjang sajarah pilem di indonésia nepi ka danget ieu figur penting dina sastra modéren indonésia saperti panulis walanda multatuli nu méré kritikan kana kalakuan walanda ka indonésia dina jaman panjajahan walanda muhammad yamin jeung hamka nu mangrupa panulis sarta pulitisi pra kamerdikaan sarta pramoedya ananta toer panulis novel indonésia nu kakoncara salah sahiji conto panulis puisi indonésia misalna chairil anwar raloba urang indonésia miboga tradisi lisan nu kiat nu ngarojong dina nerangkeun sarta ngamumulé kaayaan budayana wewengkon indonésia miboga raloba rupa rupa mahluk hirup ku kituna ku sababaraha sumber nyebatkeun yén wewengkon lingkungan indonésia mangrupa mega biodiversity atanapi anéka rupa mahluk hirup nu loba rupa rupa mahluk hirup indonésia aya di paringkat ka sadunya sanggeus brasil jeung républik démokratik kongo sanajan kitu guinness world records dina taun pernah nyutat rékor indonésia salaku nagara nu panggancangna ruksak leuweungna sadunya unggal taunna indonésia dituar leuweungna saluas yuta héktar karuksakan ieu aya di wewengkon hulu jero leuweung hutan nu ngaruksak ogé wewengkon di hilir basisir kimia mangrupa élmu ngeunaan struktur sipat wangunan jeung réaksi unsur jeung sanyawa kimiawi kimia sacara husus dibagi kana sababaraha cabang utama sababaraha nu sipatna meuntas disiplin sarta cabang cabang nu leuwih husus artikel utama tata ngaran zat kimia tata ngaran dimaksudkeun kana sistem pikeun méré ngaran sanyawa kimiawi sanyawa organik dingaranan nurutkeun sistem tata ngaran organik sanyawa anorganik dingaranan nurutkeun sistem tata ngaran anorganik artikel utama atom atom mangrupa bagéan tina sistem kimiawi pangleutikna nu teu bisa dibeulah dibagi bagi deui artikel utama unsur kimiawi unsur mangrupa bahan nu ngawengku atom atom nu boga wilangan jumlah proton nu tinangtu dina intina wilangan ieu dipiwanoh salaku wilangan atom unsur conto sakabéh atom nu boga proton na intina disebut atom unsur karbon sedengkeun sakabéh atom nu boga proton na intina disebut unsur uranium pintonan nu pangmerenahna pikeun unsur unsur aya dina tabel periodik nu ngagolongkeun unsur unsur dumasar kamiripan sipat kimiawina daptar unsur ogé bisa ditempo dina susunan daptar unsur dumasar ngaran dumasar lambang jeung dumasar wilangan atom artikel utama sanyawa kimiawi sanyawa mangrupa zat nu dibentuk tina dua atawa leuwih unsur dina babandingan nu tetep nu nangtukeun wangunanna misal cai mangrupa sanyawa nu ngandung hidrogén jeung oksigén dina babandingan dua ka hiji sanyawa dibentuk jeung dibeulah ku réaksi kimiawi artikel utama molekul molekul mangrupa bagéan pangleutikna nu teu bisa dibeulah deui tina hiji sanyawa kimiawi nu mibanda sipat kimiawi jeung fisik unik nu tinangtu hiji molekul diwangun ku dua atawa leuwih atom nu kabeungkeut artikel utama beungkeut kimiawi beungkeut kimiawi mangrupa gaya nu nahan ngabeungkeut atom atom dina molekul atawa kristal dina loba sanyawa basajan tiori beungkeut valénsi jeung konsép wilangan oksidasi bisa dipaké pikeun ngaduga duga struktur jeung wangunan molekular nu sarupa tiori tiori tina fisika klasik bisa dipaké pikeun ngaduga duga struktur struktur ionik mun diterapkeun ka sanyawa nu leuwih pajeulit samodél kompléks logam tiori beungkeut valénsi gagal jeung kudu aya pangaweruh nu leuwih jero nu dumasar kana mékanika kuantum artikel utama fase zat fase mangrupa hiji wujud sistem fisik makroskopis nu mibanda wangunan kimiawi jeung sipat fisik nu rélatif sarua saragam nyaéta dénsiti struktur kristal indéks réfraktif jsb conto fase nu urang paling wawuh nyaéta padet cair jeung gas fase nu teu pati dipikawanoh di antarana plasma kondensat bose einstein kondensat fermionik jeung fase bahan magnetik paramagnetik sarta ferromagnetik artikel utama réaksi kimiawi réaksi kimiawi mangrupa transformasi parobahan dina struktur molekul réaksi kieu bisa ngahasilkeun napelna hiji molekul ka nu séjénna pikeun ngawangun molekul nu leuwih gedé beulahna molekul jadi dua atawa leuwih molekul nu leuwih leutik atawa wangun ulang atom atom dina jero molekul réaksi kimiawi salawasna ngalibetkeun dibentuk atawa dipegatkeunana beungkeut kimiawi artikel utama tiori kuantum tiori kuantum ngagambarkeun paripolah zat dina skala nu heureut pisan ieu téh prinsipna mah ngamungkinkeun pikeun ngagambarkeun sakabéh sistem kimiawi ngagunakeun tiori ieu tapi sacara matematis rumit sarta teu bisa diduga duga praktékna ukur sistem kimiawi nu pangbasajanna nu bisa réalistis ditalungtik dina kontéks mékanika kuantum murni ieu gé lumangsung maké loba pendekatan perkiraan misalna density functional theory ku sabab éta pangaweruh mékanika kuantum nu leuwih jero tur mérélé teu pati perlu pikeun lolobana kimia da penting aubna tiori ieu hususna pendekatan orbital bisa dilenyepan sarta diterapkeun dina kontéks nu leuwih basajan hukum hukum kimiawi sabenerna mangrupa hukum fisika hu diterapkeun na sistem kimiawi konsép paling fundaméntal dina kimia nyaéta hukum konservasi massa nu ngunikeun yén euweuh parobahan kuantitas zat nu kaukur dina hiji réaksi kimiawi biasa fisika modérn mintonkeun yén tétéla énergi nu conserved jeung yén énergi jeung massa raket patalina konservasi énergi saterusna nungtun kana konsép penting ngeunaan kasatimbangan térmodinamik jeung kinetik prancis kuna alkemie arab al kimia seni transformasi énsiklopédi nyaéta kompendium tinulis pangaweruh manusa istilah éta asalna tina kecap basa yunani enkyklios paideia in a circle of instruction tina kawas sirkuit tina sirkuit jeung nu hartina instruksi énsiklopédi sipatna bisa umum ngandung artikel artikel dina jejer ti rupa rupa widang salah sahiji contona encyclopdia britannica atawa bisa ogé husus hiji widang saperti énsiklopédi sunda jeung énsiklopédi filosofi aya ogé énsiklopédi nu ngawengku jejer jejer nu lega tina jihat budaya atawa bangsa kayaning great soviet encyclopedia jeung énsiklopédi indonésia catetan catetan nu sarupa jeung énsiklopédi geus dijieun ti jaman sajarah manusa kénéh ngan istilah énsiklopédi kakara dipaké dina abad ka loba élmuwan jaman baheula contona aristotle geus usaha nuliskeun kalawan gembleng sakabéh pangaweruh manusa sanajan john harris dina karyana lexicon technicumnu mindeng disebut dipuji kana jasa maneuhkeun format énsiklopédi nu kawas ayeuna dina taun dokter inggris thomas browne dina taun geus sacara husus maké kecap énsiklopédi pikeun ngagambarkeun kompendiumna artikel ieu bagian ti wikipédia nu mangrupa énsiklopédi alkémi nujul kana prakték protoilmiah kuna nu ngagabungkeun unsur unsur kimia fisika seni semiotik métalurgi tatamba astrologi tasaup jeung agama udagan umum nu utama para alkémis nyaéta pikeun manggihan cara pikeun ngarobah timah jadi emas alkémi bisa dianggap mangrupa bibit buit élmu modérn kimia nu ngagunakeun rumusan aturan métode ilmiah alkémi asalna tina kecap basa arab al kimiya atawa al khimiya atawa nu jigana diwangun tina kecap al jeung kecap basa yunani chymeia nu hartina cast together pour together weld alloy jsb tina chymatos that which is poured out an ingot persepsi umum ka alkémis dianggap élmuwan palsu nu hayang ngarobah timah jadi emas nu yakin yén sagala zat dijieunna tina opat unsur bumi hawa seuneu jeung cai and dabbled around the edges of mysticism and sihir sangkan bisa ngarti alkémis bisa dibantu ku ngabayangkeun kumaha kahébatan sihir dina ngarobah hiji barang jadi barang séjénna dina budaya nu teu miboga pangaweruh formal ngeunaan fisika jeung kimia nepi ka abad ka alkémi dianggap salaku élmu sacara daria di éropa misalna isaac newton neuleuman seni ieu dina waktu nu cukup lila alkémis utama séjénna di éropa nyéta roger bacon saint thomas aquinas jeung thomas browne alkémi mimiti nyirorot pamorna dina abad ka ku lahirna kimia modérn nu nyadiakeun framework nu leuwih precise and reliable framework for matter transmutations and medicine within a new grand design of the universe based on rational materialism ngaran alkémi sabenerna ngawengku sababaraha tradisi filosofis nu ngampar ti opat milenia lan tilu benua jeung deuih kacenderungan basana nu ngarusiah lan simbolik ngahesekeun cukcrukan hubungan sarta silih pangaruhanana urang bisa ngabédakeun sahenteuna aya dua leunjeuran nu katémbong umumna mandiri sahanteuna dina tahap awalna alkémi cina nu museur di cina jeung wewengkon nu kapangaruhan ku budayana sarta alkémi kulon nu puseurna géséh liwat rébuan taun antara mesir yunani jeung roma dunya islam nu ahirna balik deui ka éropah alkémi cina raket pisan patalina jeung taoisme sedengkeun alkémi kulon ngembangkeun sistim filosofis nu mandiri kalayan hubungan anu kacida déétna jeung ageman ageman nu umum di kulon alkémis kulon sacara umum nyukcruk sasakala senina ka mesir kuna metallurgy and mysticism were inexorably tied together in the ancient world as the transformation of drab ore into shining metal must have seemed to be an act of magic governed by mysterious rules it is claimed therefore that alchemy in ancient egypt was the domain of the priestly class kota iskandariah di mesir mangrupa puseur élmu alkémi and retained its preminence even after the decline of ancient egyptian culture through most of the greek and roman periods hanjakalna praktis teu hiji hiji acan catetan alkémi mesir nu salamet catetan catetan éta teh mun memang pernah aya jigana musna nalika kaisar diocletian marentah dimusnahkeunana diduruk buku buku alkémi sanggeus hasil numpes baruntakna iskandariah nu geus jadi puseur alkémi mesir alkémi mesir utamana dipikawanoh ngaliwatan tulisan filosof hellenis yunani kuna nu saterusna kasalametkeun satutasna ditarjamahkeun di jaman islam urang romawi ngadopsi alkémi jeung métafisik ti yunani sakumaha maranéhna ngadopsi lolobana pangaweruh jeung filosofi yunani dina panungtungan kamaharajaan romawi filosofi alkémis yunani ngagabung jeung filosofi hermetik urang mesir lindsay dina mangsa tumuwuhna pangaruh kristen sanggeus runtagna kakaisaran romawi fokus kamajuan alkémi pindah ka tatar arab alkémi islam leuwih loba dipikanyaho sabab dokuméntasina leuwih hadé malahan mah tulisan tulisan nu leuwih heubeul nepi ka mangsa harita disalametkeun dina mangrupa tarjamah islam arab burckhardt p ku sabab kuatna patali kana budaya yunani jeung romawi alkémi kalawan gampang bisa ditarima dina filosofi kristen ongkoh para alkémis éropah pertengahan ogé sacara éksténsif nyerep pangaweruh alkémi islam gerbert of aurillac nu engkéna jadi pope silvester ii mangrupa di antarana nu munggaran mawa sains islam ka éropah ti spanyol jalma jalma séjénna kawas adelard of bath nu hirup dina abad ka mawa pangaweruh séjénna ngan nepi ka abad ka wah lieur euy alkémi éropah tetep lumangsung dina cara kieu nepi ka mangsa medalna renaissance unsur kimia kadang ukur disebut unsur téh mangrupa matéri nu disusun ku atom atom nu jumlah proton jero intina sarua tah jumlah proton ieu nu katelah wilangan atom unsur pikeun conto sakabéh atom nu jumlah proton na intina aya disebutna atom unsur karbon jeung sakabéh atom nu boga proton na intina disebut atom unsur uranium di dieu disadiakeun daptar unsur nurutkeun ngaran nurutkeun lambang jeung nurutkeun wilangan atom paling merenah mun dipintonkeun dina bentuk tabel periodik nu ngumpulkeun nyusun unsur unsur dumasar kana kamiripan sipat sipatna atom atom unsur nu sarua nu intina ngandung jumlah neutron nu béda disebut isotop unsur unsur murni bisa aya dina kaayaan unit monoatomik diatomik atawa poliatomik nu disusun ku atom atom nu sarupa nu kieu disebutna alotrop ngaran resmi unsur unsur kimiawi ditangtukeun ku international union of pure and applied chemistry iupac nu sacara umum nyokot ngaran nu dipilih ku nu manggihanana unsur kimiawi ogé dibéré lambang kimiawi nu unik dumasar kana ngaran unsurna teu kudu basa inggris pikeun conto karbon lambangna c ari sodium vérsi inggris lambangna na tina kecap latin natrium lambang kimiawi dipaké sacara internasional sedengkeun ngaran unsurna bisa waé ditarjamahkeun kana basa séwang séwangan lambang kimiawi ditulisna kapital aksara kahiji sedengkeun ngaran lengkepna mah henteu samodél dina conto tadi iwal mun aya di awal kalimah unsur unsur bisa ngagabung réaksi jadi sanyawa murni samodél cai uyah oksida jeung sanyawa organik umumna sanyawa sanyawa ieu mibanda hiji wangunan stoikiométri jeung struktur sarta sipat nu mandiri sababaraha unsur utamana unsur logam ngagabung jadi struktur anyar nu wangunanana bisa rupa rupa samodél alloy logam dina kasus modél kieu leuwih merenah nyebut fase batan sanyawa sacara umum bahan kimia bisa waé diwangun ku campuran rupa rupa nu di luhur unsur panghampangna nyaéta hidrogén h jeung hélium he sakabéh unsur nu bareurat dijieun boh alami atawa artifisial maké rupa rupa cara nukléosintésis kaasup fisi nuklir nepi ka aya unsur dina jihat ieu aya téh ngandung harti kungsi kasaksian ayana najan ukur saéhé hasil luruhan nu bisa dibédakeun ti unsur lianna ti nu ieu aya sacara alami di marcapada nu genep ti antarana aya dina jumlah renik téhnésium nomer atom prométium astatin fransium néptunium jeung plutonium unsur nu ieu ditambah kalifornium geus kadetéksi aya di mayapada dina spéktra béntang jeung supernova tempt kabentukna unsur radioaktif nu umurna pondok atom mangrupa komponén sistem kimiawi pangleutikna nu teu bisa dibeulah dibagi deui kecap ieu i diturunkeun tina kecap yunani atomos teu bisa dibagi tina a teu jeung tomos beulah biasana ngandung harti atom kimiawi komponén dasar molekul jeung zat biasa atom teu bisa dibeulah deui ku réaksi kimiawi tapi ayeuna geus kapanggih yén atom ogé disusun ku partikel subatomik nu leuwih leutik diaméter atom umumna antara pm nepi ka pm rupa rupa zat dina kahirupan sapopoé mangrupa atom atom nu mibanda ciri mandiri kaayaan partikel kitu rupa mimiti diajengkeun ku filsuf yunani sapertos democritus leucippus jeung ku para epicureans tapi ku sabab teu bari dipaluruh kumaha benerna konsép éta tilem nepi ka diangkat deui ku rudjer boscovich dina abad ka nu saterusna ku john dalton diterapkeun dina kimia rudjer boscovich ngedalkeun téorina dumasar ka mékanika newtonian taun dina theoria philosophiae naturalis redacta ad unicam legem virium in natura existentium numutkeun boscovich atom téh mangrupa titik nu teu mibanda struktur nu némbongkeun gaya silih tolak jeung silih betot saluyu jeung jarakna john dalton maké téori atom pikeun nerangkeun naha gas salawasna pacampur dina babandingan nu basajan ku ayana hasil gawé amedeo avogadro dina abad ka para ilmuwan mimiti bisa ngabédakeun atom jeung molekul dina mangsa modérn atom geus bisa ditengetan sacara ékspériméntal sakumaha nu kabukti ayeuna tétéla atom sorangan disusun ku partikel nu leuwih leutik nyatana ampir sakabéh atom mangrupa rohangan kosong di tengahna mangrupa inti positip nu leutik nu diwangun ku nukleon proton jeung neutron sedengkeun sésana dieusi ku cangkang cangkang éléktron nu saimbang atom salawasna boga muatan nétral ku ayana éléktron jeung proton nu jumlahna sarua atom umumna digolongkeun dumasar wilangan atomna saluyu jeung jumlah proton na jero atom misalna atom karbon nyaéta atom nu boga proton sakabéh atom nu boga wilangan atom nu sarua mibanda rupa rupa sipat fisik tur némbongkeun paripolah kimiawi nu sarua rupa rupa atom dibéréndélkeun na tabel periodik atom nu mibanda wilangan atom nu sarua tapi beurat atom nu béda sabab béda jumlah neutronna disebut isotop atom nu pangbasajanna nyéta atom hidrogén nu mibanda nomer atom jeung ngandung ukur hiji proton jeung hiji éléktron atom h ieu jaman kiwari mangrupa salah sahiji fokus subjék dina panalungtikan ilmiah utamana dina munggaran mekarna tiori kuantum polah kimiawi atom loba pisan disababkeun ayana interaksi antaréléktron utamana éléktron nu aya dina cangkang pangluarna disebut éléktron valénsi boga pangaruh nu panggedéna kana paripolah kimiawi éléktron nu di jero nu lain di cangkang pangluarna ogé méré pangaruh ngan biasana dina hal mangaruhan muatan positif na inti atom aya kacenderungan nu kuat pikeun atom atom pikeun sakabéhna ngeusi atawa ngosongkeun cangkang éléktron luarna nu na hidrogén jeung hélium boga rohangan pikeun dua éléktron sedengkeun di sakabéh atom séjén boga rohangan pikeun dalapan ieu kahontal ku maké éléktron babarengan jeung atom tatangga atawa ku cara nyokot éléktron sagemblengna ti atom séjén nalika éléktron dipaké bareng beungkeut kovalén ngawujud antara dua atom beungkeut kovalén mangrupa beungkeut atomik nu pangkuatna nalika hiji atawa leuwih éléktron sagemblengna dipiceun ti hiji aton ka atom séjénna mangka kabentuk ion ion mangrupa atom nu mibanda muatan alatan teu saimbangna jumlah proton jeung éléktron ion nu narima éléktron disebut anion muatanna négatip atom nu kaleungitan ngaleupaskeun éléktron disebut kation muatanna positip kation jeung anion silih katarik alatan gaya coulomb antara muatan positip jeung négatip tarikan ieu disebutna beungkeutan ionik nu kakuatanana leuwih lemah batan beungkeutan kovalén sakumaha nu geus dipedar di luhur beungkeutan kovalén nunjukkeun kaayaan nalika éléktron dibagi saimbang antara atom atom sedengkeun beungkeutan ionik nunjukkeun yén éléktron sagemblengna dipasrahkeun ka anion iwal ti sababaraha kasus ékstrim teu hiji ogé ti ieu gambaran sagemblengna bener dina lolobana beungkeutan kovalén éléktron teu kabagi sarwa saimbang leuwih loba ngumpul di atom éléktronégatip nu matak beungkeutan kovalén mibanda sababaraha ciri ionik sarua ti éta dina beungkeutan ionik éléktron kadang sakeudeung ngumpul di atom nu leuwih éléktropositip nimbulkeun sababaraha ciri kovalén na beungkeut ionik perang bubat dimaksudkeun ka hiji kajadian perang antara rombongan karajaan sunda ngalawan karajaan majapahit nu lumangsung di bubat wewengkon kalér majapahit taun m dina pararaton kajadian perang ieu disebut pabubat atawa pasundabubat rombongan ti karajaan sunda harita mangrupa aleutan raja sunda jeung pangagung karajaan kaasup calon prameswari nyaéta dyah pitaloka atawa citraresmi putri raja sunda nu dilamar pikeun nyanding jeung hayam wuruk raja majapahit nalika nepi ka wewengkon bubat aleutan calon pangantén dipegat ku utusan patih gajah mada nu ménta sangkan diah pitaloka dipasrahkeun ka hayam wuruk salaku séba taluk karajaan sunda ka karajaan majapait ngarasa dihina jeung dihianat ku ieu paménta raja sunda teu sadia masrahkeun putrina ka majapahit dina pamustunganana sakabéh rombongan karajaan sunda perang campuh bégalan pati ngalawan pasukan majapait nu jauh leuwih loba dina ieu kajadian ampir sakabéh rombongan karajaan sunda gugur kaasup dyah pitaloka nu labuh tumangan maéhan manéh numutkeun carita parahyangan raja sunda nu ngalaman ieu kajadian disebutna keuna ku kalawisaya téh nyaéta prabu maharaja nu mingpin karajaan sunda salila taun sedeng nurutkeun pustaka pararatwan i bhumi jawadwipa bagian tina naskah wangsakerta nu disusun ku pangéran wangsakerta saparakanca ngaran ieu raja téh linggabuana kajadian ieu kaunggel ogé dina kidung sunda karajaan sunda m numutkeun naskah wangsakerta mangrupa karajaan nu ngadeg ngaganti tarumanagara nu kabagi dua jeung kembaranana galuh karajaan sunda diadegkeun ku tarusbawa taun caka sunda m masih numutkeun naskah wangsakerta karajaan sunda ogé ngawengku wilayah anu kiwari jadi provinsi lampung sanggeus putri karajaan lampung nikah jeung putra mahkota karajaan sunda lampung dipisahkeun ti bagéan karajaan sunda nu di pulo jawa ku selat sunda saméméh ngadeg salaku karajaan anu mandiri sunda téh mangrupa bawahan tarumanagara raja tarumanagara nu panungtung sri maharaja linggawarman atmahariwangsa panunggalan tirthabumi maréntah ukur tilu taun m kawin ka déwi ganggasari ti indraprahasta ti ganggasari anjeunna gaduh dua putra duanana awéwé déwi manasih cikalna kawin ka tarusbawa ti sunda sedengkeun nu kadua sobakancana kawin ka dapuntahyang sri jayanasa nu salajéngna ngadegkeun karajaan sriwijaya nalika linggawarman pupus kakawasaan tarumanagara ragrag ka minantuna tarusbawa hal ieu ngabalukarkeun pangawasa galuh wretikandayun baruntak ngaleupaskeun diri ti tarumanagara sarta ngadegkeun galuh nu mandiri ti pihak tarumanagara sorangan tarusbawa ogé teu hayang neruskeun karajaan tarumanagara tarusbawa lajéng mindahkeun kakawasaanana ka sunda sedengkeun tarumanagara dirobah jadi bawahanana anjeunna diwastu dijenengkeun raja sunda dina poé radite pon suklapaksa bulan yista taun saka kira méi m sunda jeung galuh ieu sapuk yén wates karajaanana téh nyaéta walungan citarum sunda di béh kulon galuh di béh wétan putra tarusbawa nu cikal rarkyan sundasambawa pupus anom kénéh ninggalkeun hiji putra istri nay sekarkancana putuna ieu lajéng ditikah ku rahyang sanjaya ti galuh dugi ka gaduh putra hiji rahyang tamperan nalika tarusbawa pupus kakawasaan sunda ragrag ka sanjaya nu dina taun éta ogé hasil ngarebut kakawasaan galuh ti rahyang purbasora nu ngarebut kakawasaan galuh ti ramana bratasenawa rahyang séna ku kituna dina leungeun sanjaya sunda jeung galuh ngahiji deui pikeun neruskeun kakawasaan ramana nu nikah ka putri raja keling kalingga taun sanjaya masrahkeun kakawasaan sunda galuh ka putrana tamperan di keling sanjaya nyepeng kakawasaan salila taun nu lajéng diganti ku putrana ti déwi sudiwara rarkyan panangkaran rahyang tamperan ngawasa sunda galuh salila tujuh taun lajéng ngabagi kakawasaan ka dua putrana sang manarah dina carita rahayat disebut ciung wanara di galuh sarta sang banga hariang banga di sunda sang banga prabhu kertabhuwana yasawiguna hajimulya jadi raja salila taun tapi ngawasa sundana mah ti taun ti déwi kancanasari turunan demunawan ti saunggalah sang banga gaduh putra ngaranna rarkyan medang nu salajéngna neruskeun kakawasaanana di sunda salila taun maké gelar prabhu hulukujang ku sabab putrana istri rakryan medang ngawariskeun kakawasaanana ka minantuna rakryan hujungkulon atawa prabhu gilingwesi ti galuh putra sang mansiri nu ngawasa sunda salila taun ku sabab rakryan hujungkulon ieu ogé putraan istri mangka kakawasaan sunda lajéng ragrag ka minantuna rakryan diwus gelar prabu pucukbhumi dharmeswara nu ngawasa salila taun ti rakryan diwus kakawasaan sunda ragrag ka putrana rakryan wuwus nu nikah ka putrana sang welengan raja galuh kakawasaan galuh ogé ragrag ka anjeunna nalika dahuanana sang prabhu linggabhumi pupus kakawasaan sunda galuh dicepeng ku rakryan wuwus kalawan gelar prabhu gajahkulon dugi ka pupusna taun sapupusna rakryan wuwus kakawasaan sunda galuh ragrag ka adi beuteungna ti galuh arya kadatwan ngan ku sabab teu dipikaresep ku para pangagung ti sunda anjeunna ditelasan sedengkeun kakawasaanana diturunkeun ka putrana rakryan windusakti kakawasaan ieu lajéng diturunkeun ka putra cikalna rakryan kamuninggading rakryan kamuninggading ngawasa sunda galuh ukur tilu taun sabab lajéng direbut ku adina rakryan jayagiri rakryan jayagiri ngawasa salila taun lajéng diwariskeun ka minantuna rakryan watuagung taun neruskeun dendam kolotna rakryan watuagung direbut kakawasaanana ku alona putra kamuninggading sang limburkancana ti limburkancana kakawasaan sunda galuh diwariskeun ka putra cikalna rakryan sundasambawa ku sabab teu gaduh putra ti sundasambawa kakawasaan téh ragrag ka adi beuteungna rakryan jayagiri rakryan jayagiri ngawariskeun kakawasaanana ka putrana rakryan gendang diteraskeun ku putuna prabhu déwasanghyang ti déwasanghyang kakawasaan diwariskeun ka putrana lajéng ka putuna nu ngadamel prasasti cibadak sri jayabhupati sri jayabhupati téh minantuna dharmawangsa teguh ti jawa mitoha raja érlangga ti sri jayabhupati kakawasaan diwariskeun ka putrana dharmaraja lajéng ku incu minantuna prabhu langlangbhumi prabu langlangbhumi diteraskeun ku putrana rakryan jayagiri lajéng ku putuna prabhu dharmakusuma ti prabu dharmakusuma kakawasaan sunda galuh diwariskeun ka purtana prabhu guru dharmasiksa nu maréntah salila taun dharmasiksa mingpin sunda galuh ti saunggalah salila taun tapi lajéng mindahkeun puseur pamaréntahanana ka pakuan pajajaran balik deui ka tempat munggaran karuhunna tarusbawa mingpin karajaan sunda sapupusna dharmasiksa kakawasaan sunda galuh turun ka putrana nu cikal rakryan saunggalah prabhu ragasuci nu ngawasa salila genep taun prabhu ragasuci lajéng digentos ku putrana prabhu citraganda nu ngawasa salila dalapan taun lajéng ku turunanana deui prabu linggadéwata ku sabab putrana istri linggadéwata nurunkeun kakawasaanana ka minantuna prabu ajiguna linggawisésa lajéng ka prabu ragamulya luhurprabawa ti prabu ragamulya kakawasaan diwariskeun ka putrana prabu maharaja linggabuanawisésa nu dina panungtung kakawasaanana perlaya di bubat baca perang bubat ku sabab nalika kajadian di bubat putrana niskalawastukancana alit kénéh kakawasaan sunda saheulaanan dicepeng k patih mangkubumi sang prabu bunisora sapupusna prabu bunisora kakawasaan balik deui ka putrana linggabuana niskalawastukancana nu lajéng ngawasa salila taun ti istri nu kahiji nay ratna sarkati anjeunna gaduh putra sang haliwungan prabu susuktunggal nu dipasihan kakawasaan bawahan di wewengkon kuloneun citarum wewengkon asal sunda prabu susuktunggal nu ngawasa ti pakuan pajajaran ngaropéa puseur pamaréntahan ieu ku ngadegkeun karaton sri bima punta narayana madura suradipati pamaréntahanana kawilang lila sabab geus dimimitian nalika ramana ngawasa kénéh di wewengkon wétan ti nay ratna mayangsari istrina nu kadua anjeunna gaduh putra ningratkancana prabu déwaniskala nu neruskeun kakawasaan ramana di wewengkon galuh susuktunggal jeung ningratkancana ngahijikeun ahli warisna ku nikahkeun jayadéwata putra ningratkancana ka ambetkasih putra susuktunggal taun kakawasaan sunda jeung galuh dihijikeun deui ku jayadéwata gelarna sri baduga maharaja sapupusna jayadéwata kakawasaan sunda galuh turun ka putrana prabu surawisésa lajéng prabu déwatabuanawisésa prabu sakti prabu nilakéndra sarta prabu ragamulya atawa prabu suryakancana prabu suryakancana ieu mangrupa pamingpin karajaan sunda galuh anu pamungkas sabab sanggeus sababaraha kali ditarajang ku pasukan ti kasultanan banten dina taun mah serangan ti banten téh nepi ka ngaruntagkeun kakawasaanana di handap ieu runtuyan raja raja nu kungsi mingpin karajaan sunda numutkeun naskah pangéran wangsakerta mangsa kawasa dina maséhi karajaan sunda geus lila boga hubungan dagang jeung bangsa bangsa lian kaasup bangsa éropah karajaan sunda ogé malah pernah ngalakukeun hubungan politik jeung bangsa portugis dina taun karajaan sunda nandatangan pajangjian sunda portugis anu dina pajangjian éta téh portugis dibeunangkeun ngawangun bénténg di palabuan sunda kalapa sabagé bayaranna portugis dikudukeun mantuan karajaan sunda dina nyanghareupan serangan ti demak sarta cirebon nu karek misahkeun diri ti karajaan sunda tarumanagara atawa taruma mangrupa salah sahiji karajaan munggaran di nusantara diadegkeun ku rajadirajaguru jayasingawarman dina taun m di wewengkon bekasi ayeuna raja nu kadua satutasna jayasingawarman pupus nyeta dharmayawarman m nu salajéngna diteraskeun ku purnawarman m dina taun purnawarman ngalihkeun puseur pamaréntahan ka sundapura nu leuwih deukeut ka basisir tarumanagara diadegkeun ku rajadirajaguru jayasingawarman dina taun nu lajéng diganti ku putrana dharmayawarman jayasingawarman dikuburkeun di sisi walungan gomati sedeng putrana di sisi candrabaga purnawarman mangrupa raja tarumanagara nu katilu m anjeunna ngawangun puseur karajaan anyar dina taun deukeut ka basisir dingaranan sundapura munggaran dipakéna ngaran sunda dina taun anjeunna maréntahkeun ngali walungan gomati jeung candrabaga nu panjangna tumbak kurang leuwih km sanggeus réngsé anjeunna ngayakeun salametan ku ngabagikeun saréwu sapi ka para brahmana prasasti pasir muara nu nyaritakeun dipulangkeunana pamaréntahan ka raja sunda téh dijieun taun m dina taun éta nu jadi pamingpin tarumanagara nyaéta suryawarman raja tarumanagara ka pustaka jawadwipa parwa i sarga kaca méré katrangan yén dina mangsa candrawarman m ramana suryawarman loba pangawasa nu narima deui kakawasaan pamaréntahan di wewengkonna séwang séwangan ku satiana ka tarumanagara ditilik tina jihat ieu suryawarman milampah nu sarupa jeung kawijakan pulitik ramana rakeyan juru pangambat nu kasebut dina prasasti pasir muara sigana mah mangrupa saurang pupuhu di tarumanagara nu ngawakilan raja di wewengkon éta nu can puguh mah nu jadi sabab ayana éta prasasti di dinya naha wewengkon éta téh puseur karajaan sunda atawa ukur tempat petingan nu kaasup wewengkon sunda boh sumber sumber prasasti ogé sumber sumber cirebon ngajéntrékeun yén purnawarman geus hasil meruhkeun musuh musuhna prasasti munjul di pandéglang nunjukkeun yén kakawasaanana ngawengku ogé basisir selat sunda pustaka nusantara parwa ii sarga kaca nyebutkeun yén purnawarman ngabawah raja nu ngawasa daérah ti salakanagara atawa rajatapura di daérah teluk lada pandéglang nepi ka purwalingga ayeuna purbolinggo di jawa tengah sacara tradisional cipamali kali brebes kali pemali dianggap mangrupa wates kakawasaan raja raja nu ngawasa wewengkon jawa kulon mangsa ka tukang ayana prasasti purnawarman di pasir muara nu nyaritakeun raja sunda taun mangrupa totondén yén puseur sundapura geus robah status jadi karajaan daérah hal ieu ngandung harti yén puseur pamaréntahan tarumanagara geus ngised ka wewengkon séjén conto nu sarupa bisa katitén ogé nalika rajatapura atawa salakanagara kota pérak nu disebut argyre ku ptolemeus taun kota ieu nepi ka taun jadi puseur pamaréntahan raja raja déwawarman ti déwawarman i nepi ka viii nalika puseur pamaréntahan pindah ti rajatapura ka tarumanagara salakanagara robah statusna jadi karajaan daérah jayasingawarman nu ngadegkeun tarumanagara téh minantu déwawarman viii maharesi ti salankayana di india nu ngungsi ka nusantara alatan daérahna dirurug maharaja samudragupta ti karajaan magada suryawarman teu ukur neruskeun kawijakan pulitik ramana nu leuwih loba méré kapercayaan ka raja daérah pikeun ngokolakeun pamaréntahanana tapi ogé mindahkeun perhatianana ka wewengkon wétan taun misalna manikmaya minantu suryawarman ngadegkeun karajaan anyar di kendan wewengkon nagrég kiwari antara bandung jeung limbangan garut putra manikmaya matuh jeung akina di puseur tarumangara nu lajéng jadi panglima angkatan perang tarumanagara wewengkon wétan beuki maju deui nalika bao manikmaya ngadegkeun galuh taun salila ngadeg tarumanagara ngalaman dipingpin ku dua welas raja taun ku sabab teu boga anak lalaki linggawarman diganti ku minantuna tarusbawa linggawarman kagungan dua putri cikalna manasih jadi istri tarusbawa ti sunda sedengkeun nu bungsu sobakancana jadi istri dapuntahyang sri jayanasa nu ngadegkeun karajaan sriwijaya sacara otomatis tahta kakawasaan tarumanagara ragrag ka minantu ti istrina nu cikal nyaéta tarusbawa kakawasaan tarumanagara wekasan ku pindahna tahta karajaan ka tarusbawa sabab tarusbawa pribadi milih mulang ka karajaanana sorangan nyaéta sunda nu saméméhna aya dina kakawaasan tarumanagara pindahna kakawasaan tarumanagara ka sunda ieu ngan galuh nu teu sapuk sarta mutuskeun misah ti sunda nu kawarisan tarumanagara sahanteuna aya tujuh prasasti nu geus kapanggih jeung katalungtik nu dianggap patali jeung ayana karajaan tarumanagara di antarana masarakat tarumanagara ngagem agama hindu aliran wisnu nu némbongkeun anasir kapercayaan wéda jeung muja déwa mitha surya agama buda jeung agama nu diagem saméméhna fahsien nyebutna agama kotor agama hindu diagem ku masarakat bangsawan agama buda ngan saeutik nu ngagemna sedengkeun agama masarakat pribumi nyaéta muja arwah karuhun mah panglobana nu ngagemna ari dina situs batujaya mah nu kapanggih téh mangrupa gambaran agama buda lantaran mangrupa kompléks percandian agama buda kehadiran agama weda dun agama buddha yang relatif bersamaan waktunya di wilayah kerajaan tarumanagara khususnya di daerah pantai utara dan baratt seperti ditunjukkan oleh kehadiran dun kompleks percandian yang berbeda latar keagamaannya yaitu di cibuaya dan di batujaya selama ini hanya dikenal agama weda yang mengutamakan pemujaan kepada dewa wisnu yang berkembang di kerajaan tarumanagara seperti yang disiratkan dalam inskripsi inskripsinya dan kompleks percandian di cibuaya dengan temuan tiga buah arca wisnu di dekatnya déwa wisnu téh salah sahiji déwa tina tilu déwa nu pangluhurna nurutkeun agama hindu di sagigireun brahma jeung siwa pancén brahma nyaéta nyiptakeun alam siwa ngaruksak alam jeung wisnu nu miara alam déwa diwujudkeun mangrupa pamng nyembahna pangéranna téh ngaliwatan patung data ti iaman ieu kapanggih di cibuaya pedes karawang mangrupa dua patung déwa wisnu dina prasasti ciaruteun tapak dampal sampéan raja purnawarman dianggap minangka tapak dampal sampéan dewa wisnu anggapan kitu téh dumasar kana konsép kultus déwaraja ngeunaan kalungguhan raja nurutkeun ajaran agama hindu kabudayaan masarakat tarumanagara nya éta budaya india corak hindu contona aksara palawa jeung basa sansekerta ku ayana pangaweruh ngeunaan aksara sarta kagiatan nulis jeung maca masarakat tatar sunda jaman tarumanagara jadi paham kana konsép nagara konsep agama jeung konsép kamasarakatan anu leuwih jembar struktur wawasan jeung ambahanana anu tadina ukur maké konsép padukuhan désa satuluyna maké konsép karajaan minangka wangunan nagarana anu tadina ukur ngagem kapercayaan ka lelembut karuhun animismeu jeung kakuatan goib nu mangkuk dina barang dinamismeu tuluy ngagem agama hindu anu tadina sistim masarakatna basajan tuluy loba unak anikna kompleks eta pangaweruh anyar téh hasil tina hubungan atawa campur gaul jeung urang india katut kabudayaanana dumasar hasil panalungtikan ngeunaan batujaya kapanggih sawatara hal ngeunaan ieu karajaan nyaéta pakasaban masarakat tarumanagara nyaéta moro sato anu dagingna didahar jeung bisa dijual di antarana badak gajah penyu miara sasatoan tani miara lauk dagang pamayang jeung pertambangan emas perak perunggu dina prasasti tugu disebutkeun aya kagiatan rongkah pikeun alam harita nyaéta nyieun saluran cai walungan anu panjangna kurang leuwih kilométer eta walungan téh ngaliwat ka palebah karaton éyangna di puseur dayeuh sarta brasna nepi ka laut nu ayeuna disebut laut jawa tina éta katerangan bisa digambarkeun yén pakasaban masarakat tarumanagara téh tatanén moro ngingu sasatoan buniaga jeung balayar haribéas gula kawung cula badak gading gajah jeung kulit penyu geus jadi barang dagangan kapanggihna huut badag nu dijadikeun campuran pikeun nyieun batu bata dina candi batujaya jadi gambaran yén melak paré geus ti alam harita kénéh titinggal mangsa ieu nyaéta prasasti candi jeung barang barang séjénna situs ieung artefak nu kapanggihna di antarana dina jaman prasajarah mah sistim organisasi sosial téh masih kénéh basajan wujudna samar samar tapi dina mangsa karajaan tarumanagara mah geus ngaganggélék jadi karajaan anu wewengkonna leuwih lega anggota masarakatna leuwih loba jeung susunan organisasina leuwih loba unak anikna kompléks kitu deui pamingpinna geus jinek kalungguhan pancén wewenang hak jeung cara milihna pamingpinna disebut raja ari organisasi sosialna disebut karajaan hiji anggota masarakat disebut raja ku lantaran kaunggulan dirina boh kapinteranana kakuatanana kakayaanana pangalamanana boh loba nu nganutna tapi sanggeus jadi raja turunanana terus nyekel kalungguhan raja jadi saterusna sistim gunta ganti raja dumasar konsép turunan ti harita muncul puseur dayeuh minangka puseur nagara karajaan puseur pamaréntahan raja tetep tumetep di puseur dayeuh nyicingan hiji wangunan nu dianggap lambang puseur nagara eta wangunan disebut karaton eta anggapan téh dumasar kana konsép yén karajaan téh mangrupa mikrokosmos tina makrokosmos buana pancatengah puseur dayeuh mangrupa mikrokosmos tina makrokosmos karajaan sarta karaton mangrupa mikrokosmos tina makrokosmos puseur dayeuh karajaan lantaran aya tingkatan sosial tangtu aya hancengan pagawéan di masing masing anggota masarakatna lian ti éta aya oge stratifikasi sosial dumasar luhur handapna kalungguhan jeung pagawéanana nyaéta nu disebut kasta antara kasta téh henteu bisa pacampur hirup kumbuhna eta kasta téh nyaéta ékologi mangrupa cabang élmu nu ngulik sebaran jeung ayana mahluk hirup habitat jeung interaksi antara maranéhna sarta lingkunganana nu ngawengku boh unsur unsur abiotik teu hirup saperti cuaca jeung géologi jeung unsur biotik saperti spésiés istilah ieu diwanohkeun dina taun ku biolog jérman ernst haeckel nyokot tina basa yunani oikos nu hartina imah jeung logos nu hartina élmu ékologi manusa mangrupa disiplin akademik nu patali tapi béda ngulik kamanusaan kagiatan spésiésna nu teratur jeung lingkunganana raket pisan hubunganana jeung ékologi biologis sosiologi ogé disiplin séjénna di saluareun kontéks ilmiah kecap ékologi mindeng dipaké salaku sinonim pikeun lingkunganana nyaéta reureujeunganana sakur organisme liar nu lolobanaana hirup dina tata sarta lingkungan aslina kalawan saeutik pangaruh manusa utamana nu patali jeung naon baé kapentingan manusa ékonomis médis éstétis hédonistik séntiméntal jsb harti ieu biasana dilarapkeun nalika urang nyebutkeun yén hiji barang kagiatan mibanda ajén hadé atawa goréng pikeun ékologi jeung na ékologi politis nu séjén bisa ngalarapkeun kecap ékologi lain dina maksud élmu tapi salaku sistem filosofis atawa malah agamis nu nunjukkeun hiji sawangan ngeunaan mayapada jeung ajén inajén husus sarta ajén moral misalna yén totalitas hirup mangrupa hiji sistem kohérén nu meureun aya tujuanana yén punahna spésiés luhur téh goréng yén jalma sakuduna hirup harmonis jeung mahluk hirup séjénna jeung yén alam kudu leupas tina pangaruh jalma ékologi dina jihat ieu sok ogé disebut énvirontalisme ékologi biasana dianggap salaku salah sahiji cabang biologi élmu umum nu ngulik mahluk hirup hal ieu bisa diulik dina sababaraha tingkatan ti protéin jeung asam nukléat dina biokimia jeung biologi molekular sél dina biologi sél organisme dina botani zoologi jeung disiplin séjén nu sarupa jeung pamungkas dina tingkatan populasi komunitas jeung ékosistem nu mangrupa subjék ékologi ku sabab fokusna nu panglegana dina kahirupan jeung dina hubunganana antara mahluk hirup jeung lingkunganna ékologi ngamalir ka cabang élmu séjénna kayaning géologi jeung géografi météorologi pedologi kimia jeung fisika ku sabab kitu sakapeung ékologi sok disebut salaku élmu holistik ékologi mindeng digambarkeun sabagé ulikan hubungan segitiga ékologi mangrupa hiji élmu nu ambahanana ngahontal cabang cabang husus nu loba di antarana ékologi ogé boga ketak nu penting dina loba lapang interdisiplin pamungkas ékologi ogé dipangaruhan jeung nginjeumkeun ngaranna ka disiplin non biologis séjénna kayaning artikel utama biosfir biodiversiti unified neutral theory of biodiversity pikeun ahli ékologi modérn ékologi bisa diulik dina sababaraha tingkatan tingkat populasi individu nu saspésiés tingkat biocenose atawa kumpulan spésiés tingkat ékosistem jeung tingkat biosfir bumi tina jihat ékologis diwangun ku sababaraha rohangan hidrosfir atawa lapisan cai litosfir atawa lapisan taneuh lan batu jeung atmosfir atawa lapisan hawa biosfir sakapeung digambarkeun mangrupa lapisan kaopat mangrupa bagian planét tempat hirup kumbuh mangrupa lapisan nu kacida ipisna biosfir aya di antara méter ka jero jeung méter ka langit najan lolobana kahirupan ayana di wewengkon antara jeung méter kahirupan munggaran tumuwuh di hidrosfir dina zona fotik organisme multisélular saterusna mucunghul turta ngeusi zona béntik kahirupan terestrial tumuwuh kadieunakeun sanggeus ngawujudna lapisan ozon nu mayungan mahluk hirup tina cahya uv tumuwuhna rupa rupa spésiés terestrial diduga ngaronjat alatan beulahna atawa ngahijina buana biosfir jeung biodiversiti mangrupa ciri nu teu bisa dipisahkeun ti bumi biosfir digambarkeun salaku lapisan kahirupan sedengkeun biodiversiti salaku kabinékaanana lapisan salaku wadahna sedengkeun kabinékaan salaku eusina kabinékaan ieu diéksprésikeun kalawan babarengan dina tingkat ékologis ékosistem tingkat populasi kabinékaan intraspésifik jeung tingkat spésiés kabinékaan spésifik biosfir ngandung unsur nu jumlahna kalintang loba kayaning karbon nitrogén jeung oksigén unsur séjénna kayaning fosfor kalsium jeung kalium ogé penting pikeun kahirupan dina tingkat ékosistem jeung biosfir aya prosés daur ulang sakabéh unsur unsur ieu nu permanén nu robah robah antara wujud mineral jeung wujud organik cai ogé disilihtukeurkeun antara hidrosfir litosfir atmosfir jeung biosfir dina daur nu teratur sagara mangrupa téngki raksasa nu ngawadahan cai mastikeun stabilitas panas jeung cuaca ogé pindahna unsur unsur kimia ku ayana arus sagara for better understanding of how the biosphere works and the dysfunctions related to human activity american scientists carried out under greenhouses a small scale modél of the biosphere called biosphere ii artikel utama ékosistem prinsip utama ékologi nyéta unggal mahluk hirup mibanda hubungan nu lumangsung tur sinambung jeung unggal unsur séjén nu nyusun lingkunganna hiji ékosistem bisa didefinisikeun salaku kaayaan naon baé nu mibanda karakter interaksi antara organisme jeung lingkunganana ékosistem disusun ku dua éntitas ayana kahirupan disebut biocenose jeung lahan média pikeun hirup kumbuhna biotope jeroeun ékosistem spésiés spésiés silih hubungkeun jeung silih gumantung hiji jeung nu séjénna dina ranté dahareun parobahan énérgi sarta parobahan matter antara maranéhna jeung lingkunganana konsép ngeunaan hiji ékosistem bisa dilarapkeun ka unit unit nu ukuranana baréda hiji balong hiji lapang atawa sapotong tunggul kai unit nu ukuranana leutik disebut hiji mikroékosistem pikeun conto hiji ékosistem basa mangrupa hiji batu jeung sagala kahirupan dihandapeunana hiji mésoékosistem bisa mangrupa hiji leuweung jeung hiji makroékosistem sakuliah ecoregion kaasup gawirna patalékan utama nalika ngulik hiji ékosistem di antarana ékosistem mindeng digolongkeun dumasar biotop nu patali ékosistem di handap ieu bisa dihartikeun golongan golongan séjénna bisa dijieun dumasar komunitasna misalna ékosistem manusa artikel utama faktor ékologis siklus géobiokimia homeostasis dinamika populasi biotop mangrupa wewengkon nu lingkunganana saragam ditunjukkeun ku sakabéh ukuran géologis géografis jeung klimatologis nu disebut faktor ékologis abiotik biosénosa atawa komunitas mangrupa kumpulan populasi tatangkalan sato jeung mikro organisme tiap populasi mangrupa jumlah hasil kawin baranahan individu individu nu saspésiés di hiji wewengkon dina hiji waktu nalika hiji populasi jumlah anggotana teu nyukupan spésiésna kaancam punah boh alatan underpopulation atawa alatan kawin saturunan hiji populasi bisa ngurangan ku sababaraha sabab misalna alatan leungit habitatna karuksakan leuweung atawa alatan loba teuing prédator saperti diboro biosenosa dicirikeun ku dua tipe faktor ékologis biotik hubungan intra jeung inter spésifik hubungan intraspésifik mangrupa hubungan nu dingawujud antarindividu nu saspésiés nu ngabentuk hiji populasi mangrupa hubungan ko operasi atawa kompetisi kalawan ayana babagi wewengkon kakawasaan jeung kadang organisasi dina susunan hirarkis hubungan interspésifik nyéta hubungan nu aya antara spésis nu hiji jeung nu séjénna loba pisan jeung biasana digambarkeun nurutkeun pangaruh kauntungan karugian atawa nétral misalna simbiosis hubungan atawa kompetisi hubungan hubungan nu pangsignifikanana mah nyéta hubungan prédasi ngahakan atawa dihakan nu ngajurung kana konsép dasar dina ékologi ranté dahareun misalna jukut dihakan ku hérbivora nu dihakan ku karnivora nu ogé dihakan ku karnivora nu leuwih badag ecological niche mangrupa wewengkon nu dipaké babarengan ku dua spésiés nu nempatan wewengkon sarta rupa diet nu sarua dina hiji ékosistem patali antarspésiés sacara umum dihubungkeun kana dahareun jeung peranna dina ranté dahareun aya tilu kategori organisme hubungan hubungan ieu ngawujud urutan di mana unggal individu ngahakan nu saméméhna sarta dihakan ku nu saanggeusna dina nu disebut ranté dahareun atawa jaringan dahareun in a food network there will be fewer organisms at éach level as one follows the links of the network up the chain sacara umum krisis ékologis nyéta naon rupa kajadian nu ngarobah lingkungan hirup hiji spésiés atawa populasi antukna ngabahyakeun kasalametanana ieu bisa mangrupa kualitas lingkungan nu nurun dibandingkeun jeung pangabutuh spésiés alatan parobahan faktor ékologis abiotik pikeun conto naékna suhu hujan nu beuki jarang it may be that the environment becomes unfavourable for the survival of a species or a population due to an incréase pressure of predation for example overfishing lastly it may be that the situation becomes unfavourable to the quality of life of the species or the population due to raise in the number of individuals overpopulation ecological crises may be more or less brutal occurring between a few months to a few million yéars they can also be of natural or anthropic origin they may relate to one unique species or on the contrary to a high number of species see the article on extinction event lastly an ecological crisis may be local as an oil spill or global a rise in the séa level related to global warming salah sahiji ahli ékologi munggaran jigana mah aristotle nu boga pangaresep kana rupa rupa spésiés sato anjeunna dituturkeun ku loba naturalis kayaning buffon jeung carolus linnaeus nu damelanana sok dianggap salaku asal usul ékologi modérn salila abad ka nepi ka munggaran abad ka kakuatan maritim raya kayaning prancis jeung jérman medalkeun loba ékspédisi éksplorasi dunya pikeun ngembangkeun hubungan dagang maritim jeung nagara nagara séjén sarta pikeun manggihan sumberdaya alam anyar as well as to catalog them at the beginning of the th century about twenty thousand plant species were known versus forty thousand at the beginning of the th century and almost today deukeut ka taun aya nu narabas dina widang ieu ku medalna karya charles darwin the origin of species ecology passed from a repetitive mechanical modél to a biological organic and hence evolutionary modél alfred russel wallace nu leuwih heubeul sarta saingan darwin munggaran ngajukeun géografi spésiés sasatoan sababaraha ahli harita wanoh yén spésiés teu mandiri ti nu séjén sarta digolongkeun kana spésiés tangkal sato sarta komunitas mahluk hirup atawa biocenose istilah ieu munggaran dikedalkeun taun ku karl mbius dina abad ka ékologi ngembang ku ayana papanggihan widang kimia ku lavoisier jeung de saussure utamana ngeunaan daur nitrogén sanggeus nengetan bukti yén kahirupan tumuwuhna ukur dina wates wates rohangan nu ngawujud atmosfir hidrosfir jeung litosfir ahli géologi austria eduard suess ngajukeun istilah biosfir taun suess ngajukeun ngaran biosfir pikeun kaayaan nu ngadukung kahirupan kayaning nu kapanggih di bumi nyaéta flora fauna mineral daur zat jeung sajabana dina taun an vladimir i vernadsky ahli géologi rusia nu pindah ka prancis ngajéntrékeun pamanggih ngeunaan biosfir dina karyana the biosphere sarta ngagambarkeun prinsip prinsip pondamén daur biogéokimiawi mangka anjeunna ngartikeun ulang biosfir salaku jumlah sakabéh ékosistem karuksakan ékologis munggaran kabéjakeun dina abad ka ku baranahanana koloni koloni nu ngakibatkeun déforestasi mimiti abad ka ku ayana révolusi industri kamelang kana karuksakan lingkungan alatan kagiatan manusa beuki ningkat istilah ecologist geus dipaké ti panungtungan abad ka sapanjang abad ka géografi botanis jeung zoogéografi ngagabung jadi basis biogéografi élmu ieu nu ngurus habitat spésiés nyiar jawaban pikeun ayana spésiés tinangtu di wewengkon nu tinangtu ogé dina taun arthur tansley ahli ékologi inggris nyiptakeun istilah ékosistem nyaéta sistem interaktif nu ngawujud antara biocenose kumpulan mahluk hirup jeung biotopna lingkungan tempat maranéhna hirup mangka ékologi jadi élmu ngeunaan ékosistem ékologi manusa dimimitian dina taun an ku ayana ulikan ngeunaan parobahan suksési vegetasi di kota chicago saterusna jadi widang ulikan nu béda dina taun an ieu nyirikeun munggaran diakuna manusa nu geus ngeusi satungtung buana dunya salaku hiji faktor ékologis penting manusa kalawan gedé gedéan ngarobah lingkungan ku ngawangun habitat utamana tata kota ku kagiatan éksploitasi nu leket saperti logging jeung fishing sarta pangaruh séjén agrikultur pertambangan jeung industri di sagigireun ékologi jeung biologi disiplin ieu ngawengku ogé élmu alam jeung sosial séjénna kayaning antropologi jeung étnologi ékonomi démografi arsitéktur jeung tata kota tatamba jeung psikologi sarta nu séjénna ngembangna ékologi manusa ngajurung kana ngaronjatna peran élmu ékologis dina rarancang jeung ngokolaan dayeuh téori gaia nu diajukeun ku james lovelock dina karyana the earth is alive geus ngalegaan sawangan yén bumi kudu dihargaan salaku hiji makroorganisme tunggal nu hirup hususna dina pamadegan yén ensemble sadaya organisme hirup geus ngalaman évolusi antukna mampuh ngatur lingkungan global ku jalan mangaruhan paraméter fisik penting kayaning wangunan atmosfir laju penguapan kimia taneuh jeung sagara nepi ka bisa mertahankeun kaayaan nu dipiharep pikeun mahluk hirup sawangan ieu geus jadi totondén jaman harita hususna persépsi nu beuki kuat satutasna perang dunya kadua yén kagiatan manusa kayaning énergi nuklir industrialisasi polusi jeung éksplorasi sumberdaya alami nu kaleuleuwihi katambah ku pertumbuhan populasi éksponénsial geus ngancam kaciptakeunana katastrop dina skala planet ku ayana kitu majan kontoversial di kalangan élmuwan hipotésis gaia lovelock geus dirontok ku loba pergerakan lingkungan salaku hiji sawangan nu ngagagas indung bumina gaia jadi gering alatan manusa jeung kagiatanana bener ti abad ka ékologi geus kalawan nyata relevan pikeun pergerakan sosial jeung filosofis nu patali jeung perlindungan lingkungan alami kayaning konservasionism jeung environmentalism ékologi kiwari geus jadi salah sahiji jejer politis penting sarta sumber ideologi pikeun organisasi organisasi politis penting samodél partéy héjo jeung greenpeace ékologi geus jadi bagéan puseur dina politik dunya ti taun unesco medalkeun program panalungtikan nu disebut man and biosphere nu tujuanana pikeun ngaronjatkeun pangaweruh ngeunaan hubungan nu silih untungkeun antara manusa jeung alam sababaraha taun ti harita geus kaluar katangtuan ngeunaan konsép biosphere reserve taun united nations perserikatan bangsa bangsa pbb ngayakeun konferensi internasional lingjkungan manusa nu munggaran di stockholm diluluguan ku rené dubos jeung sababaraha ahli séjénna konferensi ieu pisan nu marajian frase mikir global ketak lokal think globally act locally the next major events in ecology were the development of the concept of biosphere and the appéarance of terms biological diversity or now more commonly biodiversity in the s these terms were developed during the earth summit in rio de janeiro in where the concept of the biosphere was recognized by the major international organizations and risks associated with reductions in biodiversity were publicly acknowledged biologi mangrupa élmu ngeunaan mahluk hirup ulikanana museur dina ciri jeung paripolah organisme cara tumuwuhna spésiés jeung individu sarta interaksi hiji jeung nu séjénna tur lingkunganana biologi boga ambahan nu lega na lapang akademik nu mindeng diteuteup salaku hiji disiplin nu mandiri kalawan babarengan biologi ngulik kahirupan nu aya dina skala nu lega tempo daptar jejer biologi naon prioritas urang nulis di dieu pikeun mantuan ngembangkeun daptar jejer jejer nu pangdasarna dina widang biologi mangga tempo salah sahiji konsép puseur jeung pangatur dina biologi nandeskeun yén sadaya nu hirup diturunkeun ti hiji common origin ngaliwatan prosés évolusi charles darwin nerangkeun konsép téoritis évolusi nu masih kénéh jadi puseur nepi ka kiwari ku jalan ngajukeun seléksi alam pikeun mékanismena salajengna genetic drift dirangkul salaku mékanisme tambahan dina nu disebut sintésis modern sajarah évolusionér hiji spésies nu ngécéskeun karakteristik rupa rupa spésiés asal usulna sarta kakaitan genéalogis jeung spésiés séjénna disebut filogeni rupa rupa pendekatan dina biologi ngahasilkeun informasi ngeunaan filogeni salah sahijina nyéta ku ngabandingkeun urutan dna nu diulik dina biologi molekular atawa genomik jeung ngabandingkeun fosil atawa rekaman séjénna ngeunaan organisme kuna dina paléontologi para ahli biologi ngatur jeung nganalisis hubungan évolusionér ngaliwatan rupa rupa métode di antarana filogenetik fenetik sarta kladistik kajadian kajadian utama dina évolusi mahluk hirup sakumaha nu ayeuna diagem ku maranéhna diringkeskeun dina evolutionary timeline klasifikasi mahluk hirup disebutna sistematika atawa taksonomi nu kudu ngeunteung kana tangkal évolusi tangkal filogenetik organisme organisme nu baréda taksonomi ngumpulkeun organisme organisme dina kumpulan nu disebut taksa sedengkeun sistematika nyiar patali patalina sistem nu dominan disebut taksonomi linnaean nu ngawengku urutan jeung tatangaran binomial kumaha hiji organisme dibéré ngaran diatur ku kasapukan internasional saperti international code of botanical nomenclature icbn international code of zoological nomenclature iczn jeung international code of nomenclature of bacteria icnb draf kaopat biocode geus medal taun dina usaha ngabakukeun tatangaran na tangkalna ngan rupana can sacara formal diadopsi international code of virus classification and nomenclature icvcn tetep aya di luareun biocode sacara tradisional mahluk hirup dibagi kana lima karajaan ngan sistem lima karajaan ieu kiwari geus loba dianggap tinggaleun jaman pilihan séjén nu leuwih modérn sacara umum dimimitian ku sistem tilu wewengkon wewengkon ieu ngagambarkeun aya henteuna inti tur béda ékstérior sélna aya ogé saréngréngan parasit intrasélular nu teu hirup dina harti aktivitas métabolismena diwangun ku ngagabungkeun kecap yunani bios nu hartina hirup jeung logos nu hartina kecap kecap biologi dina harti modérn jigana mimiti diwanohkeun sacara séwang séwangan ku gottfried reinhold treviranus biologie oder philosophie der lebenden natur jeung ku jean baptiste lamarck hydrogéologie kecap ieu kadang kasebutkeun cenah diciptakeun taun ku karl friedrich burdach tapi ogé kapanggih na judul michael christoph hanov volume philosophiae naturalis sive physicae dogmaticae geologia biologia phytologia generalis et dendrologia nu medal taun alam mangrupa dunya alami anu utamana dina wujud asli dasarna jeung leupas tina pangaruh manusa nurutkeun skala atawa ukuran mah alam téh ngawengku sagala rupa nu dimimitian ku ukuran mayapada nepi ka ukuran subatomik kaasup sagala rupa sato jeung tangkal sagala pakaya alam mineral jeung kajadian kajadianana sarupaning topan gunung bitu banjir sarta lini ogé kaasup paripolah sasatoan jeung sagala rupa prosés nu patali jeung objék objék nu teu nyawaan dina lingkup filosofi sawangan yén dunya materil sarupaning atom sasatoan graviti béntang angin mikroba jsb sabenerna aya sacara mandiri anu leupas tina pangaruh urang nu kitu disebutna réalisme sabalikna ti idéalisme mindeng dibédakeun antara alami jeung artifisial jieunan manusa salah sahiji cara ngabédakeunana nyaéta ku ngiwalkeun pikiran tina widang alami cara séjén nyaéta lain ukur ku ngiwalkeun pikiran tapi ogé ku ngiwalkeun manusa jeung sagala pangaruhna dina dua cara ieu wates antara alami jeung artifisial hésé pisan diguratkeunana tempo mind body problem sababaraha urang percaya yén masalah ieu paling hadé disingkahan ku nyebutkeun yén sagalana alami tapi lamun sagalana disebutkeun alami konsép artifisial geus teu bisa deui diécéskeun dina sagala kajadian ambiguitas ngeunaan béda antara alami jeung artifisial ngawangku widang seni literatur jeung filosofi istilah élmu alam dipaké utamana istilah filosofi alami asalna dipaké pikeun widang élmu nu ayeuna disebut fisika téologi alami ngajégang antara disiplin téologi jeung filosofi ageman dina widang atikan jeung nu patalina kontras antara alami artifisial katémbong salaku alami jeung nurtur tempo ogé praeternatural unnatural jeung supernatural géografi mangrupa ulikan ngeunaan lokasi jeung variasi spatial boh dina fénoména fisik atawa manusana di bumi kecap ieu diturunkeun tina kecap basa yunani g bumi jeung graphein nulis atawa ngagambakeun géografi ogé mangrupa judul rupa rupa buku sajarah dina subjék ieu di antarana geographia kénging klaudios ptolemaios abad ka géografi leuwih lega batan kartografi ulikan ngeunaan atlas teu ukur nalungtik naon baé nu aya di lebah mana di bumi tapi ogé naha bet aya di dinya jeung henteu di tempat séjén sometimes referred to as location in space ngulik naha alatan manusa atawa alami sarta akibat bébédaan éta rarancang kota jeung rarancang régional ngamangpaatkeun géografi pikeun ngabantu nangtukeun cara ngembangkeun atawa teu ngembangkeun tanah pikeun nedunan kriteria husus samodél kasalametan kaéndahan lolongkrang ékonomi the preservation of the built or natural heritage jeung sajabana rarancang wewengkon kota jeung pilemburan bisa ditempo salaku géografi terapan sanajan loba ogé aspék faktor seni élmu jeung atikan sajarah taun an pergerakan élmu régional tumuwuh dipingpin ku walter isard pikeun nyadiakeun dasar nu leuwih kuantitatif jeung analitis pikeun pananya pananya géografis kontras jeung kacondongan program géografi tradisional nu leuwih kualitatif élmu régional comprises the body of knowledge in which the spatial dimension plays a fundamental role such as ékonomi régional manajemén sumberdaya téori lokasi tata kota jeung tata régional angkutan jeung komunikasi géografi manusa sebaran populasi ékologi landscape jeung kualitas lingkungan fisika tina basa yunani physikos natural tina physis alam mangrupa élmu alam tina jihat nu panglegana fisikawan ngulik paripolah jeung interaksi zat jeung gaya hukum fisika umumna diwujudkeun dina rupa hubungan matematis fisika raket pisan hubunganana jeung élmu alam séjén utamana kimia élmu molekul jeung senyawa kimia nu dibentukna kimia mirip pisan jeung fisika utamana dina mékanika kuantum térmodinamika jeung éléktromagnétisme ngan ku sabab fénoména kimiawi nu kompléks jeung kacida lobana ngajadikeun kimia salawasna dianggap salaku disiplin nu misah di handap ieu hiji ihtisar sub widang jeung konsép utama dina fisika disusul tepus ku ringkesan sajarah fisika jeung sub widangna béréndélan jejer nu leuwih lengkep ogé aya artikel utama téori fisika catetan di handap ieu ngarupakeun ihtisar ringkes tumuwuhna fisika pikeun leuwih jéntré baca artikel utama subjék ieu sajarah fisika geus ti jaman baheula manusa nyoba neuleuman paripolah zat naha apel bet ragrag kana taneuh naha barang nu béda boga sipat nu béda jeung saterusna ogé ngeunaan karakter mayapada samodél bentuk bumi jeung paripolah celestial object samodél panonpoé jeung bulan sababaraha téori geus diajukeun tétéla lolobana salah téori téori ieu umumna kedal dina istilah filosofis teu kungsi dibuktikeun maké uji éksperimén nu sistematis munggaran abad ka galiléo naratas dipakéna ékspérimén pikeun ngabuktikeun téori téori fisik nu jadi ide konci dina métode ilmiah galiléo geus sacara suksés ngarumuskeun jeung nguji sababaraha hasil panalungtikan ngeunaan dinamika utamana hukum inersia astronomi nu sacara étimologis hartina hukum béntang tina basa yunani mangrupa élmu nu ngawengku panalungtikan jeung katerangan kajadian kajadian nu tumiba di luareun marcapada jeung atmosfirna astronomi ngulik sasakala évolusi sipat sipat kimia jeung fisika objék objék nu bisa kapanggih di langit luareun bumi sarta prosés prosés nu patali astronomi mangrupa salah sahiji ti saeutik élmu ti mana para amatir bisa boga peran nu aktif utamana dina manggihan jeung ngawaskeun fénoména transién astronomi euweuh patalina jeung astrologi pseudoscience nu nyoba nyoba ngaramalkeun takdir jalma ku jalan nyukcruk jalur objék astronomis sanajan dua widang éta babagi sumber nu méh sarua ari sabenerna mah béda pisan astronomer maké métode ilmiah sedengkeun astrologer mah henteu dina mangsa munggaranana balik deui ka jaman yunani kuna jeung nu séjénna astronomi utamana ngulik astrométri ngalelebah planét jeung bintang di langit kadieunakeun pagawéan kepler jeung newton geus naratas jalan pikeun celestial mechanics nu sacara matematis ngaramal ketak pola interaksi celestial bodies nu kapangaruhan ku graviti jeung objék objék tatasurya umumna pagawéan pagawéan nu dikeureuyeuh dina dua widang ieu nu baheula lolobana dipigawé ku leungeun ayeuna mah geus maké alat alat otomatis nepi ka geus dianggap lain disiplin mandiri deui gerakan jeung posisi objék geus gampang pisan ditéang astronomi modérn leuwih merhatikeun jeung ngusahakeun nengetan jeung neuleuman sipat fisik sabenerna objék objék langit what makes them tick ti mimiti abad ka widang astronomi profésional beulah jadi observational astronomy jeung astrofisik tioritis najan astronomer lolobana ngagabungkeun unsur unsur ti éta dua widang dina panalungtikanana ku sabab bédana kaahlian nu dipaké lolobana astronomer profésional leuwih condong ka salah sahijina observational astronomy leuwih condong utamana ka ngumpulkeun data kaasup ngawangun jeung ngaropéa instrumén sarta ngolah data nu kakumpulkeun cabang ieu ayeuna disebut salaku astrométri atawa astronomy widang ulikan astronomi ogé digolongkeun dumasar dua jalan nu béda dumasar subjék biasana nurutkeun wewengkon langit misalna galactic astronomy atawa masalah nu ditujul saperti dibentukna béntang atawa kosmologi atawa dumasar cara nu dipaké pikeun meunangkeun data dina élmu astronomi informasi utamana mah ditarima ku jalan ngadétéksi jeung nganalisa radiasi éléktromagnétik photons tapi salian ti éta informasi ogé dibawa ku sinar kosmis neutrinos méteors jeung sakedap deui gelombang gravitasi tingal ligo jeung lisa pangbagian tradisional élmu astronomi nu ditangtukeun ku daérah spéktrum éléctromagnétik anu ditalungtik astronomi optik jeung radio bisa dilaksanakeun ngagunakeun observatorium anu aya di bumi ku lantaran atmosfer bumi mah transparan ka panjang gelombang éta téh sedengkeun cahaya infrared kaserep kuat pisan ku uap cai ku lantaran kitu obsérvatorium infrared biasanya ditempatkeun di lokasi anu luhur garing atawa di luar angkasa atmosfer téh opaque teu bisa ditembus pikeun panjang gelombang nu dipaké dina astronomi x ray astronomi gamma ray astronomi uv jeung kacuali pikeun jandéla saeutik panjang gelombang astronomi far infrared janten pangamatan ngan bisa dilaksanakeun ngagunakeun balon udara atawa observatorium ruang angkasa dina bagian awal sajarahna astronomi ngan wungkul ngawengku observasi jeung prédiksi ketak gerak objék objék langit nu bisa ditempo langsung ku panon rigveda didumasarkeun kana konstélasi nu aya patalina jeung gerakan panonpoé jeung babagian zodiak langit yunani kuna méré sumbangan nu kalintang lobana pikeun astronomi di antarana definisi sistim magnitude matématika dina basa inggris disebut mathematics atawa math nyaéta élmu pangaweruh anu museurkeun dirina dina konsép konsép sarupaning kuantitas struktur rohang katut parobahan sarta mangrupa widang akademik anu maluruhna benjamin peirce nyebutkeun yén matématika téh élmu nu ngahasilkeun kacindekan nu diperlukeun praktisi matématika séjénna nyebutkeun yén matématika téh élmu ngeunaan pola sarta matématikawan téh tukang néang atawa nalungtik pola pola anu aya dina wilangan rohang sains komputer gambaran abstrak atawa di mana waé ayana matématikawan ngéksplorasi konsép konsép éta pikeun ngarumuskeun konjéktur konjéktur atawa téori téori anyar sarta mengkuhkeun bener henteuna ku cara déduksi nu kukuh tina pilihan aksioma tur définisi nu jelas tur cocog ku cara abstraksi jeung nalar logis matématika kabangun tina prosés ngitung ngukur sarta studi bentuk en shape sacara sitematis jeung usikna banda banda fisis pangaweruh tur pamakéan matématika dasar geus lila jadi hal anu inhéren sarta ngahiji dina kahirupan boh kahirupan saurang atawa kelompok prosés nyampurnakeun idé idé dasar katémbong dina téks téks matématis nu asalna ti mesir kuna mésopotamia india kuna cina kuna sarta yunani kuna argumén nu kukuh kasampak dina tulisan euclid elements matématika terus mekar sanajan rada reup reupan en fitful nepikeun ka jaman rénésans dina abad harita inovasi matématika pinanggih jeung timuan timuan sains nu nyababkeun panalungtikan jadi ngagancangan nerus nepikeun ka kiwari kiwari matématika dipaké di rupa rupa widang sakuliah dunya élmu alam rékayasa ubar sarta élmu sosial contona ékonomi matématika terapan dina widang widang kasebut bisa ngilhamkeun timuan timuan matématis anyar sarta sakapeung nyababkeun mekarna widang anu anyar pisan matématikawan ogé aya nu museurkeun usahana dina matématika murni anu awalna tanpa mikirkeun terapkeuneunana tapi kahareupnakeun sok aya waé anu bisa diterapkeun kecap matématika yunani or mathmatik asalna téh tina basa yunani kuna mthma anu hartina diajar nalungtik sains anu saterusna boga harti nu ngaheureutan sarta leuwih téhnis studi matématis saprak di jaman klasik kénéh kecap sipatna nyaéta mathmatiks anu hartina hal anu pakait jeung diajar atawa studious anu sigana nerus miboga harti matématis en mathematical harti husus lainna mathmatik tékhn dina basa latin ars mathematica nu hartina seni matématis dina basa inggris mathematics mangrupa noun kecap barang nu mindeng disingget jadi math di amérika kalér atawa maths mun ceuk barudak sakola urang matématika téh sok disebut ogé maté pikeun leuwih lengkep tempo artikel sajarah matematik disiplin utama dina matematik nyelengceng tina kabutuh nyieun rupa rupa itungan dina widang bilintik usaha pikeun ngukur taneuh jeung pikeun ngira ngira kajadian kajadian astronomis tilu pangabutuh ieu sacara kasar bisa dipatalikeun ka rupa rupa bagbagan matematik nu lega kana ulikan struktur spasi rohangan jeung parobahan ulikan ngeunaan struktur dimimitian ku wilangan mimiti nu geus pada mikawanoh wilangan natural jeung wilangan buleud sarta operasi aritmatikna nu dicatetkeun dina aljabar dasar sipat wilangan nu leuwih jero diulik dina tiori wilangan panalungtikan ngeunaan métode métode pikeun ngudar meupeuskeun persamaan ngawujud jadi widang aljabar abstrak nu di antara nu séjén ngulik rings jeung fields struktur nu ngajabarkeun sifat sifat nu dipibanda ku angka anka anu geus umum ulikan ngeunaan rohangan dimimitian ku géometri kahiji géométri euclid jeung trigonométri dina rohangan tilu diménsi tapi kadieunakeun dijieun leuwih umum ku ulikan non euclidean geometries nu mibanda pangaruh nu utama dina general relativity sababaraha masalah klasik ngeunaan ruler and compass constructions ahirna bisa dijawab ku galois theory widang modérn ngeunaan differential geometry jeung algebraic geometry ngalegakeun géometri ka arah anu rada beda géometri differensial nekenkeun konsep fungsi fiber bundles derivatives smoothness jeung arah sedengkeun aljabar géometri naliti wangun géometri anu dijieun tina jawaban sasaruaan persamaan sakumpulan polynomial group theory naliti konsep simetri sacara abstrak jeung méré kaitan antra ulikan rohangan jeung ulikan struktur topology ngaitkeun ulikan rohangan jeung ulikan parobahan ku alatan nekenkeun kana konsep continuity bisa ngarti jeung ngajelaskeun parobahan dina kuantitas nu ka ukur mangrupa salah sahiji tema elmu alam kalkulus mangrupa salah sahiji alat nu utama pikeun ngajelaskeun éta perkara konsep nu utama pikeun nerangkeun parobahan variabel nyaéta ku konsep fungsi loba masalah anu bisa diterangkeun sacara alami ku kaitan antara kuantitas jeung laju parobahannana métodeu pikeun ngajawab hal ieu di ulik dina widang differential equations wilangan anu dipaké pikeun nerangkeun kasinambungan kuantitas nyeta wilangan real numbers ulikan nu taliti ngeunaan sifat wilangan réal jeung fungsi nu mibanda niley réal disebut real analysis ku sababaraha alesan wilangan réal perlu dilegakeun ka complex numbernu di ulik dina widang complex analysis functional analysis nekenkeun ulikanna kana typically infinite dimensional rohangan fungsi nu méré dadasar pikeun quantum mechanics di antaran nu séjénna loba kajadian di alam nu bisa dijelaskeun ku dynamical systems jeung chaos theory ngurus sistim anu kalakuanna mengpar tina kalakuan nu galib ku perluna ngajentrekeun jeung naliti dadasar matematik widang tiori set logika matematik jeung tiori model dikembangkeun nalikakomputer mimiti katimu sababaraha konsep tioritis anu utama diwangun ku matematikawan nu ngalahirkeun widang tiori itungan tiori itungan komplek tiori informasi jeung tiori informasi algoritma loba pamasalahan ieu nu ayeuna di taliti dina widang sain komputer tioritis matematik diskrit nyaéta ngaran anu galib pikeun widang matematika anu kapake dina elmu komputer salah sahiji widang anu penting dina matematika terapan nyaéta statistik nu ngagunakeun tiori kamungkinan pikeun jadi alat nu mampuh nerangkeun nganalisis jeung nyawang kajadian kajadian nu bakal tumiba elmu ieu dipaké ampir ku sakabéh elmu alam analisis angka nalitimétodeuanu efisien mecahkeun meupeuskeun rupa rupa masalah matematika sacara numerik ngagunakeun komputer di mana kasalahan ngitung ogé dipertimabangkeun di handap ieu béréndélan subwidang jeung jejer jejer nu ngagambarkeun salah sahiji sawangan organisasional matematik sacara umum jejer jeung pamendak némbongkeun ukuran ukuran éksplisit ukuran wilangan atawa sét atawa cara cara pikeun manggihan pangukuran pangukuran nu sarupa jejer jejer di handap méré jalan pikeun ngukur parobahan dina rumus matematis jeung parobahan antarwilangan rangkadak dahan matematik nu aya di handap nangtukeun ukuran jeung simétri wilangan sarta rupa rupa wangun widang widang di handap nerapkeun pangaweruh matematik dina masalah masalah kahirupan nyata dina harti umum internét maké aksara leutik i singgetan tina inter network mangrupa jaringan komputer nu nyambungkeun sababaraha jaringan salaku hiji istilah nu mandiri internét mangrupa sistim komputer kaasup informasi jeung layanan nu disadiakeun pikeun nu marakéna umum nu kasambungkeun sacara internasional ngagunakeun suite tcp ip tina protokol komunikasi panyaklaran paket ku kituna internet panggedena sacara basajan disebut internet seni nyambungkeun jaringan jaringan ku cara ieu disebutna internetworking dina basa sapopoé internét kadang nujul ka layanan world wide web surat éléktronik jeung ngobrol online nu aya na internét artikel utama sajarah internét ngacambahna bibit internét dimimitian dina taun ku ayana arpanet nu diwangun ku advanced research projects agency arpa departemén pertahanan amérika sarikat sababaraha panalungtikan munggaran nu nyumbang ka arpanet nyéta gawé dina desentralisasi jaringan teori antrian jeung packet switching tanggal januari arpanet ngarobah inti protokol jaringanana tina ncp ka tcp ip nandakeun awal internét sakumaha nu ayeuna urang apal léngkah penting séjén dina ngembangna internét nyaéta ku ayana national science foundation s nsf nsfnet taun internét diadegkeun babarengan ku kontrak komérsil bi atawa multilateral internét ogé mibanda pangaruh nu nyosok jero ka na pangaweruh jeung sawangan dunya dibandingkeun jeung énsiklopédi sarta pabukon tradisional internét mintonkeun hiji desentralisasi informasi jeung data nu dadakan sakaligus ékstrim basa nu utama dipaké dina komunikasi di internét umumna inggris dumasar ka bibit buitna kailaharan basa program software jeung sabab kalemahan komputer heubeul dina narima karakter karakter lian ti alfabét kulon cara akses internét nu umum digunakeun di imah imah nyaéta dial up jeung broadband singketan hartosna protokol internét ieu mangrupikeun nomer unik anu ditugaskeun ka sadaya alat nalika dihubungkeun ka internét komputer desktop laptop tablet smartphone jsb e mail atawa email disundakeun jadi surélék mangrupa landihan pikeun surat éléktronik as opposed to conventional mail in this context also called snail mail nu dimaksudkeun kana nyusun nulis ngirim jeung narima pesen surat ngaliwatan sistem komunikasi éléktronik sistem surélék ayeuna lolobana maké internet malah surélék nu mangrupa pungsi internét nu paling ilahar popular béda jeung asumsi umum surélék sabenerna geus aya méméh internét malah ayana sistem surélék mangrupa alat nu penting pisan dina nyiptakeun internét cara medar rupa rupa widang ulikan loba ditangtukeun ku kasapukan historis historical convention nepi ka jadi harti kecap nu lumaku kiwari gambaran tradisional pikeun élmu alam nyéta ulikan ngeunaan aspék fisik dunya nonhuman salaku kumpulan di hiji sisi élmu alam dibédakeun ti téologi jeung élmu sosial di sisi séjén dibédakeun ti seni jeung kamanusaan matematika lain mangrupa élmu alam tapi nyadiakeun loba bahan jeung métode dasar pikeun élmu alam élmu alam umumna usaha nerangkeun gawéna alam dunya leuwih ngaliwatan prosés alami batan prosés divine istilah élmu alam ogé dipaké pikeun mikawanoh élmu salaku hiji disiplin nu nuturkeun métode ilmiah di sagigireun pamakéan tradisional ieu kiwari kecap élmu alam mindeng dipaké dina harti nu leuwih deukeut kana harti sapopoé dina jihat ieu élmu alam bisa jadi frase pilihan pikeun élmu biologis kajeujeut na prosés biologis sarta dibédakeun ti élmu fisik kajeujeut na hukum kimia jeung fisika nu ngadadasaran mayapada dina basa sapopoé logika mangrupa tinimbangan nu dipaké pikeun ngahontal hiji kasimpulan kacindekan tina sakumpulan sangkaan nu leuwih formal logika mangrupa ulikan ngeunaan valid inference nyaéta prosés ngahontal hiji kasimpulan kacindekan tina sakumpulan sangkaan kalawan maké cara jalan nu sistematis tur sohéh ceuk kasarna kasohéhan ngandung harti nalika sakumpulan sangkaan boga ajén bener mangka kasimpulanana ogé bener di sagigireun éta logika nyadiakeun rumus resép pikeun tinimbangan nyéta kumaha jalma ogé mahluk pinter séjénna mesin jeung sistem sakuduna méré alesan ngan rumus modél kitu lain mataholang pikeun logika sorangan tapi leuwih mangrupa larapan kumaha jalma sabenerna méré alesan biasana diulik dina widang séjén kaasup psikologi kognitif sacara tradisional logika diulik minangka cabang tina filosofi mimiti panengah taun an logika geus umum diulik na matematik jeung nu leuwih mutahir dina élmu komputer minangka élmu logika nalungtik jeung ngagolongkeun struktur pernyataan jeung argumén sarta ngarancang skéma pikeun nyandikeunana ku sabab éta cakupan logika bisa lega pisan kaasup tinimbangan ngeunaan probabiliti jeung kausaliti nu ogé diulik na logika nyéta struktur argumén salah jeung paradoks nuturkeun tumuwuhna loba bébédaan geus diwanohkeun kana logika bébédaan ieu disadiakeun pikeun nulungan ngaresmikeun rupa rupa bentuk logika minangka élmu di handap ieu sababaraha bébédaan nu penting sasakalana logika ngan ngawengku tinimbangan deduktif ngeunaan naon naon nu jadi akibat tina prémis nu aya ngan perlu dicatet yén tinimbangan induktif ulikan nurunkeun kacindekan umum nu bisa dipercaya tina observasi kadang diasupkeun dina ulikan logika patali jeung éta urang kudu ngabédakeun antara kasahéhan deduktif jeung induktif hiji inferensi sacara déduktif bakal sohéh lamun jeung ukur lamun heneuweuh situasi nu ngamungkinkeun sakabéh prémis bener sarta kasimpulannana salah ide kasohéhan déduktif bisa dinyatakeun sacara taliti keur sistim logika formal dina ide semantik nu gampang dipikaharti kasohéhan induktif dina sisi lianna nyaratkeun urang keur ngadefinisikeun generalisasi nu handal tina sababaraha set panalungtikan tugas nyayagakeun definisi ieu bisa dideukeutan dina sababaraha cara sababaraha di antarana teu pati resmi dibandingkeun lianna sababaraha definisi ieu bisa maké modél matematis probabilitas keur lolobana bagian sawala urang ngeunaan logika ukur patali jeung logika déduktif budaya asalna tina basa sansekerta nyaéta buddhayah nu mangrupa wangun jamak tina buddhi budi atawa akal dihartikeun minangka hal hal nu aya pakaitna jeung budi ogé akal manusa dina basa inggris kabudayaan disebut culture nu asalna tina kecap latin colere nyaéta ngolah atawa ngerjakeun bisa dihartikeun ogé minangka ngolah taneuh atawa tatanén kecap culture ogé bisa dihartikeun minangka kultur dina basa indonesia kabudayaan nyaéta sakabéh pangaweruh manusa salaku mahluk sosial nu digunakeun keur maham jeung ngainterpretasikeun lingkungan pengalaman jeung jadi dadasar dina paripolahna ku kituna kabudayaan mangrupa rupaning aturan pituduh rarancang jeung stratégi nu ngawengku modél modél kognitif nu dipiboga ku manusa jeung digunakeun sacara selektif dina nyanghareupan lingkunganna hiji kabudayaan mangrupa pangaboga babarengan dina masarakat atawa golongan sosial nu sumebar ka anggota anggotanna kabudayaan diwariskeun ka generasi saterusna ngaliwatan prosés diajar jeung ngagunakeun simbol simbol nu ngawujud boh dina wangun ucap boh henteu kaasup ogé sarupaning pakakas nu dijieun ku manusa ku kituna sakumna warga masarakat miboga pangaweruh ngeunaan kabudayaanna nu henteu sarua jeung anggota anggota lianna lantaran ku pengalaman jeung prosés diajar jeung lingkungan nu disanghareupan teu salilana sarua rékayasa mangrupa aplikasi élmu pikeun nedunan pangabutuh manusa ieu kacumponan ku ayana pangaweruh matematik jeung pangalaman praktis nu diterapkeun kana rancang barang atawa prosés nu mangpaat praktisi rékayasa nu profésional disebut insinyur rékayasa patali jeung implementasi jawaban pikeun hiji masalah praktis saurang élmuwan bisa nanya naha nu diteruskeun ku nalungtik pijawabeun pananyana sabalikna ti éta insinyur hayang nyaho kumaha carana ngaréngsékeun hiji masalah jeung kumaha cara ngajalankeun éta solusi dina kalimah séjén ilmuwan nalungtik kajadian sedengkeun ahli rekayasa néangan cara keur meupeuskeun masalah atawa nyieun cara anyar tina cara anu geus aya saméméhna watesan ahli rekayasa jeung ahli teknologi teu bisa silih gantikeun duanana mibanda tipe pagawéan jeung profési anu béda pikeun gambaran nalika insinyur geus manggihan solusi pikeun masalah nu disanghareupan pagawéanana eureun nu diteruskeun ku ahli téhnologi pikeun nyampurnakeun solusina pikeun gambaran contona tanggal novémber thomas a edison ngawangun fonograf hiji préstasi punjul tina rékayasa salajengna anjeunna ngarahkeun asisténna si ahli téhnologi piekun ngaronjatkeun parabotna ku jalan ngaleungitkeun harmonik tina kaluaran sorana yén kecap engineer insinyur asalna tina gambaran pikeun jalma nu nyieun ngawangun engine mesin sabenerna ngan ukur mitos nyatana kecap engine jeung engineer ogé kecap ingenious sarua asalna tina kecap latin ingeniosus nu hartina skilled ahli mangka saurang insinyur kudu pinter boga pangalaman mecahkeun masalah pangucapan engineer saméméhna dipangaruhan ku asal kecap tina engine istilah ieu salajengna robah jadi ngawengku sagala widang di mana kaahlian terapan métode ilmiah digunakeun dina sababaraha basa séjén saperti basa arab kecap engineering ogé ngandung harti géométri ogé na basa indonésia jeung sunda kecap engineering geus ilahar ditarjamahkeun jadi teknik téhnik jeung rékayasa sacara historis rékayasa diteuteup salaku widang nu garing sarta teu dipikaresep dina budaya popular sarta ogé dianggap salaku ladangna jalma nerd tempo widang widang rékayasa pikeun béréndélan nu lengkep statistika mangrupa élmu jeung prakték ngeunaan ngembangkeun pangaweruh manusa ku jalan ngagunakeun data émpiris dumasar kana tiori statistika nu mangrupa cabang ti matematika terapan di antara téori statistika randomness jeung uncertainty dimodélan ku téori probabilitas prakték statistik ngawengku ngararancang nyimpulkeun jeung napsirkeun panenget nu can tangtu ku sabab statistika ditujukeun pikeun ngahasilkeun béja nu panghadéna tina data nu aya sababaraha panalungtik ngajadikeun statistika salaku hiji cabang téori kaputusan kecap statistika datang tina frase latin modérn statisticum collegium kuliah ceramah ngeunaan urusan nagara nu tina istilah éta kaluar kecap basa itali statista nu hartina nagarawan statesman atawa politisi bandingkeun jeung status jeung kecap basa jérman statistik nu asalna dimaksudkeun kana analisis data data ngeunaan nagara ieu ngawengku ngumpulkeun jeung ngagolongkeun data sacara umum dina mangsa awal abad ka pangumpulan data ngeunaan nagara jeung daérah terus mayeng utamana ku daptar layanan statistik nasional jeung internasional sacara husus sénsus nyadiakeun béja teratur ngeunaan populasi cara ngumpulkeun data aya dua cara nyaéta sensus jeung sampling sensus hartina ngumpulkeun data ku cara ngadata sakabéh objek tina populasi ari sampling mah nyaéta ngumpulkeun data ku cara ngadata sawareh objek tina populasi sampel kade ulah patukeur antara kecap statistik jeung statistika statistika hartina elmu anu mgawengku kana cara cara ngumpulkeun data ngolah data naliti data analisis jeung narik kasimpulan anu ngadasarkeun tina éta data ari statistik mah nyaéta angka angka atawa data contona data umur jumlah warga jeung lain nu séjénna urang ngagambarkeun pangaweruh jeung kabodoan urang sacara matematis jeung salawasna diajar ti naon baé nu bisa katengetkeun hartina urang kudu dina sababaraha wujud statistik déskriptif utamana data mining léngkah nu kadua sarta nu katilu kalintang pentingna sahingga léngkah kahiji katémbong teu pati penting dina disiplin ieu data mindeng dikumpulkeun di luar kontrol jalma nu migawé analisis sahingga hasil analisis leuwih mangrupa modél operasional batan laporan konsénsus probabilitas hiji kajadian kadang digambarkeun salaku angka wilangan antara hiji jeung enol ngan dina kanyataanana hakékatna euweuh nu boga kamungkinan atawa anjeun bisa nyebutkeun yén panonpoé pasti bakal medal isuk isuk tapi kumaha mun aya kajadian nu ngancurkeun panonpoé méméh isuk kumaha mun aya perang nuklir sahingga langit katutupan ku silalatu jeung haseup urang mindeng nganggap kamungkinan samodél kitu pasti atawa teu mungkin kajadian sahingga leuwih gampang nampa kajadian kitu salaku kamungkinan hiji atawa enol najan kitu hal ieu bisa ngakibatkeun salah harti jeung kabiasaan nu bahaya sabab jalma teu bisa ngabédakeun ngabédakeun antara misalna kamungkinan jeung kamungkinan padahal sacara praktis béda pisan misalna anjeun dina saumur hirup bakal kungsi meuntas jalan atawa kali saterusna anjeun ngurangan resioko salila meuntas jadi bakal ngajadikeun anjeun aman salila hirup sabalikna lamun resiko meuntas bakal ngajadikeun anjeun salawasna ngalaman kacilakaan sabalikna dumasar kana rarasaan yén téh mibanda resiko nu kacida leutikna ku cara ngagunakeun distribusi mimiti prior probabilities bisa atawa biasa dipaké dina perkara bayesian statistics akhirna posterior distribution bakal sarua hadéana jeung leuwih yakin bisa atawa dina basa lain data teu kudu dicokol keur ngitung sakabéhna siga lindley maké téori eta lamun coherent bayesian ditambahkeun ka nol kamungkinan mimiti kana hipotesa yén bulan moon dijieun tina keju hejo saterusna kajadian astronot balik ka bumi mawa keju hejo teu ngayakinkeun manéhna lindley ngabela yén teu pernah maké kamungkinan mimiti atawa manéhna nyebut éta cromwell s rule tina tulisan oliver cromwell nu nulis muktamar ti gareja scotland dina agustus manéhna ngomong yén i beseech you in the bowels of christ consider it possible that you are mistaken sababaraha élmu maké statistik terapan sacara éksténsif nepi ka ngagunakeun specialized terminology disiplin ieu di antarana statistik ngawujud jadi salah sahiji konci dasar dina dunya bisnis jeung manufaktur dina basa nu umum élmu komputer nyaéta élmu ngeunaan komputasi jeung information processing boh dina hal hardware atawa software pikeun kaperluan praktis élmu komputer kaasup ogé topik topik anu aya hubunganana jeung komputer tina hal saperti analisa algoritma abstrak formal grammars jeung salian ti eta nepi ka subyék anu kongkrit saperti programming language software jeung hardware komputer sabagé disiplin élmu loba bédana jeung matematik programming rékayasa software sarta rékayasa komputer sanajan kadang kadang ngabingungkeun edsger dijkstra nyebutkeun yén dilengkepan ku physicist richard feynman nyebutkeun tesis church turing thesis nyebutkeun yén sakabéh tipe paradigma kanyaho anu reasonable tina komputasi mangrupa hal anu sarua pentingnya salila bisa ngagawekeun sanajan aya variasi efisien dina waktu jeung ruang tesis ieu lain téorema matematika anu bisa dibuktikeun tapi a statement based on empirical observation that two distinct computational schemes do in fact have the same computational power élmu komputer deukeut patalina jeung sawatara wilangan lapang séjénna lapang lapang éta kacida pentingna sanajan aya sababaraha kapentingan nu béda béda tingali ogé rékayasa listrik anatomi tina basa yunani anatome tina ana temnein nyiksik nyaéta cabang biologi anu ngaguar ngeunaan struktur jeung organisasi anu aya dina mahluk hirup anatomi dibédakeun kana dua widang kahiji anatomi sato zootomi jeung anatomi tangkal fitonomi cabang utama anatomi nyaéta anatomi komparatif jeung anatomi manusa anatomi sato bisa ngawengku ulikan struktur sato sato nu béda mun disebut anatomi komparatif atawa morfologi sato mun diwates ukur hiji sato disebutna anatomi husus tina jihat mangpaat ulikan ngeunaan manusa mangrupa bagéan nu pangpentingna dina anatomi husus sarta anatomi manusa ieu bisa ditilik tina jihat nu béda béda ogé tina jihat médis ieu ngawengku pangaweruh ngeunaan wujud sabenerna posisi ukuran jeung hubungan antara rupa rupa struktur awak manusa dina kasehatan sarta pikeun ulikan ieu kaluar istilah anatomi deskriptif atawa topografis najan mindeng ogé disebut salaku antropotomi sangkan meunangkeun pangaweruh nu écés tur pertéla ngeunaan awak manusa butuh waktu mangtaun taun dina nengetanna tur pinuh ku kasabaran tangtuna iéu ngan bisa dipigawé ku saeutik jalma kacida ruwetna awak manusa mah antukna ngan ukur saeutikan anatomis manusa profésional nu bisa ngawasa sakabéh detilna sacara gembleng tur lolobanaana jadi spésialis dina bagéan bagéan husus kayaning utek jeroan jeung lian liana bari jeung maranéhna loba nu ngarti ogé kana bagéan liana anatomi topografis kudu diulik ku unggal jalma éta ku cara sababaraha kali ngabédah katut mariksa awak manusa paéh tina jihat morfologis anatomi manusa mangrupa ulikan nu ilmiah tur matak pogot sabab tujuanna nu hayang nyingkabkeun sasakala struktur tangtungan jelema tur ngabutuhkeun hiji pangaweruh tina gabungan mangrupa rupa élmu émbriologi atawa biologi kamekaran filogeni katut histologi téhnologi mibanda leuwih ti hiji harti nu hiji mangrupa tumuwuh jeung tumerapna parabot mesin bahan jeung prosés nu nulungan manusa méréskeun masalah sarta nedunan pangabutuh salaku kagiatan manusa téhnologi ngamangsa boh élmu boh rékayasa istilah téhnologi ku sabab kitu mindeng dicirikeun ku papanggihan papanggihan jeung gadget maké prinsip jeung prosés ilmiah nu anyaran kapanggih tapi papanggihan nu geus heubeul pisan saperti gilinding gé mangrupa conto téhnologi harti séjén dipaké na widang ékonomi nilik téhnologi salaku wujud mutahir pangaweruh urang dina cara ngagabungkeun rupa rupa sumberdaya pikeun ngahasilkeun produk nu dipikahayang jeung pangaweruh urang kana naon waé nu bisa dihasilkeun ku kituna urang bisa nempo parobahan téhnologis nalika pangaweruh téhnis urang ningkat nambahan mindeng pisan anyar dianggap boga harti leuwih hadé dina puseuran téhnologi jeung rékayasa pamanggih ngeunaan téhnologi tepat guna nu tumuwuh dina abad ka pikeun ngagambarkeun kaayaan di tempat nu teu pati miharep ayana téhnologi mutahir atawa téhnologi nu merlukeun ayana infrastruktur atawa suku cadang atawa kaahlian nu diimpor pergerakan eco village ogé milu ketak dina masalah ieu téhnologi panengah nu loba patalina jeung masalah ékonomi nu dimaksudkeun salaku jalan tengah antara téhnologi puseur nu mahal di nagara maju jeung nagara tumuwuh nu ngarasakeun cukup éféktif pikeun nyerep pagawé nu sakitu lobana dina kaayaan monétér nu seuseut seuat sacara umum téhnologi nu tepat guna sakaligus bakal panengah dina ékonomi harti atawa anggapan ngeunaan kamajuan atawa pertumbuhan mindeng dipatalikeun jeung hiji atawa leuwih anggapan di luhur wilangan atawa angka nyaéta hiji entitas abstrak pikeun ngagambarkeun quantity aya sababaraha jenis wilangan nu pada mikawanoh nyaéta angka naturals digunakeun pikeun ngawilang jeung dilambangkeun ku n upama negative ogé diasupkeun mangka urang meunang wilangan buleud z rasio wilangan buleud disebut rational angka atawa fractions kumpulan sakabéh wilangan rasional dilambangkeun ku q wilangan rasional bisa dituliskeun ku wilangan desimal nu ngabogaan digit nu kawates atawa periodik umpamana sakabéh wilangan desimal nu teu kawates jeun nu teu periodik diasupkeun mangka dihasilkeun wilangan nyata real s r wilangan nyata anu henteu rasional disebut wilangan wilangan irrasional wilangan réal bisa dilegakeun ka wilangan kompleks c pikeun mecahkeun sakabéh sasaruaan aljabar lambang di luhur biasana ditulis ku huruf kandel nyaéta wilangan komplek kahareupna bisa leuwih dilegakeun quaternions but multiplication of quaternions is not commutative arsitéktur mangrupa seni jeung élmu ngarancang wangunan harti nu leuwih lega bisa ngawengku rarancang wangun lingkungan sagemblengna tina tingkat makro town planning urban design jeung landscape architecture nepi ka tingkat mikro furniture jeung product design architecture equally importantly also refers to the product of such a design dumasar kana tulisan munggaran nu aya kénéh ngeunaan ieu de architectura na vitruvius wangunan nu hadé kudu mibanda kaéndahan venustas weweg firmitas tur mangpaat utilitas arsitéktur bisa disebutkeun salaku kasaimbangan jeung kasarasian tina tilu unsur ieu bari teu silih éléhkeun harti modérn nilik arsitéktur pikeun nyaluyukeun itung itungan pungsi kaéndahan éstétik jeung psikologis najan kitu mun ditilik ti sisi séjén pungsi sorangan geus dianggap ngawengku sakabéh patokan kaasup kaéndahan jeung psikologis tipologi rupa wangunan utamana ditoong di rupa suhunanana ieu kabéh dina modél aslina panggung kecap arsitéktur ogé dipaké pikeun rarancang atawa act ngarancang sistem kompléks séjénna pikeun conto arsitéktur komputer arsitéktur software jeung arsitéktur informasi dina kasus ieu nujulna ka sakujur struktur sistimna dina widang kimia sanyawa mangrupa zat nu ngawujud tina dua atawa leuwih unsur dina nisbah tetep nu nangtukeun wangunanna pikeun conto cai mangrupa sanyawa nu disusun ku hidrogén jeung oksigén dina nisbah dua ka hiji sacara umum nisbah tetep ieu kudu ditangtukeun dumasar sababaraha ciri sipat fisik leuwih ti ukur beunang sagawayah jijieunan jelema ieu nu jadi sabab pangna kuningan superkonduktor ybco semikonduktor aluminium gallium arsénida atawa coklat dianggap campuran atawa alloy lain sanyawa ciri nu nangtukeun hiji sanyawa nyéta ayana rumus kimia rumus ngagambarkeun nisbah jumlah atom na hiji zat pikeun conto dina ho cai aya dua atom hidrogén pikeun tiap hiji atom oksigén rumus ieu teu nétélakeun yén cai dijieun ku molekul sanyawa bisa mibanda sababaraha fase pikeun sanyawa sangkan cair atawa gasna tetep disebut sanyawa atom atomna nu ti rupa rupa unsur kudu kabeungkeut dina wujud molekul wangunan molekul nu jadi sabab pangna aya sanyawa modél ch batan ukur ch rumus nétélakeun teu wungkul nisbah tapi ogé sabaraha atom nu aya na unggal molekul sakabéh sanyawa bakal beulah jadi sanyawa nu leuwih leutik atawa atom mandiri mun dipanaskeun nepi ka temperatur nu cukup temperatur ieu disebutna temperatur dékomposisi unggal sanyawa kimia nu geus dijéntrékeun na literatur dibéré pananda wilangan unik wilangan cas tempo ogé ngaran sistematik daptar sanyawa na wikipédia kimia organik mangrupa ulikan ilmiah ngeunaan struktur sipat wangunan jeung réaksi sanyawa organik tata ngaran organik mangrupa sistem nu dimaneuhkeun pikeun ngaranan jeung ngagolongkeun sanyawa organik polimér mangrupa hiji wujud molekul nu husus umum dianggap molekul gedé polimér meunang gelar éta dumasar kana ukuranana sabab disusun ku loba bagéan nu leuwih leutik bagéan nu leutikna bisa kembar kimiawi nu ngawujud jadi molekul homopolimér atawa bisa ogé tina béda béda struktur kimiawi nu ngawujud jadi molekul hétéropolimér polimér mangrupa sawaréh ti makromolekul nu ukur digolongkeun dumasar ukuranana nu dianggap gedé polimér bisa organik atawa anorganik umum kapanggih mah organik misal poliétilén polipropilén pléxiglas jsb tapi nu anorganik gé mindeng kapanggih na kahirupan sapopoé misal silly putty silikon jsb nu jadi alesan pangna aya loba pisan sanyawa karbon nyéta sabab karbon mibanda kamampuhan pikeun ngawangun ranté karbon nu panjangna rupa rupa sarta cingcin nu ukuranana béda katénasi lolobana sanyawaan karbon peka pisan ku panas jeung umumna terurai méméh c cenderung kurang leyur na cai dibanding lolobana uyah anorganik béda ti uyah sanyawa organik leuwih leyur na pangleyur organik saperti éter atawa alkohol sanyawa organik kabeungkeut sacara kovalén kimia organik salakuélmu umumna kaaku dimimitian ku sintésis organik uréa ku friedrich woehler tina bahan anorganik taun kimia anorganik mangrupa cabang kimia ngeunaan sipat jeung réaksi sanyawaan anorganik ieu ngawengku sadaya sanyawaan kimiawi iwal nu mibanda ranté atawa cingcin atom karbon nu diistilahan sanyawaan organik nu diulik dina jejer kimia organik nu misah bébédaan antara dua disiplin ieu teu mutlak malah loba patumpangtindihna utamana dina subdisiplin kimia organologam cabang cabang utama kimia anorganik di antarana zat anorganik nu penting sacara komersil di antarana chip silikon transistor layar lcd kabel serat optik sarta rupa rupa katalis kimia anorganik dumasar kana kimia fisik sarta ngawujud jadi dadasar pikeun mineralogi jeung kimia bahan kimia anorganik kadang tumpang tindih jeung géokimia kimia analitis kimia lingkungan jeung kimia organologam kimia organologam ngagabungkeun aspék aspék kimia organik jeung kimia anorganik nu sacara formal didefinisikeun salaku ulikan sanyawaan nu ngandung beungkeut logam karbon najan loba sanyawa organologam teu mibanda éta beungkeut di antara sanyawa organologam nu pangbasajanna nyéta karbonil logam nalika karbon monoksida kabeungkeut kana logam ngaliwatan karbonna vitamin b nu sisi aktifna sarua jeung na hémoglobin mangrupa sanyawa organologam alami nu sacara métabolis penting nu ngandung bagéan organik nu gedé korin jeung protéin sarta logam kobalt nu kabeungkeut na karbon ambahan kimia anorganik ngawengku boh sanyawaan molekular nu aya salaku molekul diskrét jeung kristal nu strukturna digambarkeun salaku kisi tanpa wates of regularly ordered atoms sarta nu diulik dina kristalografi jeung kimia bahan padet biokimia mangrupa kimia kahirupan biokimiawan ngulik unsur unsur sanyawaan jeung réaksi kimia nu dikontrol ku énzim énzim na jero awak sakabéh organisme biokimia museur kana struktur jeung pungsi komponén sélular kayaning protéin lipid karbohidrat asam nukléat jeung biomolekul séjénna kaayeunakeun biokimia leuwih museur kana kimia réaksi nu dimédiasi énzim jeung sipat sipat protéin biokimia métabolisme sél geus digambarkeun sacara éksténsif widang biokimia séjénna di antarana sandi genetik dna rna sintésis protéin transpor mémbran sél transduksi sinyal jeung siklus dékomposisi énergi biokimia mitambeyan tumuwuh sigana dimimitian ku ayana papanggihan énzim munggaran diastase taun ku anselme payen taun friedrich whler medalkeun tulisan ngeunaan sistésis uréa nu ngabuktikeun yén sanyawa organik bisa dijieun sacara artifisial kontras jeung pamadegan harita yén sanyawa organik ngan bisa dijieun ku organisme saprak harita biokimia maju ninggalkeun nu séjén utamana mimiti panengah abad ka ku kapanggihna téhnik anyar kayaning kromatografi difraksi sinar x nmr panyiri radioisotop mikroskop éléktron jeung simulasi dinamik molekular téhnik ieu jadi ngagampangkeun papanggihan jeung analisis nu detil rupa rupa molekul jeung jalur métabolik sél kayaning glikolisis jeung siklus krébs ayeuna papanggihan papanggihan na widang kimia dipaké dina loba widang ti genetik nepi ka biologi molekular jeung ti tatanén nepi ka tatamba biokimia bisa jadi munggaran diterapkeun dina nyieun roti ngagunakeun kapang kira kira taun katukang biokimia sacara prinsip patali jeung kimia zat zat nu bisa digolongkeun kana sababaraha kategori utama kimia analitis ngulik analisis sampel conto bahan pikeun mikanyaho wangunan jeung struktur kimiawina kimia analitis bisa dibagi jadi dua tipe utama kimia analitis lolobana kuantitatif nu bisa dibagi deui kana widang ulikan nu béda bahanna bisa dianalisis pikeun nangtukeun kadar unsur atawa kadar unsur dina spésiés kimia tinangtu nu panungtung mangrupa interés husus na sistem biologis molekul molekul mahluk hirup ngandung karbon hidrogén oksigén nitrogén jeung sajabana dina struktur struktur nu kompléks pajeulit aya rupa rupa téhnik nu bisa dipaké pikeun misahkeun ngadeteksi jeung ngukur sanyawaan kimiawi métode analitis gumantung kana katalitian kabersihan préparasi sampel akurasi sarta présisi biasana praktisi nu neundeun parabot gelasna dina asam sangkan nyegah kontaminasi sampelna diuji sababaraha kali sedengkeun parabotna dikumbah ku pangleyur murni nu husus métode standar pikeun analisis kadar ngaewngku dijieunna kurva kalibrasi mun kadar unsur atawa sanyawa na sampelna luhur teuing ti rentang detéksi téhnikna sampelna bisa diéncérkeun kitu baé maké pangleyur murni mun kadarna handapeun rentang ukuran alat métode adisi bisa dipaké na métode ieu kana sampel ditambahkeun sanyawa unsur nu diulik nu kadarna geus dipikanyaho lajeng béda antara kadar nu ditambahkeun jeung kadar nu kaukur mangrupa jumlah sabenerna dina sampel angkutan atawa transportasi basa inggris transportation umum digunakeun di amerika sarikat nyaéta pindahna jalma jeung barang ti hiji tempat ka tempat séjénna istilah ieu asalna tina basa latin trans hartina meuntas jeung portare hartina mawa widang angkutan mibanda sababaraha aspék nu gampangna bisa dibagi jadi bagian infrastruktur tutumpakan jeung operasi infrastruktur kaasup jaringan angkutan jalan karéta rél penerbangan kanal pipelines jsb nu digunakeun ogé kaasup tempat ngumpulna atawa terminal kayaning bandara stasion karéta terminal beus jeung labuan tutumpakan umumna anu bolak balik dina jaringan saperti mobil karéta pesawat terbang nu kaasup kana operasi nyaéta saperti rambu lalu lintas jeung ramp meter railroad switch kontrol lalu lintas awang awang jsb ogé pulisi nu lianna saperti kumaha sistim béaya saperti maké tol atawa pajeg béngsin dina kasus angkutan jalan tol sacara luas bisa disebutkeun disain jaringan mangrupa widang dina téhnik sipil jeung tata kota disain tutumpakan di widang rékayasa mékanis jeung bagian husus saperti nautical engineering jeung aerospace engineering sarta operasi biasa husus bisa ngagunakeun pendekatan operations research atawa rékayasa sistim moda nyaéta kombinasi jaringan alat jeung operasi kaasup leumpang sistim angkutan jalan angkutan rél angkutan kapal laut jeung penerbangan modérn angkutan jeung komunikasi duanana silih gantikeun jeung silih lengkepan substitutes and complements malah kamajuan dina widang komunikasi bisa ngagantikeun angkutan kayaning ngaliwatan telegraf telefon faks atawa surélék batan didatangan jelemana hiji hiji nyata yén cara komunikasi kitu ngalahirkeun interaksi nu leuwih gembleng kaasup interaksi antarpribadi pertumbuhan angkutan teu mungkin mun euweuh komunikasi nu penting pisan pikeun sistim angkutan nu maju ti rél karéta nu rék diliwatan ku karéta ti dua arah dina jalur tunggal nepi ka lalu lintas awang awang nu merlukeun nyaho lokasi pesawat di awang awang jadi geus kapanggih yén kamajuan nu hiji bakal ngarojong kana kamajuan nu séjénna angkutan mangrupa konsumén énergi nu utama lolobana maké hidrokarbon mun ngadurukna teu sampurna balukarna jadi polusi sanajan tutumpakan di amérika serikat geus beuki bersih ku ayana aturan lingkungan low pollution fuels can reduce pollution the most popular low pollution fuel at this time is liquified natural gas hydrogen is an even lower pollution fuel biostatistika kadangkala disebut ogé biométrika leuwih umum nyaéta aplikasi statistika keur biologi jeung biasa ogé dipaké dina kedokteran ku sabab pananya dina panalungtikan biologi jeung kedokteran mah rupa rupa pisan ambahan biostatistika ngalegaan antukna ngawengku modél kuantitatif naon waé nu bisa dipaké pikeun ngajawab pananya pananyaéta salaku hiji disiplin nu dirancang pikeun ngahasilkeun informasi biostatistika bisa dianggap salah sahiji cabang informatika kedokteran nu bisa pacampur jeung bioinformatika akibatna biostatistika mangrupa métodeu kuantitatif saperti widang daptar nagara jeung wewengkon wewengkon lianna di dunya jepang nippon nihon nyaéta salah sahiji nagara kapuloan di asia wétan ayana di samudra pasifik wates beulah wetan tiongkok koréa jeung rusia sumebar ti mimiti laut okhotsk di kaler nepi ka laut cina wétan di kidul kanji nu nyieun ngaran jepang hartina asal panonpoé ku sabab jepang kadangkala dianggap sabagé taneuh tempat bijil panonpoé jepang kasusun ku pulo pulo nu mana pulo pulo gedena nyaéta honsh hokkaid kysh jeung shikoku nu mangrupa daratan lolobana ieu pulo kasusun ku pagunungan tur masih gunung seuneu contona gunung tangjangkung di jepang gunung fuji nyaéta hiji gunung aktif jepang nomer sapuluh populasina di dunya kira kira juta jiwa wewengkon megapolitan tokyo nu ngawengku ibukota tokyo jeung préféktur sabudeureunna wewengkon metropolitan panggedena sadunya leuwih ti juta panghuni panalungtikan arkéologi nembongkeun yén kahirupan di pulo pulo jepang geus aya dina période paléolitik luhur dumasar kana catetan ngeunaan jepang dina buku sajarah sajarah china ti abad kahiji sm saméméh maséhi pangaruh luar nu diteruskeun ku période isolasi nu panjang mangrupa salah sahiji ciri sajarah jepang saprak maké konstitusi dina taun jepang ngagunakeun konstitusi monarki nagara bagian ku ayana kaisar jeung parlemén nu dipilih parlemén jepang kakuatan ekonomi utama jepang nomer dua ékonomina dumasar kana gedéna gdp jepang ogé anggota pbb g g jeung apec sarta no lima anggaran pertahananna jepang ogé nomer opat nagara nu ékspor sarta nomer genep nagara nu impor sarta mingpin dina téknologi jeung permesinan dina basa jepang kecap jepang nyaéta nippon atawa nihon duanana ditulis dina karakter kanji nu sarua basa jepang nippon dipaké keur kaperluan resmi kaasup duit cap sarta kagiatan olahraga internasional nihon leuwih sederhana dipaké di jepang contona urang jepang nyebut manéhna nihonjin sarta basana nihongo hartina urang jepang sarta basa jepang di jepang ayeuna nippon leuwih nasionalis sarta dipaké ku para kokolot sabalikan watesan nihon dina watesan sederhana sarta dipaké ku sabagéan gedé urang jepang dina basa inggris kecap jepang asalna ti kulon keur mimiti ruteu dagang dina basa mandarin kecap jepang mimiti dipaké ku marco polo nyaéta cipangu sanajan kitu dina basa kanton kecap keur jepang meureunna mangrupa kecap mimiti japan nyaéta jatbun dina basa melaya kecap kanton ieu jadi japang nu saterusna dipaké ku bangsa portugis nu dagang di malacca dina abad ka ku sabab kitu padagang portugis dianggap nu mimiti ngawanohkeun kecap jepang ka eropa mimiti dipaké dina basa inggris dina taun dibacana giapan dina basa inggris ngaran nagara sacara resmi nyaéta japan saméméhna ditulis lengkep nyaéta empire of japan tapai saterusna robah dumasar kana konstitusi sanggeus perang basa resmi jepang nyaéta nihonkoku nu hartina nagara jepang artikel utama sajarah jepang hasil panalungtikan arkéologi nunjukkeun yén di jepang geus aya kahirupan saméméh taun ka tukang salila période paleolitik handap salila zaman és dina sababara milyar taun jepang ngahiji jeung benua asia ku ayana jembatan pulo mimiti sakhalin di kalér sarta mungkin nepi ka kyushu di kidul nu ngagampangkeun pindahna manusa sato jeung tutuwuhan ka kapuloan jepang ti wéwéngkon china jeung koréa ayeuna tanda tanda kahirupan sosial dimimitian kira kira sm samemeh masehi ku budaya jmon dicirikeun ku robahna tina mésolitikum ka néolitikum tina kahirupan moro kana kahirupan nu netep jeung mimiti apal kana tatanen benang acan kapanggih sarta baju masih maké tina kulit kai kira kira dina jaman ieu masarakat jomon mimiti nyieun guci tina taneuh liat maké hiasan nu nembongkeun ayana anyaman atawa henteu jmon hartina pola tali nu dianyam kamungkinan keramik pangkolotna kapanggih di jepang sanajan umurna teu bisa ditangtukeun loba nu percaya yén ainu bangsa pribumi jepang nu tumetep di hokkaido mangrupa katurunan jmon tur nunjukkeun penduduk jepang nu mimiti japan nyaéta nagara konstitusi monarki nu mana kakuatan kaisar kawates kacida salaku simbol seremoni kaisar dianggap salaku konstitusi simbol nagara jeung ngahijina masarakat kakuatan aya dina pingpinan perdana menteri jepang sarta anggota wakil rakyat sedengkeun kakawasaan aya di masarakat jepang kaisar salaku kapala nagara dina hubungan diplomatik naruhito nyaéta kaisar jepang kiwari di jepang aya perféktur perféktur mangrupa bagian administrasi panggedéna unggal perfektur ngalaksanakeun pamilihan gubernur jeung legislatif tur biro administrasi perféktur ilahar kabagi kana wéwéngkon wéwéngkon ieu lain bentuk formal teu pakait jeung pamilihan tur administrasi di handap ieu tabel nu ilahar dipaké nu mana perféktur diruntuykeun dumasar kana wéwéngkonna ti kalér ka kidul propinsi saterusna dibagi kana kota kacamatan jeung désa sistim ngaran nu béda aya di kota tokyo nu dibagi kana kota nu disebut kota husus bagéan luar tina kota husus di tokyo ngagunakeun watesan nu sarua keur kota kacamatan jeung désa kota kota kaasup kota husus di tokyo kacamatan jeung désa dipilih sacara resmi tambahanna kota gedé dibagi kana distrik kota kota distrik kota teu ngahiji sacara resmi artikel utama geography of japan jepang mangrupa nagara kapuloan manjang di beulah wetan samudera pafisik basisir asia pulo gedéna ti kalér ka kidul nyaéta karafuto dina kakawasan jepang taun hokkaido honshu pulo utama shikoku jeung kyushu mairuppo ngaleupaskeun kapuloan kuril dina basa jepang chishima rett leuwih ti km kaleureun hokkaido naha di okinawa di kapuloan ryukyu leuwih ti km kaleureun tambahan séjénna kira kira aya pulo leutik nu bisa kaitung ngajadikeun jepang salaku nagara kapuloan tur leuwih lega kira kira mangrupa pagunungan nu ngabentuk siga ranté di unggal pulo utama gunung pangluhurna di jepang tur kawentar nyaéta gunung fuji kira kira m oyakobayama pangkalérna di kapuloan kuril puncak saljuna m langsung kaluar di tengah laut hubungan gawé nu raket tur hadé antara pamarentah jeung industri dina widang teknologi tinggi merhatikeun dunya pendidikan dibandingkeun keur kaperluan pertahanan tina gdp ngajadikeun ékonomi jepang hirup kalawan gancang sarta nagara nu kuat di sagigireun amérika jeung eropa kahirupan urang jepang sacara etnik jeung basa hampir sarua populasi utama nu saeutik nyaéta korea kaler jeung kidul yuta okinawa yuta china jeung taiwan yuta filipina yuta sarta brazil sarta minoritas bangsa pribumi ainu di hokkaido masyarakat jepang ngobrol maké basa jepang dina kahirupan sapopoé sarta mangrupa basa indung tempo oge religions of japan budaya jepang mangrupa hasil interaksi antara budaya jomon nu kuat jeung sesana pangaruh budaya luar luar tiongkok jeung koréa nu mimiti mere pangaruh dina waktu budaya yayoi kira kira sm mesir kuno jeung tradisional india dikombinasikeun dina greco buddhism mangaruhan kana seni jeung kapercyaan jepang ti mimiti abad ka m dimekarkeun ku ngawanohkeun mahayana buddhism ti mimiti abad ka mimiti asup pangaruh eropa sarta pangaruh dominan amérika sanggeus perang dunya ka ii préféktur gifu gifu ken lokasi di wewengkon chbu bagian tengah jepang ibukota propinsina nyaéta kota gifu posisina di puseur jepang éta miboga hal penting minangka sisimpangan jepang nyambungkeun wétan ka kulon salila période sengoku réa nu nyebutkeun yen ngawasa gifu hartina anjeun ngawasa jepang wewengkon gifu kiwari mangrupa bagéan tina periode yamato kira kira panengah abad kaopat sabab ayana di tengah tengah pulo honshu kawentar minangka tempat perang dina sajarah jepang catetan perang pangkolotna nyaéta perang jinshin dina taun nu ngajadikeun kaisar temmu salaku kaisar jepang ka wewengkon di préféktur gifu nyaéta propinsi heubeul hida jeung mino bagéan leutik ti propinsi echizen jeung propinsi shinano ngaran ieu préféktur asalna tina ngaran ibukota propinsi nyaéta gifu ngaran kota nu dipaké ku oda nobunaga sawaktu kampanye ngahijikeun jepang dina taun karakter mungaran dina ngaran gifu asalna tina qishan gunung legenda nu dipaké sawaktu cina ngahiji sedengkeun karakter kadua tina qufu tempat lahirna konghucu nobunaga milih ngaran éta alatan manéhna hayang ngahijikeun sakuliah jepang sarta manéhna hayang dianggap boga pamikiran nu rongkah nurutkeun sajarah préféktur gifu boga fungsi minangka puseur tempat nyieun pedang di sakumna jepang jeung seki dipikanyaho tempat nyieun pedang pangalusna di jepang kiwari gifu kawentar ogé dina mode utamana di dayeuh gifu sarta téknik roket inggris aerospace di kakamigahara dina tanggal oktober kiwari kota motosu nyaéta tempat epicenter lini mino owari lini panggedéna nu pernah kajadian di jepang ditaksir kira kira skala richter nu nyababkeun kabeulahna taneuh nu bisa ditempo nepi ka kiwari salah sahiji propinsi di jepang nu aya di daratan bagéan jero propinsi gifu diwatesan ku tujuh propinsi séjén nyaéta propinsi aichi fukui ishikawa mie nagano shiga jeung toyama kode pos di jepang dimimitian ku tilu nomer antara nepi ka bagéam gifu mimiti ti salah sahiji bukti yén gifu ayana di tenah tengah jepang préféktur gifu kabagi kana wewengkon nu mibanda wewenang sorangan keur ngamajukeun daérahna lima wewengkon ieu nyaéta sein gifu chn tn jeung hida di beulah kaler nyaéta wewengkon hida mangrupa gunung gunung nu jangkung bagéan ti japanese alps di beulah kidul nyaéta wewengkon mino mengrupa daérah subur di dataran nobi wewengkon nu hadé keur tatanen masarakat gifu lolobana hirup kumbuh di beulah kidul deukeut ka kota metropolitan nagoya gunung gunung di wewengkon hida kaasup kana pagunungan hida nu disebut ogé northern alps jeung pagunungan kiso nu disebut ogé central alps di japan pagunungan ryohaku ogé aya di wewengkon hida nu séjénna nyaéta pagunungan ibuki jeung pagunungan yoro wewengkon mino ditutupan ku dataran aluvium ti tilu walungan kiso nyaéta walungan ibi walungan kiso jeung walungan nagara sumber cai sakabéh ieu walungan aya di préféktur nagano tur ngalir ngaliwatan préféktur aichi jeung mie saméméh ngamuara ka basisir ise walungan utama séjénna nyaéta walungan jinz takahara sh shnai yahagi jeung ishitoro sabab wewengkon mino dikurilingan ku gunung gunung nu pendek naek turun suhu kajadian sapanjang taun ti usum panas nepi ka usum tiris upamana kota di beulah wetan nyaéta tajimi geus ilahar ngalaman hawa pangpanasna sa jepang dina unggal taun dina august kacatet hawa pangpanasna sa jepang nu pernah kajadian nyaéta degrees celsius usum panas jadi leuwih panas sabab ieu wewengkon mangrupa tempat nu katutupan ku gunung gunung saterusna bakal leuwih panas sawaktu angin foehn datang ngaliwatan pagunungan ibuki di wewengkon kansai wewengkon hida nu mangrupa pagunungan ilaharna leuwih tiris tinimbang wewengkon mino sanajan kadangkala leuwih panas oge shkawa ch kacamatan di kota takayama aya di pagunungan tur ieu kacamatan mangrupa tempat pangtirisna di pulo honsh gifu miboga réa atraksi wisatawan populer nu aya di sakabéh bagian prefecture tempat anu pang populer nyaéta gifu gero shirakawa sarta takayama gifu kawentar pikeun nguseup make manuk anu miboga sajarah leuwih warsih minangka sajarah panjang boh oda nobunaga atawa sait dsan gero dipikanyaho pikeun cinyusu panasna paragi santai anu narik wisatawan sapanjang warsih désa sajarah shirakawa nyaéta tempat titilar dunya unesco takayama kawentar alatan kota aslina sarta mindeng disebut kyoto leutik salian ti wewengkon wisata internasional gifu ogé jadi tuan rumah sababaraha kagiatan internasional world event sarta convention complex gifu biasa dipaké keur ngayakeun rupa rupa kagiatan internasional widang séjén kagiatan internasional kawas dina kejuaraan ngawelah parahu sadunya diayakeun di dayeuh kaizu dua puluh hiji kota aya di préféktur gifu nyaéta gifu city gifu shi atawa kota gifu nyaéta ibu kota propinsi gifu di wewengkon chubu jepang tengah kota gifu dirancang jadi kota utama ku pamaréntah jepang sedengkeun saméméhna mangrupa bagéan ti distrik atsumi dumasar kana sajarah lokasina aya di jepang tengah salila période sengoku gifu minangka dayeuh kastil mimitna dina panangtayungan sait dsan tuluy dina panangtayungan oda nobunaga sarta mindeng jadi tempat perang di usaha ngahijikeun jepang salila période edo gifu sarta sabudeureunna kan juku jadi pusat istirahat sapanjang nakasend ahirna ékonomi kota jadi didukung ku industri pakéan tapi ayeuna kota nempo ka industri manufaktur pikeun ngawangun ékonomina lolobana wewengkon di gifu ngahariji tapi lolobana éta aya ngaliwatan ngahiji jeung kota sabeulahna saperti kan dina sarta yanaizu dina balukarna géografi gifu pohara rupa rupa ti mimiti puseur dayeuh nu réa gedong jeung paimahan nepi ka kebon buah kesemek sarta sawah di sisi kota dua tempat arkéologi di gifu nembongkeun yén wewengkon gifu kiwari geus aya ti zaman pra sajarah sabab gifu aya di wewengkon subur dataran nobi di wewengkon ryomonji jeung kotozuka kapanggih kuburan gede nu umurna periode yayoi ahir nyaéta mangsa pare mimiti dipelak di jepang mangsa perabadan di jepang mimiti tumuwuh paimahan mimiti diwangun jeung ngahuripkeun désa inokuchi cikal bakal kota gifu kiwari ti baheula gifu salah sahiji pusat industri tekstil jeung dagang pusat balanja sapanjang jalan yanagase ampir kana saratus toko pakéan sapatu sarta aksesori séjénna boh produk lokal atawa impor sabab deukeut ka propinsi aichi nu loba industri otomotif tur industri beurat saperti toyota loba industri nu ngadukungna diwangun di gifu wewengkon pusat kota ilahar dianggap salaku komunitas paimahan nu deukeut ka nagoya ku sabab gampangna patali marga antara dua kota ieu jeung lobana apartemen nu diwangun teu jauh ti stasion gifu di kalereunna aya gifu city tower jangkungna lantey geus dibuka dina usum semi mangrupa wangunan pangjangkungna di préféktur gifu tilu puluh lantey kaluhur mangrupa apartemen dua jeung tilu tempat sare kaasup keur warga kota nu geus kolot lantai handapna dipaké keur kantor atawa toko nu nunjang kana ieu aktivitas saperti tempata parawatan kasehatan tambahanna ruang umum disimpen di puncak gedung nu ngamungkinkeun sakabéh penghuni keur nempo kota gifu darajat kompleks apartemen tambahan ogé diwangun di sakuliah kota keur ngalayanan penduduk kota séjén wangunan tambahan ieu bakal rengse dumasar kana pindahna kantor pusat toyota ti tokyo ka nagoya pagawe kantor toyota ieu bakal pindah ngadeukeuteun kantorna di sakuriling nagoya kaasup ka gifu pamaréntah kota gifu kampanye slow life gifu city nu ngarancang masarakatna keur hirup lalalunan kampanye ieu jadi alternatif keur kahirupan nu gancang dina gaya hirup modérn sabagéan gede ieu kampanye kaasup kana leuwih gumantung kana dahareun lokal budaya jeung seni tradisional sarta aktivitasna masarakat di komunitasna atikan di gifu mimiti ti barudak leutik kénéh aya tempat panitipan budak jeung taman kanak kanan barudak bakal neruskeun ka sakola dasar jeung smp sanggeus tamat smp bakal neruskeun ka sma keur nu hayang neruskeun di kota gifu aya lembaga atikan nu bisa dipilih nyaéta stasion gifu mangrupa stasion utama nu ngahubungkeun kota gifu jeung kota kota séjén di jepang kota pangdeukeutna nyaéta nagoya shinkansen kareta cepet teu ngaliwat ka stasion gifu sanajan kitu stasion pangdeukeutna nyaéta stasion gifu hashima di kota hashima jeung stasion nagoya baheula meitetsu ogé boga trem nu ngaliwat kota gifu ngan geus eureun ti tanggal april jalur jalan nasional nu ngaliwatan ka gifu shi nyaéta agrikultur nyaéta prosés pikeun ngahasilkeun pangan parab serat jeung hasil hasil séjén nu dipiharep tina budidaya sarupaning tutuwuhan jeung sato ingon ingon agrikultur na istilah urang sarua jeung tatanén tatanén ngawengku kana hiji sistim pikeun ngahasilkeun kabutuhan pangan boh tina pepelakan anapon sato ingon ingon ieu kabéh ngamimitianna dina tarékah yumponan pangabutuh rumah tangga sapopoé kiwari tatanén geus jadi salah sahiji widang penting anu diajarkeun di sakola sakola kumaha prak prakan ngolah taneuh tur miarana sangkan ngaronjat hasil sarta kauntunganna software engineering se nyaéta profession nu mokuskeun kana nyieun sarta ngarawat aplikasi software ngagunakeun computer science project management domain knowledge common sense sarta kamampu jeung teknologi séjén basa latin atawa latén baheulana mangrupa basa asli nu dipaké di wewengkon sabudeureun roma nu disebut latium boga pangaruh badag nalika jadi basa formal karajaan romawi sadaya basa romawi diturunkeun tina basa latin sarta loba kekecapan nu asalna tina kecap latin kapanggih ogé dina basa basa modérn séjénna kayaning basa inggris leuwih ti éta di dunya kulon basa latin geus jadi lingua franca basa nu diteuleuman sarta dilarapkeun pikeun kaperluan ilmiah sarta pulitik salila leuwih ti sarébu taun nu kalindih ku basa prancis dina abad ka sarta basa inggris ahir abad ka kiwari jadi basa resmi garéja katolik roma kaasup salaku basa resmi nasional kota vatikan basa latin ogé masih dipaké bareng jeung basa yunani pikeun nangtukeun ngaran nu dipaké dina klasifikasi ilmiah mahluk hirup tatabasa inggris teu sacara langsung diturunkeun tina tatabasa latin attempts to maké english grammar fit latin rules such as the contrived prohibition against the split infinitive have not worked successfully in regular usage however as many as half the words in english come to us through latin including many words of greek origin first adopted by the romans not to mention the thousands of french spanish and italian words of latin origin that have also enriched english nalika abad ka nepi ka abad ka panulis panulis inggris nyipta loba pisan kecap kecap anyar nu diturunkeun tina akar kecap basa latin jeung yunani kecap kecap ieu euyeub ku rasa jeung harti loba kecap kecapna nu kungsi dipaké terus kapopohokeun tapi sabagian mah aya kénéh kayaning imbibe extrapolate jeung inebriation dina basa nu leuwih umum populasi mangrupa kumpulan masarakat atawa organisme spésiés tinangtu nu hirup di hiji rohangan géografis populasi diulik ku rupa rupa cara jeung disiplin dina dinamika populasi struktur ukuran umur jeung jenis kelamin mortality paripolah reproduktif sarta pertumbuhan hiji populasi diulik démografi mangrupa ulikan dinamika populasi manusa aspék séjén diulikna dina sosiologi ékonomi jeung géografi populasi tutuwuhan jeung sasatoan diulikna dina biologi hususna dina cabang ékologi nu katelah biologi populasi sarta na genetika populasi dina biologi populasi nujul ka kelompok kawin nu anggota anggotana kawin jeung papada anggotana kénéh utamana balukar tina isolasi fisik najan sacara biologis masih bisa kawin ka nu saspésiés dénsitas populasi nyaéta ukuran jumlah jalma atawa organisme per unit lega varian bisa ngandung harti kaayaan wilayah nu bisa dicicingan geus dicicingan produktif atawa kaerong bakal produktif atawa wewengkon pakebonan populasi adalah kumpulan sampel adalah contoh otomobil biasana disebut mobil atawa treuk ngarupakeun kandaraan nu aya rodaan nu mawa mesinna sorangan istilah heubeul ngasupkeun alat angkut tanpa kuda jeung mobil nu aya motoran kalayan motor nu dimaksud ngarujuk kana naon baé nu kiwari biasana disebut mesin mobil boga tempat diuk keur supir sarta ampir teu terkecuali keur saeutikna saurang panumpang dina watesan modérn téhnik sipil ngalegaan jadi rékayasa nu kabagi jadi sababaraha bagian nyaéta perencanaan konstruksi jeung perawatan struktur nu aya hubunganna jeung bumi cai atawa peradaban jeung prosésna ayeuna téhnik sipil ogé nyakup jalan struktur sumber cai cai kotor kontrol banjir atawa lalu lintas rekayasa diwangun tina hasil panalungtikan pakaitna sistem alami jeung jieunan manusa sarta diwangun ogé tina persamaaan empiris keur kaperluan désain rekayasa sipil mangrupa rekayasa nu ilahar dipaké dina widang rekayasa kanyataana ngan aya dua rekayasa utama nyaéta sipil jeung militer sakabéh rekayasa husus mangrupa turunan tina rekayasa sipil rekayasa sipil mangrupa payung keur rekayasa rekayasa husus séjénna téhnik sipil umum museurkeun kana sakabéh hal nu pakait jeung proyék sacara umum dina migawe hiji proyék téhnik sipil umum pakait jeung ahli survey sarta ahli sipil husus séjénna keur nyieun sarta nangtukeun tempat komunitas sarta kaayaan nu hadé drainase kontrol banjir sistem ngalirkeun cai runtah listrik sarta kaperluan komunikasi jeung lahan téhnik sipil umum loba méakeun waktu keur datang ka lokasi ngawangun komunitas atawa hubungan ka tatangga sarta nyiapkeun rencana pangwangunan rekayasa struktur museurkeun kana widang désain jembatan wangunan wangunan lepas pantai waduk jst desain struktur sarta analisa struktur mangrupa bagéan tina widang rekayasa struktur sarta mangrupa konci utama dina prosés désain struktur kaasup ogé itungan tekanan jeung beban nu mangaruhan kana struktur salian ti éta ahli struktur ogé pakait jeung widang séjén saperti désain kapal udara pesawat ruang angkasa sarta alat alat kasehatan widang nu ngadukung rekayasa struktur nyaéta rékayasa géotéhnik pentingna widang rekayasa géotéhnik ku sabab wangunan geus pasti pakait raket jeung taneuh rékayasa géotéhnik museurkeun kana panalungtikan sifat taneuh mekanika taneuh pondasi pakaitna taneuh jeung struktur sarta dinamika taneuh rekayasa lalulintas museurkeun kana teori antrian sarta perencanaan lalulintas désain géometri jalan sarta pola paripolah supir simulasi operasi lalulintas dijieun ku maké turunan perjalanan algoritma lalulintas nu bisa dipaké keur masalah komputasi nu kaitung ruwet tehnik lingkungan pakait jeung pengolahan kimia biologi atawa jeung limbah pasan penjernihan cai jeung udara sarta jeung remediasi di tempat nu mana bakal dipaké keur tempat pamiceunan widang nu pakait jeung téhnik lingkungan di antarana water purification sewage treatment sarta manajemen hazardous waste téhnik lingkungan ogé pakait jeung hydrology geohydrology sarta meteorology utamana pangaweruh cai jeung ngalirna diperlukeun keur ngarti kana pollutant transport ahli téhnik lingkungan ogé nalungtik ngeunaan pengurangan polusi green engineering sarta industrial ecology tehnik lingkungan ogé mangrupa watersan anyar keur sanitary engineering sababaraha watesan ogé digunakeun saperti public health engineering jeung environmental health engineering rekayasa hidrolika museurkeun kana aliran sarta ngalirna aliran utamana aliran cai widang rekayasa ieu pakait raket keur jembatan waduk saluran cai kanal sarta tanggul ogé pakait jeung rekayasa lingkungan jeung sanitary manajemen konstruksi kaasup rencana jeung mutuskeun désain keur ahli transportasi planologi hidrolika lingkungan struktur jeung géotéhnik rekayasa sipil ngawengku ogé elmu material ahli material kasaaup beton baja polimer jeung keramik nu pakait jeung pamakena dina widang rekayasa kasalahan konsép nu ilahar nyaéta yén rekayasa sipil teu merlukeun kamampu nu cukup dina widang matematika jeung elmu komputer dina kanyataanna ayeuna loba maké elmu komputer keur migawe rekayasa sipil nu mana struktur jeung analisa masalah merlukeun komputasi jeung ngawangun algortima tingkat luhur ahli sipil nu digawe dina widang rekayasa kasalametan maké metoda probalilitas keur désain struktur analisa kaamanan sarta ngitung karugian akibat bencana alam jeung jieunan manusa kecap probabilitas asalna tina basa latin probare ngabuktikeun atawa nyoba sacara teu resmi probable mangrupa salah sahiji kecap anu digunakeun keur kajadian jeung kanyaho anu teu pasti kecap séjénna atawa anu rada bisa ngagantina nyaéta ku likely risky hazardous uncertain and doubtful gumantung kana konteksna chance odds jeung bet mangrupa kecap séjén anu ngagambarkeun kaayaan anu sarua heunteu saperti dina theory of mechanics nu nangtukeun harti pasti tina saperti dina watesan gawe jeung gaya dina tiori probabiliti nyobaan keur ngitung dina notasi probable panonpoé nyaéta béntang na tatasurya urang planét marcapada jeung sakabéh dulurna boh planét terestrial atawa raksasa gas ngurulingan panonpoé nu séjénna nu ngurilingan panonpoé kayaning astéroid météoroid komét objék trans neptunius jeung tangtu bae kebul panonpoé salah sahiji barang langit anu jadi asal cahya alatan bisa ngahasilkeun sarta mancarkeun cahya sorangan panonpoé kaasup salah sahiji béntang ti mangmilyar milyar béntang anu aya di angkasa panonpoé mangrupa béntang nu kaasup kelas spéktral g nu hartina béntang ieu téh leuwih badag sarta leuwih panas batan rata rata tapi ukuranana leuwih leutik batan béntang raksasa biru béntang g mibanda umur runtuyan utama kira milyar taun panonpoé téh umurna kira geus milyar taun dumasar nukléokosmokronologi kg m thermonuclear reactions nuclear fusion convert hydrogen into helium panonpoé geus dimangpaatkeun di loba belahan dunya sarta lamun diéksplotasi kalayan pas énergi ieu miboga poténsi sanggup nyadiakeun kaperluan konsumsi énergi dunya ayeuna dina waktu anu leuwih lila panonpoé bisa dipaké sacara langsung pikeun mroduksi listrik atawa pikeun manaskan komo pikeun niiskeun poténsi mangsa kahareup énergi surya ngan diwatesan ku kahayang urang pikeun néwak kasempetan aya loba cara pikeun ngamangpaatkeun énergi ti panonpoé tumbuhan ngarobah sinar panonpoé jadi énergi kimia kalayan ngagunakeun fotosintésis urang ngamangpaatkeun énergi ieu kalayan ngadahar sarta ngabeuleum kai najan kitu istilah tanaga surya miboga harti ngarobah cahya panonpoé sacara langsung jadi panas atawa énergi listrik pikeun pamakéan urang dua tipe dasar tanaga panonpoé nyaéta cahya panonpoé sarta photovoltaic photo cahya voltaic tegangan photovoltaic tanaga panonpoé ngalibatkeun pembangkit listrik ti cahya rusiah ti prosés ieu téh pamakéan bahan semi konduktor anu bisa disaluyukeun pikeun ngalepas éléktron partikel boga muatan négative anu nyieun dasar listrik bahan semi konduktor anu pangumumna dipaké dina sél photovoltaic nyaéta silikon hiji élemén anu umum kapanggih di keusik kabéh sél photovoltaic miboga sahenteuna dua lapisan semi konduktor kawas éta hiji boga muatan positif sarta hiji boga muatan négatif sabot cahya bersinar dina semi konduktor lading listrik menyeberang sambungan di antara dua lapisan ngabalukarkeun listrik nyérélék membangkitkan arus dc beuki kuat cahya beuki kuat aliran listrik data mining ogé dipikanyaho salaku pangaweruh pamanggih dina database kdd nyaéta kabiasaan néangan sacara otomatis tina simpenan data nu loba keur pola keur migawekeun ieu data mining maké téhnik komputer tina statistik sarta pola rekonstruksi alternate uses see data disambiguation datum nyaéta statement nu ditarima dina face value data bentuk loba tina datum hal nu penting dina kelas nu gedé nyaéta ukuran atawa panalungtikan tina variabel hal ieu saperti wilangan kecap atawa gambar abad ka abad ka abad ka daptarna salaku catetan waktu nu kaliwat abad ka nyaéta abad taun taunna antara abad ka mindeng pisan ditujul ku sajarahwan salaku mangsa isme nu nyirikeun lobana isme nu tumuwuh dina mangsa harita taya deui abad nu ngalaman parobahan sosial sacara masif kawas taun an ari abad ka mah abadna pulitik jeung élmu abad ka mah abadna masarakat for the first time the rights of the workers and common man were being questioned rarely in previous times did such a massive movement across europe into the americas and even parts of asia occur alone felt the effects of the new idéas as européan cities from paris to vienna were in uprise the th century was a contrast from old to new the old monarchies and feudal systems to the new capitalist world and democracy the th century was the opening stage for the modérn world dina statistik prinsip likelihood mangrupa prinsip kontroversi tina inferensi statistik nu mana ieu prinsip nempokeun sakabéh informasi dina sampel nu aya dina fungsi likelihood fungsi likelihood nyaéta distribusi probabilitas kondisional dianggap minangka fungsi argumen nu mana fungsi mimitina dianggap angger conto anggap hiji modél nempokeun fungsi dénsitas probabilitas dina kasus diskrit fungsi probabilitas massa nu dicokot tina variabel acak x minangka fungsi paraméter theta saterusna keur niley husus x fungsi l theta p x x theta nyaéta fungsi likelihood theta dua fungsi likelihodd dianggap sarua lamun mangrupa hasil kali dua skalar prinsip likelihood nyebutkeun yén sakabéh informasi nu pakait jeung kasimpulan ngeunaan niley theta bakal kapanggih dina kelas nu sarua mangka observasi yén x nyababkeun fungsi likelihood sarta observasi yén y nyababkeun fungsi likelihood ieu sarua sabab hasil kali skala prinsip likelihood nyebutkeun yén kaputusan nu digambarkuen ngadeukeutan nilai theta kudu sarua dina dua kasus eta béda antara observing x jeung observing y ngan ukur dina desain percobaan dina hiji kasus hiji mibanda kaputusan jéntré keur nyoba lima kali dinu séjénna nyoba tilu sukses nu di observasi hasil na sarua dina dua kasus eta sanajan kitu prinsip likelihood kadangkala netepkeun yen konsép nu pakait nyaéta hukum likelihood notasi nu dilegaan keur ngadukung hiji nilai paraméter atawa hipotesa séjénna sarua jeung rasio likelihood na upamana p x a p x b nyaéta tingkat nu mana data x ngadukung nilai paraméter atawa hipotesa a ka b lamun rasio ieu sarua jeung bukti kajadian teu béda jeung lamun leuwih atawa kurang ti kajadian a ngadukung b atawa sabalikna kombinasi prinsip likelihood nu ngagunakeun hukum likelihood ngahasilkeun konsekuensi yén nilai paraméter nu dimaksimalkeun ku fungsi likelihood nyaéta nilai nu leuwih didukung ku kajadian dumasar kana hal ieu ilahar dipaké metoda maksimum likelihood prinsip likelihood mimiti kapanggih dina sababaraha tulisan dina taun barnard et al birnbaum and savage et al tapi alesan keur prinsip nu sarua teu maké ngaran tur maké prinsip ieu dina sababaraha hal bisa kapanggih dina sababaraha pagawéan r a fisher dina taun hukum likelihood diwanohkeun ku i hacking nu leuwih anyar dina prinsip likelihood minangka prinsip nu ilahar dipaké dina inferensi mimiti diwanohkeun ku anthony w f edwards prinsip likelihood geus dipaké dina elmu filsuf ku r royall prinsip likelihood teu ditarima sacara universal sababaraha métodeu konvensional masih dipaké dina statistik contona tes signifikan nu teu konsisten dina prinsip likelihood sacara jelas katempo yén tes rasio likelihood dumasar kana ieu prinsip urang tempo sacara singget sababaraha alesan keur jeung lawan prinsip likelihood tina panempo bayesian prinsip likelihood aya dina saluareun teori bayes hiji observasi a asup kana rumus ngan maké fungsi likelihood sacara umum observasi datang kana aturan ngaliwatan fungsi likelihood jeung ngan maké fungsi likelihood taya mekanisme séjén nu diperlukeun prinsip likelihood nyebutkeun yén unggal kajadian nu teu jadi teu mangaruhan dina hiji kajadian lamun aya teu bener bener kajadian tapi mangaruhan kana hiji kajadian mangka aya sababaraha informasi nu teu kawengku dina fungsi likelihood sanajan kitu aya nu teu bener bener kajadian dipaké dina sababaraha hal nu ilahar dina métodeu statistik upamana hasil tina tes signifikan gumantung kana hasil ekstrim atawa leuwih ekstrim tina probabilitas tinimbang tina observasi mangka keur ngalegaan ieu métodeu prinsip likelihood teu dipaké prinsip likelihood keur sababaraha urang nembongkeung hasil nu ampir paradoks conto nu ilahar dipaké nyaéta opsi ngeureunkeun masalah anggap kuring ngalungkeun koin sapuluh kali tur meunang tujuh kali sirah mangka anjeun bakal ngira ngira ngeunaan probabilitas éta sirah anggap ayeuna kuring nyebutkeun yén kuring ngalungkeun koin nu katempo sirah sarta ngalungkeunna sapuluh kali naha anjeun nyieun kasimpulan nu béda fungsi likelihood dina dua kases eta nyaéta sarua jeung dumasar kana prinsip likelihood kasimpulan kudu sarua dina kasus nu béda tapi ieu ampir sarua jeung kajadian nguseup bisa dianggap cukup keur alesan nu ngahasilkeun kasimpulan tina kasus ngaleungkeun koin tadi aya sababaraha conto paradoks séjén dina kahirupan dianggap lawan kana prinsip likelihood manusa homo sapiens mangrupa hiji spésiés ti kera gedé great ape jeung hiji hijina spésiés nu salamet ti marga homo spésiés ieu biasa ogé disebut jelema jalma kamanusaan atawa umat manusa manusa punjul ku kapinteranna jeung kabisana ngagunakeun basa artikel utama évolusi manusa dulur évolusionér nu pangdeukeutna ka manusa nyaéta dua spésiés simpanse pan troglodytes common chimp jeung pan paniscus pygmy chimp atawa bonobo sarta ka nu darajat duduluranana leuwih handap hominoid séjénna kayaning orangutan jeung gorilla penting dicatet yén manusa ukur babagi hiji common ancestor jeung nu disarebut tadi henteu diturunkeun sacara langsung ti maranéhna para ahli biologi geus ngabandingkeun runtuyan pasangan basa dna antara manusa jeung simpanseu sarta ngira ngira béda génétikna ukur hasil ngira ngira nunjukkeun yén karuhun manusa misah ti simpanseu jutaan taun ka tukang sedengkeun ti gorilla watara juta taun ka tukang however recent news reports of a hominid skull approximately million yéars old alréady showing a divergence from the ape linéage strongly suggests an éarlier divergence some scientists argue that bonobos chimpanzees and possibly gorillas should be lumped into the genus homo but this is currently a minority opinion loba golongan agamis anu kabeuratan jeung kontroversi ngeunaan tiori évolusi manusa ti hiji common ancestor jeung hominoid séjénna tempo kréasionisme jeung pamanggih ti évolusi pikeun jihat sawangan nu patojaiyah awak manusa didadarkeun na kumpulan artikel anatomi manusa manusa mibanda loba pisan range of variability dina ciri pisik jeung karakter lainna manusa nganggap manéhna salaku organisme pangpinterna di karajaan sato manusa mibanda nisbah otak nepika ka beurat awak pangbadagna ti sakabéh sato badag lumba lumba kadua hiu pangluhurna di dunya lauk sedengkeun octopus pangluhurna di dunya invertebrata najan ieu teu mangrupa ukuran absolut inasmuch as a minimum brain mass is necessary for certain housekeeping functions nisbah massa otak ka massa awak mémang méré cicirén nu hadé pikeun kapinteran rélatif carl sagan the dragons of eden kamampuhan manusa kana abstraksi teu paralél na karajaan sato hasil hasil uji geus nunjukkeun yén simpanse déwasa kurang leuwih mibanda kamampuhan abstraksi nu sarua jeung budak umur opat taun mikir iq memory invention élmu filosofi pangaweruh atikan émosi tresna cua bungah jsb agama miara yén di sagigireun sifat fisik jeung méntalna umat manusa ogé mibanda sifat spiritual loba nu yakin yén ayana sifat spiritual ieu nu ngabédakeun umat manusa ti mahluk séjén sabalikna kaom atéis yakin yén manusa teu mibanda aspék spiritual antukna teu bina ti nu séjén roh conscience agama moralitas prayer worship etc habitat asli nalika manusa ngalaman évolusi nyéta di sabana afrika tempo vagina gentium environment of evolutionary adaptedness téhnologi nu népa sacara kultural geus ngajalanan manusa pikeun bumén bumén di sadaya buana sarta nyaluyukeun manéh jeung sadaya iklim basa jérman deutsch deutsche sprache anggota kelompok kulon basa basa jérman nyaéta salah sahiji basa utama di dunya ogé mangrupa basa nu boga pamaké asli panglobana di uni éropa utama dipaké di jérman austria liechtenstein sawaréh utama swis luxembourg sdtirol tyrol kidul di itali opole voivodship di polandia canton wétan di bélgia sawaréh rumania alsace jeung sawaréh wewengkon lorraine di prancis ogé katambah ku sababaraha urut jajahan s namibia nu populasi pamaké basa jérmanna kawilang loba sababaraha minoritas di nagara nagara éropa wétan kawas rusia hungaria jeung slovenia sarta di amérika kalér jeung nagara nagara amérika latin kawas argentina jeung brazil utamana di wilayah rio grande do sul santa catarina paran e esprito santo urang amish jeung sabagian mennonites ogé maké logat jérman ampir juta jalma saparapat ti sakabéh éropa ngomong basa jérman basa jérman jadi basa katilu pangpopularna nu diajarkeun di sakuliah dunya sarta kadua pangpopularna di éropa sanggeus basa inggris as jeung asia wétan jepang basa jérman jadi basa resmi di uni éropa logat nu mangrupa géséhan sora basa jérman kadua nalika mangsa pertengahan dianggep salaku bagian ti basa jérman modérn ayana pola jajahan vlkerwanderung diéjah flkvand run jalur dagang jeung komunikasi wewengkon aliran walungan jeung isolasi lingkungan pagunungan jeung leuweung geledegan ngabalukarkeun tumuwuhna lentong basa wewengkon nu baréda basa basa wewengkon ieu dipaké sapanjang karajaan romawi nalika jérman papisah kana sababaraha nagari kakuatan hiji hijina nu nyaragemkeun or standarisasi basa jerman nyaéta a long process of several hundred yéars in which writers tried to write and in a way that was understood in the largest aréa basa jérman mangrupa anggota cabang kulon kulawarga basa jérman nu mangrupa bagian ti kulawarga basa indo éropa basa jérman mangrupa hiji hijina basa resmi di jérman liechtenstein jeung austria salah sahiji basa resmi di bélgia jeung basa prancis jeung basa walanda itali jeung basa itali basa prancis basa slovénia swis jeung basa prancis itali jeung romansh luxembourg jeung basa prancis basa luxembourg jeung denmark jeung basa denmark ogé salah sahiji ti basa resmi uni éropa basa jérman ogé mangrupa basa minoritas di prancis rusia kazakhstan tajikistan polandia rumania togo kamérun amérika serikat namibia brazil paraguay hungaria républik céko slovakia walanda slovénia ukraina kroasia moldavia australia latvia éstonia jeung lituania basa jérman kungsi jadi basantara lingua franca éropa tengah wétan jeung kalér pangaruh basa inggris nu beuki kuat geus mangaruhan basa jérman kiwari ngan basa jérman masih tetep jadi salah sahiji basa deunegun pangpopularna nu diajarkeun di sakuliah dunya jeung leuwih ti basa prancis di wewengkon éropa kira pangeusi éropa nyebutkeun bisa ngomong basa jérman istilah basa jérman is used for several dialects of germany and surrounding countries and in north america artikel utama tata basa jérman basa jérman ditulis ngagunakeun aksara latin lian ti aksara baku dina basa jérman aya tilu vokal nu maké umlaut nyaéta jeung ogé lambang husus pikeun ss nu ngan dipaké dina kasus husus szlig nepi ka abad basa jérman dicitak dina aksara hideung gothic fraktur atawa schwabacher jeung ditulis dina stterlin varian aksara latin ieu béda pisan jeung serif atawa sans serif typefaces nu dipaké kiwari and are difficult for the untrained to réad artikel utama éjahan basa jérman statistik déskriptif nyaéta hiji cabang statistik nu ngagambarkeun ayana sababaraha téhnik nu dipaké keur nyokot kasimpulan tina runtuyan data dina hal ieu nyaéta ngagunakeun data anggota keur ngajelaskeun runtuyan data téhnikna biasana digolongkeun kana sacara umum data statistis bisa didadarkeun salaku daptar subjék atawa unit katut data nu patali jeung masing masingna sanajan lolobana panalungtik ngagunakeun sababaraha tipe data keur unggal satuan urang watesan ngan keur hiji bagéan data keur méré gambaran mimiti aya dua pasualan nu hayang dijéntrékeun nyaéta lamun urang nyimpulkeun lobana hal saperti panjang atawa beurat atawa umur geus ilahar ngagunakeun rata rata aritmetika median atawa mode kadangkala milih nilai husus tina fungsi sebaran kumulatif nu disebut kuantil ukuran variabiliti ilahar keur data kuantitatip nyaéta varian akar kuadratna nyaéta simpangan baku rentang interquartile range sarta simpangan mutlak tempo oge téorema bayes mangrupa hasil dina tiori probabiliti which gives the conditional probability distribution of a variabel acak a given b in terms of the conditional probability distribution of variable b given a and the marginal probability distribution of a alone dina matematika sebaran probabilitas nangtukeun unggal interval tina wilangan nyata kamungkinan mangka kitu aksioma probabilitas terpenuhi dina watesan téhnik probabiliti sebaran nyaéta ukuran probabilitas nu mana domain mangrupa aljabar borel dina kaayaan riil probabilitas sebaran dina kasus husus mangrupa notasi nu leuwih tina ukuran probabilitas nyaéta fungsi nu assigns probabilities satisfying the kolmogorov axioms to the méasurable sets of a measurable space unggal variabel acak gives rise to a probability distribution and this distribution contains most of the important information about the variable if x is a random variable the corresponding probability distribution assigns to the interval a b the probability pr a x b i e the probability that the variable x will take a value in the interval a b sebaran probabilitas variabel x bisa sacara unik didadarkeun ku fungsi sebaran kumulatif f x nu ditangtukeun ku pikeun x anggota r sababaraha sebaran probabiliti kacida pentingna dina téori atawa pamakéan dibéré ngaran nu husus kriging nyaéta téhnik regression anu digunakeun dina géostatistik ngaran ieu digunakeun sasuai jeung nu manggihkeunna nyaéta danie g krige dina komunitas statistik leuwih umum disebut gaussian process regression kriging bisa dipikaharti leuwih jéntré dina bentuk inferensi bayes kriging dimimitian ku prior distribution dina fungsi mimiti ieu meunang ngitung dina gaussian process sampel ti hiji fungsi bakal kasebar sacara normal di mana kovarian antara dua sampel téh mangrupa fungsi covariance atawa kernel ti prosés gauss dina dua titik lokasi spasial saterusna susunan data ditalungtik unggal nilai digabungkeun ku lokasi spasial ayeuna nilai anyar bisa diprediksi di unggal lokasi spasial anyar ku kombinasi gauss awal jeung gaussian likelihood unggal nilai observasi hasilna posterior distribusi ogé gaussian nu mana méan jeung covariance leuwih sederhana diitung tina nilai observasi variance na jeung matrix kernel asalna téh ti awal prior dumasar kana sudut pandang géologi kriging ngagunakeun pangaweruh awal ngeunaan sebaran spasial mineral pangaweruh awal ieu téh nyaéta kumaha dongengna mineral bisa mangrupa fungsi ruang saterusna ditambahkeun angka angka konsentrasi mineral kriging bisa memprediksi konsentrasi mineral dina titik anu teu katalungtik géostatistik maké téori proses stokastik jeung kasimpulan statistik keur nalungtik fénoménagéografi géostatistik geus ilahar digunakeun dina widang géo sciences métodeu géostatistik ogé dipaké di geologi minyak hidrogeologi meteorologi oseanografi geokimia kahutanan kontrol lingkungan ekologi lanskap pertanian hususna keur kacocogan tatanen jeung sajabana konsép dasar géostatistik nyaéta yén skala mangrupa variasi spasial data spasial terikat nunjukkeun yén variabiliti hampir sarua tanpa ningali lokasi titik data sanajan kitu data spatial dina sababaraha kasus lain mangrupa data terikat nilai data nu mana raket sacara spatial mibanda variabiliti anu saeutik dibandingkeun jeung nilai nu mana leuwih jauh antara hiji kanu séjénna sifat pola ieu béda béda tina hiji susunan data ka susunan data nu séjénna unggal susunan data mibanda fungsi nu unik sarta jarak antara dua titik data variabilitas ieu ilaharna diitung salaku fungsi nu disebut semivarian spatial autocorrelation bisa diitung ngagunakeun correlograms covariance functions jeung variograms semivariograms topik anu aya hubunganna statistik géologi gis remote sensing kriging géologi tina basa yunani ge bumi and logos kecap alesan nyaéta élmu jeung pangajaran ngeunaan bumi kaasup kajadiannana strukturna sifat fisikna sajarah jeung prosés pembentukannana mangrupa salah sahiji bagéan elmu bumi ahli geologi netepkeun umur bumi kira kira milyar x taun sarta nangtukeun yén litosfer bumi nu kaasup kerak nyaéta bagéan tina tektonik lempeng nu pipindahan dina saluhureun rheic mantel bagian luhur asthenosphere ngaliwatan prosés nu nujul kana lempeng lempeng tektonik ahli géologi mantuan néangan tur ngokolakeun sumber daya alam bumi saperti minyak bumi jeung batubara ogé logam saperti beusi tambaga jeung uranium ogé nu dipikaresep sacara ekonomi kaasup batu mulia tur mineral séjén saperti asbestos perlite mica phosphates zeolites clay pumice quartz sarta silica ogé unsur séjén saperti sulfur chlorine jeung helium geologi luar angkasa kadangkala disebut astrogéology nujul kana dipakéna prinsip géologi keur sistim surya mandala séjénna watesan husus saperti selenology nalungtik moon areology keur mars jst ilahar ogé dipaké dina basa sapopoe geologi ogé ilahar dipaké dirangketkeun jeung kecap séjén keur ngajelaskeun hal salian ti bumi upamana geologi planet mars kecap geologi mimiti dipaké ku jean andré deluc dina taun sarta diwanohkeun tur maké watesan nu tetep ku horace bénédict de saussure dina taun elmu ieu teu kaasup dina encyclopedia britannica edisi katilu nu lengkep dina tapi mimiti asup sacara jéntré dina edisi kaopat nu lengkep dina harti nu leuwih ti heula mimiti dipaké ku richard de bury keur ngabédakeun antara ka bumi an jeung yurisprudensi theologi karya peri lithon dina batu ing on stones ku theophrastus bc salah saurang murid aristoteles bukti nyata keur abad kiwari interpréatsi fossils ieu teu pernah dibuka nepi anggeusna revolusi elmu tur ditarjamahkeun kana basa latin sarta sababaraha basa asing séjénna sababaraha ahli kiwari saperti fielding h garrison boga nyebutkeun yén elmu géologi modérn dimimitian dina zaman muslim abu al rayhan al biruni ad dianggap salaku ahli géologi muslim modérn karya munggaranna nyaéta geologi india ibnu sina avicenna c e dina hal husus méré kontribusi nyata kana elmu alam nu disebut attabieyat bareng jeung filsuf séjénna saperti ikhwan ai safa jeung nu séjénna enslikopedi karya anjeunna nyaéta kitab ai shifa the book of cure héaling or remedy from ignorance dina bagéan seksi nulis ngeunaan mineral jeung metéorologi dina bab genep formasi gunung gunung t normal distribution distribusi normal mangrupa hal anu penting dina probability distribution di loba widang biasa ogé disebut gaussian distribution hususna dina widang fisika jeung rékayasa dina kaayaan sabenerna kumpulan distribusi mibanda bentuk anu sarupa bédana ngan dina paraméter location jeung scale mean jeung simpangan baku standard normal distribution nyaéta distribusi normal anu mibanda nilai mean sarua jeung nol sarta nilai standar deviasi sarua jeung hiji sabab bentuk grafik dénsitas probabilitas mangrupa bell sering disebut bell curve distribusi normal mimiti dikenalkeun ku de moivre dina artikel taun dicitak ulang edisi kaduana dina the doctrine of chances dina kontek pendekatan sebaran binomial keur n anu loba hasil de moivre diteruskeun ku laplace dina bukuna analytical theory of probabilities mangsa kiwari disebut theorem of de moivre laplace laplace ngagunakeun distribusi normal keur analysis of errors dina percobaanna method of least squares nu kacida pentingna dikenalkeun ku legendre dina taun gauss ogé ngakukeun yén manéhna geus maké métodeu anu sarua ti mimiti taun justified it rigorously in by assuming a normal distribution of the errors istilah bell curve ngacu ka jouffret nu ngagunakeun watesan bell surface dina taun keur bivariate normal dina komponen bébas independent istilah sebaran normal ditemukan sacara sewang sewangan ku charles s peirce francis galton jeung wilhelm lexis kira kira taun stigler this terminology is unfortunate since it reflects and encourages the fallacy that everything is gaussian see the discussion of occurrence below yen sebaran disebut sebaran normal atawa gaussian ngagantikeun sebaran de moivrean is just an instance of stigler s law of eponymy aya sababaraha jalan keur nangtukeun random variable anu paling ngagambarkeun nyaéta probability density function plot at the top which represents how likely éach value of the random variable is the cumulative density function is a conceptually cléaner way to specify the same information but to the untrained eye its plot is much less informative see below equivalent ways to specify the normal distribution are the moments the cumulants the characteristic function the moment generating function and the cumulant generating function some of these are very useful for théoretical work but not intuitive see probability distribution for a discussion fungsi dénsitas probabilitas dina sebaran normal nu mana méan jeung simpangan baku sarua jeung varian mangrupa conto fungsi gauss dina kamungkinan jeung statistik sebaran t atawa sebaran student loba digunakeun keur nga estimasi mean tina populasi nu kasebar sacara normal dina waktu ukuran sampelna leutik dasar nu kawentar student s t test nyaéta keur statistical significance tina dua sampel mean anu béda sarta interval kapercayaan keur dua populasi méans anu béda asal tiori ngeunaan sebaran t mimiti dipublikasi dina taun ku william sealey gosset dina paper nu ditulis pseudonym student tiori tes t sarta hal nu pakait leuwih dipikaharti dina tulisan tulisan r a fisher nu nyebut ieu sebaran ku student s distribution student s distribution loba digunakeun lamun saperti digunakeun dina statistik praktis populasi simpangan baku teu dipikanyaho sarta bakal di estimasi tina data dina buku teksbook dijelaskeun yén simpangan baku lamun dipikanyaho aya dua tipe nyaet dina hal ukuran sampel kacida gedena yén salah sahiji keur nganyahokeun simpangan baku tina data ku cara nga estimasi varian lamun varian pasti jeung keur ngagambarkeun alesan sacara matematik nu mana masalah estimasi simpangan baku kadangkadal diabaikan sabab lain mangrupa hal anu kudu dijelaskeun ku pangarang atawa instruktur anggap x xn mangrupa variabel acak bebas nu kasebar normal mibanda nilai harepan sarta varian saterusna dijadikeun sample mean sarta dijadikeun sample variance saperti anu ditempo di handap ieu dina statistik interval kapercayaan nyaéta wangun anu ilahar tina interval estimasi lamun u jeung v mangrupa statistik i e variabel acak nu bisa diobservasi nu mana sebaran kamungkinan gumantung kana sababaraha parameter theta nu teu katalungtik jeung hubunganna saterusna random interval u v nyaéta interval kapercayaan keur theta hal nu matak kataji dina kasalahan nangtukeun kaputusan saperti nu bakal dijelaskeun urang ngagunakeun hurup gede u jeung v keur variabel acak ilaharna ngagunakeun hurup leutik u jeung v keur nilai nu ka observasi salah harti dina nyimpulkeun nyaéta yen sanggeus data di observasi sebaran probabiliti kondisional theta tina data nu diberekeun dijadikeun kasimpulan conto anggap x kasebar normal mibanda nilai ekspektasi theta sarta varian jelas pisan yén teu réalistik keur nangtukeun nilai varian sedengkeun nilai ekspektasi kudu disimpulkeun tina data tapi ieu ngan sakadar keur conto nu basajan variabel acak x ka observasi variabel acak x minus theta salah sahiji conto nu teu ka observasi nilaina gumantung kana theta mangka x theta kasebar normal mibanda nilai ekspektasi sarta varian saterusna mangka interval ti x minus nepi ka x mibanda interval kapercayaan keur theta tapi waktu x ka observasi naha bisa disebutkeun yen kasimpulan éta teu nuturkeun hukum probabiliti sabab theta lain variabel acak i e taya sebaran probabiliti nu nangtukeun hal eta interval kapercayaan sacara umum mangrupa métodeu frekuensi i e dipaké ku anu naksir probabilti salaku kajadian dina sakabeh kasus conto theta sarua jeung massa planet neptunus sarta sacara acak urang ngukur kasalahan rata rata tina waktu tetapan mangka massa tina wilangan ieu jeung wilangan nu bakal aya mangrupa nilai nu bener massa lain mangrupa hal nu acak sanajan kitu mun urang boga nilai ukuran satuan urang teu bisa nyebutkeun yén hal éta aya dina keur sakabéh kasus massa antara minus jeung tapi lamun probabiliti ditaksir salaku tingkat kapercayaan tinimbang frekuensi relatif dina kajadian variabel acak i e dina hal ieu maké bayesians tinimbang frekuensi bisa disebutkeun yen urang yakin massa antara minus jeung loba jawaban keur hal ieu anu diusulkeun sarta sacara filosofi kontroversial jawaban lain dumasar kana téorema matematik tapi kana filosofi keur nu nganut métodeu frekuensi cara ngajelaskeun interval kapercayaan saperti kieu interval kapercayaan ngagambarkeun nilai keur parameter populasi keur ngabedakeun antara estimasi parameter jeung observasi taya hartina sacara statistik dina tingkat kritik métodeu frekuensi nyaéta nyumputkeun kaayaan nu sabenerna sarta pamahaman kana ieu métodeu bisa dijelaskeun saperti kieu lamun populasi parameter aya di jero interval kapercayaan mangka probiliti nu di estimasi bakal milu ka observasi atawa bakal deukeut kana parameter hartina kurang atawa sarua jeung nu maké métodeu bayesian lamun maranehna ngahasilkeun interval kapercayaan sacara jelas bakal ngomong kuring percaya yen parameter di kanyataanna dina interval kapercayaan dina kaca ieu salah sahiji conto nu leuwih ilahar dipake anggap x xn mangrupa sampel bebas tina populasi sebaran normal nu mibanda méan mu sarta variance sigma tempo nyokot conto atawa samplingmangrupa bagéan tina statistika praktis nu museurkeun kana pamilihan individu nu ditalungtik nu mana diharepkeun bakal ngahasilkeun pangaweruh ngeunaan populasi hususna keur kaperluan kaputusan statistik sabagian ti eta hasil tina teori kamungkinan jeung tiori statistik bisa digunakeun keur panunjuk dina kaperluan praktis prosés nyokot conton aya lima tahapan nyaéta dina statistik méan rata rata mibanda dua harti sampel méan biasa dipaké keur estimator ti central tendency saperti populasi méan sanajan kitu éstimator séjén ogé dipaké contona median éstimator nu leuwih robust keur central tendency tinimbang sampel méan keur nilai réal variabel acak x méan nyaéta nilai ekspektasi x lamun ekspektsi euweuh variabel random teu mibanda méan keur runtuyan data méan ngan sakadar jumlah sakabéh observasi dibagi ku lobana observasi keur ngajelaskeun komunal tina susuna data geus ilahar dipaké simpangan bahiku nu ngajelaskeun sabaraha béda tina observasi simpangan baku mangrupa akar kuadrat tina average atawa deviasi kuadrat tina méan méan mangrupa nilai unik ngeunaan jumlah kuadrat deviasi nu minimum whats up lamun ngitung jumlah kuadrat deviasi tina ukuran central tendency séjén bakal leuwih gede tinimbang keur méan ieu nerangkeun kunaon simpangan baku sarta méan ilahar dipaké babarengan dina laporan statistik alternatip keur ngukur dispersi nyaéta simpangan méan sarua jeung average simpangan mutlak tina méan ieu kurang sensitip keur outlier tapi kurang nurut waktu kombinasi susunan data nilai méan tina fungsi dina interval bisa diitung ngagunakeun prosés limit dina definisi susunan data saperti catetan teu sakabéh probability distribution mibanda méan atawa varian keur conto tempo sebaran cauchy di handap mangrupa kasimpulan tina sababaraha metoa keur ngitung méan tina susunan wilangan n tempo table of mathematical symbols keur nerangkeun simbol nu dipaké dina matematik aya loba métodeu keur ngitung average atawa central tendency tina hiji susunan n data métodeu anu umum dipaké jeung geus umum dijadikeun acuan keur ngitung the average nyaéta arithmetic mean bisa dilongok table of mathematical symbols keur nerangkeun simbol anu digunakeun median nyaéta nilai sahandapeun tina skor nu aya atawa nilai tengah dina kaayaan skor genap mangka median mangrupa nilai rata rata tina dua nilai tengah eta penting dipaké keur ke pencong an sebaran nu ngagambarkeun leuwih akurat tinimabng rata rata aritmetik tempo data bandingkeun median nu sarua jeung dina kasus ieu leuwih nembongkeun central tendency tinimba dina matematik jeung statistik arithmetic mean tina susunan data nyaéta jumlah sakabéh anggota dibagi ku jumlah item dina éta susunan kecap set digunakeun perhaps somewhat loosely for example the number could occur more than once in such a set lamun x nyaéta variabel acak mangka nilai ekspektasi x bisa ditempo tina watesan panjang méan aritmetik nyaéta kajadian unggal pengulangan pengukuran x ieu dipibanda ku hukum wilangan gede salaku hasil sampel méan dipaké keur estimasi nilai ekspektasi nu teu dipikanyaho note that several other means have been defined including the generalized mean the generalized f mean the harmonic mean the arithmetic geometric mean and the weighted mean aritmetik méan kadangkala dilambangkeun maké notasi jumlah nyaéta sacara umum harepan ing expectation ékspéktasi nyaéta tetempoan nu leuwih mungkin ngeunaan kajadian hasil nu kurang nguntungkeun ngakibatkeun naékna émosi kateupanujuan lamun sababaraha kajadian mangrupa hal nu teu sakabéhna diperkirakeun disebutna surprise tempo ogé antisipasi dina kamungkinan hususna dina judi nilai harepan atawa harepan tina variabel acak mangrupa jumlah probabiliti unggal hasil nu mungkin tina sababaraha percobaan ku hasilna nilai mangka ieu gambaran rata rata ngeunaan hiji harepan keur meunang unggal tarohan lamun éta tarohan identik teu sarua unggal waktu pengulangan catetan nilai éta sorangan teu bisa di ekspektasi sacara umum saperti teu mirip atawa kajadian nu teu mungkin contona roulette amérika mibanda hasil kamungkinan tarohan disimpen dina hiji angka bayaran ka ieu hartina yén manéhna mayar kali tarohan sabalikna ogé alungan manéhna dibalikeun bareng jeung kali dina alunganna mangka nilai ekspektasi hasil kauntungan tina unggal alungan dina hiji wilangan nyaéta tempo sakabéh hasil nu mungkin ieu kira kira sanajan hiji ekspektasi dina average leungit leuwih ti keur unggal dollar alungan sacara umum lamun x mangrupa variabel acak dihartikeun dina rohangan probabiliti p mangka nilai ekspektasi ex tina x dirumuskeun salaku nu mana ngagunakeun integral lebesgue catetan yén teu sakabéh variabel random ngabooan nilai ekspektasi lamun integralna euweuh dua variabel sebaran probabiliti nu sarua bakal mibanda nilai ekspektasi nu sarua lamun x nyaéta variabel random diskrit mibanda nilaix x sarta probabiliti pakait p p nu ditambahkeun ka mangka ex bisa iitung salaku jumlah atawa deret saperti dina conto gambling di luhur lamun sebaran probabiliti x aya dina fungsi probabiliti densiti f x mangka nilai ekspektasi bisa diitung ku operator nilai ekspektasi atawa operator ekspektasi e mangrupa linier di hal ieu keur unggal dua variabel random x jeung y nu perlu dihartikeun dina rohangan probabiliti nu sarua sarta dua wilangan riil a jeung b nilai ekspektasi power x disebut moments x moments about the mean x ogé dihartikeun salaku nilai ekspektasi nu penting umumna operator nilai ekspektasi teu multiplicative contona e xy teu sarua jeung ex ey iwal ti lamun x jeung y variabel bebas bedana sacara umum ningkat jadi kovarian jeung korelasi keur estimasi nilai ekspektasi variabel random bisa dipaké nilai ukuran pengulangan variabel sarta perhitungan hasil tina arithmetic mean estimasi ieu nilai ekspektasi nu sabenerna sarta sipat nga minimal keun kuadrat kasalahan nilai nilai ekspektasi median ngagambarkeun harti teknis middle tengah dumasar kana perasaan dina statistik kecap median mangrupa nilai anu ngabagi sampel satengah ka luhur jeung satengah ka handap keur manggihkeun median susun data observasi ti nilai panghandapna nepi ka pangluhurna terus pilih salah sahiji anu di tengah variabel acak bisa disebut hasil operasi analisa numerik non deterministik atawa nga bentuk percobaan non deterministik keur ngahasilkeun hasil acak conto ngagorolongkeun duit receh jeung ngarekam hasilna dina variabel random nu hasilna milih jalma sacara acak jeung ukur jangkungna mangrupa conto séjén tina variabel acak sacara matematik variabel acak dihartikeun hiji fungsi ukuran tina rohangan probabiliti keur ukuran rohangan ukuran rohangan nyaéta nilai variabel ruang nu mungkin umumna dicokot keur dijadikeun wilangan riil nu mibanda borel algebra sarta bakal salawasna dipaké dina ieu ensiklopedia iwal tina dina hal husus lamun variabel acak x r aya dina ruang probabiliti p dibérékeun urang bisa nanyakeun saperti kieu sabaraha mungkin nilai x leuwih gede tinimbang ieu sarua jeung kamungkinan kajadian s dina x s nu salawasna ditulis p x keur nyingketna sakabéh rekaman rentang hasil kamungkinan tina nilai réal variabel random x bakal ngahasilkeun sebaran probabilitas x sebaran kamungkinan poho ngeunaan bagéan ruang probabiliti dipaké keur ngartikeun x jeung ngan direkam dina variasi nilai x saperti sebaran kamngkinan salawasna kawengku dina fungsi kumulatif sebaran sarta kadangkala maké ogé fungsi probabilitas densitas dina watesan teori ukuran dipaké variabel acak x keur dorong hareup ukuran p dina kana ngukur df dina r dina kaayaan ruang probabiliti mangrupa alat tenis dipaké keur ngajamin ayana variabel acak sarta kadang kadang keur nyusunna dina kaperluan praktis leuwih ilahar dina sakabéh ruang sarta nyimpen hiji ukuran dina r nu nangtukeun ukuran ka sakabéh garis rill contona dipaké dina sebaran probabiliti keur gaganti variabel acak lamun urang ngabogaan variabel random x on jeung hiji fungsi ukuran f r r maka y f x ogé jadi variabel random dina salila fungsi komposisi ukuran bisa diukur sababaraha prosedur ngijinkeun keur ngarobah tina ruang probabiliti p kana r dfx bisa dipaké keur nangtukeun sebaran probabiliti y fungsi sebaran kumulatif y nyaéta anggap x nilai riil variabel acak sarta anggap y x mangka lamun y y mangka lamun y mangka sebaran probabiliti variabel random salawasna dicirikeun ku jumlah paramater nu saeutik ogé mibanda interpretasi praktis contona cukup nyaho nilai average hal ieu kawengku ku konsép matematik nilai ekspektasi variabel random dilambangkeun ku e x catetan yén ilaharna e f x teu sarua jeung f e x lamun nilai average dipikanyaho mangka sabaraha jauh tipikal nilai x tina nilai average bisa dijawab ku varian sarta simpangan baku variabel random sacara matematik ieu disebutna generalisasi masalah momen keur kelas variabel random x nu dibéré téangan fungsi kumpulan fi saperti nilai ekspektasi e fi x nu sakabéhna nyirikeun distribusi variabel random x aya sababaraha béda harti dina variabel acak nu bisa dianggap sarua dua variabel acak bisa sarua yakin sarua sarua dina méan atawa sarua dina sebaran dina raraga leuwih ngajéntrékeun di handap ieu sababaraha hal ngeunaan kasaruaan dijéntrékeun dua variabel acak x jeung y sarua dina sebaran lamun bakal sarua dina sebaran variabel acak teu perlu kapanggih dina rohang probabilitas nu sarua tapi teu kaleungitan kailaharan nu bisa dijieun kana variabel acak dina rohang probabilitas nu sarua lambang nu sarua di sebaran pakait jeung lambang jarak saterusna antara sebaran probabilitas nu mana dumasar kana uji kolmogorov smirnov dua variabel acak x jeung y sarua dina mean ka p lamun momen ka p x y sarua jeung enol nyaéta kasaruaan dina méan ka p nyababkeun kasaruan dina méan ka q keur sakabéh qn variabel acak bisa konvergen kana variabel acak x ngeunaan hal ini dijéntrékeun dina artikel konvergen variabel acak di handap ieu mangrupa conto tina integer random i i artikel ieu ngeunaan matematik tempo oge variance land use dina tiori probabiliti sarta statistik varian tina variabel acak mangrupa ukuran tina statistical dispersion nu nembongkeun sabaraha jauh tina nilai ekspektasi nu dijelaskeun di dieu varian nilai real variabel acak mangrupa momen mean nu kadua ogé cumulant nu kadua cumulants béda jeung central moments ngan dina tingkat atawa saluhureunna lamun mu e x mangrupa nilai ekspektasi tina variabel acak x mangka varian nyaéta contona varian mangrupa nilai ekspektasi kuadrat simpangan x tina méan na sorangan jadi varian mangrupa simpangan mean kuadrat varian variabel randomx dituliskeun minangka var x catetan loba sebaran saperti sebaran cauchy teu ngabogaan varian sabab nyimpang tina integral dina hal séjén lamun sebaran teu ngabogaan nilai ekspektasi mangka teu ngabogaan varian oge hal nu teu bener sebaran ngabogaan nilai ekspektasi tapi teu ngabogaan varian lamun varian dihartikeun bisa disimpulkeun yén varian teu pernah negatip sabab kuadrat bakal positip atawa nol lamun métodeu keur ngitung varian hasilna negatip geus tangtu aya kasalahan ilaharna dina nangtukeun algoritma satuan varian nyaéta kuadrat tina satuan sebaran mangka varian tina susunan ukuran jangkung dina sentiméter nyaéta sentiméter kuadrat kanyataan ieu kurang méré nah sarta statistikawan leuwih ilahar ngagunakeun akar varian simpangan baku sarta ngagunakeun ieu nilai minangka kasimpulan dispersi ieu bisa dibuktikeun sacara gampang tina harti yén varian moal gumantung kana nilai méan dina hal ieu lamun variabel disimpen antara b jadi x b varian hasil variabel random beulah kenca teu kacekel sacara jelas lamun variabel dikalikeun ku faktor skala a varian mangrupa hasil kali nyaéta a sacara resmi lamun a jeung b mangrupa konstanta riil sarta x mangrupa variabel acak mangka varian dihartikeun ku formula séjén keur varian saperti dina garis lurus nu dumasar kana harti di luhur nyaéta ieu mangrupa rumus nu geus ilahar dipaké keur ngitung varian dina kaperluan praktis salah sahiji alesan varian leuwih sering dipaké tinimbang ukuran dispersi séjénna nyaéta yén varian jumlah variabel acak bébas sarua jeung jumlah varian na kaayaan nu leuwih lemah tinimbang bébas disebutna uncorrelatedness atawa taya hubungan sacara umum di dieu nyaéta kovarian sarua jeung nol keur variabel nu taya hubungan dina statistik konsép varian ogé digunakeun keur ngajelaskeun susunan data waktu susunan data mangrupa populasi mangka disebut populasi varian waktu susunan data mangrupa sample mangka disebutna sampel varian populasi varian tina populasi yi di mana i n dirumuskeun ku di mana mangrupa populasi méan dina prakték waktu kaayaan populasi gede geus ilahar yén teu mungkin manggihkeun nilai populasi varian nu pasti sabab kawengku ku waktu béaya jeung sumber séjénna métodeu nu geus ilahar dipaké keur estimasi populasi varian nyaéta sampling waktu estimasi populasi varian ngagunakeun n random samples xi di mana i n nuturkeun rumus di handap ieu mangrupa unbiased estimator di mana mangrupa sampel méan catetan yén n dina pembagi diluhur jelas béda jeung persamaan keur ngitung populasi varian sumber nu geus ilahar ngabingungkeun nyaéta watesan sampel varian jeung notasi s bisa jadi nempo kana unbiased éstimator séjén tina populasi varian nu dirumuskeun di luhur sarta kumaha cara mastikeun varian tina sampel diitung ku n tinimbang n sacara rasa ngitung varian ku ngabagi maké n tinimbang n méré hasil populasi varian underestimate hal ieu sabab urang ngagunakeun sampel méan keur estimasu populasi méan nu teu dipikanyaho dina prakten keur n nu gede bédana salawasna kurang ti hiji tempo oge algoritma keur ngitung varian lamun x mangrupa nilai vector variabel random nu mibanda nilai dinarn sarta dipinkanyaho minangka vektor kolom mangka generalisasi sacara alami tina varian nyaéta e x minus mu x minus mu prime nu mana mu e x sarta x prime mangrupa transpos x sarta jadi vektor baris varian ieu mangrupa nonnegative definite matriks kuadrat umumna dianggap minangka covariance matrix lamun x mangrupa nilai kompleks variabel random mangka varian nyaéta e x minus mu x minus mu nu mana x mangrupa complex conjugate x varian ieu mangrupa angka riil nonnegative watesan varian mimiti dikenalkeun ku ronald fisher taun dina paper na the correlation between relatives on the supposition of mendelian inheritance dina probabilitas jeung statistika simpangan baku biasa digunakeun keur ngukur statistical dispersion simpangan baku dihartikeun ogé akar kuadrat tina varian hal ieu dimaksudkeun keur ngukur dispersi nyaéta angka non négatif jeung miboga unit nu sarua jeung datana bisa dibédakeun antara simpangan baku sigma tina populasi atawa variabel acak jeung simpangan baku s tina sampel rumusna dijelaskeun di handap watesan simpangan baku dina statistik mimiti dikenalkeun ku karl pearson on the dissection of asymmetrical frequency curves sacara gampang simpangan baku nyebutkeun sabaraha jauh unggal anggota sampel atawa populasi tina nilai mean sampel atawa populasi nilai simpangan baku anu gedé nunjukkeun yén anggota anggota nu dimaksud jauh tina mean nilai simpangan baku leutik nunjukkeun yén anggota nu dimaksud raket atawa aya sabudeureun mean conto susunan jeung mibanda nilai mean tapi nilai susunan data nu kadua mibanda nilai simpangan baku anu leuwih leutik simpangan baku ogé biasa dipaké keur ngukur kateupastian conto dina elmu fisika waktu ngalakukeun pengulangan measurements simpangan baku tina pengukuran nyaéta precision tina éta pengukuran waktu keur mutuskeun yén ukuran sarua jeung prediksi ukuran simpangan baku mangrupa hal anu kacida pentingna lamun ukuran kacida jauhna tina prediksi ku jarak ukuran simpangan baku bisa dianggap yén ukuran patojaiah jeung prediksi hal ieu ngajadikeun pamikiran yén rentang nilaina kaluar tina anu diperkirakeun lamun prediksina bener tempo prediction interval anggap nilai tina hiji populasi x xn nu mangrupa wilangan riil mean populasi dirumuskeun ku tempo kumpulan notasi sarta simpangan baku populasi dirumuskeun ku cara gampang ngitung simpangan baku dina jumlah nu sarua dirumuskeun ku simpangan baku variabel acak x dihartikeun ku catetan yén teu sakabéh variabel random mibanda simpangan baku lamun nilai ekspektasi euweuh lamun variabel random x dicokot tina nilai x xn ku probabiliti nu sarua simpangan baku bisa diitung maké rumus saméméhna dina kaayan nilai sampel x xn ti populasi nu gedé sababaraha pangarang ngartikeun sampel simpangan baku ku alesan keur harti ieu yén s mangrupa unbiased estimator keur varian ti populasi catetan s sorangan lain unbiased éstimator keur simpangan baku hal ieu cenderung underestimate ti populasi simpangan baku dina praktékna biasa diasumsikeun yén data ngabogaaan sebaran normal lamun asumsi ieu bisa diyakinkeun mangka nilai dina simpangan baku jauh tina méan nilai dina dua simpangan baku jauh tina méan sarta nilai nutupan dijero simpangan baku tina méan ieu dikanyahokeun salaku aturan méan jeung simpangan baku tina susunan data mangrupa hal nu raket sarta umumna ditulis babarengan hal nu penting simpangan baku nyaéta ukuran alami dispersi statistik lamun pusat data diukur ku méan rumus pastina nyaéta suppose x xn are réal numbers and define the function ngagunakeun kalkulus teu hese keur nembongkeun yén r mibanda unique minimum keur keur ngarti géometri leuwih jéntré urang mimitian ku populasi tina tilu nilai x x x hartina yén titik p x x x aya dina r anggap garis l r r r r aya dina r ieu mangrupa diagonal utama nu ngaliwatan aslina lamun tilu nilai tadi sarua mangka simpangan baku sarua jeung nol sarta p bakal nutupan l mangka taya alesan ke nganggap simpangan baku pakait jeung jarak p ka l ieu mangrupa kasus nu bener pindah ortogonalitas ti p kana garis l salah sahiji titik sasaran nu mana kordinat nilai méan dimimitian aljabar sederhana nunjukkeun yén jarak antara p jeung r hartina sarua jeung jarak antara p jeung garis l dirumuskeun ku rumus analogna digantikeun ku n ogé valid keur populasi nilai n values mangka saterusna dinarn dina percobaan ilmiah hiji kapercayaan tina ukuran kajadian mangrupa hasil tina signal tinimbang ngan sakadar tina ramalan statistik mangka luhurna tingkat kapercayaan mangrupa ukuran kajadian tinimbang ramalan karl péarson maret ndash april loba kontribusina dina pengembangan statistics saperti disiplin elmu nu sarius anjeunna ngadegkeun jurusan applied statistics di university college london taun mangrupa universitas mimiti nu mibanda jurusan statistik di dunya karl péarson lahir di london kaping maret anjeunna diatik sacara privat di university college school sarta dituluykeun ka king s college cambridge pikeun diajar matématika dina matematik akar kuadrat wilangan riil non negatip x dilambangkeun ku sarta ngagambarkeun wilangan riil non négatip nu mangrupa kuadrat hasil kali tina wilangan éta sorangan nyaéta x contona saprak conto ieu nembongkeun yén akar kuadrat bisa dipaké keur ngaréngsékeun persamaan kuadrat saperti atawa leuwih ilahar ngalegaan tina konsép akar kuadrat keur wilangan riil négatip nyaéta dina wilangan imajinér jeung wilangan kompléks akar kuadrat mindeng mangrupa wilangan irasional requiring an infinite non repéating series of digits in their decimal representation lambang akar kuadrat munggaran dipaké dina abad ka diduga asalna tina bentuk singget pikeun r tina basa latin radix hartina akar applikasi software atawa disingket app nyaéta program komputer atawa kumpulan program nu dirancang pikeun nyadiakeun kagunaan keur end userna conto hususna nyaéta aplikasi program word processor saperti ms word spreadsheet saperti ms excel accounting jeung media player sababaraha aplikasi nu dibeundeul jadi hiji kadang kadang disebut application suite microsoft office nu ngabeundeul word processor spréadsheet katut sababaraha aplikasi liana mangrupa salah sahiji contona istilah aplikasi bisa dipaké keur ngabédakeun tipe program ieu tina kelompok pakakas lemes utama liana nu disebut pakakas lemes sistim nu mangrupa pakakas lemes nu pakait jeung ngokolakeun tur ngagunakeun aspek aspek sistim komputerna sorangan kawas sistim operasi device driver jeung compiler aplikasi ogé bisa ngandung harti ngasupkeun lamaran gawé démografi nyaéta élmu ngeunaan dinamika populasi manusa nu ngawengku panalungtikan ukuran struktur jeung sébaran populasi sarta kumaha parobahan populasi sajalan jeung nyérélékna waktu ku ayana nu babar maot migrasi jeung nambahna umur analisis démografis bisa nujul ka masarakat sagemblengna atawa ka golongan nu ditangtukeun ku kritéria kayaning atikan bangsa ageman atawa suku démografi mercayakeun kana ngagunakeun data dina jumlah anu gedé kaasup sénsus kalahiran pernikahan jeung tilar dunya the éarliest modérn census was carried out in britain in see also demographic statistics in many countries particularly in the third world reliable demographic data are still difficult to obtain for example during the s the population of nigeria was widely estimated to be around million before it was established to be as little as million without adjustment for undercounting in a census carried out in konsép konsép nu penting dina démografi di antarana téorema central limit mangrupa hasil susunan konvergen lemah dina teori probabilitas ieu téorema keur ngagambarkeun yén jumlah unggal variabel acak nu kasebar bébas sacara normal independent identically distributed atawa i i d ngadeukeutan sebaran normal hasil ieu nerangkeun kaunikan sebaran normal hasil nu penting jeung kawentar éta disebutna teorema central limit theorem nu museurkeun kana variabel bébas nu pasipatan sebaranna bébas tur nilai eksptasi jeung varianna terhingga several generalizations exist which do not require identical distribution but incorporate some condition which guarantees that none of the variables exert a much larger influence than the others two such conditions are the lindeberg condition and the lyapunov condition other generalizations even allow some weak dependence of the random variables the réader may find it helpful to consider this illustration of the central limit theorem tempo x x x be a sequence of random variables which are defined on the same probability space share the same probability distribution d and are independent assume that both the nilai ekspektasi and the simpangan baku of d exist and are finite consider the sum sn x xn then the expected value of sn is n and its simpangan baku is nfrac furthermore informally spéaking the distribution of sn approaches the normal distribution n n n as n approaches in order to clarify the word approaches in the last sentence we standardize sn by setting dina tiori probabiliti keur nyebutkeun yén dua kajadian independent atawa mandiri dumasar kana pamikiran nu gampang yén pangaweruh kana ayana hiji kajadian lain disababkeun ku ayana pangaruh kamungkinan tina hiji kajadian séjénna upamana keur meunang angka dina sakali ngalungkeun dadu sarta meunang deui angka dina alungan dadu kadua mangrupa conto kajadian mandiri hal nu sarupa waktu urang nyebutkeun dua variabel acak bébas lamun x sarta y bébas mangka operator ekspektasi e mibanda sipat nu hadé sarta keur varian mibanda lamun x jeung y bébas kovarian cov x y sarua jeung nol dina hal séjén mibanda pernyataan sabalikna yén lamun dua variabel bébas mangka kovarian na sarua jeung nol mangrupa hal nu teu bener tempo taya hubungan sajarah asalna tina basa arab nyaéta syajarotun nu hartina tangkal turunan atawa asal usul ieu kecap téh asup kana basa malayu dina abad ka masehi ari asupna kana basa sunda mah kira kira dina abad ka masehi patali jeung agama islam di wilayah sunda pentingna sajarah atawa turunan téh dina budaya masarakat arab mah jéntré pisan hal ieu kagambar dina susunan pancakaki urang arab nu tepi ka tingkatan patali jeung pancakaki katut sajarah silsilah raja yogya disusun dina wangun tangkal ari di sumedang mah aya kitab pancakaki nu disusun ku raden arya suryalaga ieu kitab téh kiwari jadi koléksi museum pangéran geusan ulun sumedang sajarah geus ilahar digunakeun salaku watesan umum pikeun béja atawa émbaran ngeunaan jaman baheula saperti dina sajarah géologis bumi lamun dilarapkeun salaku hiji widang ulikan sajarah hartina sajarah manusa nyaéta ingetan atawa kajadian kahirupan sosial manusa baheula nu karékam atawa kacatet harti sajarah dina basa basa nusantara mekar jadi carita kisah hikayat riwayat babad tambo tutui teteek dina basa sunda éta ngaran téh di antarana carita sajarah babad carios hikayat lalakon jeung wawacan pikeun éta istilah téh dina basa arab mah disebutna qosos sajarawan ngagunakeun sabararaha rupa sumber kaasup tulisan atawa rekaman citak wawancara sajarah oral jeung arkéologi pamarekan pikeun ngulik sajarah dina unggal jaman bisa béda béda kajadian kajadian nu lumangsung méméh ayana catetan manusa disebut prasajarah harti sajarah téh aya dua rupa nyaéta harti sacara tradisional jeung harti sacara modérn sacara tradisional sajarah téh dihartikeun bagian tina sastra ku kituna karya sastra dina wangun légenda mitos jeung séjénna kaasup sajarah contona ilios jeung odise di eropa carita mahabarata jeung ramayana di india hikayat hang tuah babad balambangan jeung carita parahyangan sacara modérn harti sajarah leupas tina widang sastra di dieu mah sajarah téh ngandung harti ieu di handap sajarah tradisional jeung sajarah modérn kaalaman ku sakumna manusa di dunya di eropa abad ka dianggap masa peralihan tina sajarah tradisional kana sajarah modérn sedengkeun di indonésia awal abad ka o nu dianggap masa peralihan téh aya anggapan yén sajarah modérn di indonesia téh asalna ti kulon hususna walanda dina basa walanda kecap sajarah téh nya éta geschiedenis nu asalna tina kecap gesclzieden nu hartina teh kajadian anu dipigawé ari dina basa jérman mah sejarah téh nyaéta geschiclzte nu asalna tina kecap geschehen nu hartina kajadian jadi geschichte hartina nu geus kungsi kajadian dina basa inggris aya istilah history nu asalna tina basa yunani istoria nu hartina élmu atawa hiji pedaran sistematis ngeunaan gejala alam sanggeus muncul istilah scientia pikeun pedaran nu non kronologis kecap istoria husus pikeun pedaran sistematis nu kronologi ngeunaan gejala gejala nu patali jeung kahirupan manusa ku kituna muncul pamadegan kritis modérn dina karangan sajarah nu disusun ku pangéran wangsakerta dina akhir abad ka masehi mangpaat sajarah bisa ditilik tina segi téoritis jeung segi praktis pragmatis salian ti éta sajarah teh miboga tilu mangpaat séjén di antarana pikeun ngawétkeun idéntitas kelompok jeung mageuhan daya tahan kelompok sangkan hirup terus lumangsung nyokot pelajaran jeung tuladan tina rupa rupa kajadian dina mangsa nu geus kaliwat jeung sarana pikeun mikawanoh ngeunaan ma na hirup jeung maot atawa ngeunaan tempat manusa di dunya aya rupa rupa sumber jeung bukti sajarah di tatar sunda boh nu lengkep kénéh boh nu henteu tapi duanana oge silih lengkepan tina rupa rupa titinggal téh bisa diklasifikasikeun jadi lima katégori nyaéta data sajarah téh rupa rupa nyaéta paleolitik alat obsidian batu kaca situs néolitik perundagian punden berundak taman purbakala prasasti candi arca ganésa situs budaya islam kampung adat gedung bersejarah situs perundagian jeung cagar alam data sajarah téh lengkep upama aya sumberna jeung buktina tapi hal éta téh teu salawasna kacumponan dina kanyataanana bisa jadi saperti ieu di handap dina wikipédia aya loba émbaran ngeunaan sajarah sababaraha cara papasinganana bisa ditempo ieu di handap kémométrik nyaéta larapan métode matematik atawa statistik kana data kimia masarakat kémométrik internasional international chemometrics society ics nawarkeun dadaran sarupa kieu kémométrik nyaéta élmu matalikeun ukuran nu dijieun dina sistim atawa prosés kimia kana bentuk sistimna ngaliwatan larapan métode matematik atawa statistik prosés stokastik nyaéta fungsi acak autokorélasi mangrupa salah sahiji alat matematika anu remen digunakeun dina signal processing keur analisa fungsi atawa deret nilai saperti domain waktu signals autokorélasi nyaéta cross correlation hiji signal jeung signalna sorangan autokorélasi ilahar dipaké keur manggihkeun pola pengulangan dina signal saperti nangtukeun aya périodeu signal nu kaganggu atawa keur identifikasi frékuénsi dasar signal nu teu mibanda komponen frékuénsi tapi mangaruhan kana frékuénsi nu harmonis bédana definisi autokorélasi nu dipaké gumantung kana widang elmu nu ditalungtik nu satemenna teu sarua dina sababaraha widang elmu istilahna diganti ku autocovariance dina statistik fungsi autokorelasi acf keur deret waktu diskrit atawa hiji prosés xt hartina korelasi antara prosés dina titik nu béda tur béda waktu oge lamun xt mibanda mean mu jeung varian sigma mangka definisi acf nyaéta nu mana e nyaéta nilai ekspektasi nilai ekspektasi ieu teu bisa dipaké sacara umum keur sakabéh deret waktu atawa prosés lamun nilai varian sarua jeung nol keur prosés nu konstan atawa tak hingga fungsi ieu mibanda harti nu umum lamun dihartikeun mibanda sifat nu aktraktif dina rentang minus nu mana nunjukkeun korelasi nu sampurna sarta minus nunjukkeun anti korelasi nu sampurna lamun xt mangrupa orde dua statis mangka acf ngan gumantung kana béda antara t jeung s sarta bisa digambarkeun salaku fungsi variabel tunggal hal ieu geus ilahar maké rumus nu umum nyaéta lamun k mangrupa lag t s dina sababarha widang elmu digambarkeun ku normalisasi sigma sarta maké watesan autocorrelation nu kadangkala disebut ogé autocovariance keur conto panjang deret waktu n x x xn nu mana méan jeung varian dipikanyaho mangka nilai estimasi na ditangtukeun tina keur lamun nilai méan atawa varian keur prosés ieu teu dipikanyaho mangka mu sarta sigma bisa diganti ku rumus standar keur sampel méan jeung sampel varian sanajan hasilna nujul kana bias dina nilai estimasi na dina signal processing definisi teu diluhur salawasna dipaké bari teu maké normalisasi nyaéta teu ngurangan méan sarta ngabagi ku varianna upamana signal f t autokorelasi kontinyu rff tau salawasna dihartikeun salaku integral korelasi silang kontinyu tina f t na sorangan dina lag tau nu mana f nunjukkeun kompleks konjuget sarta lingkaran nunjukkeun konvolusi keur fungsi ril f f autokorelasi diskrit r at lag j keur signal diskrit xn nyaéta definisi diluhur dipaké keur signals nu mangrupa integral kuadrat atawa jumlah kuadrat nyaéta nu énérgina kawates signals nu pamungkas salawasna dianggap gaganti prosés acak nu mana diperlukeun definisi nu béda dumasar kana nilai ekspektasi keur proses acak statis nu leuwih lega autokorelasi dihartikeun salaku keur prosés anu henteu stationary mangrupa fungsi tina t atawa n oge alternatipna signals nu salawasna pamungkas bisa dirobah kana analisa fungsi autokorelasi keur waktu nu pondok maké integral waktu nu kawengku tempo short time fourier transform keur prosés nu pakait autokorelasi multi dimension bisa dihartikeun ku cara nu sarua contona dina autokorelasi tilu dimenasi dina kuadrat jumlah signal diskrit bisa jadi lamu nilai méan dikurangkeun tina signal saméméh diitung dina fungsi autokorelasi fungsi nu dihasilkeun disebut ogé fungsi auto covarian saterusna arek dijelaskeun sipat autokorélasi dina hiji dimensi sabab satemenna loba sipat hiji dimensi nu gampang keur dipaké dina kasus multi dimensi dina regression analysis ngagunakeun time series autokorélasi nyaéta sesa tina ieu masalah sarta nuju ka arah bias nu luhur dina estimasi statistical significance tina koefisien estimasi saperti dina t statistic tes standar keur ayana autokorélasi nyaéta durbin watson statistic atawa lamun ngajelaskeun variabel kaasup lagged dependent variable durbin s h statistic respon keur autokorélasi kaasup differencing data sarta ayana struktur lag dina estimasi bayesian inference nyaéta inferensi statistik nu mana sagala kamungkinan di interpretasi lain salaku frékuénsi atawa proporsi atawa sabangsana tapi leuwih condong kana tingkat kapercayaan ngaran ieu asalna ku sabab remenna ngagunakeun téoréma bayes keur matotoskeun hiji perkara téorema bayes ngaran téori nu dipaké sanggeus thomas bayes anu mimiti ngawanohkeun ieu métodeu ahli statistik bayes ngaku yén métodeu kaputusan bayes mangrupa bentuk formal tina metoda ilmiah kaasup dina ngumpulkeun evidence nu mana kahareupna atawa jalan keur nangtukeun hiji hypothesis dina hal ieu bisa jadi teu pasti salawasna sanajan kitu lobana kumpulan kajadian bakal ngajadikeun naekna tingkat kapercayaan hipotesa pangluhurna salawasna atawa panghandapna salawasna téorema bayes nyadiakeun métodeu keur naksir tingkat kapercayaan dina waktu informasi anyar ngan saeutik bayes theorem nyaéta keur kaperluan urang a dijadikeun hipotesa induced tina sababaraha susunan observasi e dijadikeun hipotesa konfirmasi tina observasi faktor likelihood pecahan mangrupa faktor skala probabilitas observasi hasil tina hipotesa dibagi ku probabilitas hipotesa observasi nu mangrupa kajadian independen dina hipotesa hasil ukuran ieu ngakibatkeun yén hipotesa ayana dina probabilitas nu dijieun tina observasi ku lantaran kitu hasil observasi bakal jadi teu sahadé lamun hipotesa bener sarta faktor skala bakal jadi gedé perkalian faktor skala ieu ku probabilitas observasi nu bener bakal ngahasilkeun probabilitas hipotesa nu bener oge saperti nu dibérékeun ku observasi pagawéan konci dina nyieun kaputusan tangtuna ngararancang prior probabiliti dina observasi jeung hipotesa lamun prior probabiliti nembongkeun nilai objektif maka bisa digunakeun keur nangtukeun ukuran objektif hipotesa probabiliti tapi taya jalan nu jelas keur nangtukeun objektif probabiliti hal anu teu mungkin keur migawe pamarekandina nangtukeun hiji probabilitas bis nangtukeun sakabéh hipotesa nu mungkin alternatifna jeung sering dipaké probabiliti dicokot salaku tingkat kapercayaan subjektif ti bagian partisipan téori saterusna nangtukeun ukuran rasio kepercayaan tina observasi nu dijadikeun subjek kapercayaan dina hipotesa tapi hasil dina kasus ieu masih kénéh nyesakeun subjektif dina posterior probabiliti sabab kitu téorema bisa digunakeun keur ngarasionalkeun kapercayaan dina sababaraha hipotesa tapi nolak objektifitas sababaraha skema teu bisa dipaké contona sifat objektif dina nangtukeun konflik paradigma sain dina loba kasus akibat kajadian bisa disimpulkeun dina rasio likelihood nu digambarkeun dina the law of likelihood hal ieu bisa dikombinasikeun jeung prior probability keur ngagambarkeun tingkat kapercayaan asli sarta kajadian pangtukangna nu dicokot dina perhitungan saméméh kaputusan dijieun loss function ogé diperlukeun keur nimbangkeun gambaran akibat tina kasalahan nangtukeun kaputusan keur conto aya dua mangkok pinuh ku kueh dina mangkok ka métodeu monte carlo nyaéta algoritma keur ngarengsekeun rupa rupa masalah dina itung itungan make komputer ngagunakeun wilangan acak atawa leuwih sering disebut wilangan bayangan mangrupa hal sabalikna tina algoritma deterministik métodeu monte carlo penting kacida dina komputasi fisik sarta aplikasi nu pakait jeung bisa dipaké dina rupa rupa itungan kromodinamika kuantum keur ngarancang pamisah panas sarta bentuk aerodinamika métodeu ieu geus kabuktian efisien keur ngarengsekeun persamaan integro differential di kondisi medan radian sarta métodeu ieu geus digunakeun keur itungan iluminasi global nu ngahasilkeun photo réalistic images of virtual d modéls digunakeun dina video games arsitektur disain animasi komputer dina film sarta efek hususna sarta widang widang séjénna monte carlo kawentar keur kasino nginjeum istilahna sabab métodeu ieu ngagunakeun kaayaan acak sarta ngagunakeun pengulangan keur manggihkeun solusi nu panghadéna narikna métodeu monte carlo teu merlukeun random numbers nu sabenerna keur digunakeun dina perhitungan téhnik ieu leuwih gampang dipaké tinimbang deterministik sekuen pseudo random gampang keur diuji sarta simulasi ulang sakadar kualitas nu penting keur nyieun simulasi nu hadé keur nyieun sekuen pseudo random deukeut kana kaayaan acak nu dipikahayang métodeu ieu bakal kasebar seragam atawa nuturkeun sebaran nu dipikahayang lamun jumlah wilanganna gedé tina sekuen nu ditempo sabab merlukeun algoritma pengulangan sarta number nu loba keur kaperluan perhitungan monte carlo mangrupa métodeu penyeimbang keur komputasi maké komputer maké sababaraha téhnik simulasi komputer algoritma monte carlo nyaéta bentuk numeris métodeu monte carlo nu dipaké keur manggihkeun solusi dina masalah mathematika nu mibanda variabel loba nu harese direngsekeun contona maké kalkulus integral atawa métodeu numeris séjénna métodeu ieu leuwih hadé tinimbang métodeu séjénna lamun dimensi tina masalah leuwih loba métodeu monte carlo asalna tina pemakaian praktis dina ngaran nu leuwih umum saperti statistical sampling sabaraha ahli nyebutkeun yén monte carlo mangrupa referensi kawentar dina kasino sarta dipopulerkeun ku ahlina dina widang éta saperti stanislaw marcin ulam enrico fermi john von neumann sarta nicholas metropolis ahli séjénna nyebutkeun yén métodeu ieu mimiti didiskusikeun ku ahli nu hadir dina konferensi di monte carlo métodeu ngitung random mimiti loba nu maké dina mangsa pre electronic computing métodeu ieu beuki kawentar sanggeus digunakeun fermi dina waktu anjeunna maké métodeu random keur ngitung sifat anyar neutron métodeu monte carlo jadi inti simulations nu diperlukeun dina manhattan project sanajan kitu sanggeus komputer elektronik dijieun mimiti taun métodeu monte carlo mimiti ditalungtik leuwih jero métodeu deterministic numerical integration dipaké ku cara nyokot sajumlah kajadian dina ruang sampel tina hiji fungsi sacara umum hasil tina pagawéan ieu hadé keur fungsi hiji variabel ku sabab kitu keur fungsi vectors métodeu deterministic quadrature teu efisien keur integrsi numerik vektor dua dimensi diperlukeun ruang titik grid anu sarua dina permukaan dua dimensi contona keur grid x diperlukeun titik lamun vektor mibanda dimensi jarak grid nu sarua merlukeun titik ndash hal ieu taya alesan keur bisa diitung dimensions hartina teu mungkin keur diitung saperti dina loba masalah fisik dimension sarua jeung degree of freedom sarta dina simulasi tilu dimensi di dinya aya tilu degrees of freedom per partikel métodeu monte carlo nunjukkeun cara maké exponential time increase saperti fungsi anu mibanda alesan well behaved hal ieu bisa di estimasi ku milih sacara random tina ruang dimensi sarta nyokot sababaraha tipe average maké central limit theorem métodeu ieu bakal ditempokeun ku konvergen na ndash contona titik sampel lipat opat bakal boga satengah kasalahan gumantung kana jumlah dimenasi perbaikan tina métodeu ieu nyaéta cara nyieun atawa milih titik random tapi leuwih dipikaresep datangna kana integral ti wewengkon nu konsentrasi loba tinimbang ti wewengkon nu konsentrasi saeutik dina basa séjén titik sahenteuna ngagambarkeun bentuk nu hampir sarua jeung integrand teu salawasna dina pemodélan komputer méré hasil nu nyugemakeun dina integrasi mimiti sanajan kitu aya métodeu séjén keur masalah ieu dimimitian ku nyieun fungsi integrasi anu sederhana salah sahijina bakal didiskusikeun dina topik di handap ieu pendekatan anu ampir sarua ngagunakeun low discrepancy sequences ku quasi monte carlo method métodeu quasi monte carlo sok leuwih efisien dina integrasi numeris sabab sekuen ngeusi wewengkon leuwih hadé dina rasa sarta sampel penting nu dijieun tina simulasi konvergen keur ngahasilkeun solusi jadi leuwih gancang hal séjén anu kuat sarta kawentar dina aplikasi keur random numbers dina simulasi numeris nyaéta numerical optimisation masalah ieu salawasna maké fungsi nga minimal keun vektor dina dimensi anu gedé loba masalah anu bisa direngsekeun ku cara ieu contona program computer chess geus nunjukkeun kumaha carana langkah nu optimal keur meunangkeun tarung sebutkeun langkah nu ngahasilkeun evaluasi panghadéna ka tahap ahir traveling salesman problem contoh lain dina masalah optimasi di dieu ogé aya sababaraha conto aplikasi dina masalah désain rekayasa saperti multidisciplinary design optimization lolobana optimasi monte carlo didasarkeun kana random walks intina program ieu bakal dijieun dina wanda ruang multi dimensi condong pindah ti fungsi luhur ka fungsi handap sanajan kitu kadang kadang pindahna tibalik tina gradient dina analisis numeris quadrature rule mangrupa salah sahiji pendekatan definite integral tina function biasana dinyatakan salaku jumlah beurat tina nilai fungsi dina titik husus dijero domain integration tempo numerical integration keur quadrature rules lianna dina n titikgaussian quadrature rule dingaranan ieu sanggeus carl friedrich gauss sacara harti sajarah watesan bisnis nunjukkeun aktivitas atawa karesep kecap ieu hartina beuki ngalegaan jadi dimimitian dina abad ka sarua jeung an individual commercial enterprise ogé dina harti nu leuwih umum a nexus of commercial activities wikipédia boga leuwih ti artikel bisnis jeung ékonomi jadi teu sadayana dibéréndélkeun di dieu di dieu didaptarkeun sababaraha cabang bisnis nu utama pikeun jejer nu leuwih husus tempo di subdaptarna dina statistik estimator anu bias nyaéta hiji kaayaan nu mana nilai rata rata saluhureun atawa sahandapeun nu ditaksir aya dua panilaian anu béda hiji nempo kana kaayaan nu kacida gorengna panempo séjénna nyaéta kana kaayaan dina waktu hasil nyieunna leuwih kapake sarta leuwih deukeut kana bebeneran tinimbang kana kaayaan unbiased hiji harti nu disebut sampel bias lamun sababara unsur nyaruaan kana sampel nu dipilih tinimbang nu séjén jeung mibanda nilai nu leuwih luhur atawa leuwih handap tina nu ditaksir hasilna bakal leuwih luhur atawa leuwih handap tina nu ditaksir salah sahiji conto kawentar nu salah waktu nerapkeun sampel bias kajadian dina poling présidén amérika taun literary digest ngayakeun polling keur ngaramal yén alfred e landon bakal ngéléhkeun franklin delano roosevelt ku lawan george gallup ngagunakeun sampel nu leuwih saeutik dibanding ngaramalkeun roosevelt bakal meunang sarta ramalanna bener naon nu salah jeung polling literary digest maranehna ngagunakeun data nu boga telepon jeung mobil keur sampelna waktu harita masih mangrupa barang mewah mangka sampelna didominasi ku golongan menengah ka luhur golongan ieu milih landon tapi golongan handap milih roosevelt sabab sampelna bisa nujul kana kakayaan nu milih mangka hasilna jadi salah hal bias ieu ilahar kajadian salaku pasualan milih tinimbang masalah statistical noise masalah nu pakait jeung statistical noise bisa dikurangan nu cara nambah jumlah sampel tapi bias sampel teu bisa gampang dileungitkeun dina sababaraha hal meta analysis bakal milah data nu hadé keur nalungtik kakurangan tina statistical noise tapi bias meta analysis bakal jadi biasna sorangan hal bias séjén nu teu kaasup bias dina sampel tapi kaasup dipaké dina statistik nyaéta nilai rata rata béda tina nilai nu ditaksir anggap nyoba naksir paraméter maké panaksir estimator hal ieu sababaraha fungsi tina data nu ditempo mangka bias hartikeun hartina nilai nu disangka tina taksiran dikurangan nilai sabenerna bisa ogé ditulis nu hartina beda nilai nu disangka antara nilai nu ditaksir jeung nilai sabenerna nilai nu disangka nyaéta keur conto anggap x xn nyaéta variabel acak nu mandiri jeung kasebar identik unggal sebaran normal nu disangka mu jeung varian sigma mangka jadi rata rata sampel tur jadi varian sampel saterusna s nyaéta bias panaksir sigma sabab sanajan kitu panaksir bias ieu kritéria nu ilahar kuadrat kasalahan mean sabenerna leuwih hadé tapi kacida deukeutna ti batan panaksir teu bias tina hasil n minus dina pangbagi nu mana n dideukeutan dina ngartikeun s di luhur saterusna akar kuadrat panaksir teu bias tina populasi varian lain mangrupa panaksir teu bas tina populasi simpangan baku keur fungsi non linier f sarta panaksir teu bias u tina paraméter p f u ilaharna lain panaksir teu bias tina f p dina pasualan nu leuwih ekstrim tina panaksir bias bakal leuwih hadé tinimbang panaksir teu bias geus ilahar dipaké anggap x mibanda distribusi possion nu nilai disangka lambda ieu diperlukeun keur naksir ngan fungsi tina data nu teu mibanda panaksir teu bias nyaéta lamun nilai nu ditempo x nyaéta mangka panaksir sarua jeung sanajan nilai sabenerna bakal leuwih nujul ka nu tibalik sacara ekstrim jeung lamun x nu ditempo jadi mangka taksiran jadi teu jelas nyaéta sanajan gedena nu bakal ditaksir kudu positif bias panaksir maximum likelihood leuwih hadé tinimbang panaksir teu bias dina kayaan mean kuadrat kasalahan leuwih leutik bandingkeun panaksir teu bias mse mse nyaéta fungsi nilai sabenerna lambda bias panaksir maximum likelihood nyaéta bias panaksir maximum likelihood bisa mangrupa hal nu penting tempo hiji pasualan nu mana lobana tiket n dinomeran ti nepi ka n disimpen dina kotak sarta terus dicokot hiji sacara acak méré hiji nilai x lamun n teu dipikanyaho mangka panaksir maximum likelihood tina n nyaéta x ngaliwatan sangkaan x ngan n ngan bisa dipastikeun yén n ngan dina x sarta mungkin leuwih dina pasualan ieu panaksir teu biasa alami nyaéta x hirup mangrupa konsép multiharti tanpa dadaran nu basajan sabab mindeng dilarapkeun kana rupa rupa hal wordnet méré opat welas harti pikeun kecap life sedengkeun kamus wéb longman méré harti artikel ieu ngadadarkeun harti utama dina élmu hirup tumbu ka harti séjén bisa ditempo di bagian artikel nu patali di handap hirup mibanda sababaraha harti dina jihat biologi sésa bagian ieu museur ka harti nu ahir naon nu jadi dasar pikeun nyebutkeun yén hiji éntitas téh hirup mahluk hirup it would be relatively straightforward to offer a practical set of guidelines if one s only concern were life on earth as we know it see biosphere but as soon as one considers questions about life s origins on éarth or the possibility of extraterrestrial life or the concept of artificial life it becomes cléar that the question is fundamentally difficult and comparable in many respects to the problem of defining intelligence dina biologi hiji éntitas dianggap hirup mun némbongkeun sakabéh peta di handap ieu artikel utama asal usul hirup euweuh modél baku pikeun asal usul hirup tapi nu kiwari ditampa sacara umum diwangun dumasar papanggihan di handap ieu énzim mangrupa protéin atawa kompléks protéin nu ngatalisan réaksi kimiawi dina awak organisme na jero sél biologis téh lumangsung loba pisan réaksi kimiawi nu mun tanpa énzim bakal lambat pisan sahingga moal ngadukung kahirupan énzim ngagancangkeun réaksi nepi ka rébuan kali lipet énzim ogé hiji hal anu sakuduna aya dina kuantitas anu loba sarta kualitas anu pas dina awak mahluk hirup henteu kacuali manusa sangkan awak sok cageur sarta kajaga ti sagala macem serangan panyakit énzim rna atawa ribozim dijieunna tina rna lain protéin umumna ribozim ukur ngatalisan rna splicing hiji énzim bisa mangrupa protéin badag nu diwangun ku sababaraha ratus asam amino atawa sababaraha protéin nu polah babarengan salaku hiji unit énzim ngandung sisi aktif sisi beungkeut nu meungkeut substrat nalika réaksi dikatalisan unggal bagéan énzim biasana mibanda tujuan pungsi pangatur atawa struktural énzim ngatalisan réaksi kimiawi énzim bisa ngagabungkeun dua atawa leuwih réaksi sahingga réaksi nu sacara térmodinamis nguntungkeun bisa dipaké pikeun nyetir réaksi séjénna nu sacara térmodinamis teu nguntungkeun salah sahiji conto nu pangilaharna nyaéta énzim nu ngamangpaatkeun défosforilasi atp pikeun réaksi kimiawi séjén nu teu patali énzim bisa ningkatkeun laju réaksi ku jalan milih atawa narabas jalur réaksi nu énérgi aktivasina handap sahingga leuwih gampang kajadian réaksina laju réaksi nu dimédiasi énzim sacara lengkep gumantung ka sababaraha faktor diagram réaksi katalitis nunjukkeun énergi nu dipikabutuh e ngalawan waktu t substrat a jeung b perlu énergi nu badag e pikeun ngahontal kaayaan transisi a b nu saterusna jadi produk ahir ab énzimna e nyiptakeun microenvironment sahingga a jeung b bisa ngahontal kaayaan transisi a e b kalawan leuwih gampang ngurangan jumlah énergi nu dipikabutuh e hasilna réaksina leuwih gampang sahingga ningkatkeun laju réaksi énzim biasana spésifik dina réaksi nu dikatalisanana sarta substrat nu aub dina réaksina sipat struktur kompleméntér antara énzim jeung substrat mangrupa hal nu penting dina hal ieu gbr sababaraha énzim bisa gawé bareng ngawangun hiji susunan husus nyiptakeun jalur métabolis dina hiji jalur métabolis hiji énzim nyokot produk énzim séjén salaku substrat satutasna réaksi katalitis produkna dibikeun ka énzim séjénna produk ahir jalur sarupa kitu kadang jadi inhibitor pikeun salah sahiji énzim énzim na awal jalur biasana léngkah kahiji nu teu bisa balik disebut committed step sahingga ngatur jumlah produk ahir nu dijieun ku jalur éta gambar mékanisme inhibisi eupan balik nu ilahar kuliah quantum theory of some biochemical reactions nu didugikeun na kongrés biofisis internasional iv moscow ku r r dogonadze jeung z d urushadze ngarumuskeun modél mékanis kuantum munggaran ngeunaan bentuk pangbasajanna katalisis énzim taun hasil gawé m v volkenshtein r r dogonadze a k madumarov z d urushadze jeung yu i kharkats ngarumuskeun modél fisik mekanis kuantum katalisis énzim karya ieu ngabuktikeun peran transformasi konformasional dina réaksi katalitis énzim dipikabutuh ku organisme hirup gangguan na hiji énzim ti kira nu aya na awak urang bisa ngakibatkeun kasakit parna nu bisa nepi ka tiwasna hiji conto kasakit nu disababkeun ku gangguan fungsi hiji énzim nyaéta fénilketonuria pku énzim fénilalanin hidroxilase nu kuduna ngarobah asam amino ésénsil fénilalanin jadi tirosin teu bisa meta sahingga fénilalanin numpuk nu ngakibatkeun rétardasi méntal énzim na awak manusa bisa ogé dipangaruhan ku inhibitor aspirin misalna nyegah énzim nu ngahasilkeun prostaglandin messenger inflamasi sahingga suppressing pain and inflammation énzim ogé dimangpaatkeun dina produk sapopoé kayaning deterjén nu nyepetkeun réaksi kimia méré sihan papakéan misalna méré sihan noda getih gizi pikeun sato gumantung ka énzim cerna kayaning amilase tripsin jeung kimotripsin na ciduh peran utamana nyéta pikeun nyerna dahareun sahingga zat gizina sadia pikeun prosés na bagian awak nu mikabutuhna golongan énzim séjénna nyaéta énzim métabolik nu peranna pikeun ngatalisan réaksi kimia dina unggal prosés na jero awak lolobana sél urang iwal ti éritrosit bakal hanaang ku oxigén najan oxigénna ngalayah lamun énzimna sitokrom oxidase teu meta énzim ogé dipikabutuh pikeun kontraksi jeung rélaxasi otot mémang nyatana tanpa dua golongan énzim ieu kahirupan cerna jeung métabolik moal aya dumasar konvénsi umum ngaran hiji énzim ngawengku dadaran naon hancana ditambah ahiran ase contona dehidrogénase alkohol jeung polimérase dna kinase mangrupa énzim nu mindahkeun gugus fosfat international union of biochemistry and molecular biology iubmb geus ngembangkeun hiji sistim tatangaran pikeun énzim nyéta nomer ec unggal énzim digambarkeun ku hiji runtuyan opat angka nu dimimitian ku ec nomer kahiji sacara lega ngagolongkeun énzim énzim dumasar mékanismena tatangaran nu lengkep bisa disungsi di ku sabab énzim mangrupa protéin purifikasi énzim dimimitian ku purifikasi protéin unggal hambalan na prosedur purifikasi diponcorong kaaktifan énzimna tina basa yunani in ferment sebaran cauchy mangrupa probability distribution nu mibanda probability density function di mana t nyaéta parameter lokasi jeung s nyaéta parameter skala kasus husus lamun t jeung s disebut standar sebaran cauchy nu mibanda probability density function sebaran cauchy salawasna dipaké conto keur ngahartikeun sebaran nu teu mibanda mean varian atawa moments pangluhurkeun sanajan mode jeung median duanana dihartikeun sarua jeung nol lamun u jeung v mangrupa dua sebaran normal variabel acak bébas nu mibanda nilai ekspektasi jeung varian saterusna rasio u v mibanda standar sebaran cauchy lamun x xn mangrupa variabel random independent mibanda standar cauchy mangka sampel méan x xn n sarua mibanda standar sebaran cauchy ieu conto keur ngabuktikeun yén hipotesa varian terhingga dina central limit theorem teu bisa dileungitkeun sanajan bisa digantikeun ku nu séjén dina kasus asumsi lemah keur nempo yén ieu bener itung fungsi karakteristik dina biologi jeung ékologi organisme hartina mahluk hirup asal usul hirup sarta hubungan antara turunan pentingna mangrupa kontroversi dua hambalan nu utama bisa dibédakeun prokariot jeung eukariot prokariot sacara umum dianggap ngawakilan dua karajaan nu béda nyaéta baktéri jeung archaea nu antara masing masing teu leuwih deukeut batan ka eukariot jungkrang antara prokariot jeung eukariot pada nganggap salaku tumbu penting nu pegat dina sajarah évolusionér dua organél eukariotik nyéta mitokondria jeung kloroplas umumna dianggap diturunkeun ti baktéri éndosimbiotik frase organisme kompléx ngagambarkeun organisme naon baé nu mibanda sél leuwih ti hiji multisélular cicirén nu biasana kapanggih di rupa rupa organisme di antarana tapi hal hal di luhur teu lumaku salawasna loba organisme nu teu bisa usik sacara mandiri sarta teu ngaréspon sacara langsung ka lingkunganana mikroorganisme kayaning baktéri teu bisa ngalaksanakeun réspirasi tapi malah ngagunakeunjalur kimiawi nu séjénna ogé loba organisme nu teu bisa baranahan organisasi biologis organisasi lingkungan artikel di handap ieu mangrupa titik bubuka pikeun béja ngeunaan klasifikasi organisme virus dianggap lain organisme husus sabab teu mibanda kamampuh baranahan atawa métabolisme nu mandiri sabenerna mah pajeulit ieu téh sabab sababaraha parasit jeung éndosimbiont teu mampuh hirup kalawan mandiri najan virus teu miboga énzim jeung molekul nu sakuduna aya na organisme hirup maranéhna bisa ngagunakeun mesin génétik sél inangna asal usulna can kapanggih tapi aya kamungkinan mangrupa turunan ti inangna salah sahiji ukuran dasar organisme nyaéya umur hirupna sababaraha sato hirupna ngan itungan sapoé sedengkeun sababaraha tutuwuhan bisa hirup réwuan taun aging is important when determining life span of most organisms bacterium a virus or even a prion karbohidrat nurutkeun basa hidrat karbon nyaéta sanyawa kimiawi nu pungsina salaku perantara biologis primér pikeun neundeun atawa maké énergi bentuk séjénna ngaliwatan gajih jeung protéin karbohidrat nu kaitung kompléks disebut polisakarida karbohidrat murni ngandung atom karbon hidrogén jeung oksigén dina nisbah molar nu méré rumus umum cxhxox tapi loba karbohidrat penting nyimpang ti ieu rumus kayaning déoksiribosa sakapeung sanyawaan nu ngandung unsur séjén ogé diaku salaku karbohidrat kayaning kitin nu ngandung nitrogén karbohidrat nu pangbasajanna nyaéta monosakarida nu mangrupa aldehid jeung keton leutik ranté lempeng nu loba katambah ku gugus hidroksil biasana hiji di unggal karbon iwal gugus fungsionalnya karbohidrat séjén diwangun ku unit unit monosakarida nu paregat ku hidrolisis nu ieu digolongkeun kana disakarida oligosakarida atawa polisakarida gumantung kana jumlah unit monosakarida nu nyusunna monosakarida bisa dibagi jadi aldosa nu mibanda gugus aldehid na atom karbon kahiji sarta ketosa nu husus mibanda gugus keton na atom karbon kadua bisa ogé dibagi bagi jadi triosa tétrosa péntosa héksosa jeung saterusna gumantung jumlah atom karbon nu dipimilikna conto gampang glukosa mangrupa aldohéksosa fruktosa mangrupa ketohéksosa sedengkeun ribosa mangrupa aldopéntosa salajengna ungal atom karbon nu boga gugus hidroksil iwal nu mimiti jeung panungtung boga sipat aktif optis antukna karbohidrat bisa dibédakeun deui sanajan struktur dasarna sarua misal galaktosa mangrupa aldohéksosa tapi boga sipat nu béda ti glukosa sabab susunan atom atomna teu sarua struktur ranté lempeng nu digambarkeun di dieu ukur salah sahiji tina bentuk monosakarida nu bisa jadi gugus aldehid atawa keton bisa meungkeut gugus gugus hidroksil ti atom karbon nu séjén ngabentuk hémiasétal atawa hémiketal nu dina kasus ieu aya sasak oksigén antara dua atom karbon ngabentuk cingcin hétérosiklik cingcin nu diwangun ku lima jeung genep atom disebut bentuk furanosa jeung piranosa nu aya dina kasatimbangan jeung bentuk ranté lempeng kudu ditengetkeun yén bentuk cingcin mibanda hiji deui karbon nu optik aktif batan bentuk ranté lempeng sarta ogé mibanda bentuk alfa jeung béta nu bulak balik dina kasatimbangan ngan mun aya réaksi karbohidrat jeung alkohol jadi asétal atawa ketal dua bentuk éta jadi béda ieu mangrupa tipe dasar tumbu antara unit unit monosakarida tina karbohidrat nu leuwih gedé disakarida molekulna diwangun ku dua unit monosakarida beungkeutan antara dua gula éta ngawujud tina leupasna hiji atom hidrogén h ti hiji molekul jeung hiji gugus hidroksil ti nu hiji deui disakarida nu paling umum nyaéta sukrosa gula bodas dijieun tina hiji glukosa jeung hiji fruktosa laktosa gula susu dijieun tina hiji glukosa jeung hiji galaktosa sarta maltosa dijieun tina dua glukosa rumus kimiawi pikeun disakarida ieu nyaéta cho kalawan teges karbohidrat teu dipikabutuh pikeun gizi manusa sabab protéin bisa dirobah jadi karbohidrat diet tradisional aya nu ampir enol persén karbohidrat bari jagjag walagri kalawan sampurna ngan karbohidrat merlukeun cai nu rélatif leuwih saeutik pikeun nyerna batan protéin atawa lemak sarta ogé mangrupa sumber penting énergi tempo ogé aya tilu jalur métabolik katabolisme karbohidrat disimpen pikeun dipaké nalika glukosa teu diserep ku saluran pencernaan protéin mangrupa sanyawa organik kompléks nu beurat molekulna gedé nu diwangun ku asam amino nu disambungkeun ku beungkeut péptida protéin ésénsil pikeun struktur jeung pungsi sadaya sél hirup ogé virus loba protéin nu mangrupa énzim atawa subunit énzim protéin séjén maénkeun pungsi struktural atawa mékanis kayaning nu ngabentuk urat jeung sandi sitoskeleton protéin ogé mangrupa sumber asupan pikeun organisme nu teu ngahasilkeun énergina sorangan tina cahya panonpoé protéin béda jeung karbohidrat utamana tina kandunganana nu loba nitrogén sarta saeutik walirang di sagigireun karbon oksigén jeung hidrogén protéin mangrupa unsur utama mahluk hirup sarta mangrupa salah sahiji golongan molekul utama nu diulik dina biokimia munggaran kapanggih ku jons jacob berzelius taun protéin mangrupa ranté asam amino nu nilep jadi struktur diménsi nu has bentuk nu ngawujud tina tilepan alami protéin disebutna bentuk asal nu ditangtukeun ku urutan asam aminona biokimiawan ngabédakeun struktur protéin jadi opat tambahan pikeun hambalan hambalan struktur ieu protéin bisa géséh antaran sababaraha struktur nu sarupa dina ngajalankeun pungsi biologisna dina kontéks susunan ulang ieu struktur térsiér atawa kuarternérna biasa disebut minangka konformasi sedengkeun transisi di antarana disebut parobahan konformasi struktur primér ngawujud ku beungkeut péptida kovalén nu dijieun nalika translasi struktur térsiér ngawujud ku ayana beungkeut hidrogén interaksi hidrofobik interaksi ionik jeung atawa beungkeut disulfida prosés nalika struktur nu leuwih luhur ngawujud disebutna tilepan protéin protein folding nu mangrupa kosékuénsi tina struktur primér najan polipéptida bisa mibanda leuwih ti hiji konformasi nilep nu stabil unggal konformasi mibanda aktivitas biologis masing masing sarta ngan hiji konformasi nu dianggap konformasi aktif atawa asal dua tungtung ranté asam amino disebutna terminal karboksi terminal c jeung terminal amino terminal n dumasar ayana gugus bébas na tungtungna struktur protéin bisa ditangtukeun ku kristalografi sinar x résonansi magnetik inti nucléar magnetic resonance nmr jeung difraksi neutron struktur protéin nu diungkab ku métode ieu biasana disimpen di bank data protéin nu bisa diaksés kalawan bébas di nepi ka juni ampir struktur protéin geus disimpen di dinya ieu pangkalan data ogé nyimpen struktur asam nukléat kayaning dna jeung rna sarta saeutik data karbohidrat protéin milu sacara praktis na unggal fungsi nu dipigawé ku sél kaasup pangaturan fungsi sélular kayaning transduksi sinyal jeung métabolisme pikeun conto katabolisme protéin merlukeun ukur sababaraha énzim nu diistilahan protéase rupa rupa molekul jeung ion bisa meungkeut sisi spésifik dina protéin sisi ieu disebutna sisi pameungkeut nu némbongkeun spésifisitas kimiawi partikel nu kabeungkeut disebutna ligan kakuatan beungkeutan protéin ligan mangrupa sipat sisi pameungkeut nu dikenal minangka afinitas ku sabab protéin milu sacara praktis na unggal fungsi nu dipigawé ku sél mékanisme pikeun ngatur fungsi ieu gumantung ka kumaha ngatur aktivitas protéin pangaturan bisa mangrupa ngatur bentuk atawa kadar protéinna sababaraha bentuk pangaturan di antarana protéin umumna mangrupa molekul badag aya nu beurat molekularna nepi ka protéin otot titin mibanda subunit ranté tunggal asam amino ranté panjang asam amino kitu nu disebut sacara umum minangka protéin nu pondok mah biasa disebut polipéptida péptida atawa oligopéptida jarang kasebut watesan pangbédana teu tangtu najan polipéptida leutik kamungkinanana pikeun mibanda struktur tersiér sarta loba nu lumaku sarupaning hormon saperti insulin batan minangka énzim atawa unsur struktural sacara umum protéin digolongkeun kana serat filaméntos leyur atawa nu patali mémbran tempo protéin membran integral ampir sakabéh katalis biologis nu dipikawanoh minangka énzim mangrupa protéin sababaraha untuyan rna dina ahir abad ka geus ditunjukkeun mibanda sipat katalitik ogé panukeur exchanger sarta kanal ion patali membran nu mindahkeun substratna ti hiji tempat ka nu séjénna tapi teu dirobah reséptor nu teu ngarobah substratna tapi ukur ngagiserkeun bentuk nalika meungkeut sarta antibodi nu katémbong taya gawé lian ti meungkeut sakabéhna mangrupa protéin ogé bahan serat nu nyusun sitoskeleton sél sarta lolobana struktur sato ogé mangrupa protéin mikrotubul aktin filamén panengah kolagén sarta keratin mangrupa bagéan ti kulit rambut jeung cartilage golongan séjén protéin motor kayaning myosin kinesin jeung dynein otot sabagéan badagna diwangun ku protéin myosin jeung actin protéin mah pilihan dina nangtukeun ayana di mana téh ukur bisa kapanggih dina kaayaan aktif atawa bentuk asal dina rentang ph nu heureut sarta dina kaayaan leyuran nu kadar éléktrolitna saeutik ogé moal kapanggih dina cai sulingan protéin nu leungiteun bentuk asalna disebut denatured protéin kitu umumna teu mibanda struktur sekundér iwal koil acak protéin na bentuk asalna mindeng ogé disebut minangka nilep folded salah sahiji papanggihan abad ka nu luar biasa nyaéta yén bentuk asal jeung denatured protéin bisa dibulak balikkeun ku cara ngatur kalawan ati ati kaayaan leyuran misal ku dialisis bahan kimiawi nu ngakibatkeun denaturasi protéin nu denatured bisa balik deui jadi bentuk asalna bahasan ngeunaan kumaha protéin bisa aya dina bentuk asalna mangrupa salah sahiji lapang penting dina ulikan biokimia disebutna ulikan tilepan protéin ngaliwatan rékayasa genetik para panalungtik bisa ngarobah urutan ku kituna strukturna ogé targeting karentanan kana pangaturan sarta sipat sipat protéin séjénna urutan génétik protéin nu béda bisa digabungkeun pikeun nyieun protéin chimeric nu mibanda sipat gabungan cara matri kieu ngawakilan salah sahiji alat pangpentingna pikeun ahli biologi sél jeung molekular pikeun ngarobah jeung nalungtik kamaha gawéna sél lapang séjén panalungtikan protéin nyaéta ngusahakeun ngaréka protéin nu mibanda sipat atawa fungsi nu samasakali anyar hiji widang nu katelah rékayasa protéin protein engineering artikel utama protéin jeung gizi pikeun karnivora protéin mangrupa bagian panglobana dina kadaharanana métabolisme protéin dina jero awak ngaleupaskeun amonia zat nu toxik pisan salajengna dina ati ieu amonia dirobah jadi uréa bahan kimiawi nu leuwih teu toxik nu dikaluarkeun dina cikiih sababaraha sato malah ngarobah amonia jadi asam urat dina jihat pangabutuh nutrisi manusa protéin kabagi dina dua wujud protéin lengkep nu ngandung sakabéh dalapan asam amino nu manusa teu bisa nyieunna sedengkeun protéin teu lengkep kakurangan atawa ngan ngandung salah sahiji sawaréhna awak manusa bisa ngamangpaatkeun sakabéh asam amino nu diékstraks tina dahareun pikeun sintésis protéin anyar tapi nu teu ésénsil teu kudu diasupan tina dahareun sabab sél urang bisa nyieun sorangan dahareun turunan sato ngandung sadaya asam amino sedengkeun tatangkalan biasana ngandung sababaraha asam amino nu leuwih loba atikan ngawengku teaching jeung learning hususna skill jeung also something less tangible but more profound melak atawa ngajarkeun knowledge judgement jeung wisdom nu hadé salah sahiji tujuan dasar atikan nyaéta melak budaya ti hiji generasi ka generasi satuluyna tempo socialization atikan dimimitan mangsa keur orok lahir sarta sapanjang hirup atikan ogé bisa dimimitian saméméh jabang bayi lahir saperti sababaraha kolot nu ngadengekeun lagu atawa maca buku mangsa kakandungan nu diharepkeun bakal méré atikan ka orokna universitas gifu gifu daigaku disingkat gidai salah sahiji universitas di jepang nu tempatna aya di kota gifu wewengkon chubu jepang tengah universitas gifu mibanda opat kampus nyaéta kampus utama di yanagido kota gifu kebon percobaan di minokamo km ti stasion kobi leuweung percobaan di takayama km ti stasion joro sarta pusat pananglutikan walungan river basin reséarch center di takayama km ti stasion takayama universitas gifu ngadeg taun sanajan kitu fakultas pendidikan ngadeg taun fakultas pertanian ngadeg taun dina taun ngadeg fakultas téhnik sarta dina taun ngadeg fakultas kedokteran tur dina taun ngadeg fakultas regional studi dina taun fakultas pertanian direstrukturisasi jadi fakultas elmu biologi terapan abad ka abad ka abad ka daptarna salaku catetan waktu nu kaliwat abad ka nyaéta abad taun taunna antara abad ka dimimitian ti januari sarta dipungkas desember dumasar kana kalender gregorian sababaraha ahli sajarah nganggep jaman ti antara nepi ka minangka abad kaduapuluh hiji nu pondok short twentieth century sukarno nyaéta presiden indonesia mimiti anjeunna anu mroklamirkeun indonésia merdeka ti pangjajah walanda sarta jadi présidén ti taun nepi ka jadi présidén sanggeus hasil dina transisi nu ngagalura di indonésia pikeun merdika sukarno lengser ku kakuatan salah sahiji jendralna suharto nu jadi présidén saprak maret sukarno ku média massa kulon éropa sarta amérika ogé biasa disebut ahmad sukarno atawa soekarno sedengkeun masarakat indonésia nyebut ngaranna bung karno anak saurang menak jawa raden soekemi sosrodihardjo sarta pamajikanana urang bali ida ayu nyoman rai ti kabupatén buleleng sukarno lahir di surabaya sanajan sawatara asal nyatakeun manéhna lahir di blitar jawa wétan di hindia walanda ayeuna indonésia manéhna ditarima di sakola walanda saprak masih anak umur ngora sabot manéhna dikirim bapana ka surabaya dina taun pikeun asup sakola tengahan manéhna papanggih jeung tjokroaminoto saurang inohong pajoang nasional taun manéhna mimitian diajar di technische hoogeschool di bandung sukarno béntés dina sawatara basa utamana basa walanda manéhna kungsi ngomong yén waktu manéhna diajar di surabaya manéhna mindeng diuk di tukang layar bioskop sarta maca sub judul filem walanda sacara sabalikna alatan manéhna henteu sanggup diuk di korsi hareup anu hargana mahal sukarno jadi pamingpin gerakan kamerdikaan indonésia taun sukarno ngabentuk hiji partéy namina partéy nasional indonésia manéhna ditéwak dina taun ku pamaréntah kolonial walanda sarta dihukum salila dua taunpanjara dina waktu manéhna dileupaskeun manéhna geus jadi saurang pahlawan anu populér saprak éra an manéhna ditéwak deui sawatara kali salila perang dunya kadua sukarno gawe bareng jeung jepang heunteu ngan sakadar usaha ngumpulkeun kakuatan tapi ogé nuju kamerdakaan indonésia anjeuna narima aturan yén kapala pamaréntahan indonésia aya dina kadali milter jepang dina bulan juli sarta dina taun jadi pingpinan putera hiji organisasi pulik penting anjeuna ogé jadi pingpinan badan penyelidik usaha persiapan kemerdekaan indonésia bpupki organisasi jieunan jepang keur nyiapkeun kamerdekaan indonésia saenggeus kaéléhan jepang sukarno jeung muhammad hatta ngaproklamasikeun kamerdikaan indonésia agustus visi sukarno keur uud kawangun dina pancasila sansekerta lima tihang filsapat politik sukarno dipandu ku henteu dumasar runtuyan marxisme demokrasi jeung islam ieu kacermin ngaliwatan pancasila anu asal usulna dianut maranehna pas juni parlemen indonesia diadegkeun dumasar tina konstitusi nu munggaran terbukti semua tapi bisa diatur hal ini disebabkan perbédaan yang tak terdamaikan antara varios sosial politik agama dan faksi faksi etnis dalam kekacauan antara berbagai faksi dan upaya belanda membangun kembali kekuasaan kolonial pasukan belanda menangkap soekarno pada bulan desember namun dipaksa untuk melepaskan dirinya setelah gencatan senjata ia kembali ke jakarta pada tanggal desember ada upaya lebih lanjut dari kudeta militer terhadap sukarno pada tahun dalam upaya untuk memulihkan ketertiban soekarno mendirikan apa yang disebutnyademokrasi terpimpin di mana ia memegang kekuasaan eksekutif semakin lebih sementara mempertahankan parlemen multipartai selama ini bagian akhir dari keprésidénannya soekarno datang untuk semakin mengandalkan tentara dan dukungan daripki dalam partai komunis indonesia dina kaping november aya serangan granat nu ditujukeun ka soekarno nalika anjeunna ngayakeun silaturahmi ka hiji sakolaan di jakarta aya genepan murid nu jadi korban tapi sukarno teu ngalaman tatu anu parna dina bulan désémber anjeunna maréntahkeun sangkan pausahaan walanda jadi pausahaan nasional dina bulan februari anjeunna mimiti nyusun rarancang prri pemerintah revolusioner republik indonesia nu baruntak di bukittingi salila mangsa harita anjeunna ogé ngadegkeun hiji dines anu tiasa ngawaskeun media ogé percetakan buku ogé ngabersihkeun séké sélér tionghoa dina tanggal juli anjeunna ngawangun deui rarancang konstitusi sarta ngabubarkeun parlemen sarta digentos ku sistim perdana menteri anjeunna kaceluk ku sesebutan cara maréntahkeun nganggo kaputusan manifesto politik atawa manipol sadayana lawan pulitik dikintun ka tempat khusus pikeun diasingkeun dina taun pamaréntah an anjeunna ningkatkeun hubungan sareng cina komunis sareng ngakukeun yén anjeunna leuwih komunis batan pamaréntahanana turta narima bantuan militer ti uni soviet dina taunn sukarno maréntahkeun sangkan ngayakeun serangan ka irian barat belanda new guinea aya hiji upaya anu tujuanana mateni ka anjeunna nalika ngayakeun kunjungan ka sulawesi mangsa taun irian palih kulon aya di sahandapeun wewenang indonésia dina sasih mei di sahandapeun bunker plan nalika sasih juli anjeunna ngabéwarakeun yén tos jadi présidén saumur hirup presiden for life sukarno ogé nentang ka federasi inggris nu dikokolakeun ku malaysia sarta nyebutkeun yén éta téh saukur plot neo kolonial pikeun ngamajukeun kapentingan inggris sanajan tawaran politikna malaysia diproklamasikeun dina bulan séptember hal ieu ngabalukarkeun bahasa indonesia konfrontasi jeung mangrupa sésa bantuan militer as ka indonésia sukarno ngabolaykeun kaanggotaan indonésia di dewan keamanan pbb dina taun teras malaysia nyandak posisi kakawasaan sukarno jadina tambah sulit nu antukna dugikeun ka kapiuhan dipayuneun massa basa kaping agustus alatan ngagaduhan kasakit ginjal anu lumayan parna pada pagi hari tanggal oktober beberapa penjaga terdekat sukarno diculik dan dibunuh enam jenderal anti komunis satu korban yang tidak ditargetkan dalam upaya kudeta yang dicurigai adalah letnan jenderal suharto krisis ini memicu tindakan keras terhadap partai komunis dan pembersihan bangsa luas tersangka komunis kebanyakan petani pembunuhan terkonsentrasi di sumatera jawa timur dan bali pada saat mereka mereda pada tahun diperkirakan setengah juta orang indonésia telah dibantai oleh tentara polisi dan pro soeharto preman etnis tionghoa juga menjadi sasaran terutama karena alasan ekonomi dan rasial sebuah laporan cia resmi disebut pembersihan salah satu pembunuhan massal terburuk di abad ke pegangan sukarno daya melemah dalam krisis dan akhirnya pro amerika letnan jenderal suharto dipaksa soekarno untuk menyerahkan kekuasaan eksekutif pada tanggal maret ada banyak spekulasi tentang yang memicu krisis yang menyebabkan penghapusan sukarno dari kekuasaan sementara versi resmi mengklaim partai komunis indonésia pki memerintahkan pembunuhan enam jenderal yang lain mengatakan sukarno sendiri dan beberapa berpikir soeharto orchestrated pembunuhan untuk menghilangkan saingan potensial untuk présidén ada juga mengklaim bahwa sukarno digulingkan oleh amerika serikat karena nasionalisme dan kebijakan gerakan non blok sukarno dilucuti dari gelar présidén oleh parlemen sementara di indonésia pada tanggal maret dan ia tetap berada di bawah tahanan rumah sampai kematiannya pada umur di jakarta pada tahun dina statistik fungsi likelihood mangrupa fungsi conditional probabilitas dumasar kana pertimbangan fungsi alesan kadua nu mana fungsi mimiti dianggap angger ahirna salian ti éta fungsi séjén proporsional saperti halna fungsi likelihood ku sabab kitu fungsi likelihood keur b mangrupa kelas ékivalénsi tina fungsi keur unggal babandingan konstanta alpha mangka nilai numerik l b teu bisa dijéntrékeun sakabéh nu aya bakal mibanda babandingan l b l b ku sabab ieu konstanta bakal gumantung kana babandingan konstanta tadi likelihood nyaéta istilah nu dipaké keur fungsi likelihood dina basa nu ilahat dipaké sapopoe likelihood nyaéta salah sahiji harti nu sarua keur istilah probability tapi dina artikel ieu bakal ngagunakeun dina harti sacara téhnik dina statistik éstimator nyaéta fungsi data diketahui nu mana digunakeun keur nga estimasi parameter anu teu diketahui lobana éstimators nu béda ngamungkinkeunkeur unggal paramater anu diberikan sabaraha kritéria digunakeun keur milih antar éstimator geus ilahar lamun hiji kritéria teu jelas keur nangtukeun hiji estimator ka estimator séjénna aya dua tipe estimator nyaéta point estimators jeung interval estimators point éstimator tina paraméter nu mana v x nyaéta varian ti x jeung e nyaéta operator nilai ekspektasi kadangkala pamilihan unbiased estimator ngagunakeun variance panghandapna kadangkala ogé leuwih dipilih tanpa wates ka unbiased estimators tingali bias statistics ngeunaan best unbiased estimators tempo ogé gauss markov theorem téoréma lehmann scheffeacute rao blackwell theorem tempo ogé maximum likelihood dina statistik métodeu maximum likelihood dimimitian ku ahli genetika ahli statistik sir ronald a fisher mangrupa métodeu titik estimasi nu digunakeun keur nga estimasi anggota populasi nu teu ka observasi tina paraméter ruang nu di maksimal keun ku fungsi likelihood tingali p ngalambangkeun paraméter populasi teu ka observasi nu bakal di estimasi tingali x ngalambangkeun random variable nu di observasi entropi nyaéta konsép dina térmodinamika tempo éntropi termodinamika mekanika statistika jeung tiori information konsép éntropi jeung informasi kacida pakait raket sanajan perlu sababaraha waktu keur ngawangun tiori mekanika statistika jeung tiori informasi sangkan jadi nyata artikel ieu ngeunaan éntropi informasi formulasi tiori informasi éntropi éntropi informasi leuwih ilahar disebut éntropi shannon keur ngahargaan ka claude e shannon konsép éntropi dina tiori informasi ngajelaskeun sabaraha loba tingkat acak atawa kateupastian anu aya dina sinyal atawa kajadian acak cara lian pikeun nempo ngeunaan ieu nyaéta ku ngabahas ngeunaan sabaraha loba informasi anu dibawa ku hiji sinyal contona aya sababaraha téks dina basa inggris dikodekeun mangrupa runtuyan hurup spasi jeung tanda baca lantaran frékuénsi atawa lobana kajadian pikeun sababaraha hurup ngan saeutik conto z sedengkeun hurup hurup lianna mah murudul conto e runtuyan hurup téh henteu acak acak teuing sanajan kitu lantaran hurup nu nuturkeunana henteu bisa dikira kira bisa ogé disebut acak nepikeun ka tingkatan nu tangtu éntropi téh minangka nu jadi ukuran tingkat acak ieu saperti anu diusulkeun ku shannon dina makalah nu medar dina taun shannon nawarkeun hiji définisi éntropi anu nyumponan asumsi asumsi yén catetan buku nu ditulis ku shannon wéaver ngarujuk ka tulisan tolman anu ngarujuk ogé ka pauli anu nuliskeun définisi éntropi nu dipaké ku shannon salian ti éta mekanika statistika ngarujuk ogé ka von neumann sanggeus manéhna nurunkeun éntropi dina taun anu bisa ngajelaskeun naha von neumann resep pisan ngagunakeun istilah entropi anu geus aya dina matematik ranté markov nyaéta prosés stokastik nu ngagunakeun markov property salaku prosés jarak ti heula taya hubunganana jeung jarak ayeuna di dipikanyaho dina kasus discrete time prosés mibanda sekuen x x x tina variabel acak domain tina variabel ieu disebut tetapan ruang nu mibanda nilai xn salila dina waktu nu ditangtukeun n lamun conditional distribution xn dina tetapan ti heula salaku fungsi xn sorangan saterusna prosés ieu disebut mibanda sipat markov ranté markov aya sanggeus a a markov nu mimiti ngahasilkeun ieu prosés dina taun dijadikeun bisa diitung keur tetapan dina ruang anu tidak tebatas ku kolmogorov ranté markov patali jeung gerak brown sarta hipotesa ergodik dua topik penting dina widang fisik di awal abad kaduapuluh tapi markov digunakeun ogé di luar widang matematika saperti hukum wilangan gede dina kajadian anu pakait ranté markov dicirikeun ku conditional distribution nu disebut prosés transition probability kadangkala disebut ogé one step transition probability transition probability dua tahap tilu tahap atawa leuwih dijéntrékeun tina transition probability satahap sarta sifat markov saperti rumus ieu nyaruakeun keur kayaan waktu nu teu teratur di mangsa datang n k ku cara ngalikeun transition probabilities sarta nga integral keun waktu k marginal distribution p xn nyaéta distribusi nu ditangtukeun dina waktu n distiribusi awal nyaéta p x evolusi prosés ngaliwatan sakali tahap waktu nu dijéntrékeun ku ieu mangrupa versi frobenius perron equation di dinya aya hiji atawa leuwih tetapan distribusi saperti nu mana y ngan sakadar ngaran variabel integrasi saperti distribution disebut stationary distribution atawa steady state distribution stationary distribution nyaéta eigenfunction tina fungsi conditional distribution nu pakait jeung eigenvalue sirit bebel atawa purusa hartina organ sapatemon jalu jeung pikeun mamalia organ jalu pikeun kiih sirit homolog jeung itil awéwé sabab tumuwuh tina struktur émbrionik nu sarua sirit mangkreng pikeun pungsina nalika sapetemon lolobana marsupial iwal dua spésiés kangguru pangbadagna mibanda sirit bifurcated kabagi jadi dua kolom nu misah antukna tungtung siritna nyagak lumba lumba mibanda kontrol prehensile kana siritna antukna kadang dipaké salaku sénsor pikeun mariksa dasar sagara kéong mibanda sirit pangpanjangna saluyu jeung panjang awakna nepi ka dua puluh kalieun panjang awakna musium falologis islandia icelandic phallological muséum di reykjavik ngahususkeun diri kana nalungtik sirit sasatoan sirit manusa béda ti sirit sababaraha mamalia séjén sabab teu mibanda tulang mangkreng erectile bone sagemblengna ngandelkeun aliran getih sangkan mangkreng teu bisa ngelok kana palangkakan sarta leuwih badag batan rata rata dibandingkeun jeung beurat awak sirit manusa diwangun ku tilu kolom jaringan pamangkreng mangkreng hartina jadi heurasna sirit nu lumangsung nalika hiji jalu karangsang mangkrengna sirit ngabisakeun sapatemon sanajan teu kudu sarta sababaraha kagiatan séksual séjénna jawa kulon disingget jadi jabar nyaéta salah sahiji propinsi di indonésia ayana di beulah kulon pulo jawa jeung ibukota sarta puseur urban panggedéna nyaéta bandung nya kitu sanajan loba padumuk dinu juru kaler propinsi matuh di wewengkon suburban komo nepi ka wewengkon urban anu aya di jakarta sanajan kota éta perenahna di luar propinsi administratip populasi propinsi ieu aya juta dina jeung ieu téh propinsi panggegekna di indonésia wewengkon puseur bogor hiji kota di propinsi pasundan mibanda salah sahiji kagegekan populasi anu pangluhurna di sakuliah dunya mungguh bekasi jeung depok pada pada suburban paling loba katujuh jeung kasapuluh di dunya tangerang di propinsi banten meungkeut kasalapan dina bekasi mibanda jeung depok jiwa sakabéh kota ieu téh suburban nu jakarta laratan arkéologis manusa nu pangkolotna aya di wewengkon nu digali di anyer basisir kulon jawa jeung bukti budaya metalurgi perunggu jeung beusi anu wayahna téh milénium kahiji masehi buktina kabudayaan prasajarah buni lebah bekasi ayeuna mangrupa karajinan taneuh anu saterusna dikembangkeun deui ku bukti anu kapanggih ti anyer nepi ka cirebon artefacts tanggal ti sm maséhi saperti peti kadaharan jeung inuman nu kapanggih lolobana salaku hadiah astana aya ogé bukti arkéologis di lokasi arkeologi batujaya ari tanggalna ti abad kadua masehi rujukan tuluy nurutkeun dr tono djuwantono lulugu badan arkéologi bandung candi jiwa di batujaya karawang pasundan ogé diwangun kira kira waktu ieu rujukan salah sahiji bukti pangheubeulna anu dipikanyaho klarifikasi diperlukeun nu kacatet sajarah di indonésia nyaéta tatapakan karajaan tarumanagara di mana tujuh batu abad kaopat nu ditulis maké aksara wengi dipaké dina jaman pallawa india dina basa sanskerta ngajéntrékeun raraja ti karajaan tarumanagara catetan administrasi tarumanegara lumangsung nepi ka abad genep sajaman jeung serangan sriwijaya nu dinyatakeun di prasasti kota kapur masehi karajaan sunda salajengna jadi daya pangereh wewengkon ieu sakumaha kacatet dina prasasti kebon kopi ii maséhi hiji ulama sunan gunung jati ngancik di cirebon seja nyebarkeun dunya islam di kota pagan mungguh kasultanan demak di jawa tengah tumuwuh jadi ancaman saharita pikeun karajaan sunda pikeun ngalawan ancaman eta prabu surawisesa jayaperkosa nandatanganan hiji jangji katelahna pajangjian luso sunda jeung portugis dina bayaranna portugis dibéré hiji gentos pikeun ngawangun bénténg jeung bangsal di tatar ieu sami ogé bentuk pasatujuan dagang jeung karajaan pajangjian internasional kahiji antara sunda jeung éropa ieu dipieling ku ngarenah tugu batu padrao di gigireun walungan ciliwung dina sanajan pasini jeung portugis geus dipiadeg éta teu bisa dilakukeun palabuhan sunda kalapa ragrag ka satru kasultanan demak jeung kasultanan cirebon urut nagara vassal karajaan sunda dina sanggeus pasukan maranéhanana nu dipingpin palatehan alias fadillah khan ngawasa kota dina pasukan maranéhanana dipingpin sunan gunung jati ogé nyita palabuhan banten terus ngadegkeun kasultanan banten nu sasarengan jeung kasultanan demak perang antara karajaan sunda kalawan kasultanan demak jeung cirebon hantem keur lima taun nepi ka pajangjian damai anu dirempugan dina antara raja surawisesa jeung sunan gunung jati ti nepi ka diereh raja pamungkasna raja mulya alias prabu surya kencana karajaan sunda nyorang kamunduran dasarna tina tekenan kasultanan banten sanggeus karajaan teu bisa ngajaga puseur dayeuhna di pakuan pajajaran bogor ayeuna terus saeutik demi saeutik kasultanan banten ngarebut wewengkon urut karajaan sunda kasultanan mataram ti jawa tengah ogé nyita wewengkon parahyangan wareh tenggara karajaan dina abad genep belas pausahaan walanda jeung british ngadegkeun kapal dagang maranéhanana di pasundan sanggeus éléhna kasultanan banten nepi ka tilu ratus taun ka hareup propinsi pasundan labuh dina administrasi hindia walanda pasundan resmi dinyatakeun minangka propinsi indonésia taun ngarujuk kana hiji pernyataan ti staatsblad nomer basa oktober salaku bagian ti pulitik desentralisasi nasional banten dipisahkeun ti pasundan tuluy dijieun jadi propinsi anyar saprak gumelarna kabupatén bandung kulon taun propinsi pasundan kabagi kana kota jeung kabupatén ieu kota jeung kabupatén tuluy dibagi deui kana kacamatan nu ngawengku kalurahan jeung désa kabupatén ka ieu dibentuk oktober kabupatén pangandaran ti satengah kidul kabupatén ciamis tuluy dina oktober dpr nyoba mariksa draf hukum ngeunaan ngadegna calon kabupatén sarta propinsi anyar kaasup salajengna tilu kabupatén di tatar sunda garut kidul sukabumi kaler jeung bogor kulon tapi tina kabupatén anyar ieu tilunana teu dipintonkeun kapisah dina peta di handap atawa dina tabél di handap jawa kulon kungsi dipingpin ku sababaraha gubernur anu baris ditataan saperti di handap ieu jawa kulon wawatesan jeung jakarta sarta propinsi banten di kulon jeung jawa tengah di wétan ka kalér laut jawa ka kidul sagara indonésia béda jeung propinsi lianna di indonésia nu puseur dayeuhna aya di wewengkon basisir ibukota propinsi bandung aya di wewengkon pagunungan di puseur propinsi propinsi banten baheulana bagéan jawa kulon tapi dijadikeun propinsi kapisah taun jawa kulon di beulah kulon téh pangpadetna katilu di pulo jawa mangrupa imah nu ampir tina urang indonésia propinsi jawa kulon jeung banten salaku bagian ti ali seuneu pasipik boga leuwih loba gunung boh seuneuan boh henteu ti batan propinsi lianna di indonésia wewengkon pagunungan vulkanik nu lega di tatar pasundan ieu tradisionalna katelah parahyangan ogé katelah priangan nu hartina pangancikan rahyang dewa hal ieu dianggap salaku tatar jantung urang sunda titik pangluhurna di pasundan nyaéta gunung ciremai méter nu ngawatesan kabupatén kuningan jeung majalengka pasundan mibanda lemah vulkanik anu subur tatanén utamana budidaya sangu tuhur tradisional katelah huma geus jadi jalan hirup masarakat sunda tradisional saprak jaman kolonial voc jeung hindia walanda propinsi pasundan geus dipikawanoh minangka wewengkon pakebonan produktip keur kopi teh kina sarta loba pepelakan dagang séjén wewengkon pagunungan pasundan ogé mangrupa produsen utama angeun jeung tutuwuhan kembangan hias situs tropis andika udara tiis jeung tetempoan éndah réa ampir sakuliah jawa kulon jeung banten iwal dinu beulah kalér basisir laut jawa landscape propinsi ieu mangrupa gunung vulkanik rupa bumi lungkawing leuweung gunung walungan lahan tatanén subur sarta palabuhan laut alam ngocor ngaliwatan lelebak bandung ka kalér nyaéta walungan citarum anu pangpanjangna jeung pangpentingna di propinsi ieu walungan sapanjang km ieu mangrupa tempat bendungan nyaéta cirata dam saguling dam jeung jatiluhur dam walungan ieu ema parna ku kokotor industri jeung rumah tangga nepi ka titik nu geus bisa dibilang walungan pangkotorna di dunya ku batur pasundan sanggeus banten misah populasina perkiraan taun jeung legana km pasundan diwatesan ku jakarta jeung propinsi banten di beulah kulon ku jawa tengah di beulah wétan di beulah kalér laut jawa di beulah kidul samudra hindia teu saperti umumna propinsi di indonésia nu ibukotana di daérah basisir ibukota jawa kulon bandung ayana di daérah pagunungan sarta daérahna dilingkung ku gunung basa resmi anu digunakeun nyaéta basa indonesia basa séjénna anu loba dipaké nyaéta basa sunda di sawatara wewengkon pakidulan anu deukeut ka wates jawa tengah ngagunakeun basa jawa di wewengkon cirebon jeung sabudeureunana majalengka indramayu sumber dipaké dua rupa basa nu nyoko ka basa sunda jeung basa jawa gunung aktif munggaran ékonomi balaréa sunda di pasundan ngandelkeun pisan kana budidaya béas karajaan kuna nu ngadeg di pasundan saperti karajaan tarumanagara jeung sunda dipikawanoh ngandelkeun pajeg sangu jeung pangasilan tatanén daur hirup urang sunda buhun téh muterna tara jauh tina daur pamotongan béas féstival panén béas tradisional saperti seren taun téh mangrupa hal penting dewi béas kuna nyi pohaci sanghyang asri aya dina budaya sunda sacara tradisional masarakat sunda osok maké budidaya pare tuhur huma sanggeus wewengkon mataram mekar nepi ka tatar parahiangan mimiti abad ka ngiringan kampanye sultan agung narajang batavia walanda ayeuna jakarta sawah budidaya pare baseuh mimiti diadopsi di lelebak kalér pasundan kabupatén saperti indramayu cirebon subang karawang jeung bekasi ayeuna ogé katelah wewengkon konci panghasil sangu wewengkon pagunungan pasundan nyadiakeun angeun kembang jeung loba ngahasilkeun horticultural pikeun jakarta jeung bandung pangingonan di pasundan ngahasilkeun produk cisusu jeung daging salila pausahaan hindia wetan voc walanda jeung jaman hindia walanda propinsi pasundan labuh dina administrasi walanda nu puseurna di batavia pamaréntah kolonial walanda ngawanohkeun pepelakan dagang saperti teh kopi jeung kina saprak abad ka pasundan katelah de preanger dipikawanoh minangka wewengkon pakebonan produktip sarta jadi pagalo jeung padagangan jeung ekonomi dunya palayanan saperti transportasi jeung perbankan disadiakeun pikeun nu boga pakebonan walanda nu jegud téa pasundan dipikawanoh minangka salah sahiji wewengkon anu maju pangheubeulna di nusantara indonésia dinu mimiti abad pamaréntah kolonial walanda ngembangkeun infrastructures pikeun tujuan ekonomi utamana pikeun ngarojong pakebonan walanda di wewengkon ieu jalan jeung rel karéta diwangun pikeun nyambungkeun wewengkon perkebunan leuweung jeung puseur urban saperti bandung sarta palabuhan batavia sanggeus kamerdikaan indonésia dina pasundan jadi wewengkon pangrojong jakarta ibukota indonésia jakarta angger jadi puseur bisnis jeung pulitik indonésia sababaraha kabupatén jeung kota di pasundan saperti bogor bekasi jeung depok dimekarkeun minangka ngarojong wewengkon jakarta jeung ngabentuk wewengkon jakarta raya atawa jabodetabek jakarta bogor depok tanggerang jeung bekasi wewengkon kalér pasundan geus jadi wewengkon industri utama wewengkon saperti bekasi cikarang jeung karawang diaplak ku pabrik jeung industri wewengkon dina jeung sakuriling bandung ogé dikembangkeun jadi wewengkon industri rahayu ku kaendahan alami jeung budaya anu beunghar pariwisata ogé mangrupa industri penting di pasundan wewengkon puncak jeung bandung geus lila dipikawanoh salaku tujuan tungtung minggu populér pikeun urang jakarta ayeuna bandung gé geus dikembangkeun jadi tujuan balanja anu srimanganti jeung narecis popular teu saukur antara urang indonésia utamana jakarta tapi ogé tujuan balanja populér pikeun wargi malaysia jeung singapur kota basisir kuno cirebon ogé populér salaku tujuan pariwisata budaya saprak kota éta mibanda sababaraha keraton sarta loba lokasi sajarah saperti guha sunyaragi tujuan pariwisata populér séjén di antarana kebon raya bogor taman safari indonésia tangkuban parahu crater cai panas ciater kawah bodas crater kiduleun bandung basisir pangandaran sarta sagala rupa resorts gunung di cianjur garut tasikmalaya jeung kuningan pasundan mangrupa lemah cai tulen urang sunda anu ngabentuk grup étnis panglobana di pasundan dituturkeun ku urang jawa anu pindah ka propinsi ieu sababaraha abad ka tukang saprak jakarta jeung wewengkon sakurilingna kaasup ogé pasundan ngajadi puseur bisnis jeung puseur pulitik indonésia propinsi ieu mincut rupa rupa jalma ti sakuliah indonésia matakna pribumi indonésia nu séjén saperti étnis minangkabau batak malayu madura bali ambon jeung loba urang indonésia séjén anu pindah kadieu jeung matuh di kota jawa kulon ogé bisa gampang kapanggih wewengkon urban pasundan ogé boga populasi signifikan urang cina indonésia populasi pasundan ieu nunda di dina pertengahan antukna propinsi panggegekna indonésia imah nu tina total nasional di tina lelemah nasional kumisan ti daérah husus jakarta mangrupa propinsi pangpadetna di nagara ieu kalawan rata rata urang per km data laju pertumbuhan populasi kacatet dina sapuluh taun ieu iwal basa indonésia basa nasional resmi nagara basa lian nu loba dipaké di propinsi ieu nyaéta basa sunda dina sawatara wewengkon lebah wates kidul jeung propinsi jawa tengah basa jawa ogé diucapkeun basa utama nu dipaké di cirebon sarta wewengkon di deukeutna majalengka indramayu sumber nyaéta basa cirebon dialek basa jawa jeung pangaruh sunda basa indonésia loba diucapkeun salaku basa kadua urang sunda babagi pulo jawa jeung urang jawa sarta utamana ngancik di pasundan sanajan urang sunda hirup sapulo jeung urang jawa budaya maranéhanana téh béda tuluy maranehna ogé nganggap maranehna aya di wewengkon budaya kapisah nu disebut pasundan atawa tatar sunda lamun aya nu pindah ti propinsi pasundan ka propinsi jawa tengah atawa wetan hartina bisa disebut pindah ti sunda ka dunya jawa bandung ibu kota pasundan dianggap salaku puseur budaya urang sunda loba kasenian pribumi sunda anu dikembangkeun di kota ieu propinsi deukeutna banten nu ieu baheulana bagéan pasundan saméméh jadi propinsi sorangan sami ogé dianggap bagéan ti pasundan kasenian musik sunda mangrupa ekspresi tina émosi budaya sunda express lemesna jeung lungguh sunda orchestra degung diwangun ku gamelan sunda iwal bentuk sunda tina gamelan di parahyangan wewengkon cirebon ngukut tradisi musik anu béda di antara sababaraha gamelan ensembles cirebon dua nu pangmindengna kadéngé nyaéta gamelan pelog a non equidistant sistim tuning heptatonic sarta gamelan prawa a semi equidistant pentatonik sistim tuning gamelan pelog tradisionalna ditangtayungan pikeun tayuban wayang cepak jeung ngadengekeun jeung musik ibing keraton di cirebon mungguhing gamelan prawa ieu tradisional ditangtayungan pikeun wayang purwa cirebon ogé ngukut ensembles gamelan husus di antarana sekaten nu diputer di keraton pikeun nyirian waktos penting dina kalénder islam denggung ogé ensemble keraton nu dipercaya boga sajumlah kakuatan lembut sarta renteng hiji ensemble anu kapanggih boh cirebon jeung parahyangan anu dipikawanoh ku gaya maén tarik jeung energetic tembang sunda mangrupa genre musik vokal sunda dipirig ku ensemble pati dua kacapi jeung suling tembang hartina lagu atawa sajak jeung sunda mangrupa susunan géografis sajarah budaya nu nyirian bumi nu masarakat sunda indonésia musik jeung puisi tembang sunda pakait raket jeung parahyangan hartina nu pangancikan rahyang dataran luhur nu ngabagi bagian tengah jeung kidul sunda kaendahan alam parahiangan hiji wewengkon tatanén subur dikurilingan ku gunung lemesna jeung lungguh sunda téh ngeunteung dina loba tembang sunda kacapi suling téh tembang sunda tanpa vokal tarawangsa nyaéta seni populér pituin anu dilakonan dina ensemble nu diwangun ku tarawangsa a biola kalawan pin ahir jeung jéntréng sajenis zither tujuh senar éta dipirig ku ibing rusiah nu disebut jéntréng ibing mangrupa bagian tina ritual ngagungkeun dewi pare sri upacara ieu pakait jeung ritual sukur patali jeung panén béas tarawangsa ogé bisa dianggap pikeun ngajadikeun cageur atawa komo keur hiburan tulen tilu tipe utama ensembles awi sunda nyaéta angklung calung sarta arumba ciri pasti unggal ensemble mangrupa rupa nurutkeun kana konteks instrumén nu patali jeung popularitas relatifna angklung téh istilah generik pikeun sét katala rattles awi shaken angklung diwangun ku pigura kana nu ngagantung sababaraha tebih béda awi kerung angklung nu diputer kawas handbells jeung unggal alat diputer ka catetan béda rattles angklung nu dimaénkeun di pola interlocking biasana jeung ngan hiji atawa dua instrumén dimaénkeun per jalma ensemble nu dipaké dina processions sunda sakapeung jeung trance atawa kaulinan akrobat dijalankeun dina ritual kahirupan siklus i jeung féasts hajat angklung dipercaya pikeun ngajaga kasaimbangan jeung harmoni di kampung dina nitis anak paling modérn angklung anu dipigawé di sakola salaku bantuan ka diajar ngeunaan musik nu angklung meunang perhatian leuwih internasional lamun daeng soetigna ti bandung jawa kulon dimekarkeun nu notations angklung teu ngan pikeun muterkeunana pelog tradisional atawa skala sléndro tapi ogé skala diatonic dina saprak harita angklung mindeng diputer bareng jeung instrumen musik kulon séjén dina orchestra salah sahiji pintonan well dipikawanoh munggaran angklung dina orchestra ieu salila konférénsi bandung dina kawas maranéhanana di angklung instrumén nu ensemble calung anu tina awi tapi unggal diwangun ku sababaraha tabung béda katala tetep onto sapotong awi pamuter nu nahan alat dina leungeun kénca sarta panarajangan éta jeung béater diayakeun di katuhu na calung pangluhurna pitched mibanda jumlah gréatest tina tabung jeung aktivitas musik densest ka sahandapeun pitched jeung dua tabung boga saeutikna calung ieu ampir sok patali jeung humor éarthy sarta dicoo ku lalaki arumba nujul kana susunan xylophones awi diatonically katala mindeng dicoo ku awewe hal ieu remen ngagabung ku instrumen modérn kaasup set kendang gitar listrik bass jeung kibor wayang golek mangrupa bentuk tradisional padalangan ti sunda jiga wayang kulit kalangkang nu leuwih dipikawanoh wayang kulit nu kapanggih di sesa jawa jeung bali wayang golék dijieun tina kai sarta tilu dimensi lain dua dimensi maranehna maké tangkal cau nu di mana dalangna nangtung tukangeun hiji dalang dibarengan ku orchestra gamelanna nepi ka musisi gamelan ngagunakeun skala lima not sabalikna skala tujuh not dunya kulon musisina dipandu ku drummer anu dina gilirannana ieu dipandu ku sinyal ti dalang béré pikeun ngarobah wanda atawa pace nu diperlukeun wayang golék dipaké ku urang sunda pikeun nyaritakeun sandiwara epik mahabarata sarta rupa rupa tipe sandiwara moral séjén artikel utami ibing sundaibing sunda nembongkeun pangaruh rupa rupa golongan nu geus badagang sarta matuh di wewengkon ieu mangabad abad tapi angger uniquely has jeung variasina ti anggun ka pola dinamis syncopated drumming gancang flicks pigeulang gerakan hip sensual sarta taktak gancang sareng watak teu jeung anggahotana isolations meureun jaipongan téh ibing tradisional nu pang populerna di antara urang sunda hal ieu bisa dipigawé sorangan dina grup atawa duaan ibing merak nyaéta ibing awewe diideuan ku oyagna merak sarta buluna dicampurkeun jeung gerakan klasik ibing sunda ibing merak ngalambangkeun kaéndahan alam aya carita jeung folktales ditulis ti carita pantun sunda di antara folktale jeung carita dipikawanoh nyaéta pustaka sunda kuna di antarana nyaéta kota jeung kabupatén di jawa kulon boga peunteun indéks pangwangunan manusa human development index hdi panengah jeung luhur saméméh lambang propinsi anu kiwari dipaké dina kaping séptémber propinsi pasundan geus boga logo nu dijeun ku bangsa walanda lambangna saperti ieu di handap lambang nu kiwari dipaké propinsi pasundan bisa dibagi ku tilu bagéan nyaéta motto juang atawa jargon di lambang propinsi pasundan kasusun ku opat kecap nyaéta gemah ripah répéh rapih gemah ripah répéh rapih sorangan nyaéta piwuruk sunda baheula nu ngébréhkeun yén pasundan nu beunghar sarta dicicingan ku masarakat nu rukun kalawan damai struktur lambang propinsi pasundan disawang minangka wangun buleudna endog anu di tilik minangka taméng nu dipaké ku laskar atawa prajurit karajaan zaman baheula instrumén dina lambang propinsi pasundan kawengku ku tujuh instrumén nyaéta program wajib diajar genep taun jeung salapan taun gerakan nasional orang tua asuh gnota sarta sababaraha program pangrojong séjénna nyaéta bagéan ti usaha pamaréntah jawa kulon pikeun sagancangna ngaronjatkeun kualitas sumber daya manusa sdm nu dina ahirna bisa nyiptakeun sdm nu masagi sarta bisa nuturkeun jaman nu beuki modérn ayana sdm nu boga kualitas nyaéta salah sahiji faktor utama suksésna pangwangunan hiji wewengkon sahenteuna aya paguron luhur negeri nu perenahna di jawa kulon nyaéta dina taun akademik jumlah mahasiswa di itb nyaéta jeung di upi urang jumlah pts di wewengkon kopertis wilayah iv pasundan numutkeun wangun universitas aya institut sakola luhur akademi jeung politéknik dumasar kana data ti girang serat nagara indonésia lega sawah di propinsi jawa kulon aya km nu ngahasilkeun ton paré taun nu diwangun ku ton huma paré jeung ton sawah keur pertanian paré panghasilan palawija kadaharan salian béas nepi ton jeung produktivitasna kuintal per ha tapi lebar tutuwuhan widest nu pikeun komoditi jagong ngahontal ha propinsi pasundan ogé ngahasilkeun hortikultura anu diwangun ku ton angeun ton bungbuahan jeung ton tutuwuhan ubar bio farmakologi leuwung di pasundan ngeusi ha atawa tina ukuran total propinsi ieu kawengku leuweung produktif ha leuweung nu ditangtayungan ha sarta leuweung konservasi ha leuweung bakau ngahontal ha sarta sumebar di kabupatén di mana aya basisir sagedéngeun ti eta aya ogé leuweung séjén ditangtayungan kira kira ha diatur ku perum perhutani unit iii pasundan jeung banten pulo jawa téh hiji pulo di di gugusan kapuloan sunda indonésia nu mangrupa pulo pangpadetna di sakuliah dunya tempo daptar pulo dumasar populasi legana km pasagi kalawan juta pangeusi jalma per km mun mangrupa nagara mandiri mah bakal jadi nagara kadua pangpadetna sadunya pulo jawa mangrupa lemah cai pikeun pituin pikeun urang sunda jeung jawa pulo jawa aya dina runtuyan kapuloan jeung kalimantan bornéo di béh kalér sumatra di béh kulon ngalér jeung bali di béh wétan jawa téh mangrupa pulo panglegana ka pulo jawa ampir sagemblengna mangrupa bentukan vulkanik nu ngandung teu kurang ti gunung nyungcung nu nandakeun ayana aktivitas gunung api tempo gunung api di pulo jawa jawa mangrupa pulo pangpadetna sa indonésia ampir populasi indonésia matuhna di pulo jawa pangeusi ieu pulo utamana mah urang sunda di bagian kulon jeung jawa di bagian wétan ngan ku sabab laju migrasi ka ieu pulo nu luhur pisan utamana ka wewengkon pakotaan méh baé lengkep ku séké sélér ti mana baé pikeun ngimbangan ieu masalah ti taun pamaréntah indonésia ngampanyeukeun program transmigrasi mindahkeun sabagian wargana sacara sukaréla ka pulo pulo nu leuwih carang populasina kayaning sumatera kalimantan jeung sulawesi sangkan pulo jawa teu padet teuing pulo ieu dibagi kana genep daérah tingkat i pulo jawa kawentar ku manusa jawa na sakumpulan sésa fosil homo erectus nu kapanggih deukeut walungan brantas di jawa wétan kadieunakeun kapanggih ogé sababaraha fosil ti wewengkon séjén kayaning di situs plawangan guha pawon jeung sababaraha tempat séjénna ku dipilihna jakarta jadi ibukota pulo jawa jadi puseur kagiatan politik jeung ékonomi indonésia ka dieunakeun alatan teu walatrana pangwangunan antara puseur dayeuh jeung pilemburan téh jungkrangna beuki lega dayeuh dayeuh jadi puseur kabeungharan sedengkeun pilemburan di pulo jawa tetep sangsara sacara nasional kanyataan jungkrang laju pangwangunan téh jadi masalah antukna loba nu boga angen angen hayang mindahkeun ibukota ka wewengkon nu leuwih tengah sacara nasional misalna ka kalimantan kalawan harepan pangwangunan bisa leuwih walatra sa nusantara sacara umum kabudayaan nu aya di pulo jawa bisa dibagi dua budaya sunda di wewengkon kulon jeung budaya jawa di wewengkon wétan wates dua kabudayaan ieu dumasar pangaruh kakawasaan masing masing bangsa dina sawatara sumber sajarah kira aya di walungan cipamali atawa diéng tempo ogé budaya indonésia pangeusi pulo jawa lolobana ngagem islam lajeng kristen utamana di pakotaan hindu di sabudeureun banyuwangi jeung basisir nu deukeut ka bali katolik di sababaraha lembur di wewengkon kidul jawa tengah sunda wiwitan di sawatara kampung adat sunda misalna di kanékés budha nu diaragem nu urang cina jeung ageman lianna basa sunda nyaéta basa nu dipaké ku kurang leuwih juta jalma di wewengkon kulon pulo jawa atawa persén ti populasi indonésia basa sunda kaasup kana kulawarga basa austronésia malayo polinésia malayo kulon polinésia sundik nu mibanda sababaraha dialék logat dumasar padumukan jalmana parahiangan téh wilayah nu panglobana di tatar sunda minangka dialék utama basa lulugu basa sunda nu diajarkeun ti mimiti sakola dasar sd nepi ka sma sekolah menengah atas sanggeus kaluar kaputusan ti gupernur jawa barat basa sunda mangrupa basa indung urang sunda boh anu dumuk di jawa barat boh di saluareunana nu aya teureuh jawa barat jumlah panyaturna ogé kaitung réa malah kaasup basa daérah kadua panggedéna di indonésia sanggeus basa jawa sabada puseur dayeuh karésidénan priangan dipindahkeun ti cianjur ka bandung kalungguhan basa sunda téh jadi basa pribumi basa sunda di wewengkon bandung leuwih luhung kalungguhanana tibatan basa sunda wewengkon séjénna samalah dina lambaran nagara staatsblad no taun ayat ditetepkeun yén basa pribumi anu diajarkeun di jawa barat téh nyaéta basa sunda bandung nya ti harita munculna sesebutan basa sakola nyaéta basa anu diajarkeun di sakola sakola ti dinya sesebutan basa sakola téh robah deui jadi basa lulugu atawa basa baku atuh basa sunda wewengkon bandung ogé robah jadi basa sunda lulugu atawa basa sunda baku istilah basa lulugu baku téh kuduna mah dipateungteungkeun jeung basa teu lulugu teu baku ngan pédah dina kahirupan masarakat sunda muncul istilah basa sunda wewengkon minangka lalawanan tina basa sunda lulugu ari basa wewengkon lumakuna ukur di wilayah wilayah nu tangtu wungkul kadang ku urang bandung mah kurang ngarti lamun urang saluareun bandung komunikasi ngagunakeun basa wewengkon dina basa wewengkon téh nu hasna lain ukur diksina wungkul tapi lentong atawa lagu kalimahna ogé kadang béda béda ungga wewengkonna contona kieu nepi ka taun maséhi basa sunda téh mangrupa basa nagara di karajaan salakanagara galuh kawali jeung pajajaran dina ieu mangsa basa sunda kaasupan kana basa sansakerta saperti anu katémbong dina prasasti titinggal purnawarman malah aksarana ogé maké aksara pallawa basa sunda alam harita dipaké dina widang kanagaraan kasenian jeung kahirupan sapopoé loba kitab ageman anu ditulis dina basa sunda sarta ngagunakeun aksara sunda kuna saperti naskah sanghyang siksa kandang karesian carita parahyangan amanat galunggung jeung guru talapakan dina ieu mangsa tatar sunda kacicingan ku mataram nu kapangaruhan panggedéna dina widang pamaréntahan basa jeung kasusastraan dina ieu abad mimiti aya konsép undak usuk basa nu sarua jeung unggah ungguh boso jawa lian ti éta basa sunda loba dimekarkeun dina widang kasusastraan utamana wangun puisi pupuh malah kasusastraan harita pupuh dianggap pangagungna ku sabab dipaké ku para ménak jeung cendikiawan alam harita dina ieu mangsa basa sunda mimiti kaseselan ku basa walanda ngaliwatan para bupati jeung pagawé walanda mémang harita mah wewengkon sunda téh geus aya dina genggeman pamaréntah hindia walanda nya harita medalna buku basa sunda anu ditulis ku aksara latén téh basa sunda mimiti dijadikeun ulikan bangsa deungeun utamana bangsa walanda salian ti éta basa sunda ogé mimiti kaasupan basa malayu deuih harita aya katangtuan ti bangsa walanda sangkan bangsa pribumi kaasup urang sunda kudu ngagunakeun basa malayu minangka lingua franca na contona aya dina wawacan panji wulung taun dina ieu mangsa sakola sakola beuki réa basa sunda terus digunakeun sarta diajarkeun di sakola sakola para panalungtik basa sunda beuki loba deuih boh bangsa deungeun atawa urang sundana sorangan beuki témbong baé pangaruh basa walanda kana basa sunda téh nepi ka harita mah teu saeutik urang sunda nu nyaritana direumbeuy ku basa walanda utamana kaom palajar basa sunda pacampur jeung basa arab jawa malayu jeung walanda dipaké dina widang atikan jeung kabudayaan pikeun nuliskeunana geus prah maké aksara latén dina ieu mangsa medal pustakamangsa jeung kalawarta dina basa sunda saperti papaés nonoman pasoendan poesaka soenda jeung sipatahoenan mangsa ti taun nepi ka kiwari sok disebut ogé mangsa sabada perang basa sunda dipaké dina kahirupan sapopoé pustakamangsa sastra kabudayaan jeung buku buku atawa kapustakaan mangsa ieu basa sunda loba kapangaruhan ku basa indonésia dina istilah istilah basa kosta méméh asup kana basa sunda téh umumna ngaliwatan heula basa indonésia utamana nu dipaké ku masarakat kota nepi ka aya istilah sunda kamalayon geuning nyaéta basa sunda anu reumbeuy kapangaruhan ku basa malayu indonésia unggal basa diwujudkeun ku sora ku kituna ulikan sora basa atawa tata sora sok dijadikeun dasar ulikan tulisan atawa tata aksara sora nu diulik téh teu sagawayah tapi sora nu diwangun ku alat ucap anu sok disebut sora basa fon sora basa aya nu béda kadéngéna aya anu mirip sora basa anu kadéngé béda atawa mirip tur bisa ngabédakeun harti kecap disebut foném foném so ditulis di antara dua gurat condong upamana baé sora a i u o jeung e dina basa sunda mangrupa foném lantaran opatanana bisa ngabédakeun harti kecap geura tengetan contona dina pasangan minimal ieu di handap foném dina basa sunda bisa mibanda rupa rupa ucapan luyu jeung tempatna dina engang atawa kecap ilaharna teu ngabédakeun harti variasi ucapan foném anu teu ngadédakeun harti disebutna alofon sarta sok ditulis di antara dua kurung siku upamana baé sora o dina kecap boboko jeung dina kecap noong aya bédana sora o anu kahiji mah gembleng o ari anu kadua mah teu gembleng semu ngirung kiwari sakumaha di sakabéh wewengkon indonésia basa sunda ditulis dina aksara latin aya tujuh sora vokal a e pepet é i o u jeung eu tanpa diftong konsonan kawakilan ku aksara b c d g h j k l m n p r s t w y ny jeung ng konsonan séjén nu datang ti basa deungeun misalna basa arab atawa basa inggris lolobana dialihbasakeun kana konsonan utama tadi f p v p sy s sh s z j jeung kh h tata basa sunda kaasup anu basajan dibandingkeun basa basa lainna aya sawatara ciri basa sunda nyaéta dina sajarahna basa sunda kungsi ditulis ku rupa rupa aksara di antarana sacara resmi pamaréntah jawa kulon ngaliwatan perda taun geus ngarojong aksara sunda pikeun pakéeun sapopoé tatakrama minangka hiji hal anu ogé leket dina basa sunda utamana dina dialék utamana parahiangan sanajan sawatara nonoman sunda kiwari nganggap yén diajar tatakrama basa sunda téh hésé tatakrama tetep diajarkeun di sakola sakola lantaran ku tatakrama ieu diharepkeun sikep silihormat jeung silihajénan kawas basa indonésia dina basa sunda ogé aya sababaraha gaya basa contona basa sunda euyeub ku rupa rupa karya sastra boh anu klasik atawa anu moderen di antarana infrastruktur nyaéta sakumpulan unsur unsur struktural nu silisambung nu nyadiakeun framework pikeun ngarojong struktur sacara gembleng istilah ieu mindeng ogé dipaké sacara abstrak arkéologi nyaéta élmu ngeunaan budaya manusa ngaliwatan penemuan kembali dokumentasi jeung analisis material sisa kaasup arsitéktur artifak biofak sésa sésa manusa jeung landscape subbab séjén ti antropologi ngalengkepan papanggihan arkéologi hususna antropologi budaya nu ngulik diménsi budaya paripolah sarta perlambang jeung antropologi fisik nu ngawengku ulikan évolusi manusa jeung ostéologi disiplin séjén ogé ngalengkepan arkéologi kayaning paléontologi ulikan kahirupan prasajarah kaasup paléozoologi jeung paléobotani géografi géologi sajarah sajarah seni jeung klasika arkéologi mangrupa hiji cara pikeun neuleuman kabudayaan nu geus leungit dina kahirupan sajarah manusa tanpa wates waktu di inggris para ahli arkéologi mendakan pakampungan kuna nu narikolot sanggeus kajadian black death abad ka di new york para ahli mendakan ruruntuk pakuburan ti abad ka dina ulikan budaya nu rélatif anyar nu geus katalungtik jeung kaulik ku sarjana sarjana barat arkéologi sok dipatalikeun raket pisan jeung étnografi marcapada ogé disebut bumi ing earth atawa terra mangrupa planét tempat manusa hirup planét katilu luareun panonpoé marcapada mangrupa hiji hijina planét terestrial di surya mandala sarta hiji hijina planét nu mibanda kahirupan sahanteuna kitu nu dipikanyaho élmu modérn planét ieu mibanda hiji satelit alam bulan nu kabentuk watara milyar taun ka tukang dina matematika watesan optimisasi nujul kana pangajaran ngeunaan masalah nu mibanda bentuk masalah optimization biasa dilambangkeun ku notasi husus here are some examples keur nyebutkeun nilai minimum dina rumus x nu mana x aya dina rentang real numbers r nilai minimum dina kasus ieu nyaéta dina waktu x ndisi alami fungsi obyektif fungsi jeung constraint set pangan nyaéta zat naon baé nu ilahar didahar atawa diinum ku mahluk hirup istilah pangan ogé ngawengku inuman cair pangan mangrupa sumber utama énergi sarta mangrupa gizi pikeun sato nu biasana sumberna ti sato ogé atawa ti tutuwuhan ulikan ngeunaan pangan disebut élmu pangan food science hukum pangan di kulon ngabédakeun pangan kana opat kategori manusa mangrupa omnivora nu ngadahar boh hasil tutuwuhan nabati atawa sato héwani saenggeusna ngarandapan usum es kajurung ku hayang hirup dina kaayaan ayem tengtrem salahsahijina tarékah kujalan nyadiakeun kabutuhan sapopoé ku jalan melak tutuwuhan sarta ngingu sasatoan nu dipikabutuh kadieunakeun ieu tarékah ngarobah cara hirup manusa dina nyumponan sagala rupa kabutuhan hirupna saperti ayana tatanén deprivasi pangan ngakibatkeun malnutrisi nu antukna jadi kalaparan ing starvation ieu biasana patali jeung famine kakurangan pangan di masarakat nu mawa balukar kana kaséhatan jeung mortalitas manusa taun sataunna aya kira juta urang nu maotr alatan kalaparan bantuan pangan bisa ngabantuan jalma jalma nu kakurangan pangan sabalikna bantuan pangan nu dikokolakeun sacara teu bener bisa ngaruksak pasar lokal neken harga crop sarta ngalemahkeun produksi pangan kasakit alatan pangan ing foodborne illness atawa karacunan pangan disababkeun ku baktéri toxin virus jeung prion karacunan pangan geus kasebutkeun ti jaman hipokratés nelasan ku jalan ngaracun dahareun geus aya ti jaman karajaan romawi kanyaho ngeunaan kandungan gizi jeung interaksi antarkomponén na métabolisme manusa pikeun asupan diet idéal kiwari jadi ladang kaweruh nu terus tumuwuh kaséhatan nyaéta kaayaan sajahtra tina awak jiwa jeung sosial anu ngamanwakeun sakabéh jalma hirup produktif sacara sosial jeung ékonomis miara kaséhatan nyaéta tarékah sasadiaan jeung panyegah tina sagala wabah kaséhatan anu merlukeun pamariksaan pangubaran jeung atawa pangawulaan kaasup reuneuh jeung kalahiran pangajaran kaséhatan nyaéta prosés mantuan hiji jalma ku ngalakonan boh sorangan boh sacara babarengan pikeun nyieun kaputusan dumasar kana nu dipikanyaho ngeunaan perkara perkara anu mangaruhan kaséhatan pribadina ogé jalma séjén harti anu malah leuwih basajan diajukeun ku larry green jeung réngrénganna anu nulis yén pangajaran kaséhatan nyaéta campuran pangalaman diajar anu dirarancang sangkan adaptasi sukarela kana parilaku anu kondusif leuwih gampang pikeun kaséhatan data panungtungan némbongkeun yén kiwari leuwih ti persén rahayat indonésia henteu mampuh meunangkeun jaminan kaséhatan ti lembaga atawa pausahaan di widang pangurusan kaséhatan saperti akses taspen jeung jamsosték golongan masarakat anu dianggep dianaktérékeun dina perkara jaminan kaséhatan nyaéta maranéhanana tina golongan masarakat leutik jeung tukang dagang dina pangawulaan kaséhatan masalah ieu jadi leuwih jangar lantaran dina manajemén pangawulaan kaséhatan henteu patula patali jeung sawatara jinis jalma hungkul tapi ogé watek anu husus dina pangawulaan kaséhatan éta sorangan dina undang undang anu dimaksud kaséhatan téh ditataan ieu di handap salah sahiji tujuan nasional nyaéta ngamajukeun kasajahtraan bangsa anu hartina nyumponan kabutuhan dasar manusa nyaéta pangan sandang papan atikan kaséhatan lapangan gawé jeung katingtriman hirup tujuan pangwangunan kaséhatan nyaéta cumponna kamampuh hirup séhat pikeun unggal masarakat jadi tanggung jawab pikeun ngawujudna darajat kaséhatan anu optimal téh aya dina sakumna masarakat indonésia pamaréntah jeung swasta kalawan babarengan tujuan jeung wengkuan kaséhatan lingkungan bisa dibagi jadi dua sacara umum jeung sacara husus harti lain tina imah tempo di imah disambiguasi imah dina harti nu geus umum nyaéta struktur wangunan beunang manusa nu dihalangan atawa dipindingan ku dingding jeung diiuhan hateup imah mangrupa hiji tempat keur nyingkahan présipitasi kaanginan kapanasan katiisan gangguan manusa jeung sato masarakat sakapeung indit ti imah dina waktu sababaraha poé keur kaperluan digawé jeung rékréasi tapi umumna balik deui ka imah nu boga fungsi utama keur saré imah disebut ogé bumi rorompok kagunaan utamana pikeun tempat jelema cicing beurang peuting sacara umum imah mibanda hiji jalan asup nu ilaharna mangrupa panto atawa gapura kalawan bisa waé mibanda sababaraha jandéla atawa leuwih tihiji tapi jaman kiwari mah geus loba imah anu teu ngan ukur miboga hiji panto konsep imah urang sunda aya mimitina ieu rupa rupa guha grottoes sareng sajabana ti bumi alam henteu tiasa nyugemakeun sadaya kaperluan masarakat kuno susunanna dimimitian dina tradisi jeung adat masyarakat sunda imah panggung hartina henteu napel kana taneuh maksudna pikeun ngahormat ka jalma nu tos teuaya dikieuna imah geus dipaké tempat cicing ku manusa ti zaman pra sajarah mimiti dipaké salaku alternatif pikeun guha bahan gaya sarta cara nyieun wangunan geus robah robah sajalan jeung waktu imah urang éropah barétona ukur mangrupa saung nu kamarna hiji nu ditempatan ku sakabéh kulawarga sarta ingon ingon keur ngajaga imah jeung pangeusina tetep haneut salila usum salju di antara conto tiheula nurutkeun umur pangira ngira nu ditéangan ku para arkéolog imah nu has waktu harita nyaéta palafitte wangun séjén imah nyaéta apartemén atawa flat nu mangrupa salah sahiji tina sababaraha unit nu aya dina sababaraha tingkat sarta dipisahkeun ku lantéy pinding jeung panto tapi dihijikeun pikeun ngawangun hiji wangunan nu leuwih gedé tapi aya dina sahandapeun hiji hateup hiji imah nu eusina ukur dua apartemén disebut dupléks di inggris flat nu boga dua lantéy disebut maisonette mansion nyaéta hiji imah nu kacida gedéna mindengna mah kacida pinuhna ku hiasan tur hargana mahal bentuk pangiuhan shelter nu leuwih basajan batan imah di antarana dugout ténda tempo ogé kémah camper saung hateup tanpa pinding atawa struktur kalayan hateup jeung satengah pinding saperti mindeng katemu dina halte beus jeung gazébo tos ditampi sailaharna linguistik nyaéta élmu panggunaan basa manusya sertos linguist nyaéta jalmi nu kalebet dina widang ulikan ieu ulikan linguistik wisa dipikirkeun sapanjang tilu hal utami nu tungtungna tiasa dijéntrékeun saperti di handap kalawan dikotomi ieu sarjana nu nyebut dirina ngan ahli basa atawa ahli basa téoritis baé kalawan tanpa kualifikasi deui condong ka independen linguistik sinkronis anu téoritis nyaéta ngaku ayana sabot inti ti disiplin élmu tatamba mangrupa cabang tina elmu kasehatan nu musatkeun perhatian kana penyembuhan jeung perawatan health sarta wellness komunikasi nyaéta proses tina parobahan inpormasi umumna ngaliwatan sistim tina simbol nu geus umum elmu komunikasi nyaéta élmu akademik nu ngajarkeun ngeunaan komunikasi komunikasi nyaéta prosés anu ngamungkinkeun mahluk hirup pikeun silih tukeur informasi ku cara maké sababaraha métodeu komunikasi nyaratkeun yén sakabéh pihak anu ngalakukeun komunikasi mikawanoh basa anu dipaké bareng dina éta komunikasi silih tukeur informasi merlukeun feedback atawa eupanbalik sanajan kitu kecap komunikasi ogé digunakeun dina konteks anu ngan merlukeun saeutik eupanbalik atawa henteu merlukeun eupanbalik samasakali saperti siaran ogé dina konteks di mana eupanbalik katunda lantaran pangirim atawa panarima ngagunakeun métodeu teknoloji waktu jeung alat uepanbalik anu béda aya cara komunikasi anu bisa didenge saperti ucapan nyanyian jeung wirahma sora aya deui cara komunikasi tanpa ucapan tapi maké cara fisik anu katelah nonverbal saperti basa awak basa isarat paralanguage cabakan hubungan mata atawa panggunaan tulisan definisi komunikasi rupa rupa pisan sabagian jelema nganggap yén sato bisa ngalakukeun komunikasi jeung baturna persis saperti manusa sarta sabagian deui jelema ngadefinisikeun komunikasi leuwih heureut ngan ngawengku manusa katut paraméter paraméter interaksi simbulna sanajan kitu komunikasi biasana digambarkeun ku sababaraha dimensi utama komunikasi di antarana kaasup tindakan tindakan pikeun méré pangaweruh jeung pangalaman méré nasehat jeung parentah sarta pertanyaan tindakan tindakan ieu bisa ngawujud dina rupa rupa wangunan wangunanna gumantung kana kamampuhan kolompok anu ngalakukeun komunikasi eusi jeung wangunan babarengan ngahasilekun pesen anu dikirim ka sahiji tujuan sasaranna bisa diri pribadi jelema lian atawa mahluk lain jeung unsur lain saperti sahiji pausahaan atawa kolompok gumantung kana puseur perhatian atawa fokus saha naon eusina naon wangunannana ka saha jeung naon hasilna aya rupa rupa klasifikasi komunikasi sabagian pertanyaan sistemati kasebut diwincik dina tiori komunikasi komunikasi bisa dititén salaku prosés pangiriman informasi anu dibangkitkeun ku tilu lapis aturan semiotic jadi komunikasi mangrupa sajinis interaksi sosial di mana saeutikna dua pihak anu ngalakukeun interaksi silih bagi sakumpulan isarat jeung sakumpulan aturan semiotic anu ilahar pikeun éta kadua beulah pihak aturan anu diadegkeun babarengan ieu dina sababaraha harti teu nganggap autocommunication kaasup intrapersonal communication ngaliwatan dayeri atawa ngomong sorangan salaku komunikasi dina modél anu saderhana informasi atawa eusi misalna pesen dina basa anu alami dikirim dina sababaraha wangunan saperti basa ucap ti pamancar pangirim encoder ka tujuan panarima decoder dina wangunan anu saeutik leuwih kompleks saurang pangirim jeung saurang panarima dihubungkeun sacara timbal balik salah sahiji conto komunikasi nyaéta komunikasi ucapan komunikasi ucapan sacara husus nurutkeun rupa rupa cara pangiriman logika nu kadang kadang dilakukeun kurang alus antukna pihak lain ngira ngira conto paling umum komunikasi ieu mungkin wangunan komunikasi paling alus nyaéta dialog dialog mangrupa sahiji wangunan komunikasi di mana kadua beulah pihak kalibet dina pangiriman informasi dialog disebut wangunan anu alus lantaran ayana eupanbalik kahadiran gangguan komunikasi atawa anu disebut nois komunikasi dina channel pangiriman rohangan hawa dina hal ieu ngakibatkeun eusi atawa informasi nu katarima jadi ruksak dina harti yén eusina bakal ngandung kasalahan jadi henteu ngakibatkeun hasil anu diharepkeun tiori coregulation ngajelaskeun yén komunikasi mangrupa prosés daya cipta kréatif jeung dinamik anu sinambung komunikasi simbulik nyaéta komunikasi anu ngagunakeun perlambang dina komunikasi simbulik lambang lambang dibéré harti jeung ngagambarkeun sahiji gagasan contona bendera amerika mangrupa perlambang anu ngagambarkeun kabébasan pikeun urang amérika atawa ngagambarkeun imperialisme sarta kajahatan pikeun nagara nagara lianna komunikasi mangrupa silih tukeur informasi antara para anggota sakolompok mahluk hirup lamun sahiji interaksi gagal ngalakukeunnana éta lain komunikasi hal ieu henteu dijelaskeun dina tiori komunikasi simbulik tapi silih tukeur pesen anu bisa ngarobah a priori harepan kajadian tetep lumaku manusa ngalakukeun komunikasi pikeun babagi pangaweruh jeung pangalaman bentuk umum komunikasi manusa ngawengku bahasa isarat omongan tulisan basa awak jeung siaran komunikasi bisa interactive transactive ngahaja atawa teu dihaja ieu ogé bisa mangrupa verbal atawa nonverbal sajaba ti eta komunikasioge bisa intrapersonal atawa antar pribadi dina telekomunikasi pamancaran radio dua arah meuntasan atlantik mimiti kajadian dina tanggal july tingali oge semafor telegraf telefon radioteletype jaringan telefon global anu dikenal ogé minangka jaringan telefon pikeun umum tarjamahan tina public switched telephone network satelit komunikasi ethernet jeung internet sahiji jaringan tina jaringan jaringan kompiyuter kahariwang dina komunikasi disebut communication apprehension kahariwang saperti kitu condong dipangaruhan ku konsep diri sahiji jelema sajaba kahariwang komunikasi bisa ruksak alatan bypassing indiskriminesyen jeung polarisesyen kagagalan pikeun ngagunakeun basa anu umum digunakeun dina hii komunitas ogé mangrupa hahalang ekonomi nyaéta élmu sosial nu ngulik ngageroh masalah produksi distribusi jeung konsumsi barang jeung jasa nu didadasaran ayana pipilih atawa tutukeuran di antara alternatip alternatip nu sipatna kompetitip nu eces dina kuantitas nu kaukur saperti asupan input harga jeung hasil kaluaran output widang ekonomi ngawengku sababaraha téori nu kamungkinan gedé teu bisa diharmoniskeun nu tumali jeung sistem produksi jeung distribusi ngan dina aturan umumna mah para ahli ekonomi ngaheuyeuk nalungtik perilaku jalma jeung kamakmuran nu jadi tumali antara alat sumber ekonomi nu sipatna dibutuhkeun sacara sosial jeung nu sipatna langka jeung bisa jadi alternatip guna kagunaanana lionel robbins pamahaman nyorangan atawa kelompok kana pilihan pilihan mangrupa puseur elmu ekonomi ku sifat ayana kalangkaan milih hiji alternatif tangtuna ngabalukarkeun pangaruh ka alternatif séjéna di mana ahli ekonomi pasti milih ka alternatif panghadéna jeung tangtuna éta nempatkeun alternatif séjén jadi opportunity cost contona baé mun diajar hiji kaahlian ngabalukarkeun jadi teu boga waktu diajar kaahlian séjéna tah dina alam pasar mah nu ayeuna jadi tiori paling gedé pangaruhna éta kalangkaan téh paling umum diitung dihubungkeun jadi hiji harga ékonomi biasana dibagi jadi dua cabang utama pamaréntah nyaéta hiji organisasi anu mibanda kakuatan keur nyieun jeung ngatur hukum di territory husus aya sababaraha harti ngeunaan hari sabenerna tina pamaréntah pamaréntah geus dihartikeun kakuatan pengambil keputusan anu dominan elit pulitik di hiji state peta atawa atlas mangrupa gambaran dua diménsi pikeun rohangan tilu diménsi élmu nyieun peta disebut kartografi atlas baheula mah tara jelas sarta biasana mah sok dilieurkeun ku masalah mana nu jadi puseurna sigana mah tujuan dijieunna peta gé lain pikeun tujuan géografis sabab leuwih condong midangkeun sajarah nu patali jeung éta wewengkon unggal artikel nagara kudu nyadiakeun peta nagarana ogé bagian bagian tina nagara éta tempo ogé peta dunya peta na wikipédia peta géologis nyaéta peta nu dipaké sacara husus pikeun nunjukkeun fitur géologis sub permukaan di as peta géologis biasana nyoko kana peta topografi nu ditambahan ku warna garis kontur stratigrafi sartta lambang lambag lianna warna dina ieu peta nunjukkeun the exposure of the immediate bedrock even if obscured by soil or other cover kaulinan nyaéta kagiatan rekréasi nu digawekeun ku saurang pamaen atawa leuwih dina harti a usaha pamaen keur meunangkeun kaulinan jeung b sababaraha aturan ngeunaan naon anu bisa dipigawe ku pamaenna kaulinan dimaénkeun utamana keur karesep atawa kasenangan kaulinan téh sipatna global hartina méh aya di unggal nagara di sakuliah dunya wangunna aya anu modéren aya ogé anu tradisional kaulinan bisa ogé saurang pamaen ulin nyorangan tapi leuwih ilahar mangrupa kompetisi antara dua urang atawa leuwih lamun ngalakukeun hal anu di saluareun aturan éta téh mangrupa palanggaran atawa kalicikan filsuf david kelley dina karya populérna the art of reasoning ngadéfinisikeun konsép kaulinan minangka hiji wangun rékréasi anu diwangun ku saperangkat aturan anu nangtukeun objék anu rék dihontal kalawan make cara cara anu diijinan pikeun ngahontal éta ieu ngawengku réa conto kaulinan tapi teu cukup luyu kana kaulinan peperangan jeung olah raga anu sering dilakukeun lain keur hiburan tapi keur ngawangun kaparigelan pikeun dipaké deui engkéna dina philosophical investigation filsuf ludwig wittgensein boga sawangan yén konép kaulinan téh teu bsia dikandung ku définisi tunggal tapi kaulinan téh kudu disawang minangka rangkay définisi anu boga kamiripan kulawarga nu hiji jeung nu séjénna sapanjang sajarah manusa kaulinan dipaké pikeun ngahibur diri sorangan jeung ogé pikeun jalma séjénna kalawan aya rupa rupa variasi kaulinan réa widang téknis anu sering dilarapkeun pikeun diajar kaulinan téh kaasup probabilitas statistik ékonomi étnomatématika jeung téori kaulinan pikeun urang sunda ti baheula geus dipikawanoh kaulinan budak tradisional ieu kaulinan téh sumebar di wunggal wewengkon sunda jawa barat jeung banten réréana kaulinan budak téh dilakukeun di kampung kampung anu masih kénéh mibanda lahan anu lega sanajan kitu sok kapanggih kénéh kaulinan anu dilakukeun di pakotaan sababraha kaulinan budak anu umum dipikawanoh téh di antarana pérépét jéngkol oray orayan cingciripit kaléci béklen jeung galah asin molekul nyaéta bagéan pangleutikna tina unsur atawa sanyawa kimia murni nu mibanda sakumpulan sipat sipat kimiawi jeung fisik nu has molekul biasana disusun ku dua atawa leuwih atom nu kabeungkeut jadi hiji iwal gas mulya nu diwangun ku ukur hiji atom lolobana molekul leutik teuing mun hayang ditempo bungkeuleukanana ku mata taranjang tapi aya iwal saguruntul uyah atawa inten dina lélépén mangrupa kisi kristal raksasa molekul repetitif nu beungkeutan atomna boh beungkeut ionik atawa kovalén nyambungkeun sakabéh struktur conto séjén molekul makroskopis séjén nyaéta dna hiji makromolekul salah sahiji sipat molekul nyéta nisbah buleud unsur unsur nu nyusun sanyawa nyaéta rumus émpiris pikeun conto dina wujud murnina cai salawasna diwangun ku hidrogén jeung oksigén dina nisbah sedengkeun étil alkohol atawa étanol salawasna diwangun ku karbon hidrogén jeung oksigén dina nisbah najan kitu nisbah ieu teu nangtukeun jenis molekul sacara husus dimétil éter mibanda nisbah nu sarua jeung étanol misalna molekul nu mibanda atom nu sarua dina susunan nu béda disebut isomér rumus kimia dina sisi séjén ngagambarkeun jumlah nu pasti atom atom nu ngawangun hiji molekul beurat molekul diitung tina rumus kimia sarta diéksprésikeun dina unit konvénsional nu sarua jeung beurat isotop atom c tempo ogé molekul polar jeung nonpolar dina kimia beungkeut kimia hartina gaya nu nahan atom atom dina molekul atawa kristal dina molekul molekul basajan tiori beungkeut valénsi jeung konsép wilangan oksidasi bisa dipaké pikeun ngaduga struktur jeung wangunan molekular nya kitu ogé tiori fisika klasik bisa dipaké pikeun ngaduga struktur struktur ionik pikeun sanyawa nu leuwih pajeulit kayaning kompléks logam tiori beungkeut valénsi teu bisa dipaké sarta merlukeun pamahaman nu leuwih jero dumasar mékanika kuantum aya sababaraha tipe beungkeut kimia gumantung kana pasipatanana nyaéta sadaya beungkeutan kimiawi mucunghulna tina interaksi antaréléktron ti atom atom nu béda nu sacara énergétik dipikaresep nyaéta hémat énergi jenis beungkeutna gumantung kana lokalisasi delokalisasi dénsitas éléktron di antara atom atom sanyawana dina kasus beungkeutan ionik éléktron éléktron utamana ngahiji jeung salah sahiji atomna antukna muatan listrikna netep sacara diskrét watek gaya antaratom kanyataanana mah antarion ieu utamana dicirikeun ku ayana poténsi éléktrostatik isotropik sabalikna dina beungkeutan kovalén sebaran dénsiti éléktron dina beungkeut teu netep di salah sahiji atom tapi didélokalisasi sapanjang molekul dina struktur nu digambarkeun ku tiori kontémporér umum salaku orbita molekul teu siga beungkeut ionik murni hal ieu ngakibatkeun sipat anisotropik kaayaan panengah intermediate tangtu aya nalika beungkeutna nunjukkeun campuran antara ciri ionik polar jeung ciri délokalisasi éléktron kovalén beungkeut ionik sacara umum bisa digambarkeun ku fisika klasik sedengkeun pajeulitna beungkeut kovalén ngandelkeun pisan kana konsép konsép mékanika kuantum sagigireun beungkeut intramolekul nu ngaheuyeuk hiji molekul sangkan ngahiji gaya antarmolekul ogé meta dina interaksi antarmolekul hiji zat watek d dina atom jeung molekul ngabalukarkeun héséna ngagambarkeun orbital jeung beungkeut kimia dina rumus molekul beungkeut kimia orbital anu pabeungkeut antaratom ditandaan ku rupa rupa cara gumantung ti mana jihatna dina kimia organik misalna kadang beungkeutna mah teu dipiroséa da nempona leuwih museur kana gugus fungsina ku kituna rumus molekul étanol sanyawa dina inuman nu ngandung alkohol bisa ditulis dina wangun konformasina diménsi atawa diménsi gumantung kana naon anu keur diobrolkeun kaca ieu ditujukeun pikeun ngadaptar artikel artikel nu patali jeung kimia ieu ogé dimaksudkeun sangkan nu aya karesep dina subjék ieu bisa ngawaskeun parobahan parobahan ku jalan ngaklik parobahan nu patali di lajursisi jeung handapeun kacana ieu bisa jadi teu lengkep atawa mutahir mun anjeun manggihan artikel nu sakuduna kadaptar di dieu tapi can asup atawa nu sakuduna teu didaptar tapi aya dihaturan pikeun ngalengkepan ngalereskeun apoptosis mangrupa tipe utama program paéh sél programmed cell death pcd nyaéta hiji prosés maéhan manéh nu ngahaja ku sél nu teu dipikabutuh dina organisme multisélular sabalikna ti nékrosis nu sélna paéh alatan tatu jaringan akut apoptosis lumangsung dina prosés nu teratur antukna sacara umum nguntungkeun pikeun daur hirup organisme pikeun conto diferensiasi ramo manusa na émbrio nu keur tumuwuh merlukeun apoptosis sél na sela sela ramo antukna ramo ramona bisa misah sakumaha nu bakal dijéntrékeun salajengna cara ponés prosés apoptosis bisa ngajalanan kana kasalametan nalika miceun sésa sésa sél teu sadaya pcd mibanda bentuk ciri morfologi sarta runtuyan sarupa apoptosis tapi sadaya tipe pcd pasti mangrupa prosés nu diatur apoptosis bisa lumangsung singgetna nalika hiji sél ruksak satutasna diropéa atawa kainféksi virus kaputusan pikeun apoptosis bisa datang ti sélna sorangan ti jaringan sabudeureunana atawa ku ayana paréntah nu mangrupa bagian tina sistim kebal mun kamampuh apoptosis sél ruksak misalna alatan mutasi atawa inisiasi spoptosis dipeungpeuk ku virus sél nu ruksak bisa tetep meulah diri kalawan teu kapegung nu ngakibatkeun kangker pikeun conto sangkan papillomavirus bisa ngabajak sistim génétik sél human papillomavirus hpv hiji gén nu disebut e diéksprésikeun jadi produk nu ngancurkeun protéin p nu mangrupa hiji bagian penting jalur apoptotik gangguan nu parah na kamampuhan apoptotik sél ieu maénkeun peran kritis sabab mun inféksi hpv onkogenik ieu kateterusan bisa ngakibatkeun kangker sérvik tempo integration of interferon alpha beta signaling to p responses in tumor suppression and antiviral defense ku akinori takaoka et al nature vol nomer juli hal kaayaan stres kayaning kalaparan sakumaha karuksakan dna sél alatan karacunan atawa paparan radiasi pangion kayaning sinar x atawa ultrabungur bisa micu sél pikeun ngamimitian prosés apoptotik salah sahiji contona nu dialatankeun ku ruksakna génom na inti sél nyéta sél nu maéhan manéh nu dipicu ku énzim poli adp ribosa polimérase inti or parp énzim ieu maénkeun peran penting dina ngaropéa kagemblengan génomik kimia kuantum mangrupa larapan mékanik kuantum dina masalah masalah widang kimia dadaran ngeunaan paripolah éléktronik atom jeung molekul patali jeung réaktivitina mangrupa hiji larapan kimia kuantum ku sabab ulikan mékanis kuantum atom dianggap aya dina garis wates antara kimia jeung fisika and not always included in quantum chemistry tabel periodik unsur kimiawi nyaéta pintonan tabular unsur kimiawi nu dipikanyaho unsur unsur disusun dumasar struktur éléktron antukna rupa rupa sipat kimiawina puguh susunanana sapanjang tabelna nu ditémbongkeun utamana nomer atom sarta lambang kimiawina tabel baku nyadiakeun dasar dasar nu perlu aya ogé métode séjén pikeun mintonkeun unsur unsur kimiawi pikeun leuwih rinci atawa sawangan séjénna golongan mangrupa kolom vértikal dina tabel periodik aya golongan dina tabel periodik baku unsur unsur nu sagolongan mibanda konfigurasi éléktron valénsi nu sarua mirip nepi ka sipat sipatna ogé mirip aya tilu sistim nomer golongan hiji maké wilangan arab sedengkeun nu séjénna wilangan romawi ngaran wilangan romawi mangrupa ngaran tradisional asli golongan ngaran wilangan arab mangrupa skéma nu leuwih anyar nu dirékoméndasikeun ku iupac ieu skéma dijieun pikeun ngaganti dua sistim wilangan romawi nu heubeul sabab ngalieurkeun ku ayana ngaran nu sarua pikeun maksud nu béda sandi warna pikeun wilangan atom jumlah cangkang éléktron hiji atom nangtukeun kaasup périodeu sabaraha unggal cangkang kabagi kana subcangkang nu béda béda di mana nambahna wilangan atom ngeusian nuturkeun urutan nu sacara kasar kawas kieu ku sabab éléktron pangluarna nangtukeun pasipatan kimiana unsur unsur nu sagolongan téh mibanda pasipatan nu mirip unsur unsur sagolongan nu natangga mibanda pasipatan fisika nu sarupa najan massana mah béda jauh unsur unsur nu natangga dina hiji périodeu mibanda massa nu ampir sarua tapi pasitapanana béda pikeun conto unsur tatangga nitrogén n dina périodeu kadua dina tabel nyaéta karbon c jeung oksigén o najan massana ampir sarua ukur sababaraha unit massa atom pasipatanana mah béda pisan sakumaha nu katempo dina alotropna oksigén diatomik gas nu ngarojong durukan sedengkeun nitrogén diatomik teu ngarojong durukan sarta karbon mah mangrupa padetan nu teu bisa diduruk nu di luhur kontras pisan jeung kasus klorin cl nu natangga jeung halogén séjén golongan halogén nyaéta florin f jeung bromin br najan massana béda pajauh sipat alotropna mah sarupa pisan kabéhanana korosif nu ngandung harti gampang ngagabung jeung logam jadi uyah halida logam klorin jeung florin mangrupa gas sedengkeun bromin cair artikel utama sajarah tabel periodik tabel asli dijieunna tanpa pangaweruh ngeunaan struktur jero atom mun urang nyusun unsur unsur dumasar massa atom lajeng ngaplot salah sahiji sipat séjénna kana massa atomna one sees an undulation or periodicity to these properties as a function of atomic mass nu munggaran nengetan pola ieu nyaéta kimiawan jérman johann wolfgang dbereiner nu taun ngiberkeun sababaraha triad unsur unsur nu sarupa ieu tuluy dituturkeun ku kimiawan inggris john alexander reina newlands nu taun ngémbarkeun yén unsur unsur nu tipena sarua kaulang unggal selang dalapan unsur nu ceuk manéhna bet mirip oktaf musik najan hukum oktafna diseungseurikeun ku batur baturna tungtungna taun kimiawan jérman lothar meyer jeung rusia dmitry ivanovich mendeleev ampir bareng ngembangkeun tabel periodik munggaran nyusun unsur unsur dumasar massa ngan mendeleev nempatkeun sababaraha unsur di luareun runtuyan massa nu geus maneuh sangkan papasanganana leuwih cocog pasipatanana antartatangga satabel menerkeun kasalahan sababaraha massa atom sarta ngaduga unsur unsur séjén nu can kapanggih nu posisina aya dina sél sél nu kosong kénéh mendeleev lajeng dihargaan ku papanggihanana ngeunaan struktur éléktronik unsur dina ahir abad ka jeung awal abad ka ceuli atawa cepil mangrupa organ nu dipaké ku sato pikeun ngariksa sora istilah ieu bisa nujul ka sakabéh sistim pikeun ngumpulkeun sarta ngolah sora mimiti sistim pangrungu atawa sakadar bagéan luar nu katempo lancah boga bulu na sukuna nu dipaké pikeun nyabak sora ceuli réptil ngan boga hiji tulang malleus tempo di handap mamalia kaasup manusa boga dua ceuli hiji di unggal sisi sirah ceuli luar nyaéta bagéan luar ceuli bagéan nu ketempo disebut pinna atawa auricle nu fungsina pikeun ngumpulkeun sarta mokuskeun gelombang sora loba mamalia nu bisa ngagerakkeun pinna sangkan bisa mokuskeun sarta ngarahkeun pangdéngéna sakumaha maranéhna bisa ngagilerkeun panonna manusa sacara umum geus leungiteun kabisa ieu ti pinna gelombang tekenan sora p pascal mepay ka liang ceuli solobong basajan nu nujul ka ceuli tengah ceuli tengah ngawengku kendang ceuli tympanum atawa mémbran tympanik jeung osikel tilu tulang leutik na ceuli tengah kagangguna ceuli atawa sistim olah pangrungu na otak bisa ngabalukarkeun torék panon basa hormat soca atawa mata mangrupa hiji organ nu boga tujuan pikeun ngariksa cahya panon nu pangbasajanna teu migawé lian ti ngariksa naha sakuriling téh caang atawa poék panon nu leuwih kompléks dipaké pikeun nyadiakeun rasa sawangan panon majemuk dipimilik ku artropoda insékta jeung sabangsana nu disusun ku fasét fasét basajan nu ngahasilkeun pixelated image lain sababaraha gambar sakumaha nu disangka pikeun lolobana vertebrata jeung sababaraha molluska fungsi panon nyaéta pikeun ngeunteungkeun proyéksi gambar kana rétina nu peka ku cahya nu lajeng ditransmisikeun ngaliwatan saraf optik ka uteuk panon bentukna buleud dieusi ku zat kawas jél transparan nu disebut vitreous humour lajeng lénsa jeung otot nu disebut iris nu ngatur kadar cahya nu asup sangkan bisa fokus cahya nu asup kudu diréfraksikeun jumlah réfraksi nu diperlukeun gumantung kana jarak objék nu keur ditempo objek nu jauh ngabutuhkeun campuran cahaya dibandingkeun objek nu deukeut seseringna refraksi terjadi di bagian cornea nu miboga curvatur nu tetep tempo site ieu pikeun diagram panon nu hadé baham nyaéta lawang asup pikeun sato ngasupkeun dahareun biasana aya na hulu tapi teu salawasna baham planaria aya na beuteungna lolobana sato mibanda sistim digéstif nu lengkep baham di hiji tungtung sarta bool di tungtung séjén tungtung mana nu kabentuk tiheula na ontogeni mangrupa kritéria nu dipaké pikeun nangtukeun kelas sasatoan kana protostom jeung deuterostom sababaraha sato kayaning cnidaria jeung planaria teu boga bool maranéhna miceun ngaliwatan sungutna atawa sarua jeung brachiopod nu boga sistim digéstif nu éfisién pisan digiling na burih nepi ka réngsé sababaraha rupa sato kawas cacing pita teu boga sungut sungut acan cacing pita hirup jero peujit antukna teu butuh sistim pencernaan di lolobana sato sungutna boga babagian pikeun nyapék dahareun ngabeuweung dahareun atawa pikeun nyuntikkeun peurah racun dina artropod aya suku nu dimodifikasi di luareun sungutna sedengkeun di vertebrata gnatostome aya di jero dina manuk sungutna ditutup ku pamatuk baham manusa ditutupan ku biwir luhur jeung handap biwir ieu penting pikeun nyarita paroman beungeut nginum utamana mun maké panyerot ngaroko orok lahir mawa réfléks neureuy hal ieu nalurian pikeun ngalatih biwir jeung huntuna ruruncang atawa untap philtrum kabentuk alatan tepungna prosés nasomedial jeung maksilar nalika émbrio tumuwuh mun prosés ieu gagal ngahiji sacara sampurna balukarna jadi suing baca ogé ginjal nyaéta organ ékskrési nu bentukna kawas kacang na vertebrata bagéan tina sistem urin ginjal nyaring runtah utamana uréa tina getih sarta miceun babarengan jeung cai salaku urin widang médis nu ngulik ginjal sarta kasakit nu mangaruhan ginjal disebut nefrologi dina awak manusa ginjal mangrupa dua organ nu aya di tukangeun abdomén kénca katuhueun tulang tonggong handapeun ati jeung limpa di luhureun masing masing ginjal nyaéta kelenjar adrénal ginjal sipatna rétroperitonéal nu hartina aya tukangeun peritoneum nu ngabungkus rongga abdominal luhurna kira kira sapantar jeung tulang tonggong t nepi ka l ku sabab ayana ati ginjal nu katuhu perenahna leuwih handap batan nu kénca bagian luhur ginjal kajaga ku rusuk ka jeung dina awak manusa sawawa anu normal ginjal téh panjangna kira cm kandel cm beuratna gr bentukna kawas kacang konkaf di sisi nu nyanghareup ka jero médial bagian éta téh minangka lawang nu disebut hilus tempat nyambungna artéri jeung véna rénal sarta saraf jeung urétér lapisan lapisan ginjal ti luar nepi ka jero nyaéta renal cortex renal medulla jeung renal pelvis nu aya di bagian tengah bagian luarna dibungkus ku renal capsule nu dijieun tina loose connective tissue fungsi rénal ngawengku éxkrési runtah tina saluran getih sékrési hormon hususna éritropoiétin jeung rénin sarta ngajaga éléktrolit sérum kadar asam basa jeung osmolality pikeun leuwih lengkep tempo fisiologi rénal sacara umum urang bisa hirup ku boga hiji ginjal mun duanana geus teu bener fungsina kudu ngalakukeun dialysis nyaéta nyaring getih di luar awak cangkok ginjal ayeuna geus kaitung biasa cangkok ginjal munggaran nu hasil diumumkeun maret ku peter bent brigham hospital di boston bédahna dilaksanakeun ku dr joseph e murray nu taun dileler hadiah nobel widang médis istilah médis nu patali jeung ginjal biasana maké émbohan rénal atawa néfro salinan ti vérsi basa inggris éléktron ogé disebut négatron biasa dilambangkeun ku e mangrupa partikel subatomik dina atom éléktron ngurilingan inti proton jeung neutron dina sarupaning konfigurasi éléktron éléktron mangrupa salah sahiji golongan partikel subatomik nu disebut lepton nu dipercaya mangrupa partikel fundaméntal nyaéta teu bisa dibeulah deui jadi bagéan nu leuwih leutik éléktron mibanda spin nu nunjukkeun yén éléktron téh hiji fermion hartina nuturkeun statistik fermi dirac dina mékanik kuantum éléktron digambarkeun ku dirac equation dina modél baku fisika partikel éléktron ngabentuk hiji doblét dina su jeung electron neutrino as they interact through the weak interaction dina statistik hipotesis kosong ing null hypotesis nyaéta hipotesis nu mibanda anggapan awal bener lamun kajadian statistik dina bentuk tes hipotesis nunjukkeun sabalikna hipotesis kosong nyaéta hiji hipotesis yén urang mikaresep kana hiji hal nu nembongkeun hal éta téh palsu atawa salah salawasna ieu katangtuan téh ngeunaan hiji parameter nu ngagambarkeun sifat tina hiji populasi nu mana sakabéh populasi ieu teu katalungtik sarta tes dumasar kana sampel acak tina populasi ieu nu dimaksud sababaraha paraméter ieu ilaharna nu dipaké nyaéta méan jeung simpangan baku liang heunceut basa latinna vagina hartina sarangka nyaéta jalan nyolobong ti mimiti uterus nepi ka bagian luar awak bikang mamalia atawa nepi ka kloaka na manuk bikang sarta sababaraha réptil serangga bikang jeung invertebrata séjénna ogé boga heunceut nu mangrupa bagian tungtung oviduk dina mamalia heunceut atawa liang heunceut téh hiji otot sarta bagian tina sistim kingkiihan awéwé mun dina manusa mah manjang tina mémék nepi ka sérviks ari dina bubukaan heunceut nu pangluarna aya bagian anu katutupan ku mémbran anu disebut himén atawa salaput dara dina bagian pangjerona pisan aya sérviks beuheung rahim anu nonjol nepi ka kana heunceut ari heunceut téh ngajalanan kana sapatemon sarta babar ogé kokocoran héd anu maneuh sacara périodik bagian tina siklus siklus héd pikeun tujuan anatomi vagina bisa ngandung harti struktur naon waé salaku sarangka saperti dina heunceut véna portal conto séjén nyaéta sarangka serat sabudeureun téndon disebutna vagina fibrosa nalika padet atawa vagina mucosa nalika ngandung rongga nu pinuh ku cairan sabudeureun téndon dina basa sunda kecap heunceut ogé dilarapkeun pikeun nuduhkeun bagian nu liangan dina hiji barang misalna heunceut jarum nu maksudna liang nu aya na jarum kaput liang heunceut mangrupa solobong otot nu élastis nu panjangna kira inci mm nu nyambungkeun heunceut di bagian luar ka sérvix uterus di bagian jero mun wanoja ngadeg ajeg solobong heunceut nangtung déngdék ka tukang ngabentuk juru saeutik leuwih ti darajat jeung uterus liang heunceut aya di bagian tukang palawangan vulva tukangeun liang kahampangan sacara biologis heunceut ngajalankeun sababaraha fungsi nalika rarasmi heunceut ngalegaan sarta manjangan leuleueur heunceut kaluar tina kalenjar deukeut lawang heunceut jeung sérvix selaput dara mémbran nu aya tukangeun lawang urétra sabagian nutupan heunceut sababaraha organisme kaasup manusa wanoja ti babar nepi ka ditembus nalika munggaran sapatemon atawa bisa ogé alatan kagiatan séjén kaasup pamariksaan médis kacilakaan sababaraha rupa latihan jsb heunceut sabenerna kaasup basa nu kasar upama dilarapkeun dina babasaan sapopoe upama di tarjamahkeun kana basa lemesna heunceut disebut ogé palawangan asam déoksiribonukléat deoxyribonucleic acid dna mangrupa asam nukléat nu mawa paréntah genetik pikeun pertumbuhan biologis sadaya bentuk kahirupan jeung rupa rupa virus dna kadang disebut salaku molekul warisan sabab diwariskeun sarta digunakeun pikeun ngabaranahkeun sifat nalika réproduksi dna disalin sarta diteruskeun ka turunan dina baktéri jeung organisme sél basajan séjénna dna nyebar kurang leuwih ampir di sapanjang jero sél na sél kompléks nu nyusun tatangkalan sato sarta organisme multisél séjén lolobana dna kapanggih na kromosom nu aya na inti sél organél nu ngahasilkeun énergi nu katelah salaku kloroplas jeung mitokondria ogé mawa dna nya kitu ogé rupa rupa virus najan kadang disebut molekul warisan lambaran dna teu mangrupa molekul tunggal dna mangrupa pasangan molekul nu murilit kawas tambang nu ngawujud jadi hiji héliks ganda bagéan luhur na gambar katuhu unggal lambar molekul mangrupa salambar dna hiji ranté nukléotida nu numbu kimiawi nu masing masing ngandung hiji gula hiji fosfat jeung salah sahiji ti opat basa aromatik ku sabab lambaran dna diwangun ku subunit subunit nukléotida ieu mangga kaasup polimér kabinékaan basa ieu ngandung harti yén aya opat rupa nukléotida nu biasa ditujul dumasar basana nyaéta adénin a timin t sitosin c jeung guanin g dina héliks ganda dua lambar polinukléotida ngahiji dina papasangan kompleméntér basa basana ku ayana beungkeut hidrogén unggal basa nyieun beungkeut hidrogén ukur jeung pasangan nu tinangtu a ka t jeung c ka g antukna idéntitas basa na hiji lambar nangtukeun basa naon nu aya na lambar lawanna sakujur wangun nukléotida dina unggal lambar téh kompleméntér jeung pasanganana mun dipisahkeun unggal lambar éta bisa dijadikeun citakan pikeun nyieun pasanganana ku sabab papasangan basa nukléotidana aya dina sumbu héliks mangka gugus gula jeung fosfatna ngaruntuy di bagian luar ranté anu dibentuk ku pasangan ieu gula fosfat sok disebut tulang tonggong backbones héliks dina hiji gén runtuyan nukléotida sapanjang lambar dna nangtukeun hiji protéin nu perlu dijieun ku hiji organisme atawa diéksprésikeun sakali atawa sababaraha kali nalika hirupna ngagunakeun béja runtuyanana hubungan antara runtuyan nukléotida jeung runtuyan asam amino protéinna ditangtukeun ku aturan tarjamah sélular basajan nu sacara koléktif katelah salaku sandi genetik maca sapanjang runtuyan panyandi protéin hiji gén unggal tilu runtuy nukléotida disebut kodon nangtukeun atawa nyandi hiji asam amino di loba spésiés jigana ukur sabagéan leutik tina sakabéh runtuyan génom nu nyandi protéin fungsi nu sésana nepi ka kiwari can dipikanyaho geus dipikanyaho yén aya runtuyan nukléotida nu nangtukeun affinity pikeun protéin pamengkeut dna dna binding protein nu boga rupa rupa peran penting hususna dina ngatur réplikasi jeung transkripsi runtuyan ieu mindengna disebut runtuyan pangatur regulatory sequence bari panalungtik nganggap yén sajauh ieu mah aranjeunna bisa manggihan ngan saeutik ti antarana dna runtah junk dna nunjukkeun runtuyan nu can kapanggih mibanda gén atawa fungsi runtuyan ogé nangtukeun karentanan hiji bagéan dna tina beulah alatan énzim réstriksi alat penting pisan dina rékayasa genetik lebah mana meulahna dina sapanjang génom individu nangtukeun sidik dnana artikel utama réplikasi dna réplikasi dna atawa sintésis dna mangrupa prosés nyalin dna lambar ganda nuturkeun ayana pembelahan sél lambaran ganda nu dihasilkeun sacara umum ampir sarua samasakali ngan kasalahan dina réplikasi bisa ngakibatkeun salinan nu teu sampurna tempo mutasi unggal lambar ganda nu dihasilkeun ngandung salambar nu asli sarta salambar nu anyar disintésis ieu disebutna réplikasi semikonservatif prosés réplikasi ngawengku tilu hambalan inisiasi réplikasi jeung terminasi beungkeut hidrogén antara lambaran héliks ganda cukup lemah antukna bisa leupas kalawan gampang ku ayana énzim énzim nu katelah hélikase ngudar lambaran pikeun ngajalanan majuna énzim nu maca runtuyan kayaning polimérase dna in vivo is typically negatively supercoiled which facilitates the unwinding of the double helix required for rna transcription the two other known double helical forms of dna called a and z differ modestly in their geometry and dimensions the a form appears likely to occur only in dehydrated samples of dna such those used in crystallography experiments and possibly in hybrid pairings of dna and rna strands segments of dna that cells have methylated for regulatory purposes may adopt the z geometry in which the strands turn about the helical axis like a mirror image of the b form bentuk jeung beungkeut nu asimétri dina nukléotida ngandung harti yén salambar dna salawasna mibanda a discernable orientation atawa directionality ku sabab kitu najan salambar nukléotida nujul ka hiji arah nu séjénna pasanganana pasti nujul ka sabalikna susunan lambar kieu disebutna antiparalél pikeun alesan tata ngaran kimia urang kudu ngarujuk ka tungtung asimétri dina unggal lambaran dna na salaku tungtung jeung dibaca prima lima jeung prima tilu olah dna misalna nu ngalibetkeun énzim ilaharna maca runtuyan nukléotida ti ka dina ilustrasi héliks ganda nu nangtung vértikal lambaran biasana naék sedengkeun lambaran sabalikna dina saababaraha virus dna téh aya dina bentuk lambar tunggal sarta nonhéliks ku sabab mékanisme ngoméan dna mah biasana lumangsung dina basa basa nu papasangan virus nu ngan boga génom ssdna mutasina leuwih mindeng batan mun boga utas ganda balukarna aya spésiés spésiés nu bisa adaptasi leuwih gancang antukna teu lastari aya dua harti ngeunaan watesan gerak brown hiji dina fénoména fisik salaku gerak partikel dina fluida nu mangrupa gerak acak sarta nu séjénna dina modél matematik nu dipaké pikeun ngajelaskeun hal éta modél matematik bisa ogé digunakeun keur ngajelaskeun lobana fénoména séjén anu teu kasusun ku matematik séjénna ku gerak acak partikel nu biasa dipaké conto séjénna nyaéta turun unggahna pasar stok ing stock market sarta conto penting séjénna evolusi karakter fisik dina rekaman fosil gerak brown mangrupa prosés stokastik pangbasajanna dina domain kontinyu and it is a limit of both simpler see random walk and more complicated stochastic processes this universality is closely related to the universality of the normal distribution in both cases it is often mathematical convenience rather than actual accuracy as modéls that dictates their use all three quoted examples of brownian motion are cases of this it has been argued that lévy flights are a more accurate if still imperfect modél of stock market fluctuations the physical brownian motion can be modélled more accurately by more general diffusion process and the dust hasn t settled yet on what the best modél for the fossil record is even after correcting for non gaussian data gerak brown kapanggih ku ahli biologi robert brown taun artikel ieu mokuskeun kana hukum pulitik sarta yurisprudénsi power uji statistik nyaéta tes probabilitas nu bakal nolak kasalahan null hypothesis atawa dina basa séjén moal maké type ii error beuki luhur power beuki gedé kamungkinan type ii error nurun tur sabalikna probablitas type ii error dumasar kana gedena negatif kasalahan sanajan kitu power sarua jeung analisa power séjénna bisa saméméh priori atawa sanggeus post hoc data dikumpulkeun dina matematika probability density function dipaké keur ngagambarkeun probability distribution di watesan integrals lamun probability distribution mibanda densiti f x saterusna interval tak terhingga x x dx mibanda probabiliti f x dx probability density function bisa ogé ditempo tina versi smoothed out histogram keur satiap positip integer sebaran chi kuadrat nu mibanda k tingkat kabebasan nyaéta probability distribution variabel acak nu mana z zk mangrupa variabel normal bebas masing masing nilai ekspektasi jeung varian sebaran ieu biasa ditulis lamun watesan linier homogen bébas ditumpukeun dina ieu variabel kayaan sebaran dina watesan ieu nyaéta dipastikeun salaku watesan tingkat kabebasan characteristic function sebaran chi kuadrat nyaéta sebaran chi kuadrat mibanda aplikasi numeris dina kaputusan statistik contona dina tes chi kuadrat jeung estimasi varian ieu bisa diasupkeun kana masalah estimasi méan dina populasi sebaran normal jeung masalah estimasi slope dina garis regression ku aturan dina sebaran t student ieu diasupkeun kana sakabéh masalah analisa varian ku aturan dina sebaran f nu mangrupa sebaran perbandingan dua chi kuadrat variabel acak rumus probability density function nyaéta dina téori probabilitas jeung statistika skewness nyaéta ukuran kateu simetrian sebaran probabilitas tina nilai real variabel acak sacara kasar bisa disebutkeun sebaran mibanda skew positip lamun nilai panjang tail positip sarta skew negatip lamun nilai panjang tail negatip skewness standardized moment nu katilu dihartikeun ku nu mana mangrupa moment about the mean nu katilu sarta mangrupa simpangan baku skewness tina random variable x kadangkala ngalambangkeun skew x keur nilai sampel n sampel skewness nyaéta i xi n where xi mangrupa nilai ith jeung mangrupa mean lamun y nyaéta jumlah n independent variabel random dina distribusi nu sarua salaku x saterusna ditempokeun yén skew y skew x n sampel nu asalna tina populasi persamaan keur populasi skewness nyaéta biased estimator tina populasi skewness unbiased estimator skewness nyaéta dina téori probabilitas jeung statistika kurtosis hartina ukuran posisi puncak tina sebaran probabilitas nilai nyata ril variabel acak standardized moment kaopat dihartikeun salaku mu sigma nu mana mu mangrupa momen mean kaopat jeung sigma nyaéta simpangan baku hal ieu kadangkala dipaké keur ngartikeun kurtosis dina pagawéan saméméhna tapi teu dipaké dina definisi di dieu kurtosis leuwih ilahar dihartikeun ku mu sigma minus minus di tungtung persamaan éta nerangkeun yén koreksi dijieun keur ngajadikeun kurtosis sebaran normal sarua jeung nol alesan séjénna nembongkeun yén kurtosis mangrupa jumlah tina variabel random lamun y jumlah tina n independent variabel random sakabéh sebaranna sarua nyaéta x saterusna kurt y kurt x n sabalikna ieu rumus bakal leuwih pajuriwet lamun kurtosis dihartikeun ku mu sigma sebaran normal mibanda kurtosis sarua jeung nol sebaran nu mibanda nilai kurtosis sarua jeung nol disebut mesokurtic sebaran nu mibanda kurtosis positip disebut leptokurtic sarta lamun negatif disebut platykurtic keur nilai sampel n sampel kurtosis nyaéta sigma i xi minus mu nsigma minus nu mana xi nyaéta nilai ith jeung mu nyaéta mean dina kaayaan bagéan susunan sampel tina populasi sampel kurtosis di luhur mangrupa biased estimator ti populasi kurtosis unbiased estimator tina populasi kurtosis nyaéta dina matematik fungsi distribusi kumulatip disingkat cdf ngajelaskeun probability distribution ti sakabéh nilai real variabel acak x keur satiap réal number x cdf dirumuskeun ku nu mana sisi beulah katuhu ngagambarkeun probabilitas nu mana variabel acak x dicokot tina nilai nu kurang tina atawa sarua jeung x probabilitas x aya dina interval a b nyaéta f b minus f a lamun a x with probability pi p xi momen méan kth atawa kth central moment nilai réal variabel acak x nyaéta kuantitas e x minus e x k nu mana e mangrupa operator ekspektasi sababaraha variabel random teu mibanda mean dina kasus momen méan teu bisa dihartikeun momen méan kth salawasna dilambangkeun ku mu k keur continuous univariate probability distribution nu mibanda probability density function f x momen méan mu nyaéta kadangkala kacida gampangna keur koversi momen asli ka momen méan persamaan umum keur konversi momen asli orde nth ka momen méan nyaéta nu mana m mangrupa méan sebaran sarta momen asli dirumuskeun ku momen méan kahiji nyaéta nol momen méan kadua disebut varian biasa dilambangkeun ku sigma nu mana sigma ngawakilan simpangan baku momen méan katilu jeung kaopat ngartikeun standardized moment sacara berurutan dipaké keur ngartikeun skewness jeung kurtosis moment matematik cumulant frase tingkat kebebasan digunakeun dina cabang elmu anu béda nyaéta dina fisika jeung physical chemistry dina mechanical jeung aeronautical engineering sarta dina statistik tiluannana dihubungkeun sacara sajarah jeung ngaliwatan matematik nyaéta konsép dimensionality sanajan tiluanana teu identik dina fisika jeung kimia unggal mode mandiri tempat hiji partikel atawa sistim bisa gerak atawa ngarah disebut hiji darajat kabébasan dina statistik tingkat kabébasan nyaéta statistical parameter anu penting dina probability distribution contona dipaké dina sebaran chi kuadrat sebaran f sebaran t student jeung sebaran beta tempo uji kuadrat chi pearson jeung analisa varian keur informasi saterusna dina sebaran anu geus ilahar dipaké tingkat kabébasan ngan nyokot integer umumna kurang ti hiji sacara matematik diidinan keur ngabagi bagi tingkat kabébasan antukna meunang hasil itungan nu nyugemakeun komputasiat september penyéarah tiga fasa terkendali berdasarkan semikonduktor yang digunakan dan variasi tegangan keluarannya penyéarah tiga fasa dapat diklasifikasikan menjadi umumnya senikonduktor penyéarah terkendali menggunakan bahan semikonduktor berupa thyristor atau menggunakan thyristor dan dioda secara bersamaan berdasarkan bahan semikonduktar yang digunakan dan sistem kendalinnya penyéarah tiga fasa terkendali umumnya dapat dibédakan menjadi hal hal yang menjadi masalah dalam téhnik penyerahan antara lain adalah trafo penyéarahan gangguan gangguan tegangan lebih atau arus lebih yang membahayakan dioda thyristor keperluan daya buta untuk beban penyéarahan harmonisa yang timbul akibat gelombang non sinus sarta sirkit elektronik pengatur penyalaan skema penyéarah terkendali tiga fasa masing masing ditunjukkan pada gambar dibawah ini gb penyéarah terkendali a half wave rectifiers b full wave rectifiers semi controller c full wave rectifiers full controller gb gelombang tegangan dan arus penyéarah tiga fasa jenis full wave rectifier semi controller dalam aplikasinya sirkit sirkit penyéarahan biasanya dilengkapi dengan sirkit pengatur tambahan seperti pengatur tegangan pembatas arus dan lain lain sesuai dengan jenis pemakaiannya bidang gerak téhnik penyéarahan meliputi sistem sistem pengatur putaran mesin dc pada mesin cetak kertas tekstil mesin las dc pengisi baterai sampai pada pengatur tegangan konstan generator sinkron avr pada praktikum dipelajari lebih lanjut mengenai karakteristik system penyéarahan khususnya penyéarah tiga fasa gelombang penuh setengah terkendali tegangan keluaran penyéarah b ditunjukkan pada gb dan secara matematik dapat dijelaskan sebagai berikut pada grup komutasi t karena yang digunakan thyristor keluarannya tergantung pada sudut penyalaan sehingga keluarannya sedangkan pada grup kornutasi d karena menggunakan dioda maka keluarannya menjadi tegangan keluaran total pada beban adalah dengan mensubstitusikan dan diperoleh hidrogéologi hidro hartina cai jeung géologi ngartina élmu ngeunaan bumi nyaéta widang géologi nu nalungtik ngeunaan sebaran jeung gerak cai taneuh dina taneuh jeung batu di kerak bumi ilaharna dina akuifer watesan géohidrologi ogé ilahar dipaké keur ngagantina sababaraha bédana antara hidrogéologi jeung géohidrologi nyaéta ahli hidrologi atawa ahli rekayasa ngagunakeun élmu hidrologi kana géologi géohidrologi jeung ahli géologi maké élmu géologi kana hidrologi hidrogéologi hidrogéologi saperti élmu bumi séjén mangrupa pangawéruh antar disiplin hal nu hese keur mastikeun pakaitna kimia fisika biologi kaasup ogé hukum kana taneuh cai biosfir jeung kahirupan sosial pangaweuh ngeunaan pakaitna gerak cai taneuh jeung géologi kacida ruwetna cai taneuh teu salawasna ngalir di handapeun taneuh dumasar kana topografi permukaan tanah cai taneuh ngalir dumasar kana gradien tekanan ngalir ti gradien tekanan tinggi ke rendah salawasna nuturkeun celah jeung rongga dina pola aliranna keur nyaho sacara jéntré hal nu mangaruhan kana sistim multi komponen nu béda katempona salawasna merlukeun pangaweruh dina sababaraha widang elmu boh tingkat percobaan atawa teori bisa disebutkeun saterusna leuwih mangrupa bubuka tradisional panempo nu kurang kana métodeu jeung catetan ngeunaan hidrologi handapeun taneuh atawa hidrogéologi sederhana hidrologi tina basa yunani y hudr cai jeung logos élmu nyaéta élmu ngeunaan kajadian distribusi sarta pindahna cai dina di jero jeung di luhur marcapada siklus pindahna cai antara térasfir darat oséanosfir laut jeung atmosfir udara disebut daur hidrologi aya dua widang utama dina hidrologi kahiji hidrologi cai permukaan surface water hydrology nu museurkeun kana cai dina jeung luhureun taneuh conto tina hidrologi permukaan nyaéta banjir jeung kasaatan nu kadua nyaéta hidrologi cai taneuh atawa géohidrologi nu museurkeun kana distribusi jeung pindahna cai di handapeun taneuh contona cai taneuh groundwater hidrologi cai taneuh penting keur dipaké dina pasokan cai irigasi jeung rékayasa lingkungan catetan yén cai di laut dipisahkeun tina hidrologi sarta dipikawanoh dina istilah oséanografi sedengkeun cai di atmosfir leuwih diajarkeun dina météorologi kaasup dina hidrologi ogé élmu gerak cai sarta water borne constituents bahan bahan nu dibawa boh salaku nu leyur atawa dina fase nu misah a related facet of hydrology is the determination of statistical flow prediction in rivers and stréams this information is essential to design and evaluation of natural and man made channels bridge openings and dams stream gage u s géological survey terminology data have been collected and tabulated by the united states géological survey for many yéars and much of it is available online for analysis hidrologi jadi salah sahiji subyek panalungtingkan jeung rekayasa keur sababaraha milenia contona dina kira kira s m walungan nil dibendung keur naekkeun hasil tatanen di wewengkon nu tadina tandus kota mesopotamia ditangtayungan tina banjir ku tembok taneuh di jangkung saluran cai diwangun ku yunani kuno jeung romawi kuno sedengkeun sajarah china ngawangun irigasi jeung wangunan keur ngontrol banjir sinhale kuno ngagunakeun hidrologi keur ngawangun kompleks irigasi di sri lanka kuno dikenal salaku nu manggihkeun lobang klep nu bisa dipaké keur nyieun tempat panampungan cai nu gede saluran cai nu nepi ka kiwari masih kénéh dipake marcus vitruvius di mimiti abad s m ngagambarkeun téori filosofis siklus hidrologi hujan anu murag di gunung nyerep ka jero taneuh sarta nuju ka walungan sarta usum semi di wewengkon lengkob kalawan nyoko pendekatan anu leuwih ilmiah léonardo da vinci sarta bernard palissy sacara teuneung mere gambaran nu pas siklus hidrologi henteu nepi ka abad ka yén variabel hidrologi mimiti diukur pelopor élmu pangaweruh hidrologi modérn nyaéta pierre perrault edme mariotte jeung edmund halley kalawan ngukur curah hujan runoff sarta lega drainase perrault méré conto yén curah hujan éta téh mahi keur ngajelaskeun aliran ka walungan seine marriotte ngahijikeun kecepatan sarta penampang melintang sungai keur ngitung debit walungan seine halley némbongkeun yén penguapan ti laut mediterania nyaéta mahi keur ngajelaskeun ngocorna cai walungan ka laut cai taneuh mangrupa cai naon waé nu aya dina jero taneuh dina aquifer pori sela sela batu cadas salaku permafrost sarta babaseuh taneuh cai taneuh ngalir ka luhur sacara alami dina cinyusu nu kadang ngabentuk oasis atawa ranca sedengkeun ku urang biasana diala ku jalan nyieun sumur cai taneuh mangrupa reservoir alami jangka panjang dina daur cai sabalikna tina reservoir cai jangka pondok modél cai atmosfir jeung cai darat unimodal atawa skytran diusulkeun ku douglas malewicki keur hiji sistim kandaraan pribadi nu gancangna km h mph unggal mobil bakal maju dina luhureun rel ngagunakeun sistim magnet sistim magnetik levitasi mangrupa sistim inductrack pasip maké aturan halbach saperti nu diwangun ku ahli fisika william post di laboratorium lawrence livermore sistem rekayasa ieu leuwih nyaman aman sarta gampang dipaké utama keur sistim transportasi umum saperti mobil jeung beus hal nu istimewa tina unimodal nyaéta museurkeun kana harga nu murah tur efisien jaringan jalan utama dijieun tina waja lain tina semen beton iwal ti dina pondasina nu mangrupa hasil produksi masal transportasi séjén utamana mobil dina rel nu miring sarta sarta kurang efisien keur mobil nu dipaké pamakaéan magnetik levitasi dimaksudkeun keur ngurangan béaya perawatan unggal gerakan dina sistim ieu merlukeun material anu saeutik ku sabab itu disebutna tetapan padat kauntungan séjénna nyaéta saeutik gesekan halus sarta teu gandeng cai mangrupa hiji sanyawa kimiawi jeung molekul polar nu cair dina temperatur jeung tekenan baku standard temperature and pressure stp cai mibanda rumus kimiawi ho nu hartina hiji molekul cai diwangun ku dua atom hidrogén jeung hiji atom oksigén cai bisa dipanggihan di ampir sakabéh tempat di marcapada sarta dipikabutuh ku sadaya nu hirup kira beungeut marcapada katutupan ku cai cai geus kapanggih aya di sababaraha banda di tatasurya jeung di saluareunana dina rupa és pentingna cai pikeun kahirupan terestrial geus ngagiring kana panyangka yén ayana dina wujud cair di mana waé sagigireun di marcapada ieu bisa nyadiakeun habitat nu ngadukung pikeun kahirupan ékstraterestrial wujud padet cai dipikawanoh minangka és wujud gasna katelah uap cai atawa steam unit temperatur tadina darajat celsius ayeuna kélvin ditangtukeun dina kontéks titik tripel cai k c jeung pa temperatur jeung tekenan nalika cai padet cair jeung gas araya dina kaayaan kasatimbangan cai mintonkeun sababaraha paripolah nu anéh pisan kaasup kabentukna padetan cai nonkristalin glassy vitreous ice dina hawa luhureun k jeung tekenan luhureun mpa sakumpulan molekul cai ngalaman hiji kaayaan superkritis di mana guruntulan kawas cairan ngambang di antara fase kawas uap uap cai tiasa nyieun jadi lembap salah sahiji produk pikeun nyerap kelembapan atawa molekul cai di udara nyaeta awak cai bisa mangrupa sagara laut situ walungan curug kanal balong jeung sajabana tempo sumberdaya cai pikeun béja ngeunaan asupan cai bersih tempo ogé cilaut fresh water jeung underwater kandungan cai di marcapada kira jumlah asupan cai sadunya aya km mil nu kabagi mangrupa hiji ciri penting cai nyaéta sipat polarna s does not have hydrogen bonds and though it has twice the molecular weight of water it is a gas at room temperature the extra bonding between water molecules also gives liquid water a large specific heat capacity cai ogé mangrupa hiji pangleyur nu hadé alatan polaritasna sipat pangleyur cai kacida pentingna dina biologi sabab loba réaksi biokimiawi anu ngan bisa lumangsung dina kaayaan leyuran cai kayaning réaksi dina sitoplasma jeung na getih cai ogé dipaké dina angkutan molekul biologis nalika sanyawa ionik atawa polar asup kana cai mangka bakal dikurilingan ku molekul cai ukuran molekul cai nu cukup leutik ngamungkinkeun molekul molekul cai nyulusup sabudeureun hiji molekul solute sacara ngaluas bahan bahan ion jeung polar siga asam alkohol jeung garam téh gampang leyur dina cai sabalikna bahan bahan nonpolar siga lemak jeung minyak mah henteu molekul molekul nonpolar cicing babarengan dina cai ku sabab molekul cai gaduh tanaga nu leuwih kuat pikeun ngiket hiji jeung nu séjénna daripada ngiketan jeung molekul nonpolar liwat iketan van der waals hiji conto bahan ion nu bisa leyur téh garam dapur natrium klorida nacl dibagi kana na katoda jeung cl anoda masing masing dikurilingan ku molekul molekul cai jadina ion ion ieu bisa gampang diubah ti kristalna jadi leyuran hiji conto bahan non ion nu bisa leyur téh gula meja cai nyatukeun iketan dipolar hidrogen jeung kawasan dipolar molekul gula mangpukeun gula diubah kana bentuk leyuran beungkeut hidrogén nu kuat ngajadikeun cai mibanda kakohésifan nu luhur jeung konsékuénsina tegangan lakop ieu dibuktikeun lamun saeutik cai dicampurkeun jeung bahan teu leyur caina bakalan ngumpul dina wujud tétésan wujud ieu téh penting dina pangangkutan cai di jero xilem nyusuran batang dina tanaman iketan antarmolekul nu kuat nahan jeung nyatukeun jalur cai ngahindarkeun tegangan nu dipikasebab ku tarikan transpirasi cairan nu séjén nu miboga tegangan nu leuwih leutik gaduh kamungkinan besar pikeun rip ngabentuk ruangan hampa udara jeung ngajadikeun pembuluh xilem teu operatif cai murni sabenerna mangrupa insulator nu alus konduktor goréng nu hartina teu ngalirkeun listrik ku sabab cai boga sipat pangleyur hadé mimindengna cai téh ngandung solute nu leyur di jerona utamana uyah mun cai mibanda pangotor nu karitu nya jadi bisa listrik leuwih hadé sabab pangotor kayaning uyah ngandung ion bébas dina leyuran cai di mana listrik bisa ngalir cai bisa dibeulah jadi unsur unsur panyusunna hidrogén jeung oksigén ku jalan ngalirkeun arus prosés ieu disebut éléktrolisis molekul cai sacara alami peupeus jadi ion h jeung oh nu dibetot ka katoda jeung anoda na katoda dua ion h nyokot éléktron jadi gas h na anoda opat ion oh ngagabung sarta ngaleupaskeun gas o cai molekular jeung opat éléktron gas ngabulukbuk kana beungeut cai nu saterusna bisa dikumpulkeun sacara kimiawi cai téh amfotérik bisa meta minangka hiji asam atawa basa kadang istilah asam hidroksida dipaké nalika cai meta minangka asam dina hiji réaksi kimiawi dina ph nétral kadar ion hidroksida oh sarua jeung ion hidronium ho atawa ion hidrogén h mun kasatimbangan kaganggu leyuran jadi asam kadar ion hidronium leuwih luhur atawa basa kadar ion hidroksida leuwih luhur cai bisa meta minangka asam atawa basa dina hiji réaksi nurutkeun sistim brnsted lowry asam ditangtukeun minangka spésiés nu nyumbang proton ion h dina hiji réaksi sedengkeun alkali minangka nu narima proton nalika réaksi jeung asam nu leuwih kuat cai meta minangka alkali sarta bakal meta minangka asam mun réaksi jeung asam nu leuwih lemah pikeun conto cai bakal nampa hiji h ti hcl dina kasatimbangan di dieu cai meta minangka alkali ku jalan narima ion h asam nyumbangkeun ion h tah cai bisa milampah hal ieu kawas dina réaksi jeung naoh téorina cai murni ph na ari prakna cai murni hésé pisan dialana cai nu diantepkeun nembrak bakal nyerep karbon dioksida ngahasilkeun leyuran asam karbonat nu ph na kira kendall nilai ph dina cai nginum dikawasa ku industri pikeun nyumponan kisaran ph cai anu diidinan kusabab nilai cai tiasa nangtoskeun naha cai nginum eta sehat atanapi henteu salaku conto upami nilai ph cai nginum langkung ti cai basa cai nginum bakal nyayogikeun panyakit gastrointernal upami diinum sacara terus terusan asam dina burih gaduh ph nilai anu saé pikeun ngancurkeun sesa dahareun upami nilai ph robih kusabab konsumsi cai basa écés éta bakal nyababkeun masalah samentara éta upami ph cai nginum cai teuing cai asam éta ngagaduhan potensi pikeun ngarusak huntu bahkan nyababkeun kanker standar ph cai minum nu ditangtukeun ku peraturan menteri kesehatan nomor men kes per ix tentang syarat syarat dan pengawasan kualitas air tiap industri amdk pdam depot cai nginum kedah minuhan peraturan éta pikeun ngukur ph nilai cai industri nganggo ph meter air ph meter mangrupikeun alat ukur laboratorium pikeun ngukur nilai ph atanapi tingkat kaasaman larutan ph meter cai atawa tanah ph meter tanah rupa rupa gumantung kana kamampuan ph meter éta diantara kamampuan anu ditinga ku pangguna poténsial boh rumah tangga sareng industri nyaéta katepatan sareng résolusi pengukuran ngamurnikeun cai perlu pikeun rupa rupa kaperluan industri pon kitu ogé keur konsimsi manusa merlukeun cai nu teu loba teuing ngandung uyah atawa nu séjénna pangotor nu ilahar kapanggih di antarana bahan kimiawi atawa baktéri some solutes are acceptable and even desirable for perceived taste enhancement water that is suitable for drinking is termed potable water genep métode umum pikeun ngamurnikeun cai miceunan cai ngandung harti ngamomorékeun mangpaat cai dipaké pikeun nu teu perlu misalna ngagunakeun cai inumeun geus dimurnikeun pikeun tujuan séjén mikasebab cai jadi keuna polusi bisa jadi kasilapan pamakéan cai nu pangbesarna bukti yén pangotor téh jadi batesan pamakéan cai manéhna jadi pangotor dina hiji sumber cai teu dipikangaruh ku sabaraha untung si pangotorna rék kumaha oge dina sasabaraha kota kawas hong kong cai laut dipaké pikeun malidkeun piceunan dina toilet ku tujuan pikeun ngajimatkeun sumber sumber cai bérésih cai mangrupa salah sahiji tina opat unsur klasik babarengan jeung seuneu taneuh jeung hawa nu diajénan minangka ylem atawa unsur dasar mayapada water was considered cold and moist in the théory of the four bodily humours water was associated with phlegm cai ogé mangrupa salah sahiji ti opat unsur dina taoisme cina bareng jeung taneuh seuneu kai jeung logam cai geus dalit pisan jeung hirup kumbuh masarakat sunda ieu bisa kabukti dina pamakéan kecap cai pikeun méré ngaran unggal patempatan pirang pirang tempat nu aya di tatar sunda loba nu dimimtian ku kecap cai nu satuluyna diringkes jadi ci cai dianggap nyucikeun dina rupa rupa agama kayaning islam yahudi jeung sikh pikeun conto wudu dina islam jeung baptis di garéja kristen ngagunakeun cai bersih murni nya kitu ogé dina ngamandian mayit pikeun islam jeung yahudi para kimiawan sakapeung ngaheureuykeun cai minangka dihidrogén monoksida atawa dhmo ngaran kovalén sistimatis pikeun ieu molekul hususna dina parodi of chemical reséarch that call for this lethal chemical to be banned dina taun kota aliso viejo california ampir ngalarang cangkir foam satutasna katalungtik yén dhmo geus dipaké dina produksina tempo ngaran asam sistimatis pikeun cai nyéta asam hidroksida hydroxic acid atawa hydroxilic acid najan istilah ieu jarang dipaké sarupa jeung éta ngaran alkali sistimatis pikeun cai nyéta hidrogén hidroksida hydrogen hydroxide boh ngaran asam atawa alkali pikeun cai mémang aya sabab cai bisa meta minangka asam atawa alkali gumantung kakuatan asam atawa alkali lawan réaksina amfotér world water development report unesco wwdr tina world water assessment program nunjukkeun yén taun kahareup dunya bakal nyanghareupan an unprecedented lack of drinking water jumlah cai nu bisa aya pikeun masarakat ditaker nurun nepi ka nu jadi sabab nyaéta kontaminasi pamanasan global jeung masalah politis laporan ieu nunjukkeun ayana jurang dina kasadiaan cai ti m per jalma per taun di kuwait nepi ka m di guiana prancis najan kitu nagara beunghar kawas kuwait moal hésé dina ngayakeunana sababaraha rupa kaén kayaning anduk sacara husus dijieun pikeun nyerep cai sababaraha pakéan dijieun pikeun ngajaga tina cai conto jas hujan atawa pikeun digunakeun dina cai swimsuit paraméter statistik nyaéta paraméter indeks tina kulawarga sebaran probabiliti di antara kulawarga paraméterisasi distribusi nyaéta sebaran normal sebaran poisson sebaran binomial jeung sebaran eksponensial kulawarga sebaran normal mibanda dua paraméter nyaéta mean jeung varian lamun dina kasus husus sebaran dipikanyaho sacara pasti kulawarga sebaran chi kuadrat di bagéan séjén ngan mibanda hiji paraméter nyaéta tingkat kabébasan dina kaputusan statistik paraméter kadang kadang dicokot tina data nu teu ka observasi sarta dina ieu kasus statistikawan kudu narik kasimpulan dumasar kana observasi sebaran variabel random nurut kana sebaran probabiliti dina patarosan atawa leuwih pastina nangtukeun dumasar kana sampel random nu cokot tina populasi nu keur ditalungtik dina kaayaan séjén paramater bisa pasti sacara alami tina prosedur sampling atawa tipe prosedur statistik nu dipaké contona jumlah tingkat kabebasan dina tes chi kuadrat pearson tes pearson s chi kuadrat salah sahiji variasi tina tes chi kuadrat procedure statistik nu hasilna di evaluasi dumasar kana sebaran chi kuadrat tes ieu mimiti dipaluruh ku karl pearson dina matematik fungsi gamma nyaéta fungsi nu leuwih lega tina konsép faktorial kana wilangan kompleks lambang z dumasar ka adrien marie legendre lamun bagéan réal tina wilangan kompleks z positip mangka integral pasti konvergen ngagunakeun integral parsial bisa ditembongkeun yén sabab dina kaitan ieu ngakibatkeun yen keur sakabéh wilangan natural n ieu bisa dipaké keur ngalegaan z jadi fungsi meromorpik dihartikeun keur sakabar wilangan kompleks z ial z ku analisa kontinyu hal nu leuwih lega ilaharna dumasar salaku fungsi gamma notasi alternatip nu kadangkala dipaké nyaéta fungsi pi nu dina watesan fungsi gamma nyaéta kadangkala ogé manggihkeun nu mangrupa hiji fungsi sakabehna dihartikeun keur sakabéh wilangan kompleks yén z mangrupa sakabéh nu diperlukeun anu teu mibanda kutub mangka z teu mibanda nol bisa ogé nilai keur fungsi gamma dina non integer nyaéta fungsi gamma mibanda hiji kutub orde dina z n keuw sakabéh wilangan alami n sesana dibérékeun ku bentuk kakali fungsi gamma saterusna nyaéta valid keur sakabéh wilangan kompleks z nu lain integer non positip dina teori probabiliti jeung statistik sebaran eksponensial nyaéta sebaran probailiti kontinyu nu mibanda probability density function pdf nu mana mangrupa paraméter sebaran cumulative distribution function diberekeun ku nilai ekspektasi jeung simpangan baku variabel random eksponensial duaana nyaéta sarta varianna nyaéta sebaran eksponensial dipaké keur modél proses poisson nu mana kaayaanna obyek awal dina tetapan a bisa robah kana tetapan b nu mibanda konstanta probabiliti per satuan waktu waktu nu robah dina tetapan sabenerna dijelaskeun ku variabel random eksponensial nu mibanda paraméter sanajan kitu integral ti ka t dina f mangrupa probabiliti nu obyekna dina tetapan b nyaéta waktu t sebaran eksponensial bisa ditempo salaku lawan tina sebaran geometrik nu ngajelaskeun wilangan bernoulli trial penting keur prosés diskrit ka robahna tetapan beda jeung sebaran eksponensial nu ngajelaskeun waktu keur prosés kontinyu kana robahna tetapan conto variabel nu ngadeukeutan sebaran eksponensial nyaéta sipat penting tina sebaran eksponensial nyaéta kurang memori ieu hartina yén variabel random t kasebar eksponsial probabiliti kondisional nurut kana ieu hartina yén probabiliti kondisional yén perlu ngadagoan contona leuwih ti detik samemeh datang mimiti diberekeun yén waktu datang teu kajadian sanggeus detik teu beda tina probabiliti mimiti nu merlukeun waktu ngadagoan leuwih ti detik keur nu datang mimiti ieu sok salah harti ku siswa nu nyokot pangajaran probabiliti kanyataanna yén p t t p t lain hartina yén kajadian t sarta t hal nu bebas kasimpulanna memorlessness sebaran probabiliti waktu ngadagoan t salili datang mimiti hartina lain hartina ieu kudu bebas dua kajadian ieu heunteu bebas diberekeun variabel random y nu mibanda sebaran seragam dina interval variabel ngabogaam sebaran eksponensia nu mibanda paraméter hateup nyaéta bagéan pangluhurna tina imah nu nutupan wangunan hateup datar mindeng ditutupan ku tér jeung karihkil tur disadiakuen saluran keur nyalurkeun cihujan jeung salju hateup bentuk lianna diwangun pikeun ngucurkeun cai sacara alami kaasup di nagara séjén amerika utamana hateup imah téh sok dipulas maké tér bahanna hateup sorangan dijieun aya tina kai beusi galvanis batu aya ogé anu maké kenténg kadieunakeun hateup téh aya ogé anu ngagunakeun panel surya aya dua mangpaat sagigireun ngiuhan imah ogé bisa ngahasilkeun listrik pikeun kabutuhan rumah tangga hateup dina wangunan imah tradisional sunda mibanda ciri anu mandiri aya sababaraha ngaran hateup anu remen dipaké kayaning tipe hateup wuwungan éfék ukuran ngajelaskeun sabaraha gedé hubungan antara dua variabel informasi ieu penting dina panalungtikan ilmiah efek size bisa dipaké henteu ngan sakadar keur ngayahokeun naha panalungtikan aya efekna tapi ogé ukuran masing masing efek efek ukuran ogé ngabantu dina situasi praktis upamana keur nyieun kaputusan contona lamun mahluk jomantara turun ka dunya sabaraha lila waktu nu diperlukeun keur ngayakinkeun yen sacara rata rata lalaki leuwih jangkung ti awewe jawabanna pakait jeung efek ukuran dina béda jangkung antara awewe jeung lalaki lamun efek ukuranna gedé gampang keur nangtukeun yén lalaki leuwih jangkung lamun béda ukuranna leutik mangka perlu waktu sarta sampel nu leuwih loba keur mastikeun yén lalaki sacara rata rata leuwih jangkung tinimbang awewe konsép efek ukuran mucunghul ogé dina basa sapopoe upamana program keur ngurangan beurat awak nu ngabalukarkeun leungitna beurat pon dina hal ieu pon nunjukkeun efek ukuran conto séjénna yén program ngajar nu dipiharep bakal ningkatkeun hiji niley mata pangajaran naek ieu tingkatan disebut ogé efek ukuran tina program dina statistik inferensial efek ukuran nyaéta ukuran bédana kayakinan statistik efek ukuran nu digambarkeun ku n jeung nilai kritis alpa nangtukeun power dina tes hipotesa statistik dina meta analysis efek ukuran ilahar dipaké salaku ukuran nu bisa ngitung bédana panalungtikan sarta dikombinasikeun keur sakabéh kasus analisa korelasi péarson s r salah sahiji métodeu nu panglobana dipaké keur nangtukeun efek ukuran bisa dipaké waktu data mayeng atawa biner sabab kitu péarson r nyaéta bisa disebutkeun ukuran éfék anu pang serbaguna ieu téh ukuran éfék penting mimiti nu diwangun dina statistika sarta diwanohkeun ku karl péarson péarson s r bisa béda béda gedéna ti nepi ka kalawan némbongkeun hubungan négatif anu sampurna némbongkeun hubungan positif anu sampurna sarta enol anu henteu némbongkeun hubungan dua variabel hal séjénna mindeng dipaké keur ngukur hubungan dua variabel nyaéta kuadrat atawa r mindeng disebut r kuadrat atawa koefisien katangtuan nyaéta ukuran bagian varian dibagi sarua ku dua variabel sarta béda béda ti enol nepi ka cohen s d nyaéta pamarekanukuran éfék nu luyu pikeun digunakeun di konteks uji t d dihartikeun salaku béda antara dua mean dibagi ku simpangan baku keur dua méan eta mangka dina statistik skor standar z nyaéta kuantitas tak berdimensi nu asalna tina subtraksi sample mean tina individu skor atah sarta dibagi ku bédana simpangan baku nilai z ngagambarkeun lobana simpangan baku antara skor atah jeung méan nilai z negatip lamun skor atah sahandapeun méan positip lamun saluhureunna sebutan séjén keur skor standar nyaéta skor z prosés konversina kadangkala disebut standarisasi konversi ka skor standar bisa dijieun ku ngabandingkeun jeung ngombinasikeun ukuran skala contona nilai ujian dua siswa tina kelas nu béda bisa dibandingkeun ku konversi unggal skor siswa dumasar kana skor méan jeung simpangan baku manéhna di kelasna siswa nu mibanda skor standar pangluhurna nunjukkeun hal nu hadé tinimbang lamun skor kotorna handap lamun data dikombinasikeun atawa di skala elimanisasi standarisasi kajadian dina pemberat ku sabab bédana méan jeung simpangan baku ieu hal penting dina linear regression waktu data mangrupa sampel méan tinimbang observasi pribadi skor standar mangrupa loba dipaké keur data nu kasebar normal sanajan teu bisa disebutkeun yén urang teu merlukeun sarat dina ngagunakeun informasi ngeunaan data skewed standar skor ogé diperlukeun dina skor percentile rank sebaran normal dina statistik matematis variabel acak x mangrupa standarisasi dipaké dina populasi méan jeung simpangan baku téoritis nu mana mu e x mangrupa mean sarta sigma sup var x varian ti probability distribution x lamun variabel acak dina ieu kaayaan mangrupa sample mean mangka versi standarisasi nyaéta dina matematik fungsi nyaéta hiji hubungan saperti unggal unsur tina susunan mangrupa gabungan tina susunan unsur unik séjénna nu mungkin sarua konsép fungsi jadi dasar pikeun sababaraha widang matematik sarta sakabéh élmu kuantitatif watesan fungsi mapping map transformation sarta operator mangrupa hal nu ilaharna meh sarua dina probability theory jeung statistik covariance antara dua nilai real variabel random x jeung y nu mibanda nilai ekspektasi e x mu jeung e y nu dihartikeun ku ieu sarua jeung rumus di handap nu ilahar dipaké keur ngitung dina kaayaan nu sabenerna keur vektor kolom variabel random x jeung y mibanda nilai mu jeung nu sarta n jeung m komponen skalar kovarian dihartikeun jadi matrik ntimes m lamun x jeung y bebas mangka kovarian sarua jeung nol hal ieu sabab dina kaayaan bébas e xmiddot y e x middot e y sabalikna sanajan teu bener mungkin yén x sarta y teu bébas kovarian na masih kénéh nol lamun x jeung y nilai riil variabel random sarta c mangrupa konstanta konstanta di hal ieu hartina non random mangka nuturkeun kanyataan mangrupa akibat tina harti kovarian kecap kernel mibanda sababaraha harti dina matematik kadang pakait jeung hal séjén kadangkala heunteu di handap ieu sababaraha artikel ngeunaan kernel leuwih jéntré dina kernel algebra kernel of a function dina analisa tempo hiji operator integral t nu mindahkeun fungsi f kana fungsi tf dina rumus integral dina zootomi aya sababaraha istilah nu dipaké pikeun nunjukkeun lokasi organ jeung struktur lian dina awak sato bilateral istilah istilah ieu dibéréndélkeun sarta didadarkeun di dieu dina sababaraha kasus terminologi dina anatomi manusa béda jeung anatomi sacara umum baca di handap sababaraha wincikan ngeunaan anatomi manusa anu husus didadarkeun dina posisi anatomis sato sacara tipikal mibanda hiji tungtung nyaéta hulu jeung sungut dinu sabalikna mibanda bujur jeung buntut tungtung hulu disebut tungtung cranial tungtung buntut disebut tungtung caudal dina hulu aya rostral nu nunjukkeun arah ka hareup ayana dina irung sarta caudal masih dipaké keur nunjukkeun arah buntut sisi awak ilaharna nujul ka luhur ngalawan gaya gravitasi tina sisi dorsal dina sisi sabalikna sacara tipikal deukeut kana taneuh lamun leumpangna maké leungeun waktu ngojay atawa ngapung nyaéta sisi ventral contona dina vertebrate spine atawa nerve chord ayana dina sisi dorsal udder sapi dina sisi ventral sirip lumba lumba ayana dina sisi dorsal sisi kenca jeung katuhu kadangkala dina basa latin dexter katuhu jeung sinister kenca nunjukkeun arah nempo kana sato tur cara ngajéntrékeunna seratan kang ilén kardani ti milis kisunda panyakit b belik boson budeg bodo balelo balangah busiat bedegong jsb anu ku urang kulon mah disebut alzheimer atawa senile dementia téa nyaéta turuna kapinteran jeung fungsi mental ku sabab aya perobahan tina jaringan otak bisa ku lantaran sel otak anu murungkut pambuluh darah otak anu acak acakan atawa bisa ogé jarak antara sel otak ngaanggangan sabab kurangna substansi anu dipaké komunikasi antara sel sel otak panyakit ieu biasana nyerang ka jelema anu geus kolot katompernakeun babandinganana tina sapuluh rebu urang nu geus karolot bakal aya salapan urang anu keuna ku ieu panyakit lolobana mah karandapan ku awewe jaringan otak merlukeun zat anu disebut acetylcholine somatostatin p substance jeung eropinephrine kakurangan zat kasebut bakal ngakibatkeun nuruna fungsi mental atawa timbulna panyakit b pangaruh luar saperti kadaharan anu loba ngandung alumunium jeung mangan atawa infeksi tina sumsum tulang belakang bisa ogé ngalantarankeun timbulna ieu panyakit ciri ciri panyakit b kumaha mariksana lamun aya nu gering sarupa kitu biasana sirahna dipariksa make ct scan sinar x mri magnetic resonance imaging atawa ku eeg electroencephalography tina hasil pamariksaan bakal kapanggih karusakan naon anu karandapan ku otakna kumaha ngubaranana nya teuing atuh da tepi ka kiwari ogé can aya ubar anu tokcer keur ngilangkeun panyakit b aya ogé ubar iwal ukur ngajaga efek samping tina panyakit b sarupaning tacrine phosphatidyl choline anti psychotics serotonin carbamazepine anticonvulsant jsb kumaha ngurus jalma anu boga panyakit b géometri simpangan baku ngajelaskeun kumaha sumebarna data tina susunan average nu ditempo nyaéta geometric mean lamun méan tina susunan a a an dilambangkeun ku mu g maka géomteri simpangan baku nyaéta lamun géometri méan nyaéta saterusna dicokot dina bentuk natural logarithm dua sisi ngahasilkeun hasil logaritma mangrupa jumlah logaritma sabab kitu bisa ditempo yén mangrupa arithmetic mean tina susunan data saba kitu aritmetika simpangan baku tina susunan nu sarua bakal jadi koreksi aritmetika simpangan baku susunan ieu nunjukkeun hal nu bener ngan heunteu keur simpangan baku ngabuktikeun salahna itung kovarian dua susunan data ku cara di luhur hasil eksponensial nunjukkeun yén kovarian teu negatif nu taya alesan kovarian bisa jadi negatif hasil eksponensial dua sisi dina persamaan q e d géometri versi skor standar nyaéta lamun data géometri méan simpangan baku jeung skor z dipikanyaho maka raw score bisa di rekonstruksi ku géometri simpangan baku pakait jeung sebaran log normal sebaran log normal nyaéta sebaran normal hasil transformasi nilai logaritmik ku cara susunan transformasi logaritma sederhana bisa ditempo ten géometri simpangan baku mangrupa nilai eksponensial tina simpangan baku nilai transformasi log e g exp stdev ln a sabab kitu sampel data géometri méan jeung géometri simpangan baku ti populasi log géometric méan jeung géometric simpangan baku bisa dipaké keur nga estimasi confidence interval ku jalan arithmetic méan jeung simpangan baku nu digunakeun keur nga estimasi confidence interval dina sebaran normal keur diskusi sacara lengkep tempo di sebaran log normal geometric mean sebaran log normal natural logarithm dina sains rékayasa industri jeung statistik akurasi nyaéta tingkatkacocogan ukuran atawa lobana itungan kana nilai sabenerna nilai nu bener akurasi pakait raket jeung presisi disebut ogé bisa dijieun deui atawa diulang deui tingkat nu dina ukuran atawa itungan saterusna nembongkeun hasil nu sarua atawa ampir sarua hasil itungan atawa ukuran bisa akurat tapi teu présisi présisi tapi teu akurat atawa teu présisi jeung teu akurat hiji hasil disebut valid lamun akurat jeung presisi watesan nu pakait dina survey nyaéta kasalahan variabel acak dina panalungtikan sarta bias teu acak atawa akibat langsung nu disababkeun ku ayana hal nu teu pakait ku variabel mandiri akurasi nyaéta tingkat kadeukeutan sedengkeun présisi nyaéta tingkat kamampuh dijieun deui analogi dipaké di dieu keur nerangkeun béda antara akurasi jeung présisi nyaéta babandingan target anomali deret waktu nyaéta lobana deviasi deret waktu tina mean harti séjén nyaéta itungan keur sakabéh deret waktu contona keur unggal jam dina sapoe lamun siklus poe an tina sababaraha variabel dicokot salaku pangganti méan aritmetik indikator séjénna nyaéta locality ogé bisa dipaké saperti ogé median dina analisa sacara numerik dina atmospheric sciences annual cycle iklim biasana maké nilai méan conto nu kawentar dina anomali deret waktu atmosfer nyaéta indeks southern oscillation soi jeung indeks north atlantic oscillation soi nyaéta komponen atmosfer el nio sedengkeun nao mangrupa pangaruh penting keur weather di europe ku ayana modifikasi storm track nu datangna ti atlantik dina matematik sebaran binomial mangrupa probability distribution diskrit nu ngajelaskeun angka keberhasilan tina sekuen n independent percobaan enya heunteu unggal nu hasil mibanda probabiliti p saperti ogé hasil gagalna percobaan disebut ogé percobaan bernoulli atawa bernoulli trial sebaran binomial mangrupa dasar nu kawentar keur binomial test tina statistical significance conto tipikalna nyaéta populasi mangrupa positif hiv anjeun nyokot urang sacara acak kumaha cara yén anjeun meunang atawa leuwih hiv positip jumlah hiv positip nu dicokot ku anjeun mangrupa variabel random x nu nuturkeun sebaran binomial mibanda n sarta p hartina urang museurkeun kan probabiliti pr x sacara umum lamun variabel random x nuturkeun sebaran binomial mibanda paramater n sarta p dituliskeun x b n p probabiliti nu pasti sukses k dirumuskeun ku di mana mangrupa koéfisién binomial n milih k oge dilambangkeun ku c n k ti mana ngaran sebaran rumus bisa dipikaharti saperti kieu urang hayang k sukses pk sarta n k gagal p n k sanajan kitu sukses k bisa kajadian di mana waé di antara n percobaan sarta di mana c n k béda jalan kasebarna sukses k dina sekuen n percobaan lamun x b n p mangka nilai ekspektasi x nyaéta sarta varian nyaéta nilai nu leuwih siga atawa mode x dibérékeun ku integer panggedéna kurang atawa sarua jeung n p lamun m n p mangrupa interger sorangan mangka m sarta m duanana mangrupa mode lamun x b n p sarta y b m p mangrupa variabel binomial bébas mangka x y ogé mangrupa variabel binomial sebaranna nyaéta dua sebaran penting nu ngadeukeutan sebaran binomial nyaéta rumus keur bézier curves kailhaman ku sebaran binomial dina statistik pamakéan faktor bayes nyaéta hiji alternatif bayesian dina tés hipotésa statistik klasik ditangtukeun model pamilihan masalah nu kudu dipilih antara dua modél m jeung m dumasar kana vektor data x faktor bayes k ditangtukeun ku rumus hal ieu siga hiji tes babandingan likelihood sacara ilahar modél m jeung m bakal dijadikeun parameter ku parameter vektor jeung mangka k bakal ditangtukeun ku rumus nilai k hartina data nembongkeun yén m leuwih deukeut tinimbang m sarta sabalikna harold jeffreys méré skala keur ngajentrekeun k loba ahli statistik bayes nu ngagunakeun faktor bayes salaku bagéan dina nangtukeun pilihan aya ogé nu ngahijikeunna dina ngira ngira prior probability unggal modél sarta ngahijikeun loss function keur nyieun pilihan nu salah anggap urang mibanda hiji variabel acak nu bakal nembongkeun hasil atawa gagal nu dipikahayang nyieun hiji modél m nu kamungkinan hasilna nyaéta q sarta modél séjén m nu mana q bener bener teu dipikanyaho sarta nyokot prior distribution keur q nu mangrupa sebaran seragam dina conto nu dicokot nyaéta sarta manggihkeun hasil tur gagal likelihood na nyaéta babandingannya nyaéta nu mana sedeng lamun éta titik nujul kana m hal ieu teu sarua siga dina uji babandingan likelihood nu mana bakal kapanggih estimasi maximum likelihood keur q nyaéta sarta tina éta nilai mangka babandinganna nyaéta tur pasti nujul ka m uji hipotesa frequentist bakal ngahasilkan hasil nu leuwih dramatis anggap yén m bakal ditolak lamun tingkat kapercayaan saprak kamungkinan keur meunangkeun hasil atau leuwih tina sample lamun q is sarta dina dua buntut bakal digambarkeun nu leuwih ekstrim tinimbang nyaéta perlu dicatet yén leuwih ti simpangan baku jauh ti m nyaéta modél nu leuwih kompleks tinimbang m sabab mibanda paraméter bébas nu ngameunangkeun kana modél éta data leuwih raket kamampun faktor bayes dipaké keur ngitung alesan kunaon sababna bayesian inference geus dipaké geus nuluykeun téori kaputusan jeung kailaharan tina occam s razor ngurangan type i error dina tiori probabiliti jeung statistik sebaran weibull nyokot tina ngaran wallodi weibull nyaéta probability distribution kontinyu nu mibanda probability density function nu mana k nyaéta parameter bentuk jeung lambda nyaetra parameter skala sebaran fungsi kumulatip densiti dihartikeun ku sebaran eksponensial lamun k sarta sebaran rayleigh lamun k mangrupa dua kasus husus dina sebaran weibull sebaran weibull geus ilahar dipaké dina modél waktu sanggeus alat teknis gagal lamun laju gagalna alat nurun dumasar kana waktu mangka pilih k sarta tangtukeun densiti f nu naek ka arah maksimum sarta nurun salawasna pabrik salawasna nyadiakeun bentuk sarta skala paramater keur sebaran waktu hirup tina sababaraha alat sebaran weibull bisa ogé dipaké modél sebaran kecepatan angin di lokasi di bumi unggal lokasi dicirikeun ku sabagéan paraméter bentuk jeung skala nilai ekspektasi sarta simpangan baku tina variabel acak weibull bisa ditembongkeun dina watesan fungsi gamma dina statistik sebaran wishart ngaran keur ngahargaan ka john wishart salah sahiji kulawarga probability distribution keur nonnegative definite nilai matrix variabel random matriks random dihartikeun di handap ieu anggap dina hal ieu x nyaéta ptimes nilai vektor kolom variabel random vektor random nu mangrupa sebaran normal nu mana nilai ekspektasi nyaéta ptimes vektor kolom nu asup sakabéhna nol sarta varian nyaéta ptimes p matrik nonnegative definite v urang mibanda di mana unggal transpose matrik a dilambangkeun aprime saterusna tempo x xn mangrupa independent and identically distributed saterusna sebaran wishart nyaéta probability distribution tina matrik random ptimes p salah sahiji yén s mibanda sebaran probabiliti dituliskeun ku integer positip n mangrupa angka tingkat kabebasan lamun p jeung v mangka ieu sebaran mangrupa sebaran chi kuadrat sebaran wishart sering dipaké likelihood ratio test dina analisa multivariate statistik jaringan bayesian atawa jaringan kapercayaan bayesian nyaéta titik grafik siklus langsung nu ngagambarkeun variabél jeung busur nu ngagambarkeun hubungan bebas antar variabel lamun hiji busur ti titik a ka titik séjén b bisa disebutkeun yén a mangrupa indung ti b lamun hiji titik dipikanyaho nileyna mangka éta titik disebutna titik evidence hiji titik bisa ngagambarkeun rupa rupa variabel bisa mangrupa ukuran nu ditempo paraméter variabel laten atau hipotesa titik titik ieu henteu diwengku keur ngagambarkeun variable bebas ieu nu disebut bayesian dina jaringan bayes jaringan bayes ngagambarkeun distribusi gabungan keur sakabéh variabel nu digambarkeun ku titik titik dina grafik upamana variabel variabel ieu nyaéta x x n tur parents a jadi indung keur titik a mangka distribusi gabungan keur x nepi ka x n digambarkeun salaku hasil distribusi gabungan p x i parents x i keur i ti nepi ka n lamun x teu mibanda indung mangka distribusi probabilitas ieu disebut unconditional sedengkeun lamun sabalikna disebut conditional patarosan ngeunaan pakaitna variabel ieu bisa dijawab ku nalungtik grafikna hal ieu bisa nembongkeun yén taksiran grafik disebut d separation pakait jeung taksiran conditional independence lamun titik titik x jeung y mangrupa d separated ditandaan ku titik titik evidence husus mangka variabel variabel x jeung y mangrupa varibel bebas tina variabel variabel evidence sangkan hasil itungan numerik nembongkeun hasil nu hadé mangka hal nu penting nyaéta nangtukeun unggal titik indung keur x tina probabilitas distribusi x distribusi x bakal mibanda indung dina sababarah rupa sanajan kitu nu geus ilahar dipaké nyaéta distribusi diskrit atawa distribusi gauss keur nyederhanakeun itungan hasil tina usaha ieu nyaéta manggihkeun distribusi kondisi tina runtuyan runtuyan variabel kondisi dina nilai nu dipikanyaho keur sababaraha runtuyan séjén evidence jeung integral tina sakabéh variabel mangka jaringan bayes ieu bisa dianggap mekanisme otomatis nu diwangun tina bayes theorem keur hal hal nu leuwih ruwer jaringan bayes geus dipaké keur pangaweruh model dina gene regulatory network medicine rékayasa text analysis image processing jeung decision support system klasifikasi naive bayesian mangrupa métodeu klasifikasi probabiliti sederhana watesan nu leuwih jentre dina kaayaan modél probibiliti nyaéta independent feature model watesan naive bayes dumasar kana kanyataan yén modél probabiliti bisa diturunkeun ngagunakeun bayes theorem keur ngahargaan thomas bayes sarta pakait kacida jeung asumsi bébas nu teu kapanggih di alam nyata sabab kitu mangrupa sacara ngahaja naive gumantung kana katepatan pasti tina modél probiliti klasifikasi naive bayes bisa direntetkeun kacida efisien dina susunan supervised learning dina pamakéan praktis paraméter estimasi keur modél naive bayes maké métodeu maximum likelihood dina basa séjén hiji hal bisa digawekeun mibanda modél naive bayes bari teu nuturkeun bayesian probability atawa ngagunakeun unggal métodeu bayesian sacara abstrak modél probabiliti klasifikasi mangrupa modél kondisional dina kelas variabel terikat mibanda sajumlah leutik hasil atawa kelas kondisional dina sababaraha sipat variabel nepi ka masalahna lamun jumlah sipat badag atawa waktu sipat bisa dicokot tina nilai wilangan nu badag mangka dumasar kana modél dina tabel probabiliti mangrupa hal infeasible mangak kudu dirumuskeun duei modélna keur nyieun nu leuwih hadé ngangunakeun bayes theorem dituliskeun dina praktékna urang ngan museurkeun kana pembilang pembagi heunteu gumantung kana sarta nilai sipat dibérékeun mangka pembagi mangrupa konstanta pembilang sarua jeung modél joint probability nu bisa dituliskeun saperti di handap ngagunakeun pamakéan pengulangan tina harti conditional probability jeung saterusna kiwari asumsi naive kondisional bébas loba dipaké anggap unggal sipat mangrupa independent dina unggal sipat keur ieu hartina yen sarta modél gabungan ditembongkeun ku ieu hartina yén dina kaayaan asumsi bébas di luhur sebaran kondisional dina kelas variabel bisa ditembongkeun saperti kieu nu mana mangrupa faktor skala terikat ngan dina contona konstanta lamun nilai sipat variabel dipikanyaho modél dina bentuk ieu leuwih gamapang diurus ti saprak ieu faktor disebut kelas prior sarta sebaran probabiliti bébas lamun di dinya kelas classes sarta lamun modél keur bisa digambarkeun dina watesan paraméter mangka pakait jeung modél naive bayes mibanda paraméter k n r k dina prakték salawasna klasifikasi biner sarta bernoulli variable salaku sipat mangrupa hal umum sarta jumlah wilangan paraméter tina modél naive bayes nyaéta nu mana mangrupa wilangan sipat biner nu dipaké keur prediksi dina watesan supervised learning kahayang nga estimasi paraméter tina modél sebaran sabab asumsi sipat bébas éta cukup keur estimasi kelas prior jeung modél sipat kondisional bébas ku maké métodeu maximum likelihood bayesian inference atawa prosedur paraméter estimasi séjénna diskusi leuwih jentre diturunkeun tina sipat modél bébas nyaéta modél probabiliti naive bayes klasifikasi naive bayes ngombinasikeun ieu modél nu mibanda decision rule salah sahiji aturan nu umum keur nangtukeun hipotesa nu leuwih mungkin dipikanyaho salaku aturan kaputusan maksimum posterior atawa map klasifikasi pakait mangrupa fungsi nu dihartikeun saperti ékonométri sacara literatur hartina ukuran ekonomi mangrupa cabang tina ékonomi nu maké metoda statistik keur diajar sacara empiris téori ékonomi jeung nu pakait ekonometri mangrupa kombinasi tina matematika ékonomi statistik statistik ékonomi jeung tiori ékonomi ékonométri nyaéta élmu anu ngabahas masalah ukar ukur kaitan ékonomi ku kituna ékonométri nyaéta élmu anu ngawengku téori ékonomi matematika sarta statistika dina sahiji sistem anu buleud jadi hiji élmu anu mandiri sarta nu béda jeung élmu ékonomi matematika atawa statistika ékonométri dipaké minangka pakakas analisis ékonomi anu boga tujuan pikeun nguji benerna téorama téorama téori ékonomi anu mangrupa hubungan antarvariabel ékonomi jeung data émpiris téorama téorama anu mibanda sipat apriori dina élmu ékonomi dinyatakeun leuwih tiheula dina wangun matematika antukna bisa dipigawé ngujian téorama téorama kasebut wangun matematika téorama ékonomi ieu disebut modél jieunan modél ékonométri mangrupa salah sahiji sumbangan ékonométri sagigireun jieunan prédiksi ramalan atawa forecasting sarta jieunan sagala rupa kaputusan alternatif anu boga sipat kuantitatif antukna bisa ngagampangkeun para pangambil kaputusan pikeun nangtukeun pilihan salah sahiji bagian pangpentingna dina ékonométri nyaéta analisis régrési analisis ieu dipaké pikeun mikanyaho kaitan antara hiji variabel jeung variabel séjénna dumasar kana data anu dipaké ékonométri dibagi jadi tilu analisis nyaéta analisis dérét waktu time series antar bagian cross section sarta analisis data panel analisis dérét waktu ngécéskeun ngeunaan laku lampah hiji variabel dina sawatara waktu nu paturut turut béda jeung analisis antar bagian anu ngécéskeun kaitan antara sawatara wewengkon dina hiji waktu nu tangtu snapshot samentara éta analisis data panel ngagabungkeun data dérét waktu jeung data antar bagian padika kuantitatif dina élmu ékonomi sabenerna geus lila dimekarkeun saprak abad ka vilfredo pareto paris juli jenewa agustus boga sumbangan dina ngécéskeun distribusi panghasilan sarta pilihan individu ngaliwatan pendekatan matematika anu dumasar kana téori ékonomi sajaba ti pareto marie esprit léon walras ti perancis dina abad ka ngamekarkeun téori kasaimbangan umum anu ngécéskeun ngeunaan aliran barang jeung jasa dina perékonomian dina awal taun an ékonométri dimekarkeun minangka hiji cabang nu misah ti élmu ékonomi jan tinbergen ti walanda anu kiwari ngaranna diabadikan minangka salah sahiji institusi akademi di éropah tinbergen institute mangrupa salah saurang inohong utama anu ngamekarkeun élmu ieu ayeuna ékonométri geus mekar sakitu gancangna antukna réa jurnal ilmiah anu didédikasikeun pikeun élmu ieu kawas econometrica journal of econometrics journal of applied econometrics sarta journal of the operational research pamakéan ékonométri geus sakitu jembar ku kituna ampir kabéh jurnal tésis disertasi sarta skripsi dina élmu ékonomi maké ékonométri minangka salah sahiji pakakas anu dipaké samentara éta dina praktékna ékonométri utamana dipaké di bank séntral ku tim ékonomi pamaréntah pikeun nyieun parencanaan sarta analisis kawijakan ékonomi sarta ogé ku dunya usaha pikeun ngoptimalkeun unjuk gawé pausahaan sajaba dina widang monéter ékonométri ogé geus réa dipaké di sagala rupa widang ékonomi anu séjén sarta ogé bisnis sarta manajemén kawas mikroékonomi marketing sarta finance di indonésia panerapan ékonométri masih kawates sarta mekarna élmu ieu ngan dina lembaga universitas nu titangtu waé dua di antara ti saeutik akademisi dina widang ékonométri di indonésia nyaéta profesor insukindro ti universitas gadjah mada utamana berkah panerapan ékonométri pikeun ékonomi monéter sarta dr ari kuncoro ti universitas indonésia alatan pagawéanana dina widang mikroékonométri ékonomi dina statistik modél autoregressive moving average arma nyaéta aplikasi tipikal nu dipaké dina data deret waktu anggap urang boga dua deret waktu x x x jeung y y y deret x sacara konvensional teu bisa sacara pasti di prediksi ku pangaruh atawa parobahan y urang diharéokeun keur ngira ngira yt lamun modél prediksi ngan miboga watesan x modél disebut modél moving average ma lamun modél prediksi ngan miboga watesan y modél disebut modél autoregressive ar lamun prediski miboga duanana watesan boh x sarta y terms modél disebut modél autoregressive moving average arma lambang ma q hartina modél moving average mibanda watesan q modél ma q bisa dituliskeun keur sababraha koefisien q modél moving average modél mangrupa hal penting dina finite impulse response filter nu mibanda sawangan tambahan dina éta tempat lambang ar p hartina modél autoregressive mibanda watesa p modél ar p bisa dituliskeun keur sababaraha koefisien p modél autoregressive modél mangrupa hal penting dina infinite impulse response filter nu mibanda sawangan tambahan dina éta tempat lambang arma p q hartina modél mibanda watesan p autoregressive sarta watesan q moving average ieu modél mangrupa jumlah tina modél ar jeung ma kawengku kana yt dina nilai x atawa y saméméhna dianggap bakal linier iwal dina kasus husus lamun dependen nonlinéar modél sacara husus disebut nonlinear moving average nma nonlinear autoregressive nar atawa modél nonlinear autoregressive moving average narma modél autoregressive moving average modéls bisa digeneralisir maké cara séjén tempo ogé modél autoregressive conditional heteroskedasticity arch sarta modél autoregressive integrated moving average arima dina statistik sekuen atawa vektor tina variabel acak disebut heteroskedastic lamun variabel acak dina sekuen atawa vektor béda jeung varian lawanna disebut homoscedasticity di amérika umumna dieja homoscedastic hiji hal nu husus dina aturan ejaan amérika nu leuwih ilahar tinimbang ejaan inggris waktu maké tehnik variasi dina statistik saperti kuadrat leutik biasa ordinary léast square en jumlah ieu dianggap tipikal salah sahijina nyaéta watesan nu dijieun konstan nyaéta varian hal ieu bakal jadi bener lamun watesan observasi kasalahan asalna tina sebaran nu identik heteroskedasticity aka skewedness lawan homoskedasticity ngalawan asumsi ieu contona watesan kasalahan bisa robah atawa naek unggal observasi something that is often the case with cross sectional atawa ukuran deret waktu dina statistik jeung pamrosésan sinyal deret waktu nyaéta runtuyan titik data diukur dina nurunna waktu pamisah rohangan tina interval waktu nu sarua analisa deret waktu ngandung sababaraha metoda nu nyoba ngartikeun deret waktu salawasna dipikaharti dina kaayan teori titik data timana data datang kumaha nga generate na atawa keur nyieun ramalan prediksi prediksi deret waktu mangrupa model nu dipaké keur prediksi kajadian nu bakal datang dumasar kana kanyaho nu geus kaliwat keur prediksi titik data saméméh diukur conto ilahar nyaéta harga mimiti di pasar saham dumasar kana kajadian poé saméméhna modél keur deret waktu bisa mibanda sababara bentuk dua kelas nu penting nyaéta modél moving average ma jeung modél autoregressive ar dua kelas ieu bisa ditempo leuwih jéntré dina kaca ngeunaan autoregressive moving average models arma jejer ieu masih merlukeun tambahan nu leuwih jentre nerangkeun dina metoda gauss kuadrat pangleutikna atawa léast squares nyaéta téhnik optimasi matematik nu dipaké keur manggihkeun ragkep hade atawa best fit tina susunan data ku ngaminimalkeun bédama jumlah kuadrat disebut sesa antara fungsi rangkep jeung data ieu geus ilahar dipaké dina kurva rangkep loba masalah optimasi bisa ditembongkeun dina bentuk kuadrat leutik saperti dina ngaminimalkeun tanaga atawa ngamaksimalkeun entropi tempo régrési liniér sarta teorema gauss markov téorema gauss markov nyebutkeun yén éstimator kuadrat leutik mangrupa hal nu pang optimal na keur maké métodeu kuadrat leutik ilaharna maké fungsi f x nu mibanda sababaraha wilangan konstanta nu teu dipikanyaho contona f x mx b nu mana m sarta b teu dipikanyaho sarta panggihkeun nilai m jeung b ku ngaminimalkeun jumlah kuadrat sesa nyaéta jumlah dina watesan yi f xi mangka mibanda persamaan keur kurva y f x bentuk nu diperlukeun nyaéta rangkep panghadéna dina titik data xi yi keur fungsi linier f tempo kuadrat leutik linier dina statistik informasi fisher i theta nyaéta informasi variabel acak nu bisa diobservasi mawa kanyaho ngeunaan paraméter nu teu ka observasi theta nu gumantung kana probability distribution x mangrupa score varian sabab skor expectation nyaéta nol bisa dituliskeun salaku nu mana f mangrupa probability density function variabel random x informasi fisher saterusna mangrupa ekspektasi kuadrat tina skor variabel random mawa informasi fisher nu luhur nu ngakibatkeun nilai mutlak skor ogé jadi luhur inget yén skor ekspektasi nyaéta nol konsép ieu dipaké keur ngahargaan ka ahli genetis jeung statistikawan ronald fisher catetan yén informasi nu dihartikeun di luhur lain fungsi tina observasi sabagéan salaku variabel x geus mibanda average konsép informasi gampang dipaké keur ngabandingkeun dua métodeu observasi dina prosés random nu sarua informasi saperti nu geus dihartikeun di luhur bisa ditulis dina bentuk sarta saterusna log ekspektasi mangrupa turunan kadua ti x nu pakait jeung theta informasi saterusna geus katempo mangrupa ukuran kaseukeutan nu ngadukung kurva deukeut kana maximum likelihood estimate theta kurva dukungan nu kodol nu mibanda nilai minimum deet bakal mibanda turunan ekspektasi kadua nu lemah sarta saterusna informasi nu lemah sabalikna bentuk nu seukeut bakal mibanda nilai turunan kadua nu luhur sarta saterusna nilai informasi nu luhur informasi mangrupa tambahan dina hal ieu informasi dicokot tina dua eksperimen independent mangrupa jumlah tina éta informasi hal ieu ku sabab jumlah varian dua variabel random bébas mangrupa jumlah éta varian hal ieu nuturkeun yén informasi dina ukuran sampel random n nyaéta n kali dina ukuran hiji sampel lamun éta observasi bébas informasi ieu disaratkeun ku sufficient statistic nyaéta sarua jeung sampel x ieu geus katempo ku maké kritéria faktorisasi fisher keur kacukupan statistis lamun t x cukup keur theta mangka keur sababaraha fungsi g jeung h tempo sufficient statistic keur katerangan leuwih lengkep dina kanyataanna persamaan informasi nuturkeun bentuk nu mana ieu kasus sabab h x mangrupa theta bébas sarta harti keur informasi information dibérékeun di luhur leuwih umum lamun t t x mangrupa statistic mangka nu sarua lamun jeung lamun t mangrupa kacukupan statistik crameacute r rao inequality netepkeun yén informasi fisher bolak balik mangrupa water handap dina varian keur unggal unbiased estimator theta informasi dipiboga dina n bernoulli trial bébas nu unggal probabiliti sukses theta bisa diitung siga di handap ieu runduyannana a ngagambarkeun jumlah sukses b jumlah gagal sarta n a b mangrupa jumlah sakabéh percobaan garis kahiji sakadar ngahartikeun informasi kadua ngagunakeun kanyataan kandungan informasi dina kacukupan statistik saru jeung éta sampel sorangan garis katilu ngan perluasan watesan log jeung ngaleungitkeun konstant kaopat jeung kalima ngan prosés diferensiasi wrt theta kagenep ngagantikeun a jeung b ku ekspektasina sarta katujuh ngarupakaeun manipulasi aljabar hasil kabéhannana nyaéta bisa katempo yén dumasar kana ekspektasi saprak mangrupa varian bolak balik tian jumlah n bernoulli variabel random dina kasus paramete theta mangrupa nilai vektor informasi mangrupa harti positip tina matriks nu dihartikeun saméter dina paraméter ruang akibatna differential geometry dipaké dina ieu topik tempo fisher information metric fisher s exact test nyaéta tes statistical significance dipaké dina analisa categorical data dina waktu ukuran sample leutik istilah ieu dimimitian ku r a fisher tur mangrupa salah sahiji tina kelas tes pasti fisher ngarancang ieu tes dumasar kana pamanggihna muriel bristol nu nyebutkeun yén mampu nangtukeun mana nu diasupekun ti heula kana gelasna naha téh atawa susu tes dipaké keur nangtukeun siginifikan nu pakait antara dua variabel dina a x contingency table nilai p tina tes bisa diitung lamun wates tabel x geus dipastikeun upamana dina conto tes rasa teh bristol nyaho jumlah gelas dina unggal percobaan teh atawa susu nu mimiti diasupkeun tur mampuh keur nebak kalayan bener jumlahna dina unggal katagori saperti nu dijelakeun ku fisher hal ieu aya dina null hipotesa bébas nu dipaké dina distribusi hipergeometri keur itungan nu geus ditangtukeun dina tabel dina kaayaan sampel badag bisa digunakeun tes chi kuadrat dina statistik uji kuiper raket jeung uji kolmogorov smirnov nu geus leuwih ilahar dipaké atawa leuwih ilahar disebut uji k s sakumaha uji k s kuantitas d jeung d diitung nu nunjukkeun simpangan maksimum saluhureun jeung sahandapeun dua sebaran kumulatif nu keur dibandingkeun trik dina tes kuiper dipaké keur ngitung d d minangka tes statistik parobahan nu leutik ieu maké tes kuiper minangka sensitip dina buntut minangka median sarta maké invarian ieu dina transformasi nu méter tina variable mandiri uji anderson darling mangrupa uji séjén nu nyadiakeun sénsitivitas nu sawanda na buntut ing tail minangka médian tapi teu nyadiakeun invarians siklik dina statistik ka teusarua an cramér rao ngaran keur ngahargaan ka harald crameacute r jeung calyampudi radhakrishna rao ngagambarkeun wates luhur dina présisi éstimator statistis dumasar kana informasi fisher katangtuanna nyaéta informasi fisher bulak balik paraméter mangrupa wates handap variance paraméter éstimator unbiased dilambangkeun dina sababaraha kasus taya unbiased éstimator kapanggih dina wates handapna cramér rao inequality disebut ogé cramér rao bounds crb atawa cramér rao lower bounds crlb sabab dicokot tina wates handap variance anggap variabel random x mibanda probability density function f x theta di dieu t t x nyaéta statistic dipaké salaku estimator keur theta lamun v mangrupa score nyaéta mangka expectation v ditulikeun e v sarua jeung lamun urang nganggap covariance cov v t v sarta t urang mibanda cov v t e vt sabab ekspektasi v sarua jeung zero ngalegaan tina rumus ieu urang mibanda ieu bisa dilegaan ku ngagunakeun identitas sarta harti ekspektasi nu dibérékeun sanggeus nunda f x theta ayeuna lamun turunan ditukerkeun ku integral mangka ieu ngan sakadar turunan wrt theta tina ekspektasi t x atawa sabab t mangrupa unbiased ekspektasi na theta we are left with cauchy schwarz inequality nembongkeun yen mangka dina kasus ieu rm var t geq frac sosiologi nyaéta élmu ngeunaan aturan sosial sarta nu pakait jeung prosésna sarta ngabagi masyarakat lain ngan ukur salaku individu tapi anggota ti asosiasi golongan jeung institusi hiji harti buku ajar sosiologi nyaéta panggero éta ulikan ngeunaan kahirupan sosial manusa grup na masarakat sosiologi anu museurkeun kabiasaan urang salaku mahluk sosial sahingga médan sosiologis dipikaresep ti analisis kontak pondok antara anonim indipidu jadi jalan mun ulikan ngeunaan prosés sosial global sosiologi salaku disiplin anu mecenghul dina abad ka jadi hiji respon sanésna kana tantangan ti modernitas sakumaha dunya ieu jadi leuwih leutik sarta leuwih terpadu pangalaman rahayat dunya ieu beuki ngaleutikan jeung buyar ahli sosiologi ngaharepkeun teu ukur ngartos naon ngayakeun grup sosial babarengan tapi ogé pikeun ngembangkeun hiji ubar keur panawar racun pikeun disintegrasi sosial ayeuna ahli sosiologi panalungtikan makro struktur nu ngatur masarakat kayaning lomba atawa suku kelas sarta génder sarta lembaga sapertos salaku kulawarga prosés sosial nu ngawakilan simpangan tina atawa ngarecah struktur ieu kaasup kajahatan sarta cerai jeung mikro prosés kayaning interaksi interpersonal ahli sosiologi mindeng ngandelkeun metoda kuantitatif tina panalungtikan sosial pikeun ngajelaskeun pola badag dina hubungan sosial sarta guna ngamekarkeun modél nu bisa ngabantu ngaduga robah sosial na kumaha urang baris ngabales robah sosial dahan sejenna tina sosiologi yakin yén metoda kualitatif kayaning ngawawancara fokus diskusi grup na métode ethnograpi ngawenangkeun pikeun pamahaman hadé prosés sosial hiji taneuh tengah luyu éta duanana geus deukeut nu lawanna éta hasil tina pendekatan unggal tiasa eusian hasil tina deukeut lianna contona métodeukuantitatip bisa nerangkeun pola ageung atanapi umum sedengkeun deukeut kualitatif bisa mantuan ngartos kumaha individu ngartos atanapi ngabales éta parobahan sosiologi mangrupa ulikan nu kaitung anyar ti antara disiplin élmu sosial séjénna kayaning ékonomi élmu politik antropologi jeung psikologi istilah ieu dikedalkeun ku auguste comte nu miharep bisa ngahijikeun sakabéh ulikan ngeunaan umat manusa kaasup sajarah psikologi jeung ékonomi skéma sosiologis anjeunna pribadi nyirikeun kaayaan abad ka anjeunna percaya yén sadaya kahirupan manusa geus ngaliwatan hambalan hambalan sajarah nu sarua lamun salah sahiji bisa nangkep kamajuan ieu salah sahiji bisa nulis resep téh ngulang pikeun panyakit sosial dina tungtungna sosiologi teu ngaganti élmu sosial séjénna tapi sumping ka jadi sejen di antarana sareng neken tinangtu sorangan dina watesan matéri palajaran jeung métode dinten sosiologi ngulik umat manusa organisasi sarta lembaga sosial urang sakitu legana ku métodeu komparatif geus ngumpul utamana dina organisasi kompléks masarakat industri ahli sosiologi diajar rupa agung jejer pikeun meunang mangrupa ide nu saé tina lingkup jejer didatangan ka assosiasi sosiologis publikasi internasional nu mangrupa daptar jejer kayaning sepuh seni konflik angkatan bencana panalungtikan kahareupna kaséhatan hukum luang migrasi populasi ageman pariwisata awéwé di masyarakat gawé sarta loba deui nu sejénna asosiasi sosiologi amérika mangrupa daptar bagian ngawengku loba ti jejer anu sarua nu sejénna ogé sarua sociologists study a gréat variety of topics to get a good idéa of the range of topics visit the international sociological association s which lists topics such as aging arts armed conflict disasters futures reséarch héalth law leisure migration population religion tourism women in society work and many others the american sociological association s lists sections covering many of the same topics as well as others di handap ieu aya sababaraha wewengkon kasebut sarta jejer kalawan tumbu ka wikipedia diskusi wewengkon kasebut sarta jejer internét nyaéta dipikaresep pikeun ahli sosiologi di tilu pintonan sahenteuna salaku alat pikeun panalungtikan contona ku ngagunakeun kuesionér online tinimbang leuwih kertas salaku platform sawala tingali tumbu kaluar bagian handap sarta salaku topik panalungtikan sosiologi ti internét dina rasa panungtungan ngawengku analisis komunitas online misalna sakumaha kapanggih dina info grup komunitas maya jeung alam maya parobahan organisasi dikatalisan ngaliwatan média anyar kawas internét tur parobahan sosial nu badag di transformasi tina industri nepi ka masarakat informational atawa masarakat informasi métode metoda kuantitatif metoda kualitatif ethnograpi tempo daptar ahli sosiologi pikeun ahli sosiologi jeung ganda dina wikipédia ahli sosiologi kawentar kaasup auguste comte emile durkheim ferdinand toennies ferdinand tnnies georg simmel max weber c wright mills albion woodbury leutik charles horton cooley ibn khaldun pitirim sorokin vilfredo pareto robert e park karl mannheim talcott parsons robert k merton peter blau reinhard bendix norbert elias ralf dahrendorf john rex david lockwood erving goffman harold garfinkel sarta aom giddens karl marx bakal moal geus disebut dirina sosiolog tapi pamikiran na geus miboga hiji dampak gedé pisan dina téori sosiologi rujukan séjénna bisa kapanggih dina inohong ahli sosiologi bagian sahiji sociosite dina awal abad ahli sosiologi jeung psikolog anu dipigawé panalungtikan dina masyarakat non industri nyumbang ka ngembangkeun antropologi ieu kudu dicatet kitu éta antropolog ogé dipigawé panalungtikan dina masyarakat industri dinten sosiologi jeung antropologi anu hadé kontras nurutkeun masalah téori béda jeung métode tinimbang obyék pangajaran sosiologi boga sababaraha tumbu kalayan psikologi sosial tapi urut anu leuwih museurkeun struktur sosial jeung engké dina paripolah sosial bédana kudu dilakukeun antara ieu sarta studi forensik dina disiplin ieu utamana mana anatomi anu aub ieu studi dimungkinkeun bisa jadi hadé ngaranna jadi psikologi forensik téori sosial téh bedana dilarapkeun kana karya dianggap luar ti sosiologi di antara ahli sosiologi anu modél karya maranéhanana dina élmu suksés fisika atawa kimia tiori sosial bisa jadi dilarapkeun ka sadaya karya dihasilkeun luar tina métode ilmiah dina kontradiksi ka sosiologi téori anu geus neuleu diuji sanajan kitu modél élmu alam geus pernah lengkep sosiologi predominasi atawa geus aya kantos teuing konsensus sanajan antara panganut modél nu salaku naon bakal mangrupa bukti valid atawa malah unit ditangtoskeun analisis akibatna nu bedana antara sosiologi jeung téori sosial geus salawasna geus leuwih réflektif tur ka klasifikasi ti téori didadarkeun salaku milik salah atawa lianna loba ahli téori resep kana ngajelaskeun dirina salaku théorists sosial sabab kritis masarakat sosiologis atanapi teu dilatih sakumaha ahli sosiologi marxist theory critical theory post colonial theory feminist theory structuralist theory post structuralist theory queer theory postmodern theory sarta téori séjén meureun nu teu kasebut geus sagala di kali geus dianggap luar tina sosiologi jeung geus disebut téori sosial sanajan kitu sakumaha sakabéh téori ieu geus angkat ka sababaraha ku sosiologi distingsi dijieun kirang sering tempo ogé public affairs ngawengku kabéh watesan kaasup public policy saperti ogé public administration duanana raket pakait sarta ngagambarkeun kaayaan political science ogé economics diskusi kawijakan publik mangrupa hal umum jeung milukeun partisan sarta urang nganggap yén partisipan dina diskusi kawijakan publik mibanda pandangan husus nu nempo leuwih jéntré dina diskusi public affairs di bagéan séjén umumna ngaku bakal jadi non partisan hal ieu museurkuen kana métodeu adminitrasi publik saperti nu geus kagambarkeun dina conto sajarah public affairs bisa dihartikeun ku manajemen lembaga nu pakait jeung kauntungan jeremy kane co founder of eppa pan européan public affairs advisers social activism kaasup kagiatan nu kawentar sarta commentary dina public affairs jejer dina topik public affairs matematika mindeng pisan ngagunakeunsakumpulan lambang pikeun éksprési matematisna pikeun nu icikibung dina widang matematik mah moal kukumaha tapi pikeun nu arang nempo sigana kudu mindeng ngapalkeun di handap ieu dibéréndélkeun rupa rupa lambang matematis katut ngarana éjahanana jeung saeutik dadaranana catetan mun sababaraha lambang teu némbongan sakumaha mistina panyaksrak anjeun can sagemblengna ngalarapkeun html character entities atawa anjeun kudu nginstal aksara tambahan anjeun bisa mariksa panyaksrak anjeun di dina biostatistik atawa statistik prikologis organisme naon baé sato atawa tutuwuhan nu rék ditengetan atawa nu geus ditengetan téh kuurang disebutna subjék panalungtikan ing research subject dina panalungtikan survéy jeung jajal pamanggih subjékna mindeng disebut salaku réspondén dina panalungtikan nu maké subjék manusa hiji jejer nu kalintang penting nyaéta ayana informed consent and human subject protection aya loba tungtunan nu sadayana pikeun mastikeun yén subjék kalawan jéntré geus dipasihan terang kumaha jadina éta panalungtikan partisipasina akibat akibat nu bisa kajadian yén aranjeunna tiasa kaluar iraha baé tanpa konsékuénsi naon naon ka saha mun rek nanya jsb sadaya panalungtikan nu ngajeujeutkeun subjék manusa kudu ngawengku sababaraha aspék panyalindungan subjék manusa téori kaputusan nyaéta widang antar disiplin elmu pakait sarta mindeng dipaké ku praktisi dina widang matematik statistik ekonomi filosofi manajemen sarta psikologi téori ieu museur kana kaputusan optimal nu bakal dipaké dina kaayaan nu husus dina statistik histogram nyaéta tampilan grafis tina tabulasi frékuénsi dina hal ieu histogram nyaéta versi grafis tina tabel nu nembongkeun babandingan kasus kana sababaraha atawa lobana kategori husus kategori ieu ilahar mangrupa hal nu husus saperti taya interval nu tumpang tindih dina sababaraha variabel aya dua cara keur nembongkeun tabel nu sarua sarta dua rupa histogram saperti ditembongkeun di handap ieu hiji nemobongkeun jumlah kasus per satuan interval mangka legana wewengkon di handapeun kurva sarua jeung jumlah sakabéh kasus nu séjénna nembongkeun jumlah kasus per satuan interval dibagi ku total jumlah kasus mangka legana wewengkon di handapeun kurva sarua jeung dina conto ieu data nu dipaké dikumpulkeun ku biro sensus amérika nyaéta data waktu nu diperlukeun keur indit gawe sensus table sensus nyatet yén aya juta urang digawe di luar imahna nu di sensus nyebutkeun sabaraha lila waktu nu diperlukeun nepi ka tempat gawe hasilna dibagi kana lima bagéan nyaéta kurang ti menit leuwih ti menit kurang ti sapuluh menit leuwih ti sapuluh menit kurang ti menit jeung saterusna tabel di handap nembongkeun hasil sensus dina rebuan upamana hartina data nu aya dina tabel di luhur digambarkeun sacara grafik dina gambar di handap ieu aréa unggal bar sarua jeung sakabéh nu di sensus dina éta kategori mangka sakabéh legana bar sarua jeung jumlah nu disurvey juta aya nu matak kataji dina éta diagram nyaéta naekna sacara ngadadak dina kategori nepi ka menit bentukna saperti artefak satengah jam mangrupa waktu ukuran ilahar mangka nu disensus ngarepkeun waktu indit gawena kurang ti atawa leuwih leutik ti menit bisa ogé méré jawaban ampir menit histogram waktu indit gawe sensus amérika legana sahandapeun kurva sarua jeung lobana kasus ayeuna data nu sarua digambarkeun ku cara nu béda aréa unggal bar sarua jeung babandingan nu disurvey tina nu sakabéh disurvey aya dina kategori ieu mangka total legana bar sarua jeung tabel di luhur digambarkeun sacara grafis dina gambar di handap gambar kadua béda jeung gambar mimiti ngan dina skala nangtung gambar ieu bisa dipaké gumantung kana kaperluan histogram lamun jumlah absolut penting mangka bentuk mimiti leuwih hadé dipaké sarta bentuk kadua leuwih hadé dipaké lamun babandingan leuwih penting histogram waktu indit gawe sensus legana handapeun kurva sarua jeung kalibrasi dina statistik nyaéta sabalikna tina prosés régrési masalah kalibrasi nyaéta digunakeunana data nu dipikanyaho dina hubungan observasi antara variabel terikat jeung variabel bébas keur nyieun estimasi nilai variabel bébas séjénna tina observasi anyar dina variabel terikat salah sahiji contona nyaéta dina nangtukeun umur saperti maké buleudan kai keur dendrokronologi atawa karbon keur nangtukeun umur make radiometrik panalungtikan ieu dumasar kana umur tina obyek nu ditangtukeun umurna tinimbang hal séjén sarta dipaké dina métodeu keur estimasi umur dumasar kana observasi anyar masalah dina maké ieu kalibrasi nyaéta perlu modél keur ngahubungkeun umur nu diobservasi keur ngaminimalkeun kasalahan dina observasi atawa ngaminimalkeun kasalahan dina nangtukeun umur dua cara pamarekanbakal méré hasil nu béda sarta ieu béda bakal ngagedéan lamun maké dipaké keur ekstrapolasi dina sababaraha jauh tina hasil nu dipikanyaho statistikawan nu ngamimitian mikirkeun métodeu keur désain percobaan nyaéta sir ronald a fisher anjeunna ngajelaskeun kumaha tes hypothesis hiji wanoja ngabédakan mana nu mimiti diasupkeun kana cangkir antara susu jeung gula katempona siga hal nu sapele cara anjeunna keur ngagambarkeun ide penting dina désain percobaan désain percobaan diwangun dumasar kana analisis varian kumpulan modél nu varianna diobservasi dibagi bagi kana sababaraha komponen dumasar kana faktor nu béda saperti diestimasi jeung atawa di tes pangwangunan téori modél liniér nuturkeun sarta ngaleuwihan kasus nu ditalungktik saméméhna kiwari uraian téori nu leuwih jéntré dina aljabar abstrak jeung kombinatorika baca ogé ngarencanakeun panalungtikan statistik ndash survey sampling ndash variabel indepénden ndash variabel depénden ladislaus josephovich bortkiewicz agustus juli nyaéta salah saurang russian economist jeung statistician katurunan polish bortkiewicz lahir st petersburg imperial russia ayeuna russia sarta tamat sarjana hukum dina taun taun manéhna ngaluarkeun buku ngeunaan poisson distribution judulna the law of small numbers dina tiori probabiliti jeung statistik korelasi disebut ogé koefisien korelasi nyaéta ukuran numerik ngeunaan kuatna hubungan linier antara dua variabel acak dina pamakéan statistik nu ilahar korelas atawa ko relasi nujul kana pakaitna dua variabel bebéas dina hal nu leuwih lega aya sababaraha koefisien ukuran tingkat pakait nu dicokot tina data alam atawa data asli gedéna béda korelasi dipaké keur kaayaan nu béda nu panghadéna nyaéta korefisien korelasi produk momen pearson nu ditangtukeun ku cara ngabagi kovarian dua variabel ku hasil kali simpangan bakuna korelasi mimiti diwanohkeun ku francis galton korelasi rho xy antara dua variabel acak x and y jeung nilai ekspektasi mu x jeung mu y sarta simpangan baku sigma x jeung sigma y dihartikeun dina matematik sebaran seragam nyaéta probability distribution sederhana sebaran bisa discrete atawa continuous dina kasus diskrit bisa di karakterisasi ku nyebutkeun yén sakabéh nilai sarua kamungkinanna dina kasus kontinyu yén sakabéh panjang interval nu sarua mibanda kamungkinan nu sarua variabel random nu mibanda unggal nilai n nu mungkin x x xn mibanda kamungkinan nu sarua dina sebaran seragam diskrit saterusna kamungkinan keur unggal hasil xi nyaéta n conto gampang dina sebaran seragam diskrit nyaéta ngalungkeun dadu nilai nu mungkin x nyaéta dina unggal alungan kamungkinan salah sahiji nilai muncul nyaéta dina kasus nilai variabel random nu mibanda sebaran normal mangrupa riil ngamungkinkeun keur ngagambarkeun fungsi kumulatif sebaran dina watesan degenarate sebaran nyaéta nu mana héavyside step function theta x mangrupa cdf tina degenerate sebaran dina x dina kasus kontinyu sebaran seragam disebut ogé sebaran bujursangkar sabab bentuk tina fungsi densiti probabiliti tempo di handap hal ieu di paraméterisasi ku nilai pangleutikna jeung panggedéna tina kaseragaman sebaran random variable nu dicokot nyaéta a jeung b probability density function sebaran seragam nyaéta sarta cumulative distribution function nyaéta grapik pungsi densiti probabiliti keur sebaran seragam siga di handap ieu keur random variable nu nuturkeun sebaran ieu nilai ekspektasi nyaéta a b sarta simpangan baku nyaéta b a radic sebaran ieu bisa dipaké keur susunan nu leuwih kompleks tinimbang interval lamun s mangrupa susunan borel positip ukuran terhingga sebaran probabiliti seragam dina s bisa dihusukeun ku nyebutkeun yén pdf nyaéta nol diluar s sarta sacara angger sarua jeung k dina s nu mana k ukuran lebesgue tina s standard sebaran seragam nyaéta sebaran seragam kontinyu nu mibanda susunan nilai a jeung b nyaéta jeung mangka nilai variabel random ngan antara jeung waktu digawe maké probabiliti karasa mangpaatna keur nga run percobaan saperi dina simulasi komputer loba programming language nu mibanda kamampuan keur nyaruakeun pseudo random numbers nu epektip kasebar dumasar kana standar sebaran seragam lamun u mangrupa nilai sampel tina standar sebaran seragam mangka nilai a b a u nuturkeun sebaran seragam nu di paraméterisasi ku a jeung b saperti nu dijelaskeun di luhur transpromasi séjénna bisa digunakeun keur nyaruakeun sebaran statistik séjénna tina sebaran seragam tempo pamakean di handap dina statistik lamun p value dipaké salaku tes statistik keur null hypothesis sederhana jeung sebaran test statistik kontinyu mangka tes statistik bakal kasebar seragam antara jeung lamun null hypothesis bener sanajan sebaran seragam teu ilahar kapanggih di alam sabagéanna bisa dipaké keur sampling tina sebaran acak métodeu nu geus ilahar nyaéta inverse transform sampling method nu maké cumulative distribution function cdf tina target variabel random métodeu ieu kacida ngabantu dina pagawéan tioritis saprak simulasi maké métodeu ieu merlukeun inverting cdf tina variabel target métodeu alternatipna geus dibagi keur kasus nu mana cdf teu dipikanyaho dina bentuk raket salah sahiji métodeu na nyaéta rejection sampling sebaran normal mangrupa conto penting mangsa métodeu inverse transform teu episien sanajan kitu éta mangrupa métodeu eksak box muller transformation nu maké inverse transform keur konversi dua random variable seragam bébas ka dua sebaran normal random variabel bébas jejer ieu ngagambarkeun tiori central limit ngaliwatan conto keur penghitungan bisa diitung sacara gancang ku leungeun dina kertas teu saperti conto intesip dina jejer gambaran dina teorema central limit anggap sebaran probabiliti variabel random x beuratna sarua dina jeung fungsi probabiliti massa tina variabel random x digambarkeun ku katembong jelas teu siga kurva bentuk bel ayeuna tempo jumlah dua kopi an x bébas fungsi probabiliti massa tina jumlah ieu digambarkeun ku ieu ogé can katembong leuwih siga tina kurva bentuk bell tapi saperti bentuk bel sarta teu saperti fungsi probabiliti massa x éta sorangan leuwih luhur dibagian tengah tinimbang di dua sisina ayeuna tempo jumlah tilu kopian bébas ieu random variabel fungsi probabiliti tina jumlah ieu digambarkeun ku ieu heunteu ngan leuwih gedé di tengah tinimbang dua sisina tapi pindah ka arah tengah ti sisi nu séjén miring nu mimiti naek sarta saterusna turun siga kurva bentuk bel urang bisa ngitung tingkatna tina susnan kana kurva bentuk bel siga di handap ieu tempo sakumaha raket hal ieu ngadeukeutan kana normal ieu bisa ditempo tina nilai ekspektasi y x x x nyaéta sarta simpangan baku y mangrupa akar kuadrat saprak y le kateusaruaan lemah lamun jeung lamun y mbox pr y leq diberekeun dua sebaran gabungan variabel random x jeung y sebaran kondisional probabiliti of y given x written y x is the probability distribution of y when x is known to be a particular value for discrete random variables the conditional probability mass function can be written as p y y x x from the definition of conditional probability this is similarly for continuous random variables the conditional probability density function can be written as py x y x and this is where px y x y gives the joint distribution of x and y while px x gives the marginal distribution for x the concept of the conditional distribution of a continuous random variable is not as intuitive as it might seem borel s paradox shows that conditional probability density functions need not be invariant under coordinate transformations if for discrete random variables p y y x x p y y for all x and y or for continuous random variables py x y x py y for all x and y then y is said to be independent of x and this implies that x is also independent of y seen as a function of y for given x p y y x x is a probability and so the sum over all y or integral if it is a density is seen as a function of x for given y it is a likelihood so that the sum over all x need not be dina statistik proses kontrol kontrol chart disebut ogé shewhart chart atawa chart prosés paripolah nyaéta alat nu dipaké di proses pabrik atawa bisnis keur nangtukeun aya dina statistical control atawa henteu lamun chart nembongkeun yén prosés nu ditempo aya di luar control mangka pola nu aya mantuan keur nangtukeun sumberna variasi keur ngurangan kasalahan nu aya tur malikeun deui kana kaayaan nu bisa dikontrol kontrol chart mangrupa hal nu husus tina run chart kontrol chart salah sahiji tina tujuh alat dasar kontrol kualitas nu maké histogram pareto chart check sheet cause and effect diagram flowchart sarta scatter diagram tempo watesan manajemen kualitas kontrol chart geus dipaké ku walter a shewhart basa digawe di laboratorium bell dina taun teknisi perusahaan geus ngagunakeun keur naekeun kapercayaan sistim transmisi telepon sabab amplifier jeung alat séjén dikubur di taneuh parusahaan hayang ngurangan kajadian kasalahan jeung ngoméan dina maranehna geus ngagunakeun hal nu penting keur ngurangan varian dina prosés produksi sanajan kitu maranehna ngagunakeun keur ngapaskeun prosés nu lumangsung terus dina usaha lain keur naekuen variasi jeung nurunkeun kualitas pasualan rangka shewhart dina watesan variasi common and special causes jeung dina may nulis catetan internal pikeun ngawanohkeun kontrol chart salaku alat keur ngabédakeun antara dua pingpinan dr shewhart géorge edwards nyebutkeun dr shewhart nyiapkeun catetan leutik nu ngan salembar panjangna ngeunaan sapertilu kaca ngajelaskeun diagram nu sederhana nu kiwari bisa disebutkeun salaku skema kontrol ieu diagram dimimitian tur dituluykeun ku tulisan nu pondok sakabehna ngarupakeun prinsip penting tur anggpan nu kiwari sibuet kontrol proses kualitas shewhart negeskeun yén perluna prosés produksi ditangtukeun dina statistical control nu mana ngan sakadar variasi sabab ilahar diaping dina kontrol mangrupa hal nu penting keur ngaramalkeun hasil produksi nu bakal datang jeung ngatur prosés sacara ekonomi dr shewhart nyieun dasar keur kontrol chart tur konsép nangtukeun statistik kontrol dumasar kana rancangan percobaan nu taliti sedengkeun dr shewhart ngagambarkeun téori matematika murni manéhna ngarti data tina prosés fisik teu pernah ngahasilkeun kurva sebaran normal gaussian distribution nu ilahar disebut ogé bell curve manéhna manggih yén variasi nu ditempo dina data produksi teu salawasna mobanda sifat nu sarua dina gerak partikel alami partikel brownian motion dr shewhart nyimpulkeun yén unggal prosés nembongkeun variasi sababaraha prosés nembongkeun dikontrol ku variasi mangrupa hal nu alami dina prosés sedengkeun nu séjénna teu ka kontrol ku variasi nu aya salila prosés ku sabab sistimna dina taun atawa inovasi shewhart ditalungtik kalayan taliti ku w edwards deming saterusna digawe di fasilitas hawthorne deming saterusna digawe di departemen pertanian amerika sarta jadi pengarah matematika keur badan sensus amerika dina satengah abad saterusna deming jadi kawentar tur ahli dina pagawéan shewhart sanggeus ngéléhkeun jepang di tungtung perang dunya kadua deming jadi konsultan statistik keur supreme commander of the allied powers saterusna loba pakait jeung gaya hirup loba jepang sarta karirna lila salaku konsultan industri di ditu nyebarkeun pangaweruh shewhart jeung ngagunakeun kontrol chart dipaké di industri manufaktur jepang antara jeung leuwih bihari dipaké tur diwangun kontrol chart dina tradisi shewhart deming diteruskeun ku donald j wheeler grafik kadali kawangun ku grafik ogé mibanda tampilan séjén kaasup lamun prosés dina kadali loba titik bakal diplot dina wates kadali aya panempo diluar wates atawa dina pola sistimatik jadi tanda mimiti ayana parobahan sarta kudu tarapti kana nu teu sarimbag sumber variasi disebutna pasualan husus naekna variasi hartina naekna beaya grafik kadali mere tanda ayana hal ieu nu saterusna merlukeun panalungtikan cateta dina praktis méan prosés dina watesan panjang sarta sabab garis tengah bisa teu pasti pas kana nilai idéal atawa target karakter kualtias sabab alat sederhana teu bisa ngadalikeun prosés keur ngahasilkeun produk nu diharepkeun atawa sabab mahal kacida lamun dipaké kana prosés prosés keur target nu dipihayang grafik kadali ngawenangkeun watesan husus sabab nujul kana naon nu dipikahayang dina éta prosés upamana operator mesin nu museurkeun kana tampilan husus waktu ngagawekeun nu dipesen keur ngajaga sasaeutik mungkin dina variasi prosés sacara ilahar leuwih gampang keur nyimpen hiji prosés kana target tinimbang ngajaga kateusaruaan tina prosés tur ngawenangkeun watesan husus keur hiji produk kamampu proses nalungtik pakaitna antara watesan prosés alamat nu ngajaga wates kadali sarta watesan husus tadi perluna nambahkeun wates awas atawa ngabagi grafik kadali kana sababaraha bagéan nyaéta keur nyiapkeun lamun aya hal nu salah saméméhna gaganti nerangkeun hiji prosés usaha nyaéta keur nangtukeun kasus husus nu aya teknisi kualitas kadangkala naekeun tingkatna dina nyokot sampel nepi ka jelas kaluarna hiji produk bener bener bisa dikadalikeun catetan yén tilu wates sigma nu disangka bakal jadi tanda deukeutna ampir kaluar unggal titik tina rata rata ngan gumantung kana pasualan ilahar susunan wates shewhart sigma dumasar kana hal dihandap ieu shewhart meunang kasimpulan ku nyebutkeun grafik kadali dijieun keur kaperluan dirina sorangan deming nambahan yén taya tes hipothesa tur taya motivasi tina neyman pearson lemma pendapatna yén gabungan alami dina populasi jeung rarancang nyokot sampel dina lolobana industri leuwih remen ngagunakeun téhnik statistik konvensional deming museurkeun keur nempo leuwih teleb kana sistim akibar dina prosés under a wide range of unknowable circumstances future and past manéhna nyebutkeun yén dina sababaraha kaayaan ieu watesan sigma diperlukeun keur a rational and economic guide to minimum economic loss tina dua kasalahan saperti dina itungan watesan kadali simpangan baku diperlukeun keur variasi pasualan ilahar dina prosés saprak panaksir ilahar dina watesan sampel varin teu dipaké keur naksir leungitna jumlah kuadrat kasalahan tina variasi pasualan ilahar jeung husus métodeu alternatif séjén dipaké keur nangtukeun pakaitna antara rentang sampel jeung simpangan bakuna dijéntrékeun ku leonard h c tippett panaksir nujul kana kurangna pangaruh ku panempo ekstrim nu ngagambarkeun pasualan husus susunan nu ilahar nyaéta aya sababaraha nu kontroversi salila ngajalankeun hiji panempo sakabéhna aya dina sisi nu sarua tina garis tengah kudu diitung salaku tanda ku sarta keur mantuan sababaraha penulis prinsip nu leuwih penting nyaéta keur milih hiji aturan susunan nu dipilih bakal dijieun saméméh data dipariksa milih aturan saprak data geus katempo nujul kana naekna kaleungitan ekonomi naek tina kasalahan ngawenangkeun keur ngetes efek nu dipangaruhan ku data dina taun institusi british standards dina pangaruh egon pearson jeung patojaiah kana sumanget shewhart ngasupkeun grafik kontrol ngagantikeun watesan sigma dumasar kana watesan percentile dina sebaran normal hal ieu diteruskeun saperti nu dijéntrékeun ku john oakland jeung nu lianna tapi dikutuk raraméan ku anu nulis tradisi shewhart deming waktu hiji titik ragrag di luareun wates nu geus aya tina grafik kontrol nu ditangtukeun mangka ieu tanggung jawab keur prosés nu keur lumangsung disangka keur nangtukeun hiji pasualan nu bakal kajadian lamun salah sahiji mibanda saterusna ieu pasualan kudu dikurangan upama bisa ieu dipikanyaho yén lamun kajadian dina prosés bisa dikadalikeun taya kasus husus nu kapanggih dina ieu sistim hal ieu ampir kamungkinan nu mana diji titik bakal leuwih ti wates kontrol sigma lamun grafik kadali nu ditalungtik unggal titik waktu ditambahkeun kana grafik mangka bakal nembongkeun yén unggal grafik kontrol nembongkeun hal nu mungkin kajadian dina kasus husus sanajan aya ogé kamungkinan moal bakal kajadian keur grafik kadali shewhart ngagunakeun wates sigma nyaéta dina ngingetkeun kasalahan tina unggal rata rata nu ditempo atawa sanajan kitu dina panjang rata rata kadali nu keur lumangsung atawa dina kadali arl grafik shewhart nyaéta dina hal séjén lamun hiji sabab kajadian mangka moal matak cukup gedé keur grafik dina ngahasilkeun kaayaan nu ngingetkeun sacara ngadadak lamun kasus husus kajadian bisa dijelaskeun yén parobahan dina méan jeung atawa varian tina prosés dina patarosan mangsa ieu parobahan bisa diitung ngajadikeun mungkin keur nangtukeun kadali di luar kontrol keur ieu grafik hal séjén tina grafik shewhart nyaéta kaitung kaalus keur nalungtik ayana parobahan gedé dina méan atawa varian prosés saperti di luar kadalai arl nu kaitung pondok dina kasus ieu sanajan kitu keur parobahan nu saeutik saperti robahna atawa sigma dina méan grafik shewhart teu bisa nalungtik ieu parobahan sacara efisien tipe grafik kadali séjén geus diwangun saperti grafik ewma jeung grafik cusum nu naltungtik saeutik parobahan leuwih efisien ku cara maké pangaweruh tina kumpulan panempo saméméhna kana data nu aya ayeuna sababaraha pangarang ngiritik kana grafik kadali dumasar kana kaayaan yén ieu ngaganggu kana prinsip likelihood sanajan kitu prinsipna sorangan masih kontroversi tur ngadukung grafik kadali saterusna ngiritik sacara ilhar hal ieu teu mungkin keur ngahususkeun fungsi likelihood keur prosés henteu dina statistik kadali utamana lamun pangaweruh ngeunaan sistim sabab prosésna lemah sababara pangarang ngiritik ku sabab maké rata rata panjang lumangsung arl keur ngitung tampilan grafik kadali sabab rata rata ilahar nuturkeun sebaran geometri nu mibanda variabilitas nu gedé cross tabs atawa tabulasi silang ngagambarkeun gabungan sebaran tina dua variabel atawa leuwih t cricket nyaéta olahraga nu nga generate wilangan statistik nu loba dina statistik covariance matrix nyaruakeun konsép varian tina hiji ka n dimension dina basa séjén bentuk nilai scalar random variable ka nilai vector random variables tuple tina variabel random skalar lamun x mangrupa nilai skalar variabel random nu mibanda nilai ekspektasi mu mangka variance na nyaéta lamun x nyaéta hiji n ku nilai vektor kolon variabel random whose expected value is an n by column vector mu then its variance is the n by n nonnegative definite matrix dina matématik persamaan paramétrik nyaéta hubungan éksplisit dua atawa leuwih variabel dina watesan hiji atawa leuwih paraméter bébas sacara abstraks rélasi hubungan dijelaskeun dina wangun equation persamaan jeung nembongkeun ogé bayangan bentuk fungsi sebutkeun rn sanajan kitu aya sababaraha hal anu leuwih akurat keur dihartikeun salaku representasi parametrik tempo ogé parameter parametrization regular parametric representation contona persamaan parabola sederhana bisa di paraméterisasi ku ngagunakeun paraméter bébas sarta disusun di bentuk sanajan dina conto saméméhna ampir ngadeukeutan hal trivial paraméter di handap ieu milu kana circle radius ahirna bentuk géometri penting nu ampir teu mungkin keur ngajelaskeun persamaan tunggal tapi mibanda gambaran nu hadé dina bentuk persamaan parametrik nu mana ngajelaskeun kurva tilu dimensi helix nu mibanda radius a sarta ningkat ku satuan per turn catetan yén persamaan identik dina plane keur circle kanyataanna helix ngan sakadar a circle whose ends don t have the same z value sababaraha gambaran di luhur umumna ditulis salaku cara ieu keu ngagambarkeun kurva sacara praktis tur efisien contono bisa integrate jeung differentiate saperti watesan kurva saterusna bisa dijelaskeun velocity partikel nuturkeun pola paraméter di handap ieu sarta acceleration nyaéta sacara umum kurva parametrik ngaruppakeun fungsi hiji paraméter bébas umumnya dilambangkeun ku paraméterisasi permukaan leuwih ilahar digunakeun saperti dina aplikasi vector calculus saperti stokes theorem mangrupa pungsi paraméter leuwih ilahar or conto paraméter permukaan nyaéta capless cylinder dibérékeun ku kanyataan yén gambaran silinder ieu mangrupa kajadian waktu hiji persamaan nu ditempo ngagambarkeun lingkatan dina bidang nu diijinkeun keur dicokot tina nilai z sir harold jeffreys april march nyaéta saurang ahli matématika statistika géofisika sarta astronomi anjeunna dibabarkeun fatfield county durham diajar di armstrong college di newcastle upon tyne bihari mangrupa bagéan ti university of durham anu saterusna jadi university of newcastle tamat ti dinya indit ka st john s college cambridge sarta jadi pangajar dina taun di cambridge university anjeunna ngawulang matematik saterusna geofisika sarta ahirna jadi plumian professor of astronomy anjeunna nikah jeung ahli matématika sarta fisika bertha swirles dina taun sarta babarengan nulis methods of mathematical physics salah sahiji kontribusina nyaéta sistem bayesian pikeun ngadeukeutan probabilitas sarta idena yén inti planét bumi mangrupa cairan anjeunna sinatria dina satria knighted sinatria élmu bahan ngawengku bagian bagian ti kimia fisika géologi ogé biologi nu patali jeung sipat sipat fisik kimiawi atawa biologis rupa rupa bahan matéri élmu ieu biasana dianggap salaku élmu terapan sabab sipat sipat nu diulik biasana dipatalikeun jeung tujuan industrial élmu bahan ngawengku sakabéh opat kelas bahan nu masing masing boga widang ulikanana séwang séwangan logam jeung métalurgi keramika semikonduktor jeung bahan éléktronik lianna polimér komposit jeung biomaterial nu bisa asup kana kelas bahan n k tadi métalurgi jeung keramika mibanda sajarah nu panjang salaku disiplin rékayasa téhnik tapi ku sabab élmu nu jadi tatapakan disiplin ieu larap ka sakabéh kelas bahan mangka élmu bahan dianggap salaku disiplin anu misah élmu bahan aya patalina jeung rékayasa bahan nu condong museur kana téhnik ngolah casting rolling welding cangkok ion kamekaran kristal thin film deposition sintering glassblowing jsb téhnik analitis mikroskop éléktron difraksi sinar x kalorimétri mikroskopi inti hefib jsb rancang bahan sarta untung rugina dina produksi industrial nanotéhnologi salaku istilah koléktif nujul ka perkembangan téhnologis dina skala nanométer biasana nm sananométer sarua jeung sapersarébu mikrométer atawa sapersajuta miliméter istilah ieu kadang diterapkeun ka sakur téhnologi mikroskopik ku sabab nanotéhnologi téh lumaku dina ukuran nu leutik fénoména fisik nu henteu katalungtik dina skala makroskopis leuwih ngadominasi fénoména nanoskala ieu kaasup di jerona éfék ukuran kuantum jeung gaya range pondok saperti gaya van der waals leuwih jauh deui perbandingan nu nambah lega tina lega pabeungeutan dibandingkeun jeung volume ngabalukarkeun ayana fénoména pabeungeutan ku sabab kamajuan komputer tumuwuh sacara ésponénsial dipercaya yén téhnologi ieu bakal mekar jadi nanotéhnologi dina waktu nu sakeudeung deui ka hareupna dina fiksi jeung média nanotéhnologi sering ngarujuk kana nanotéhnologi molekulér hipotésis molecular nanotechnology mnt partikel atawa artéfak nu alami atawa jieunan mindeng mibanda kualitas jeung kapabilitas nu béda ti bahan makroskopikna emas pikeun conto nu sacara kimiawi inert na skala normal bisa dipaké salaku katalis kimiawi na skala nano tempo ogé this list should be transformed into text eventually biotéhnologi nyaéta téhnologi nu dumasar kana biologi utamana nalika dilarapkeun dina agrikultur élmu pangan jeung tatamba ti antara dadaran nu béda béda ngeunaan biotéhnologi nu panglengkepna dirumuskeun ku konvénsi ngeunaan kabinékaan biologis persarikatan bangsa bangsa united nations un salah sahiji bagian biotéhnologi nyaéta digunakeunana organisme ku manusa sacara langsung pikeun ngahasilkeun misalna bir produk susu jeung kulit baktéri alami ogé aya nu dijeujeutkeun dina industri pertambangan dina bioleaching guna séjénna di antarana dina daur ulang ngolah runtah meresihan tempat tempat nu kacemaran ku kagiatan industri bioremediasi atawa produksi agén biowar aya ogé larapan biotéhnologi nu teu ngagunakeun organisme hirup di antarana chip dna nu dimangpaatkeun dina widang genetik atawa panglacak radioaktif dina widang kadokteran najan biotéhnologi ku masarakat awam dipatalikeun jeung kloning jeung rékayasa genetik biotéhnologi ditujukeun pikeun ngaronjatkeun alat alat kadokteran sarta solve problems related to the production of biologically derived products not the whimsical manipulation of life kiwari biotéhnologi atawa biotéhnologi modérn mindeng dipatalikeun jeung dimangpaatkeunana mikroorganisme nu sacara génétik geus dirobah misalna e coli atawa kapang pikeun ngahasilkeun insulin atawa antibiotik ogé nujul ka sato atawa tutuwuhan transgenik misalna sél endog hamster cina nu dirobah pikeun ngahasilkeun rupa rupa ubar aya sawatara istilah jargon pikeun sub widang biotéhnologi biotéhnologi beureum nyaéta biotéhnologi nu dilarapkeun kana prosés médis contona nyaéta organisme nu dirancang pikeun ngahasilkeun antibiotik atawa ngarékayasa génétik pikeun nambaan kasakit ku cara manipulasi génomik biotéhnologi bodas ogé katelah biotéhnologi abu nyaéta biotéhnologi nu dilarapkeun kana prosés industri contona nyaéta organisme nu dirancang pikeun ngahasilkeun bahan kimia nu mangpaat biotéhnologi bodas umumna bisa ngirit sumberdaya dibandingkeun jeung prosés tradisional pikeun ngahasilkeun barang barang industri biotéhnologi héjo nyaéta biotéhnologi nu dilarapkeun kana prosés tani contona nyaéta ngarancang organisme sangkan bisa tumuwuh dina kaayaan nu husus atawa dina kaayaan aya taya bahan kimia tani nu tangtu biotéhnologi héjo umumna boga hasil nu leuwih soméah lingkungan batan tatanén industri contona nyaéta ngarancang tutuwuhan sangkan ngéksprésikeun péstisida antukna ngahapus kabutuh péstisida ti luar istilah biotéhnologi bulao ogé geus dipaké pikeun ngagambarkeun larapan biotéhnologi di widang maritim ngan masih jarang dumasar kasapukan variabel acak x disebut kontinyu mun fungsi sebaran kumulatifna kontinyu fungsi héaviside step ngaran nu dipaké keur ngahargaan ka oliver heaviside nyaéta a fungsi diskontinyu nu mana nileyna nyaéta nol keur asupan negatip sarta hiji keur nu séjénna basa program nyaéta basa jieunan nu bisa dipaké keur ngadalikeun paripolah hiji mesin utamana komputer basa program saperti basa alami dihartikeun ku aturan sintaksis jeung semantik keur ngajelaskeun struktur jeung hartina loba basa program nu mibanda sababaraha wanda dina nuliskeun sintaks jeung semantik sababaraha basa program ngan dihartikeun ku sawanda dina cara maké sacara resmi basa program dipaké keur mantuan komunikasi dina raraga ngokolakeun pangaweruh tur nembongkeun algoritma sacara présisi sababaraha pangarang méré watesan nu leuwih heureut yén basa program nyaéta basa nu bisa dipaké keur ngagambarkeun sakabeh algoritma nu mungkin kadangkala watesan basa komputer dipaké keur basa jieunan nu leuwih heureut rebuan basa program nu beda beda geus dijieun tur meh unggal taun dijieun basa program nu anyar sifat penting keur nangtukeun pilihan basa program nyaéta basa non komputasi saperti basa markup siga html atawa formal grammar siga bnf ilaharna teu disebut basa program ilaharna basa program ditambahkeun kana basa non itungan ieu kaperluan utama basa program nyaéta keur méré parentah kana komputer saperti basa program béda jeung ekspresi jalma nu mana merlukeun présisi nu luhur tur lengkep waktu ngagunakan hiji basa alam keur ngobrol jeung jalma séjén pangarang jeung nu ngobrol bisa bingung tur nyieun saeutik kasalahan sarta duana masih bisa ngarti béda jeung komputer nu sarua jeung naon anu diparentahkeun ka manéhna teu bisa ngarti kana kode nu nyieun program nu dimaksud keur nulis kombinasi harti basa program jeung asupan program kudu sacara husus ngartikeun paripolah luar nu bakal kajadian lamun éta program dijalankeun dina aljabar dasar interval atawa heuleut hartina hiji kumpulan nu ngandung sakabéh wilangan nyata antara dua wilangan nu disebutkeun katut bisa jadi dua wilangan éta notasi interval nyaéta éksprési variabel nu kawengku dina hiji interval misalna a cara séjén keur nuliskeun interval ilaharna katempo di france sarta sababarha nagara eropa séjénna nyaéta dina kalkulus fungsi integral mangrupa generalisasi area massa volume sum sarta total teu siga di prosés differentiation aya sababaraha harti nu béda ngeunaan integral gumantung kana béda téhnikna sanajan kitu dua cara nu béda dina fungsi integrasi bakal méré hasil nu sarua lamun duanana digawekeun integral kontinyu fungsi nilai riil positip f tina variable riil x antara sisi kenca a sarta sisi katuhu b nembongkeun batas wewengkeun ku garis x a x b sumbu x sarta kurva dihartikeun ku grapik f leuwih resmi lamun anggap s x y ale xle b le yle f x mangka integral f antara a jeung b mangrupa measure s leibniz ngawanohkeun notasi baku long s keur integral integral dina paragrap samemegna bisa ditulis tanda int ngalambakeun integral a jeung b mangrupa titik tungtung interval f x nyaéta fungsi nu di integralkeun sarta dx notasi keur variabel integrasi sajarahna dx ngagambarkeun wilangan nu takhingga sarta s panjang singkatan keur jumlah sanajan kitu téori integral modérn diwangun ku dasar nu béda sarta simbol tradisional ngan sakadar notation dina matematik integral mangrupa konsép umum ngeunaan daerah tina gambar nu teratur ka wewengkon nu diwatesan ku fungsi integrasi lebesgue mangrupa rarangkay pagawéan keur ngalegaan integral ka fungsi kelas nu kacida gedéna integral lebesgue kacida pentingna dina widang matematik nu disebut real analysis sarta sababaraha widang séjénna integral lebesgue dumasar kana ngaran henri lebesgue cara maca ngaranna nu gampang nyaéta leh beg fungsi integral f bisa dihartikeun salaku wewengkon s sahandapeun grapik f ieu gampang dipikaharti keur fungsi kulawarga saperti polinomial tapi naon hartina keur fungsi nu leuwih asing sacara umum naha kelas fungsi nu mangrupa wewengkon sahandapeun kurva asup akal keur ngajawab ieu patarosan merlukan téori jeung prakték analisa faktor nyaéta téhnik statistik nu aslina tina psikologi matematis ilahar dipaké dina elmu sosial jeung marketing manajemén produk risét operasi sarta elmu praktis séjénna nu merlukeun wilangan data anu loba maksudna keur manggihkeun pola di antara variasi nilai sabarabaha variabel hal ieu dilakukeun ku jalan ngabangkitkeun dimensi jieunan disebut faktor nu patali kacida kuatna jeung variabel nyata léngkah dasarna nyaéta dina statistik sebaran frékuénsi nyaéta daptar nilai variabel nu dicokot tina sampel daptar ieu ilaharna disusun dumasar kana kuantitas nembongkeun jumlah waktu unggal nilai nu ngadeukeutan conto lamun urang dibagi kana lima bagéan sikep nilai sarta milih dina skala nu nunjukkeun satuju kacida sarta teu satuju kacida sebaran frékuénsi bisa jadi saperti dihandap ieu tes hipotesa statistik nu kapanggih dina taksiran nilai nu béda sarta sarua antara distribusi frékuénsi taksiran ieu kaasup ukuran kacenderungan ka tengah atawa rata rata saperti mean jeung median sarta ukuran variabiliti atawa dispersi statistik saperti simpangan baku atawa varian sebaran frékuénsi disebut mencong lamun nilai méan jeung median boga nilai nu béda kurtosis tina sebaran frékuénsi nyaéta ngumpulna skor dina méan atawa nembongkeun posisi puncak sebaran sacara grafismdash contona dina histogram lamun sebaran puncak sebaran leuwih ti sebaran normal disebut leptokurtic lamun kurang disebutna platykurtic quantiles mangrupa titik penting dicokot dina interval vertikal teratur dina fungsi sebaran kumulatif variabel random ngabagi susunan data nu diparentahkeun kana ukuran sub susunan data q mangrupa hal nu penting dina kuantil q kuantil nyaéta nilai data nu nandaan wates antara susunan data nu ngantay konsép momen dina matematika diwangun tina konsép momen dina fisika momen ka n tina fungsi nilai riil f x tina variabel riil nyaéta masalah momen nyiar karakterisasi runtuyan mu prime n n nu mangrupa runtuyan momen sababaraha fungsi f mun aksara leutik f mangrupa fungsi dénsitas probabilitas mangka nilai integral di luhur disebut momen anu ka n tina momen probability distribution sacara umum lamun hurup gedé f nyaéta fungsi distribusi kumulatip keur unggal distribusi probabiliti nu teu mibanda fungsi density mangka momen ka n disitribusi probabiliti ngagunakeun riemann stieltjes integral di mana x nyaéta variabel random nu mibanda sebaran ieu momen tengah kan distribusi probabiliti variabel random x nyaéta central momen kadua nyaéta varian dina téori probabilitas téoréma de finetti nerangkeun kunaon observasi bisa digantikeun mangrupa kondisional bébas tina sababaraha umumna kuantitas teu ka observasi nu mana epistemic probability sebaran bakal ditangtukeun ieu ngaran keur ngahargaan ka bruno de finetti régrési deming nyaéta métodeu linear regression nu nangtukeun garis panghadéna keur susunan data nu pakait régrési ieu béda jeung régrési liniér dina ngitung kasalahan boh dina sumbu x jeung sumbu y keur conto lamun data dina sumbu x dipikanyaho henteu mibanda kasalahan tapi dina sumbu y mibanda kasalahan saperti dina estimasi populasi y dina waktu nu dipikanyaho x mangka bisa maké régrési liniér sederhana lamun duanana susunan data mibanda kasalahan conto hubungan antara konsentrasi dua material dina getih régrési deming méré hasil nu leuwih hadé hal anu teu nguntungkeun dina régrési deming nyaéta sacara matematis leuwih kompleks waktu dipaké ngitung ieu hartina dina ngalakukeun itungan dina tulisan séjén atawa dina nulis rumus keur spreadsheet leuwih hese di antara data data nu perlu dipimilik ku pamingpin nasional nyaéta statistika démografi populasina catetan kalahiran kapapaténan kawin imigrasi jeung émigrasi sarta sénsus régulér populasina bisa nyadiakeun informasi nu jadi konci dina nyieun kaputusan ngeunaan kawijakan nasional ringkesan data nu mangpaat pisan di antarana piramida populasi nu nyadiakeun data ngeunaan sebaran kelamin jeung umur populasi dina wanda grafik nu basajan ringkesan séjénna disebut tabel kahirupan tina cohort jalma jalma nu lahir dina taun nu sarua urang bisa nyusud sarta ngagambarkeun pangalaman hirup ti lahir nepi ka pupusna for a given cohort the proportion expected to survive éach yéar or decade in an abridged life table is presented in tabular or graphical form nisbah lalaki jeung awéwé dumasar umur nunjukkeun balukar tina béda laju mortalitasna dina judi dutch book atawa lock nyaéta susunan ganjil sartataruhan nu pasti meunang teu pakait jeung hasil tina judi kaayaan ieu pakait jeung kamungkinan ku ayana kaahengan nu teu asup akal loba ahli statistik nyoko hiji panempo pilihan dina debat keur ngadukung interpretasi frekuensi tina probabiliti sarta ngadukung probabiliti personal hal nu penting tina ieu pilihan nyaéta lamun leumpang siga entog kabéhanna hayang mastikeun yén unggal kaahengan bakal nurut kana tiori aksioma probabiliti keur alesan interpretasi kadangkala maranehanna bakal maké métodeu nu pakait jeung métodeu frekuensi kadangkala ogé maké métodeu bayes sababaraha ahli filosofi probabiliti ngadukung probabiliti pilihan salaku prinsip tinimbang tina panempo pragmatis alesanna yén beda interpretasi dina probabiliti mangrupa hal nu beda tina hiji hal jeung hal séjénna dipaké dina kontek nu beda conto interpretasi pobabiliti maké métodeu frekuensi bisa ditarima keur percobaan nu berulang interpretasi logika probabiliti dipaké dina kasus tunggal nu mibanda informasi awal nu husus sarta interpretasi probabiliti personal dipaké keur kaayaan nu teu pasti hal ieu teu bisa disebutkeun yén nu nganalisa teu konsisten dina statistik konsep kasalahan jeung sesa gampang silih bingungkeun kasalahan nyaéta hal nu salah kasalahan nyaéta loba beda nu kapanggih tina nilai ekspektasi saterusna bakal dumasar kana sakabéh populasi tina satuan statistik nu dipilih sacara acak nilai ekspektasi nilai rata rata tina populasi nu ditempo sacara tipikil teu katempo lamun rata rata jangkung lalaki nu umurna taun nyaéta kaki inci sarta kapilih sacara acak lalaki nu jangkungna kaki inci mangka kasalahan nyaéta inci lamun sacara acak kapilih lalaki nu jangkungna kaki inci mangka kasalahan nyaéta minus inci istilah ieu diwangun tina ukuran kasalahan acak dina astronomi saperti dina ukuran jangkung lalaki tadi nu mana diukur tina rata rata populasi mangka beda antara jangkung lalaki jeung ukuran rata rata mangrupa ukuran kasalahan sesa nyaéta estimasi nu katempo tina kasalahan nu teu katempo pasualan nu gampang dina sampel acak jangkung lalaki n nyaéta ukuranna rata rata sampel dipaké keur ngira ngira rata rata populasi mangka catetan jumlah sesa sarua jeung nol mangka sesa henteu mandiri jumlah kasalahan teu sarua jeung nol kasalahan mangrupa variabel acak mandiri lamun dicokot tina populasi nu mandiri lamun urang nganggap populasi nu kasebar normal mibanda méan mu sarta simpangan baku sigma sarta individu nu dipilih bébas mangka sarta sampel méan mangrupa sebaran variabel random mangka kasalahan nyaéta sedengkeun sesa nyaéta saperti nu ilahar dipaké tanda topi diluhureun aksara epsilon nunjukkeun estimasi observasi tina kuantitas nu teu kaobservasi disebut epsilon jumlah kuadrat kasalahan dibagi ku sigma mibanda sebaran chi kuadrat mibanda n tingkat kebébasan nilai ieu teu bisa kapanggih sedengkeun kuadrat jumlah sesa bisa kapanggih bagi ieu jumlah ku sigma nu mibanda sebaran chi kuadrat ngan ku n minus tingkat kabébasan hal ieu bisa ditandaan yén variabel acak jeung sampel méan nembongkeun kamandirian sewang sewangan ieu kanyataan sebaran normal jeung chi kuadrat nembongkeun yén itungan bentuk dasar di luhur dumasar kana interval kapercayaan dina sebaran t student batalna sigma tina nu ngabagi jeung nu dibagi dina éta itungan nembongkeun yén aya kateujelasan nu nyababkeun ayana anggapan yén sigma teu méré pangaruh nanaon studentized residual kuadrat graeco latin ntimes n nyaéta tabel nu unggal sel na mibanda pasangan simbol susunan simbol tina unggal dua set unsur n éach pair occurs exactly once in the table éach symbol in the two not necessarily distinct sets occurs exactly once in éach row and exactly once in éach column kuadrat graeco latin dipaké dina desain percobaan dina statistika sekuen halton leuwih dipikanyaho minangka sekuen kuasi random mimiti diwanohkeun dina taun minangka alternatip tina sekuan wilangan pseudo random sekuen ieu dirarancang utamana keur dipaké dina simulasi integral monte carlo nu teu mibanda bentuk raket dina usaha keur ngurangan varian aslina sekuen halton dirarancang dumasa kana modél deterministik nu maké wilangan prima minangka dasarna sekuen halton hiji dimesi dumasar kana wilangan prima p ngeusi dina rohangan ku ngabagi kana bagéan p sarta sacar sistematis dieusikan kana rohangan nu kosong maka siklus panjang p nu disimpen unggal gambar dina unggal segmen panjang sekuen halton n saterusna ngandung panjang siklus mimiti p ditambahkeun kana n p div p panjang siklus lengkep p sarta iwal dina kasus di mana n mod p ogé dina panjang siklus ahir teu lengkep final n mod p sacara resmi p i unsur ka i dina sekuen halton dumasar kana wilangan prima p ditangtukeun ku nyokot inverse interger radikal i dina dasar p ku ngagambarkeun ngaliwatan titik radikal saperti di mana nilai b i bl i ditangtukeun ku ngarengsekeun unggal sekuen halton standar diwangun dina dimensi handap masalah pakait dicatet antara sekuen nu di generate tina wilangan prima pangluhurna pasti ieu nembongkeun risiko serius salila estimasi integral dimensi luhur misalna pamilihan model spasial saperti lokasi atawa rute dina usaha keur nganyahokeun paripolah ieu sababaraha métodeu diusulkeun salah sahiji solusi nu kawentar nyaéta sekuen halto make koefisien permutasi nu ditangtukeun samemehna digunakeun dina ngawangun sekuen standar dina statistik interaksi nyaéta watesan dina model statistik nu mana efek dua variabel atawa leuwih teu bisa ditambahkeun sacara langsung dina statistik deskriptif interquartile range iqr nyaéta beda antara kuartil katilu jeung kahiji interquartile range leuwih nembongkeun nu sabenerna dina statistik tinimbang rentang sarta ilaharna dipikaresep dina statistik lamun data kurang atawa sarua jeung kuartil kahiji sarta leuwih gede atau sarua jeung kuartil katilu bedana nyaéta panjang interval kaasup satengahna tina data beda ieu kudu diukur tina satuan data nu sarua keur lobana sampel mangka observasi observasi diruntuykeun ti nu leutik kanu gede tina runtuyan statistik ieu bisa kapanggih persentil sampel lamun persentil sampel nu ka nujul kana sampel observasi leuwih leutik tinimbang éta sarta sampel observasi leuwih gede tinimbang eta salah sahiji cara keur narima ieu nyaéta nyokot sampel persentil nu ka ku runtuyan statistik tur minangka integer lamun lain interger tur sarua jeung ditambah sababaraha bagéan mangka bakal manggih interpolasi linier antara jeung mangka sampel persentil nu ka dihartikeun minangka persentil nu pasti mibanda ngaran husus persentil nu ka disebutna median tina sampel persentil nu ka tur ka disebut kuartil kahiji kadua jeung katilu tina sampel hal ini nembongkeun kasimpulan lima wilangan tina runtuyan data nyaéta minimal kuartil kahiji median kuartil katilu jeung kuartil maksimum ayeuna iqr atawa interquartile range dihartikeun minangka itungan ieu maké data tina kaca quartile dinamika sistim sahiji pendekatan keur dinamika dina populasi system ekologi sarta ékonomi nu ilaharna pakait raket dinamika sistem dipanggihkeun di awal taun s ku jay w forrester di mit nu ngawangun mit system dynamics group dina waktu nu sarua manéhna mimiti maké nu nalungtik ngeunaan sistim salila manéhna gawe di rekayasa listrik keur sistim nu dipaké unggal poe naha nu dipaké sistim dinamik béda tina pamarekanséjén nu diajarkeun dina sistim kompleks nu dipaké di feedback loops stocks sarta flows mangrupa wangunan blok modél sistim dinamika manéhna mantuan ngajelaskeun kumaha sistim pakait ku feedback loops nu dijieun nonlinearity remen kapanggih dina masalah kiwati perangkat lunak komputer dipaké keur simulasi model dinamika sistim nu keur ditalungtik fungsi survivor atawa fungsi reliabiliti nyaéta sipat unggal variabel acak nu ngagambarkeun susunan kajadian ilaharna pakait jeung paeh atawa gagalna sababaraha sistim dumasar kana time ieu kawengku dina probabiliti nu mana sistim bakal nyalametkeun manéh salila waktu nu ditangtukeun watesan fungsi reliabiliti ilahar dipaké dina widang rékayasa sabalikna watesan fungsi survivor dipaké leuwih lega kaasup dina hurip manusa anggap x mangrupa variabel bébas nu mibanda cumulative distribution function f t dina interval infin maka fungsi survivor atawa fungsi reliabiliti nyaéta unggal fungsi r t bakal turun sacara angger waktu t ngagambarkeun kaayaan mimiti sacara tipikal dimimitian nu nalungtik atawa sistim mimiti dipaké r ilaharna satuan tapi bisa kurang keur ngagambarkeun probabiliti nu mana sistem gagal teu lila sanggeus operasi sakali deui limtrarr infin r t ilaharna nol tapi bisa ogé leuwih gedé keur ngagambarkeun kahirupan dina jero sistim nu mungkin tempo oge rumus prédiksi spéarman brown ogé dipikanyaho salaku rumus ramalan spearman brown nyaéta rumus hubungan reliabiliti psikometri kana panjangna uji rumus ieu ilahar dipaké ku ahli psikometri keur prediksi réabiliti sanggeus ngarobah panjang tes hubungan ieu salah sahiji hal nu penting keur ngarobah sabagian sarta métodeu nu pakait jeung estimasi réabiliti rumus ieu ogé mantuan ngarti kana hubungan nu teu linier antara tes réabiliti jeung panjang tes lamun panjang pondok tes teu paralel kana tes ayeuna maka hasil prediksi moal akurat contona lamun luhurna tes reliabiliti dipanjangan ku cara nambahan item nu goreng mangka reliabiliti bisa leuwih handap tinimbang nu diprediksi tina rumus ieu tiori respon item merlukeun informasi item keur ngahasilkeun prediksi nu leuwih hadé dina ngaramal parobahan kualitas ukuran ku cara nambahan atawa ngurangan individu item dina statistik sampel acak basajan tina hiji populasi nyaéta sampel nu dicokot sacara acak unggal anggota dina éta populasi mibanda kamungkinan nu sarua pikeun dicokot dina populasi nu saeutik cara nyokot sampelna digawékeun ku cara dicokot teu disimpen deui nyaéta ku cara sacara tarapti milih unggal conto tina populasi sacara konsép nyokot sampel acak basajan mangrupa téhnik nyokot sampel probibiliti nu pangbasajanna sanajan kitu langka dipaké sabab loba masalah dina makéna nyokot sampel acak basajan lain mangrupa métodeu nu épéktip métodeu ieu merlukeun rohangan sampel nu kacida gedéna sarta hasilna merlukeun waktu ngitung nu lila sarta biaya nu mahal lamun panalungtik mibanda informasi nu cukup ngeunaan populasi métodeu ieu cukup épisién kauntungannana nyaéta bébas tina klasifikasi kasalahan sarta merlukeun kanyaho nu teu loba ngeunaan populasi dua kaayaan nu hadé nu mana populasi ampir sarua sarta saeutikna informasi ngeunaan populasi lamun henteu dina kaayaan tadi mangka leuwih hadé ngagunakeun stratified sampling multistage sampling nyaéta bentuk kompleks tina cluster sampling ngagunakeun sakabel unsur sampel dina sakabéh klaster nu dipilih teu dimeunangkeun atawa teu penting dina kaayaan aturan ieu nyokot sampel dina sababaraha tingkatan klaster jadi penting gantina maké kabéh unsur nu dipiboga ku klaster nu dipilih panalungtik sacara acak milih unsur tina unggal klaster wangun klaster dina léngkah kahiji tangtukeun unsur mana nu dina jero klaster éta bakal dipaké dina léngkah kadua tehnik ieu remen dipaké lamun runtuyan lengkep sakabéh anggota dina populasi euweuh nyokot sampel probabilitas sabanding kana ukuran mangrupa salah sahiji tipe nyokot sampel klaster multiléngkah dina métodeu ieu pamilihan probabilitas unsur anu ditangtukeun dina klaster variasina tibalik jeung ukuran dina klaster sanajan nyokot sampel sacara klaster jeung nyokot sampling ku cara ngabédakeun lapisan sampel meh ampir sarua tapi sacara substansi duanana béda dina nyokot sampel ku cara ngabédakeun lapisan sampel acak dicokot tina sakabéh lapisan nu mana dina nyokot sampel sacara klaster ngan tina klaster nu ditalungtik boh dina saléngkah atawa multiléngkah tempo oge statistika marketing research quantitative marketing research sampling cluster sampling simple random sampling nonprobability sampling systematic sampling stratified sampling dina statistik sebaran sampling nyaéta sebaran probabiliti dina kaayaan sampling dina populasi diulang tina statistik nu dibérékeun kuantitas numerik diitung tina nilai data dina sample bentuk atawa rumus keur sebaran sampling gumantung kana sebaran populasi statistik nu ditempo sarta ukuran sampel nu dipaké catetan yén rumus nu leuwih présisi nyebutkeun yén sebaran statistik bisa dipaké keur sakabeh sampel nu mungkin tina ukuran nu dibérékeun henteu ngan sakadar dina kaayaan sampling diulang contona anggap populasi nu kacida gedéna nuturkeun normal ilaharna disebut kurva bel asumsi urang mindo nyokot sampe dina sampel nu dibérékeun tina populasi sarta ngitung sample mean arithmetic mean nilai data keur unggal sampel sampel nu béda bakal mangaruhan kana bédana sampel méans sebaran méan ieu nyaéta sebaran sampling tina sampel mean keur ukuran sampel nu dibérékeun sebaran ieu bakal jadi normal saprak populasina normal dumasar kana teorema central limit lamun populasi teu normal tapi bentukna cukup hade sebaran sampling tina sampel méan bakal masih kénéh cukup normal sanajan ukuran sampel kacida gedéna simpangan baku tina sebaran sampling ngacu ka standar kasalahan statistis sarta di estimasi maké rumus dina statistik tes g nyaéta tes rasio likelihood atawa maximum likelihood nu loba dipaké dina statistical significance sarta saméméhna disarankeun maké tes chi kuadrat ilaharna maké tes chi kuadrat keur goodness of fit tina hiji sebaran sarta keur kabébasan dina contingency table nu dina kanyataanna dideukeutan ku log likelihood ratio keur tes g ieu perkiraan ieu diwanohkeun ku karl péarson alatan perluna waktu lila keur ngitung log likelihood ku mecenghulna kalkulator sarta komputer pribadi éléktronik hal ieu henteu jadi masalah deui tes g mucunghul tur loba dipaké saprak direkomendasikan di édisi dina sababaraha buku teks statistika ku sokal sarta rohlf rumus umum keur tes statistik chi kuadrat péarson s nyaéta nu mana o nyaéta frékuénsi observasi dina sel e nyaéta ekspektasi frékuénsi dina null hipotesa sarta jumlah dina sakabéh sel rumus pakait nu ilahar dipaké keur g nyaéta nu mana ln ngalambangkeun logaritma alami log dina e sarta jumlah dina sakabéh sel dina null hipotesa yén hasil frekuesni observasi tina nyokot sampel sacara acak tina hiji sebaran ditangtukeun ku ekspektasi frékuénsi nu dipikanyaho sebaran g meh sarua jeung chi kuadrat nu mana jumlah wilangan tingkat kabebasan saperti dina tes chi kuadrat keur sampel nu meh sarua tes g jeung tes chi kuadrat bakal ngahasilkeun kasimpulan nu sarua sanajan kitu pamarekankana téori sebaran chi kuadrat keur tes g leuwih hadé tina tes chi kuadrat péarson dina pasualan di mana keur sakabéh sel o minus e e sarta dina sababaraha pasualan tesg geus ilahar dipaké keur sampel nu saeutik tes binomial keur goodness of fit sarta tes kapastian fisher keur contingency tables leuwih hadé maké tes chi kuadrat atawa tes g dina statistik modél linier bisa ditembongkeun ku nyebutkeun di mana y mangrupa nx vektor kolom variabel random x mangrupa matrik kuantitas nxp dipikanyaho contona bisa di observasi sarta non random vektor baris pakait jeung statistical unit beta mangrupa px vektor paraméter teu ka observasi sarta epsilon mangrupa nx vektor error nu teu pakait ka variabel random nu mibanda nilai ekspektasi sarta varian sigma salawasna komponen vektor kasalahan nu dicokot bakal independent sarta kasebar normal anggap nilai x sarta y ka observasi statistikawan kudu nga estimate beta sarta sigma sacara tipikal paraméter beta di estimasi maké métodeu least squares tinimbang nyokot varian epsilon jadi sigma i nu mana i mangrupa nxn matrik identitas anggap varian mangrupa sigma m nu mana m mangrupa matrik séjén nu dipikanyaho salian ti matrik identitas mangka estimate beta maké métodeu generalized least squares nu mana ku ngaminimalkeun kuadrat residu minimalkeun bentuk béda kuadrat dina residu bentuk kuadrat dibérékeun ku matrik m lamun sakabéh diagonal dina matrik m sarua jeung mangka estimasi normal beta ku métodeu weighted least squares nu mibanda beurat sarua jeung diagonal asupan linear regression ordiner mangrupa topik nu raket pakait generalized linear models tinimbang leuwih ilahar di mana f mangrupa fungsi pakait contona model regresi poisson ku nuliskeun fungsi pakait mangrupa fungsi logaritma natural observasi nu dipiboga xi sarta yi keur i n bisa nga estimasi gamma and delta ku métodeu maximum likelihood general linear model atawa multivariate regression model mangrupa modél linier nu mibanda sababara ukuran dina unggal obyek unggal obyek diwakilan dina bentuk vektor prediksi linier mangrupa operasi matematik di mana nilai kahareup tina digital signal mangrupa estimasi minangka fungsi linier sampel saméméhna dina digital signal processing prediksi linier ilahar disebut linear predictive coding lpc sarta bisa ditembongkeun minangka sub susunan filter theory dina system analysis sub bagéan matematik prediksi linier bisa ditempo minangka bagian mathematical modelling atawa optimization nu ilahar digambarkeun nyaéta nu mana xnprime mangrupa nilai prediksi tanda xnminus i nilai saméméhna sarta ai koefisien prediktor generat kasalahan ku estimasi ieu nyaéta nu mana xn mangrupa nilai tanda sabenerna persamaan ieu valid keur sakabéh tipe hiji dimensi prediksi linier bédana kapanggih dina jalan paraméter ai nu dipilih keur tanda multi dimensi kasalahan biasana dihartikeun ku nu mana mangrupa vektor norm pilihan nu cocok nu ilahar dina optimasi paraméter nyaéta kriteri root mean square nu mana disebut ogé kritéria autocorrelation dina métodeu ieu ngaminimalkeun nilai ekspektasi tina kuadrat kasalahan e en ngahasilkeun persamaan keur le j le p di mana r mangrupa tanda autocorrelation xn dihartikeun minangka dina kasus multi dimensi pakait jeung ngaminimalkeun norma l persamaan di luhur disebut persamaan normal atawa yule walker dina bentuk matriks bisa sarua jeung nu mana matrix autokorelasi r mangrupa toeplitz matrix nu mibanda elemen ri j r i minus j vektor r mangrupa vektor autokorelasi rj r j sarta vektor a mangrupa vektor paraméter pamarekannu leuwih umum nyaéta ngaminimalkeun nu mana umumna paraméter konstrain mibanda keur manggihkeun solusi trivial konstrain ieu ngahasilkeun prediktor nu sarua jeung di luhur ngan persamaan normal mangka nu mana indeks i antara ka p sarta ukuran r nyaéta matriks p times p optimasi paraméter mangrupa topik luas sarta angka nu gede mangrupa pendeketan séjén nu diusulkeun métodeu autokorelasi leuwih ilahar sarta biasa digunakeun contona keur speech coding dina standar gsm solusi persamaan matriks ra r mangrupa prosés komputasi nu lumayan mahal gauss algorithm keur invers matrik bisa jadi mangrupa solusi heubeul tapi pamarekanieu teu epektip dipaké dina simetri r jeung r algoritma panggancangna ti levinson recursion diusulkeun ku n levinson taun nu mangrupa solusi perhitungan bolak balik pangahirna delsarte saparakanca ngusulkeun métodeu algoritma séjén nyaéta split levinson recursion nu merlukeun satengah jumlah perkalian jeung pembagian ieu dipaké keur sipat simetri vektor paraméter diana tingkatan sub perhitungan kurva lorenz diwangun ku max o lorenz salaku grapik nu ngagambarkeun kateusajajaran pangala kurva bisa dipaké ogé keur ngukur kateusajajaran aset atawa sebaran séjénna dina diskusi panghasilan pribadi urang remen nyebutkeun yen duapuluh persen sahandapeun sakabeh rumahtangga mibanda sapuluh persen total panghasilan kurva lorenz dumasar kana ieu pernyataan unggal titik dina kurva ngagambarkeun unggal pernyataan kurva lorenz mangrupa grafik nu nembongkeun di handap x rumahtangga persentase y total panghasilan no dipibanda persentase rumah tangga di plot dina sumbu x persentasi panghasilan dina sumbu y sebaran panghasilan persis sarua di masarakat bakal jadi hiji di mana unggal jalma mibanda panghasilan nu sarua dina kasus ieu handapeun n masarakat bakal salawasna mibanda n panghasilan mangka sebaran nu persis sarua digambarkeun ku garis lempeng y x bisa disebut yén ieu garis mangrupa garis persis sarua sebaran nu persis teusarua sacara jelas nyaéta saurang boga kabeg penghasilan sarta nu séjénna teu boga nanaon dina kasus eta kurva bakal dina y keur sakabrh x sarta y waktu x garis dina kurva ieu disebut garis kateusaruaan sampurna catetan yén dumasar kana panghasilan atawa naon baé nu bakal diukur teu bisa negatip mangka teu mungkin keur kurva lorenz naek di saluhureun garis sarua sampurna atawa nurun sahandapeun garis teusarua sampurna kurva kudu naek sarta konkav kurva lorenz dipeke keur ngitung koefisien gini nu mana daerah antara garis sampurna jeung kurva salaku persentasi daerah antara garis sarua sampurna jeung garis teu sarua sampurna tipikal kurva lorenz bisa ditempo di handap ieu dina statistik téori kaputusan sarta ékonomi loss function nyaéta fungsi nu metakeun hiji kajadian sacara teknis hiji unsur dina rohangan sampel kana wilangan riil keur ngagambarkeun biaya ekonomi atawa hanjelu pakait jeung hiji kajadian loss functions sacara tipikal digambarkeun dina watesan keuangan dumasar kana ukuran biaya nu mungkin contona kalahiran jeung kematian dina widang public health dina statistik kaasup dina jajal pamanggih sarta survey mirip margin kasalahan nyaéta jari jari interval kapercayaan ilaharna interval kapercayaan keur populasi nu saimbang contona tempo jumlah nu resep mangrupa hal nu saimbang keur pamilih nu milu ngajawab enya dina referendum sampel random pamilih tina populasi dicokot sarta manggihkeun yén pamilih dina sampel bakal milih enya mangka estimasi saimbang tina sakabéh populasi nu bakal milih enya dicokot jadi lamun margin kasalahan dilaporkeun hartina yén prosedur nu dipaké bakal sarimbang jeung nu bakal diestimasi kali akibatna interval ti ka mangrupa interval kapercayaan keur proporsi pamilih tina sakabéh populasi bakal ngajawab enya jari jari interval nyaéta ieu nu disebut margin kasalahan anggap n mangrupa jumlah pamilih dina sampel anggap ogé dicokot sacara random sarta bébas tina sakabéh pamilih ieu ngaharepkeun optimis tapi angger kudu carincing dina nyokot sampel ngarah méré gambaran nu sabenerna anggap p mangrupa proporsi pamilih dina sakabéh populasi bakal ngajawab enya mangka jumlah pamilih x dina sampel nu bakal milih enya mangrupa variabel acak nu mibanda sebaran binomial nu paraméter na n jeung p lamun n cukup gedé mangka x ngadeukeutan sebaran normal nu mibanda nilai ekspektasi np sarta varian np p mangka dina statistik méan kuadrat kasalahan tina estimator t dina paraméter nu teu ka observasi theta nyaéta dina hal ieu mangrupa nilai ekspektasi kuadrat kasalahan kasalahan nyaéta jumlah nu mana éstimator béda jeung jumlah nu keur di estimasi méan kuadrat kasalahan nyukupan identitas di mana dina hal ieu the bias nyaéta lobana nu mana nilai ekspektasi tina éstimator béda keur jumlah nu teu ka observasi nu keur di estimasi conto kongkritna anggap dina hal ieu ukran sampel random n tina populasi sebaran normal dua éstimators sigma kadangkala dipaké atawa nu séjénna nu mana mangrupa sampel mean kahiji tina éstimator ieu nyaéta éstimator maximum likelihood sarta bias dina hal ieu bias teu sarua jeung nol tapi mibanda varian nu leuwih leutik tinimbang nu kadua anu teu bias varian leutik tina akibat séjén keur bias mangka méan kuadrat kasalahan tina bias éstimator leuwih leutik tinimbang éstimator unbiased dina statistika tes nilai tengah atawa tes median mangrupa kasus husus dina uji kuadrat chi pearson tes null hypothesis nu median tina population tina dua samples digambarkeun identik data unggal sampe dibagi kana dua grup hiji grup ngandung nilai data nu leuwih luhur tina median sarta grup séjénna ngandung nilai data dina median atawa sahandapeunnana tes chi kuadrat péarson dipaké keur nangtukeun frékuénsi observasi dina unggal grup nu béda tina ekspektasi frékuénsi nu asalna tina kombinasi dua grup sebaran statistical power dina tes ieu kadangkala ditingkatkeun ku maké nilai séjén tinimbang median nu dihartikeun tina grup hal ieu ku maké nilai nu ngabagi grup kana nilai grup nu ampir sarua tinimbang median na tes kacida kapakena waktu sebaran data béda tina normal contona waktu raw score dina klasifikasi teu teratur kana rentang pendekatan nu dijieun ku kitu ieu biasa dipaké salaku léngkah awal dina exploratory analysis dina tiori probabiliti memorylessness nyaéta sipat penting sebaran probabiliti sebaran eksponensial sarta sebaran geometrik dina téori probabilitas sebaran binomial négatip nyaéta anggota tina kulawarga sebaran probabilitas diskrit saterusna lamun ys ngarupakeun variabel random nu nuturkeun sebaran binomial mibanda paramater s jeung p mangka dina statistik rankits titik data tina susunan data nu ngandung jejer skalar sederhana nyaéta nilai ekspektasi tina order statistik dina standar sebaran normal corresponding to data points in a manner determined by the order in which the data points appéar ogé katelah wates toléran ing tolerance limits rentang toléran patali jeung rékayasa wates toléran sacara husus rékayasa wates toléran nangtukeun niléy maksimum jeung minimum pikeun hiji produk sangkan bisa lumaku rékayasa wates toléran bisa ditangtukeun maké geometric dimensioning and tolerancing rentang tolérans mangrupa dasar keur chart kontrol dina sababaraha rupa statistik interval tolérans atawa watés dihasilekun tina mroses data lobana ieu interval gumantung kana prosésna rentang toléran dihartikeun salaku kamampuan prosés keur nangtukeun nilai minimum jeung maksimum nilai wates dina ieu wewengkon mibanda bagéan nu sarimbag jeung sakabéh populasi sarta mibanda probabiliti atawa kapercayaan husus dina statistik outlier nyaéta hiji observasi nu jauh tina data nu keur ditempo harti jauh tina di hal ieu nyaéta nu mana q sarta q kuartil kahiji jeung katilu sarta iqr interquartile range sarua jeung q minus q nilai ieu ngahartikeun yén hartina aya dina jero pager saluareun éta observasi bisa dingarananmild outlier outliers ekstrim nyaéta observasi ayana saluareun pager dina kasus data kasebar normal maké harti di luhur ngan tina observasi bakal aya mild outlier sarta ngan tina aya outlier ekstrim outliers ilaharna merlukeun perhatian saprak nembongkeun masalah dina sampling atawa kumpulan data atawa transkrip alternatipna outlier bisa jadi hasil contona respon nu teu umum kana perlakuan nu ditempo nu jadi perhatian peneliti ahmad hassan zewail basa arab wedal pébruari kimiawan urang mesir dilélér hadiah nobel widang kimia taun pikeun karyana ngeunaan fémtokimia lahir di damanhur km kidul wétaneun iskandariah sarta digedékeun di disuq anjeunna nampa gelar kahijina ti universitas iskandariah méméh pindah ka us pikeun ngaréngsékeun phd na di university of pennsylvania sanggeus sababaraha karya posdoktorat di uc berkeley anjeunna dileler a faculty appointment di caltech taun where he has remained since in he was made the first linus pauling chair in chemical physics karya penting zewail nyaéta mitambeyan fémtokimia ulikan réaksi kimiawi dina jangka waktu fémtodetik ngagunakeun téhnik laser nu gancang céntangan laser pondok kacida taun zewail jadi urnag mesir katilu nu nampa hadiah nobel nuturkeun anwar sadat in péace jeung naguib mahfouz widang sastra pangleler internasional séjénna di antarana hadiah wolf jeung robert a welch award taun anjeunna nampa panghargaan nagara pangluhurna grand collar of the nile kalsium mangrupa unsur kimiawi na tabel periodik nu lambangna ca sarta wilangan atom kalsium is a soft grey alkaline earth metal nu dipaké salaku agén pangréduksi na ékstraksi thorium zirconium jeung uranium unsur ieu ogé mangrupa unsur kalima nu paling ngaleuyah na kulit marcapada penting pikeun organisme hirup utamana dina fisiologi sél kalsium téh unsur teuas nu dimurnikeun ku jalan éléktrolisis kalsium fluorida nu mun kaduruk seuneuna konéng héjo sarta ngabentuk nitrida bodas mun keuna ku udara dina cai kalsium bakal jadi kalsium hidroksida kalsium téh salah sahiji komponén penting katuangan kurang asupanana bisa ngabalukarkeun gangguan formasi tulang jeung huntu tapi konsumsi kalsium gé ulah nepi ka loba teuing sabab bisa ngabalukarkeun batu ginjal kalsium bisa diserep ku peujit mun aya vitamin d pikeun leuwih lengkep ngeunaan ca dina kahirupan mangga aos kalsium dina biologi kalsium boga genep isotop stabil dua di antarana aya di alam ca stabil jeung ca radioaktif nu umur satengahna taun unsur ieu aya dina wujud ca ca téh turunan tina luruhna k nu ogé ngahasilkeun ar baca ogé gangguan métabolisme kalsium rasio ganjil nyaéta ukuran statistik bagéan penting dina statistika bayes sarta régrési logistik rasio ganjil dihartikeun salaku rasio hiji kajadian ahéng dina hiji grup kana kaganjilan nu kajadian dina grup séjén atawa estimasi data dumasar kana rasio grup ieu bisa awewe jeung lalaki grup percobaan sarta grup kontrol atawa klasifikasi nu ngabingungkeun maka lamun kamungkinan kajadian unggal grup p jeung q mangka rasio ganjil nyaéta logaritma rasio ganjil mangrupa béda logit tina probabilitas régrési logistik loba dipaké dina widang kadokteran jeung panalungtikan élmu sosial hartina rasio ganjil ilahar dipaké geus ngagambarkeun sababaraha bentuk uji klinis saperti uji kasus kontrol sarta dina panalungtikan survéy jajal pamanggih mangrupa surveys pamanggih maké sampling hal ieu dijieun keur ngagambarkeun pamanggih tina populasi ku méré patarosan ka sajumlah leutik anggota populasi sarta nga ekstrapolasi jawaban kana grup nu leuwih gedé sakabéh jajal mibanda margin kasalahan nu mangrupa fungsi tina jumlah anggota nu ngajajal margin kasalahan ngagambarkeun kamungkinan kasalahan dina prosés sampling tapi teu ngagambarkeun sumber kasalahan saperti ukuran kasalahan atawa kasalahan dina prosés data jajal nu mibanda sampel anggota mibanda margi kasalahan keur estimasi persentese tina sakabéh populasi margin kasalahan hartina yén tina waktu prosedur nu dipaké bakal méré estimasi dina persentase nu keur di estimasi saprak anggota nu milu dina jajal nolak sampel jajal teu ngagambarkeun sampel dina populasi sarta karakter matematikna ditandaan ku béda tina populasi margin kasalahan béda jeung persentase estimasi sarta persentase estimasi tanda béda tina populasi margin kasalahan dina hasil jajal teu ngagambarkeun populasi nu sabenerna milih kalimah sarta urutan patarosan dina jajal pamanggih kacida perlu ieu bisa mangaruhan kana hasil jajal pamanggih dina statistik overfitting nyaéta modél statistik keur nyocogkeun niley nu mibanda sababaraha paraméter modél absurd sarta falsu bakal cocog sacara sampurna lamun ieu modél mibanda karudetan nu cukup dibandingkeun jeung jumlah data nu aya overfitting ilaharna diwangun ku susunan occam s razor widang anyar nu keur ilahar dipaké dina konsép overfitting nyaéta machine learning ilaharna algorithm diajar nyaéta ngajarkeun ku ngagunakeun sababaraha susunan latihan upamana ngagunakeun sababaraha kaayaan nu hasil ahirna geus dipikawanoh nu diajar nganggap yén ngaramalkeun yén hasil nu bakal kahontal bakal nembongkeun hasil nu bener lamun dipaké kana conto séjénna ku sabab kitu kaayaan umum ieu teu katembong salila diajarkeun dumasar kana inductive bias sanajan kitu umumna dina kasus nu aya salila diajar ngabutuhkeun waktu nu lila atawa conto latihan nu kawilang langka nu diajar bakal ngadeukeutkeun manéh kana sababaraha hal husus variabel acak salila diajar nu taya hubungan baraya jeung fungsi target nu bakal kahontal dina prosés overfitting ieu hasil nu ditembongkeun dina nu diajar masih alus sedengkeun hasil dina data nu teu katempo bakal leuwih goreng boh dina statistik jeung machine learning dina usaha keur meunang hasil nu cocog perlu ditambahkeun téhnik séjénna upamana validasi silang early stopping nu bisa nembongkeun yén léngkah diajar saterusna lain dihasilkeun tina ka ilaharan nu panghadéna dina treatment learning niley minimum nu ngadukung pangalusna nu dipaké keur nangtukeun niley nu cocog dina overfitting ekspektasi phitagoras mangrupa rumus nu diwangun ku bill james keur estimasi lobana game dina tim baseball kudu meunang dumasar kana jumlah skor jeung aturanna watesan ieu asalna tina kasaruaan rumus pythagoras nu ngitung panjang hypotenuse segitiga tina panjang dua sisi séjénna rumus dasarna nyaéta meunang mangrupa persentase nu dihasilkeun tina rumus saterusna bisa ngalikeun ku jumlah game nu dimaenkeun ku unggal tim kiwari musim dina liga utama aya game keur ngitung kudu sabaraha loba dikira kira meunang dumasar kana nilai jeung aturanna sacara empiris rumus ieu pakait jeugn kumaha penampilan tim basebal sanajan eksponen ampir akurat hubungan ieu hiji kaputusan nu dipaké keur runs salaku ukuran keur penampilan pamaen usaha nu geus digawekeun nyaéta manggihkeun eksponen idéal keur rumus ilahar dipikanyaho ku rumus pythagenport dikumpulkeun ku clay davenport log r ra g sarta anu kurang kawentar tapi ampir epektip r ra g invented by david smyth sacara ilahar dipercaya yén simpangan tina hiji tim ekpektasi nyaéta gumantung kana nasib sarta kualitas bullpen tim ogé kaayaan waktu éta game dimaenkeun tempo oge baseball statistics sabermetrics dina statistik déskriptif kuartil nyaéta hiji tina tilu nilai nu ngabagi susunan data kana opat bagéan béda antara kuartil luhur jeung handap disebut interquartile range ilaharna penting keur interpolasi antara nilai keur ngalengkepan ieu siga conto di handap ieu nyokot nilai méan sisi séjén tina kuartil mangrupa kaputusan teu pasti dina conto di luhur nilai kuartil kudu aya dina rentang and dina statistik téoréma rao blackwell ngagambarkeun hiji téhnik nu bisa ngarobah bentuk éstimator nu teu jelas jadi hiji éstimator nu optimal ku kritéria méan kasalahan kuadrat atawa kritéria séjén nu ampir sarupa pronunciation rao rhymes with cow salah sahiji téorema rao blackwell nyebutkeun dina kalimah séjén téori nu leuwih ilahar dipaké saperti kieu hal nu leuwih penting keur dibuktikeun tinimbang hal di luhur nyaéta law of total expectation sarta kanyaatan keur sakabéh variabel y e y teu bisa kurang ti e y program komputer spss ing statistical package for the social sciences munggaran vérsi kahiji diwanohkeun dina taun an sarta ngarupakeun program ku loba dipaké pikeun analisis statistik dina élmu sosial ogé dipaké ku panalungtik pasar panalungtik kaséhatan pamaréntah guu jeung nu séjénna program spss dijual ku maskapé nu disebut ogé spss ieu rada ngabingungkeun saprak parusahaan spss ngajual software keur analisis statistik kaasup teu sakadar ngan program spss ngaran maskapéna singkatan tina statistical product and service solutions sanajan kitu hurup nu dipaké dina perangkat lunak ayeuna teu mibanda harti saprak ngaluarkeun spss x dina awal taun an spss data editor dipaké keur méré gambaran ngeunaan uji statistik saperti tés keur korelasi multicolinear sarta hipotesa ieu bisa digawekeun ku panalungtik ku cara ngitung frékuénsi nyorir data nyusun data sarta maké data asupan salaku alatm nu mibandan ngaran keur singgetan asupan contona ngaran asupan richard sawaktu ngetik sebutkeun hurup r dina salah sahiji sel spss data editor mibanda dua panémbong utama data view tempat data asupan sarta variable view tempat keur milih ngaran tipe maksimum hurup per sél width jumlah titik désimal ngaran kandel sél column rataan dina sél align sarta aya atawa henteuna variabel nu mangrupa nominal ordinal atawa skala measure dina variable view bisa ogé ngararangkay asupan kana ngaran ieu dipaké keur pasangan hurup tina kecap nu gedé dina kolom values sarta nandaan asupan nu salah dina kolom missing farmasi sacara historis nyaéta pagawéan méré ubar ka dieunakeun istilah ieu jadi ngawengku fungsi séjén nu patali jeung mulasara pasén fungsi klinis nu kiwari sapalih ti antarana aya dina hukum féderal atawa nagara pagawean bidang farmasi diantawisna pangawasan resép ubar dina éfék negatif ubar adverse drug reaction sareng terapi anu ningkatkeun kesehatan pasén ogé mastikeun yen pangubaran anu dilakonan masihan hasil positif dina wilayah pagawéanna farmasi dipisahkeun tina dokter di regulasi sejenna dokter meunang ngadamel resep ubar nyalira praktek farmasis terintegrasi sareng dokter dina hal husus mung farmasi anu tiasa nyayogikeun sababaraha jenis ubar diantawisna narkotika ogé antibiotik farmasi dicandak tina basa perancis farmacie anu ngandung harti bahan anu dianggo janten tuangeun dina bentuk ubar anu ngagaduhan efek laksatif di samping éta kata farmasi dicandak oge tina basa yunani pharmakon anu ngandung harti ubar tiori fisika nyoba mikaharti dunya ku jalan nyieun modél modél tina alam zat nyata dipaké pikeun ngakalan nerangkeun nyawang phenomena fisika ku cara tiori fisika aya tilu tiori nu geus tangtu téori mainstream tiori proposed sarta tiori fringe sababarahahiji tiori dimimitian ku panalungtikan wheréas others are not a physical théory is a modél of physical events and cannot be proved from basic axioms a physical théory is different from a mathematical théorem physical théories modél réality and are a statement of what has been observed and provide predictions of new observations lésitin biasana dipaké salaku sinonim pikeun fosfatidilkolin hiji fosfolipid nu mangrupa komponén utama fraksi fosfatida nu bisa diékstraksi tina konéng endog dina basa yunani lekithos atawa kacang kedelé lésitin sacara komersil aya nu didagangkeun dina kaayaan murni pikeun kaperluan suplemén dahareun jeung médis lésitin pikeun saraf jeung sirkulatoris dijieun na ati mun asupan dahareunana nyukupan lésitin dipikabutuh ku unggal sél na awak sarta mangrupa komponén konci mémbran sél tanpa lésitin mémbran bakal heuras lésitin ngajaga sél tina oxidasi sarta jadi taméng sabudeureun uteuk lésitin utamana diwangun ku vitamin b asam fosfat kolin asam linoléat jeung inositol jadi lésitin ngarojong sistim sirkulasi lésitin dianggap salaku pangémulsi nu aman nu geus disatujuan ku fda as pikeun tujuan konsumsi manusa kalawan status sacara umum aman generally recognized as safe lésitin mangrupa bagéan integral mémbran sél sarta bisa diolah sagemblengna nepi ka écés amanna pikeun manusa pangémulsi séjén ngan bisa diékskrésikeun ngaliwatan ginjal lésitin dipigunakeun sacara komersil pikeun sarupaning nu merlukeun pangémulsi atawa lubricant alami ti farmasi nepi ka protective coverings pikeun conto lésitin dipaké pikeun ngajaga coklat jeung sari kalapa na permén sangkan tetep ngahiji rupa rupa panalungtikan brook et al spilburg et al nunjukkeun yén lésitin turunan kadelé mangaruhan kadar kolésterol jeung trigliserida na getih sacara positif golongan tabel periodik mangrupa kolom vértikal na tabel periodik aya golongan dina tabel periodik baku lain teu ngahaja yén sababaraha tina béréndélan ieu saluyu jeung dérét kimia tabel periodik mimitina dijieun pikeun nyusun béréndélan bahan kimia na skéma tunggal nu kohérén dadaran modérn pikeun pola tabel periodik nyaéta yén unsur unsur nu sagolongan mibanda konfigurasi kulit éléktron pangluarna nu sarupa dina atomna ku sabab sipat kimiawi lolobana ditangtukeun ku interaksi éléktron luarna mangka unsur nu sagolongan bakal mibanda boh sipat fisik atawa kimia nu sarupa aya tilu cara pikeun nganomeran golongan tabel periodik nu hiji maké angka arab sedengkeun dua nu séjénna ngagunakeun angka romawi ngaran angka romawi mangrupa ngaran tradisional asli golongan angka arab mangrupa ngaran nu dirujuk ku international union of pure and applied chemistry iupac pikeun ngaganti ngaran heubeul nu sok pajeulit golongan tabel periodik nyaéta saperti di handap ieu nu na jero kurung nunjukkeun sistim heubeul éropa jeung amérika catetan gaya wikipédia sakuduna ngaganti ngaran golongan nu heubeul ku ngaran iupac sarta mun perlu méré dadaran sajarah ngeunaan ngaran heubeulna dina tabel periodik périodeu nyaéta baris na tabel jumlah kulit éléktron nangtukeun kaasup périodeu mana hiji atom unggal kulit dibagi kana subkulit nu béda béda di mana nalika wilangan atom nambahan mangka subkulitna kaeusi nurutkeun susunan nu ngabentuk struktur tabel periodik ku sabab éléktron pangluarna nangtukeun sipat kimiawi susunan ieu saluyu jeung golongan tabel periodik unsur unsur nu patutur tutur dina hiji golongan mibanda sipat fisik nu sarupa sanajan béda massana kaitung loba unsur unsur nu patutur tutur dina hiji périodeu mibanda massa nu sarupa tapi sipatna béda tempo ogé ayip rosidi éjahan asli ajip rosidi téh saurang budayawan sakaligus sastrawan kahot anjeunna nyipta karya sastra dina basa sunda jeung basa indonésia sarta loba ngawanohkeun sastra sunda jeung indonésia ka mancanagara ayip aktif nulis boh dina basa indonésia atawa dina basa sunda ti rumaja kénéh umur taun geus jadi pamingpin rumpaka majalah suluh pelajar sarta satuluyna ngaluluguan sababaraha lembaga sastra seni pers jeung budaya anjeunna ngadegkeun yayasan pusat studi sunda nu ngulik kabudayaan sunda sarta yayasan kabudayaan rancagé nu ngabobotohan tumuwuhna sastra lokal kungsi ngajar basa jeung kabudayaan indonésia di osaka gaikokugo daigaku sagigireun ngajar ogé di kyoto sangyo daigaku jeung tenri daigaku jepang naratas dilembagakeunana hadiah sastra rancagé ti taun sarta mokalan lumangsungna konferénsi internasional budaya sunda kibs di bandung buku buku karyana geus leuwih ti saratus judul mangrupa roman kumpulan sajak kumpulan carita pondok mémoar jeung biografi ayip rosidi mimiti ngalakonan atikan di sakola rahayat jatiwangi salajéngna neruskeun ka smp negeri viii jakarta jeung pamungkas taman madya taman siswa jakarta sanajan henteu tamat sma anjeunna dipercaya pikeun ngajar minangka dosén di paguron tinggi indonésia ogé ti anjeunna ngajar di jepang dina januari anjeunna narima gelar doktor honoris causa widang élmu budaya ti fakultas sastra universitas padjadjaran ayip rosidi nikah sareng patimah wirjadibrata ceu empat ogé dipaparin putra nyaéta dina rujukan séjén disebutkeun tujuh putra ayip mimitina mah nulis karya kréatip dina basa indonésia salajéngna talaah jeung koméntar ngeunaan sastera basa jeung budaya boh mangrupa artikel buku atawa makalah dina mangrupa panglawungan di tingkat régional nasional ogé internasional anjeunna loba maluruh titilar jeung tonggak alur sajarah sastra indonésia jeung sunda nepikeun panémbonganna ngeunaan perkara sosial politik boh mangrupa artikel dina majalah boh ceramah atawa makalah anjeunna ogé nulis biografi ahli seni jeung inohong pulitik anjeunna mimiti ngabéwarakeun karya sasterana taun dipuat dina majalah majalah kasohor dina mangsa harita saperti mimbar indonesia gelanggang siasat indonesia zenith kisah jll nurutkeun panalungtikan dr ulrich kratz nepika taun ayip nyaéta pangarang sajak jeung carita pondok nu pangproduktipna judul karya dipuat dina majalah bukuna anu munggaran tahun tahun kematian medal sabot yuswana taun dituturkeun ku kumpulan sajak kumpulan carita pondok roman drama kumpulan éséy jeung kritik hasil panalungtikan jll boh dina basa indonésia boh dina basa sunda anu lobana kira kira saratus judulan karyana loba nu geus ditarjamahkeun kana basa séjén dipuat dina bunga rampai atawa medal minangka buku a l dina basa walanda cina inggris jepang perancis kroatia rusia jll dina yuswa taun nalika masih kénéh kelas vi sakola rahayat tulisan ayip geus dipuat dina rohangan barudak di harian indonésia raya ti smp na ayip geus ngaleukeunan dunya panulisan jeung pamedalan anjeunna medalkeun jeung jadi éditor sarta mingpin majalah suluh pelajar dina taun anjeunna jadi pamingpin redaksi mingguan sunda pamingpin redaksi majalah kabudayaan budaya jaya pangadeg pamedal pustaka jaya ngadegkeun jeung mingpin proyék panalungtikan pantun jeung folklor sunda ppp fs anu loba ngarékam carita pantun jeung ngabéwarakeunna ngajabat minangka pupuhu déwan kasenian jakarta barengan jeung babaturanna ayip ngadegkeun pamedal kiwari di bandung pamedal cupumanik tjupumanik di jatiwangi duta rakyat di bandung pustaka jaya salajéngna dunia pustaka jaya di jakarta girimukti pasaka di jakarta jeung kiblat buku utama di bandung kapilih jadi pupuhu ikapi dina dua kali kongrés jeung jadi anggota dkj ti mimiti tuluy jadi pupuphu dkj sababaraha périodeu jabatan jadi anggota bmkn jeung jadi anggota pangurus pléno kapilih dina kongrés jadi anggota lbss jeung jadi anggota pangurus pléno sarta anggota déwan pembina kapilih dina kongrés tapi ngundurkeun diri anjeunna ogé salah saurang pangadeg sarta pupuhu pp ss anu munggaran ogé pangadeg jeung pupuhu déwan pangadeg yayasan pp ss sarta pangadeg yayasan pds h b jassin ti anjeunna diangkat jadi guru besar tamu di osaka gaikokugo daigaku universitas basa asing osaka sabari ngajar di kyoto sangyo daigaku jeung tenri daignku sanajan aya di negeri deungeun anjeunna tetep aktip merhatikeun hirup huripna sastera budaya jeung sosial pulitik di indonésia ogé masih terus nulis taun kalawan pribadina méré hadiah sastera rancagé ka saha baé anu mikareueus kana budaya sunda sangkan aya hasil karyana anu saterusna tarékah ieu diteruskeun ku yayasan kabudayaan rancagé anu diadegkeun ku anjeunna téa sanggeus pangsiun anjeunna dumuk di désa pabelan kacamatan mungkid magelang jawa tengah sanajan kitu anjeunna masih aktip ngokola sawatara lembaga tanpabati kayaning yayasan kabudayaan rancagé jeung pusat studi sunda babaraha pangajén anu pernah ditarima ku ayip rosidi di antararana aya ratusan karya ayip sababaraha di antarana ayip ogé nulis drama carita rahayat carita wayang bacaan barudak lulucon jeung mémoar sarta jadi éditor babaraha bunga rampai polisakarida nyaéta karbohidrat teu amis nu kawilang pajeulit polisakarida mangrupa polimér nu diwangun ku loba monosakarida nu silihsambungkeun nyaéta poli sakarida ku kituna polisakarida mah kaasup molekul badag pisan malah ngarangkadak sipatna teu leyur na cai sarta teu ngabentuk kristal contona nyaéta aci selulosa jeung glikogén polisakarida mibanda rumus umum nu mana y biasana x aci mangrupa polimér glukosa nu unit glukopiranosana kabeungkeut ku tumbu alfa amilosa diwangun ku sababaraha ratus molekul glukosa ranté lempeng amilopéktin nyaéta molekul rangkadak nu disusun ku sababaraha réwu unit glukosa aci teu leyur na cai bisa disiksik ku hidrolisis nu dikatalisan ku énzim nu disebut amilase nu bisa megatkeun tumbu alfa manusa jeung sato séjénna boga amilase sahingga bisa nyerna aci kentang béas gandum jagong jeung sampeu mangrupa sumber aci na dahareun manusa glikogén polimér rangkadak glukosa mangrupa bentuk simpenan glukosa dina sato glikogén bisa dibeulah jadi substrat pikeun réspirasi ngaliwatan prosés glikogénolisis ieu ngawengku megatkeun beungkeut c o c antarmolekul glukosa ku ditambahkeunana fosfat gaganti cai na hidrolisis prosés ieu ngahasilkeun molekul glukosa kafosforilasi nu métabolismena bisa ngahasilkeun hiji molekul atp komponén struktural tutuwuhan diwangun utamana ku sélulosa kai diwangun ku sélulosa jeung lignin sedengkeun kertas jeung kapas méh murni sélulosa sélulosa mangrupa polimér nu dibentuk ku ulangan unit glukosa nu kabeungkeut ku tumbu béta manusa sarta lolobana sato séjénna teu boga kakurangan énzim pikeun megatkeun tumbu béta sahingga teu bisa nyerna sélulosa sababaraha sato bisa nyerna sélulosa sabab boga sélulasena polisakarida asam nyaéta sagolongan polisakarida nu ngandung gugus karboxil jeung atawa gugus éster sulfat lemak bas ingris fat ngarujuk kana sakelompok gedé molekul molekul alam anu kasusun tina unsur unsur karbon hidrogen jeung oksigen nyaéta asam lemak malam stérol vitamin vitamin anu nyampur jeung lemak contona a d e jeung k monogliserida digliserida fosfolipid glikolipid terpenoid kaasup dijerona getah jeung steroid jeung sajabana ku sabab struktur molekulna anu loba ku ranté karbon ch ch ch mangka lemak mibanda sifat hydrophob ieu jadi alesan hésena lemak pikeun nyampur jeung cai lemak ngan saukur bisa nyampur dina larutan apolar atawa organik kawas eter chloroform atawa benzol unsur lemak kasusun tina nitrogén hydrogén fosfor karbon jeung oksigén nurutkeun komposisi anu nyusun lemak digolongkeun jadi tilu lemak ieu asalna tina trigliserida conto lemak ieu nyaéta lilin jeung minyak lemak ieu kasusun tina lemak jeung senyawa nu laina contona nyaéta lipoprotéin fosfolipid jeung fosfatidilkolin kabagi jadi asam lemak jenuh jeung asam lemak teu jenuh lemak mibanda sababaraha fungsi di antarana satiap jalma boga kabutuhan kana lemak anu béda béda tapi umumna dina sapoéna saurang ngabutuhkeun lemak antara gram lemak atawa per kilogram per beurat awak monosakarida nyaéta karbohidrat na wujud gula basajan monosakarida kawas disakarida sipatna amis leyur na cai sarta kristalin monosakarida digolongkeun dumasar jumlah atom karbon nu dikandungna triosa tetrosa pentosa héxosa jeung héptosa sarta dumasar gugus aktifna aldehid atawa keton kombinasina bisa jadi rupa rupa misalna aldohéxosa ketotriosa salajengna unggal atom karbon nu boga gugus hidroksil iwal nu tungtung sipatna optik aktif antukna bisa aya sababaraha karbohidrat nu struktur dasarna sarua misal galaktosa kaasup aldohéxosa tapi mibanda sipat béda ti glukosa sabab susunan atom atomna béda conto séjénna lolobana teu warnaan padet kristalin amis iwal ti sabagian leutik nu béda misalna déoxiribosa atawa gula amino monosakarida mibanda rumus kimia umum monosakarida ngandung boh gugus fungsi keton atawa aldehid cara umum pikeun mintonkeun struktur siklik monosakarida nyaéta ku proyéksi haworth sistim d l biasana digunakeun monosakarida nu ngandung hiji gugus aldehid digolongkeun kana aldosa sedengkeun nu ngandung gugus keton digolongkeun kana ketosa hidrolisis nyaéta prosés kimia nalika hiji molekul dibeulah jadi dua bagian ku nambahkeun hiji molekul cai ieu béda jeung réaksi hidrasi nalika molekul cai ditambahkeun kana hiji zat tanpa ayana prosés meulah hidrolisis tumbu éster dina hidrolisis nu megatkeun tumbu éster hiji produk hidrolisis ngandung gugus fungsi hidroksil sedengkeun nu hiji deui ngandung asam karboksilat popotongan molekul indung nu asalna gugus karboksilat narima hiji ion hidrogén ti molekul cai nu ditambahkeun sedengkeun popotongan nu asalna gugus alkil narima gugus hidroksil sésana jadi éster sacara éféktif balik deui jadi komponén komponénna nyéta alkohol jeung asam karboksilat hidrolisis tumbu péptida asam amino dina réaksi hidrolisis séjénna kayaning hidrolisis tumbu péptida asam amino ukur salah sahiji produk produk asam karboxilat nu boga gugus hidroxida nu diturunkeun ti cai produk amin nampa ion hidrogén sésana hidrolisis bisa dianggap salaku sabalikna ti kondensasi nalika dua popotongan disambungkeun pikeun tiap molekul cai nu dihasilkeun ku sabab hidrolisis réaksina bisa malik kondensasi jeung hidrolisis bisa lumangsung sakaligus dina kaayaan kasatimbangan dina kaayaan fisiologis misalna dina leyuran éncér cai réaksi meulah hidrolitik nalika konsentrasi prékursor métabolikna rendah ti nepi ka molar sacara prinsip térmodinamika teu bisa malik pikeun conto anggap x salaku konséntrasi ahir hasilna c konséntrasi awal a jeung w ho molar mangka x bisa diitung maké kasaruan mun kdtimes w k pikeun c molar k molar x c gt kurang ti réaktan aya kénéh nalika réaksi geus réngsé teu bisa malikna prosés hidrolisis sacara fisiologis téh konsistén dina jalur métabolisme sabab loba pisan prosés biologis disetir ku dipegatkeunana beungkeut pirofosfat anhidrat dina kimia asam karboksilat ogé disebut asam alkanoat nyaéta asam organik nu dicirikeun ku ayana gugus karboksil strukturna r mangrupa hidrogén atawa gugus organik dina rumus kimia ieu ogé biasa ditulis rcooh asam karboksilat mangrupa asam lemah sabab disosiasi molekul rcooh ngan kira nu jadi kation h jeung anion rcoo na suhu rohangan dina leyuran cai dua atom oxigén éléktronégatif cenderung metot éléktron ngajauhan hidrogén na gugus hidroxil sedengkeun proton h sésana bisa leupas kalawan gampang muatan négatif sésana salajengna nyebar simétris di antara dua atom oxigén sarta beungkeut karbon oxigén mibanda ciri beungkeut ganda parsial délokalisasi ieu mangrupa hasil tina struktur résonans nu kaciptakeun ku ayana komponén karbonil na asam karboksilat nu mun teu kitu gugus oh na moal gampang kaleungitan h na tempo alkohol ayana gugus éléktronégatif kayaning oh atawa cl nuturkeun gugus karboksilat bakal ngaronjatkeun kaasaman antukna pikeun conto asam trikloroasétat tilu gugus cl mangrupa asam nu leuwih kuat batan asam laktat hiji gugus oh nu leuwih kuat batan asam asetat teu boga gugus séjén asam karboksilat bisa dijieun ku jalan oksidasi lengkep alkohol primér asam karboksilat meta jeung basa piekun ngahasilkeun uyah karboksilat nalika hidrogén gugus oh diganti ku ion logam asam étanoat sarua jeung asam asetat meta jeung natrium bikarbonat baking soda jadi natrium étanoat natrium asetat karbon dioxida jeung cai gugus karboxil ogé meta jeung gugus amina jadi beungkeut péptida sarta jeung alkohol jadi éster asam karboksilat bisa diréduksi ku lialh jadi alkohol primér sababaraha asam karboksilat di antarana dina kimia asam amino nyaéta molekul naon baé nu ngandung boh gugus fungsi amino jeung asam karboksilat dina biokimia harti nu pondok sarta umum ieu mimindengna digunakeun pikeun nujul asam amino alfa asam amino nu gugus fungsi amino jeung asam karboksilatna kabeungkeut na atom karbon nu sarua résidu asam amino nyaéta naon nu nyésa na hiji asam amino nalika hiji molekul cai leungit hiji ion hidrogén h ti sisi nitrogén sarta hiji ion hidroxil oh ti sisi karboxilat dina ngawujudna beungkeut péptida asam amino mangrupa batubata biokimia nu ngabentuk polimér pondok nu disebut polipéptida atawa péptida nu salajengna ngawangun struktur nu disebut protéin tempo di handap dua puluh asam amino disandikeun ku sandi genetik baku sarta disebut protéinogénik asam amino nu leuwih jarang jeung leuwih pajeulit bisa dijieun dumasar kaperluan ku awak prolin mangrupa hiji hijina asam amino protéinogenik nu gugus gigirna siklik sarta numbu ka gugus a amino ngabentuk gugus amino sekunder asam amino séjén nu dikandung dina protéin biasana dibentuk tina modifikasi sanggeus translasi sintésis protéin modifikasi ieu sipatna penting pikeun fungsi protéinna sahanteuna aya dua asam amino lian ti nu dua puluh nu sok dibeungkeutkeun kana protéin nalika translasi nu kapanggih di alam kiwari geus leuwih ti asam amino malah di antarana aya nu kapanggih dina bahan météorit mikroorganisme jeung tutuwuhan mindeng ngahasilkeun asam amino nu teu ilahar nu sok aya dina péptida antibiotik misalna nisin atawa alamétisin lian ti asam amino pikeun sintésis protéin aya asam amino séjén nu sacara biologis penting kayaning neurotransmitter glisin gaba jeung glutamat ogé karnitin dipaké na angkutan lipid jeroeun sél ornitin sitrulin homosistéin hidroxiprolin hidroxilisin jeung sarkosin sababaraha ti asam amino na sandi génétik katelah asama amino ésénsil sabab teu bisa disintésis na jero awak tina sanyawa séjén ku réaksi kimia tapi kudu diasupan tina dahareun pikeun manusa nu kaasup asam amino ésénsil nyaéa lisin leusin isoleusin métionin fénilalanin tréonin triptofan valin sarta pikeun barudak histidin jeung arginin monosodium glutamat mangrupa additif pangan pikeun ngaronjatkeun rasa l dopa l dihidroxifénilalanin mangrupa ubar nu dipaké pikeun parkinsonisme struktur umum asam amino alfa protéinogénik nyaéta cooh h c r nh di mana r nunjukkeun ranté gigir nu husus pikeun unggal asam amino asam amino biasana digolongkeun dumasar sipat ranté gigirna jadi opat golongan asam basa hidrofilik polar jeung hidrofobik nonpolar iwal glisin r h asam amino aya dina dua kamungkinan isomér optik nu disebut d tina déxtro jeung l tina lévo asam amino l mangrupa mayoritas asam amino nu aya na protéin asam amino d aya na protéin nu dihasilkeun ku exotic sea dwelling organisms kayaning cone snail ogé loba pisan ayana dina dinding sél baktéri protéin diwangun ku polimérisasi asam amino dumasar beungkeut péptida dina prosés nu disebut translasi tabel di handap ieu mintonkeun struktur jeung lambang asam amino nu aya na sandi genetik tabel di handap ieu ngadaptar lambang saaksara lambang tilu aksara sarta sipat kimia ranté gigir asam aminona asam amino nu can kanyahoan dibéré lambang x saaksara atawa asx tilu aksara nu ngandung harti yén éta asam amino téh asparagin atawa asam aspartat naskah anu asalna ti kabuyutan ciburuy garut kidul kiwari diteundeun di perpustakaan nasional ri kalawan nomor koleksi l peti atawa koropak naskahna ditulis dina daun gebang atawa nu ku para ahli sok disebut nipah ngagunakeun mangsi hideung aksara nu digunakeun pikeun nuliskeun ieu naskah nyaéta aksara buda gunung sedeng basana nyaéta basa sunda kuna kandelna naskah aya lambaran daun nipah atawa kaca unggal kaca ngandung jajar tulisan ditulis dina wangun prosa panalungtikan kana naskahna dimimitian ku holle pleyte jeung r ng poerbatjaraka nyaéta ku cara ngalih aksarakeun tur narjamahkeun dina basa walanda naon nu dipilampah ku para sarjana éta téh teu ngawengku sakabéh naskah hasil panalungtikan c m pleyte dijudulan een pseudo padjadjaransche kroniek kronik palsu pajajaran atja jeung saléh danasasmita nuluykeun hanca panalungtikan ku cara ngalih aksarakeun tur narjamahkeun naskah sakabéhna kana basa indonésia dina taun nya atja jeung saléh danasasmita anu ngajudulan ieu naskah amanat galunggung téh sok sanajan éta kecap teu disebut dina naskahna mah eusi naskahna mangrupa papagon hirup pikeun para pamingpin dina wangun pépéling nyaéta pépélingna rakéan darmasiksa anu dianggap idéntik jeung raja sunda nu nyekel kakawasaan taun ka para putrana katut rundayanana sababaraha piwuruk anu nyangkaruk dina ieu naskah téh di antarana ajip rosidi dkk ensiklopedi sunda alam manusia budaya termasuk budaya cirebon dan betawi jakarta pustaka jaya polimérisasi nyaéta prosés ngawujudna ranté polimér organik ulangan nu panjang aya sababaraha rupa polimérisasi sarta sistimna gé béda béda kategorisasina ngawengku sistim adisi kondensasi jeung chain growth step growth system rupa polimérisasi nu séjénna nyaéta polimérisasi muka cingcin ing ring opening polymerization nu sarupa jeung polimérisasi ranté polimérisasi adisi ngawengku numbukeun molekul molekul nu mibanda beungkeut kimia rangkep dua atawa tilu monomér molekul idéntik nu nyusun polimér nu teu jenuh ieu mibanda kaleuwihan beungkeut internal nu bisa dipegatkeun sarta ditumbukeun jeung monomér séjén pikeun ngawangun ranté ulangan polimérisasi adisi dilarapkeun kana produksi polimér kayaning poliéténa polipropilén jeung polivinilklorida pvc polimérisasi kondensasi lumangsung nalika monomér kabungkeut ngaliwatan réaksi kondensasi réaksi ieu bisa dihasilkeun ku jalan metakeun molekul molekul nu ngandung gugus fungsi alkohol amina atawa asam karboksilat atawa turunan karboxil séjénna nalika amina meta jeung asam karboxilat bakal kawangun amida atawa beungkeut péptida kalawan ngaleupaskeun cai jadina polimérisasi kondensasi nya ku prosés ieu asam asam amino numbu sarta ngagabung jadi protéin sakumaha dijieunna kevlar to alleviate inconsistencies in these naming methods adjusted definitions for condensation and addition polymers have been developed a condensation polymer is defined as a polymer that involves elimination of small molecules during its synthesis or contains functional groups as part of its backbone chain or it repeat unit does not contain all the atoms present in the hypothetical monomer to which it can be degraded polimérisasi adisi majeujeutkeun pegatna beungkeut ganda atawa rangkep tilu nu dipaké pikeun nyambungkeun monomér monomér kana ranté dina polimérisasi éténa gbr beungkeut pi na pegat nu salajengna dua éléktronna disusun ulang pikeun nyiptakeun a new propagating center like the one that attacked it the form this propagating center takes depends on the specific type of addition mechanism aya sababaraha mékanisme cara naratasna inisiasi mékanisme radikal bébas mangrupa métode nu pangmunggaranna dipaké radikal bébas mangrupa atom molekul nu réaktif pisan nu mibanda éléktron nyorangan teu boga pasangan misalna dina polimérisasi éténa mékanisme radikal bébas bisa dibagi kana tilu hambalan inisiasi propagasi jeung terminasi polimérisasi nu lumangsungna ku prosés réaksi kondensasi polimérisasi bisa dilacak nepi ka munggaran kahirupan nu dumasar dna sabab boh dna atawa protéin bisa dianggap salaku polimér polimér sintétik munggaran na abad ka sabenerna dijieun ku jalan ngarombak polimér alam pikeun conto nitroselulosa dijieun ku jalan ngaréaksikeun selulosa jeung asam nitrat polimér munggaran nu asli jieunan manusa bakelit disintésis taun ngan laju panalungtikan ngeunaan polimér jeung polimérisasi ngaronjatna mah taun an waktu papanggihan poliéténa ku pausahaan kimia ici katalis nyaéta hiji zat nu ngaronjatkeun laju hiji réaksi kimia dina suhu nu tangtu tanpa teu kabawa robah atawa kahakan ku réaksina tempo ogé katalisis katalis aub na réaksi tapi lain mangrupa réaktan atawa produk kimia katalis ngajadikeun réaksi bisa lumangsung leuwih gancang atawa bisa lumangsung dina suhu nu leuwih handap alatan parobahan nu dipicuna dina réaktan katalis nyadiakeun jalur séjén nu énergi aktivasina leuwih handap pikeun lumangsungna réaksi molekul nu teu mibanda énergi pikeun meta atawa énergina handap teuing antukna réaksina bakal lila pisan jadi bisa meta ku ayana katalis katalis ngurangan énergi nu dipikabutuh pikeun lumangsungna réaksi dua kategori utama katalis nyaéta katalis homogén jeung hétérogén katalis hétérogén aya dina fase nu béda ti réaktan dina réaksi nu dikatalisanana sedengkeun katalis homogén aya dina fase nu sarua conto pikeun katalis hétérogén nyaéta katalis nu nyadiakeun beungeut sangkan réaktan atawa substrat samentara bisa kajerap beungkeut na substrat jadi lemah antukna produk anyar bisa dihasilkeun beungkeut antara produk jeung katalis leuwih lemah antukna salajengna produkna lésot katalis homogén umumna meta jeung hiji atawa leuwih réaktan pikeun ngabentuk sarupaning panengah kimiawi chemical intermediate nu salajengna meta pikeun ngabentuk produk réaksi ahir dina prosés nu ngalahirkeun deui katalisna di handap ieu hiji skéma réaksi katalitik c nunjukkeun katalisna najan katalisna c kahakan ku réaksi salajengna kaluar deui dina réaksi antukna réaksi gemblengna jadi katalis teu kahakan atawa dihasilkeun énzim mangrupa biokatalis mangpaat katalis dina jihat budaya nu leuwih lega sacara kasarna mah analog sarupa analog jeung nu dipedar di dieu sababaraha katalis nu kawentar nu kungsi dikembangkeun nyaéta katalis ziegler natta nu dipaké ngahasilkeun sacara massal poliétilén jeung polipropilén réaksi katalitik nu pangdipikawanohna di antarana prosés haber pikeun sintésis amonia nu maké beusi salaku katalis konvérter katalitik ngancurkeun sababaraha produk gigir pembakaran dina mobil dijieunna tina platinum jeung rhodium sél mangrupa unit struktural jeung fungsional sadaya organisme hirup sababaraha organisme kayaning baktéri unisélular ngan diwangun ku sél nunggal organisme séjén kayaning manusa kaasup multisélular manusa mibanda kira triliun sél tiori sél munggaran dikembangkeun abad ka ngunikeun yén sadaya organisme diwangun ku hiji atawa leuwih sél sadaya sél datangna ti sél nu saméméhna geus aya sadaya fungsi vital hiji organisme lumangsung jeroeun sél sarta yén sél ngandung informasi turunan nu dipikabutuh pikeun ngatur fungsi sél sarta pikeun neruskeun informasi ka sél wedalan salajengna kecap sél asalna tina basa latin cella rohangan leutik ngaran ieu dipilih ku robert hooke sabab anjeunna nempo kamiripan antara sél gabus jeung rohangan leutik unggal sél mangrupa éntitas nu mulasara diri bisa ngasupkeun gizi ngarobah gizi jadi énergi migawé pungsi husus sarta baranahan sakumaha perluna unggal sél neundeun paréntah paréntah sorangan pikeun migawé tiap kagiatan kagiatanana sadaya sél mibanda sababaraha kabisa hiji cara pikeun ngagolongkeun sél nyaéta naha maranéhna hirup nyorangan atawa ngagorombol aya rupa rupa organisme ti mimiti sél tunggal disebut organisme unisélular nu hirup sacara mandiri atawa ngabentuk koloni jeung sél lianna nepi ka bentuk multisélulér nu masing masing sélna babagi pancén antukna teu bisa hirup sosoranganan awak multisélulér manusa ngandung kira tipeu sél jeung jaringan sél bisa digolongkeun kana dua kategori dumasar struktur internalna sadaya sél boh prokariot atawa eukariot mibanda mémbran nu ngabungkus sél misahkeun interiorna tina lingkungan sabudeureunana sacara ketat ngontrol naon nu asup jeung kaluar sarta mulasara poténsi listrik sél di jero mémbran aya sitoplasma zat nu ngeusian ampir sakabéh eusi sél nu asin sadaya sél mibanda dna bahan wawarisan gén jeung rna nu ngandung informasi nu dipikabutuh pikeun ngéxprésikeun rupa rupa protéin kayaning énzim mesin utama sél sajeroeun sél dina rupa rupa wanci aya rupa rupa biomolekul séjén artikel ieu bakal ngabahas sacara ringkes komponén komponén utama ieu lajeng diteraskeun ku dadaran ringkes pungsina artikel utama mémbran sél wates luar sél eukariot disebut mémbran plasma sedengkeun di prokariot ilahar disebut mémbran sél mémbran ieu pikeun misahkeun sarta panyalindungan pikeun sél ti lingkungan sabudeureunana diwangun utamana tina lapis ganda lipid molekul sarupa lemak jeung protéin nu narapel na éta mémbran nyaéta rupa rupa molekul nu meta salaku torowongan jeung kompa nu mindahkeun molekul molekul ka jeung ti sél artikel utama sitoskeleton sitoskeleton nyaéta komponén sél nu penting pajeulit sakaligus dinamis nu meta pikeun nyusun ngatur sarta mertahankeun bentuk sél nyangsangkeun organél dina tempat samistina mantuan nalika éndositosis ngasupkeun bahan luar ku sél sarta mindahkeun bagian bagian sél dina prosés tumuwuh jeung motiliti aya loba pisan protéin nu patali jeung sitoskeleton nu masing masing ngatur struktur sél ku ngarahkeun ngagulungkeun sarta nyambungkeun filamén artikel utama sitoplasma jeroeun sél aya rohangan badag nu dieusi cairan nu disebut sitoplasma kadang disebut sitosol na prokariot rohangan ieu rélatif teu kabagi bagi na eukariot sitosol mangrupa sop tempat pagalona sagala organél it is also the home of the cytoskeleton the cytosol contains dissolved nutrients helps bréak down waste products and moves material around the cell through a process called cytoplasmic streaming the nucleus often flows with the cytoplasm changing its shape as it moves the cytoplasm also contains many salts and is an excellent conductor of electricity créating the perfect environment for the mechanics of the cell the function of the cytoplasm and the organelles which reside in it are critical for a cell s survival aya dua rupa bahan génétik asam déoxiribonukléat dna jeung asam ribonukléat rna organisme lolobana diwangun tina dna tapi aya sababaraha virus nu mibanda rna salaku bahan génétikna informasi biologis nu dikandung ku organisme disandikeun dina runtuyan dna atawa rnana bahan génétik prokariot diatur dina struktur sirkular basajan nu aya na sitoplasma bahan génétik eukariot leuwih pajeulit sarta dibagi kana unit diskrét nu disebut gén bahan génétik manusa dijieun tina dua komponén béda génom inti jeung génom mitokondria génom inti kabagi kana molekul dna liniér nu masing masing dikandung dina kromosom nu béda génom mitokondria nyaéta molekul dna sirkular nu misah ti dna inti najan génom mitokondria leutik pisan tapi nyandi sababaraha protéin nu penting pisan artikel utama organél awak manusa ngandung pirang pirang organ kayaning jantung burih ginjal nu masing masing ngajalankeun pungsi nu béda sél ogé mibanda sakumpulan organ leutik nu disebut organél nu diluyukeun atawa dihususkeun mibanda hiji atawa leuwih pungsi penting organél ngan aya na eukariot jeung salawasna dikuriling ku mémbran panyalindung prokariot dibédakeun ti eukariot dumasar susunan intina hususna ku euweuhna mémbran inti prokariot ogé teu boga organél organél nu has sél eukariot fungsi organélna lolobana kayaning mitokondria kloroplas jeung awak golgi diwengku ku mémbran plasma prokariot svl prokariot mibanda tilu wewengkon arsitéktural appendages called flagella and pili proteins attached to the cell surface a cell envelope consisting of a capsule a cell wall and a plasma membrane and a cytoplasmic region that contains the cell genome dna and ribosomes and various sorts of inclusions other differences include sél eukariot ukuranana kurang leuwih sapuluh kalieun sél prokariot sarta eusina bisa nepi ka kalieunana bébéda utama antara prokariot jeung eukariot nyaéta sél eukariot mah ngandung kompartemén nu napel na mémbran tempat lumangsungna kagiatan métabolik husus utamana inti a membrane delinéated compartment that houses the eukaryotic cell s dna it is this nucleus that gives the eukaryote literally true nucleus its name eukaryotic organisms also have other specialized structures performing dedicated functions the aforementioned organelles other differences include artikel utama biosintésis protéin sintésis protéin nyaéta prosés nalika sél ngawangun protéin transkripsi dna nujul ka sintésis molekul rna utusan ing messenger rna mrna tina citakan dna prosés ieu mirip pisan jeung réplikasi dna sanggeus mrna dijieun molekul protéin anyar mitembeyan disintésis ngaliwatan prosés translasi mesin sélular nu boga tanggung jawab dina sintésis protéin nyaéta ribosom nu diwangun ku rna struktural jeung kira rupa protéin nalika ribosom tepung jeung mrna mangka prosés translasi mrna jadi protéin dimimitian sasakala sél nu patali pisan jeung sasakala hirup kungsi jadi salah sahiji hambalan pangpentingna dina évolusi hirup lahirna sél nandaan jalan ti kimia prébiotik ka kahirupan biologis mun hirup disawang tina jihat réplikator nyaéta molekul dna dina organisme sél nyumponan dua kaayaan fundaméntal pangjaga ti lingkungan luar sarta ngawadahan aktivitas biologis évolusi sél eukariot sigana ngaliwatan prosés simbiosis sél sél prokariot adénosin trifosfat atp nyaéta nukléotida nu dipiwanoh na biokimia salaku alat tukeur molekular alih énergi intrasélular maksudna atp mampuh piekun nyimpen sarta ngangkut énergi kimiawi jeroeun sél atp ogé nyepeng peran nu penting dina sintésis asam nukléat sacara kimiawi atp diwangun ku adénosin jeung tilu gugus fosfat rumus émpirisna chnop sedengkeun rumus kimiana chnonh oh poh h nu mibanda massa molekul u molekul atp dipaké pikeun nyimpen énergi nu dihasilkeun tina réspirasi sélular gugus fosforil mun dimimitian ti amp kaasup fosfat alfa béta jeung gamma atp bisa dihasilkeun tina rupa rupa prosés sélular hususna mitokondria dina prosés fosforilasi oxidatif dina pangaruh katalitik atp sintase atawa mun dina tutuwuhan dina kloroplas dina prosés fotosintésis atp na awak manusa jumlah jamléh kira mol énergi nu dipikabutuh ku sél manusa pikeun hidrolisis nyaéta nepi ka mol atp unggal poé ieu ngandung harti yén unggal molekul atp didaur ulang nepi ka kali dina sapoéna atp teu bisa disimpen antukna sintésisna kudu reureujeungan jeung pamakéanana sél hirup ogé boga nukléosida trifosfat énergi luhung séjén kayaning guanin trifosfat antara molekul molekul éta énergi kalawan gampang bisa dialihkeun dina réaksi sarupa nu dikatalisan ku nukléosida difosfokinase énergi dileupaskeun nalika hidrolisis beungkeut fosfat fosfat lumangsung énergi ieu bisa dipaké ku rupa rupa énzim protéin motor jeung protéin angkutan pikeun ngalaksanakeun gawé sél ogé hidrolisis tadi ngahasilkeun fosfat anorganik bébas jeung adénin difosfat nu salajengna bisa direcah deui jadi ion fosfat jeung adénosin monofosfat atp ogé bisa langsung direcah jadi adénosin monofosfat ngahasilkeun pirofosfat réaksi nu ieu nguntungkeun sabab sacara éféktif prosésna teu bisa malik na leyuran cai kiwari aya padungdengan pikeun ngamangpaatkeun atp pikeun sumber tanaga pikeun nanotéhnologi jeung cangkok artificial pacemaker bisa jadi teu kudu maké batré dina biologi sél mitokondria nyaéta hiji organél nu aya na sél lolobana eukariot mitokondria kadang didadarkeun salaku pembangkit listrik sélular sabab tujuan utamana pikeun ngarancang wangun adénosin trifosfat atp nu dipikabutuh salaku sumber énergi jumlah mitokondria béda dina unggal tipe sél protozoa trypanosome mibanda hiji mitokondria tunggal nu badag sél ati manusa hijina ilaharna mibanda antara sarébu nepi ka dua rébu mitokondria bisa ngeusian nepi ka sitosol sél mitokondria mibanda dua sistim mémbran mémbran luar nu ngabungkus organélna sarta mémbran jero nu karejut tulap tilep ka lebah jero tilepan nu ka jero disebut krista jumlah jeung bentuk kristae dina mitokondria béda béda gumantung jaringan jeung organismena krista ieu nyadiakeun raray mémbran nu leuwih lega nalika sél meulah manéh mitokondria ngayakeun réplikasi ku cara fisi réplikasi ogé lumangsung nalika pangabutuh énergi sél ningkat pikeun conto sél panyimpen lemak nu mikabutuh énergi saeutik mitokondriana ngan saeutik bandingkeun jeung sél otot nu mikabutuh énergi mitokondriana loba pisan protéin mitokondria ayana di mémbran luar mémbran jero sarta na rohangan anrarmémbran runtuyan stop transfer anchor proteins to the outer membrane matrix targeting sequences target the protein for the mitochondrial matrix mitokondria ngarobah énergi poténtial molekul dahareun jadi atp produksi atp kahontal ku daur krebs tempo daur asam sitrat alih éléktron jeung fosforilasi oxidatif mun euweuh oxigén prosés ieu moal bisa lumangsung énergi tina molekul dahareun nyaéta glukosa dipaké pikeun ngahasilkeun molekul nadh jeung fadh ngaliwatan glikolisis jeung daur krebs énergi ieu dialihkeun ka oxigén o dina sababaraha hambalan nu ngawengku ranté alih éléktron kompléx protéin na mémbran jero nadh déhidrogénase sitokrom c réduktase sitokrom c oxidase nu ngalaksanakeun alihanana ngagunakeun énergi nu dileupaskeun pikeun ngompa proton h ngalawan gradién konsentrasi proton na rohangan antarmémbran leuwih luhur batan na matrix sistim alih aktif merlukeun énergi ngompa proton ngalawan téndénsi fisikna dina arah nu salah ti matrix ka rohangan antarmémbran nalika kosentrasi proton ngaronjat na rohangan antarmémbran a strong diffusion gradient is built up jalan kaluar pikeun proton ieu nya ngaliwatan kompléx atp sintase ku cara ngalihkeun proton ti rohangan antarmémbran balik deui ka matrix kompléx atp sintase bisa nyieun atp tina adp jeung fosfat anorganik pi prosés ieu disebut kémiosmosis nu mangrupa hiji conto facilitated diffusion peter mitchell dipaparin hadiah nobel kimia taun pikeun karyana ngeunaan kémiosmosis salajengna hadiah nobel kimia taun dipaparinkeun ka paul d boyer jeung john e walker pikeun klarifikasi mékanisme peta atp sintase mitokondria mibanda sababaraha fungsi penting séjén di sagigireun produksi atp rupa rupa fungsi ieu patali jeung rupa rupa kasakit mitokondria sababaraha fungsi mitokondria ngan lumangsung dina tipe sél nu tangtu pikeun conto mitokondria na sél ati ngandung énzim énzim nu bisa ngadétoksifikasi amonia pamiceunan métabolisme protéin énzim énzim ieu teu dijieun na mitokondria sél cardiac mitokondria ogé maénkeun péran dina ku sabab endog ngancurkeun mitokondria spérma anu ngabuahanana dna mitokondria mtdna hiji jalma diturunkeun sagemblengna ti indungna ku sabab turunna anu matrilinéal para élmuwan genetika populasi jeung biologi evolusi loba anu ngagunakeun data sékuén mtdna pikeun neuleuman évolusi jeung silsilah baca hawa mitokondria mitokondria mahiwal sorangan ti antara organél organél séjén sabab ngandung ribosom sarta bahan génétikna sorangan dna mitokondria bentukna sirkular sarta mibanda sandi genetik béda ti eukariotik baku sakabéh umat manusa ngagaduhan agama boh rek islam nasoro jeung sajabana agama lamun di indonésia dihartikeunna kirang langkung aturan anu kudu ditaati ku sakabéh insan manusa jeung kedah dimumule ku anu nganut éta agama di ieu kaca nyobaan ngarewong sugan aya hartosna jeung mangfaatna keur balaréa dina danget danget ieu agama loba anu ngarecokeun diantawisna dina widang hukum perkawinan sareng waris anu teu sesuai jeung hukum islam anu geus aya dina al qur an jeung hadits ngan samentara ieu para pemikir ngadopsi kana perasaan haté dina istilah agama islam disebut ro yu anu pohara jadi bahayana ka umat anu nganut agama islam diantawisna anu kurang cocok dilarapkaeun sapopoé keur urang diantawisna kumaha urang balaréa nyikapi perkawis agama ieu anu disodorkeun ku para pemikir aheng malah nyimpang tina tatanan aturan agama jeung budaya islam jeung budaya indonésia anu kacida anehna can bisa kapikir kunu jalmi bodo saperti kuring sorangan ngan untung undang undang agama anu anyar ditolak ku mentri agama patut acungan jempol keur mentri agama anu kacida tegasna kuring ngarasa reueus pisan ka pamaréntah anu geus méré nahkeun éta undang undang hukum islam dina wewengkon di indonésia jeung ngarasa daria khususnya ka mui ogé ngarasa tegas jeung euweuh tendeng aling aling parahiyangan parahyangan atawa priangan mangrupa hiji wewengkon di pulo jawa bagian kulon sabagian ti tatar sunda propinsi jawa kulon kiwari nu legana kurang leuwih km sapergenep lega pulo jawa parahiangan ogé mibanda harti tempatna para déwa parahiyangan asal tina kecap rahiyang nu maké rarangkén pa an nu hartina tempat para rahiyang sebutan pikeun raja atawa putra raja atawa hiyang kecap ieu kapanggih dina naskah carita parahiyangan nu dijieun kira abad ka ku kituna mun matok kana harti ieu mangka parahiyangan téh nujul ka sagemblengna tatar sunda henteu ukur wilayah anu ayeuna dipikawanoh salaku priangan aya nu nyebutkeun ogé kecap parahyangan téh asalna tina para hyang an nyaéta tempat cicingna para hyang déwa lantaran urang sunda baheula yakin hyang téh cicingna di tempat tempat anu luhur saperti wewengkon parahyangan kiwari priangan ayeuna nyaéta wewengkon di propinsi jawa kulon nu ngawengku kabupatén cianjur bandung sumedang garut tasikmalaya ciamis jeung banjar nu gedéna kira kira sapergenep ti lega wewengkon pulo jawa kurang leuwih km pasagi di beulah kalér watesna jeung karawang purwakarta subang jeung indramayu beulah wétan watesna jeung majaléngka kuningan jeung jawa tengah diwatesanan ku citanduy beulah kidul diwatesan ku samodra indonésia beulah kulon watesna wewengkon sukabumi jeung bogor lahan daérah priangan dataran rendah pasir pasir gunung gunung nu jumlahna kaitung loba di antarana gunung gedé gunung ceremé asup ka wilayah majalengka kuningan tur ciamis gunung kancana gunung masigit cianjur gunung salak asup ka wilayah bogor jeung sukabumi gunung tangkuban parahu gunung burangrang gunung malabar gunung bukit tunggul bandung gunung tampomas gunung calancang gunung cakra buana sumedang gunung guntur gunung haruman gunung talagabodas gunung karacak gunung galunggung tasikmalaya gunung cupu gunung cula badak gunung bongkok purwakarta gunung sawal ciamis dilingkung ku gunung priangan kawentar subur sabab loba ogé walunganana saméméh ragrag kana kakawasaan mataram wilayah priangan ngawengku daérah antara walungan cipamali di béh wétan jeung walungan cisadané di béh kulon iwal wilayah pakuan pajajaran jakarta jeung cirebon sanggeus karajaan sunda runtag dirurug banten wewengkon nu teu dikawasa banten kabagi kana dua kakawasaan sumedang larang jeung galuh sumedang larang nu puseur pamaréntahanana di kutamaya wilayah kulon kota sumedang kiwari dipingpin ku prabu pikeun ulun saméméh taluk ka mataram nu keur dipingpin ku sutawijaya galuh mangrupa karajaan mandiri sapupusna prabu pikeun ulun kakawasaan sumedang larang diwariskeun ka anak téréna radén aria suriadiwangsa dina taun alatan kacapit ku tilu kakawasaan di sabudeureunana mataram ti béh wétan banten jeung kompeni ti béh kulon aria suriadiwangsa milih nyerahkeun manéh ka mataram anjeunna masih turunan mataram ti indungna ratu harisbaya dulur sutawijaya ti harita sumedang larang dirobah jadi kabupatén sumedang nu dikawasa ku mataram kitu deui wewengkon séjénna jadi kabupatén bawahan mataram nu diawaskeun ku wadana bupati priangan pikeun kalungguhan wadana bupati priangan munggaran sultan agung milih aria suriadiwangsa kalawan gelar pangéran rangga gempol kusumadinata rangga gempol i nalika kakawasaan di priangan dicepeng ku pangéran rangga gedé ngawakilan rangga gempol nu ditugaskeun mantuan nalukkeun daérah sampang madura sumedang diserang banten ku sabab teu bisa numpurkeun serangan banten rangga gedé ditahan di mataram sedengkeun priangan dipasrahkeun ka dipati ukur kalawan sarat kudu bisa ngarebut batavia ti voc dipati ukur harita nyepeng kalungguhan wadana bupati priangan di wewengkon bandung kiwari nu ngabawah wilayah sumedang sukapura bandung limbangan sarta sawaréh cianjur karawang pamanukan jeung ciasem alatan gagal ngalaksanakeun sarat ngarebut batavia jeung sadar yén anjeunna bakal dihukum ku sultan agung dipati ukur baruntak baruntakna dipati ukur kakara bisa tumpur taun sabab mataram dibantu ku sawatara pamingpin di priangan kalungguhan wadana bupati priangan lajéng dipasrahkeun deui ka rangga gedé akibat tina baruntakna dipati ukur ka mataram dina piagem sultan agung titimangsa muharam taun alip ceuk f de haan taun alip téh sarua jeung taun maséhi tapi aya sawatara katerangan séjén yén taun alip idéntik jeung taun daérah priangan di luar galuh dibagi deui jadi opat kabupatén wewengkon priangan ogé dimekarkeun deui ku dirobahna karawang jadi kabupatén mandiri sedengkeun wilayah galuh priangan wétan dibagi opat kabupatén utama bojonglopang kertabumi imbanagara jeung kawasén sapupusna sultan agung mataram dipingpin ku putrana sunan amangkurat i sunan tegalwangi antara taun wilayah mataram kulon mancanegara kilen dibagi kana dua welas ajeg sakaligus ngahapus wadana bupati di priangan sumedang parakan muncang bandung sukapura karawang imbanagara kawasén wirabaja galuh sekacé sindangkasih banyumas ayah dayeuhluhur jeung banjar panjer wilayah priangan ragragna ka voc saméméh mataram bener bener taluk ka voc dumasar kana perjangjian mataram jeung kumpeni taun perjangjian oktober priangan kulon tengah pindah dikawasa kumpeni sedengkeun priangan wétan jeung cirebon taun perjangjian oktober dina piagem titimangsa nopémber kumpeni sacara resmi ngangkat para pamingpin priangan pikeun maréntah daérahna séwang séwangan taun voc ngangkat pangéran aria cirebon jadi bupati kumpeni nu tugasna ngawaskeun ngokolakeun bu ati bupati di priangan sangkan tukuh kana kawajiban kawajibanana ka kumpeni nalika jaman kumpeni ieu priangan jadi salah sahiji sumber hasil bumi utama ku ayana program nu disebut preangerstelsel sistim priangan nu utamana ngahasilkeun kopi dina jaman hindia walanda satutasna voc bangkrut gubernur munggaran h w daendels ngayakeun proyék grote postweg jalan raya pos nyaéta ngawangun jalan ti anyer di tungtung kulon jawa nepi ka panarukan di tungtung wétan lian ti éta daendels ogé beuki ngahangkeutkeun melak kopi di priangan utamana di daérah cianjur bandung sumedang jeung parakan muncang limbangan sukapura jeung galuh digabung jeung cirebon cheribonshe preangerlanden tapi teu sawatara lila limbangan jeung sukapura dikaluarkeun ti wilayah administrasi cirebon dina mangsa pamaréntah hindia walanda status priangan nyaéta karésidénan nu munggaran ibukotana di cianjur salajéngna ibukota karésidénan priangan pindah ka bandung ti taun ku asupna galuh awal abad ka wilayah karésidénan priangan nambahan priangan jadi kabupatén cianjur bandung sumedang limbangan garut sukapura tasikmalaya jeung galuh ciamis glikolisis mangrupa awal alur métabolik katabolisme karbohidrat bentuk glikolisis nu pangilaharna dipikawanoh nyaéta alur embden meyerhof istilah glikolisis bisa ogé ngawengku alur pilihan séjén kayaning alur entner doudoroff ngan glikolisis nu dipedar di dieu salaku sinonim pikeun alur embden meyerhof glikolisis mangrupa prosés universal nalika sagala rupa sél nurunkeun énergi ti gula najan lain nu pang éfisiénna glikolisis perlu sabab anaérob nyéta teu merlukeun oxigén glikolisis ngarobah hiji molekul glukosa jadi dua molekul piruvat sarta ékivalén pangréduksi reducing equivalents dina ujud koénzim nadh réaksi umum glikolisis jadi pikeun fermentasi basajan métabolisme hiji molekul glukosa ngahasilkeun dua molekul atp sél sél nu ngajalankeun réspirasi sélulér nyintésis atp leuwih loba tapi teu diangap kaasup glikolisis réspirasi aérobik eukariot ngahasilkeun tambahan kira molekul atp nalika ngoksidasi hiji molekul glukosa dina eukariota glikolisis téh lumangsung dina sitosol sél lain dina mitokondria tempat lolobana métabolisme aérobik glukosa asup ka sél ngaliwatan difusi dina sababaraha jaringan misalna otot rangka prosés ieu téh dirangsang ku insulin dikumahakeun panungtungna piruvat jeung nadh nu dihasilkeun tina glikolisis gumantung ka organisme jeung kaayaanana utamana aya henteuna oksigén atawa panampa éléktron lian dina fermentasi métabolisme piruvat jeung nadh lumangsung anaérob antukna ngahasilkeun rupa rupa sanyawa misalna baktéri nu dipaké dina ngolah yogurt ukur ngaréduksi piruvat jadi asam laktat sedengkeun ragi ngahasilkeun étanol jeung karbon dioksida dina organisme aérobik piruvat asup kana daur asam sitrat sedengkeun nadh dioksidasi ku oksigén dina prosés awal fosforilasi oksidatif najan métabolisme manusa utamana aérobik tapi dina kaayaan anaérob misalna dina otot nu loba teuing gawé antukna kakurangan oksigén piruvat dirobah jadi laktat sarua jeung dina loba mikroorganisme glikolisis mangrupa hiji hijina jalur métabolik nu aya di ampir sakabéh organisme hal ieu nunjukkeun kabuhunanana dina posisi évolusi diduga aya ti jaman prokariota munggaran paling henteu juta taun ka tukang tina basa yunani glyk nu hartina amis jeung lysis nu hartina ngaleyurkeun tilu karajaan koréa mangrupa karajaan goguryeo baekje jeung silla nu ngawasa bojong koréa jeung manchuria salila dalapan abad nepi ka abad ka m karajaan karajaan séjén nu leuwih leutik aya saméméh nepi ka mangsana tilu karajaan kayaning gaya dongye okjeo buyeo usan tamna jsb mangsa tradisional geus aya ti sm nalika karajaan saro salajengna silla di béh kidul wétaneun bojong meunangkeun otonomi ti kakawasaan dinasti han cina goguryéo di béh kalér jeung kidul walungan yalu na basa koréa walungan amnok merdika ti cina dina sm dina sm dua pangéran goguryéo nu kawarisan kakawasaan ngadegkeun béaekje di kidul kuloneun bojong ayeuna séoul nu dayeuhna ungjin ayeuna gongju atawa chongju salajengna sabi ayeuna puyo di kidul kuloneun séoul karajaan gaya misah ti béakje dina abad ka m pamungkasan dinasti han awal abad ka ngantepkeun tilu karajaan éta terus tumuwuh tiluanana mibanda budaya nu sarua confucianisme sumebar di masarakat kelas luhur koréa ti abad ka ngan kadieunakeun mah kalindih ku buddhisme sagemblengna goguryéo nu pangbadagna ti nu tilu boga dua ibukota piligenti nangnang ayeuna pyongyang jeung kungae peuntaseun walungan yalu mimitina mah karajaan ieu téh ayana di wewengkon wates cina lajeng saeutik saeutik nalukkeun wilayah manchuria nepi ka tungtungna ngusir bangsa cina ti nangnang taun pangaruh kabudayaan cina tetep aya nepi ka budana ogé diagem salaku agama resmi taun dina abad ka baekje jaya kumawasa sarta ngungkulan ampir satengah ti tanjungna nyéta tanjung beulah kidul renaming silla in it is known the kingdom of silla absorbed the whole kingdom of kaya or gaya on their border in the first half of the th century puseur dayeuh silla nyaéta gumsong ayeuna gyéongju atawa kyongju buda dijadikeun ageman resmi taun ku ayana kongsi jeung dinasti tang cina silla meruhkeun goguryéo taun satutasna ngawasa baekje taun lajeng ngawal periode uni silla nepi ka panungtungan tilu karajaan ngaran samguk atawa tilu karajaan dipaké dina naskah kuna koréa samguk sagi jeung samguk yusa buana asia diwatesan ku ngabagi éropa jeung afrika tina daratan afrika eurasia nu sakitu legana watesna teu pati écés komo di lebah asia jeung éropa mah asia jeung afrika tepung deukeut terusan suéz sedengkeun jeung éropa aya di sapanjang dardanéla laut marmara bosporus laut hideung pagunungan kaukasus laut kaspia walungan ural kira ti populasi sadunya aya di asia tempo ogé eurasia wewengkon asia ngawengku buana asia jeung sababaraha pulo sabudeureunana di samudera indonésia jeung pasifik sakumaha nu geus disebutkeun yén asia bisa dianggap salaku subwilayah eurasia nu leuwih gedé pikeun babagian nurutkeun istilah ieu tempo eurasia kalér jeung eurasia tengah asia mindeng dibagi jadi sababaraha subwilayah istilah ieu jarang dipaké ku ahli géografi tapi biasana nujul ka bagian asia wewengkon rusia nu ogé katelah sibéria kadang nagara nagara asia di béh kalér kayaning kazastan ogé kaasup asia kalér taya konsénsus ngeunaan istilah ieu tapi biasana asia tengah ngawengku asia wétan ngawengku kadang mongolia ogé diasupkeun ka asia wétan asia tenggara ngawengku bojong malaya indocina jeung nagara nagara di samudra indonésia jeung pasifik nyaéta nagara nagara malaysia kabeulah dua ku laut cina kidul asia kidul nujul ka subbenua india nu ngawengku katelah ogé timur tengah najan sabenerna mah istilah éta ngawengku ogé nagara nagara afrika kalér wewengkon ieu bisa dibagi bagi deui kana also see gulf states for a different grouping involving several of the above countries di handap dibéréndélkeun nagara nagara katut dénsitas populasina teu kawas gambaran dina artikel nagara nagara the figures in this table are based on aréas including inland water bodies lakes reservoirs rivers and may therefore be lower here mesir rusia kazastan jorjia azérbaijan jeung turki diasupkeun ogé dina tabel najan ukur sabagian wilayahna nu asup asia sisi kulon jeung jalur gaza dihijikeun dina paléstina al qur n basa arab sacara harfiah hartina bacaan disebut ogé al qur an nu mulya ogé ditransliterasikeun minangka quran koran istilah tradisional di inggris jeung al quran nyaéta téks rélijius séntral dina ajaran islam muslim percaya yén al qur an mangrupa kecap harfiah ti gusti basa arab allah nu diwahyukeun ka nabi muhammad saw salila taun bulan poé ngaliwatan perantara malaikat jibril sarta mangrupa wahyu pamungkas ti gusti allah pikeun umat manusa qur an nyaritakeun kajadian kajadian picontoeun dina sajarah manusa utamana ngeunaan para nabi saméméh muhammad kayaning nuh adam ibrahim musa isa jeung nu séjénna muslim ogé nyebut al qur an minangka wasiat pamungkas kitab kitab gusti allah sarta wahyu dina tata basa arab kecap qur an mangrupa masdar kecap barang verbal tina kecap gawé basa arab qara a maca atawa nyaritakeun kecap ieu digunakeun dina al qur an sorangan minangka istilah keur al qur an misalna dina q s al qur an eusina aya surat kalawan total ayat kecap qur an ogé biasana ditarjamahkeun minangka apalan nu nunjukkeun yén qur an lain ngan saukur téks tapi ogé geus ditepikeun sacara lisan di sagédéngeun ngaliwatan téks pikeun ngalengkepan sampurnana solat mangrupa kawajiban dina islam nyaéta nyaratkeun ngapal saeutikna sababaraha surat dina al qur an biasana dimimitina ku surat kahiji al fatihah dituluykeun ku maca surat séjénna saméméh bisa maca al fatihah hiji muslim bisa maca pupujian keur allah salila solat jalma anu apal sakabéh bacaan al qur an disebut qari atawa hafiz nu berurutan hartina nu apal atawa nu ngajaga nabi muhammad mangrupa hafiz pertama tilawah al qur an mangrupa kasenian nu hadé di dunya muslim pitulung pangpentinga dina napsirkeun harti ayat ayat qur an nyaéta hadis kumpulan tradisi islam kagiatan jeung sasanggeman nabi muhammad élmu isnad tumuwuh dina mangsa munggaran abad hijriyah nu usaha ngagolongkeun sasanggeman béja hadis dumasar bisa henteu dipercayana jalma nu nepikeun hadis tapsir qur an satuluyna tumuwuh jadi hiji élmu mandiri nu disebut élmu tapsir di antaran élmuwan nu kawentar nyaéta tabari zamakhshari turmudhi ibn kathir kalobaan ulama tauhid ngayakinkeun yén al quran téh kalam alloh nu tangtos sanes mahluk jeung moal ruksak abadi sabab al quran téh dawuhan alloh jeung ari ngadawuh téh éta salah sahiji sifat allah kalam lamun sifat alloh teu abadi tangtu dzat alloh gé teu abadi sedengken lamun alloh teu abadi éta mustahil ku lantaran kitu kaharti ku akal yén sifat alloh nu ieu ngadawuhna alloh mustahil ruksak ku lantaran mustahil ruksak atuh jelas yén al quran téh lain mahluk ngeunaan ieu pendapat kungsi dibabarkeun ka ahli filsafatna yunani utamana téori téori plato yén sakabéh nu nyata jeung nu bener teu kawates tangtos abadi jeung moal matak robah klaipda basa jrmanna memel atawa memelburg basa polandiana kajpeda mangrupa labuan hiji hijina lituania di laut baltik pangeusina aya urang nurun ti dina taun klaipda ayeuna jadi dramaga fri utama nu ngahubungkeun jeung swédia dénmark jeung jérman tempatna deukeut ka muara walungan neman klaipda mibanda arsitktur picturesque nu sarupa jeung nu kapanggih di jrman inggris jeung dnmark resort gigir laut gaya lituania popular sabudeureun klaipda aya di neringa jeung palanga klaipda diadegkeun ku suku baltik abad ka nu salajengna pikeun jangka waktu nu cukup lila dikawasa ku prusia wtan nyta nalika katelah memel dayeuh labuan laut baltik ieu diadegkeun ku teutonic knights taun sarta kacatetkeun salaku castrum memele basa jrman memelburg atawa mimmelburg taun klaipda dipaparin lbeck city right wewengkon ieu dikristenkeun ku teutonic knights perjangjian daméi di laut melno taun nangtukeun wates antara provinsi prusia jeung lituania memel asup ka prusia perjangjian ieu lumaku nepi ka taun ieu mangrupa wates nu panglilana teu robah di éropa munggaran taun memel diatur ku hukum culm dayeuh tatar prusia taun ménak memel nu ditangtayungan ku albert ti prussia albrecht von brandenburg ansbach prussia ngadopsi luteranisme mangsa ieu dayeuh jeung labuan pinanggih jeung karaharjaan sabab ducal prussia mangrupa tanah injeuman polandia sarta salajengna jadi bagian persemakmuran polandia lituania dayeuh ieu ogé jadi labuan pikeun lituania sabab lokasina nu deukeut muara walungan nemen nguntungkeun pisan mangsa raharja kalindih nalika antara jeung memel diserang diruksak sarta dikawasa ku swédia diropéa sababaraha kali taun salajengna loba pisan pangeusi memel maot alatan cacar ku ngadegna nagara uni jérman taun memel jadi dayeuh paling kalér wétaneun wewengkon jérman taun klaipda ditempatkeun dina protktorat nagara entente satutasna perjangjian versailles wewengkon sabudeureun memel dipisahkeun ti jrman sarta ngadeg otonom dina kakawasaan prancis soldadu lituania nu dipingpin ku kolonl budrys nyerang memel taun nepi ka ditinggalkeun ku soldadu prancis memel direbut ku german reich maret satutasna ngarebut austria sudetenland jeung ckoslowakia nalika perang dunya ka mimiti ahir taun nepi ka pangeusina loba nu kalabur ngungsi dayeuh ieu salajengna direbut ku soldadu beureum januari sarta dipulangkeun deui ka rpublik sovit lituania loba pangeusi klaipéda nu dikirim ka sibéria sedengkeun sésana dibuang ka jérman bandung dina jaman purba numutkeun hasil panalungtikan mangrupa hiji talaga nu dikuriling ku pagunungan sakumaha katingali ku urang kiwari yén bandung téh dikuriling ku pagunungan ieu kayaan téh rébu taun anu geus kaliwat dina mangsa talaga bandung keur meujeuhna ngeplak caina talaga bandung panjangna kira km lébarna km mimiti ti cicaléngka beulah wétan nepi ka rajamandala beulah kulon jeung ti majalaya banjaran beulah kidul nepi ka dago beulah kalér ditilik sacara géomorfologi talaga bandung téh rada déngdék ka beulah kulon jeung kira béh tengah aya galengan saolah olah talaga téh dibagi dua nyaéta beulah wétan jeung beulah kulon ieu galengan téh perenahna aya di curug jompong pikeun babandingan jerona talaga bandung purba téh mun kiwari mah di wewengkon cigéréléng m buahbatu m cibiru m pasirkoja m tolo kopo m rangkayan gunung kuna nu ngurilingan talaga bandung di antarana gunung puncaksalam pasir kamuning pasir kalapa gunung lalakon pasir malang gunung selacau lagadar padakasih jatinunggal nepi ka gunung bohong di beulah kidul cimahi talaga bandung beulah kulon mimiti ngorotan kira kira taun nu geus kaliwat nu pangheulana bobol téh nyaéta di daérah pasir kiara aya ogé nu nyebutkeun di sanghyang tikoro beulah kidul rajamandala di jaman kuartier kala pleistosen kira kira taun nu geus kaliwat gunung sunda purba mimiti mucunghul gunung api raksasa anu rohaka dibeulah wétanna aya gunung bukittunggul jeung beulah kulonna aya gunung burangrang gunung sunda ngajegir jangkungna kira antara méter tangkuban parahu harita can aya kira kira rébu taun lilana gunung sunda ngajegir nangtawing jadi tanda tatar sunda nepi ka rébu taun nu geus kaliwat gunung sunda mimiti bitu sagala material gunung mancawura bukti anu masih kénéh katingal tug nepi ka kiwari nyaéta ayana patahan lémbang anu panjangna kira kira km ngulon ngétan mun hoyong atra mah coba tingali ti maribaya beulah kidul atawa di beulah kidul pasar lémbang ti dinya atra katingal patahan lémbang tina matrial bituna gunung sunda téh di antarana nya ngajadikeun talaga bandung sok sanajan harita mah caina can pinuh pisan sanggeus gunung sunda bitu dina tengah tengah urut bituna mimiti bijil gunung anyar nyaéta pisan cikal bakal gunung tangkuban parahu jadi tangkuban parahu téh anakna gunung sunda purba gunung t parahu bitu rébu taun nu geus kaliwat tah matrial tina bitu gunung t parahu téa nu leuwih numpuk ngajadikeun talaga bandung beuki ngalegaan nya nepi ka rébu taun kaliwat nu dianggap panggedéna cai talaga bandung dina mangsa kiwari ogé aya nu disebut gunung sunda di beulah kalér gunung tangkuban parahu ngan gunung sunda ieu mah teu jangkung ngan ukur méteran dina mangsa kiwari lamun téa mah gunung tangkuban parahu bitu deui da nepi ka ayeuna gé g tangkuban parahu téh tetep dianggap gunung nu aktip naha talaga bandung bakal kajadian deui fuléréna nyaéta molekul nu diwangun sagemblengna ku karbon nu ngabentuk bal sphere élipsoid solobong cingcin atawa planar dina basa inggris katelah ogé buckyballs ngaranna dicokot ti ngaran richard buckminster fuller inohong arsiték nu nyiptakeun kubah géodésik ku sabab buckminsterfullerenes mibanda bentuk nu sarupa jeung kubah éta jadi baé diaranan kitu fullerin sarupa bentukna jeung struktur grafit nu diwangun ku salambar cingcin héxagonal numbu tapi cingcinnna péntagonal atawa kadang héptagonal nu nyegah lambaranana jadi planar fullerin nyolobong mindengna disebut tabungnano nanotubes najan fullerin sacara téori kawilang inert dina hiji présentasi di american chemical society bulan maret sarta artikel na new scientist april disebutkeun yén molekul ieu bisa nyilakakeun organisme hiji percobaan ku eva oberdrster di southern methodist university di dallas nu ngasupkeun fullerin kana cai dina kadar ppm nunjukkeun yén largemouth bass nandangan karuksakan sélular kali lipet dina jaringan otakna sanggeus jam karuksakanana mangrupa péroksidasi lipid nu mémang ngaganggu fungsi mémbran sél lisénsi dokumén bébas gnu gnu free documentation license gfdl nyaéta lisénsi copyleft pikeun eusi nu bébas disusun ku free software foundation fsf pikeun proyék gnu téks resmi lisénsi vérsi bisa ditingal di lisénsi ieu dipaké pikeun sarupaning nu ditulis ngeunaan cara ngagunakeun software ogé pikeun tulisan séjén nu dipaké salaku acuan atawa pikeun nulungan anjeun dina naon baé lisénsi ieu nyebutkeun yén anjeun diwidian pikeun nyalin atawa ngarobah tulisanana sarta anjeun bisa ngajual salinan ieu mun anjeun ngajual dina jumlah nu réa you have to maké it éasy for péople maké changes to it as well wikipédia ngagunakeun lisénsi ieu sarta mangrupa proyék pangbadagna nu ngagunakeun lisénsi ieu the debian legal group thinks that the gfdl is not always free it does not meet their free software guidelines you have to add the copyright notice and you have to say it is gfdl if you want to copy it tempo ogé text of the gnu free documentation license and the simplified version of it at simple english gfdl catetan wikipédia teu ngalayanan advis hukum réaksi kimia atawa réaksi kimiawi ogé dipiwanoh salaku parobahan kimiawi nu maksudna nyaéta parobahan dina struktur molekul réaksi ieu bisa mangrupa napelna hiji molekul kanu séjén ngahasilkeun molekul nu leuwih gedé molekul beulah jadi dua atawa leuwih molekul nu leuwih leutik atawa wangun ulang atom atom jeroeun molekul réaksi kimiawi salawasna ngalibetkeun dibentuk atawa dipegatkeunana beungkeut kimia aya sababaraha rupa réaksi kimiawi dasar réaksi kimiawi teu ngarobah inti atom nu robah ukur interaksi awan éléktron na atom atom nu kalibet parobahan wangunan inti atom disebutna réaksi inti jeung teu dianggap salaku réaksi kimiawi sanajan réaksi kimiawi bisa nuturkeun transformasi inti réaksi kimiawi ampir salawasna ngalibetkeun parobahan énergi nu pangmerenahna panggampangna diukur dina parobahan panas béda énergi antara kaayaan méméh jeung sanggeus réaksi kimia bisa diitung sacara téoritis maké tabel data atawa komputer pikeun conto misalkeun réaksi ch o co ho ngadurukan métan dina oksigén ku jalan ngitung jumlah énergi nu diperlukeun pikeun megatkeun sakabéh beungkeut nu beulah kénca méméh jeung katuhu sanggeus persamaan urang bisa ngitung béda énergi antara réaktan jeung produkna ieu disebutna h di mana délta ngandung harti béda sedengkeun h salaku éntalpi ukuran énergi nu sarua jeung panas nu dipindahkeun dina kaayaan tekanan angger konstan h biasana ditunjukkeun dina unit kj rebuan joule atawa dina kkal kilokalori mun réaksi h na négatip mangka énergi dileupaskeun réaksi rupa kieu disebutna éksotérmik hartina panas luar atawa miceun panas réaksi éksotérmik leuwih dipikaresep antukna leuwih gampang lumangsung conto réaksi nu tadi éksotérmik nu geus biasa urang manggihan sapopoé sabab ngaduruk gas dina hawa ngaluarkeun panas réaksi bisa boga h positip hartina sangkan bisa lumangsung réaksi butuh asupan énergi ti luar réaksi rupa kieu disebut éndotérmik hartina panas jero atawa nyerep panas laju réaksi kimiawi gumantung ka unggal réaksi kimiawi sacara téoritis bisa malik reversible dina hiji réaksi maju réaktan dirobah jadi produk kitu ogé sabalikna kasatimbangan kimiawi mangrupa kaayaan nalika laju réaksi maju jeung sabalikna sarua antukna nahan jumlah réaktan jeung produkna sanajan sakabéh réaksi bisa malik sababaraha réaksi bisa kagolongkeun teu bisa malik irreversible réaksi teu bisa malik bisa lumaku mun dina kasatimbangan ampir sakabéh molekul réaktan geus robah jadi produk konséntrasi réaktan jeung produk nangtukeun laju boh réaksi maju jeung malik katalis teu ruksak dina réaksi kimiawi tapi nulung pikeun nurunkeun énergi nu dipikabutuh pikeun aktivasi antukna ningkatkeun laju réaksi sunda nyaéta éntitas bangsa séké sélér nu nyicingan utamana bagian kulon pulo jawa katelah tatar sunda atawa pasundan kiwari ngawengku propinsi jawa kulon banten jeung bagian kulon jawa tengah nyaéta urang sunda nu ngagunakeun basa sunda salaku basa indungna katut kabudayaanana kecap sunda bisa nujul ka rupa rupa harti nu sacara umum patali jeung wewengkon bagian kulon kapuloan indonésia titinggal sajarah pangheubeulna nu nyebut nyebut kecap sunda nyaéta prasasti kebonkopi nu dijieun taun m atawa saka dina basa malayu nu nujul ka karajaan sunda aya ogé nu boga pamanggih yén prasasti ieu dijieun taun m atawa saka urang sunda miboga kayakinan yén mibanda étos atawa karakter kasundaan salaku jalan ka kautamaan hirup karakter sunda nu dimaksud nyaéta cageur sehat bageur baik bener benar singer mawas diri jeung pinter cerdas karakter ieu geus dituluykeun ku masarakat nu cicing di jawa barat ti jaman kerajaan salakanagara urang sunda mibanda ciri mandiri kayaning soméah lemes dina cumarita resep heureuy tur loba akalna urang portugis nu kungsi sagulung sagalang jeung urang sunda nyebutkeun cenah urang sunda té jalujur sarta lébér ku wawanén aya sababaraha definisi sunda nurutkeun para ahli di antarana sund hartina moncorong a sanskrit english dictionary karangan monier williams numutkeun kana basa sansakerta harti sunda téh aya genep nyaéta bercahaya terang benderang anu ngarawat alam dunya satria anu mibanda tanaga gedé satria anu trampil bodas beresih ngaran gunung di beulah kalér kota bandung numutkeun basa kawi aya opat harti sunda nyaéta cai hartina daérah anu loba cai tumpukan hartina subur pangkat hartina mibanda kualitas waspada hartina ati ati numutkeun basa jawa aya lima harti sunda nyaéta tersusun hartina tartib nyatu bersatu hartina hirup rukun angka dua candra sangkala hartina saimbang naék hartina kualitas hirupna terus naék terbang melambung hartina beuki naék kualitasna dina kamus jav ned handwoordenbook karangan j e c gericke jeung t roorda disebutkeun yén sunda téh hartina numpuk nyusun ngarangkep kécap atawa sora dirajek upama dijieun candrasangkala hartina dua asalna tina basa jawa unda anu hartina ngunda jangkrik anu rek diadukeun ngapungkeun langlayangan dina basa jawa tunda hartina tumpukan susun numutkeun basa sundana kecap sunda mibanda harti lumbung hartina subur makmur sonda hartina alus sonda hartina unggul sonda hartina senang bungah sonda hartina sarua jeung kahayang haté sondara hartina lalaki anu kasép sondari hartina awéwé anu geulis pinuh ku rasa kanyaah éndah istilah istilah dina widang géografi géologi nu ngagunakeun kecap sunda diwanohkeun ku pangumbara kulon ti éropa di antarana ditempo tina linguistik basa sunda jeung basa baduy ngawangun hiji rumpun dapuran basa malayu sumbawa kalawan rupa rupa dialék urang portugis nu kungsi sagulung sagalang jeung urang sunda nyebutkeun cenah urang sunda ma jujur sarta lébér ku wawanén achdiat karta mihardja lahir di cibatu garut maret tilar dunya di canberra australia juli dikenal ku ngaran péna achdiat k mihardja nyaéta wartawan dosén jeung pangarang dina basa indonésia jeung sunda satamatna sakola di his garut nuluykeun ka mulo di bandung laju nuluykeun deui asup ams jurusan bahasa basa barat di bandung tapi tuluy pindak ka ams jurusan bahasa basa timur ooster letterkundige afdeling di solo malah kungsi sakelas jeung panyajak kawentar amir hamzah tamat taun laju digawé dina widang surat kabar ka p p dahler guruna manten nu simpati kana perjoangan kamerdékaan indonésia ku sabab gering ahdiat teu lila digawé di dinya anjeunna balik deui ka bandung sanggeus cageur tina kasakitna ahdiat ngajar deui di taman siswa ngarangkep jadi koréspondén kantor berita aneta jeung kalawarta basa walanda mataram nu medal di yogyakarta ahdiat ogé kungsi jadi rédaktur majalah panungtun kamajuan satuluyna dipénta ku r satjadibrata jadi rédaktur basa sunda di balé pustaka nya di dinya minat ahdiat kana kasusastraan mimiti nguniang dina jaman jepang carita pondokna kungsi meunangkeun hadiah kadua dina pasanggiri ngarang pinunjul kahijina usmar ismail nalika mangsa révolusi ahdiat ngungsi ka garut medalkeun majalah gelombang jaman bari mingpin ogé kalawarta perjuangan rakyat perdjoangan rakjat nya dina mangsa harita ahdiat nulis roman anu kawentar athéis téh taun ahdiat digawé deui di balé pustaka turta nyusun dokuméntasi nu kacida pentingna nyaéta polémik kebudayaan nu mangrupa kumpulan polémik ngeunaan kabudayaan nasional tradisional jsté nu lumangsung dina taun an kayaning s takdir alisjahbana ki hadjar déwantara sanoesi pane dr soetomo jsté lamun taya usaha ti ahdiat pikeun ngumpulkeun éta polémik penting tinangtu dokuméntasi pamikiran pamikiran nu ngawangun kabudayaan indonésia téh tangtu bakal lapur teu kapuluk ku generasi sapandeurieunana dina taun ahdiat kungsi milu kuliah kuliah filsafat ti prof dr beerling jeung peter dr jacobs s j dosénfilsafat thomisme di universiteit van indonesie nu kiwari universitas indonésia tuluy narjamahkeun buku gurubesar nu judulna filsafat dewasa lni anjeunna ogé jadi rédaktur majalah pujangga baru nu dihirupan deui ku s takdir alisjahbana satuluyna nalika éta majalah téh diganti jadi majalah konfontrasi anjeunna ogé kacatet jadi anggota rédaksina nalika taun dina raraga colombo plan anjeunna meunang kasempetan pikeun diajar basa jeung sastra inggris sarta kursus ngarang salila sataun di university of sidney sarta australian national university di canberra kérod salawé atawa bool ing anus na anatomi nyaéta palawangan réktum nu dikadalikeun ku otot sphincter tai ing feces dikaluarkeun tina awak ngaliwatan kérod salawé nalika ngising defecation nu mangrupa fungsi utamana kérod salawé aya di antara imbit tukangeun perineum kérod salawé mibanda dua tur rada bauanal sphincter hiji di jero hiji deui di luar nu fungsina ngajaga sangkan anus tetep nutup nepi ka waktuna ngising nalika réktum pinuh naékna tekenan intraréktal ngadorong dinding torowongan anus ngabadagan antukna kaasupan pitaieun nalika pitaieun didorong kana torowongan réktum mondokan sarta gelombang peristaltis ngadorong tai kaluar réktum sphincter luar jeung jero anus salajengna metot otot ngaluarkeun taina surili presbytis comata génus presbytis golongan langur subfamili colobinae famili cercopithecidae superfamili cercopithecoidea ciri umumna bulu hideung coklat jeung rada hawuk buntut jeung disabudeureun dadana bodas surili mangrupa spésiés monyét éndemik wewengkon tatar sunda jawa kulon tengah utamana di wewengkon ujung kulon leuweung sancang gunung gedé gunung halimun gunung tilu jeung gunung patuha ku sabab éndemik jawa kulon wewengkon administratif jabar jeung banten surili ieu dijadikeun salah sahiji ikon sato fauna jabar ceuk direktur konsérvasi alam nusantara konus kira kira taun kaliwat populasi surili antara kiwari taun jumlahna kurang ti nu jadi sabab leuweung nu salila ieu jadi habitat asli ukur nyésa dalapan persén salian ti éta surili ogé salah sahiji primata nu umum dijualbelikeun kalayan ilégal padahal surili geus dilindungi kalayan maké payung hukum sk menteri kehutanan no ajag cuon alpinus nyaéta anjing leuweung nu hirup di asia utamana wewengkon kidul jeung wétan di wewengkon asia séjénna sarta di amérika jeung éropa anjing ieu disebut srigala ajag mangrupa anjing asli nusantara aya di pulo sumatra jeung jawa cicing utamana di wewengkon pagunungan jeung leuweung anjing kampung jeung nu séjénna nu ilahar jadi ingon ingon urang sabenerna mah anjing impor nu asalna ti wewengkon séjén pangawakan ajag sedeng warnana coklat semu beureum lebah handapeun gado beuheung nepi ka tungtung beuteung warnana bodas sedengkeun bulu buntutna kandel semu hideung ajag biasana hirup ngagorombol ngabubuhan lima nepi ka dua welas tapi gumantung lingkunganana ogé misalna di taman nasional gunung leuser ajag téh hirupna nyorangan dina matematika aljabar atawa widang x pikeun sasét s hartina anggota subsét s nu katutup ku sét operasi operasi nu bisa diitung aljabar utamana dipaké pikeun nangtukeun ukuran s ieu konsép penting dina analisis matematika jeung téori probabilitas sacara formal x kaasup aljabar mun jeung ukur mun jika dan hanya jika if and only if miboga pasipatan di handap ieu dina matematik aljabar borel atawa borel sigma aljabar dina ruang topologi nyaéta dua sigma aljabar séjén dina topologi ruang x probabiliti tina sababaraha kajadian dilambangkeun ku is defined with respect to a universe or sample space of all possible elementary events in such a way that must satisfy the kolmogorov axioms filsuf ing philosopher hartina jalma nu neuleuman ngulik jeung ngahasilkeun pamikiran dina widang filsafat nu teu dibéréndélkeun di luhur sababaraha urang filsuf dibéré landihan latin boh dina jamanna atawa ku para ahli sajarah pikeun conto see also the articles at philosophy eastern philosophy epistemology ethics metaphysics aesthetics ontology logic reason mathematicians scientists list of philosophers and a fuller listing at dina rékayasa sacara umum reliabilitas nyaéta kamampuh hiji komponen atawa sistim dina éta komponen keur ditembongkeun salaku hasil disain tempo teori reliabilitas sarta disain sistim nu reliable program komputer dijieun keur ngitung sistim reliabiti nu kompleks ngagunakeun téhnik pemodelan reliabiliti dina widang telekomunikasi watesan reliabilitas nyaéta in psychometrics reliability is the precision i e freedom from error of the scores of a méasure see reliability psychometric in testing reliability is the extent to which the méasurements resulting from a test are the result of characteristics of those being méasured see for a fuller description déndrokronologi atawa pananggalan cingcin tangkal nyaéta métodeu pananggalan ilmiah dumasar kana analisis pola cingcin tangkal téhnik ieu mitembeyan dikembangkeun awal abad ka ku a e douglass nu ngadegkeun laboratorium panalungtikan cingcin tangkal di universitas arizona téhnik pananggalan ieu bisa méré umur dina taun kalénder pikeun kai sacara basajan tatangkalan di wewengkon nu hawana sedeng numuwuhkeun hiji cingcin tumuwuh unggal taun tatangkalan numuwuhkeun cingcin taunan nu pasipatanana béda béda gumantung cuaca hujan hawa jsb dina masing masing périodeuna variasi ieu bisa dipaké pikeun mikanyaho variasi cuaca mangsa ka tukang sapanjang hirupna éta tatangkalan catetan taunan atawa pola cingcin kabentuk kalawan ngagambarkeun kaayaan cuaca di mana éta tangkal hirup kalembaban nu cukup jeung usum tumuwuh nu lila bakal ngahasilkeun cingcin nu lébar sedengkeun mangsa halodo bakal ngahasilkeun cingcin nu heureut tatangkalan di wewengkon nu sarua bakal némbongkeun pola nu sarua dina mangsa nu sarua tina pola cingcin tangkal ieu tina tatangkalan nu umurna lila bisa ngahasilkeun kronologi lajeng urang bisa ngabandingkeun kai ti struktur heubeul atawa kuna kana kronologi nu geus jadi cecepengan urang nyocogkeun pola cingcinna hiji téhnik nu disebut pananggalan silang cross dating sarta nangtukeun sacara jétu umur kai nu dipaké ku nu ngawangun jaman baheula karya munggaran nu museur kana ngukur lébar cingcin tangkal gampang ngukurna jeung bisa dipatalikeun jeung paraméter iklim mun dina ukuran taunan tumuwuhna tatangkalan aya ogé tapak séjén utamana maximum latewood density is generally found to be a better proxy for temperature than ring width it is however harder to méasure mangpaat utama déndrokronologi nyaéta dina studi cuaca pikeun ngarékonstruksi variasi hawa mangsa nu geus ka tulkang tempo ogé catetan hawa mangsa saréwu taun ka tukang kauntungan déndrokronologi nyaéta yén pananggalanana akurat antukna bisa dipaké salaku kalibrasi pinus bristlecone nu umurna panjang sarta tumuwuhna alon sok dipaké pikeun tujuan ieu ngagunakeun spésimén nu hirup kénéh sarta nu geus paéh nepi ka bisa kalacak pola cingcinna réwuan taun ka tukang pikeun tujuan pananggalan di sababaraha wewengkon bisa némbongkeun runtuyan nepi ka sapuluh réwu taun najan kitu para ahli déndrokronologi nyanghareupan sababaraha masalah di antarana ayana spésiés sireum nu nyayang na tangkal antukna ngaruksak struktur cingcinna pananggalan radiométrik radiometric dating nyaéta hiji téhnik nu dipaké pikeun nangtukeun umur bahan dumasar kana pangaweruh laju uray isotop alami jeung kandunganana kiwari aya sababaraha métode nu akurasina béaya jeung skala waktuna béda béda kalibrasi nyaéta nangtukeun nilai nu bener keur unggal bacaan dina alat ukur ku cara ngukur atawa ngabandingkeun jeung standar standarna dirawat ku organisasi nasional atawa internasional keur konstanta fisik beurat jeung ukuran nilaina dipikanyaho sarta dipaké dina sistim satuan internasional si saperti konstanta panjang nyaéta méter beurat dina kilogram sarta eusi dina liter di amérika national institute of standards and technology bagian tina pamaréntah féderal ngarawat standar sarta mangrupa lembaga nu boga wewenang keur satuan si jeung standar industri nist ogé menelusuri kaakuratan alat nu pakait jeung karusakan alat ukur maké standar turunan nu dirawat ku nist keur ngurangan kateupastian sistim internasional lambangna si sarua jeung tina asal hartina dina basa prancis systme international d unités nyaéta sistim unit nu pangumumna dipaké iwal di as jeung inggris sistim ieu dipaké dina kahirupan sapopoé utamana dagang di sakuliah dunya ogé dina widang ilmiah méter nyaéta unit dasar panjang dina sistim internasional pikeun unit diwatesan minangka panjang lintasan nu kaliwatan ku cahaya dina vakum absolut dina selang waktu detik saméter sarua jeung inci kurang leuwih inci méter dilambangan ku aksara m miliméter lt lt séntiméter lt lt désiméter lt lt méter lt lt dékaméter lt lt héktométer lt lt kilométer kecap ieu asalna tina basa yunani metron ukuran nu ngaliwatan basa prancis mtre dina basa inggris munggaran dipaké taun dina abad ka aya dua pendekatan kana watesan ngeunaan unit baku panjang aya nu nyarankeun watesan méter minangka panjang pendulum nu satengah periodena sadetik nu séjén nyarankeun watesan méter minangka sapersapuluh juta panjang méridian bumi sapanjang kuadran saparapat jarak kuriling bumi taun akademi élmu élmu prancis milih watesan méridian ngagunakeun méridian paris batan watesan pendulum ku sabab ayana béda gaya graviti di unggal tempat di bumi nu bakal mangaruhan périodeu pendulum taun prancis ngadopsi méter minangka unit panjang resmina najan prototipe watang méteran leuwih pondok saperlima miliméter alatan salah itung panjang ieu jadi baku jadi jarak kuriling bumi ngaliwatan kutub kurang leuwih opat puluh juta méter taun an saluyu jeung kamajuan présisi modérn runtuyan sawala internasional lumangsung pikeun ngabaru baku métrik perjangjian méter ngukuhkeun biro internasional timbangan jeung ukuran bureau international des poids et mesures bipm nu maneuh nu ditempatkeun di svres prancis organisasi anyar ieu bakal nyieun sarta nyimpen prototipe méter jeung kilogram anyar sarta bakal mertahankeun babandinganana katut unit dasar séjénna nonmétrik timbangan jeung ukuran organisasi ieu nyiptakeun watang prototipe anyar taun ngajadikeun international prototype metre minangka jarak antara dua garis na watang baku campuran salapan puluh persén platinum jeung sapuluh persén iridium taun méter baku munggaran diukur ngagunakeun interférométer ku albert a michelson nu manggihan alat katut nu ngajengkeun digunakeunana panjang gelombang cahaya minangka baku jarak taun interférométri geus dipaké resmi di bipm najan kitu international prototype metre masih tetep dipaké nepi ka taun nalika sawala umum timbangan jeung ukuran conférence générale des poids et mesures cgpm ngawatesan méter dina sistim si anyar nu sarua jeung panjang gelombang garis émisi oranyeu beureum dina spéktrum atom kripton dina vakum pikeun ngurangan kateupastian cgpm ka taun ngaganti watesan méter ku watesan kiwari ngaropéa panjang méter dina jihat waktu jeung laju cahaya catet yén watesan ieu kalawan tepat nangtukeun laju cahaya dina vakum méter per detik watesan nu dumasar sipat fisik cahaya leuwih tepat jeung bisa diulang sabab sipat cahaya nu bisa dianggap konstan prototipe internasional méter asli disimpen kénéh di bipm dina kaayaan nu dijéntrékeun taun kilogram lambangna kg nyaéta unit dasar si pikeun massa sa gram diwatesan ku sapersaréwu kilogram konversi unit ngagambarkeun unit ékivalén massa dina sistim séjén émbohan si dipaké pikeun méré ngaran tikelan atawa babagian tina kilogram nu ilahar dipaké nyaéta kilogram mangrupa hiji hijina unit si nu masih kénéh watesanana dihubungkeun jeung artéfak batan sipat fisik kilogram pituinna diwatesan salaku massa saléter cimurni dina temperatur darajat celsius jeung tekenan atmosfir baku watesan ieu hésé pisan diwujudkeun sacara akurat salah sahijina sabab dénsitas cai gumantung kana tekenan sedengkeun unit tekenan ngawengku massa salaku salah sahiji faktorna antukna ngagasilkeun kagumantungan sirkular dina watesan kilogram pikeun nyingkahan masalah ieu watesan kilogram dibaru deui sacara tepat massa hiji baku husus nu dijieun sasarua saruana jeung watesan asalna saprak sistim si ngawatesan unit ieu sarua jeung massa prototipe kilogram internasional nu dijieun tina watang alloy platinum jeung iridium nu panjang jeung diaméterna mm sarta diteundeun di biro internasional timbangan jeung ukuran salinan resmi prototipe kilogram dijieun pikeun prototipe nasional nu dibandingkeun jeung prototipe paris le grand kilo kasarna unggal taun prototipe kilogram internasional dijieun taun an dumasar watesan kasalahan dina kabisaulangan watesan kiwari téh enol ngan dina harti ilahar kecapna aya dina rentang mikrogram ieu bisa kapanggih mun urang ngabandingkeun baku jeung salinan resmina nu dijieun tina bahan sarta diteundeun dina kaayaan nu sarua euweuh nu bisa mastikeun mana nu leuwih stabil naha nu asli aatawa nu salinanana ku kituna prosedur ieu dipigawé unggal opat puluh taun prototipe internasional kilogram sigana ngahampangan kira mikrogram salila saabad ieu ku sabab nu tacan kanyahoan dilaporkeun dina der spiegel aya sawatara usaha pikeun ngawanohkeun hiji watesan tina jalan fundaméntal atawa konstanta atomik nalika sipat hiji barang disebutkeun dina kilogram sipat ieu nujul ampir salawasna ka massa padahal sipat dina pamakéan sapopoé mindengna disebut beurat a usage much deprecated by those communities physicists and engineers that prefer weight always to méan gravitational force occasionally the gravitational force on an object is given in kilograms but the unit used is not a true kilogram it is the deprecated kilogram force kgf also known as the kilopond kp an object of mass kg at the surface of the earth will be subjected to a gravitational force that is to say it will have a weight of approximately nu mana n salaku newton unit gaya si catet yén faktor ngan disatujuan salaku rataan cgpm ka cr salaku niléy tepat g laju gravitasi lokal béda béda gumantung luhur handap sarta tempatna di bumi tempo graviti baku kecap léter tina litre atawa liter na basa inggris ngandung harti hiji unit métrik eusi léter lain mangrupa unit si tapi sarua jeung unit jam sarta poé kadaptar salaku salah sahiji unit lian ti si nu ditampa jeung dipaké babarengan jeung si unit si pikeun volume nyaéta méter kubik m unit léter dilambangkeun ku hurup l atawa l atawa saléter sarua jeung aya léter dina saméter kubik m léter dibagi kana unit unit nu leuwih leutik ku nambahkeun awalan si antukna saléter sarua jeung volume nu leuwih badag bisa maké satuan kiloléter kl léter atawa mégaléter ml léter tapi ilaharna mah maké méter kubik m léter mililéter lt lt sétiléter lt lt désiléter lt lt léter lambang pikeun léter tadina mah l aksara leutik l tapi sangkan teu pahili jeung angka hiji mangga l aksara badag l mimiti dipaké taun hal ieu dirojong ku national institute of standards and technology as ogé kanada jeung australia lambang pikeun unit turunanana nya dina bentuk l ml kl ml jst bias publikasi ogé disebut bias hasil positif ing positive outcome bias nyaéta kacondongan panalungtik pikeun mublikasikeun percobaan nu mibanda hasil positif manggihan lumangsungna hiji hal sarta dina sisi séjén teu mublikasikeun percobaan nu hasilna négatif manggihan teu lumangsungna hiji hal séptémber éditor sababaraha jurnal poko widang médis kaasup new england journal of medicine the lancet annals of internal medicine jeung jama ngabéwarakeun yén maranéhna moal deui mublikasikeun hasil panalungtikan nu dibobotohan ku maskapé farmasi iwal mun panalungtikanana geus didaptarkeun na basis data umum ti anggalna kénéh ku cara kieu hasil négatif moal leungit kitu baé simulasi nyaéta tironan tina sababaraha alat atawa tina kaayaan nu sabenerna percobaan simulasi dipaké keur ngagambarkeun kaayaan nu penting tina paripolah sistim sacara fisik atawa abstrak ku paripolah sistim séjénna simulasi dipaké dina sababaraha hal kaasup pa model an sistim alami sarta sistim manusa keur mikanyaho leuwih teleb kana sistim operasina sarta simulasi dina téhnologi sarta rékayasa kaamanan nu mana hasilna bakal dipaké keur nguji hal hal nu pakait dina kaayaan nu sabenerna simulasi maké hiji simulator atawa percobaan séjénna nu dijieun dina kaayaan fiktif ahirna bisa nembongkeun efek nu sabenerna tina sababaraha kaayaan nu mungkin simulasi fisik nujul ka simulasi nu ngaganti objék fisik pikeun nu nyaanna nu mindeng dipilih salaku objék fisik kalawan alesan leuwih leutik jeung leuwih murah batan objék atawa sistim nu enyaan simulasi interaktif nu mangrupa simulasi fisik anu husus sarta mindeng disebut salaku simulasi human in the loop hartina simulasi fisik nu ngaaubkeun manusa kawas modél dina simulator pesawat hiber téorema cox ngaran téorema nu dipaké keur ngahargaan ka ahli fisika richard threlkeld cox nyaéta turunan hukum téori probabiliti tina sababaraha susunan postulat penting turunan ieu méré alesan ku sabab kitu disebut intepretasi probabiliti logika salaku hukum probabiliti téorema cox bisa dipaké keur sababaraha dalil probabiliti logika mangrupa salah sahiji tina bayesian probability bentuk séjén bayesianism saperti interpretasi subjektif dijelaskeun dina kaca séjén cox hayang sistimna bisa nedunan desiderata di handap ieu postulat nu dicutat di handap ieu disalin tina arnborg sjouml din ayatrohaédi jatiwangi majalengka désémber ndash sukabumi pébruari jadi mahasiswa fakultas sastra taun jurusan ilmu purbakala jeung sejarah kuna indonésia ayeuna arkéologi sanggeus lulus taun ayatrohaédi damel di lembaga purbakala dan peninggalan nasional di mojokerto kungsi ngajar di fakultas sastra universitas pajajaran bandung salila lima taun salajéngna taun balik deui ka fakultas sastra ui taun dileler gelar doktor ti ui kalawan disertasi nu judulna bahasa sunda di daerah cirebon sebuah kajian lokabasa numutkeun promotorna prof dr amran halim disertasi ieu mangrupa disertasi munggaran ngeunaan dialéktologi di asia tenggara ayatrohaédi kungsi ngajabat salaku ketua jurusan arkéologi pembantu dékan bidang akademik pembantu réktor institut kesenian jakarta ikj salila lima taun ayatrohaédi ogé loba aub dina kagiatan widang kabasaan kasusastraan kasajarahan kabudayaan jeung kapurbakalaan ayatrohaédi mimiti nulis karya sastra sajak prosa dina basa sunda taun sarta basa indonésia taun nepi ka ayeuna karyana nu geus medal di antarana hujan munggaran kabogoh téré jeung pamapag karyana dina basa indonésia di antarana panji segala raja pabila dan di mana senandung ombak tarjamahan kacamata sang singa tarjamahan karya non fiksina kayaning bahasa sunda di daerah cirebon sebuah kajian lokabasa disertasi medal taun dialektologi sebuah pengantar tatabahasa sunda tarjamah karya d k ardiwinata tatabahasa dan ungkapan bahasa sunda tarjamah karya j kats jeung r suriadiraja spamming nyaéta kalakuan ngirimkeun surelek electronik nu teu dipiharep hiji kaca mangrupa masalah spam dina dumasar kana salaku pesen text taya harti nu ngalir taya eureunna tina panempo nu populer spam ilaharnad dikirim ngaliwatan surelek saperti dina bentuk iklan dina fisika proton basa yunani proton munggaran nyaéta partikel subatomik nu mibanda hiji muatan listrik fundaméntal positif coulomb sarta massa mev c kg atawa kira kali massa éléktron proton watekna stabil nu wates handap waktu paruhna kira taun najan sababaraha téori ngaduga yén proton bisa luruh inti isotop atom hidrogén pangilaharna nyaéta proton tunggal inti atom séjén diwangun ku proton jeung neutron nu kabeungkeut ku gaya inti kuat jumlah proton na inti nangtukeun sipat kimia atom katut kaasup unsur kimia nu mana proton digolongkeun kana baryon nu diwangun ku dua quark naék jeung hiji quark turun nu ogé kabeungkeut ku gaya inti nu kuat nu dimédiasi ku gluon ékivalén antizat proton nyaéta antiproton nu mibanda tingkat muatan nu sarua tapi tanda nu sabalikna curug ilaharna mangrupa wangun géologis nu dihasilkeun ku cai urug kahandap aliran nu tadina ngamalir dina luhureun batu nu teuas tahan érosi tuluy pegat élevasingawangun ayana jurang curug bisa ogé hasil jijieunan saperti nu aya di taman jeung ornamén landscape curug nu aya di wewengkon pagunungan nu ngarandapan érosina leuwuh gancang bisa ogé mangrupa hasil kajadian alami nu ngadadak curug nu kieu bisa jadi lain hasil tina bentukan alam mangtaun taun tapi mangrupa hasil prosés géologis nu ngadadak kayaning géséhna kulit bumi atawa kajadian vulkanik curug lolobana mangrupa hasil aliran cai nu mangtaun taun na beungeut lemah ilaharna aliran cai bakal ngalir nyabrang kana aréa bentukan and more resistant rock strata will form shelves across the stréamway elevated above the further stréam bed when the less erosion resistant rock around it disappéars aya istilah istilah nu dicirikeun pikeun rupa rupa curug curug pangbadagna di antarana selat sunda nyaéta selat antara pulo jawa jeung sumatra di indonésia selat ieu ngahubungkeun laut jawa jeung samudra indonésia lébar dina titik nu pangheureutna nu aya lebah tungtung kalér sapanjang kira km kurang leuwih km sedengkeun titik panglébarna kurang leuwih sapanjang km ogé boga jarak an km aya sababaraha pulo leutik na selat ieu gunung anak krakatau aya di salah sahijina salaku salah sahiji jalur peupeuntasan utama ti laut cina kidul ka samudra indonésia nu hiji deui nyaéta selat malaka selat sunda geus lila dianggap penting pikeun navigasi najan mibanda kalemahan sabab déét jeung loba batuna tapi nguntungkeun sabab leuwih pondok batan selat malaka antukna ancaman bajak laut leuwih leutik awal taun lumangsung perang selat sunda armada jepang nu dipingpin ku laksamana kenzaburo hara ngancurkeun armada sekutu uss houston jeung hmas perth nalika nyegat sangkan teu balabuh di jawa bledug kuwu nyaéta hiji fénoména gunung api leutak mud volcano nu aya di désa kuwu kacamatan kradénan kabupatén grobogan propinsi jawa tengah bituna ieu leutak ngandung uyah sarta lumangsung ampir terus terusan nurutkeun carita bledug kuwu téh liangna nyambung nepi ka laut kidul liang ieu mangrupa torowongan urut jalan mulih jaka linglung ti laut kidul ka karajaan medang kamulan satutasna manéhna ngéléhkeun prabu déwata cengkar nu geus robah jadi buhaya bodas di laut kidul jaka linglung bisa nyieun liang sarupa kitu sabab manéhna bisa mangrupa oray naga salaku sarat sangkan diaku salaku anak aji saka sacara géologis fénoména gunung api leutak ieu teu anéh di tempat séjén loba kajadian nu sarupa kieu di antarana di palo seco républik trinidad tobago afrika ayana bledug kuwu ieu nu caina ngandung uyah ku masarakat sabudeureunana dimangpaatkeun pikeun bahan ngadamel uyah sacara tradisional carana ku nampung cai tina bledug kuwu kana glagah awi nu dibeulah dua lajeng digaringkeun kastroli atawa minyak kastroli nyaéta minyak sayur nu dihasilkeun tina castor bean atawa castor seed sabab tangkal castor ricinus communis l teu kaasup kulawarga kacang minyak kastroli versatil pisan sarta ahéng komposisina sabab ngandung asam lemak risinoléat c teu jenuh mangrupa sumber utama asam sebasat minyak kastroli jeung turunanana sok dipaké dina industri sabun pelumas cairan hidrolik jeung minyak erém cét pewarna mangsi plastik tahan tiis lilin jeung semir nilon farmasi jeung parfum racun risin dijieun tina produk gigir pabrik minyak kastroli hujan nyaéta hiji bentuk présipitasi kawas salju hujan lumangsung nalika cai ngareclak ragrag kana beungeut bumi tina awan teu sadaya hujan nepi kana lemah sawaréhna nguap nalika ragrag ngaliwatan hawa garing hiji tipe présipitasi nu disebut virga hujan maénkeun peran utama dina daur hidrologis nalika cai ti sagara nguap ngagunduk jadi awan ragrag deui ka bumi sarta tungtungna ngamalir deui ka sagara ngaliwatan walungan pikeun ngulang deui daurna jumlah hujan diukur ku curah hujan nu dihartikeun salaku jerona cai nu nyangkrung na hiji wadah datar nu bisa diukur nepi ka satuan mm atawa kadang sok maké hijian léter per méter pasagi l m mm cihujan mindeng digambarkeun kawas bentuk cikeclak buleud di handapna jeung méncos di luhurna padahal teu bener cihujan ampir buleud nu rada badag mah sok rada depé nu badag pisan bentukna kawas parasut rata rata cihujan diaméterna nepi ka mm cihujan pangbadagna di bumi kungsi karékam di brazil jeung kapuloan marshall taun aya nu nepi ka mm sababaraha kabudayaan geus ngembangkeun alat pikeun ngayonan hujan kayaning payung jeung jas hujan loba ogé nu milih cicing di jero nalika hujan utamana di wewengkon tropik nu hujanna ilahar dibarengan ku gelap umumna hujan mibanda ph saeutik handapeun alatan nyerep karbon dioksida atmosfir nu leyur na cihujan jadi asam karbonat di wewengkon sagara keusik kebul ngandung cukup kalsium karbonat pikeun ngimbangan kaasaman cihujan antukna cihujanna robah jadi nétral atawa malah jadi basa hujan nu ph na handapeun dianggap hujan asam polah budaya ngeunaan hujan béda béda di unggal bangsa urang kulon nganggap hujan salaku totondén goréng sabalikna ti srangéngé nu pikagumbiraeun di tempat séjén kawas india hujan dibagéakeun kalawan suka bungah dina qur an disebutkeun yén hujan téh mawa bérékah sakumaha cai nu mawa kahirupan ka alam dunya mamalia nyaéta kelas sato vertebrata nu utamana dicirikeun ku ayana kalenjar susu nu na bikang ngahasilkeun susu pikeun asupan orokna ayana bulu sarta mibanda awak éndotérmis atawa getih haneut uteuk ngatur sistim sirkulasi jeung éndotérm kaasup jantung nu boga opat kamar mamalia ngawengku leuwih ti genus nu nyebar di kulawarga jeung ordo najan hal ieu gumantung kana klasifikasi ilmiah nu dipaké sacara filogenetik mamalia diwatesan salaku sakabéh turunan karuhun umum ing common ancestor mamalia monotrema nyaéta echidna jeung therian plaséntal jeung marsupial najan lolobana mah sato mamalia téh ngaborojolkeun anakna aya ogé sababaraha monotrema nu endogan kitu deui sato nu ngaborojolkeun anakna teu kabéh kaasup anggota mamalia kayaning gupi jeung hiu hulu palu ku kituna anakan téh teu bisa dijadikeun patokan sato mamalia najan sakabéh mamalia éndotérmik tapi manuk nu teu kaasup mamalia gé éndotérmik ciri sato mamalia mah nyaéta ayana kelenjar susu mammary gland hiji ciri nu aya di mamalia monotréma lajeng misah ti mamalia séjénna ku sabab teu boga puting tapi kalenjar susuna mah aya mamalia boga tilu tulang dina unggal ceulina sarta hiji huntu dina unggal sisi rahang handap sakabéh vertebrata séjén nu ceulian boga hiji tulang dina ceulina sarta sahanteuna tilu dina unggal sisi rahangna sagolongan therapsid nu disebut cynodont boga tilu tulang dina rahangna sandi utama rahangna mangrupa huntu sedengkeun nu lianna pikeun nyalurkeun sora tulang rahang tambahan dina vertebrata lianna diduga mangrupa homolog jeung malleus jeung incus dina ceuli mamalia sakabéh uteuk mamalia boga néokortéks nu mangrupa salah sahiji ciri mamalia mamalia téh kaasup amniote hususna synapsid nu ditunjukkeun ku bentuk tangkorakna hususna ku ayana liang tunggal dina unggal sisi tempat napelna otot rahang nu disebut temporal fenestra pikeun babandingan dinosaurus manuk jeung lolobana réptil mah diapsid nu boga dua temporal fenestrae dina unggal sisi tangkorakna sedengkeun kuya nu teu boga temporal fenestra kaasup anapsid synapsid lajeng nurunkeun prékursor mamalia munggaran therapsida nyaéta eucynodontus ma mega annum juta taun kaliwat dina yuga triasik ceuli pra mamalia mimiti mekar dina ahir permian nepi ka awal triasik ku tumuwuhna tilu tulang lembut incus malleus jeung stapes di jero tangkorak dibarengan ku transformasi rahang handap jadi tulang tunggal mamalia lianna kaasup réptil jeung synapsid jeung therapsida pra mamalia boga sababaraha tulang dina rahang handap nu sabagian dipaké pikeun ngadéngé sarta tulang ceuli tunggal dina tangkorakna transisi ieu dijadikeun bukti évolusi mamalia tina réptil tina tulang ceuli tunggal sarta sababaraha tulang rahang handap misalna pelycosaur dimetrodon jadi tulang rahang pangrungu nu leuwih leutik misalna cynodont probainognathus sarta tungtungna mamalia tulén nu boga tuli tulang ceuli dina tangkorakna sarta rahang handap tunggal ku kituna pelycosaurus jeung cynodontus kadang disebut réptil kawas mamalia najan ieu téh teu bener sabab kiwari mah nu dua éta téh dianggap kaasup synapsid lain réptil dina yuga mésozoik mamalia mekar jadi opat golongan utama multituberculate allotherium monotreme marsupial jeung placental multituberculate lastari dina yuga oligosin kira jtk tapi golongan lianna mah hirup nepi ka kiwari dina yuga mésoziok mah lolobana mamalia téh tetep leutik kawas cucurut tapi lajeng morontod sarta beuki mekar dina mangsa kapunahan cretaceous tersiér jtk mamalia awal mah lolobana laleutik kawas cucurut nu ngahakanan serangga tapi dina januari kalawarta nature ngalaporkeun kapanggihna dua fosil repenomamus umur juta taun panjangna leuwih ti saméter nu salah sahijina ngandung anak dinosaurus dina beuteungna nature jan taun tim nu dipingpin ku dr ji qiang ti universitas nanjing jeung akademi élmu géologi cina manggih fosil akuatik kawas mamalia nu umurna juta taun panjangna cm nu spésiésna can kanyahoan papanggihan ieu dilaporkeun dina kalawarta science édisi pébruari science péb nu kaasup mamalia awal di antarana najan mamalia geus aya marengan dinosaurus mimiti ngadominasina mah sanggeus kapunahan masal dinosaurus jtk dina yuga sénozoik dina yuga paléosin jtk juta taun kaliwat mamalia téh ngalobaan sanggeus lastarina dinosaurus mamalia leutik mirip rodénsia masih ngadominasi tapi nu ukuran sedeng badag gé beuki ngalobaan sél spérma atawa spermatozoon spermatozoa basa latin sperm mani jeung zoon hirup nyaéta sél haploid gamét jalu spérma dibawa na cairan nu disebut mani atawa cipepejuh ing semen nu bisa ngabuahan sél endog pikeun jadi zigot zigot bisa tumuwuh jadi organisme anyar kaasup manusa sél spérma ngandung satengah iber genetik nu dipikabutuh pikeun nyiptakeun mahluk hirup sacara umum kelamin turunan ditangtukeun ku spvrma ku ayana papasangan kromosom xx pikeun bikang atawa xy pikeun jalu sél spérma munggaran katalungtik ku anton van leeuwenhoek taun spérmatozoa mangrupa sél nu geus didiferensiasikeun normalna diwangun ku hulu awak jeung buntut huluna ngandung sitoplasma jeung bahan inti pikeun fértilisasi awakna ngandung loba pisan mitokondria nu nyadiakeun tanaga pikeun hojahna spérma ku ngahasilkeun atp buntut spérmatozoa dipaké pikeun ngawelah di manusa sél spérma ngawengku hulu m awak m jeung buntut nu panjangna m sél ieu dicirikeun ku saeutikna sitoplasma artikel utama spérmatogenesis spérma dihasilkeun dina solobong mani na téstés dina prosés nu disebut spérmatogenesis sél buleud nu disebut spérmatogonia beulah sarta didiferensiasi antukna jadi spérma nalika sanggama spérma asup kana heunceut nu salajengna asup ka rahim mani atawa cipepejuh nyaéta cairan nu dikaluarkeun tina sirit nalika éjakulasi biasana dina waktu orgasme kawas getih mani ngandung dua bagian bagian sélular spérmatozoa jeung bagian nonsélular plasma mani mani ngandung spérma nu kadang ngakibatkeun kakandungan satutasna rarasmi mani mangrupa cairan semu bodas kawas susu rada kentel ngandung cai jeung saeutik uyah protéin jeung fruktosa kira kira nepi ka yuta spérmatozoa atawa pondokna spérma nu dihasilkeun dina téstés dileupaskeun nalika éjakulasi ngan sakitu loba téh ukur tina volume mani plasma mani nu loba bagian cairan dina mani dihasilkeun ku organ rarangkén baranahan lalaki kira kira mani dihasilkeun ku sél mani seminal vesicles sedengkeun sésana lolobana dihasilkeun ku prostat sékrési prostatik manusa ngandung asam sitrat asam fosfatase jeung séng dina kadar nu loba mukus kentel dina jumlah nu saeutik dikaluarkeun ku kelenjar bulbourethral gemblengna plasma mani ngandung rupa rupa bahan organik jeung anorganik ion logam gula lipid hormon stériod prostaglandin asam amino jeung basa nu ngandung nitrogén sababaraha amina basa kuat kationik atawa boga muatan positif kayaning putrésin spérmin spérmidin jeung kadaverin nyababkeun bauna mani basa kationik penting pikeun ngalawan watek asam sékrési heunceut ogé nyangga dna dina spérma fruktosa mangrupa sumber tanaga utama pikeun sél spérma sababaraha komponén séjén disadiakeun pikeun ngaronjatkeun mobilitas sél spérma spérma dina kaayaan paling hadé mun aya dina lingkungan basa sedengkeun heunceut biasana rada haseum cairan nu dikaluarkeun ku sél mani sipatna basa prostaglandin nyaéta asam lemak nu dipaké pikeun peta hormonal sakali éjakulasi umumna ngandung nepi ka mg séng lalaki nu mindeng éjakulasi bisa kakurangan séng mangkaning kakurangan séng bisa ngabalukarkeun masalah réproduktif jeung masalah dina spérmatogenesis mani sacara mandiri teu bahya pikeun kulit ngan mani bisa jati tutunggangan pikeun kasakit nu ditépakeun sacara séksual kayaning hiv virus nu nyababkeun aids ogé aya hipotésis yén kandungan mani kayaning spérmatozoa ogé plasma mani bisa ngabalukarkeun imunosupresi na awak mun asup ka aliran getih atawa limfa bukti ngeunaan hal ieu balik deui ka taun nalika elie metchnikoff nu nyuntik guinea pig ku spérma guinéa pig séjénna manggihan kabentukna antibodi tapi antibodi éta teu aktif nu nunjukkeun ayana suprési ku sistim imunna panalungtikan salajengna kayaning nu dipidamel ku s mathur jeung j m goust nunjukkeun dihasilkeunana antibodi nu saméméhna euweuh ngaréspon asupna spérma antibodi ieu sacara salah mikawanoh limfosit t asli salaku antigén deungeun antukna limfosit t diserang ku limfosit b kandungan mani séjénna nu nunjukkeun pangaruh imunosuprésif nyaéta plasma jeung limfosit mani catet yén tepungna kulit jeung mani ti nu kainféksi hiv kudu dicegah kaasup ku jalma nu geus kainféksi ku virusna sabab bisa ngabalukarkeun réinféksi nu pibahyaeun spérmatogenesis nujul ka nyipta ing genesis sél spérma nu lumangsung dina kanjut atawa téstés jalu sél spérma tumuwuh tina sél stém bibit nu katelah spérmatogonia spérmatogonia didiferensiasi jadi spérmatosit spérmatid satutasna miosis nu ahirna jadi spérmatozoa nu asak layanna spérmatogenesis pikeun bikang nyaéta oogenesis prosés spérmatogenesis diatur ku iber iber hormonal sarta komunikasi sél sél antara sél bibit nu keur tumuwuh sél spérma jeung sél sertoli sél sertoli penting pikeun spérmatogenesis sabab nyadiakeun pangrojong pikeun sél nu keur tumuwuh mindahkeun ka lumen semiferous tubule nepi ka asakna nalika dileupaskeun sél sertoli ogé ngurangan motilitas jeung kapasitasi sél spérma antukna hirupna bisa kajaga spérmatozoa dihasilkeun dina seminiferous tubule dina téstés mimitina spérmatogonia ngalaman mitosis jadi spérmatogonium tipe a atawa tipe b spérmatogonia tipe b jadi spérmatosit primér lajeng ngalaman beulah miosis antukna jadi spérmatosit sekundér nu ngalaman beulah miotik séjénna antukna jadi spérmatid spérmatogonia tipe a tetep salaku spérmatogonia teu robah nu pungsina jadi sél stém nu bakal beulah deui ngahasilkeun sél tipe a jeung b nu leuwih loba spérmatosit primér ngandung dua kali lipet dna dibanding sél awak normal times n unggal spérmatosit primér beulah jadi dua spérmatosit sekundér nu ngandung dua sét kromosom times n spérmatosit sekundér beulah jadi dua spérmatid nu masing masing ngandung sasét kromosom n satengah tina dna nu dipikabutuh pikeun nyiptakeun manusa satengahna deui ti ovum nalika fértilisasi spérmatid masih mangrupa sél buleud nalika prosés nu disebut spérmiogenesis sélna ngaluarkeun buntut mungkus dna na huluna nutupan huluna ku akrosom nu kawas lisosom sarta ngawangun wewengkon beuheung nu ngahasilkeun tanaga énergi nu padet ku mitokondria antukna jadi spérmatozoa asak salajengna spérmatozoa dileupaskeun ka lumén seminiferous tubule sarta pindah dina cairan téstis ka épididimis pikeun ngasakkeun sangkan bisa ngojay jeung ngabuahan ovum istilah lipid ngawengku rupa rupa molekul malah kaasup sanyawaan nu rélatif teu leyur na cai atawa nonpolar nu asalna tina mahluk hirup kayaning malam asam lemak fosfolipid sfingolipid jeung glikolipid turunan asam lemak sarta terpenoid kayaning rétinoid jeung stéroid sababaraha lipid mangrupa molekul liniér alifatik sedengkeun nu séjénna mibanda struktur cingcin sababaraha di antarana aromatik sedengkeun nu séjénna henteu sababaraha di antarana fléksibel sedengkeun nu séjénna kaku lipid loba mibanda ciri polar ti antara lolobana ciri nonpolarna umumna guruntulan strukturna mah nonpolar atawa hidrofobik sieun cai nu hartina teu ngahiji jeung pangleyur polar kawas cai bagian séjén tina strukturna mibanda ciri polar atawa hidrofilik resep cai sarta condong ngahiji jeung pangleyur polar kawas cai sipat ieu ngajadikeun lipid kaasup molekul amfifilik mibanda boh bagian hidrofilik jeung hidrofobik dina kasus koléstérol gugus polarna mangrupa oh hidroxil atawa alkohol dina kasus fosfolipid gugus polarna leuwih badag jeung leuwih polar sakumaha didadarkeun di handap ieu fosfolipid atawa leuwih benerna gliserofosfolipid diwangun dina pancuh gliserol nu numbukeun dua buntut turunan asam lemak ku beungkeut éster sarta hiji gugus hulu ku beungkeut éster fosfat asam lemak mangrupa ranté hidrokarbon nu teu cabangan nu disambungkeun ku beungkeut tunggal asam lemak jenuh atawa ku buh beungkeut tunggal jeung beungkeut ganda asam lemak teu jenuh ranténa biasana mangrupa gugus karbon gugus huluna fosfolipid nu kapanggih dina mémbran biologis nyaéta fosfatidil kolin lésitin fosfatidil étanol amin fosfatidil serin jeung fosfatidil inositol nu gugus huluna bisa dirobah ku nambahkeun gugus fosfat najan fosfolipid mangrupa komponén utama mémbran biologis nu séjén kayaning sfingolipid jeung stérol misalna koléstérol na mémbran sél sato ogé aya dina cai hulu lipid nyanghareup ka lingkungan cai nu polar sedengkeun buntut hidrofobikna ngajauhan cai buntut nonpolar lipid u ngagunduk jadi lipid lapis ganda atawa misél hulu polarna p nyanghareup ka lingkungan caina dina lingkungan cairan polar mun lipidna amfifilik buntut tunggal mangka bakal kabentuk misél sedengkeun lipid lapis ganda kabentuk mun lipidna fosfolipid nu buntutna dua fig misél mangrupa lapisan lapis tunggal monolayer sarta ngan bisa nepi ka ukuran nu tangtu sedengkeun lapis ganda bilayer bisa leuwih badag misél jeung lapis ganda misah ti lingkungan polar ku prosés nu disebut pangaruh hidrofobik ing hydrophobic effect nalika ngaleyurkeun zat nonpolar dina lingkungan polar molekul molekul polarna nyaéta cai na leyuran jadi leuwih katata sabudeureun zat nonpolar nu leyur téa sabab molekul polar teu bisa ngabentuk beungkeut hidrogén jeung molekul nonpolar ku kituna na lingkungan cai molekul cai nu polar ngabentuk kurung clathrate sabudeureun molekul nonpolar nalika molekul nonpolar misah ti cairan polar éntropi darajat acak molekul polar na cairanana naék lipid lapis ganda mangrupa pondasi pikeun sadaya mémbran biologis muhamad musa atawa mun lengkep jeung gelarna radén haji muhamad musa agustus pangarang nu ngaluluguan kasusastran citak sunda ulama sarta inohong sunda abad ka muhamad musa dibabarkeun di garut salaku turunan ménak anak radén rangga suryadikusumah patih kabupatén limbangan munggaran meunang atikan formal ti pasantrén di purwakarta geus kungsi munggah haji ka mekah nalika ngora diajak ku bapana kungsi nolak tawaran pamaréntah hindia walanda sangkan jadi kapala gudang anjeunna milih widang kaagamaan sanggeus jadi panghulu taun anjeunna diangkat jadi panghulu besar wal hoofdpanghoeloe kabupatén limbangan nepi ka maotna muhamad musa sosobatan dalit pisan jeung k f holle pangusaha perkebunan entéh bangsa walanda di cikajang nu naséhat naséhatna ngeunaan bangsa pribumi utamana parahiangan ka pamaréntah hindia walanda diaku dipercaya pisan dalitna musa jeung holle nguntungkeun musa utamana tina campur gaulna jeung bangsa walanda musa ku pamaréntah hindia walanda dipercaya pisan nepi ka ku jasana ka pamaréntah kungsi dijangjian kalungguhan pikeun kulawargana nepi ka tujuh turunan tina dalitna jeung holle ogé musa bisa ngembangkeun bakat nulis ngarangna antukna karya karyana boh pituin atawa saduran tarjamah bisa dicitak nepi ka rébuan éksemplar di jakarta ti antara para putrana nu kawarisan bakat karesep nyerat nyaéta lasminingrat jeung kartawinata karya muhamad musa pangmashurna nyaéta wawacan panji wulung nu munggaran dicitak taun karya karya séjénna nu dicitak di antarana lasminingrat atanapi garut salah saurang lulugu kamajuan kaom istri sunda ku jalan ngadegkeun sakola kautamaan istri opat taun saméméh raden dewi sartika lahir aya hiji ngaran wanoja anu mangrupa puteri saurang bupati garut mangsa harita ngaranna raden ayu lasminingrat raden ajoe lasminingrat anu geus béntés nulis buku pikeun bacaeunn barudak sakola sabot r a kartini lahir taun raden ayu lasminingrat geus nerjemahkeun sarta medar buku buku anu dijadikeun buku bacaan wajib di his schakelschool sarta séjén séjéna nepi ka réngsé mangsa pangjajahan walanda naha masarakat indonésia hususna masarakat jawa barat sorangan ngarasa ahéng kana ngaran r a lasminingrat nurutkeun peneliti sajarah dan budaya di kabupatén garut deddy efendie tp m hs salah sahiji unsur pers nasional dipeunteun mibanda andil neuleumkeun katokohan raden ayu lasminingrat ketokohan atikan r a lasminingrat éta sok disapirakeun saprak jaman r mas tirto adisoerjo salaku inohong pers nasional anu mangsa harita jadi redaktur kepala soenda berita putri hindia sarta medan priayi mangka henteu salah lamun ngaran r a lasminingrat jadi hiji ngaran ahéng anu kadéngé di masarakat hususna murid murid sakola mimiti tingkat sd nepi ka paguron luhur perguruan tinggi pamaréntah kabupatén garut geus ngusulkeun sangkan r a lasminingrat dijadikeun salah saurang pahlawan nasional ti taun ngan hanjakal nalika présidén ri susilo bambang yudoyono ngabacakeun penganugerahan gelar pahlawan ka para inohong dina tanggal nopémber ngaran ra lasminingrat tacan kaasup di jerona hiji pr badag pikeun pemkab garut masarakat garut tur sakabéh urang sunda pikeun terus narékahan ngaperjuangkeun sangkan ngaran ra lasminingrat ka hareupeunana bisa diajén baktina pikeun diangkat jadi salah saurang pahlawan nasional nginget jasa anjeunna minangka pionir dunya atikan di indonésia raden ayu lasminingrat lahir di garut taun putri saurang penghulu limbangan sarta sastrawan sunda anu kaceluk dina jamanana nyaéta raden haji muhamad musa jeung raden ayu ria sanggeus éta lahir ogé dua urang adi awéwé anu saindung sabapa nyaéta nyi raden ratnaningrum sarta nyi raden lenggang kencana dina hiji buku kajian ngeunaan perjoangan raden ayu lasminingrat karya prof dr hj nina lubis m s diguar yén raden haji muhamad musa pohara nengetan atikan barudakna manéhna miharep sangkan barudakna anu lobana urang ti sababaraha garwana éta sakola di sakola walanda lasminingrat leutik kudu pisah jeung kulawarga sarta pindah ti garut ka sumedang pikeun diajar maca nulis sarta teu tinggaleun diajar basa walanda di ditu manéhna diasuh ku urang walanda balad bapana alatan atikan norman lasminingrat kacatet minangka awéwé pribumi hiji hijina anu mahér dina nulis sarta ngucapkeun basa walanda dina mangsana dina manéhna balik sarta netep di pendopo kabupatén garut di taun éta ogé manéhna nulis sawatara buku anu maké basa sunda anu ditujukeun pikeun barudak sakola buah moal murag jauh ti tangkalna babasan ieu sarasa pas pikeun ngagambarkeun bakat nulis lasminingrat anu nurun ti bapana adi lasminingrat nyaéta kartawinata ogé dipikawanoh minangka saurang nu nulis sunda buku buku lasminingrat mangrupa buku pikeun barudak sakola boh karangan sorangan ogé tarjamahan ku alatan mangsa harita tacan aya sakola kawas éta di garut mangka raden haji muhamad musa ngadegkeun sakola éropa bijzondere europeesche school kalawan ngagajih dua urang guru éropa di sakola ieu urang éropa walanda bisa sakola babarengan rejeung barudak pribumi ogé anak lalaki ngahiji jeung barudak awéwé hasilna pangabisa raden ayu lasminingrat dina cumarita walanda pohara béntés komo karel frederick holle saurang administrator di perkebunan téh waspada cikajang muji manéhna pujian éta dinyatakeun dina surat holle ka antara séjén nyebutkeun yén anak awéwé penghulu anu nikah jeung bupati garut nerjemahkeun kalawan pas carita carita dongeng karangan grimm carita carita ti negeri dongeng oleg goeverneur sarta carita carita séjénna kana basa sunda moriyama k f holle memang pohara deukeut jeung barudak raden haji muhamad musa kaasup jeung lasminingrat komo teu asa asa lasmingrat nembang di hareup k f holle anu sakapeung digeroan minangka tuan kawasa lubis lalakon k f holle dina merevitalisasi basa sunda pohara badag kabuktian ku medarna buku buku dina basa sunda méré dorongan pangrojong ka kaum ménak pikeun nuliskeun karya karya maranéhanana sarta medar manéhna dina buku kasebut diceritakan lasmingrat ogé kalibet dina proyék nyusun buku buku palajaran sunda tur dibéré waragad ti pamaréntah walanda taun anjeunna medar buku carita erman anu mangrupa tarjamahan ti buku karya buku ieu dicitak saloba eksemplar kalawan ngagunakeun aksara jawa tuluy ngalaman citak deui dina dina aksara jawa sarta dina aksara latin taun medal warnasari atawa roepa roepa dongeng jilid i dina aksara jawa buku ieu mangrupa hasil tarjamahan ti tulisan sarta jaa goeverneur nyaéta vertelsels uit het wonderland voor kinderen klein en groot sarta sawatara carita éropa séjénna jilid ii buku ieu medal sataun saterusna tuluy ngalaman sawatara kali citak deui nyaéta dina sarta dina aksara jawa sarta latin kacida reuwasna lamun urang ngeunteung dina lobana eksemplar citak nginget dina mangsa kiwari waé lolobana penerbit buku ngan myétak buku saloba nepi ka eksemplar pikeun terbitan kahiji henteu dibayangkeun kumaha bisa karyanya laris sedengkeun dina mangsa éta meureun masarakat pribumi masih loba anu teu bisa maca buta hurup anu leuwih mencengangkan deui karya karya lasminingrat ngalaman citak deui sababaraha kali tarobosan anyar anu dihontal lasminingrat di dunya kapangarangan nyaéta pamakéan kecap ganti jelema kahiji mikihiro moriyama dina bukuna semangat baru kolonialisme budaya citak sarta kesastraan sunda abad ke nyatet yén manéhna lasminingrat mangrupa penulis pribumi kahiji anu ngagunakeun kecap ganti jelema kahiji dina tulisan basa sunda lasminingrat tulis mikihiro maké kecap kula anu ngarujuk ka kuring dina kecap panganteur bukuna warnasari atawa roepa roepa dongeng anu medal dina buku ieu mangrupa kumpulan sagala rupa macem karya tarjamahan dunya atikan nalika janten garwa bupati garut lasminingrat ngeureunkeun aktivitas kapangarangannya manéhna tuluy konsentrasi di widang atikan pikeun kaum awéwé sunda moriyama ti saprak budak lasminingrat miboga cita cita ngamajukeun kaum hawa ngaliwatan atikan obsesina ieu laksana dina taun sabot éta anjeunna ngadegkeun sakola kautamaan istri di rohang gamelan pendopo kabupatén garut di sakola ieu lasminingrat maké kurikulum henteu disangka dina sakolana ngembang jumlah muridnya ngahontal jelema sarta lima kelas diwangun di palebah pendopo sakola ieu pamustunganana meunangkeun pengesahan ti pamaréntah hindia walanda dina ngaliwatan akta nomer tertanggal pebruari dina cabang cabang keutamaan istri diwangun di dayeuh wetan garut bayongbong sarta cikajang di sakola keutamaan istri murid muridna diajari cara masak ngarapikeun pakéan kukumbah ngaput pakéan sarta sagala hal anu aya patula patalina reujeung kahirupan rumah tangga tujuanana sangkan jaga waktu nalika rumaja sarta nikah maranéhanana bisa méré kabagjaan pikeun salaki sarta anakna ogé migawé sorangan naon waé anu aya patula patalina reujeung laki rabi kalungguhan bupati garut saterusna dipangku ku anu masih alona pamustunganana raden ayu lasmingrat ngalih ti pendopo ka hiji imah di regensweg ayeuna jalan siliwangi imah anu badag ieu ayeuna jadi yogya department store nepi ka yuswa taun manéhna aktip kénéh sanajan henteu langsung dina dunya atikan lasminingrat dipikawanoh minangka sosok anu paduli ka batur dina catetan sajarah manéhna mangrupa salah saurang inohong anu ngarojong dewi sartika pikeun ngadegkeun sakola pikeun kaum awéwé dina nalika dewi sartika meunang kasulitan dina ménta idin ka bupati bandung r a a martanagara pikeun ngadegkeun sakola bupati sok nampik maksud dewi sartika kasebut lain taya alesan bupati bandung nampik kahayang dewi sartika numutkeun sejarawan universitas padjadjaran nina herlina lubis dina bukuna kahirupan kaum menak parahiangan ramana dewi sartika diasingkeun ka ternate lantaran dituduh kalibet percobaan pembunuhan ka bupati bandung sarta pajabat walanda di bandung dina umurna anu kakara salapan taun alatan kajadian éta bupati bandung nganggap dewi sartika nyaéta anak musuh pulitikna mangka ti éta paméntana sok ditampik nempo hal ieu lasminingrat turun kalawan bantuan salakina manéhna ménta salakina méré bongbolongan ka bupati bandung sangkan maksud dewi sartika anu baris ngadegkeun sakola kalaksana sanggeus nyarita dibarengan raa wiratanudatar viii bupati bandung mikeun idin ka dewi sartika dina januari dewi sartika ngadegkeun sakola istri di bandung lasminingrat sarta dewi sartika satemena mindeng méré piwurung lir ibarat indung ka anak maranéhanana utamana silih mikeun pangrojong perjuangan pikeun ngamajukeun kaum awéwé dina mangsa pamaréntahan jepang sakola kautamaan istri éta digantian ngaranna jadi sekolah rakyat sr sarta mimiti narima lalaki saprak taun sr kasebut robah jadi sdn ranggalawe i sarta iv anu dikokolakeun dinas pendidikan dan kebudayaan kabupatén daerah tingkat ii garut taun an nepi ka kiwari robah deui jadi sdn regol vii sarta x ra lasminingrat dipapaparin yuswa anu pohara panjang anjeunna tilar dunya kaping april dina yuswa taun dina perang kamerdikaan anjeunna ngungsi ka waaspojok dina taun anjeunna kungsi cicing di ditu sawatara lila nepi ka pamustunganana anjeunna gering parna dugi ka tilar dunya di taneuh kalahiranana garut makam ajeunna aya di taman makam mesjid agung garut lamun katelahna minangka pahlawan emansipasi sarta dewi sartika minangka tokoh pendidikan henteu kaleuleuwihi saupama ra lasminingrat disebut minangka tokoh wanita intelektual pertama di indonésia tokoh wanoja intelektual munggaran di indonésia alatan pikiran pikiran kritis sarta modérnna geus ngaleuwihan jamanana runtah nyaéta sésa bahan nu teu dipikahayang nalika réngsena hiji prosés runtah mangrupa konsép jieunan manusa lantaran dina prosés alam mah konsép runtah teu dipikawanoh nu aya dina prosés alam mah ngan mangrupa produk nu teu aktip atawa inert runtah bisa aya dina unggal wujud bahan padet caér atawa gas nalika dileupaskeun dina dua wujud nu disebutkeun pangahirna utamana gas runtah bisa ogé disebut émisi émisi biasana pakait raket jeung polusi dina kahirupan manusa runtah lolobana datang tina kagiatan tambang pabrik konsumsi jrrd ampir sakabéh produk industri dina hiji waktu bakal jadi runtah lobana runtah kira kira sabanding jeung gedéna pamakéan konsumsi dumasar kana sumberna runtah nu diproduksi dina kahirupan liar bakal diprosés alami misalna dangdaunnan nu garing bakal ngarumbay jadi taneuh di luar kahidupan liar runtah samodél ieu bisa jadi masalah misalna lamun aya loba dangdaunnan garing di padumukan manusa runtah manusa inggeris human waste nyaéta istilah nu biasa digunakeun pikeun nyebut kokotor manusa utamana nu mangrupa tai jeung cikiih runtah manusa bisa ngabahayakeun kalawan rosa kana kasehatan lantaran runtah bisa digunakeun pikeun tempat ngembangna bibit panyakit nu asalna tina virus jeung baktéri aya hal anu ngajadikeun kahirupan manusia bakal leuwih onjoy nyaéta ku bisana manusa ngurangan sumebarna panyakit nu disababkeun runtah manusa ieu ku cara ngajalanan hirup higiénis jeung sanitasi kaasup ogé ku kapanggihna tiori ngeunaan saluran pipa inggerisna plumbing runtah konsumsi nyaéta runtah nu dihasilkeun manusa nu maké barang atawa produk misalna lolobana runtah nu dipiceun kana wadah runtah balaréa runtah jenis ieu pisan nu umumna dipikirkeun ku manusa sanajan kitu lobana runtah dina jenis ieu saeutik pisan lamun dibandingkeun kana runtah nu dihasilkeun tina prosés nambang jeung pabrik industri leuwih lengkep dina artikel ngeunaan runtah konsumsi sabagian eusi kaca ieu dicutat tina garut mangrupa salah sahiji kabupatén di propinsi jawa kulon indonésia legana km mi nu sacara géografis aya di antara lintang kidul jeung bujur wétan wawatesanana sacara umum garut mibanda iklim tropis tapi tiis suhu hawa rata ratana c f curah hujan taunan rata rata mm inci wilayah ieu ngawengku wewengkon landeuh nu dikuriling ku gunung api gunung karacak m cikuray m guntur m papandayan m di béh kalér nu luhurna rata rata m luhureun beungeut laut dina maret kabupatén balubur limbangan direbut ku gubernur jéndral herman w daendels tentara kolonial netherland indie antukna bupatina tumenggung wangsakusumah ii turun kabupatén balubur limbangan ngawengku subdistrik balubur malangbong wanaraja wanakerta cibeureum jeung papandak teu lila ti éta daendels digulingkeun ku inggris ti mangsa ngadeg maret sir thomas raffles loba méré bantuan pangwangunan di widang seni budaya jeung agama nu janten titi mangsa ngadegna tur dugi ka janten hari jadi garut nyaéta ping pébruari di handap ieu béréndélan bupati garut ti mimiti ngadegna kabupatén limbangan di suci anyar nu lajeng robah jadi kabupatén garut sacara administratif garut kabagi jadi kacamatan désa jeung kalurahan nu pangeusina jiwa lalaki istri ieu di handap mangrupa daptar kacamatan nu aya di kabupatén garut dumasar topologina garut dibagi jadi dua wilayah aya loba tempat wisata di garut ti mimiti wisata basisir di kidul nepi ka panorama pagunungan kawah situ jeung curug malah geus ti jaman kolonial walanda kénéh garut kawentar salaku salah sahiji tujuan wisata boh keur wisatawan lokal atawa luar nepi ka katelah salaku swiss van java sababaraha obyek wisata nu aya di garut di antarana kasuburan taneuh teu rata kapangaruhan ku pagunungan walungan jeung tatar handap basisir antukna usaha tatanén nu loyog nyaéta perkebunan kawas entéh ogé tani sawah huma sayur peternakan sarta ngokolakeun leuweung sababaraha hasil bumi garut nu has di antarana béas garut teu pati kawentar kawas béas cianjur atawa béas thailand dalah kitu lamun seug dititénan mah béas garut téh leuwih onjoy batan nu lian kelirna leuwih cékas pulen mangsa diasakan dina rasa ogé leuwih ngeunah batan nu lian ngan waé nu daragang sok ngahaja nyamunikeun asal muasal béas garut ku jalan diganti ku ngarana ku béas cianjur dina karungna tayalian andris wijaya nu nganjrek di samarang sabadana tamat nyuprih élmu di poltek itb taun manéhna hayang masarakat réa mikawanoh tur mikaresep kana béas garut nya nyieun hiji torobosan ku jalan mungkus béas garut tur diréka réka sangkan nambah kataji béas beunang ngolah manéhna bisa diasakan ku jalan diliwet dina waktu ngan menit kiwari béas liwet hasil usaha manéhna geus kasohor kalawan jadi oléh oléh anu mandiri ti kabupatén garut ovum atawa sacara bébas endog atawa sél endog nyaéta sél kelamin séks bikang wanoja atanapi gamét boh sato atawa siki tatangkalan mibanda endog istilah ovule dipaké pikeun endog siki tutuwuhan sarta pikeun endog ngora sato kecap ieu diturunkeun tina kecap latin ovum jamak ova pikeun endog dina sato nu leuwih luhur endog dihasilkeun ku organ nu disebut ovarium dina sato ovipar sakabéh manuk lolobana lauk amfibi jeung réptil endogna tumuwuhkeun lapisan panyalindungan nu dibawa ngaliwatan oviduk ka luar awak endog ieu dibuahan ku spérma jalu boh di jero kawas manuk atawa saluareun awak bikangna kawas lauk satutasna dibuahan lajeng tumuwuh émbrio nu kaparaban ku gizi nu dikandung ku endog terus megar di luar awak indungna baca endog biologi pikeun sawala ngeunaan endog sato ovipar dina sato vivipar kaasup manusa sarta sakabéh mamalia plaséntal ovumna téh dibuahan di jero awak bikangna nu lajeng émbriona tumuwuh dina rahim uterus nepi ka borojolna salila dina kandungan émbrio ieu nampa zat gizi langsung ti indungna ovum mangrupa sél pangbadagna dina awak manusa bisa ditempo ku panon langsung aya sato ovovivipar panengah émbriona tumuwuh sakumaha dina kasus ovipar tapi terus kaluar méméh borojol nu kieu mah ilaharna sabangsaning lauk réptil jeung invertebrata fértilisasi nyaéta prosés ngahijina spérma jeung ovum nu ngahasilkeun tumuwuhna émbrio sakabéh prosés tumuwuhna individu anyar disebut prokréasi pikeun nganteurkeun spérma ka bikangna si jalu ngasupkeun organ kelaminna sirit kana heunceut palawangan kana organ kelamin bikang séjénna prosés ieu mangrupa bagian tina kopulasi nalika si jalu bucat sél sél spérma nu dipancerkeun nuju ka ovum sanggeus na kembang lumangsung penyerbukan pollen grains attempt to travel into the ovary by créating a path called pollen tube the pollen tube does not directly réach the ovary in a straight line it travels néar the skin of the style and curls to the bottom of the ovary then néar the receptacle it bréaks through the ovule and réaches the ovum to fertilize it after being fertilized the ovary starts to swell and becomes a fruit naskah wangsakerta nujul ka sakumpulan naskah nu disusun ku pangéran wangsakerta pribadi atawa nu disusun ku panitia wangsakerta dumasar eusi pustaka rajyarajya i bhumi nusantara parwa bagian v sarga jilid naskah nu mangrupa daptar pustaka sahanteuna pabukon karaton cirebon ngoléksi judul naskah di antarana mangrupa karya pangéran wangsakerta saparakanca dina pamuka unggal naskah karya wangsakerta salawasna diémbarkeun ngeunaan prosés dijieunna naskah naskah éta panitia nu dipingpin ku pangéran wangsakerta ieu dimaksudkeun pikeun nyumponan amanat ramana panembahan girilaya sangkan nyusun kisah karajaan karajaan nusantara panitia ngadeg pikeun ngayakeun gotrasawala antara para ahli sajarah ti sakuliah nusantara nu hasilna disusun jeung ditulis jadi naskah naskah nu kiwari katelah naskah wangsakerta téa gotrasawala ieu lumangsung taun saka m sedengkeun panyusunan naskah naskahna méakeun waktu nepi ka taun réngsé saka m naskah naskah nu dihasilkeun ku panitia wangsakerta bisa digolongkeun kana sababaraha judul naskah naskah wangsakerta disimpen di musium sri baduga bandung naskah naskah ieu ditulis maké mangsi hideung dina kertas daluang numutkeun arsip nasional umur ieu keretas téh kira saratus taunan sigana naskah naskah nu aya téh mangrupa naskah salinan nu ditulis kira ahir abad ka kapanggihna naskah wangsakerta dina taun an lian ti nimbulkeun rasa bungah jeung hélok nu kacida alatan kalengkepanana pikeun sawatara pihak nimbulkeun rasa mangmang malah sababaraha ahli nyangka yén ieu naskah téh aspal asli tapi palsu di antara alesan alesan nu ngaragukeun ieu naskah nyaéta pangéran wangsakerta pangéran katilu cirebon salah saurang putra panembahan girilaya nu babarengan jeung dua lanceukna pangéran mertawijaya jeung pangéran kertawijaya mingpin karaton cirebon sapupus ramana catetan sajarah ngeunaan pangéran wangsakerta aya dina naskah perjangjian antara karaton cirebon jeung voc nu nawis éta perjangjian ti pihak cirebon nyaéta sultan sepuh pangéran mertawijaya sultan anom pangéran kertawijaya jeung pangéran wangsakerta katut genep urang anggota jaksa pepitu séjénna numutkeun saléh danasasmita ngaran pangéran wangsakerta ampir taya nu mikawanoh dina kahirupan sapopoé sajarah cirebon sabab leuwih dipiwanoh salaku panembahan cirebon i nu nyepeng kalungguhan asistén sultan sepuh dina sumber voc séjén anjeunna katelah ogé salaku de derde prins van cheribon pangéran katilu cirebon sedengkeun dina buku seri priangan nu disusun ku f de haan anjeunna katelah salaku depati topati adipati tohpati kalawan katerangan nyutat tina laporan b van der meer jan mulder yén anjeunna teu kaasup kawargian karaton banten katerangan panglengkepna ngeunaan pangéran wangsakerta aya dina naskah pustaka nagarakretabhumi parwa i sarga nu disusun ku anjeunna pribadi naskah éta nyebutkeun yén anjeunna saindung sabapa jeung sultan sepuh sultan anom pangéran wangsakerta kawentar ku karya karyana nu katelah naskah wangsakerta nu di antarana dina naskah nu diluhur disebut ngadadarkeun ngeunaan silsilahna muhammad aksara arab nu dialihaksarakeun dina aksara latin jadi mohammad mohammed muhammed muhamad atawa mahomet aksara sunda dianggap ku umat islam salaku rosul utusan gusti nu pangangeusan ahir numutkeun babad salira biografi nu disebut siroh basa arab anjeunna dibabarkeun tina tanggal april di mekah pupus di madinah juni nu duanana aya di wewengkon kalér arab umat islam percaya yén pancén muhammad nyaéta pikeun nyampurnakeun agama tauhid monotéisme nyaéta islam nu geus diajarkeun didugikeun ku para nabi saméméhna sarta yakin yén islam geus aya saméméh anjeunna nalika disebutkeun ngaran anjeunna umat islam biasa nuturkeun ku kalimah sallallahu alayhi wa s salm saw mugia gusti alloh maparinkeun kasalametan ka anjeunna muhammad waktu keur ngora kungsi jadi sudagar nu ngumbara ka mana mana dina taun dina yuswa anjeunna narima wahyu nu ku anjeunna digambarkeun yén anjeunna kadatangan malaikat jibril nu ngadugikeun paréntah pangéran sangkan ngapalkeun sarta ngadugikeun ayat ayat nu salajengna dikumpulkeun salaku qur an anjeunna salajengna ngalegaan udaganana da wah ngeunaan katauhidan jeung poé balitungan pikeun jalma nu sok nyieun dosa sarta sok nyembah nyembah berhala kawas séké sélér jeung tatanggana di mekah anjeunna teu nolak sagemblengna ajaran yahudi jeung kristen atawa agama monotéis séjén nu dipikawanoh di arab anjeunna mung pikeun ngalengkepan sarta nyampurnakeun ajaranana dina taun anjeunna ngungsi bareng jeung warga séjénna nu geus ariman ninggalkeun mekah nuju ka madinah tempat nu salajengna anjeunna ngadegkeun pamaréntahan masarakat islam perang antara mekah jeung madinah sababaraha kali lumangsung nu pamustunganana pasukan islam bisa balik deui nalukkeun mekah pasukan islam ieu salajengna bajoang nalukkeun kaom pagan séjénna di tatar arab nalika muhammad pupus anjeunna tos hasil ngahijikeun tatar arab sarta ngintunkeun sababaraha ékspédisi ka wewengkon kalér ka suriah jeung paléstina dina kapamingpinan satutasna muhammad kakawasaan islam geus nepi ka paléstina siria mésopotamia pérsia mesir afrika kalér jeung spanyol panalukan salajengna kontak dagang antara muslim jeung non muslim sarta kagiatan da wah geus hasil nyebarkeun islam ka sakuliah dunya sumber sumber rujukan nu bisa ngémbarkeun ngeunaan muhammad nyaéta qur an babad salira siroh jeung kumpulan hadith najan lain mangrupa babad salira muhammad qur an méré sababaraha émbaran ngeunaan kahirupanana babad salira nu munggaran nyaéta karya ibnu ishaq pupus diédit ku ibnu hisham pupus jeung karya al waqidi pupus ibnu ishaq nulis babad salira muhammad kira taun sapupusna muhammad sumber katilu kumpulan hadits saperti qur an lain samata mata biografi hadits nyaéta kumpulan sasanggeman sarta laku lampah muhammad sarta para sahabatna sababaraha sarjana sképtik goldziher schacht wansbrough cook crone rippin berg jeung nu lianna ngarasa mangmang kana kabisapercayaan sumber sumber di luhur utamana kumpulan hadits nu jadi alesan nyaéta nalika tradisi lisan ieu dikumpulkeun masarakat muslim geus bengkah jadi sababaraha madhab pamikiran unggal kelompok jeung madhab boga séwang séwangan nu eusina mindeng patukang tonggong pikeun para sarjana muslim hal ieu nimbulkeun tangtangan pikeun nalungtik bebeneran kalawan leuwih anteb maké cara cara modérn loba sarjana muslim jeung non muslim nu sapuk kana ayana loba tradisi nu teu oténtik asli ngeunaan kahirupan muhammad dina kumpulan haditsna malah kabiasaan tradisi ieu lolobana dicaritakeun ku otoritas muslim nu dianggap lemah ngan saeutik kumpulan hadits nu dianggap sahih atawa bisa dipercaya pikeun leuwih lengkep buka élmu hadits tapi kaasup pikeun nu sképtik ringkesan kasajarahan jeung babad salira nu dituliskeun di luhur bisa ditarima numutkeun tradisi muhammad nyusud silsilahna nepi ka adnan nu dipercaya ku urang arab kalér salaku karuhunna kasebutkeun yén adnan téh turunan ismail putra ibrahim najan silsilah pastina mah teu jéntré silsilah rosululloh dugi ka adnan nyaéta muhammad bin abdulloh bin abdul mutolib shaiba bin hashim amr bin abdul manaf al mughira bin qusai zaid bin kilab bin murra bin ka b bin lu ay bin ghalib bin fahr quraish bin malik bin an nadr qais bin kinana bin khuzaimah bin mudrikah amir bin ilyas bin mudar bin nizar bin ma ad bin adnan bin putra dina basa arab ngaran séjén jalma nu dua ngaranna disebut dina kurung muhammad lahir ti kulawarga aya nu matuh di arab kalér nu disebut mekah dumasar itungan anjeunna kira kira lahir april nu dumasar tradisi katelah taun gajah ramana abdulloh pupus saméméh anjeunna babar antukna muhammad dirorok ku akina ti bapa abdul mutolib pamingpin bangsa quraisy luyu jeung kabiasaan urang mekah ibuna ngirim anjeunna ka pilemburan sangkan disusuan sarta dirorok ku urang baduy hawa pilemburan leuwih bérésih batan di mekah jeung karasa yén dina iklim kieu urang kota baris mibanda awal nu leuwih kokoh dina kahirupanna dina yuswa genep taun muhammad dikantun pupus ku ibuna aminah sarta akina abdul mutolib dina yuswa dalapan taun salajengna muhammad dirawatan ku pamanna abu tolib pamingpin anyar bani hasyim bangsa quraisy nu pangkuatna di mekah mekah mangrupa puseur dagang nu penting salah sahijina ku sabab ayana ka bah salaku tujuan jarah para sudagar ti rupa rupa suku bakal datang dina mangsa usum jarah nalika perang antarsuku dicaram pisan antukna dadagangan bisa aman jeung teu kaganggu salaku rumaja muhammad mimiti marengan pamanna dagang ngumbara ka suriah antukna anjeunna boga pangaweruh lega ngeunaan sabudeureunana salah saurang dunungan muhammad nyaéta siti khodijah rangda beunghar umur taun dina yuswa taun anjeunna nikah ka khodijah tina nikah ieu anjeunna jadi beunghar najan ti kulawarga bapana anjeunna teu nampa warisan catetan siroh nunjukkeun yén khodijah jeung muhammad gaduh lima putra hiji lalaki jeung opat awéwé sababaraha ahli sajarah ngabantah yén sababaraha anak awéwéna sabenerna ti salaki nu kadua sedengkeun ahli séjénna keukeuh yén sadayana putra muhammad lima putra éta babar sateuacanna muhammad mimiti da wah islam putrana qasim pupus dina yuswa dua taun muhammad dilandih abul qasim nu hartina bapana qasim putra nu opat nyaéta zainab ruqayah ummu kulsum jeung fatimah muhammad mindeng niiskeun pikir di hiji guha deukeut mekah kira taun nalika niis muhammad kadatangan malaikat jibril sarta ngadangukeun sasanggemanana nu hartina baca kalawan asma alloh gusti nu maha nyipta nu nyiptakeun manusa tina saguruntul getih baca kalawan asma gusti nu maha ngawulang nu ngawulangkeun élmu migunakeun kalam nu ngajarkeun ka manusa sagala rupa nu teu dipikanyaho tingal surat al alaq pikeun lengkepna pangalaman munggaran jeung jibril ieu matak ngaganggu kana pipikiran muhammad tapi khodijah istrina ngayakinkeun jeung percaya yén ieu pangalaman téh bener salajengna khadijah jadi nu munggaran iman ka muhammad khodijah salajengna dituturkeun ku adi sabrayna muhammad nu kakara sapuluh taun ali bin abi tolib sarta sobatna abu bakar dugi ka pupusna muhammad sering nampi wahyu najan antara nu munggaran jeung nu kadua aya jarak wanci nu lila nalika mangsa nunggu nu matak melang ieu anjeunna nampa surat ad dhuha nu eusina ngalelerkeun nu nuju marojéngja kira taun muhammad mitembeyan da wah di tempat umum mimiti mah lolobana teu miroséa malah ngahinakeun anjeunna tapi salajengna jul jol hiji hiji ngagabung jeung para sahabatna ngalobaanana umat muhammad nimbulkeun mumusuhan pikeun sawatara pamingpin lokal kawaluyaan aranjeunna gumantung ka ka bah tempat jarah pamujaan mun aranjeunna mariceunan pamujaan pamujaan éta sakumaha nu diajarkeun ku muhammad bakal ngabalukarkeun leungitna nu jararah dadagangan moal ramé moal aya kabeungharan suku muhammad nyalira kaom quraisy pangrugina sabab maranéhna pisan nu jadi pangawal ka bah muhammad jeung kaomna dihukuman sababaraha di antarana aya nu diusir ka habasyah afrika sarta dugi ka ngababakan di tempat éta sababaraha surat jeung bagian surat disebutkeun turun dina mangsa ieu sarta ngagambarkeun kaayaan ieu tempo misalna al masadd al humazah sabagian surat maryam jeung al anbiya al kafirun jeung abasa it was during this period that the episode known as the satanic verses may have happened it is said that muhammad was briefly tempted to relax his condemnation of meccan polytheism and buy péace with his neighbors but repented and recanted his words see the article on the satanic verses the incident is reported in only a few sources and many muslims do not accept it as fact taun khodijah istri muhammad sarta pamanna abu tolib pupus katelah salaku taun tunggara bani hashim nolak jadi panyalindungan muhammad sabab pamanna nu jadi pamingpin bani hashim pupus antukna loba muslim nu ngarandapan siksaan jeung kalaparan kira taun anjeunna ngumumkeun yén anjeunna ngalaman isro jeung mi roj further alienating his enemies taun nyanghareupan kasusah jeung ancaman pati muhammad bareng jeung para sahabatna di mekah hijrah ka madinah di mana anjeunna loba nampi nu arasup islam ku jalan megatkeun kasukuanana muhammad nunjukkeun yén beungkeut kasukuan jeung kulawarga bisa kalindih ku beungkeutan islam hiji pamanggih révolusionér pikeun masarakat arab hijrah atawa migrasi ieu nandakeun munggaran kala kalénder islam masarakat madinah miharep muhammad bisa ngahijikeun kotana nu kabagi ku kelompok kelompok nu salajengna muhammad ngabéwarakeun piagem madinah antara nu jadi dadasar sangkan kelompok kelompok nu béda bisa hirup kumbuh babarengan tradisi toléransi awal ieu mangrupa salah sahiji sabab kuatna kakawasaan muslim salajengna hubungan antara mekah jeung madinah cepet pisan jadi goréng silih musuhan tempo surat al baqarah urang mekah nyita sagala titinggalan muslim nu ditinggalkeun di mekah di madinah muhammad nawis perjangjian nyatru jeung silih tulungan jeung suku suku tatangga bulan maret muhammad mingpin perjurit pikeun nyerang rombongan dagang mekah urang mekah hasil ngagagalkeun serbuan ieu sarta males ngirim pasukan leutik ka madinah tanggal maret di deukeut lelewek badar pasukan mekah jeung muslim bantrok najan ngalawan dina perangna pasukan muslim meunang nelasan sahanteuna sarta nahan urang mekah ti pihak muslim ukur urang nu palastra pikeun kelompok muslim meunangna di badar jadi bukti nu nguatkeun karosulan muhammad following this victory after minor skirmishes the victors expelled a local jewish clan the banu qainuqa virtually all the remaining medinans converted and muhammad became de facto ruler of the city sapupusna khodijah muhammad nikah deui ka aisyah putra abu bakar nu salajengna jadi khalifah ngagentos muhammad di madinah anjeunna nikah ka hafsah putra umar nu ngaganti abu bakar putra muhammad nu salamét ogé nikah di madinah fatimah ka ali sarta ummu kulsum ka usman para sahabat tadi dina mangsa salajengna jadi pamingpin ngaganti muhammad kaopat khalifah atawa panerus rosul ieu katumbukeun jeung muhammad ku getih nikah atawa duanana tapi tempo ogé khalifah piekun émbaran nu leuwih lengkep ngeunaan kontrovérsi saha sabenerna khalifah kahiji taun pamingpin mekah abu sufyan nyerbu madinah kalawan kakuatan perjurit perangna lumangsung maret di uhud hasilna imbang pihak mekah ngaku meunang tapi leungiteun loba teuing soldadu pikeun ngadesek pasukan muslim nepi ka madinah bulan april abu sufyan mingpin deui pasukan nu leuwih kuat ka madinah anjeunna dibantuan ku simpatisan urang madinah suku yahudi banu qurayza muhammad ngalawan ku ngali lombang sabudeureun madinah antukna salamet this was the battle of the trench satutasna perang sadaya lalaki sawawa banu qurayza jeung saurang awéwé dipancung dumasar paréntah saad bin muadh pamingpin nu dipilih ku banu qurayza sésa banu qurayza dijadikeun budak atawa tebusan sedengkeun sadaya harta titinggalna dibagikeun di antara muslim satutasna perang ieu pasukan muslim bisa maké cara panalukan atawa arasup islam ngalegaan pangaruhna ka kota kota jeung suku tatangga taun posisi muslim geus cukup kuat antukna muhammad wani balik ka mekah munjungan kalawan daméy bulan maret anjeunna siap siap deui ka mekah dibarengan ku urang sanggeus badami hiji perjangjian dijieun di hudaibiyah muhammad teu diwidian neruskeun jarahna ka mekah taun éta taun payunna pihak muslim diidinan jarah ka mekah alatan perjangjian dirumpak perang lumangsung deui taun muhammad nyerbu mekah kalawan pasukan loba pisan cenah nepi ka perjurit nyanghareupan balai nu teu bisa dilawan urang mekah nyerah tanpa perang ku kituna muhammad ngajangjikeun pangampunan sacara umum aya sababaraha urang sacara husus anu henteu urang mekah lolobana asup islam sedengkeun sesembahan sesembahan sabudeureun ka bah diancurkeun ku ayana ieu jarah nu biasa lumangsung robah jadi jarah muslim saatosna wangsul ka mekah muhammad ngéléhkeun satru suku suku nu ngamusuhan di hunayn antukna muslim jadi kakuatan nu onjoy di tatar arab katambah ku gancangna suku suku jeung séjén nu ngagabung ka muhammad salami hirup taun muhammad kungsi jadi sudagar lajeng ahli da wah anjeunna ngangkat pedang dina mangsa ahir hirupna anjeunna jadi soldadu ukur sapuluh taun loba kritik ditujukeun ka muhammad alatan nyerang rombongan dagang jeung panalukan kritik nyebutkeun yén perangna jauh mela melu ti mélaan manéh tapi komentator muslim ngajawab yén perang perangna ukur pikeun mélaan masarakat muslim ngalawan urang mekah kalawan tetep ngajaga kamanusaan nalika perang pikeun salawa salajengna tempo muhammad salaku soldadu ti taun nepi ka muhammad mung gaduh hiji istri khadijah saatos anjeunna pupus nikah deui ka aisyah lajeng hafsah salajengna anjeunna nikah deui ka sababarah istri jumlahna aya sawelas salapan atawa sapuluh aya kénéh nalika anjeunna pupus aya nu nyebatkeun anjeunna ogé nikah ka maria al qibtiyya tapi aya ogé nu ngabantah khadijah istri munggaran muhammad sarta ibu pikeun opat putra nu nyésa fatimah istri istri anjeunna salajengna di antarana mangrupa randa nu dikantun maot dipangperangan nu sanésna mangrupa putra sahabat sahabat sarta pamingpin suku salah sahiji pertikahan nu ahir ngahasilkeun saurang putra mung lajeng pupus dina yuswa sapuluh sasih nikahna ka aisyah sering dikritik kiwari dumasar sumber tradisional nu nyebutkeun yén aisyah ditikah nalika yuswa salapan taun tempo aisyah pikeun sawala ngeunaan hal ieu kritik ogé natanyakeun nikahna ka randa putra kukutna zaynab binti jahsh sarta dirumpakna paréntah qur an nikah ka leuwih ti opat istri pikeun émbaran leuwih lengkep ngeunaan kahirupan kulawarga muhammad katut kritikna tingal pertikahan muhammad istilah sahabat nujul ka singsaha baé nu nedunan tilu sarat sapantar sareng muhammad kungsi ngadangu atawa ningal cacarios sahanteuna dina hiji kasempetan geus asup islam sahabat boga tanggung jawab pikeun nepikeun hadits sabab hadits kudu ditepikeun munggaran ku sahabat opat sahabat awal dina daptar di handap ogé mangrupa opat khalifah munggaran masarakat muslim sapupusna muhammad di handap ieu sababaraha urang sahabat anu utama sapanjang hirupna muhammad mung sakali ngalaman kabancén nyaéta méméh pupusna sigana malaria anjeunna pupus dinten minggu kira pasosoré juni di kota madinah dina yuswa taun numutkeun kaom si ah muhammad kungsi ngémbarkeun minantuna adi sabrayna ali salaku panerusna dina pidato umum di ghadir khom tapi abu bakar jeung umar bisa nyiasatan antukna abu bakar jadi khalifah mayoritas kaom sunni ngabantah hal ieu sarta nyebutkeun yén pamingpin pamingpin masarakat harita kalawan bébas sapuk milih abu bakar salah saurang nu munggaran iman ngarojong ka muhammad salaku rosululloh najan aya kajadian kitu abu bakar jadi pamingpin anyar kapamingpinanana lolobana kapaké pikeun ngalawan baruntakna suku suku dina perang ridda ku geus ngahijina tatar arab salajengna pasukan islam bisa nalukkeun sarta ngahijikeun timur tengah dina hiji kapamingpinan turunan muhammad nu panjang yuswa mung fatimah sarta paraputrana aya ogé nu nyebatkeun yén putuna ti zainab ammah atanapi umamah ogé panjang yuswa kaom si ah percaya yén carogé fatimah ali sarta paraputrana mangrupa pamingpin nu bener pikeun umat islam najan kaom sunni teu percaya hal ieu turunan muhammad tetep dipihormat turunan muhammad katelah dina sababaraha landihan kayaning sayyid syed jeung syarif jamak asyrof loba pamingpin jeung inohong di nagara nagara muslim baheula atawa kiwari ngaku turunan anjeunna kayaning wangsa fatimid di afrika kalér idrisi kulawarga karajaan yordania jeung maroko kiwari sarta agha khan imam kaom ismaili aya ogé sakumpulan masarakat di nagara nagara muslim nu ngakukeun nu sarupa kieu sateuacan pupusna taun muhammad tos ngadegkeun islam salaku kakuatan sosial jeung pulitik nu geus ngahijikeun ampir sakuliah tatar arab sababaraha puluh taun saatosna panerusna geus hasil ngahijikeun sakuliah tatar arab sarta nalukkeun iran iraq mesir paléstina suriah arménia jeung lolobana afrika kalér taun afrika kalér geus sagemblengna dina kakawasaan muslim kitu ogé spanyol kidul jeung asia tengah kaasup sind di lembah indus dina abad kasapuluh dipingpin ku ghaznavid islam geus ngalegaan nepi ka wewengkon hindu di wétaneun indus wewengkon india kalér kiwari salajengna islam sumebar kalawan daméy nepi ka sakuliah afrika jeung asia tenggara islam kiwari diagem ku leuwih ti samilyar urang di sakuliah dunya sarta jadi ageman kadua pangbadagna biografi non madhab biografi sunni biografi si ah jihat kritik rupa rupa itil nyaéta organ séks awéwé umumna mah sakum mamalia bikang kawas manuk onta jeung sajumlah sato séjénna bagéan nu nyentil kawas kutil ieu perenahna lebah juru labia minora luhureun liang heunceut teu cara hulu kontol homolog lalaki satara jeung itil biasana teu ngandung bagian distal atawa bubukaan urétra jeung deuih teu dipaké pikeun lawang miceun cikiih sedengkeun sawatara sato kingkiihanna liwat itil mah nya hyena nu miboga itil nu ngembang hadé pisan kingkiihan sarta jadi organ palengkep mangsa babar babaraha mamalia séjénna kawas lemur jeung monyét lancah ogé miboga itil nu kawilang hadé ngembangna ari itil téh zona érotis manusa nu pangsénsitifna deuih umumna mah mangrupa sumber anatomi utama kenikmatan séksual awéwé di manusa jeung mamalia séjénna ngembangna itil keur dina émbriona mah asalna tina tuberkulum génital mimitina mah sarua ieu tuberkulum satuluyna ngembang aya nu jadi kontol aya ogé nu jadi itil ieu téh gumantung kana aya atawa henteuna ptéin tdf nu dikodifikasi ku gén tunggal dina kromosom y ari itil mah struktur nu kompléks ukuran jeung kapekaanna variatif kelenjar hulu itil manusa ukuran jeung bentukna téh kawas kacang matak di sawatara wewengkon mah sok disebut kacang atawa kakacangan diperkirakeun itil téh miboga leuwih ti tungtung saraf sénsorik asam format sacara sistematis disebut asam métanoat mangrupa asam karboksilat pangbasajanna rumusna cho atawa hcooh di alam asam format aya dina peurah panyeureud gegeremet ordo hymenoptera kaasup nyiruan jeung sireum ngaran asalna dicokot tina kecap basa latin pikeun sireum formica nu nujul ka isolasina nu munggaran ku cara distilasi awak sireum sanyawa kimia kawas uyah hasil tina nétralisasi asam format jeung hiji basa atawa hiji éster nu diturunkeun ti asam format disebut format atawa métanoat ion format rumusna hcoo geus ti abad ka kénéh sababaraha urang alkémis jeung naturalis geus awas yén sayang sireum ngaluarkeun bau haseum nu munggaran ngadadarkeun éxtraxi zat ieu ku cara distilasi sireum paéh nyaéta naturalis inggris john ray taun munggaran disintésis tina asam hidrosianat ku kimiawan prancis joseph gay lussac taun kimiawan prancis séjénna marcellin berthelot ngembangkeun sintésisna tina karbon monoxida nu sarua jeung nu kiwari dipaké dina industri kimia asam format dianggap sanyawa kimia nu teu nguntungkeun industri tapi ahir taun an asam format jadi hasil gigir industri asam asetat ku sabab kamangpaatanana pikeun pangawét preservatif jeung antibaktéri parab ternak kiwari malah geus dijieun dina industri nu mandiri asam format puyar na cai sarta mangrupa pangleyur organik pangpolarna tapi bisa puyar ogé dina hidrokarbon dina hidrokarbon jeung fase uap wujudna lain dina molekul tunggal tapi dimér nu kabeungkeut ku hidrogén dina fase gas beungkeut hidrogén ieu ngabalukarkeun panyimpangan tina hukum gas idéal asam format padet jeung cair ngawangun jaringan molekul molekul asam format nu kabeungkeut hidrogén asam format mibanda pasipatan kimia nu sarupa jeung asam karboxilat séjénna ngan moal bisa ngabentuk boh asil klorida atawa anhidrida asam réaksi pikeun ngahasilkeun turunan turunan éta kalah bakal ngahasilkeun karbon monoksida asam format bisa jadi karbon monoxida mun kapanasan asam format mibanda sipat ngaréduksi kawas aldehida asam format mahiwal ti asam karboksilat séjén alatan kamampuhna dina réaksi adisi jeung alkéna asam format jeung alkéna meta kalawan cepet ngahasilkeun éster format tapi mun aya asam nu tangtu kawas asam sulfat jeung hidroflorat kalah varian réaksi koch nu lumangsung antukna nambahkeun asam format ka alkéna bakal ngahasilkeun asam karboksilat gedé uyah format pangbasajanna leyur na cai asam format dihasilkeun salaku hasil gigir di rupa rupa pabrik kimia utamana asam asetat najan hasil gigir ieu kaitung loba teu bisa nyukupan pangabutuh asam format kiwari antukna perlu dijieun sacara husus nalika métanol jeung karbon monoksida dicampurkeun dina kaayaan basa bakal ngahasilkeun turunan asam format métil format luyu jeung kasaruaan dina skala industri réaksi ieu lumangsung dina fase cair jeung tekenan luhur c jeung atm basa nu pangilaharna dipaké nyaéta natrium métoksida hidrolisis métil format ngahasilkeun asam format hidrolisis métanol sacara langsung merlukeun loba pisan cai sangkan bisa lumangsung sacara éfisién antukna sababaraha pabrikan ngarancang maké jalan teu langsung mimiti ku ngaréaksikeun métil format jeung amonia sangkan ngahasilkeun formamida nu lajeng dihidrolisis ku asam sulfat antukna ngahasilkeun asam format téhnik ieu boga masalah hususna dina hal miceun hasil gigir amonium sulfat antukna kaayeunakeun mah sababaraha parbik ngembangkeun alat hémat énergi pikeun misahkeun asam format tina cai nu dipaké na hidrolisis langsung dina salah sahiji prosés ieu nu dipaké ku basf asam format dipisahkeun tina cai ku cara ékstraksi cair ngagunakeun basa organik mangpaat poko asam format nyaéta salaku bahan pangawét jeung antibaktéri parab ternak wektu disemprotkeun ka jerami anu seger atawa silase lainna asam format ngalambatkeun proses pembusukan janten nutrisi mash keneh aya dina waktos nu leuwih lila biasana pikeun parab jang musim tiris keur ternak kidung sunda nyaéta hiji karya sastra dina basa jawa tengahan dina wanda kakawin dangding nu sigana asalna ti bali ditulis dina daun lontar kakawin ieu nyaritakeun kajadian perang bubat nu dimimitian ku prabu hayam wuruk ti majapahit nu keur néang pigarwaeun lajeng anjeunna miharep putri karajaan sunda dina naskah ieu teu disebutkeun ngaranna ngan kahayang ieu bantrok jeung kapengkuhan patih gajah mada nu nganggap urang sunda kudu nurut kana kahayang majapahit balukarna di palabuan bubat tempat balabuhna rombongan ti sunda lumangsung perang campuh bébéakan nepi ka ampir sadaya rombongan sunda gugur kaasup putri sunda nu nelasan manéh ieu teks téh aya nu dijieun jadi wangun wawacan nyaéta wawacan kidung sunda anu ditulis maké basa sunda ari sumberna nya tina hasil tarjamahan c c berg prof dr c c berg ahli walanda manggihan aya sababaraha vérsi kidung sunda di antarana nu kungsi medal ti anjeunna nyaéta kidung sunda eusina leuwih panjang batan kidung sundayana jaba ajén kasusastranana leuwih luhung batan kidung sundayana kidung sunda sawadina kudu dianggap salaku karya sastra sarta lain dianggap sumber sajarah nu akurat najan tangtu caritana dumasar kana kajadian nu kungsi aya garis badagna carita ieu maké basa nu lugas jeung lancar teu pabeulit sakumaha karya nu sarupa caritana nyampurkeun unsur unsur romantis jeung dramatis nu matak hélok sarta ngagunakeun gaya basa nu hirup kajadian gajah mada dicarékan ku anepaken bisa ditepikeun kalawan atra lajeng prabu hayam wuruk nu midangdam putri sunda nu geus tiwas kagambarkeun kalawan éndah matak kagagas nu macana carita nu aya dina ieu naskah ogé logis iwal meureun moksana patih gajah mada tapi moksana gajah mada jeung mangkatna hayam wuruk teu saluyu jeung naskah séjén kayaning kakawin nagarakretagama hiji hal nu pikaresepeun deui nyaéta yén dina téks dibédakeun paham antara nusantara jeung tatar sunda arurang sunda dianggap lain urang nusantara iwal ku patih gajah mada samentara nu disebut salaku arurang nusantara nyaéta urang palembang urang tumasik singapura madura bali koci wandan maluku tanjungpura banjarmasin jeung sawakung conto bait b ieu hal ogé saluyu kalayan kakawin nagarakretagama di mana tatar sunda teu disebut salaku wewengkon majapahit di mana aranjeunna kudu mayar upeti tapi di nagarakretagama madura ogé teu disebut sakabéh naskah kidung sunda nu dicaritakeun di dieu asalna ti bali tapi teu jéntré naha naskah ieu ditulis di jawa atawa di bali lajeng pangarang naskah ieu can kanyahoan kitu ogé mangsa ditulisna dina naskah ieu disebut sebut ngeunaan bedil mariem tapi hal ieu teu bisa dipaké pikeun nangtukeun umur naskah sabab urang nusantara geus wanoh kana sarupaning bedil sahanteuna ti jaman datangna bangsa portugis di nusantara taun malah sigana mah geus ti jaman saméméhna ti bangsa cina sabab nalika portugis datang ka maluku maranéhna disambut ku témbakan kahormatan di handap ieu aya sababaraha potong téks hasil alih aksara dicutat tina buku c c berg glukosa salah sahiji gula monosakarida nyaéta salah sahiji karbohidrat pangpentingna nu dipaké salaku sumber tanaga pikeun sato jeung tutuwuhan glukosa mangrupa salah sahiji hasil utama fotosintésis jeung modal pikeun réspirasi sélular bentuk alami d glukosa disebut ogé dékstrosa utamana mun di industri pangan glukosa cho beurat molekul kaasup héxosa monosakarida nu ngandung genep atom karbon glukosa mangrupa aldehida ngandung gugus cho lima karbon jeung hiji oxigénna ngabentuk cingcin nu disebut cingcin piranosa bentuk paling stabil pikeun aldosa nu karbonan genep dina cingcin ieu tiap karbon kabeungkeut kana gugus gigir hidroxil jeung hidrogén iwal atom nu kalima nu kabeungkeut kana atom karbon kagenep di luar cingcin ngabentuk hiji gugus choh struktur cingcin ieu aya dina kasatimbangan jeung bentuk nu leuwih réaktif nu proporsina dina ph glukosa mangrupa sumber tanaga nu aya di mana mana dina biologi urang bisa ngaduga alesan naha glukosa lain monosakarida séjén kawas fruktosa loba pisan dipaké glukosa bisa dibentuk tina formaldehida dina kaayaan abiotik antukna bakal gampang disadiakeun pikeun sistim biokimia primitif hal nu leuwih penting pikeun organisme tingkat luhur nyaéta kacondongan glukosa dibandingkan jeung gula héxosa séjénna nu teu gampang meta sacara nonspésifik jeung gugus amino dina protéin réaksi ieu glikosilasi ngaréduksi atawa malah ngaruksak fungsi rupa rupa énzim lambatna laju glikosilasi ieu ku sabab glukosa lolobana aya dina isomér siklik nu kurang réaktif najan kitu komplikasi akut saperti diabétes lolong gagal ginjal jeung karuksakan saraf periferal peripheral neuropathy kamungkinan balukar tina glikosilasi protéin dina réspirasi ngaliwatan runtuyan réaksi nu dikatalisis énzim glukosa kaoxidasi nepi ka tungtungna jadi karbon dioxida jeung cai ngahasilkeun énergi utamana dina bentuk atp saméméh dipaké glukosa dipecéh tina polisakarida glukosa jeung fruktosa dibeungkeut sacara kimiawi jadi sukrosa aci selulosa jeung glikogén nu mangrupa polimér glukosa umum polisakarida déxtrosa kabentuk alatan leyuran d glukosa muter kapolarisasi cahaya ka katuhu dina kasus nu sarua d fruktosa disebut lévulosa sabab leyuran lévulosa muter kapolarisasi cahaya ka kénca gula aya dina dua énantiomér isomér eunteung d glukosa jeung l glukosa tapi dina organisme nu kapanggih ngan isomér d hiji karbohidrat boga bentuk d atawa l patali jeung konformasi isomérik dina karbon mun aya di katuhu proyéksi fischer mangka bentuk cingcinna énantiomér d mun ka kénca mangka jadi énantiomér l gampang pisan diapalkeun nujul ka d pikeun dextro nu mangrupa akar basa latin pikeun right katuhu sedengkeun l pikeun levo nu mangrupa akar kecap left kénca struktur cingcinna sorangan bisa kabentuk ku dua cara nu béda nu ngahasilkeun glukosa alfa jeungt béta sacara struktur glukosa jeung béda dina gugus hidroxil nu kabeungkeut dina karbon kahiji dina cingcinna bentuk mibanda gugus hidroxil di handapeun hidrogénna sakumaha molekul ieu biasa digambarkeun kawas katempo dina gambar di luhur sedengkeun bentuk gugus hidroxilna aya di luhureun hidrogénna dua bentuk ini kabentuk piligenti sapanjang waktu dina leyuran cai nepi ka nisbah stabil dina prosés nu disebut mutarotasi nu bisa dicepetkeun karbohidrat mangrupa sumber énergi utama pikeun awak manusa nu nyadiakeun kalori kilojoule énergi pangan per gram mecahkeun karbohidrat misalna aci ngahasilkeun mono jeung disakarida utamana glukosa ngaliwatan glikolisis glukosa geuwat aub dina produksi atp nu mawa énergi sél di sisi lian glukosa penting pisan dina produksi protéin jeung dina métabolisme lipid ku sabab dina sistim saraf pusat euweuh métabolisme lipid jaringan ieu gumantung pisan ka glukosa glukosa diserep kana sirkulasi getih ngaliwatan saluran cerna glukosa ieu sawaréh lajeng langsung jadi bahan bakar sél otak sedengkeun nu lianna ka ati jeung otot nu neundeun salaku glikogén aci sato jeung sél lemak nu neunden salaku lemak glikogén mangrupa sumber énergi cadangan nu bakal dirobah deui jadi glukosa nalika butuh leuwih loba énergi najan lemak simpenan bisa ogé jadi sumber énergi cadangan lemak teu pernah sacara langsung dirobah jadi glukosa fruktosa jeung galaktosa gula lian nu dihasilkan tina mecah karbohidrat langsung diangkut ka ati nu ngarobah jadi glukosa budaya sunda nyaéta budaya nu dipimilik ku urang séké sélér sunda najan budaya sunda loba nu nyaruakeun jeung budaya séké sélér tatanggana di nusantara indonésia tetep baé loba bédana misalna dina seni tembang cianjuran nu najan lirikna loba nu nyokot tina dangding jeung najan asalna mémang tina seni vokal jawa tapi kamekarannana ayeuna geus bisa disebut lain lainna deui dibanding jeung seni karawitan jawa kasadaran sajarah urang sunda geus aya ti jaman baheula hal ieu misalna kaunggel dina naskah basa sunda kuna amanat galunggung nu mangrupa amanat rakéyan darmasiksa raja sunda nu maréntah taun ka turunan sarta sakumna urang sunda nu unina nu hartina naskah sanghyang siksa kanda ng karesian nyebutkeun ngeunaan ayana rupa rupa kamonésan dina widang kabudayaan di antarana mémén dalang paraguna ahli karawitan hémpul ahli kaulinan prépantun juru pantun lukis seni batik jeung darmamurcaya juru basa nu ahli rupa rupa basa deungeun dina naskah éta ogé kasebut sababaraha carita lakon pantun jeung kitab pusaka kaagamaan nu ngabuktikeun yén dina mangsa harita kasusastran tulis sunda geus mekar gedé kamungkinanana yén jenis sastra mangsa harita mah lolobana dina wangun sastra lisan kayaning jampé jampé pupujian lagu lagu kaulinan kawih jeung carita pantun jeung carita biasa budaya sunda ti wikipédia énsiklopédia bébas basa sunda luncat ka pituduh sungsi budaya sunda nyaéta budaya nu dipimilik ku urang séké sélér sunda najan budaya sunda loba nu nyaruakeun jeung budaya séké sélér tatanggana di nusantara indonésia tetep baé loba bédana misalna dina seni tembang cianjuran nu najan lirikna loba nu nyokot tina dangding jeung najan asalna mémang tina seni vokal jawa tapi kamekaranana ayeuna geus bisa disebut lain lainna deui dibanding jeung seni karawitan jawa daptar eusi kasadaran sajarah urang sunda geus aya ti jaman baheula hal ieu misalna kaunggel dina naskah basa sunda kuna amanat galunggung nu mangrupa amanat rakéyan darmasiksa raja sunda nu maréntah taun ka turunan sarta sakumna urang sunda nu unina hana nguni hana mangke tan hana nguni tan hana mangke aya ma beuheula aya tu ayeuna hanteu ma beuheula hanteu tu ayeuna hana tunggak hana watang tan hana tunggak tan hana watang hana ma tunggulna aya tu catangna nu hartina aya bareto aya jaga lamun teu aya bareto moal aya jaga aya baheula aya ayeuna lamun teu aya baheula moal aya ayeuna aya iteuk aya dahan lamun teu aya iteuk moal aya dahan lamun aya tunggul tangtu aya urut tangkalna naskah sanghyang siksa kanda ng karesian nyebutkeun ngeunaan ayana rupa rupa kamonésan dina widang kabudayaan di antarana mémén dalang paraguna ahli karawitan hémpul ahli kaulinan prépantun juru pantun lukis seni batik jeung darmamurcaya juru basa nu ahli rupa rupa basa deungeun dina naskah éta ogé kasebut sababaraha carita lakon pantun jeung kitab pusaka kaagamaan nu ngabuktikeun yén dina mangsa harita kasusastran tulis sunda geus mekar gedé kamungkinanana yén jenis sastra mangsa harita mah lolobana dina wangun sastra lisan kayaning jampé jampé pupujian lagu lagu kaulinan kawih jeung carita pantun jeung carita biasa édit ageman bukti bukti sajarah nu geus kagali ngeunaan ageman urang sunda baheula bisa ditapsirkeun tina sababaraha naskah kahirupan jaman harita raket pisan pakaitna jeung kapercayaan tur kagiatan kaagamaan agama anu dianut nyoko kana ajaran agama hindu jeung agama buda anu asalna ti india éta dua agama asup ka tatar sunda ti jaman karajaan tarumanagara keneh bukti bukti anu kapanggih ngeunaan éta hal saperti candi cangkuang di garut candi batujaya jeung cibuaya di karawang patung buda di talaga majalengka arca siwa di kendan bandung sok sanajan kitu dibandingkeun jeung pangaruh agama hindu buddha anu tumerap di tanah jawa mataram kediri singasari majapahit pangaruh éta dua agama di tatar sunda kaasup leutik pisan titinggal mangrupa patilasan punden berundak kabuyutan arca tipe polinésia jeung naskah nembongkeun yén sabagian gedé masyarakat sunda jeung galuh ngagem agama jatisunda nyaéta agama hasil sinkretisme kapercayaan ka arwah luluhur ajaran hindu jeung ajaran buddha dina ieu hal urang sunda alam harita geus mibanda konsép sorangan ngeunaan kaagamaan anu ngurung tilu hal nyaéta kapangeranan kahirupan sanggeus nyawa ninggalkeun raga jeung cara cara pikeun nyalametkeun diri boh keur salila kumelendang di ieu dunya boh keur hirup jaga di aherat tilu dewa trimurti anu dianggap pangeran pangluhurna ceuk agama hindu brahma wisnu syiwa nurutkeun ajaran jatisunda perenahna sahandapeun sanghyang jadi sanghyang minangka unsur kakawasaan anu pangluhurna sanghiyang nyiptakeun alam sagemblengna sanghiyang ngatur sakumna mahluk sacara mutlak sanghiyang nyekel kakawasaan di jagat raya tempat dumuk sanghiyang di kahiyangan anu pernahna di luar alam dunya ieu kahyangan téh alam anu suci sepi tur langgeng taya gangguan kahirupan dunya asup ka alam kahyangan katut hirup ngahiji sareng hyang sabada nyawa ninggalkeun raga mangrupa panyileukan manusa sabab nya di dinya nyampak kabagjaan abadi éta panyileukan bisa kahontal upama manusa salila hirupna di alam dunya ngagungkeun tur nyembah hiyang sarta loba nyieun kahadéan ka sasama manusa laku lampahna hadé luyu jeung pancen hirupna kasalametan jeung kabagjaan hirup di alam pawenangan dunya jeung di alam kalanggengan aherat gumantung kana ajén tapa hiji jalma anu dilakonan salila hirupna di alam dunya tapa téh nyaéta garapan gawe nurutkeun kaahlian jeung pagawéan masing masing lamun tapana hadé tur daria kahirupan di dunya jeung di aheratna ogé pinanggih kasalametan jeung kabagjaan tapi sabalikna lamun tapana goreng kahirupanana ogé bakal tinemu jeung kacilakaan katut katunggaraan boh di dunya boh di aherat édit basa aksara jeung sastra salian ti naskah sanghyang siksa kanda ng karesian naskah naskah séjén ti jaman nu leuwih anyar salaku bukti kasusastran sunda nu aya di musieum pusat jakarta di antarana carita parahyangan carita waruga guru jeung carita ratu pakuan saasupna pangaruh jawa mataram islam dina abad ka di masarakat sunda tumuwuh bentuk wawacan nu ditulis dina aksara cacarakan aksara arab gé mimiti dipaké pikeun nulis basa sunda ku datangna bangsa éropa utamana dina munggaran abad ka aksara latin ogé mimiti dipiwanoh jeung dipaké beuki dieu dina panungtungan abad ka cara nulis nurutkeun ajén inajén modérn mimiti dipaké ku muhamad musa méré tanda baca dina tulisan cacarakan jeung mimiti dipakéna aksara latin taun aturan nulis basa sunda ku aksara latin dijieun ku ardiwinata spk percitakan ogé mimiti dipaké wujud sastra kulon samodél roman jeung carpon ogé mimiti dipikawanoh kalawarta sunda mimiti medal awal abad ka roman sunda munggaran dikarang ku ardiwinata nu judulna baruang ka nu ngarora dituturkeun ku méméd sastrahadiprawira yuhana moh ambri jeung margasulaksana roman ditéktip diarah pati kumpulan carpon munggaran ditulis ku g s ngan dikenal sandiasmana wungkul dina judul dogdog pangréwong dituturkeun ku m a salmun rusman sutiasumarga tini kartini raf wahyu wibisana jsb sajak bébas basa sunda diluluguan ku kis w s wangunan lakon teu pati ngembang dina basa sunda sabab aya gending karesmén nu leuwih dipikaresep dina jaman méméh perang buku buku sastra sunda lolobana wedalan balé pustaka jakarta sanggeus perang karya sastra sunda leuwih loba nu medal ti pamedal pamedal swasta salian ti naskah sanghyang siksa kanda ng karesian naskah naskah séjén ti jaman nu leuwih anyar salaku bukti kasusastran sunda nu aya di musieum pusat jakarta di antarana carita parahyangan carita waruga guru jeung carita ratu pakuan saasupna pangaruh jawa mataram islam dina abad ka di masarakat sunda tumuwuh bentuk wawacan nu ditulis dina aksaa cacarakan aksara arab gé mimiti dipaké pikeun nulis basa sunda ku datangna bangsa éropa utamana dina munggaran abad ka aksara latin ogé mimiti dipiwanoh jeung dipaké beuki dieu dina panungtungan abad ka cara nulis nurutkeun ajén inajén modérn mimiti dipaké ku muhamad musa méré tanda baca dina tulisan cacarakan jeung mimiti dipakéna aksara latin taun aturan nulis basa sunda ku aksara latin dijieun ku ardiwinata spk percitakan ogé mimiti dipaké wujud sastra kulon samodél roman jeung carpon ogé mimiti dipikawanoh kalawarta sunda mimiti medal awal abad ka roman sunda munggaran dikarang ku ardiwinata nu judulna baruang ka nu ngarora dituturkeun ku méméd sastrahadiprawira yuhana moh ambri jeung margasulaksana roman ditéktip diarah pati kumpulan carpon munggaran ditulis ku g s ngan dikenal sandiasmana wungkul dina judul dogdog pangréwong dituturkeun ku m a salmun rusman sutiasumarga tini kartini raf wahyu wibisana jsb sajak bébas basa sunda diluluguan ku kis w s wangunan lakon teu pati ngembang dina basa sunda sabab aya gending karesmén nu leuwih dipikaresep dina jaman méméh perang buku buku sastra sunda lolobana wedalan balé pustaka jakarta sanggeus perang karya sastra sunda leuwih loba nu medal ti pamedal pamedal swasta islam basa arab al islm aksara sunda kapasrahan ka gusti nyaéta hiji ageman tauhid kaasup rungkun ageman ibrahim ageman anu percaya kana kanabian ibrahim kalayan kurang leuwih miliar pangagemna islam mangrupa ageman kadua panglobana di dunya pangagem ajaran islam disebut muslim islam ngajarkeun yén gusti alloh nurunkeun firman na ka manusa ngaliwatan para nabi jeung rasul sarta muhammad mangrupa rasul panungtungan nu diutus ka dunya dina basa arab islm hartina sumerah diri sarta mangrupa dn nu hartina aturan atawa sistim muslim kudu percaya kana rukun iman nu perkara nyaéta konsép dasar dina islam nyaéta tauhid nyaéta ngaku kaésaan gusti sarta nampik sagala wangun penyekutuan kamanten na konsép ieu dicicikeun kalawan écés sarta basajan dina surat al ikhlas surat ka anu tarjamahanana antara lain dina basa arab gusti disebut minangka allah urang sunda tos biasa ngucap alloh atawa pangéran kecap ieu sacara etimologis nyambung kalawan ilah kapangéranan alloh nyaéta ogé kecap anu dipaké ku urang kristen nasrani sarta yahudi arab minangka tarjamahan ti ho théos ti jangji pasini anyar sarta septuaginta ngaran alloh henteu mibanda wangun loba sarta henteu diasosiasikeun kalawan génder nu tangtu dina islam sakumaha ditepikeun dina al qur an disebutkeun alloh nyaéta ngaran pangéran ilah sarta hiji hijina pangéran sakumaha perkenalan na ka manusa ngaliwatan al quran pamakéan kecap alloh sacara linguistik mengindikasikan kahijian umat islam percaya yén pangéran anu maranéhanana sembah nyaéta sarua jeung pangéran umat yahudi sarta nasrani dina hal ieu téh nabi ibrahim tapi islam nampik ajaran kristen ngait paham trinitas di mana hal ieu dianggap politheisme nyutat qur an surat an nisa dina islam visualisasi atawa penggambaran pangéran henteu ditepungan hal ieu dilarang alatan bisa boga tungtung dina pemberhalaan sarta malahan panghina alatan pangéran henteu sarupa kalawan naon ogé asy syuraa qs minangka gantina islam ngagambarkeun pangéran dina ngaran gelar landian pangéran asma ul husna anu ngagambarkeun sipat ketuhanan nya sakumaha aya dina al qur an dasar hukum islam nyaéta al quran sarta sunnah nabi muhammad saw hukum islam nurutkeun surat al azhab ayat lamun alloh sarta rosul na geus netepkeun hiji hukum mangka manusa henteu bisa nampikna sajaba ti éta lamun hukum kasebut henteu kapanggih naskh na dina al quran sarta sunnah mangka manusa kaci pikeun ngalakonan ijtihad ijtihad ngan kaci dipigawé ku jalma jalma zuhud soleh sarta alus amalnya para ulama netepkeun yén tiap muslim kudu tumut kana asas dina islam nu disebut rukun islam al qur an nyaéta kitab suci pikeun ummat islam sacara harfiah qur an hartosna bacaan tapi cacak kadéngé ngarujuk ka hiji buku kitab ummat islam ngarujuk al qur an sorangan leuwih dina kecap kecap atawa kalimah di jerona lain dina wangun fisikna minangka hasil citakan umat islam percaya yén al qur an ditepikeun ka nabi muhammad saw ngaliwatan malaékat jibril penurunannya sorangan lumangsung sacara bertahap antara taun nepi ka nepi ka maotna anjeunna masehi cacak al qur an leuwih réa ditransfer ngaliwatan apalan tapi minangka tambahan réa pamilu islam dina mangsa éta anu nuliskeunana dina tulang batu batu sarta dangdaunnan umat islam percaya yén al qur an anu aya ayeuna persis sarua jeung anu ditepikeun ka muhammad saw saterusna ditepikeun deui ka pamiluna anu saterusna ngapalkeun sarta nulis eusi al qur an kasebut sacara umum para ajengan nyatujuan yén vérsi al qur an anu aya ayeuna mimiti dikompilasi dina mangsa kekhalifahan utsman bin affan khalifah islam ke anu berkisar antara nepi ka masehi utsman bin affan saterusna ngirimkeun duplikat ti vérsi kompilasi ieu ka sakumna penjuru kakawasaan islam dina mangsa éta sarta maréntahkeun sangkan kabéh vérsi sajaba ti éta dibinasakeun pikeun kasaragaman al qur an mibanda surat bab sarta sajumlah ayat aya béda gumantung cara ngitung ampir kabéh muslim ngapalkeun sahenteuna sawatara bagian ti sakabéh al qur an maranéhanana anu ngapalkeun sakabéh al qur an dipikawanoh minangka hafiz loba huffaz pencapaian ieu lain hiji hal anu arang dipercaya yén ayeuna aya jutaan penghapal al qur an diseluruh dunya muslim ogé percaya yén al qur an aslina ngan basa arab hasil tarjamahan al qur an ka sagala rupa basa henteu mangrupa al qur an éta sorangan ku alatan éta tarjamahan ngan mibanda kalungguhan minangka koméntar ka al qur an atawa hasil usaha néangan harti al qur an tapi lain al qur an éta sorangan naskah basa latin manuscript manu scriptus ditulis tangan sacara husus nyaéta sadaya dokumén tinulis nu ditulis leungeun atawa diukir dibédakeun ti dokumén citakan atawa salinanana ku cara lain kecap naskah asalna tina basa arab nuskhatum nu hartina lambaran kertas saméméh aya percitakan sakabéh dokumén tinulis kudu dijieun jeung dilobaan ku cara ditulis leungeun biasana naskah dijieun dina bentuk gulungan buku jeung untuyan naskah nu ditulis dina lontar nipah daluang kertas tradisional nu seratna kasar jeung kertas di asia tenggara dina milénium kahiji dokumén penting dijieun dina lambaran tambaga nu dilemesan ku diduruk asrta diukir ku tatah logam di filipina misalna dina abad ka dokumén teu diukir ku tatah tapi sarua jeung panyitak dot matriks kiwari dokumén kawas kieu jarang kapanggih dibanding jeung naskah naskah nu dijieun dina daun atawa awi ngan iklim tropis nu lembab ngabalukarkeun naskah naskah tina bahan organik gampang pisan ruksak di nusantara naskah naskah nu dijieun dina daun lontar nipah jeung daluang loba dipaké sakumaha kiwari naskah dina daluang ditulis ngagunakeun kalam koas sedengkeun dina dangdaunnan tulisanana diukir ngagunakeun péso leutik nu disebut péso pangot di kulon nalika jaman klasik nepi ka abad abad awal mangsa kristen naskah naskah ditulis tanpa spasi antarkecap scriptio continua antukna pikeun nu teu biasa mah susah pisan salinan naskah naskah éta biasana ditulis dina aksara yunani jeung basa latin nu asalna ti abad ka nepi ka abad ka digolongkeun dumasar dipaké henteuna aksara kapital atawa aksara leutik numutkeun library and information science naskah téh nyaéta sadaya barang tulisan leungeun nu aya dina koléksi pabukon atawa arsip misalna surat surat atawa buku poéan pribadi hiji jalma nu aya na koléksi hiji pabukon dina jihat séjén istilah naskah teu ukur dipaké pikeun sagala rupa nu dituis leungeun dina pawedalan buku kalawarta jeung musik naskah hartina salinan asli karya nu ditulis ku hiji pangarang atawa komponis dina dunya perfilman jeung téater naskah hartina téks pamaén drama nu dipaké ku pausahaan téater atawa kru film nalika dijieunna hiji paminton atau film saléh danasasmita sumedang juni bogor agustus ahli sajarah sunda sastrawan rédaktur saléh danasasmita lulusan jurusan sejarah ikip bandung éksténsi bogor loba diajar sacara otodidak ngeunaan sajarah sunda kaasup diajar basa kawi katut aksara sunda ku jalan kitu anjeunna bisa maca sarta naliti naskah naskah utamana sunda buhun kalawan daria taun babarengan jeung sawatara sastrawan sunda lianna anjeunna ngadegkeun tuluy jadi salah saurang rédaktur majalah manglé ti taun nepi ka anjeunna mingpin majalah baranangsiang nu medal di bogor tulisan tulisan anjeunna dina basa sunda ngeunaan sajarah sunda dimuat dina manglé baranangsiang hanjuang jeung sipatahunan lian ti ngaguar sajarah sunda saléh ogé remen nulis ngeunaan kasenian sunda jeung sakapeung sok nulis sajak dangding jeung carpon saléh kungsi ngawulang di smp sma jeung spg kungsi ogé nyepeng kalungguhan kasi tenaga téknis bidang muskala kanwil dépdikbud jawa kulon di bogor anjeunna kungsi jadi anggota dprd kodya bogor buku bukuna nu geus medal di antarana séwaka darma sanghyang siksa kanda ng karesian amanat galunggung babad pajajaran sejarah jawa barat jeung sejarah bogor prof dr h édi s ékadjati nyaéta ahli sajarah sunda jeung sajarah indonesia dipikawanoh minangka pakar naskah sunda terahir anjeunna jadi guru besar jeung dosén fakultas sastra universitas padjajaran sarta pupuhu pusat studi sunda edi s ekadjati meunang gelar sarjana ti universitas padjadjaran jurusan sajarah fakultas sastra sarta gelar doktor ti universitas indonésia program studi filologi kalawan disertasi carita dipati ukur sebuah karya sastra sejarah ekadjati ogé kungsi ngilu studi ngeunaan filologi pikeun panalungtikan sajarah di universitas leiden tur kungsi deuih jadi guru besar tamu di reséarch institute for language and cultures of asia and africa di tokyo university of foreign studies jepang nalika nganjrek di jepang dina taun anjeunna ngayakeun panalungtikan ngeunaan kebudayaan sunda dina zaman karajaan pajajaran ekadjati dipikawanoh ogé minangka salah saurang nu ngadegkeun yayasan kebudayaan rancagé jeung caraka sundanologi babarengan jeung para inohong séjénna karya karya anjeunna di antarana cerita dipati ukur jeung kebudayaan sunda suatu pendekatan sejarah edi s ekadjati kungsi kasinugrahan sababaraha pangajén di antarana satyalencana karya sastra taun ti présidén indonésia satya karya bhakti taun adhitya tridharma nugraha salaku dosén tuladan tingkat nasional taun jeung kasinugrahan hadiah sastra rancagé widang jasa taun sanyawa organik nyaéta golongan besar sanyawa kimia nu molekulna ngandung karbon iwal karbida karbonat jeung oksida karbon studi ngeunaan sanyawaan organik disebut kimia organik loba di antara sanyawaan organik kawas protéin lemak jeung karbohidrat mangrupa komponén penting dina biokimia di antara sababaraha golongan sanyawaan organik nyaéta sanyawa alifatik ranté karbon nu bisa dirobah gugus fungsina hidrokarbon aromatik sanyawaan nu ngandung paling henteu hiji cingcin bénzéna sanyawa hétérosiklik nu ngawengku atom atom nonkarbon dina struktur cingcinna jeung polimér molekul ranté panjang gugus ngulang pangbéda antara kimia organik jeung anorganik nyaéta aya henteuna beungkeut karbon hidrogén antukna asam karbonat kaasup anorganik sedengkeun asam format asam lemak munggaran organik ngaran organik nujul kana sajarahna dina abad ka nu dipercaya yén sanyawa organik ngan bisa disintésis dina awak organisme dina vis vitalis life force lolobana sanyawaan kimia murni dijieun sacara artifisial alfred bernhard nobel oktober stockholm swédia désémber san remo italia kimiawan swédia insinyur nu manggihan dinamit anjeunna kawentar ku dilembagakeunana hadiah nobel unsur sintétik nobelium dicokot tina ngaranna alfred nobel téh putra katilu immanuel nobel dibabarkeun di stockholm tapi lajeng ngalih ka st petersburg tempat ramana mitembeyan usaha torpédo taun usaha ieu diwariskeun ka putrana nu kadua ludvig emmanuel nepi ka jadi badagna sedengkeun alfred balik ka swédia jeung ramana alatan usaha kulawargana bangkrut nu lajeng ngarojong anjeunna neuleuman bahan peledak utamana ngeunaan kasalametan dina cara nyieun ngagunakeun nitrogliserin kapanggih taun ku ascanio sobrero salah saurang muridna di universitas torino di pabrikna kungsi sababaraha kali kacilakaan bahanna ngabeledug di heleneborg nu salah sahijina malah ngabalukarkeun adina jeung sababaraha urang pagawéna palastra dina taun nobel manggihan yén mun nitrogliserin ditapelkeun kana bahan panyerep absorbent nu inert kawas kieselguhr diatomaceous earth hasilna bakal leuwih aman nalika dimanipulasi campuran ieu dipaténkeun taun maké ngaran dynamite anjeunna lajeng nyampurkeun nitrogliserin jeung bahan peledak lianna gun cotton nu ngahasilkeun bahan kawas jélli transparan nu leuwih kuat batan dinamit blasting gelatin ieu dipaténkeun taun dituturkeun ku produk lianna nu sarupa tapi ditambahan kalium nitrat bubur kai jeung sababaraha zat lianna sababaraha taun salajengna nobel ngahasilkeun ballistite salah sahiji nitrogliserin bubuk mesiu tanpa haseup nu munggaran bubuk ieu mangrupa prékursor cordite nu ku nobel diklaim kawengku dina paténna han er ogs en megestsnil mann aksara pegon atawa arab pegon disebut ogé aksara jawi nyaéta aksara arab nu diadaptasi pikeun nulis basa malayu basa jawa jeung basa sunda jeung di nusantara umumna nu kapangaruhan islam aksara ieu mangrupa salah sahiji aksara resmi di brunéi sarta kungsi di paké di malaysia filipina indonésia jeung singapura utamana di kalangan muslim aksara pegon geus aya di nusantara ti sababaraha abad ka tukang tumuwuh nalika datangna islam ka wewengkon ieu aksara ieu méh sarua jeung aksara arab ngan katambah ku sababaraha aksara pikeun nyaluyukeun jeung basa basa nu dipaké di nusantara aksara pegon mangrupa salah sahiji tulisan munggaran nu dipaké di malayu dipaké ti mangsa pasai nepi ka mangsa kasultanan malaka johor jeung acéh abad ka bukti ngeunaan ieu bisa kapanggih dina prasasti trengganu taun h sedengkeun aksara latin dipaké kira panungtungan abad ka panda ailuropoda melanoleuca giant panda nyaéta hiji mamalia nu kiwari digolongkeun kana kulawarga biruang ursidae nu asli ti cina tengah panda hirup di wewengkon pagunungan kawas sichuan jeung tibét panda dijadikeun lambang yayasan alam liar sadunya world wildlife fund wwf hiji organisasi konservasi alam ti panengah abad ka panda ogé jadi lambang nasional cina sarta dijadikeun koin emas cina najan sacara taksonomi digolongkeun karnivora dahareunana mah sabenerna tutuwuhan utamana awi panda ogé beuki endog jeung serangga pikeun sumber protéinna pikeun sababaraha dekade klasifikasi taksonomi panda dipadungdengkeun sabab panda jeung dulur jauhna panda beureum mibanda ciri ciri nu mirip biruang jeung careuh tapi uji genetik nétélakeun yén panda mémang biruang sarta asup kana kulawarga ursidae dulur pangdeukeutna nyaéta spectacled bear di amérika kidul tinggal hiji deui sabab panda beureum masih dipadungdengkeun naha asup kulawarga ursidae atawa careuh procyonidae panda kaasup spésiés nu kaancam punah alatan habitatna nu beuki heureut sarta laju kalahiran nu jarang boh di habitat aslina atawa di panginguan di alam aya kira sato panda munggaran kawénéhan ku urang kulon taun ku misionaris prancis armand david panda dipikaresep ku masarakat umum sabab watekna nu lucu katambah ku kadaharanana nu mangrupa awi ngaran panda sakumaha ngaran umum kiwari asalna tina panda beureum nu mangrupa dulur jauhna di éropa nu sarua dahar awi saméméh kapanggih patalina jeung panda beureum taun giant panda disebut mottled béar ailuropus melanoleucus atawa parti coloured béar ngaran cina pikeun panda nyaéta nu ogé bisa dibalikkeun jadi nu hartina ucing biruang atawa biruang ucing tempo téks beruk ngabentuk marga macaca ti monyét dunya buhun ing old world monkeys beruk mangrupa monyét genus primata anu panglobana nyebar sagigireun manusa ti afrika kalér nepi ka jepang kiwari geus aya salapan welas spésiés beruk nu geus dipiwanoh kaasup monyét geus pisan dipiwanoh ku masarakat awam kayaning beruk résus rhesus macaque monyét résus téa macaca mulatta jeung beruk barbari barbary macaque m sylvanus hiji koloni nu hirup di pagunungan jabal torik najan sababaraha spésiésna teu buntutan jeung ku sabab kitu sok diaku kera ing ape bisa dipastikeun yén mémang bener monyét nu taya patalina jeung kera gedé ing great ape dina kulawarga hominidae atawa kera leutik dina kulawarga hylobatidae sababaraha spésiés beruk geus loba dipaké pikeun panalungtikan médis ahir an kapanggih yén ampir sakabéh an beruk kukutan atawa beunang néwak mawa virus hérpes b virus ieu teu nanaon pikeun beruk tapi bahya pisan mun népa ka manusa marga macaca lodaya atawa maung lodaya basa latin panthera tigris sok aya ogé nu nyebutna maung hungkul nyaéta mamalia kulawarga felidae salah sahiji maung nu asup kana marga panthera sakumaha ilaharna bangsa maung lodaya téh karnivora lodaya lolobana hirup di leuweung jeung tatar jukut nu luyu pikeun kamuflasena ti antara sadaya ucing badag ukur lodaya jeung jaguar nu bisaan ngojay sakumaha urang biasa manggihan lodaya keur ngojay di situ atawa wahangan lodaya ilaharna moro sorangan ngamangsa utamana hérbivora sedeng kayaning uncal mencek jeung bagong sigana ukur manusa nu mangrupa prédator lodaya nyaéta dina raraga moro jeung pikeun ngarah siritna nu ceuk sakaol padahal teu bener mangrupa afrodisiak alatan ruksak habitatna jeung diboro populasi lodaya beuki nyirorot antukna asup kana daptar spésiés nu kaancam punah lodaya mangrupa salah sahiji sato nu aya dina punclut ranté dahareun lodaya biasa nalukkeun mangsana ti mana baé biasana mah dibongohan ngégél beuheungna nepi ka tikorona mites atawa megatkeun s lodaya kabagi kana dalapan subspésiés tilu di antarana geus dianggap lastari sarta hiji ampir punah lodaya kungsi hirup di rusia sibéria iran afganistan india cina jeung asia tenggara kaasup kapuloan sunda di antara nu aya kénéh nyaéta kosong kénéh mangga eusian semar atawa lengkepna semar badranaya salah saurang tokoh dina carita mahabarata nyaéta salah saurang badéga nu ngawulaan para pandawa semar sok ogé disebut lurah semar kudapawana nurutkeun caritana semar tadina boga dedeg pangadeg kasép ngalémpéréng konéng terah déwa anu sakti pilitanding ngaranna batara ismaya atawa sang hyang munget putra sang hyang wenang nu hirup di kalampit sireng kahyangan dina hiji waktu semar kabita ku jimat layang jamus kalimusada nu dipimilik ku adina sang hyang rancasan bakat ku kabongroy ku éta pusaka manéhna jeung adina nu hiji deui sanghyang antaga ngahurup sanghyang rancasan nepi ka tiwasna malah bugangna didalahar ku duaan sedengkeun pusakana leungit taya tapakna sanggeus kitu semar jeung adina ngadadak saralin jinis robah jadi dedegan jalma nu pikahinaeun maranéhna dialusir ku ramana sanghyang wenang dibuang ka marcapada sanghyang ismaya jadi semar sedengkeun sanghyang antaga jadi togog semar kacida ngarasa kaduhung ku hiji ku dua tina gagah gandang sampulur dedeganana robah jadi goréng patut beuteung bucitreuk beungeut pias pakulitan hideung sirah kukuncungan jadi hina diusir ti kahyangan tapi najan kitu manéhna sadar nu ahirna bisa nampa kalawan sadrah ka pangéran rumasa tina kasalahannana sorangan pikeun nebus kasalahannana semar kumawula ka manusa turunan batara wisnu saka nu sarakti atawa ka nu ngagem jimat jamus layang kalimusada kajeun diri lara balangsak pikeun tamba keueung semar nyiptakeun tilu putra astrajingga cépot udél dawala jeung garéng tilu putrana éta ogé mibanda rupa nu teu parayus tapi saparipolahna pikalucueun ki semar migarwa déwi sutiragén putra raja sekar rumumbé nu salawasna satia satuhu ka anjeunna orgasme ti basa yunani orgasms ti orgn to swell be lustful mangrupa kaayaan puncak kanikmatan sacara fisik psikologi atawa émosi hasil rangsang séksual umumna dina prosés sanggama anu kadang kadang dibarengan réaksi fisiologis saperti lamun lalaki nepi kanu kaluar mani pejuh sedengkeun pikeun pihak awéwé cirina heunceut karasa enyut enyutan saawak awak lalaki jeung awéwé bisa ngalaman orgasme tapi réspon pastina bisa béda béda gumantung kana jenis kelamin jeung pangalaman seksualna sorangan bisa disebutkeun ogé yén orgasme téh tahap katilu ti opat tahap siklus tanggapan seksual manusa nu kiwari mangrupa modél nu bisa ditarima tina prosés fisiologis rangsang séksual orok lima bulan waé bisa ngalaman orgasme numutkeun risét alfred kinsey lamun ceuk basa sunda kasar orgasme téh hartina bucat singa panthera leo nyaéta hiji mamalia ti kulawarga felidae singa jalu dicirikeun ku buuk na beuratna bisa nepi ka kg sedengkeun nu bikang leuwih leutik kira kana kg di alam liar umur hirup singa antara taun sedengkeun nu inguan bisa leuwih ti singa mangrupa karnivor nu hirup ngagorombol nu anggotana para bikang jeung anak anakna nu dipingpin ku hiji jalu nu moro nya nu bikang ieu sedengkeun nu jalu ngawaskeun jeung ngajaga wates wilayahna singa jalu bakal diusir ti gorombolanana mun geus sawawa mun nu ngora ieu bisa ngéléhkeun pamingpinna nu jalu anak anakna nu aya na éta gorombolan sok dipaéhan najan kawentar salaku raja leuweung singa téh sato nu hirup di wewengkon nembrak aya di sakuliah afrika singa kaasup spésiés nu kaancam sabab populasina ukur aya di taman nasional di tanzania jeung afrika kidul singa asiatik subspésiés panthera leo persica nu baheula aya di wewengkon yunani nepi ka india ngaliwatan pérsia hirup di leuweung gir di beulah kulon ngidul india kira singa hirup di sangtuari di gujarat nu legana km singa mimiti punah di yunani taun m tapi di wétan tengah jeung afrika mah aya kénéh nepi ka awal abad ka singa nu hirup di afrika kalér disebut singa barbar biasana leuwih badag batan singa sub sahara jeung buuk jaluna leuwih kandel sigana mah kaasup hiji subspésiés singa najan can kabukti subspésiés séjén nu geus punah nyaéta singa bojong cape lion jeung singa guha éropa subspésiés pathera leo spelaea nu hirup babarengan jeung manusa nalika jaman és singa ngahakan mamalia nu leuwih leutik ku cara nyamur ka sabudeureunana mangsana tara sieun mun nempo singa aya dina jarak nu cukup jauh sabab stamina singa teu pati hadé singa ngahakan sato naon baé ti serangga nepi ka gajah musuh alamina nya singa séjén nu keur nyiar wilayah singa aya di sapanjang afrika kidul zimbabwé namibia botswana jeung mozambik they are mainly found in woodland type aréas but can survive in semi desert or bush aréas baby or young lions are called cubs females give birth to youngsters after a gestation period of three months the cubs can suckle for as long as months but are normally wéaned by weeks there is a high mortality rate amongst cubs singa nu kalaparan bisa baé nyerang manusa nu deukeut ka manéhna malah aya utamana jalu nu ngahajakeun nyiar mangsa manusa di antara kasuk kasus nu dipublikasikeun nyaéta tsavo jeung mfuwe nu kajadianana méh sarua singa dina dua kajadian éta awakna leuwih badag ti biasa teu buukan jeung huntuna koropok aya nu nyangka yén éta téh sabenerna spésiés singa nu can kaklasifikasi atawa gering antukna teu pati bisa newek mangsa singa bisa kawin jeung maung siberia mun di panginguan mah pikeun ngahasilkeun campuran nu lucu silangan ieu katelahna liger jeung tigon liger dihasilkeun tina ngawinkeun singa jalu jeung maung bikang mun disundakeun mah disebut siung atawa singung meureun nu ukuranana leuwih badag batan maung atawa singa cenah mah liger ieu bakal terus ngabadagan sapanjang hirupna nepi ka tungtungna awakna teu bisa deui nahan nu nepi ka satengah ton liger mibanda welang jeung tutul kawas kolotna kelirna kawas singa tapi resep pisan ngojay liger jalu teu bisa anakan stéril sedengkeun nu bikang sok bisa tigon nyaéta silangan singa bikang jeung maung jalu di urang mah manga meureun sabalikna ti liger tigon mah awakna leutik kawas ucing ngan ceulina baé nu buleud jeung awakna nu welang jeung tutul kawas liger jalu tigon jalu gé stéril liger bikang jeung tigon bikang subur antukna bisa baranahan mun kawin jeung singa atawa maung di éropah singa sok midang di tempat tempat anu tangtu dina rupa patung atawa tugu pikeun ngalambangkeun kapengkuhan jeung kaagungan di tatar sunda singa dipikawanoh dina bentuk kasenian sisingaan polio poliomyelitis atawa paralisis orok nyaéta hiji kasakit viral paralitik nu jadi sabab hiji virus nu disebut poliovirus pv nu asup kana awak sacara oral terus ngainféksi peujit salajengna ieu virus bisa nyebar asup kana saluran getih sarta sistim saraf pusat nu ngabalukarkeun lumpuhna otot malah bisa nepi ka paralisis balukar inféksi polio geus dipikawanoh ti jaman prasajarah lukisan jeung ukiran titinggal mesir némbongkeun ayana budak lumpuh nu leumpang maké alat bantu jsb kaisar romawi claudius sukuna lumpuh ti bubudak nepi ka ahir hirupna présidén as franklin d roosevelt kaserang polio taun nepi ka diparalisis laporan kasus poliomyelitis munggaran ditepikeun ku jakob heine taun karl oskar medin mangrupa nu munggaran ngayakeun studi émpiris épidemi poliomyelitis taun antukna dua ngaran ieu dipaké pikeun ngaran kasakitna kasakit heine medin polio paralisis orok infantile paralysis nyaéta kasakit népa nu digolongkeun kana hiji kasakit peradaban disease of civilization polio nyebar ku kontak manusa antarmanusa biasana asup kana awak ngaliwatan baham tina cai atawa kadaharan nu kakontaminasi poliovirus nyaéta hiji virus rna asam ribonukléat leutik nu boga tilu galur nu gampang pisan ngainféksi virus ieu nyerang sistim saraf sedengkeun awal paralisis bisa lumangsung dina jangka sababaraha jam najan polio bisa nyerang ka saha baé dina sagala umur leuwih ti kasusna nyerang ka barudak antara umur tilu ka lima taun mangsa inkubasi polio ti munggaran inféksi nepi ka gejala kahiji lumangsung antara tilu nepi ka poé polio bisa sumebar lega saméméh ahli médis ngadetéksi tanda awal hiji wabah polio nu ahéng lolobana nu kainféksi poliovirus teu némbongkeun gejala nanaon antukna taya nu nyangka yén geus kainféksi sanggeus kainféksi virusna nyebar deui ngaliwatan tai sababaraha minggu nepi ka antukna kanyahoan aya wabah di masarakat tilu galur poliovirus ngabalukarkeun polio nonparalitik polio paralitik jeung polio bulbar sadaya bentuk polio némbongkeun gejala awal nu sarua laleuleus muriang utah uger nyeri sirah jeung nyeri beuheung polio nonparalitik ngabalukarkeun muriang utah nyeri beuteung létoy jeung sénsitip ogé kadang keram dina otot beuheung jeung tonggong nu mun dicabak karasa hipu galur poliovirus ieu nyerang kolom tulang tonggong antukna ngancurkeun sél biologi tanduk anterior nu ngatur gerak anggota awak najan galur poliovirus ieu bisa ngabalukarkeun paralisis permanén kasusna kurang ti satengah persén nu nepi ka paralisis paralisis pangilaharna nyerang kana suku sakali poliovirus nyerang peujit bakal kaserep ku kapilér na dinding peujit nu salajengna nyebar ka sakuliah awak ngaliwatan saluran getih poliovirus nyerang kolom tulang tonggong jeung neuron motor nu ngatur gerak fisik nya dina mangsa ieu némbonganana gejala kawas flu pikeun jalma nu teu mibanda kawedukan atawa can divaksinasi virusna biasana terus ngainféksi sakujur kolom tulang tonggong jeung bobot uteuk inféksi ieu mangaruhan sistim saraf puseur ssp nyebar sapanjang serat saraf nalika virusna ngalobaan na ssp neuron motor jadi ancur neuron motor teu baranahan antukna otot nu kapangaruhan moal bisa némbalan paréntah ssp paralisis nu pangilaharna lumangsung dina otot suku nu balukarna sendi jadi ngagantung jeung teu hirup hiji kaayaan nu katelah paralisis lumpuh akut acute flaccid paralysis afp inféksi ssp nu parah ngabalukarkeun paralisis tulang jeung otot toraks jeung abdomen quadriplegia polio bulbar disangka mangrupa balukar tina jalma nu teu mibanda daya tahan alami kana virus polio antukna bibit uteuk brain stem bisa kaserang bibit uteuk ngandung neuron motorik nu ngatur engapan jeung saraf kranial nu méré sinyal ka rupa rupa otot nu ngatur gerak panon saraf trigeminal jeung saraf raray nu ngarangsang kongkolak panon cipanon jeung otot otot raray jsb saraf pangrungu saraf glossopharyngeal nu sabagian ngatur neureuy jeung fungsi fungsi na tikoro gerak létah jeung rasa sarta saraf nu ngirimkeun sinyal ka jantung usus engapan bayah jeung saraf asésori nu ngatur gerak beuheung luhur polio bulbar bisa mangaruhan fungsi fungsi nu kasebut di luhur tanpa pangrojong engapan polio bulbar biasana ngabalukarkeun pati ti antara nu kainféksi maot nalika otot engapanana jadi teu bisa gerak ieu biasana lumangsung sanggeus ruksakna saraf kranial nu tugasna ngirim sinyal engapan ka bayah korban bulbar bisa ogé nemahan pati alatan ruksakna fungsi neureuy korbanna bisa ngerelep dina sékrésina sorangan kecuali mun dikaluarkeun atawa dibéré trakéostomi pikeun ngaluarkeun sékrési méméh cairanana asup kana bayah hésé pisan mun hayang trakéostomi bari maké bayah beusi virusna ogé bisa nyerang kana bagian uteuk nu ngabalukarkeun koma jeung pati laju mortalitas polio bulbar antara gumantung umur pasénna nepi ka kiwari aya nu bisa salamet ku jalan terus terusan cicing na bayah beusi iron lung atawa napel na mesin pangrojong engapan sangkan bisa tetep hirup polio bulbar jeung spinal mindeng narajang sakaligus duanana kaasup polio paralitik nu sabenerna teu permanén aya nu bisa cageur ti polio paralitik antukna bisa hirup kalawan normal deui barudak nu keuna ku polio némbongkeun ukur gejala nu hampang antukna bisa jadi weduk salawasna ku kituna warga nu hirup di wewengkon nu leuwih berséka sanitasina leuwih alus sabenerna jadi leuwih rentan kaserang polio sabab jarang nu keuna ku polio nalika keur leutik jalma nu geus cageur tina polio kadang némbongkeun sindrom tambahan utamana lemah otot sababaraha dekade ka hareup gejala ieu disebut sindrom paskapolio vaksin polio munggaran nu jétu dikembangkeun ku jonas salk najan vaksin ieu ogé nu dikembangkeun ku albert sabin nu geus dipaké pikeun inokulasi masal inokulasi barudak pikeun ngalawan polio dimimitian di pittsburgh pennsylvania pébruari ku cara imunisasi masal kasakit ieu musnah di amérika najan kiwari mucunghul deui di haiti nu alatan masalah pulitik jeung kamiskinan ngahambat usaha vaksinasi taun who ngaluluskeun hiji résolusi pikeun ngabasmi polio taun hiji tarékah nu diideuan ku usaha rotary international taun nu ngumpulkeun dana juta pikeun ngaimunisasi sakabéh budak saalam dunya pikeun ngalawan ieu kasakit rarancang kiwari nyaéta panggero pikeun meungpeuk nyebarna ieu virus nepi ka taun inféksi polio nu kiwari aya kénéh nyaéta di subbenua india jeung nigeria usaha ngabasmi di subbenua india nunjukkeun loba kamajuan utamana nya ku program imunisasi hanjakal sababaraah pihak muslim nolak diimunisasi alatan aya isu bohong yén vaksinna ngabalukarkeun peluh jeung mandul di propinsi kano nigeria kalér nu ngajalankeun syari ah hukum islam kampanye imunisasi kungsi eureun séptémber nalika pamingpin muslim ngémbarkeun kacurigaan yén vaksin nu dipasok ku donor donor kulon bisa ngurangan kasuburan jeung nyebarkeun hiv salaku salah sahiji jalan as pikeun meruhkeun islam juni who ngémbarkeun yén kano kudu ngulang kampanye dina awal juli sanggeus salila sapuluh bulan wabah ieu sumebar ka sakuliah nigeria jeung sapuluh nagara afrika séjénna nu saméméhna geus bébas polio di sagigireun ayana rumor mandul jeung pameungpeuk ku pamaréntah propinsi kano perang sipil jeung pacéngkadan internal di sudan jeung basisir gading beuki nyusahkeun who dina ngudag ngabasmi polio who miharep geus bisa ngabasmi kasakit ieu taun tapi kasusna kalah nambahan nepi ka di nagara ti di nagara taun di asia ngurangan di afrika kalah ngalipet jadi di nigeria nagara pangpadetna di afrika aya kasus dituturkeun ku india kasus jeung sudan kasus tanggal méi warta ngalaporkeun ayana kasus anyar di jawa indonésia nu galur virusna dicuriga datang ti nigeria di bénin di mana sababaraha kulawarga nolak vaksinasi kalawan alesan agama korban polio sacara informal diwenangkeun nyulundupkeun minyak ti tatanggana nigeria maranéhna tumpak motor tilu roda nepi ka wates dibaturan ku montir nu ngurus mesin katut nu tunggangna di nigeria maranéhna minuhan sagala wadah nu dibawana ti bénin pikeun di bawa balik deui najan ngalanggar hukum jaba bahya mamawa minyak kana botol maranéhna ditolelir ku aparat jeung masarakat bénin korban polio tina upajiwa ieu ngarasa leuwih hadé batan baramaén sarta bisa campur gaul jeung masarakat aya sababaraha vaksin méméh nu ti jonas salk taun taun maurice brody asistén panalungtikan di universitas new york ngaku geus manggihan hiji vaksin nu dihasilkeun tina budidaya saraf tulang tonggong monyét anjeunna nguji vaksinna ka dirina sorangan jeung sababaraha urang asisténna sarta ngabagikeun ka tilu réwu budak nu lolobana némbongkeun réaksi alérgi tapi tanpa ngahasilkeun kawedukan kana polio panalungtik séjén teu bisa ngulang percobaan anjeunna ieu john kolmer ogé kungsi ngaku geus ngembangkeun vaksin ngan hanjakal kalah mawa balukar goréng ka barudak nu divaksinasina virus simian nu katelah sv kungsi kapanggih dina vaksin polio ti taun nepi ka sv mangrupa karsinogén nu ngabalukarkeun kangker india resmina républik india mangrupa salah sahiji nagara di asia kidul india mangrupa nagara katujuh panggedéna numutkeun wewengkon géografis kadua pangloba pangeusina sarta nagara nu ngagem démokrasi liberal panglegana di dunya india wawatesan jeung pakistan china bangladésh népal jeung bhutan puseur nagarana nyaéta new delhi india miboga garis basisir leuwih ti tujuh rébu kilométer and borders pakistan di béh kulon cina nepal jeung bhutan di béh wétan kalér sarta bangladésh jeung myanmar di béh wétaneunnana di samudra india india wawatesan jeung nagara kapuloan sri lanka maladéwa jeung indonésia urang india mibanda perdaban sarta budaya anu lumangsung ti taun sm india mangrupa bagéan ti peradaban lembah sungai indus kalawan mekarkeun budaya wewengkonna ngaliwatan paniagaan sarta dirojong ku barter bahan tatanén salila mangtaun taun nagara ieu jadi puseur ruteu penting puseur mekarkeun budaya sarta tempat ngadegna karajaan karajaan anu gedé agama hindu sikh buddha jeung jainis mangrupa agama asli ti india sedengkeun islam jeung kristen datang ngaliwatan paniagaan sarta ku kaayaan budaya anu geus mekar saméméh ayana invasi ti nagara asing sanajan lamun diitung invasi asing nepi ka taun tapi budaya india jeung sosial kamasarakatanna teu bisa diruntagkeun nu hadé ti nagara asing bakal dipiceun atawa bisa di serep gumantung kabudayaan bangsa india komponén sosial masarakat angger lengkep jeung moal bisa dirobah kalawan turunna pamor karajaan mughal sababaraha nagara eropa kungsi nyoba nyieun puseur atawa pos paniagaan di india tahta inggris dina mangsa sababaraha abad saeutik sautik geus nyoba pikeun ngahijikeun karajaan karajaan di india kalawan ku maksud pikeun ngajajah india tapi saméméh bisa nyokot sagala rupa kauntungan ti kolonialisme rahayat india kalawan kaayaan séké sélér anu rupa rupa bisa ngahiji dina hiji gerakan anu kuat pikeun réformsi sosial jeung nyieun sistem pamaréntahana sorangan sarta ngulang deui kajayaan karajaan india mangsa baheula hasilna india jadi hiji nagara modérn di taun rahayat india satwa liar géografisna jeung sistem iklim india mangrupa anu pangragemna saalam dunya jeung india modérn ayeuna bisa disebut bakal jadi nagara adidaya di mangsa kahareupna ngaran india asalna tina kecap indus nu asalna tina basa hindu persia baheula tina basa sansekerta sindhu sesebutan pikeun tempat sajarah di walungan indus konstitusi india jeung pamaké umum biasa ngagunakeun bharat salaku ngaran resmina ngaran india ogé diaku kalawan status nu sarua ngaran katiluna nyaéta hindustan basa persia taneuh hindu zaman batu nu dicirian ku ayana tempat dikumpulkeunana batu sarta lukisan di bhimbetka perenahna aya di nagara bagéan madhya pradesh mangrupa léngkah awal kapanggihna kahirupan manusa di india padumukan permanen nu munggaran di india geus aya ti taun nu geus kaliwat tuluy mekar jadi peradaban lembah indus kurang leuwih sm di india kulon ieu hal dituturkeun ku peradaban veda nu ngadadasaran agama hindu jeung aspek budaya lainna ti masarakat india awal kurang leuwih taun sm loba karajaan independen jeung républik dipikawanoh minangka mahajanapadas nu diwangun di sakabéh nagara nu kahareupna bakal ngadadasaran ayana india kuno karajaan nu diwangun ku dinasti maurya sahandapeun kaisar asoka agung ngahiji jeung karajaan paling modérén sa asia kidul iwal ti karajaan dravida di beulah kidul ti taun sm aya runtuyan invasi ti asia tengah nu dituturkeun ku indo yunani indo scythia indo partia jeung kushan di anak benua india kalér kulon abad katilu dinasti gupta ngurus jeung nalingakeun hiji périodeu nu disebut india kuno atawa golden age sedengkeun di bagéan kalér miboga daérah nu leuwih gedé leuwih saeutik karajaanana di beulah kidul aya sawatara dinasti kayaning chalukya rashtrakutas hoysalas cheras chola pallavas jeung pandya kalawan daérah nu béda béda pangaruh politik karajaan beulah kidul kacida rohakana sanajan aya dina undak nu leuwih handap ti batan karajaan di beulah kalér india nu dilegaan ka daérah asia tenggara jeung sri lanka nu dipangaruhan ku budaya maranéhanana karajaan di beulah kidul leuwih stabil jeung bisa ngayakeun paniagaan maritim nu ngajual rempah rempah jeung permata ka nagara saudi arabia cina jeung éropa ti jaman kuno élmu pangaweruh téhnik seni sastra matématika astronomi agama jeung filsafat tumuwuh mekar dihandapeun kapamingpinan raja raja ieu sanggeus invasi ti asia tengah antara abad ka jeung abad ka loba daérah di india kalér dikawasa ku karajaan délhi tuluy dinasti mughal nambahan wilayah kakawasaanana ngaliwatan sawatara anak benua india tapi ngan sababaraha karajaan pribumi anu tuluy mekar utamana nu aya di beulah kidul saperti karajaan wijayanagara ti abad kagenepbelas kabéhdieunakeun sawatara nagara éropa kaasup portugal walanda perancis jeung inggris mimiti datang salaku padagang maranéhanana tuluy nyokot kauntungan tina sifat fractious di antara karajaan karajaan pikeun ngawangun koloni di ieu nagara taun sabagéan gedé wilayah india aya dina kakawasaan british east india company sataun ti harita pemberontakan nasional gagal nalika rék baruntak ka unit militer jeung karajaan nu kasohor sacara lokal minangka perang munggaran kamerdikaan india dipikawanoh minangka pemberontakan sepoy ngabalukarkeun india aya dihandapeun kontrol langsung ti karajaan inggris minangka koloni karajaan inggris awal abda ka pajoangan nasional keur kamerdékaan diprakarsai ku kongrés nasional india jeung sawatara kelompok révolusioner ieu gerakan sabagéan gedé dipingpin ku mahatma gandhi jeung gopal krishna gokhale lala lajpat rai bal gangadhar tilak sardar vallabhbhai patel jawaharlal nehru jeung subhash chandra bose miboga kalungguhan nu penting jutaan protés nyampak dina rupa rupa kampanyeu massa sipil kalawan komitmen keur ahimsa atawa non kekerasan ahirna sanggeus kaluar gerakan india pembangkangan sipil salila perang dunia ii jeung sajumlahing pemberontakan angkatan bersenjata sanggeus perang india merdéka tina penjajahan inggris dina tanggal agustus tilu taun ti harita dina tanggal tanggal januari india nyusun konstitusi anyar sarta robah jadi républik sanggeus merdéka loba pemberontakan di daérah daérah aya sengketa wilayah jeung china nu encan anggeus nu ngabalukarkeun ayana perang sino india dina taun antara india jeung pakistan nu antukna nyababkeun perang dina taun jeung perang di kargil taun india mangrupa anggota pendiri gerakan non blok jeung pbb mangsa harita masih kénéh bagéan tina british india dina taun india ngayakeun uji coba nuklir bawah tanah hal ieu dituturkeun ku lima tes lainna dina taun reformasi ékonomi anu signifikan dimimitian ti taun nyababkeun india jadi salah sahiji nagara anu kamekaran ekonomina pangtéréhna di dunya angka kamiskinan taun turun jadi dina taun jalu nyaéta salah sahiji kelamin hiji organisme atawa salah sahiji bagian ti hiji organismeu nu ngahasilkeun spérma spérma dihartikeun salaku gamét nu leuwih leutik dina sistem baranahan hétérogami sedengkeun gamét nu leuwih gedé dihasilkeun ku bikang hiji jalu moal bisa baranahan tanpa jalangan jeung bikang euweuh mékanisme génétik tunggal satukangeun béda kelamin dina spésiés nu béda jeung ayana dua kelamin dina hiji spésiés sigana pikeun dunya ilmiah mangrupa hasil évolusi mandiri sababaraha kali naon nu sabenerna ngabédakeun bikang ti jalu teu salawasna atra malah dina sababaraha kasus jadi bahan pananya kana harti nu sabenerna bikang jeung jalu ogé katémbong dina struktur réproduktif na tutuwuhan antukna konsépna teu diwates saukur sato manusa lambang ilahar nu dipaké pikeun ngagambarkeun jalu nyaéta unicode u cingcin panahan nu nunjuk ka kalérwétan ieu mangrupa robahan tina taméng jeung jamparing déwa mars baranahan réproduksi nyaéta prosés biologis pikeun nyiptakeun turunan aya rupa rupa cara baranahan nu dipaké ku rupa rupa spésiés sababaraha sato kaasup manusa mun geus sawawa jeung gannet kalér taun ngahasilkeun saeutik turunan nu séjén baranahan gancang pisan tapi mun teu dikukut sacara artifisial turunanana lolobana teu salamet nepi ka sawawa kelenci sawawa sanggeus bulan ngahasilkeun turunan per taun buhaya nil taun ngahasilkeun sedengkeun laleur buah poé bisa nepi ka dua cara di luhur bisa dipiresep na évolusi sato nu turunanana saeutik bisa ngasuh jeung ngajaga anakna antukna nurunkeun kabutuh pikeun baranahan nu séjénna sato nu loba turunanana teu kudu ngaluarkeun tanaga pikeun ngasuh antukna bisa baranahan leuwih loba dua cara ieu katelah seléksi k saeutik turunan jeung seléksi r loba turunan nu gumantung kana rupa rupa kaayaan bikang atawa awéwé nyaéta salah sahiji kelamin hiji organismeu atawa bagian ti hiji organismeu nu ngahasilkeun sél endog sél endog dihartikeun salaku gamét nu leuwih badag dina sistem baranahan hétérogami sedengkeun gamét nu leuwih leutik dihasilkeun ku jaluna hiji bikang teu bisa baranahan sorangan tanpa jalangan jeung jaluna najan aya sababaraha nu mahiwal euweuh mékanisme génétik tunggal satukangeun béda kelamin dina spésiés nu béda jeung ayana dua kelamin dina hiji spésiés sigana pikeun dunya ilmiah mangrupa hasil évolusi mandiri sababaraha kali naon nu sabenerna ngabédakeun bikang ti jalu teu salawasna atra malah dina sababaraha kasus jadi bahan pananya kana harti nu sabenerna bikang jeung jalu ogé katémbong dina struktur réproduktif na tutuwuhan antukna konsépna teu diwates saukur sato manusa lambang ilahar nu dipaké pikeun ngagambarkeun bikang nyaéta unicode u cingcin aya silangan handapeunana lambang ieu ogé ngawakilan planét vénus nu bisa ogé ditempo salaku gambar eunteung déwi vénus asam nukléat nyaéta hiji makromolekul biokimiawi pajeulit nu diwangun ku rantay nukléotida nu ngandung émbaran genetik asam nukléat pang ilaharna nyaéta asam déoksiribonukléat deoxyribonucleic acid dna jeung asam ribonukléat ribonucleic acid rna asam nukléat aya dina sakabéh sél hirup jeung virus asam nukléat disebut kitu sabab ayana dina nukleus inti sél nyaéta ngaran generik pikeun hiji kulawarga biopolimér monomérna disebut nukléotida nu masing masing ngandung tilu komponén basa nitrogén hétérosiklik boh purin atawa pirimidin hiji gula péntosa jeung hiji gugus fosfat tipe tipe asam nukléat dibédakeun tina gula nu aya dina rantayna misal dna atawa asam déoksiribonukléat ngandung déoksiribosa ogé basa nitrogén dina dua asam nukléat éta béda boh adénin sitosin jeung guanin bisa aya na rna atawa dna sedengkeun timin ukur aya na dna urasil ukur aya na rna interaksi hidrofobik asam nukléat can pati kaharti malaria tina basa italia hawa goréng nyaéta kasakit inféksi nu di manusa ngabalukarkeun juta inféksi jeung juta palastra per taun utamana di wewengkon tropik jeung afrika sub sahara malaria mangrupa balukar tina inféksi parasit protozoa plasmodium salah sahiji apikompléksa jeung véktor panépa reungit anopheles pikeun malaria di manusa pikeun papanggihan ngeunaan nu nyababkeun malaria dokter tentara prancis charles louis alphonse laveran dipaparin hadiah nobel fisiologi atawa kadokteran taun gejala katarajang malaria di antarana muriang ngadégdég artralgia nyeri sandi utah jeung konvulsi mungkin ogé karasa géték jeung ateul dina kulit husuna malaria alatan p falciparum komplikasi malaria kaasup koma jeung palastra lamun teu geuwat geuwat dirawat terutama budak leutik nu biasana gampang katarajang mamalia séjén kalong rodénsia primata manuk jeung réptil ogé bisa katarajang malaria reungit anopheles bikang nu kainféksi mawa sporozoit plasmodium dina kelenjar ciduhna nalika nyoco manusa nu biasana wanci pasosoré atawa kapeutingnakeun sporozoitna asup kana awak ngaliwatan ciduh reungitna terus kana ati tempatna baranahan dina sél sél ati hépatik sporozoit ieu lajeng jadi mérozoit nu bakal asup kana sél getih beureum dina sél ieu mérozoit téh baranahan nepi ka ngancurkeun sél getih beureumna parasit malaria kajaga tina serangan sistim imun sabab hirup dina jero sél ati jeung sél getih najan sabagian sél nu kainféksi bisa diancurkeun dina limpa sangkan teu diancurkeun dina limpa parasit malaria bisa ngahasilkeun protéin nu bisa nyantélkeun sél getih beureum kana pinding saluran getih protéin ieu katelah pfemp nu sahanteuna boga varian antukna teu bisa dijadikeun targét sistim imun nalika sistim imun mimiti mikawanoh sarta nyieun antibodi pikeun protéin ieu parasitna geus ngarobah protéinna antukna sistim imun tinggaleun waé ddt mangrupa inséktisida modéren munggaran nu dijieun dina mangsa awal perang dunya ii mimitina mah ieu bahan kimia téh ditujukeun pikeun merangan reungit nu nyebarkeun malaria tapi taun an dicaram di loba nagara alatan pangaruh lingkungan anu goréng di lebah dieu kontroversi mucunghul alatan tuduhan pajarkeun ieu panyaram téh ngabalukarkeun lobana korban palastra di wewengkon wewengkon nu saméméhna geus aman tina bahya malaria pamawa gén anémia sél arit kajaga tina malaria ku sabab ayana mutasi dina hémoglobinna ieu ngécéskeun naon pangna anémia sél arit ilahar dipimilik ku jalma nu asalna ti aprika kasus kieu méh sarupa jeung mutasi hémoglobin lianna nu ngabalukarkeun talasémia nu loba dipimilik ku pangeusi wewengkon tropis éndemik malaria kasakit lianna nu bisa nyegah malaria nyaéta kakurangan dehidrogénase glukosa pospat glocose phosphate dehydrogenase deficiency gpd sabab dina sél getih beureum énzim ieu téh dipikabutuh pisan ku p falciparum makromolekul nyaéta molekul nu nu mibanda massa molekular nu kautung badag nu strukturna diwangun ku ulangan ulangan molekul nu leuwih leutik makromolekul nyaéta molekul nu diwangun ku atom nu loba pisan nu sacara umum dipaké pikeun molekul nu diwangun ku sahanteuna saréwu atom hususna polimér conto nu panglobana kapanggih tina biologi hususon biokimia nyaéta protéin aci jeung asam nukléat kawas dna nu kadang disebut biomakromolekul atawa biopolimér conto sintétikna nyaéta plastik wangun domain integral kristal jeung logam nu ditumbukeun ku beungkeut kawas molekul jarang disebut makromolekul istilah makromolekul kadang dipaké nujul ka agrégat dua atawa leuwih makromolekul nu katahan ku gaya antarmolekul lain beungkeut kimia hal ieu dipaké sacara husus nalika makromolekul individual ngahiji sacara spontan sarta jarang kapanggih dina isolasi agrégat kieu leuwih cocog disebut kompléks makromolekul dina kontéks ieu makromolekulna sok disebut sub unit pikeun conto tempo sub unit protéin lépra kusta atawa kasakit hansen ing leprosy nyaéta kasakit inféksi nu dibalukarkeun ku inféksi mycobacterium leprae hiji mycobacterium aérobik tahan asam ngaran lépra dicokot tina kapanggihna mycobacterium leprae ku gerhard armauer hansen baheula kusta teu bisa diubaran jeung loba nu salah harti antukna nu katarajang kusta dipisahkeun ti masarakatna kiwari kusta geus bisa diubaran ku terapi antibiotik multiubar tarékah utama kiwari nyaéta sangkan bisa tepi ka populasi populasi nu can nampa layanan multiubar tadi ngaronjatkeun detéksi kasakit jeung nyadiakeun layanan nu hadé jeung ubar nu murah lian ti manusa nu bisa katarajang kasakit kusta nyaéta peusing armadillo kasakit kusta geus aya ti mimiti sajarah kacatet di mesir geus aya laporan ngeunaan kusta taun mm antukna kaasupkeun kana rékor dunya guinness salaku kasakit nu pangheubeulna nu dipikanyaho dina bibel mindeng kasebut ngeunaan lépra nu bisa baé teu patali jeung kasakit hansen kecap ieu sigana dipaké nujul ka rupa rupa kasakit kulit nu béda étiologi jeung kaparnana dina hukum israél buhun kaayaan lépra ditangtukeun ku pandita nu salajengna ngagunakeun karantina sangkan teu népa nyebat kasakit ieu dibalukarkeun ku mycobacterium nu baranahan lambat pisan nu utamana narajang kulit saraf jeung mémbran mukosa organisme ieu can kungsi dipelak dina média bakteriologik atawa budidaya sél tapi kungsi ditumuwuhkeun dina dampal suku beurit jeung peusing aya patalina jeung m tuberculosis mycobacterium nu ngabalukarkeun tuberkulosis susahna budidaya organisme ieu sigana sabab organisme ieu mangrupa parasit intrasélular nu teu boga gén nu dipikabutuh pikeun hirup mandiri ieu ogé sigana nu nyababkeun lambat réplikasina cara tépa kasakit kusta can pati écés panalungtik lolobana nyangka yén m leprae népa ti jalma ka jalma ngaliwatan keclak engapan nu puguh mah laju tépana lambat pisan lian ti éta sigana mayoritas populasi sacara alami geus weduk ogé papalimpang jeung kapercayaan umum kasakit kusta teu ngabalukarkeun buruk daging tapi alatan karuksakan saraf parnana kasakit ngabalukarkeun paéh rasa antukna ayana inféksi teu karasa nepi ka ruksak permanén kasakit inféksi kronis ieu biasana narajang kulit jeung saraf periferal tapi ngabalukarkeun rupa rupa manifestasi klinis pasén digolongkeun mibanda kasakit kusta paucibacillary atawa multibacillary kusta paucibacillary leuwih hampang dicirikeun ku hiji atawa leuwih makul kulit hipopigmén sedengkeun kusta multibacillary patali jeung lési kulit simétrik nodul plak kulit ngandelan jeung ayana mukosa irung nu balukarna mangpet irung jeung épistaksis getihan irung taun kajadian kusta sadunya kira kasus taun kasus taun kasus di amérika sarikat taun who ngabéréndélkeun nagara éndemik kusta di mana india myanmar jeung népal boga kasus taun kasus anyar sakuliah dunya na aya di brazil madagaskar mozambik tanzania jeung népal di sakuliah dunya juta jalma lumpuh alatan kusta sedengkeun jalma jalma nu geus nampa terapi antibiotik nepi ka réngsé dianggap geus cageur tina inféksi aktif prévalénsi kusta di as rélatif stabil jeung saeutik di sakuliah dunya gé kitu najan di sababaraha nagara némbongkeun prévalénsi nu tetep loba kayaning di brazil asia kidul india népal sawaréh afrika tanzania madagaskar mozambik jeung pasifik kulon nu campur gaul jeung pasén nu boga kasakit multibasil aktif jeung teu diubaran jeung jalma jalma nu hirup di wewengkon épidemi boga résiko keuna ku kasakit kusta hasil panalungtikan mutahir némbongkeun ayana variasi génétik dina karentananana wewengkon dna nu patali jeung rentanna kana kasakit kusta ogé kabukti patali jeung kasakit parkinson antukna ngamalir kana sangkaan yén gangguan ieu aya kaitanana dina hambalan biokimiawina inggris nyaéta nagara nu pangageungna di karajaan britania raya di éropa istilah inggris sering ogé dianggé pikeun nyebat nagara britania raya sakumna bahasa resmitidak ada bahasa inggris secara de facto ibu kotalondon kepala negaraelizabeth ii perdana menteritony blair wilayah total kmsup penduduk total kepadatan kmsup dipersatukan abad ke oleh egbert dari wessex mata uangpound sterling zona waktuutc lagu kebangsaangod save the queen inggris adalah negara terbesar dan terpadat penduduknya dari negara negara yang membentuk persatuan kerajaan britania raya dan irlandia utara united kingdom of great britain and northern ireland negara negara lainnya adalah skotlandia wales dan irlandia utara seringkali nama inggris dipakai untuk menyebut keseluruhan negara ini inggris yang wilayahnya meliputi pulau britania berbatasan dengan skotlandia di sebelah utara dan dengan wales di sebelah barat berbeda dengan skotlandia wales dan irlandia utara inggris tidak memiliki pemerintahan dan parlemen lokal setingkat dengan dprd sendiri inggris meliputi pulau britania raya dan menerima batas darat di utara dengan skotlandia dan barat dengan wales sedangkan di selatan inggris dipisahkan dengan perancis oleh selat inggris pakarang nyaéta alat nu bisa dipaké nalika bitotama pikeun nelasan atawa numpurkeun atawa ngancurkeun pakarang bisa dipaké pikeun nyerang musuh atawa méla diri tina ancaman pakarang mimiti dipaké ku manusa minangka alat pikeun moro sacara métafor naon baé nu dipaké najan sacara psikologis bisa disebut pakarang ti péso nepi ka rudal balistik antarbuana intercontinental ballistic missile icbm pikeun béréndélan nu lengkep ngeunaan pakarang tempo téhnologi jeung parabot militér tapak manusa ti jaman pangawalna nepi ka kaadaban kiwari kamekaran manusa téh salawasna dibarengan ku pakarang kamekaran pakarang sarua gancangna jeung kamekaran téhnologi dina mangsa kuna pakarang téh mangrupa ciri kakuatan manusa utamana mah sabab awak manusa teu boga pakarang alami samodél sihung pakarang ieu ngamungkinkeun nu nyepengna leuwih bahya batan manusa nu teu nyepeng pakarang buana atawa benua atawa banua nyaéta daratan lega nu teu pegat dunya ieu munggaran dibagi kana buana buana ku ahli géografi jaman hélénisme iskandariyah ngagunakeun iskandariyah salaku méridian utama aranjeunna ngabagi oikoumene atawa marcapada nu bisa dicicingan ieu kana tilu bagian asia wétaneun iskandariyah éropa kuloneun iskandariyah jeung kaléreun laut méditerania sarta libya nu dipikawanoh ku urang romawi salaku afrika kuloneun iskandariyah jeung kiduleun méditerania sacara géologis beungeut marcapada kabagi jadi sababaraha pelat téktonik di antarana pelat buana nu katutupan ku batu métamorf jeung batu sédimén nu kandel kayaning granit nu ngambang na kulit bumi nu lolobana mangrupa daratan sedengkeun nu séjénna pelat samudra nu diwangun ku lapisan basaltik ipis kulit nu padet sarta katutup ku sagara aya genep pelat buana badag ti nu pangbadagna nepi ka pangleutikna para ahli géografi jeung sajarah nyimpulkeun pentingna nangtukeun daratan lega nu kasambungkeun ku sarupaning lemah sasak afrika eurasia leuwih mindeng dianggap superbuana alatan béda budaya nu karasa dumasar kan aungal unggal padumuk geus ilahar pikeun ngabagi érasia jadi éropa jeung asia sabenerna mah leuwih cocog lamun disebut wewengkon lain buana sacara géologis atawa géografis ku cara nu sarua ahli sajarah bisa ogé ngabagi afrika érasia jadi érasia afrika kalér jeung afrika sub sahara définisi ieu méré sababaraha modél alternatif tempo ogé daptar nagara dumasar buana gambar buana ti satelit mimiti abad ka para ahli géologi geus bisa narima yén buana mindahkeun patempatan na beungeut planét ieu sapanjang kala géologis hiji prosés nu kawentar salaku buana ngised nu diterangkeun ku téori téktonik pelat yén nu ngised téh pelat téktonik nu bejad sarta ngahiji ti baheula nepi ka bentuk buana nu ku urang dipikawanoh kiwari ku kituna dina sajarah géologi jeung lian ti buana nu kiwari aya aya ogé buana séjénna najan panempo manusa nunjukkeun yén selat nu déét kawas laut béring téh misahkeun daratan kana dua buana fitur éfemeral kieu teu nangtukeun buana sacara géologis buana géologis hartina bagian lambar buana nu nyambung ku kituna laurasia amérika kalér eurasia jeung afrika arab mangrupa hiji buana nu tilu juta taun ka tukang ngahiji ogé jeung amérika kidul buana géologis nu lega lianna nyaéta sahul australia guinéa anyar jeung antartika tapi aya ogé sababaraha mikrobuana madagaskar seychelles atawa mascarene plateau selandia anyar kalédonia anyar jsb nu bengkah ti buana kuna amparan gondwana és nyaéta bentuk padet cai transisi fasena lumangsung nalika cai cair ditiiskeun nepi ka handapeun c k f dina tekenan atmosfir baku és bisa dihasilkeun dina hawa nu leuwih panas dina lingkungan nu diteken tekenan luhureun tekenan baku sarta bisa ogé tetep cair atawa gas nepi ka c dina tekenan nu leuwih handap és nu kabentuk dina tekenan luhur mibanda struktur kristal jeung dénsitas nu béda ti és biasa és cai jeung uap cai bisa babarengan aya dina titik tripel nu sistimna k kalawan tekenan pa fitur nu teu ilahar és nu beku dina tekenan atm nyaéta yén padetanana mibanda dénsitas handapeun cai cair és mibanda dénsitas g cm dina c sedengkeun cai mibanda dénsitas g cm cai cair mibanda dénsitas pangbadagna g cm dina c sarta jadi leuwih hampang nalika molekul caina mitembeyan ngabentuk kristal héksagonal és mun hawana turun nepi ka c kanyataanana kecap kristal diturunkeun tina kecap yunani pikeun beku ieu alatan ayana beungkeut hidrogén nu kabentuk antarmolekul cai nu nyusun molekul molekulna leuwih carang volumena leuwih badag nalika caina beku hasilna és ngambang na cai cair nu mangrupa faktor penting dina iklim marcapada salaku padetan kristalin és dianggap salaku mineral és nu ilahar jeung salju kaasup és ih atawa és héksagonal gumantung tekenan nu leuwih gedé jeung hawa nu béda béda és bisa kabentuk jadi salosin fase nu béda nu saeutik leuwih teu stabil métastabil batan ih nyaéta és struktur kubus ic tapi niiskeun ih ngabalukarkeun kabentukna susunan nu béda alatan pindahna proton xi ku jalan ditiiskeun jeung diteken urang bisa ngahasilkeun tipe tipe nu béda deui gumantung diagram fase ésna ii iii v vi vii viii ix jeung x tipe tipe ieu dibédakeun dumasar struktur kristalin susunan jeung dénsitasna aya ogé dua fase métastabil és nu diteken nu duanana ngalaman kalainan hidrogén nyaéta iv jeung xii és xii kapanggih taun sakumaha bentuk kristalin cai padet bisa aya dina kaayaan amorf cai padet amorf és amorf dénsitas handap és amorf dénsitas luhur és amorf dénsitas luhur pisan jeung hyperquenched glassy water és ogé bisa ngabentuk ésikel panémbongna sarupa jeung stalaktit alatan ngucurna cai nu terus beku deui klatrat hidrat nyaéta bentuk és nu ngandung molekul gas nu kacerek dina jero kisi kristalna sababaraha zat séjén hususna bentuk padet tina nu biasa kapanggih cair ogé sok disebut és és garing misalna mangrupa istilah umum pikeun karbon dioksida padet nalika és cair énergi panas panas fusi bakal kaserep nu ajénna sarua jeung manaskeun massa cai nu sarua nepi ka c sedengkeun hawana angger c mangpaatna és dipaké pikeun niiskeun barang nepi ka kiwari gedong parlemén hungaria ngagunakeun és nu dipanén nalika usum tiris ti situ balaton salaku sumber tanaga utama ac na taun mm di iran insinyur pérsia geus ngawasa téhnik nyimpen és nalika usum panas di sagara keusik és golondongan dibawa nalika usum tiis ti pagunungan sarta disimpen dina kulkas nu dirancang sacara alami nu disebut yakh chal hartina tempat neundeun és ieu tempat digali nepi ka m témbokna kandel sahanteuna m dasarna dijieun tina sarooj campuran keusik taneuh liat bobodas endog lime goat hair and ash in specific proportions and which was resistant to héat transfer this mixture was thought to be completely water impenetrable the space often had access to a qanat and often contained a system of windcatchers that could éasily bring temperatures inside the space down to frigid levels in summer days the ice was then used to chill tréats for royalty during hot summer days polimér nyaéta istilah generik nu dipaké pikeun ngadadarkeun molekul panjang molekul panjang ieu diwangun ku unit struktural jeung unit ulangan nu kasambung ku beungkeut kimia prosés ngarobah unit unit ieu jadi polimér disebut polimérisasi sedengkeun unit unitna disebut monomér nu biasana molekul leutik nu mibanda beurat molekul handap péntosa hartina hiji monosakarida nu mibanda lima atom karbon jeung hiji gugus fungsi aldehida dina posisi aldopéntosa atawa keton dina posisi ketopéntosa aldopéntosa mibanda tilu pusat kiral atom karbon asimétris antukna mibanda dalapan stéréoisomér ketopéntosa mibanda dua pusat kiral antukna ngahasilkeun opat stéréoisomér ribulosa bentuk l jeung d sarta silulosa bentuk l jeung d gugus fungsi aldehida jeung keton na karbohidrat ieu meta jeung gugus fungsi hidroksil gigireunana ngahasilkeun hémiasetal atawa hémiketal intramolekular struktur cingcin nu dihasilkeun patali jeung furan sarta disebut salaku furanosa cingcin ieu muka jeung nutup sacara spontan antukna bisa muterkeun beungkeut antara gugus karbonil jeung atom karbon tatanggana ngahasilkeun dua konfigurasi nu béda jeung prosés ieu disebut mutarotasi ribosa mangrupa komponén rna jeung dna dina bentuk déoksiribosa aldehida ngandung harti gugus fungsi nu diwangun ku hiji gugus karbonil terminal tungtung atawa hiji sanyawaan nu ngandung gugus karbonil terminal gugus fungsi aldehida nyaéta hiji gugus karbonil nu kabeungkeut kana hiji atom hidrogén jeung hiji atom karbon karbon alfa hartina karbon nu meungkeut sacara langsung karbon na gugus karbonil sedengkeun hidrogén hartina atom hidrogén nu kabeungkeut ku karbon hidrogén mibanda pka molekul séjén nu ngandung gugus karbonil nyaéta aldehida dingaranan ku tata ngaran iupac ku jalan ngaganti ahiran a ku al dina alkana indungna when a cho group is attached to a ring the suffix carbaldehyde is used thus ch cho is known as cyclohexanecarbaldehyde the name benzaldehyde is used as the root for aldehydes derived from benzene gugus karbonil sipatna polar aya tilu métode utama pikeun nyieun aldehida cara utama sintésisna nyaéta ku oksidasi alkohol primér di laboratorium ieu bisa kahontal ku cara manaskeun alkohol nu dicampur jeung réagen kromium vi leyuran asam kalium bikromat nu diréduksi jadi cr héjo nalika rékasina bikromat leuwihna bakal ngoksidasi aldehida jadi asam karboksilat so either the aldehyde is distilled out as it forms if volatile or milder methods such as pcc oxidation or swern oxidation are used the equation is shown below with propan ol being oxidised to form propanal chchchoh chchcho prosés nu sarua dina réaksi nyieun péntanal tina péntan ol digambarkeun di handap kasatimbangan tautomér keto jeung énol dikatalisan ku asam dina widang kimia hidrokarbon hartina sanyawa kimia naon baé nu diwangun ku ukur karbon c jeung hidrogén h karbon salaku tulang tonggong jeung hidrogén nu kabareungkeut na tulang tonggong éta istilah ieu mindeng dipaké salaku sebutan pikeun hidrokarbon alifatik pikeun conto métana gas alam mangrupa hidrokarbon nu diwangun ku hiji atom karbon jeung opat hidrogén ch étana mangrupa hidrokarbon leuwih spésifikna alkana nu diwangun ku dua atom karbon nu kabeungkeut ku beungkeut tunggal nu masing masing ngabeungkeut tilu atom hidrogén ch propana diwangun ku tilu atom c ch jeung saterusna cnh n dasarna aya tilu tipe hidrokarbon jumlah atom hidrogén na hidrokarbon bisa diitung dumasar jumlah karbonna tiap hidrokarbon ieu kudu nedunan aturan hidrogén nu nétélakeun yén sadaya atom karbon kudu ngabeungkeut atom hidrogén saloba lobana watesna opat catetan beungkeut tambahan ngaleungitkeun dua atom hidrogén sarta ngan hidrokarbon jenuh nu bias meungkeut opat hal ieu alatan posisi opat éléktronna nu unik hidrokarbon nu dihasilkeun tina cairan géologis disebut minyak bumi petroleum hartina minyak batu atawa minyak mineral sedengkeun hidrokarbon gas géologis katelahna gas alam dua sumber éta penting pisan salaku bahan baku produksi bahan bakar jeung bahan kimia organik nu diulik dina géologi minyak bumi hidrokarbon mibanda ajén ékonomi nu penting pisan ku sabab dihasilkeun tina bahan bakar fosil batubara minyak bumi gas alam jsb jeung bahan bakar hayati nu salajengna ngahasilkeun plastik lilin pangleyur jeung minyak dina polusi pakotaan komponén komponén ieu bareng jeung nox jeung cahya srangéngé nyumbang kana formasi ozon troposfir alkéna mangrupa salah sahiji ti tilu golongan hidrokarbon teu jenuh nu ngandung sahanteuna hiji beungkeut ganda karbon karbon sarta mibanda rumus molekul cnhn nu dua deui nyaéta alkuna jeung aréna alkéna pangbasajanna nyaéta ch nu ngaran umumna étiléna sedengkeun ngaran iupacna mah éténa sakumaha nu diprédiksi ku modél vsepr pasangan éléktron tempo beungkeut kovalén sudut beungkeut dina unggal karbon na beungkeut ganda nya kira najan sudutna bisa leuwih badag alatan batekan interaksi non beungkeut ti gugus nu napel na karbon beungkeut ganda pikeun conto sudut beungkeut c c c na propéna propiléna nyaéta kawas beungkeut kovalén tunggal beungkeut ganda bisa digambarkeun dina tumpang tindih orbital atom iwal ayana tambahan beungkeut sigma di sagigireun beungkeut pi unggal karbon na beungkeut ganda ngagunakeun sakabéh orbital hibrid sp na pikeun ngabentuk beungkeut sigma ka tilu atom orbital atom p nu teu kahibridkeun nu ajeg dina widang nu kabentuk ku tilu aksis orbital hibrid sp ngagabung pikeun ngabentuk beungkeut pi ku sabab merlukeun loba énergi pikeun megatkeun hiji beungkeut pi kj mol na étiléna rotasi na beungkeut ganda karbon karbon susah pisan kalaksana antukna dianggap teu bisa tempo ogé géométri molekular alkéna mangrupa sanyawa nu rélatif stabil tapi leuwih réaktif batan alkana hidrogénasi katalitik alkéna ngahasilkeun alkana alkana réaksina dilumangsungkeun dina tekenan sarta ngagunakeun katalis logam katalis skala industri biasana platina nikel atawa paladium sedengkeun pikeun skala laboratorium biasana dipaké nikel raney alloy nikel jeung aluminium di handap ieu kasaruaan réaksi hidrogénasi katalitik étiléna nu ngahasilkeun étana ch ch h ch ch réaksi adisi alkéna réréana nuturkeun mékanisme adisi éléktrofilik ch ch br brch chbr ch ch ch hbr ch chbr ch mun dua atom karbon na beungkeut ganda numbu ka sababaraha atom hidrogén halogénna condong milih asup ka karbon nu meungkeut hidrogén pangsaeutikna aturan markovnikov r ch ch r o r cho r cho ho réaksi ieu bisa dipaké pikeun nangtukeun posisi beungkeut ganda na alkéna nu teu dipikanyaho polimérisasi alkéna mangrupa réaksi nu penting sacara ékonomis ngahasilkeun polimér nu ajén industrina badag pisan kayaning plastik poliétiléna jeung polipropiléna polimérisasi bisa lumangsung ngagunakeun mékanisme radikal bébas atawa ionik pikeun leuwih jéntré ngeunaan mékanismena tempo artikel polimérisasi pikeun ngahasilkeun akar ngaran iupac pikeun alkéna cukup ku ukur ngaganti selapan an tina nyaran indungna jadi én pikeun conto ch ch mangrupa alkana étana ku kituna ch ch ngaranna éténa piekun alkéna nu leuwih badag nu isomérna aya ku bédana posisi beungkeut gandana sistim nomerna kieu najan sistim ngaran iupac jétu jeung ditampa sacara universal aya ogé alkéna nu leuwih dipikawanoh ngaran umumna 
